Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 4232 874370 862251 2026-10-27T15:53:36Z ~2026-42855-48 106545 874370 wikitext text/x-wiki [[Image:Mongolian Wrestling.jpg|thumb|300px|right|Бөх барилдаан]] [[Зураг:Mongolian_wrestling_Bukh_during_the_Naadam.jpg|thumb|right|300px|Улсын наадмын бөхийн барилдааны үеэрх бөхчүүдийн шаваа]] '''Бөх''' нь [[Монгол улс|Монголд]] олон зууны үүдэлтэй үндэсний [[спорт]]ын нэг юм. == Түүх == [[Дундговь]] аймгийн [[Өлзийт сум (Дундговь)|Өлзийт сумын]] Дэл хөнжлийн ууланд монгол бөхийн барилдаанаар наадам хийж байсан хадны зураг олдсон байна. Энэ зураг хүрлийн үеийн дурсгалд холбогдож байгаагаас үзэхэд 7,000- 11,000 жилийн өмнөх үед хамаарах ба хамгийн багаар бодоход 7,000 жилийн өмнө монгол бөх байсан гэсэн үг юм. == Мэх == Монгол бөхийн мэхний талаар эрдэмтэн судлаач нар янз янзаар бичдэг бөгөөд хамгийн багаар бодоход үндсэн 45 мэхтэй байдаг: <table><tr><td> *Ачих *Бусгах *Гуд татах *Гуядах *Дугтрах *Дунгуйлдах *Дүүгүүрдэх *Дэгээдэх *Ёврох *Зайлах </td><td> *Мордох *Мурих *Мушгих *Орох *Өлмийдөх *Өмсөх *Өсгийдөх *Өхийлдөх *Салтаадах *Сувлих </td><td> *Суйлах *Тавхайдах *Тахимдах *Тойгдох *Томох *Тонгорох *Тохох *Тумбарайдах *Үүзэл суухай </td><td> *Үүрэх *Хавирах *Хавсрах *Хайчлах *Харцагадах *Хадуудах *Хасуйдах *Хонгодох *Хөмрөх *Хөнтрөх </td><td> *Хутгах *Чөмөгдөх *Эгэм дэх *Этэх *Хөл авах *Шахаж татах *Сээрэн дунгуй *Давуулж гуядах *Хөл авч дэрлэх </td></tr></table> зэрэг байх ба нарийн ялгамжаат хувилбарын тоо гэвэл барагдашгүй олон байна. Зарим баримтад 666 мэхтэй ч гэж дурддаг. Мэхийг бас дан мэх, давхар мэх, угсраа мэх, хариулт мэх гэж ангилдаг. == Цол == Монгол бөхийн цол нь одоогийн мэдэгдэж байгаагаар ойролцоогоор 1,600-гаад жилийн түүхтэй ажээ. [[11-р зуун]]<nowiki/>ы сүүлчээс эхлэн бөхчүүдэд харцага, бүргэд, гарьд, шонхор зэрэг жигүүртэн амьтны нэрээр, [[12-р зуун]]<nowiki/>ы дунд үеэс тулгат, шандас гэдэг цол нэмэгдэн олгогдож байжээ. [[13-р зуун]]<nowiki/>ы дундаас одоогийн хэрэглэж байгаа начин заан, арслан аварга зэрэг нэрээр наадамд шөвгөрсөн бөхчүүдэд цол олгох болжээ. [[2005 он|2005]] онд батлагдсан Үндэсний баяр [[Наадам|наадмын]] тухай хуулиар Улсын наадамд 5 давбал [[Улсын начин]], 6 давбал [[Улсын харцага]], 7 давбал [[Улсын заан]], 8 давбал [[Улсын гарьд]], 9 давбал [[Улсын арслан]], 1024 бөхд 10 давбал Улсын аварга, :Хэрэв Улсын арслан цолтон 512т түрүүлэх мөн 1024т 9 давж үзүүрлэвэл [[Улсын аварга]] түүнчлэн Улсын арслан 10 давж түрүүлбэл шууд Даян аварга, хэрэв Улсын аварга цолтон 9 давбал [[Даян аварга]] мөн 10 давж түрүүлбэл шууд Дархан аварга, хэрэв Даян аварга цолтон 9 давбал [[Дархан аварга]] цолыг тус тус хүртдэг болсон. Мөн аймгийн наадамд 5 давбал [[Аймгийн начин]], 6 давбал [[Аймгийн харцага]], 7 давбал [[Аймгийн заан]], 8 ба түүнээс дээш давбал [[Аймгийн арслан]], Аймгийн арслан цолтон түрүүлбэл [[Аймгийн хурц арслан]] цол олгоно. === Цолны чимэг === Монгол бөхийн цолны чимэг нь [[18-р зуун]]<nowiki/>ы үед үүссэн бөгөөд Монгол бөхийн хөгжлийн явцад ижил цолтнууд ихэд олширсноор тэдгээрийг хооронд нь ялган амжилтаар нь дээрээс нь доош эрэмбэлж, хөгжлийнхөө эхний шатанд тухайн бөхийн чанаруудыг харгалзан олгож эхэлжээ. Тухайлбал: Улсын начин дахин 5 давж начин цолоон баталвал "өсөх идэр начин", Улсын харцага дахин 6 давж харцага цолоон баталвал "үнэн зоригт харцага", Улсын заан дахин 7 давж заан цолоон баталвал "саруул сайжрах заан", Улсын гарьд цолтон дахин 8 давж гарьд цолоон баталвал "үлэмж бадрах гарьд".. чимэгийг тус бүр авч, цол ижил ч чимэггүй бөхчүүдийнхээ хамгийн дээр бичигддэг байна. == Бөхийн өмсгөл == Монгол бөхийн зодог нь цэнхэр байдаг нь өнгөний хувьд мөнх хөх тэнгэрийг бэлгэдэж [[улаан]] шуудаг нь Монгол бөхийн гал голомт тасрахгүй үргэлжид бадамлаж байхыг бэлгэджээ. Түүхийн зарим үед монгол бөхийн зодог шуудаг нь шашны янз бүрийн номлол бэлгэдлийн тогтолцооны өөр өөр хэв шинжээс хамаарч харьцангуй ондоо өнгөөр хийгдэж ашиглагдаж байсан байна. [[1921 он|1921]] оноос улаан зодог, хөх шуудгийг хэрэглэх болсон нь хувьсгалт үзэл санааг дээдлэх үйл болон тайлбарлагдаж эрхэмлэгдэх болжээ. Мөн өөрөөр тайлбарлавал: Монгол бөхийн өмсгөл нь Монгол улсын үндэсний бөхийн сүр жавхааг илтэн харуулсан гоо үзэмж, төгс утга бүхий эдлэл юм. Өмсгөл нь барилдааны эрхэм ёсыг гүйцэтгэх мэхийн барьц хангах бөхчүүдийн хүдэр бие галбирыг харуулах барилдааны арга бүхий бүтээлийн нэг төдийгүй, барилдаагүй цагт өнгийг нь дотор нь хийж эвхэн хүндэтгэлтэй байранд нандигнан хадгалдаг жамтай. Монгол бөхийн өмсгөлд, дөрвөн талт жанжин малгай, зодог шуудаг,  нөмрөг, ээтэн хоншоортой монгол гутал орно.Мөн Монгол бөхийн зодог шуудагийг ёс жудагтай гамтай хэрэглэнэ ширээсэн оёдлоор оёно == Алдар цолтой бөхчүүд == 1921 оноос хойш буюу орчин цагт хамгийн өндөр амжилт үзүүлсэн тамирчин бол Дархан аварга [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] бөгөөд улсын баяр наадамд нийт 11, мөн Монголын Нууц Товчооны 750 жилийн ойн даншигт түрүүлсэн амжилт үзүүлжээ. Дархан аваргууд болох [[Хорлоогийн Баянмөнх]] 10 түрүү, [[Бадамдоригийн Түвдэндорж]] 7 түрүү, [[Жигжидийн Мөнхбат]] 6 түрүү, [[Дарийн Дамдин]] 5 түрүү, [[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]] нар 4 түрүү, мөн [[дархан аварга]] [[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] 4 түрүү, бас монгол улсын 10 дахь [[дархан аварга]] [[Намсрайжавын Батсуурь]] 4 түрүү, [[дархан аварга]] [[Агваансамдангийн Сүхбат]] 3 түрүү авсан өндөр амжилтуудыг үзүүлжээ. ==1990 оноос хойших улсын наадмын тойм == {{гол|Улсын наадмын бөх барилдааны тойм}} {| class="wikitable" style="width:100%;" | rowspan="2" |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]] | rowspan="2" |[[Баярсайханы Орхонбаяр]] | rowspan="2" |[[Баярхүүгийн Бат-Өлзий]] |[[Намсрайжавын Батсуурь]] |- |[[Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл]] |- | rowspan="2" |[[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]] | rowspan="2" |[[Энхтүвшиний Батмагнай]] | rowspan="2" |<s>[[Нямдоржийн Өсөхбаяр]]</s>* |[[Намсрайжавын Батсуурь]] |- |[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]] |- | rowspan="2" |[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]] | rowspan="2" |[[Намсрайжавын Батсуурь]] | rowspan="2" |[[Баярсайханы Орхонбаяр]] |[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]] |- |[[Доржхандын Хүдэрбулга]] |- | rowspan="2" |[[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]] | rowspan="2" |<s>[[Мягмарын Бадарч]]</s>* | rowspan="2" |[[Цэдэнсодномын Бямба-Отгон]] |[[Намсрайжавын Батсуурь]] |- |[[Оргихын Хангай]] |- | rowspan="2" |[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]] | rowspan="2" |[[Оргихын Хангай]] | rowspan="2" |[[Баярсайханы Орхонбаяр]] |[[Намсрайжавын Батсуурь]] |- |[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]] |- | rowspan="2" |[[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]] | rowspan="2" |[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]] | rowspan="2" |<s>[[Намсрайжавын Батсуурь]]</s>* |[[Баатархүүгийн Пүрэвсайхан]] |- |[[Мягмарын Бадарч]] |- | rowspan="2" |[[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]] | rowspan="2" |<s>[[Энхтөгсийн Оюунболд]]</s>* | rowspan="2" |[[Намсрайжавын Батсуурь]] |[[Батнасангийн Гончигдамба]] |- |[[Цэдэвийн Содномдорж]] |- | rowspan="2" |[[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]] | rowspan="2" |[[Намсрайжавын Батсуурь]] | rowspan="2" |[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]] |[[Сүхбаатарын Мөнхбат]] |- |[[Нэгдэлийн Жаргалбаяр]] |- | rowspan="2" |[[2017 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2017]] | rowspan="2" |[[Цэдэвийн Содномдорж]] | rowspan="2" |[[Өлзийтогтохын Бат-Орших]] |[[Нэгдэлийн Жаргалбаяр]] |- |[[Найдангийн Түвшинбаяр]] |- | rowspan="2" |[[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]] | rowspan="2" |[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]] | rowspan="2" |[[Ренчинбямбын Пүрэвдагва]] |[[Гунаажавын Эрхэмбаяр]] |- |[[Намсрайжавын Батсуурь]] |- |rowspan=2|[[2015 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2015]] |rowspan=2|[[Энхтөгсийн Оюунболд]] |rowspan=2|[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]] |[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]] |- |[[Батнасангийн Гончигдамба]] |- |rowspan=2|[[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]] |rowspan=2|[[Намсрайжавын Батсуурь]] |rowspan=2|[[Ширбазарын Жаргалсайхан]] |[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]] |- |[[Нямдоржийн Ганбаатар]] |- |rowspan=2|[[2013 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2013]] |rowspan=2|[[Гунаажавын Эрхэмбаяр]] |rowspan=2|[[Батнасангийн Гончигдамба]] |[[Батзоригийн Батмөнх]] |- |[[Сүхбаатарын Мөнхбат]] |- |rowspan=2|[[2012 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2012]] |rowspan=2|[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]] |rowspan=2|[[Дамбийн Рагчаа]] |[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]] |- |[[Гунаажавын Эрхэмбаяр]] |- |rowspan=2|[[2011 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2011]] |rowspan=2|[[Сүхбаатарын Мөнхбат]] |rowspan=2|[[Гунаажавын Эрхэмбаяр]] |[[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ]] |- |[[Махгалын Баяржавхлан]] |- |rowspan=2|[[2010 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2010]] |rowspan=2|[[Батжаргалын Ганбат]] |rowspan=2|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |[[Дамбийн Рагчаа]] |- |[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]] |- |rowspan=2|[[2009 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2009]] |rowspan=2|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |rowspan=2|[[Доржпаламын Ганхуяг]] |[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]] |- |[[Мөнхсайханы Өсөхбаяр]] |- |rowspan=2|[[2008 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2008]] |rowspan=2|[[Доржпаламын Ганхуяг]] |rowspan=2|[[Нямдоржийн Ганбаатар]] |[[Баттулгын Соронзонболд]] |- |[[Батжаргалын Ганбат]] |- |rowspan=2|[[2007 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2007]] |rowspan=2|[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]] |rowspan=2|[[Ишдоржийн Доржсамбуу]] |[[Болдын Сайнбаяр]] |- |[[Махгалын Баяржавхлан]] |- |rowspan=2|[[2006 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2006]] |rowspan=2|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]] |rowspan=2|[[Дагвадоржийн Азжаргал]] |[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |- |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |- |rowspan=2|[[2005 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2005]] |rowspan=2|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |rowspan=2|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]] |[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]] |- |[[Цэдэвийн Мягмарсүрэн]] |- |rowspan=2|[[2004 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2004]] |rowspan=2|[[Агваансамдангийн Сүхбат]] |rowspan=2|[[Баянмөнхийн Гантогтох]] |[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]] |- |[[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]] |- |rowspan=2|[[2003 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2003]] |rowspan=2|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |rowspan=2|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]] |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |- |[[Агваансамдангийн Сүхбат]] |- |rowspan=2|[[2002 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2002]] |rowspan=2|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |rowspan=2|[[Баянмөнхийн Гантогтох]] |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |- |[[Агваансамдангийн Сүхбат]] |- |rowspan=2|[[2001 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2001]] |rowspan=2|[[Агваансамдангийн Сүхбат]] |rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |- |[[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]] |- |rowspan=2|[[2000 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2000]] |rowspan=2|[[Агваансамдангийн Сүхбат]] |rowspan=2|[[Баянмөнхийн Гантогтох]] |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |- |[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |- |rowspan=2|[[1999 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1999]] |rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |rowspan=2|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]] |[[Батжаргалын Ганбат]] |- |[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |- |rowspan=2|[[1998 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1998]] |rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |rowspan=2|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]] |[[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]] |- |[[Одвогийн Балжинням]] |- |rowspan=2|[[1997 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1997]] |rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |rowspan=2|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]] |[[Агваансамдангийн Сүхбат]] |- |[[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]] |- |rowspan=2|[[1996 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1996]] |rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |rowspan=2|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]] |[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]] |- |[[Одвогийн Балжинням]] |- |rowspan=2|[[1995 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1995]] |rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |rowspan=2|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]] |[[Одвогийн Балжинням]] |- |[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |- |[[1994 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1994]] |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |[[Одвогийн Балжинням]] |[[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]] |- |rowspan=2|[[1993 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1993]] |rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |rowspan=2|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]] |[[Одвогийн Балжинням]] |- |[[Цэдэндамбын Баярсайхан]] |- |rowspan=2|[[1992 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1992]] |rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |rowspan=2|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]] |[[Пунцагийн Сүхбат]] |- |[[Дүгэржавын Хишигдорж]] |- |rowspan=2|[[1991 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1991]] |rowspan=2|[[Одвогийн Балжинням]] |rowspan=2|[[Пунцагийн Сүхбат]] |[[Хорлоогийн Баянмөнх]] |- |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |- |[[1990 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1990]] МНТ 750 жил |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |[[Хорлоогийн Баянмөнх]] |[[Дамдингийн Баяраа]] |- |rowspan=2|[[1990 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1990]] |rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |rowspan=2|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]] |[[Жамбалын Ганболд]] |- |[[Пунцагийн Сүхбат]] |} *Сэргээш илэрсэн тул хүчингүйд тооцогдсон. == Мөн үзэх == *[[Үндэсний их баяр наадмын бөхийн барилдааны жагсаалт]] *[[Дархан аварга]] *[[Даян аварга]] *[[Далай аварга]] *[[Улсын аварга]] *[[Улсын арслан]] *[[Улсын заан]] *[[Улсын гарьд]] *[[Улсын харцага]] *[[Улсын начин ]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Mongolian wrestling|Үндэсний бөх}} *[https://web.archive.org/web/20150313131809/http://garid.hiimori.mn/list/%D0%B1%D3%A9x%D1%87%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Монгол бөхийн тухай, garid.hiimori.mn] {{Улсын наадмын бөх барилдаан}} [[Ангилал:Үндэсний бөх| ]] [[Ангилал:Бөх барилдаан]] [[Ангилал:Монголын спорт]] [[Ангилал:Монголын соёл]] 9u98fj8bwz5jsnq55yowebl030a7mzk 874425 874370 2026-10-28T07:42:28Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-42855-48|~2026-42855-48]] ([[User talk:~2026-42855-48|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Zorigt|Zorigt]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 862251 wikitext text/x-wiki [[Image:Mongolian Wrestling.jpg|thumb|300px|right|Бөх барилдаан]] [[Зураг:Mongolian_wrestling_Bukh_during_the_Naadam.jpg|thumb|right|300px|Улсын наадмын бөхийн барилдааны үеэрх бөхчүүдийн шаваа]] '''Бөх''' нь [[Монгол улс|Монголд]] олон зууны үүдэлтэй үндэсний [[спорт]]ын нэг юм. == Түүх == [[Дундговь]] аймгийн [[Өлзийт сум (Дундговь)|Өлзийт сумын]] Дэл хөнжлийн ууланд монгол бөхийн барилдаанаар наадам хийж байсан хадны зураг олдсон байна. Энэ зураг хүрлийн үеийн дурсгалд холбогдож байгаагаас үзэхэд 7,000- 11,000 жилийн өмнөх үед хамаарах ба хамгийн багаар бодоход 7,000 жилийн өмнө монгол бөх байсан гэсэн үг юм. == Мэх == Монгол бөхийн мэхний талаар эрдэмтэн судлаач нар янз янзаар бичдэг бөгөөд хамгийн багаар бодоход үндсэн 45 мэхтэй байдаг: <table><tr><td> *Ачих *Бусгах *Гуд татах *Гуядах *Дугтрах *Дунгуйлдах *Дүүгүүрдэх *Дэгээдэх *Ёврох *Зайлах </td><td> *Мордох *Мурих *Мушгих *Орох *Өлмийдөх *Өмсөх *Өсгийдөх *Өхийлдөх *Салтаадах *Сувлих </td><td> *Суйлах *Тавхайдах *Тахимдах *Тойгдох *Томох *Тонгорох *Тохох *Тумбарайдах *Үүзэл суухай </td><td> *Үүрэх *Хавирах *Хавсрах *Хайчлах *Харцагадах *Хадуудах *Хасуйдах *Хонгодох *Хөмрөх *Хөнтрөх </td><td> *Хутгах *Чөмөгдөх *Эгэм дэх *Этэх *Хөл авах *Шахаж татах *Сээрэн дунгуй *Давуулж гуядах *Хөл авч дэрлэх </td></tr></table> зэрэг байх ба нарийн ялгамжаат хувилбарын тоо гэвэл барагдашгүй олон байна. Зарим баримтад 666 мэхтэй ч гэж дурддаг. Мэхийг бас дан мэх, давхар мэх, угсраа мэх, хариулт мэх гэж ангилдаг. == Цол == Монгол бөхийн цол нь одоогийн мэдэгдэж байгаагаар ойролцоогоор 1,600-гаад жилийн түүхтэй ажээ. [[11-р зуун]]<nowiki/>ы сүүлчээс эхлэн бөхчүүдэд харцага, бүргэд, гарьд, шонхор зэрэг жигүүртэн амьтны нэрээр, [[12-р зуун]]<nowiki/>ы дунд үеэс тулгат, шандас гэдэг цол нэмэгдэн олгогдож байжээ. [[13-р зуун]]<nowiki/>ы дундаас одоогийн хэрэглэж байгаа начин заан, арслан аварга зэрэг нэрээр наадамд шөвгөрсөн бөхчүүдэд цол олгох болжээ. [[2005 он|2005]] онд батлагдсан Үндэсний баяр [[Наадам|наадмын]] тухай хуулиар Улсын наадамд 5 давбал [[Улсын начин]], 6 давбал [[Улсын харцага]], 7 давбал [[Улсын заан]], 8 давбал [[Улсын гарьд]], 9 давбал [[Улсын арслан]], 1024 бөхд 10 давбал Улсын аварга, :Хэрэв Улсын арслан цолтон 512т түрүүлэх мөн 1024т 9 давж үзүүрлэвэл [[Улсын аварга]] түүнчлэн Улсын арслан 10 давж түрүүлбэл шууд Даян аварга, хэрэв Улсын аварга цолтон 9 давбал [[Даян аварга]] мөн 10 давж түрүүлбэл шууд Дархан аварга, хэрэв Даян аварга цолтон 9 давбал [[Дархан аварга]] цолыг тус тус хүртдэг болсон. Мөн аймгийн наадамд 5 давбал [[Аймгийн начин]], 6 давбал [[Аймгийн харцага]], 7 давбал [[Аймгийн заан]], 8 ба түүнээс дээш давбал [[Аймгийн арслан]], Аймгийн арслан цолтон түрүүлбэл [[Аймгийн хурц арслан]] цол олгоно. === Цолны чимэг === Монгол бөхийн цолны чимэг нь [[18-р зуун]]<nowiki/>ы үед үүссэн бөгөөд Монгол бөхийн хөгжлийн явцад ижил цолтнууд ихэд олширсноор тэдгээрийг хооронд нь ялган амжилтаар нь дээрээс нь доош эрэмбэлж, хөгжлийнхөө эхний шатанд тухайн бөхийн чанаруудыг харгалзан олгож эхэлжээ. Тухайлбал: Улсын начин дахин 5 давж начин цолоон баталвал "өсөх идэр начин", Улсын харцага дахин 6 давж харцага цолоон баталвал "үнэн зоригт харцага", Улсын заан дахин 7 давж заан цолоон баталвал "саруул сайжрах заан", Улсын гарьд цолтон дахин 8 давж гарьд цолоон баталвал "үлэмж бадрах гарьд".. чимэгийг тус бүр авч, цол ижил ч чимэггүй бөхчүүдийнхээ хамгийн дээр бичигддэг байна. == Бөхийн өмсгөл == Монгол бөхийн зодог нь цэнхэр байдаг нь өнгөний хувьд мөнх хөх тэнгэрийг бэлгэдэж [[улаан]] шуудаг нь Монгол бөхийн гал голомт тасрахгүй үргэлжид бадамлаж байхыг бэлгэджээ. Түүхийн зарим үед монгол бөхийн зодог шуудаг нь шашны янз бүрийн номлол бэлгэдлийн тогтолцооны өөр өөр хэв шинжээс хамаарч харьцангуй ондоо өнгөөр хийгдэж ашиглагдаж байсан байна. [[1921 он|1921]] оноос улаан зодог, хөх шуудгийг хэрэглэх болсон нь хувьсгалт үзэл санааг дээдлэх үйл болон тайлбарлагдаж эрхэмлэгдэх болжээ. Мөн өөрөөр тайлбарлавал: Монгол бөхийн өмсгөл нь Монгол улсын үндэсний бөхийн сүр жавхааг илтэн харуулсан гоо үзэмж, төгс утга бүхий эдлэл юм. Өмсгөл нь барилдааны эрхэм ёсыг гүйцэтгэх мэхийн барьц хангах бөхчүүдийн хүдэр бие галбирыг харуулах барилдааны арга бүхий бүтээлийн нэг төдийгүй, барилдаагүй цагт өнгийг нь дотор нь хийж эвхэн хүндэтгэлтэй байранд нандигнан хадгалдаг жамтай. Монгол бөхийн өмсгөлд, дөрвөн талт жанжин малгай, зодог шуудаг,  нөмрөг, ээтэн хоншоортой монгол гутал орно.Мөн Монгол бөхийн зодог шуудагийг ёс жудагтай гамтай хэрэглэнэ ширээсэн оёдлоор оёно == Алдар цолтой бөхчүүд == 1921 оноос хойш буюу орчин цагт хамгийн өндөр амжилт үзүүлсэн тамирчин бол Дархан аварга [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] бөгөөд улсын баяр наадамд нийт 11, мөн Монголын Нууц Товчооны 750 жилийн ойн даншигт түрүүлсэн амжилт үзүүлжээ. Дархан аваргууд болох [[Хорлоогийн Баянмөнх]] 10 түрүү, [[Бадамдоригийн Түвдэндорж]] 7 түрүү, [[Жигжидийн Мөнхбат]] 6 түрүү, [[Дарийн Дамдин]] 5 түрүү, [[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]] нар 4 түрүү, мөн [[дархан аварга]] [[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] 4 түрүү, бас монгол улсын 10 дахь [[дархан аварга]] [[Намсрайжавын Батсуурь]] 4 түрүү, [[дархан аварга]] [[Агваансамдангийн Сүхбат]] 3 түрүү авсан өндөр амжилтуудыг үзүүлжээ. ==1990 оноос хойших улсын наадмын тойм == {{гол|Улсын наадмын бөх барилдааны тойм}} {| class="wikitable" style="width:100%;" | rowspan="2" |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]] | rowspan="2" |[[Баярсайханы Орхонбаяр]] | rowspan="2" |[[Баярхүүгийн Бат-Өлзий]] |[[Намсрайжавын Батсуурь]] |- |[[Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл]] |- | rowspan="2" |[[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]] | rowspan="2" |[[Энхтүвшиний Батмагнай]] | rowspan="2" |[[Нямдоржийн Өсөхбаяр]] |[[Намсрайжавын Батсуурь]] |- |[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]] |- | rowspan="2" |[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]] | rowspan="2" |[[Намсрайжавын Батсуурь]] | rowspan="2" |[[Баярсайханы Орхонбаяр]] |[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]] |- |[[Доржхандын Хүдэрбулга]] |- | rowspan="2" |[[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]] | rowspan="2" |<s>[[Мягмарын Бадарч]]</s>* | rowspan="2" |[[Цэдэнсодномын Бямба-Отгон]] |[[Намсрайжавын Батсуурь]] |- |[[Оргихын Хангай]] |- | rowspan="2" |[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]] | rowspan="2" |[[Оргихын Хангай]] | rowspan="2" |[[Баярсайханы Орхонбаяр]] |[[Намсрайжавын Батсуурь]] |- |[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]] |- | rowspan="2" |[[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]] | rowspan="2" |[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]] | rowspan="2" |<s>[[Намсрайжавын Батсуурь]]</s>* |[[Баатархүүгийн Пүрэвсайхан]] |- |[[Мягмарын Бадарч]] |- | rowspan="2" |[[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]] | rowspan="2" |<s>[[Энхтөгсийн Оюунболд]]</s>* | rowspan="2" |[[Намсрайжавын Батсуурь]] |[[Батнасангийн Гончигдамба]] |- |[[Цэдэвийн Содномдорж]] |- | rowspan="2" |[[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]] | rowspan="2" |[[Намсрайжавын Батсуурь]] | rowspan="2" |[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]] |[[Сүхбаатарын Мөнхбат]] |- |[[Нэгдэлийн Жаргалбаяр]] |- | rowspan="2" |[[2017 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2017]] | rowspan="2" |[[Цэдэвийн Содномдорж]] | rowspan="2" |[[Өлзийтогтохын Бат-Орших]] |[[Нэгдэлийн Жаргалбаяр]] |- |[[Найдангийн Түвшинбаяр]] |- | rowspan="2" |[[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]] | rowspan="2" |[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]] | rowspan="2" |[[Ренчинбямбын Пүрэвдагва]] |[[Гунаажавын Эрхэмбаяр]] |- |[[Намсрайжавын Батсуурь]] |- |rowspan=2|[[2015 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2015]] |rowspan=2|[[Энхтөгсийн Оюунболд]] |rowspan=2|[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]] |[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]] |- |[[Батнасангийн Гончигдамба]] |- |rowspan=2|[[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]] |rowspan=2|[[Намсрайжавын Батсуурь]] |rowspan=2|[[Ширбазарын Жаргалсайхан]] |[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]] |- |[[Нямдоржийн Ганбаатар]] |- |rowspan=2|[[2013 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2013]] |rowspan=2|[[Гунаажавын Эрхэмбаяр]] |rowspan=2|[[Батнасангийн Гончигдамба]] |[[Батзоригийн Батмөнх]] |- |[[Сүхбаатарын Мөнхбат]] |- |rowspan=2|[[2012 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2012]] |rowspan=2|[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]] |rowspan=2|[[Дамбийн Рагчаа]] |[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]] |- |[[Гунаажавын Эрхэмбаяр]] |- |rowspan=2|[[2011 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2011]] |rowspan=2|[[Сүхбаатарын Мөнхбат]] |rowspan=2|[[Гунаажавын Эрхэмбаяр]] |[[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ]] |- |[[Махгалын Баяржавхлан]] |- |rowspan=2|[[2010 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2010]] |rowspan=2|[[Батжаргалын Ганбат]] |rowspan=2|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |[[Дамбийн Рагчаа]] |- |[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]] |- |rowspan=2|[[2009 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2009]] |rowspan=2|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |rowspan=2|[[Доржпаламын Ганхуяг]] |[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]] |- |[[Мөнхсайханы Өсөхбаяр]] |- |rowspan=2|[[2008 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2008]] |rowspan=2|[[Доржпаламын Ганхуяг]] |rowspan=2|[[Нямдоржийн Ганбаатар]] |[[Баттулгын Соронзонболд]] |- |[[Батжаргалын Ганбат]] |- |rowspan=2|[[2007 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2007]] |rowspan=2|[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]] |rowspan=2|[[Ишдоржийн Доржсамбуу]] |[[Болдын Сайнбаяр]] |- |[[Махгалын Баяржавхлан]] |- |rowspan=2|[[2006 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2006]] |rowspan=2|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]] |rowspan=2|[[Дагвадоржийн Азжаргал]] |[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |- |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |- |rowspan=2|[[2005 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2005]] |rowspan=2|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |rowspan=2|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]] |[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]] |- |[[Цэдэвийн Мягмарсүрэн]] |- |rowspan=2|[[2004 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2004]] |rowspan=2|[[Агваансамдангийн Сүхбат]] |rowspan=2|[[Баянмөнхийн Гантогтох]] |[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]] |- |[[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]] |- |rowspan=2|[[2003 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2003]] |rowspan=2|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |rowspan=2|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]] |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |- |[[Агваансамдангийн Сүхбат]] |- |rowspan=2|[[2002 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2002]] |rowspan=2|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |rowspan=2|[[Баянмөнхийн Гантогтох]] |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |- |[[Агваансамдангийн Сүхбат]] |- |rowspan=2|[[2001 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2001]] |rowspan=2|[[Агваансамдангийн Сүхбат]] |rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |- |[[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]] |- |rowspan=2|[[2000 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2000]] |rowspan=2|[[Агваансамдангийн Сүхбат]] |rowspan=2|[[Баянмөнхийн Гантогтох]] |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |- |[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |- |rowspan=2|[[1999 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1999]] |rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |rowspan=2|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]] |[[Батжаргалын Ганбат]] |- |[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |- |rowspan=2|[[1998 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1998]] |rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |rowspan=2|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]] |[[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]] |- |[[Одвогийн Балжинням]] |- |rowspan=2|[[1997 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1997]] |rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |rowspan=2|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]] |[[Агваансамдангийн Сүхбат]] |- |[[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]] |- |rowspan=2|[[1996 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1996]] |rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |rowspan=2|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]] |[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]] |- |[[Одвогийн Балжинням]] |- |rowspan=2|[[1995 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1995]] |rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |rowspan=2|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]] |[[Одвогийн Балжинням]] |- |[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |- |[[1994 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1994]] |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |[[Одвогийн Балжинням]] |[[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]] |- |rowspan=2|[[1993 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1993]] |rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |rowspan=2|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]] |[[Одвогийн Балжинням]] |- |[[Цэдэндамбын Баярсайхан]] |- |rowspan=2|[[1992 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1992]] |rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |rowspan=2|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]] |[[Пунцагийн Сүхбат]] |- |[[Дүгэржавын Хишигдорж]] |- |rowspan=2|[[1991 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1991]] |rowspan=2|[[Одвогийн Балжинням]] |rowspan=2|[[Пунцагийн Сүхбат]] |[[Хорлоогийн Баянмөнх]] |- |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |- |[[1990 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1990]] МНТ 750 жил |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |[[Хорлоогийн Баянмөнх]] |[[Дамдингийн Баяраа]] |- |rowspan=2|[[1990 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1990]] |rowspan=2|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |rowspan=2|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]] |[[Жамбалын Ганболд]] |- |[[Пунцагийн Сүхбат]] |} *Сэргээш илэрсэн тул хүчингүйд тооцогдсон. == Мөн үзэх == *[[Үндэсний их баяр наадмын бөхийн барилдааны жагсаалт]] *[[Дархан аварга]] *[[Даян аварга]] *[[Далай аварга]] *[[Улсын аварга]] *[[Улсын арслан]] *[[Улсын заан]] *[[Улсын гарьд]] *[[Улсын харцага]] *[[Улсын начин ]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Mongolian wrestling|Үндэсний бөх}} *[https://web.archive.org/web/20150313131809/http://garid.hiimori.mn/list/%D0%B1%D3%A9x%D1%87%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Монгол бөхийн тухай, garid.hiimori.mn] {{Улсын наадмын бөх барилдаан}} [[Ангилал:Үндэсний бөх| ]] [[Ангилал:Бөх барилдаан]] [[Ангилал:Монголын спорт]] [[Ангилал:Монголын соёл]] kllgaq8fb92bnaev4l93qwbsy0xqnnt 0 4962 874446 810966 2026-10-28T08:40:57Z Эрдэнийн тобчи 108163 874446 wikitext text/x-wiki [[Файл:Shota Rustaveli.jpg|thumb|Шота Руставели]] '''Шота Руставели''' ([[Гүрж хэл|гүржээр]] შოთა რუსთაველი; ойролцоогоор XII зууны хоёрдугаар хагаст амьдарч байсан) нь дундад зууны [[Гүрж]]ийн нэрт яруу найрагч, туульсын зохиолч юм. Түүнийг Гүржийн уран зохиолын түүхэн дэх хамгийн чухал төлөөлөгчдийн нэг, үндэсний утга зохиолын сонгодог уламжлалыг төлөвшүүлэхэд онцгой хувь нэмэр оруулсан зохиолч гэж үздэг. Түүний намтар, төрсөн болон нас барсан он цагийн талаар баттай баримт хомс тул судлаачдын дунд хэд хэдэн таамаг байдаг. Руставелийн нэрийг Гүржийн утга зохиол, хэл соёлын хөгжил, ялангуяа дундад зууны үеийн туульсын уламжлалтай салшгүй холбон үздэг. Түүний цорын ганц бүрэн хадгалагдан үлдсэн гол бүтээл болох ''[[Барсын арьсан баатар]]'' ({{lang-ka|ვეფხისტყაოსანი}}, ''Vepkhistqaosani'') нь Гүржийн уран зохиолын хамгийн алдартай зохиолуудын нэг юм. ==Намтар== Шота Руставелийн амьдралын тухай түүхэн баримт хязгаарлагдмал байдаг. Түүний төрсөн он, гарал үүсэл, боловсрол болон амьдралын сүүлчийн үеийн талаар янз бүрийн таамаг дэвшүүлсэн боловч эдгээрийн зарим нь хожмын уламжлал, домогт тулгуурладаг. Руставели нь XII зууны сүүлч, XIII зууны эхэн үеийн Гүржийн соёл, улс төрийн хөгжил цэцэглэлтийн үед амьдарч байжээ. Энэ үеийг Гүржийн түүхийн алтан үе гэж нэрлэх нь түгээмэл. Тухайн үед [[Тамара хатан]] улсынхаа улс төр, соёл, шашин, утга зохиолын хөгжилд чухал нөлөө үзүүлж байсан бөгөөд Гүржийн ордны соёл өндөр түвшинд хүрсэн байв. Уламжлалт намтар судлалд Руставелийг Тамара хатны ордонд ажиллаж, улсын сан хөмрөг хариуцсан түшмэлийн үүрэг гүйцэтгэж байсан гэж өгүүлдэг. Гэвч түүний албан тушаал, хатантай харилцаж байсан харилцааны талаар баттай нотлох баримт цөөн байдаг. Түүнийг Иерусалим дахь Гүржийн загалмайн хийдтэй холбон үздэг уламжлал ч бий. Тус хийдийн нэгэн ханын зурагт Руставелийг дүрсэлсэн гэж үздэг бөгөөд уг зураг нь түүний амьдралын талаарх судалгаанд чухал байр суурь эзэлдэг. Түүний төрсөн болон нас барсан он тодорхойгүй. Зарим судалгаанд 1160-аад оны орчим төрсөн гэж үздэг бол бусад уламжлалд өөр он цаг санал болгодог. Үүнтэй адил 1216 он орчим нас барсан гэх таамаг байдаг боловч үүнийг бүх судлаач хүлээн зөвшөөрдөггүй. ==Уран бүтээл== Шота Руставелийн нэртэй холбогдон өнөөг хүртэл өргөнөөр судлагдаж, уншигддаг гол бүтээл нь ''Барсын арьсан баатар'' юм. Энэ нь хайр дурлал, нөхөрлөл, үнэнч байдал, эр зориг, шударга ёс болон хүний нэр төрийн тухай өгүүлсэн баатарлаг туульсын найраглал юм. Зохиол нь Гүржийн уран зохиолын хөгжлийн чухал үеийг төлөөлөхөөс гадна Дорнын болон өрнийн утга зохиолын уламжлалын харилцан нөлөөг харуулдаг. Үйл явдал нь Энэтхэг, Араб болон бусад зохиомол газар орны орчинд өрнөдөг. Зохиолч эдгээр газар орныг ашиглан хүний зан чанар, нийгмийн харилцаа, эрх мэдэл, хайр сэтгэл болон ёс суртахууны асуудлыг дүрслэн харуулжээ. ===Барсын арьсан баатар=== ''Барсын арьсан баатар'' (''Vepkhistqaosani'') нь Гүржийн үндэсний туульсын бүтээл бөгөөд дундад зууны Гүржийн утга зохиолын оргил бүтээлүүдийн нэг гэж тооцогддог. Англи хэлэнд уг бүтээлийг ''The Knight in the Panther's Skin'' болон ''The Knight in the Panther Skin'' зэрэг нэрээр орчуулсан байдаг. Тууль нь Энэтхэгийн хааны ордноос эхэлсэн үйл явдал, Арабын баатруудын аялал, хайр дурлал болон нөхөрлөлийн тухай олон салаа өгүүлэмжийг нэгтгэдэг. Гол дүрүүдийн хоорондын харилцаа, амлалтдаа үнэнч байх чанар, бусдын төлөө өөрийгөө зориулах үйлдэл нь зохиолын үндсэн санааг бүрдүүлдэг. Зохиолын чухал дүрүүдэд Тариэл, Автандил, Тинатин болон Нестан-Дарежан нар багтана. Тариэл нь хайртай бүсгүй Нестан-Дарежаныг олох, чөлөөлөхийн төлөө тэмцдэг бол түүний анд Автандил нөхөрлөлийнхөө төлөө холын аянд гардаг. Тинатин, Автандил хоёрын харилцаа нь хайр сэтгэл, үнэнч байдал болон үүрэг хариуцлагын сэдвийг илэрхийлдэг. Нестан-Дарежан нь зохиолын гол эмэгтэй дүрүүдийн нэг бөгөөд өөрийн хүсэл зориг, нэр төрөө хамгаалахыг эрмэлздэг. Түүнийг хүчээр гэрлүүлэх оролдлого, хоригдсон байдал болон түүнийг аврахын төлөө хийсэн тэмцэл нь шударга ёс, эрх чөлөөний асуудлыг хөнддөг. Туульсын үйл явдалд баатруудын аян зам, сорилт, тулалдаан, нөхөрлөлийн тангараг болон хайртай хүмүүсээ аврахын төлөөх тэмцэл чухал байр суурь эзэлдэг. Эдгээр үйл явдал нь зөвхөн адал явдлын шинжтэй бус, хүний ёс суртахуун, хариуцлага, зориг болон энэрэнгүй сэтгэлийн тухай эргэцүүллийг агуулдаг. ===Зохиолын бүтэц ба хэл найруулга=== ''Барсын арьсан баатар'' нь нарийн зохион байгуулалттай бадаг, хэмнэл, толгой болон сүүл холбох ёс бүхий яруу найргийн хэлбэрээр бичигдсэн. Зохиолын шүлгийн бүтэц нь Гүржийн уламжлалт шүлэглэлд чухал байр суурь эзэлдэг. Уг бүтээлийн найруулга, дүрслэл, зүйрлэл болон хэлний баялаг хэрэглээ нь түүнийг Гүржийн сонгодог уран зохиолын гол жишээ болгосон юм. Зохиолч баатруудын сэтгэл хөдлөл, дотоод зөрчил, нөхөрлөл болон хайр сэтгэлийг уран дүрслэлээр илэрхийлдэг. Үйл явдалд баатарлаг туульсын уламжлал, ордны хайр дурлалын өгүүлэмж, ёс суртахууны сургаал болон философийн эргэцүүлэл хосолдог. Уг бүтээлд хүний гарал үүсэл, шашин шүтлэг, нийгмийн байр сууринаас үл хамааран хүний үнэ цэнэ, үнэнч байдал, энэрэл болон шударга ёсыг чухалчилсан санаа олонтаа гардаг. Иймээс зохиолыг зөвхөн баатарлаг адал явдалт тууль бус, хүний мөн чанар, ёс суртахууны тухай бүтээл гэж тайлбарлах нь бий. ==Гүржийн уран зохиолд эзлэх байр суурь== Шота Руставели нь Гүржийн уран зохиолын түүхэн дэх хамгийн нөлөө бүхий зохиолчдын нэг юм. Түүний бүтээл нь Гүрж хэлний уран сайхны боломжийг өргөн ашиглаж, яруу найргийн хэл, найруулга, дүрслэлийн уламжлалд гүнзгий нөлөө үзүүлсэн. Руставелийн бүтээлийг Гүржийн сургалт, утга зохиолын судалгаа, үндэсний соёлын уламжлалд онцгой байр суурьтайгаар авч үздэг. Түүний нэрээр сургууль, гудамж, театр, эрдэм шинжилгээний байгууллага болон соёлын олон газар нэрлэгдсэн байдаг. Түүний тууль нь Гүржийн үндэсний соёлын бэлгэдлийн нэг бөгөөд улс орны түүх, хэл, утга зохиолын өвийг төлөөлдөг. Уг бүтээл нь Гүржийн уран зохиолын хүрээнээс хальж, дэлхийн дундад зууны туульсын уламжлалын хүрээнд ч судлагддаг. ==Гар бичмэл ба хэвлэлийн түүх== ''Барсын арьсан баатар'' зохиолын XII зууны үеийн эх гар бичмэл өнөөг хүртэл олдоогүй. Харин бүтээлийн хамгийн эртний мэдэгдэж буй хадгалагдсан гар бичмэлүүд нь хожуу үеийнх юм. Тэдгээрийн дотроос 1646 онд хуулбарласан гар бичмэл онцгой ач холбогдолтойд тооцогддог. Зохиолыг олон зууны турш гар бичмэлээр хуулбарлан уламжлуулж ирсэн бөгөөд хуулбар бүрийн хооронд үг хэллэг, бичлэг болон зарим хэсгийн ялгаа бий. XVIII зуунд Гүржийн хаан VI Вахтанг уг зохиолын хэвлэмэл хувилбарыг бэлтгэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 1712 онд түүний байгуулсан хэвлэх газарт бүтээлийг хэвлэн гаргасан нь Гүржийн ном хэвлэлийн түүхэнд чухал үйл явдал байв. Орчин үеийн судлаачид гар бичмэлийн хувилбаруудыг харьцуулан судалж, зохиолын эх бичвэрийг сэргээн тогтоох ажил хийдэг. Эдгээр гар бичмэл нь зөвхөн утга зохиолын эх сурвалж төдийгүй Гүржийн бичгийн соёл, ном урлал, дүрслэх урлагийн түүхийг судлахад чухал материал болдог. ==Соёлын нөлөө ба өв== Шота Руставелийн бүтээл нь Гүржийн үндэсний ухамсар, хэл соёл, уран зохиолын уламжлалд гүнзгий нөлөө үзүүлсэн. ''Барсын арьсан баатар'' зохиолын дүрүүд, эшлэл, ёс суртахууны санаа нь Гүржийн соёлын амьдралд өргөн хэрэглэгддэг. Зохиолын гол санаа болох нөхөрлөл, үнэнч байдал, хайр сэтгэл, эрх чөлөө, шударга ёс нь өөр өөр үеийн уншигчдад ойлгомжтой хэвээр үлдсэн. Тууль нь уран зохиолын судалгаанаас гадна театр, хөгжим, дүрслэх урлаг, кино болон бусад урлагийн бүтээлд сэдэв, дүрслэлийн эх сурвалж болж иржээ. Руставелийн бүтээл олон хэлээр орчуулагдсан бөгөөд олон улсын уншигчдад Гүржийн утга зохиол, дундад зууны Кавказын соёлын талаар ойлголт өгөхөд хувь нэмэр оруулсан. Түүний туульсын гар бичмэлийн цуглуулгыг ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн дурсамж хөтөлбөрийн олон улсын бүртгэлд оруулсан нь уг бүтээлийн дэлхийн бичгийн өв дэх ач холбогдлыг илэрхийлдэг. ==Өв уламжлал== Шота Руставели өнөөдөр Гүржийн үндэсний яруу найрагчийн бэлгэдэл болон хүндлэгддэг. Түүний нэрэмжит шагнал, соёлын арга хэмжээ, эрдэм шинжилгээний судалгаа нь Гүржийн утга зохиолын өвийг хадгалах, түгээн дэлгэрүүлэхэд чиглэдэг. Түүний гол бүтээл нь Гүржийн уран зохиолын сонгодог өвийн нэг хэвээр бөгөөд дэлхийн утга зохиолын түүх, дундад зууны туульсын судалгаанд чухал байр суурь эзэлдэг. ==Цахим холбоос== * [https://www.unesco.org/en/memory-world/manuscript-collection-shota-rustavelis-poem-knight-panthers-skin ЮНЕСКО: Шота Руставелийн ''Барсын арьсан баатар'' туульсын гар бичмэлийн цуглуулга] * [https://georgia.travel/the-knight-in-the-panthers-skin Гүржийн аялал жуулчлалын албан ёсны цахим хуудас: ''Барсын арьсан баатар''] * [https://dspace.nplg.gov.ge/handle/1234/330823 Гүржийн Үндэсний парламентын номын сан: ''The Knight in Panther Skin''] lvojzkmt84rgazq6g0o6dvhesjxnlke 874451 874446 2026-10-28T08:50:27Z Zorigt 49 874451 wikitext text/x-wiki [[Файл:Shota Rustaveli.jpg|thumb|Шота Руставели]] '''Шота Руставели''' ([[Гүрж хэл|гүржээр]] შოთა რუსთაველი; ойролцоогоор XII зууны хоёрдугаар хагаст амьдарч байсан) нь дундад зууны [[Гүрж]]ийн нэрт яруу найрагч, туульсын зохиолч юм. Түүнийг Гүржийн уран зохиолын түүхэн дэх хамгийн чухал төлөөлөгчдийн нэг, үндэсний утга зохиолын сонгодог уламжлалыг төлөвшүүлэхэд онцгой хувь нэмэр оруулсан зохиолч гэж үздэг. Түүний намтар, төрсөн болон нас барсан он цагийн талаар баттай баримт хомс тул судлаачдын дунд хэд хэдэн таамаг байдаг. Руставелийн нэрийг Гүржийн утга зохиол, хэл соёлын хөгжил, ялангуяа дундад зууны үеийн туульсын уламжлалтай салшгүй холбон үздэг. Түүний цорын ганц бүрэн хадгалагдан үлдсэн гол бүтээл болох ''[[Барсын арьсан баатар]]'' ({{lang-ka|ვეფხისტყაოსანი}}, ''Vepkhistqaosani'') нь Гүржийн уран зохиолын хамгийн алдартай зохиолуудын нэг юм. ==Намтар== Шота Руставелийн амьдралын тухай түүхэн баримт хязгаарлагдмал байдаг. Түүний төрсөн он, гарал үүсэл, боловсрол болон амьдралын сүүлчийн үеийн талаар янз бүрийн таамаг дэвшүүлсэн боловч эдгээрийн зарим нь хожмын уламжлал, домогт тулгуурладаг. Руставели нь XII зууны сүүлч, XIII зууны эхэн үеийн Гүржийн соёл, улс төрийн хөгжил цэцэглэлтийн үед амьдарч байжээ. Энэ үеийг Гүржийн түүхийн алтан үе гэж нэрлэх нь түгээмэл. Тухайн үед [[Тамара хатан]] улсынхаа улс төр, соёл, шашин, утга зохиолын хөгжилд чухал нөлөө үзүүлж байсан бөгөөд Гүржийн ордны соёл өндөр түвшинд хүрсэн байв. Уламжлалт намтар судлалд Руставелийг Тамара хатны ордонд ажиллаж, улсын сан хөмрөг хариуцсан түшмэлийн үүрэг гүйцэтгэж байсан гэж өгүүлдэг. Гэвч түүний албан тушаал, хатантай харилцаж байсан харилцааны талаар баттай нотлох баримт цөөн байдаг. Түүнийг Иерусалим дахь Гүржийн загалмайн хийдтэй холбон үздэг уламжлал ч бий. Тус хийдийн нэгэн ханын зурагт Руставелийг дүрсэлсэн гэж үздэг бөгөөд уг зураг нь түүний амьдралын талаарх судалгаанд чухал байр суурь эзэлдэг. Түүний төрсөн болон нас барсан он тодорхойгүй. Зарим судалгаанд 1160-аад оны орчим төрсөн гэж үздэг бол бусад уламжлалд өөр он цаг санал болгодог. Үүнтэй адил 1216 он орчим нас барсан гэх таамаг байдаг боловч үүнийг бүх судлаач хүлээн зөвшөөрдөггүй. ==Уран бүтээл== Шота Руставелийн нэртэй холбогдон өнөөг хүртэл өргөнөөр судлагдаж, уншигддаг гол бүтээл нь ''Барсын арьсан баатар'' юм. Энэ нь хайр дурлал, нөхөрлөл, үнэнч байдал, эр зориг, шударга ёс болон хүний нэр төрийн тухай өгүүлсэн баатарлаг туульсын найраглал юм. Зохиол нь Гүржийн уран зохиолын хөгжлийн чухал үеийг төлөөлөхөөс гадна Дорнын болон өрнийн утга зохиолын уламжлалын харилцан нөлөөг харуулдаг. Үйл явдал нь Энэтхэг, Араб болон бусад зохиомол газар орны орчинд өрнөдөг. Зохиолч эдгээр газар орныг ашиглан хүний зан чанар, нийгмийн харилцаа, эрх мэдэл, хайр сэтгэл болон ёс суртахууны асуудлыг дүрслэн харуулжээ. ===Барсын арьсан баатар=== ''Барсын арьсан баатар'' (''Vepkhistqaosani'') нь Гүржийн үндэсний туульсын бүтээл бөгөөд дундад зууны Гүржийн утга зохиолын оргил бүтээлүүдийн нэг гэж тооцогддог. Англи хэлэнд уг бүтээлийг ''The Knight in the Panther's Skin'' болон ''The Knight in the Panther Skin'' зэрэг нэрээр орчуулсан байдаг. Тууль нь Энэтхэгийн хааны ордноос эхэлсэн үйл явдал, Арабын баатруудын аялал, хайр дурлал болон нөхөрлөлийн тухай олон салаа өгүүлэмжийг нэгтгэдэг. Гол дүрүүдийн хоорондын харилцаа, амлалтдаа үнэнч байх чанар, бусдын төлөө өөрийгөө зориулах үйлдэл нь зохиолын үндсэн санааг бүрдүүлдэг. Зохиолын чухал дүрүүдэд Тариэл, Автандил, Тинатин болон Нестан-Дарежан нар багтана. Тариэл нь хайртай бүсгүй Нестан-Дарежаныг олох, чөлөөлөхийн төлөө тэмцдэг бол түүний анд Автандил нөхөрлөлийнхөө төлөө холын аянд гардаг. Тинатин, Автандил хоёрын харилцаа нь хайр сэтгэл, үнэнч байдал болон үүрэг хариуцлагын сэдвийг илэрхийлдэг. Нестан-Дарежан нь зохиолын гол эмэгтэй дүрүүдийн нэг бөгөөд өөрийн хүсэл зориг, нэр төрөө хамгаалахыг эрмэлздэг. Түүнийг хүчээр гэрлүүлэх оролдлого, хоригдсон байдал болон түүнийг аврахын төлөө хийсэн тэмцэл нь шударга ёс, эрх чөлөөний асуудлыг хөнддөг. Туульсын үйл явдалд баатруудын аян зам, сорилт, тулалдаан, нөхөрлөлийн тангараг болон хайртай хүмүүсээ аврахын төлөөх тэмцэл чухал байр суурь эзэлдэг. Эдгээр үйл явдал нь зөвхөн адал явдлын шинжтэй бус, хүний ёс суртахуун, хариуцлага, зориг болон энэрэнгүй сэтгэлийн тухай эргэцүүллийг агуулдаг. ===Зохиолын бүтэц ба хэл найруулга=== ''Барсын арьсан баатар'' нь нарийн зохион байгуулалттай бадаг, хэмнэл, толгой болон сүүл холбох ёс бүхий яруу найргийн хэлбэрээр бичигдсэн. Зохиолын шүлгийн бүтэц нь Гүржийн уламжлалт шүлэглэлд чухал байр суурь эзэлдэг. Уг бүтээлийн найруулга, дүрслэл, зүйрлэл болон хэлний баялаг хэрэглээ нь түүнийг Гүржийн сонгодог уран зохиолын гол жишээ болгосон юм. Зохиолч баатруудын сэтгэл хөдлөл, дотоод зөрчил, нөхөрлөл болон хайр сэтгэлийг уран дүрслэлээр илэрхийлдэг. Үйл явдалд баатарлаг туульсын уламжлал, ордны хайр дурлалын өгүүлэмж, ёс суртахууны сургаал болон философийн эргэцүүлэл хосолдог. Уг бүтээлд хүний гарал үүсэл, шашин шүтлэг, нийгмийн байр сууринаас үл хамааран хүний үнэ цэнэ, үнэнч байдал, энэрэл болон шударга ёсыг чухалчилсан санаа олонтаа гардаг. Иймээс зохиолыг зөвхөн баатарлаг адал явдалт тууль бус, хүний мөн чанар, ёс суртахууны тухай бүтээл гэж тайлбарлах нь бий. ==Гүржийн уран зохиолд эзлэх байр суурь== Шота Руставели нь Гүржийн уран зохиолын түүхэн дэх хамгийн нөлөө бүхий зохиолчдын нэг юм. Түүний бүтээл нь Гүрж хэлний уран сайхны боломжийг өргөн ашиглаж, яруу найргийн хэл, найруулга, дүрслэлийн уламжлалд гүнзгий нөлөө үзүүлсэн. Руставелийн бүтээлийг Гүржийн сургалт, утга зохиолын судалгаа, үндэсний соёлын уламжлалд онцгой байр суурьтайгаар авч үздэг. Түүний нэрээр сургууль, гудамж, театр, эрдэм шинжилгээний байгууллага болон соёлын олон газар нэрлэгдсэн байдаг. Түүний тууль нь Гүржийн үндэсний соёлын бэлгэдлийн нэг бөгөөд улс орны түүх, хэл, утга зохиолын өвийг төлөөлдөг. Уг бүтээл нь Гүржийн уран зохиолын хүрээнээс хальж, дэлхийн дундад зууны туульсын уламжлалын хүрээнд ч судлагддаг. ==Гар бичмэл ба хэвлэлийн түүх== ''Барсын арьсан баатар'' зохиолын XII зууны үеийн эх гар бичмэл өнөөг хүртэл олдоогүй. Харин бүтээлийн хамгийн эртний мэдэгдэж буй хадгалагдсан гар бичмэлүүд нь хожуу үеийнх юм. Тэдгээрийн дотроос 1646 онд хуулбарласан гар бичмэл онцгой ач холбогдолтойд тооцогддог. Зохиолыг олон зууны турш гар бичмэлээр хуулбарлан уламжлуулж ирсэн бөгөөд хуулбар бүрийн хооронд үг хэллэг, бичлэг болон зарим хэсгийн ялгаа бий. XVIII зуунд Гүржийн хаан VI Вахтанг уг зохиолын хэвлэмэл хувилбарыг бэлтгэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 1712 онд түүний байгуулсан хэвлэх газарт бүтээлийг хэвлэн гаргасан нь Гүржийн ном хэвлэлийн түүхэнд чухал үйл явдал байв. Орчин үеийн судлаачид гар бичмэлийн хувилбаруудыг харьцуулан судалж, зохиолын эх бичвэрийг сэргээн тогтоох ажил хийдэг. Эдгээр гар бичмэл нь зөвхөн утга зохиолын эх сурвалж төдийгүй Гүржийн бичгийн соёл, ном урлал, дүрслэх урлагийн түүхийг судлахад чухал материал болдог. ==Соёлын нөлөө ба өв== Шота Руставелийн бүтээл нь Гүржийн үндэсний ухамсар, хэл соёл, уран зохиолын уламжлалд гүнзгий нөлөө үзүүлсэн. ''Барсын арьсан баатар'' зохиолын дүрүүд, эшлэл, ёс суртахууны санаа нь Гүржийн соёлын амьдралд өргөн хэрэглэгддэг. Зохиолын гол санаа болох нөхөрлөл, үнэнч байдал, хайр сэтгэл, эрх чөлөө, шударга ёс нь өөр өөр үеийн уншигчдад ойлгомжтой хэвээр үлдсэн. Тууль нь уран зохиолын судалгаанаас гадна театр, хөгжим, дүрслэх урлаг, кино болон бусад урлагийн бүтээлд сэдэв, дүрслэлийн эх сурвалж болж иржээ. Руставелийн бүтээл олон хэлээр орчуулагдсан бөгөөд олон улсын уншигчдад Гүржийн утга зохиол, дундад зууны Кавказын соёлын талаар ойлголт өгөхөд хувь нэмэр оруулсан. Түүний туульсын гар бичмэлийн цуглуулгыг ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн дурсамж хөтөлбөрийн олон улсын бүртгэлд оруулсан нь уг бүтээлийн дэлхийн бичгийн өв дэх ач холбогдлыг илэрхийлдэг. ==Өв уламжлал== Шота Руставели өнөөдөр Гүржийн үндэсний яруу найрагчийн бэлгэдэл болон хүндлэгддэг. Түүний нэрэмжит шагнал, соёлын арга хэмжээ, эрдэм шинжилгээний судалгаа нь Гүржийн утга зохиолын өвийг хадгалах, түгээн дэлгэрүүлэхэд чиглэдэг. Түүний гол бүтээл нь Гүржийн уран зохиолын сонгодог өвийн нэг хэвээр бөгөөд дэлхийн утга зохиолын түүх, дундад зууны туульсын судалгаанд чухал байр суурь эзэлдэг. ==Цахим холбоос== * [https://www.unesco.org/en/memory-world/manuscript-collection-shota-rustavelis-poem-knight-panthers-skin ЮНЕСКО: Шота Руставелийн ''Барсын арьсан баатар'' туульсын гар бичмэлийн цуглуулга] * [https://georgia.travel/the-knight-in-the-panthers-skin Гүржийн аялал жуулчлалын албан ёсны цахим хуудас: ''Барсын арьсан баатар''] * [https://dspace.nplg.gov.ge/handle/1234/330823 Гүржийн Үндэсний парламентын номын сан: ''The Knight in Panther Skin''] {{DEFAULTSORT:Руставели, Шота}} [[Ангилал:12-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Гүржүүд]] [[Ангилал:Гүржийн зохиолч]] [[Ангилал:Гүржийн яруу найрагч]] [[Ангилал:Гүржийн улс төрч]] oey2kp6rokd0p9t83m375chqnnew5gc 0 5264 874377 802143 2026-10-28T02:18:18Z Эрдэнийн тобчи 108163 874377 wikitext text/x-wiki '''Боз''' буюу '''хөөрүүлэг''', '''буцалгаа''', '''дуурмаг''' нь [[ингэ|ингэний]] [[сүү|сүү]], [[гүү|гүүний]] саам болон бусад сүүн бүтээгдэхүүнийг ашиглан бэлтгэдэг Монголын уламжлалт сүүн ундаа юм. Боз хийх арга нь нутаг нутгийн заншил, хэрэглэдэг түүхий эд, сүүний боловсруулалтаас хамааран ялгаатай байдаг. Зарим төрөлд сүүг исгэж, заримд нь исгэлэн сүүн бүтээгдэхүүн нэмж хөөрүүлэн өтгөрүүлдэг. == Нэршил ба онцлог == Боз хэмээх нэр нь сүүг хөөрүүлэх, буцалгах, өтгөрүүлэх аргаар бэлтгэсэн тодорхой төрлийн сүүн ундааг илэрхийлдэг. Үүнийг хийхэд сүүний төрөл, исгэлэн сүүн бүтээгдэхүүний хэмжээ, халаах хугацаа болон хутгах арга чухал нөлөөтэй. Ингэний сүүний уурагт хэсгийг ашиглан исгэх, эсвэл намрын өтгөн сүүнд бага хэмжээний исгэлэн [[цэгээ]] нэмж, тасралтгүй самран хөөрүүлж өтгөрүүлэх аргыг хэрэглэдэг. Бэлтгэсэн ундааны амт, үнэр, өтгөн шингэн байдал нь ашигласан сүү болон боловсруулах аргаас хамаарна. == Бэлтгэх арга == Бозыг бэлтгэх уламжлалт арга нь тухайн нутгийн заншлаас хамааран өөр өөр байдаг. Ерөнхийдөө сүүг халааж, шаардлагатай тохиолдолд исгэлэн сүүн бүтээгдэхүүн нэмж, зөөлөн буцалгах явцдаа тасралтгүй самарч өтгөрүүлдэг. Зарим төрлийн бозыг исгэсэн сүүгээр бэлтгэдэг бол заримыг нь цэгээ, аарц зэрэг сүүн бүтээгдэхүүнээр өтгөрүүлдэг. Халаах явцад сүүг тогтмол хутгах нь ёроолдоо түлэгдэхээс сэргийлж, өтгөн жигд бүтэцтэй болгоход тусалдаг. == Нутаг нутгийн хувилбар == [[Хангай]] нутгийн зарим газар гүүний [[саам|саамыг]] [[аарц|аарцаар]] өтгөрүүлэн буцалгаж уудаг бөгөөд үүнийг бозын нэгэн төрөл гэж үздэг. Мөн буцалгасан [[тараг|тарагны]] [[цагаа|цагааг]] боз гэж нэрлэх тохиолдол бий. Эдгээр нэршил, бэлтгэх арга нь Монголын бүс нутаг, мал аж ахуйн онцлог болон айл өрхийн уламжлалаас хамааран ялгаатай байж болно. Иймээс бозыг нэг л тогтсон жортой ундаа гэж үзэхээс илүүтэйгээр сүү боловсруулах уламжлалт аргуудын нэгэн төрөл гэж ойлгож болно. == Монголын уламжлалт хоол хүнсэнд эзлэх байр суурь == Сүү, цагаан идээ нь Монголын уламжлалт хүнсний соёлын чухал хэсэг юм. Мал аж ахуй эрхэлдэг нүүдэлчин өрхүүд малын сүүг төрөл бүрийн аргаар боловсруулж, өдөр тутмын хүнсэндээ хэрэглэсээр ирсэн. Боз нь сүүг халаах, исгэх, өтгөрүүлэх зэрэг боловсруулалтын аргыг хослуулдаг уламжлалт ундааны нэг төрөл юм. Түүний хэрэглээ, бэлтгэх арга нь нутгийн байгаль, цаг уур, малын төрөл болон өрхийн хүнсний дадалтай холбоотой. == Хүнсний аюулгүй байдал == Бозыг сүү болон исгэлэн сүүн бүтээгдэхүүнээр бэлтгэдэг тул түүхий эдийн чанар, боловсруулах температур, хадгалалтын нөхцөл нь чухал юм. Өвчин үүсгэгч бичил биетнээр бохирдсон түүхий сүү хэрэглэхээс зайлсхийж, сүүг зохих ёсоор халаан, бэлэн болсон бүтээгдэхүүнийг цэвэр саванд хадгалах шаардлагатай. Исгэлэн амттай болсон нь бүтээгдэхүүн заавал аюулгүй гэсэн үг биш. Иймээс уламжлалт аргаар бэлтгэсэн ч хүнсний эрүүл ахуйн шаардлагыг мөрдөх нь зүйтэй. mekejda6q82i472rmvgete04nnux2hg 874427 874377 2026-10-28T07:48:16Z Zorigt 49 874427 wikitext text/x-wiki '''Боз''' буюу '''хөөрүүлэг''', '''буцалгаа''', '''дуурмаг''' нь [[ингэ|ингэний]] [[сүү|сүү]], [[гүү|гүүний]] саам болон бусад сүүн бүтээгдэхүүнийг ашиглан бэлтгэдэг Монголын уламжлалт сүүн ундаа юм. Боз хийх арга нь нутаг нутгийн заншил, хэрэглэдэг түүхий эд, сүүний боловсруулалтаас хамааран ялгаатай байдаг. Зарим төрөлд сүүг исгэж, заримд нь исгэлэн сүүн бүтээгдэхүүн нэмж хөөрүүлэн өтгөрүүлдэг. == Нэршил ба онцлог == Боз хэмээх нэр нь сүүг хөөрүүлэх, буцалгах, өтгөрүүлэх аргаар бэлтгэсэн тодорхой төрлийн сүүн ундааг илэрхийлдэг. Үүнийг хийхэд сүүний төрөл, исгэлэн сүүн бүтээгдэхүүний хэмжээ, халаах хугацаа болон хутгах арга чухал нөлөөтэй. Ингэний сүүний уурагт хэсгийг ашиглан исгэх, эсвэл намрын өтгөн сүүнд бага хэмжээний исгэлэн [[цэгээ]] нэмж, тасралтгүй самран хөөрүүлж өтгөрүүлэх аргыг хэрэглэдэг. Бэлтгэсэн ундааны амт, үнэр, өтгөн шингэн байдал нь ашигласан сүү болон боловсруулах аргаас хамаарна. == Бэлтгэх арга == Бозыг бэлтгэх уламжлалт арга нь тухайн нутгийн заншлаас хамааран өөр өөр байдаг. Ерөнхийдөө сүүг халааж, шаардлагатай тохиолдолд исгэлэн сүүн бүтээгдэхүүн нэмж, зөөлөн буцалгах явцдаа тасралтгүй самарч өтгөрүүлдэг. Зарим төрлийн бозыг исгэсэн сүүгээр бэлтгэдэг бол заримыг нь цэгээ, аарц зэрэг сүүн бүтээгдэхүүнээр өтгөрүүлдэг. Халаах явцад сүүг тогтмол хутгах нь ёроолдоо түлэгдэхээс сэргийлж, өтгөн жигд бүтэцтэй болгоход тусалдаг. == Нутаг нутгийн хувилбар == [[Хангай]] нутгийн зарим газар гүүний [[саам|саамыг]] [[аарц|аарцаар]] өтгөрүүлэн буцалгаж уудаг бөгөөд үүнийг бозын нэгэн төрөл гэж үздэг. Мөн буцалгасан [[тараг|тарагны]] [[цагаа|цагааг]] боз гэж нэрлэх тохиолдол бий. Эдгээр нэршил, бэлтгэх арга нь Монголын бүс нутаг, мал аж ахуйн онцлог болон айл өрхийн уламжлалаас хамааран ялгаатай байж болно. Иймээс бозыг нэг л тогтсон жортой ундаа гэж үзэхээс илүүтэйгээр сүү боловсруулах уламжлалт аргуудын нэгэн төрөл гэж ойлгож болно. == Монголын уламжлалт хоол хүнсэнд эзлэх байр суурь == Сүү, цагаан идээ нь Монголын уламжлалт хүнсний соёлын чухал хэсэг юм. Мал аж ахуй эрхэлдэг нүүдэлчин өрхүүд малын сүүг төрөл бүрийн аргаар боловсруулж, өдөр тутмын хүнсэндээ хэрэглэсээр ирсэн. Боз нь сүүг халаах, исгэх, өтгөрүүлэх зэрэг боловсруулалтын аргыг хослуулдаг уламжлалт ундааны нэг төрөл юм. Түүний хэрэглээ, бэлтгэх арга нь нутгийн байгаль, цаг уур, малын төрөл болон өрхийн хүнсний дадалтай холбоотой. == Хүнсний аюулгүй байдал == Бозыг сүү болон исгэлэн сүүн бүтээгдэхүүнээр бэлтгэдэг тул түүхий эдийн чанар, боловсруулах температур, хадгалалтын нөхцөл нь чухал юм. Өвчин үүсгэгч бичил биетнээр бохирдсон түүхий сүү хэрэглэхээс зайлсхийж, сүүг зохих ёсоор халаан, бэлэн болсон бүтээгдэхүүнийг цэвэр саванд хадгалах шаардлагатай. Исгэлэн амттай болсон нь бүтээгдэхүүн заавал аюулгүй гэсэн үг биш. Иймээс уламжлалт аргаар бэлтгэсэн ч хүнсний эрүүл ахуйн шаардлагыг мөрдөх нь зүйтэй. [[Ангилал:Сүүт ундаа]] [[Ангилал:Монгол хоол]] [[Ангилал:Амьтны гаралтай исгэсэн ундаа]] [[Ангилал:Исгэсэн сүүн бүтээгдэхүүн]] pc67hhiugs7t5dbt7fwsjismhk3b8e2 0 8706 874419 874301 2026-10-28T07:27:24Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-57426-85|~2026-57426-85]] ([[User talk:~2026-57426-85|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 871495 wikitext text/x-wiki {{Цэвэрлэгээ}}{{Инфобокс дайн | conflict = Халх голын дайн | partof = [[Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд]] | image = [[Зураг:SovietArmouredVehicle.jpg|300px]] | caption = Халх голын нэгэн тулалдааны үеэр устгагдсан Зөвлөлтийн [[БA-10M]] загварын хуягт машин | date = 1939 оны 5 сарын 8–9 сарын 16 | place = [[Халхын гол]], Монгол улс | territory = ЦОГНОМХА уулын орчмын газар нутгийг Японд алдсан ба хожим Хятадын нутаг болсон | result = ЗХУ–Монголын ялалт | combatant1 = [[Зураг:Flag_of_the_Soviet_Union_1923.svg|22px]] [[ЗХУ]]<br /> [[Зураг:Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg|22px]] [[БНМАУ]] | combatant2 = [[Зураг:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|border|22px]] [[Японы эзэнт гүрэн]]<br />[[Зураг:Flag_of_Manchukuo.svg|22px]] [[Манж-Го]] | commander1 = [[Зураг:Flag_of_the_Soviet_Union_1923.svg|22px]] [[Георгий Жуков]]<br />[[Зураг:Flag_of_the_Soviet_Union_1923.svg|22px]] [[Григорий Штерн]]<br />[[Зураг:Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg|22px]] [[Хорлоогийн Чойбалсан]] | commander2 = [[Зураг:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|border|22px]] [[Комацүбара Мичитаро]] | strength1 = 57,000 цэрэг<br>8,700 монгол цэрэг<br>515 нисэх онгоц<br>498 танк<br>542 их буу<br>385 хуягт машин | strength2 = 38,000 (анх), 75,000 цэрэг (дахин нэмснээр), 700 нисэх онгоц, 181 танк, 500 их буу<ref name="Glantz">Glantz, David M.; and House, Jonathan. ''When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler''. Lawrence, KS: UP of Kansas, 1995. ISBN 0-7006-0899-0 p. 14.</ref><br>Modern western estimate:<br>45,000 Алагдсан ба шархадсан,<br>3,000 олзлогдсон <ref>"Nomonhan: Japanese-Soviet Tactical Combat, 1939. Leavenworth Papers №2. by Edward J. Rea""Nomonhan: Japanese-Soviet Tactical Combat, 1939. Leavenworth Papers №2. by Edward J. Rea" Combat Studies Institute, fort Leavenworth, Kansas, 1981</ref> | casualties1 = Архивын судалгаагаар<br />9,284 амь үрэгдсэн<ref name="drea2">{{cite web|url=http://www.cgsc.edu/carl/resources/csi/drea2/drea2.asp|title="Nomonhan: Japanese-Soviet Tactical Combat, 1939. Leavenworth Papers №2. by Edward J. Rea"|language=en|publisher=Combat Studies Institute, fort Leavenworth, Kansas, 1981|accessdate=2010-06-20|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100505201714/http://www.cgsc.edu/carl/resources/csi/drea2/drea2.asp|archivedate=2010-05-05|url-status=dead}}</ref>,<br />15,251 шархадсан, монголын талаас нийт 990 хүний хохирол үзэж 280 орчим хүн амь үрэгдэжээ. Нийт хохирол 1000 орчим хүн.<ref>Baabar (1999), p. 389</ref> | casualties2 = Японы засгийн газрын мэдэгдэл<br />8,440 амь үрэгдсэн,<br />8,766 шархадсан<br />ЗХУ-ын мэдэгдэл<br />60,000 үрэгдсэн ба шархадсан,<br />3,000 олзлогдсон | campaignbox = {{Campaignbox Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд}} }} '''Халхын голын байлдаан''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Бои на Халхин-Голе'', [[Япон хэл|япон]]. ノモンハン事件 ''Номон-хан жикэн «Номунханы мөргөлдөөн»'') нь зарлагдаагүй [[БНМАУ]] болон [[ЗХУ-Японы хилийн дайн]] буюу Япон-Зөвлөлтийн дайны гол байлдаан байжээ. Энэ байлдаан оросын түүхэнд "''Бои на Халхин-Голе''" гэдэг бол Японы түүхэнд '''''Номунханы мөргөлдөөн'''''<ref name=Drea>Drea, Edward J. ''{{Webarchiv|url=http://www.cgsc.edu/carl/resources/csi/drea2/Maps.html |wayback=20110507140700 |text="Leavenworth Papers No. 2 Nomonhan: Japanese Soviet Tactical Combat, 1939 – MAPS"'' |archiv-bot=2023-09-26 20:38:21 InternetArchiveBot }}'' – Retrieved: 13 May 2007.</ref> гэж нэрлэгдэж ирсэн байна. [[Номунхан]] гэж Монгол - Манжийн хилийн орчим дахь [[уул]]<nowiki/>ын нэр юм. Халх голын байлдаан 5-р сарын сүүлчээр эхэлж эцсийн шийдвэрлэх тулаан 8-р сарын сүүлчээр болж, Японы 6-р салангид армийн 23-р явган цэргийн дивиз бүрэн ялагдсанаар өндөрлөсөн юм. 1939 оны 9-р сарын 15-нд ЗСБНХУ-Японы хооронд энхийн хэлэлцээр байгуулсан байна. ==Дайны урьдах нөхцөл== Ямартай ч 1939-онд Халх голд болсон энэхүү байлдааны ажиллагааг дайн, байлдаан, тулалдаан байсан уу гэдэг дээр одоо болтол судлаачид маргалддаг. Зарим судлаачид энэ байлдааныг [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2-р дайны]] эхлэл хэмээн үздэг юм. Энэ нь 1927 оноос цэрэг-улс төрийн зүтгэлтэн нарын хувьд томоохон асуудал тулгарснаар эхлэв (Токиогийн бусдын газар нутагт тэр дундаа Манжуур, Хятад, Оросын Алс Дорнод, Сибирьт өнгөлзөх бодлогоо үүнээс аль эрт 1889 оноос хэрэгжүүлж эхэлсэн). 1904-1905 оны [[Орос-Японы дайн]], 1918 оны [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1 дүгээр дайн]]<nowiki/>ы үеэр аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн, гадаад худалдааны өндөр өсөлт дагуулсан бол дайны дараах [[Версалийн гэрээ]]<nowiki/>гээр шийдвэрлэгдсэн Ази дахь Германы колонийн эзэмшлийн асуудлаар болон Өрнөдийн түнш орнуудын байр суурь, түүний бодлогын үр нөлөө, 1929 оны (худалдааны болон 2,3 талт хэлэлцээрүүдийн заалтын улбаатай нэг талаар нөлөөлсөн) дэлхийн эдийн засаг санхүүгийн хямрал Японы эдийн засагт хүндээр тусаж, 1937 оноос өдүүлсэн [[Хятад-Японы хоёрдугаар дайн]], Манжуурт цөмрөн орсон ажиллагаатай холбоотой [[Үндэстнүүдийн Лиг|Үндэстнүүдийн лигийн]] тавьсан удаа дараагийн хориг арга хэмжээнээс үүдэн гадаад ертөнц дэх байр суурийг нь үлэмж сулруулсан байна. Ялангуяа Хятадад ихээхэн хэмжээний зэвсэг-техник, байлдааны нисэх онгоц, танк, цэргийн мэргэжилтэн, зөвлөх нарыг Монгол, Дундад Ази-Дорнод Туркестаны (Шинжаан) нутгаар дамжуулан илгээх зэргээр ЗХУ тусламж үзүүлж дайн байлдааныг ихээхэн цаг хугацаагаар сунжруулсан хийгээд байгалийн баялаг, түүхий эдийн гадаад импортоос хэт хараат байдал нь ч үүнд нэрмээс болж байлаа. Энэ байдал нь бизнесийн хүрээнийхэнд том цохилт болсон тул цэргийнхнийгээ шахаж эхлэв. [[Ази, Номхон далайн бүс нутаг]] дахь [[Франц]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Их Британи|Их Британитай]] ашиг сонирхлын зөрчлийн улмаас дурамжхан байгуулсан /Үүнд АНУ, Англитай байгуулсан "Японы Тэнгисийн Цэргийн Флотын хөлөг онгоцнуудын зэвсэглэлд хязгаар тогтоосон холбогдох/ тэдний зүгээс тавьсан зарим заалт, Хятадын зүүн нутагт явуулсан байлдааны ажиллагаа нь амжилтгүй болсон нь Токиогийн Цэргийн дээд командлалын удирдлагуудад таалагдсангүй. [[Геополитик]]<nowiki/>ийн нөлөөний хүрээгээ цэргийн хүчээр шийдэх бодлого баримталж "Аугаа Их Дорнод Азийн Хөгжил-Цэцэглэлтийн Төлөвлөгөө" хэмээх улс төрийн үзэл, суртал нэвт шингэсэн төлөвлөгөө боловсруулжээ. Хэрэгжүүлэх төлөвлөгөө нь Өмнөд ба Умард гэсэн үндсэн стратегийн 2 чиглэлтэй байв. Өмнөд чиглэл бол Номхон далай, Австрали, Индонези, Бирм, Энэтхэгийн хойгийн чиглэл рүү цохилт өгч АНУ, Английн колониудыг булаан авах бол Умард чиглэл бол эх газраар Хятадыг буулган авах, Манжуур, Монголоор түшиц болгон ЗХУ-тай байлдаж Сибирь Алс дорнодын чиглэлээр цохилт өгч [[Уралын нуруу]] хүртэл эзэмшлээ тогтооход оршиж байлаа. Энэ нь цэргийнхний хувьд 2 чиглэлд хуваагдах нь буруу байсан, зөвхөн аль нэгийг нь сонгох байсан гэж зарим улс төрч, судлаач, сэтгүүлчид үзэж тайлбарладаг юм. Японы цэргийн дээд командлал нь бололцоо бүрдсэн гэж үзээд 2 чиглэлийг зэрэг хэрэгжүүлэх байсан нь тодорхой. Маргаан болсон нь зөвхөн аль чиглэлд эхний ээлжинд хэрэгжүүлэх байсан гэдэг хэрэг байсан ажээ. Энэ нь хожим ЗХУ [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн 2 дугаар дайнд]] татагдан орж [[Москвагийн тулалдаан|Москва]] болон [[Ленинградын бүслэлт]], [[Сталинградын тулалдаан|Сталинградын тулалдааныг]] үр дүнг хэрхэн эргэх вэ? гэдгийг харгалзан хүлээзнэж [[Квантуны Арми|Квантуны армийн]] Жанжин Штаб 1941-1943 онуудад Монголын [[Халх гол]], ЗХУ-ын Алс дорнодийн Уссури, [[Амар мөрөн|Амар мөрний]] сав газар дахин цэргийн хүч хуримтлуулж илүү няхуур [[Кантокуэн]] хэмээх цэргийн шинэ ажиллагаанд бэлтгэж, төлөвлөн зөвхөн Токиогоос ирэх дээд командлалынхаа тушаалыг хүлээж байсан байна. (Үүнд Япон улсын өөрийн ба ЗХУ-ын [[НКВД]]-ийн Алс Дорнодын Сөрөг Тагнуулын Архив, [[Монгол Улсын Тагнуулын ерөнхий газар|Монгол Улсын Тагнуулын Ерөнхий газрын]] Архивийн материал, хилийн чанадад тагнуулын үүрэг гүйцэтгэгч нарын мэдүүлэг зэрэг нь одоо нэгэнт ил болжээ). Энэ ч утгаараа Халхын голын байлдаан Токиогийн цэрэг-улс төрийн Өмнөд, умард бүлэг нь зорилго, үзэл баримтлал, зарчмын хувьд ч, геополитикийн болон улс төрийн бүлгийн ашиг сонирхол бөгөөд Стратегийн болон тактикийн талаасаа ямар ч ялгаа байсангүй. Бие биенийхээ тактикийн зорилго чиглэлийг зарчмын хувьд үгүйсгэдэггүй байв. Аль чиглэлд эхний ээлжинд цохилт өгөх вэ гэдэг асуудал ширүүн маргаан өрнүүлж байжээ. Зөвлөлт Холбоот Улсын хувьд [[Европ]] тивээсээ Нацист Герман, [[Балтын тэнгис|Балтын тэнгисээс]] [[Финланд]], [[Кавказ|Кавказаас]] [[Иран]], [[Хар тэнгис|Хар тэнгист]] [[Итали]], [[Турк]] болон бусад [[Балканы хойг|Балканы орнууд]], Сибирь-[[Алс Дорнод|Алс Дорнодоос]] Японы гэх геополитикийн бүслэлтэд ороод байлаа. Коминтерний болон [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталины]] болгоомжлол нь юуны түрүүнд ямар ч үнээр хамаагүй 2 фронтод зэрэг байлдах аюулаас зайлсхийх зорилгоор Монголыг бусдад алдахгүй "буфер" буюу "хавчуурга" хэлбэрээр байлгах нь чухал байсан. Өвөр Байгалын сав газар, Сибирийн төмөр замыг алдвал Сибирь, Урал дахь Цэрэг-Стратегийн Аж үйлдвэрийн түшиц орон зай үгүй болно гэдгийг тооцож Монголын талаарх ЗСБНХУ-ын бодлого гол төлөв Коминтернээр дамжин илэрч байлаа. Тухайлбал Коминтерний Дорно дахины нарийн бичгийн дарга нарын 1929 оны 1-р сарын 7-ны өдрийн зөвлөлгөөний илтгэлд: “Монголын нутаг дэвсгэр нь олон улсын тусгай ач холбогдолтой юм. Тэрхүү нутаг дэвсгэрийн хэмжээ нь Англи, Герман, Францыг нийлүүлснээс их бөгөөд хүн ам нь 800 мянга орчим цөөхөн юм. Монгол орныг империалистууд, дэлхийн хувьсгалын дайснуудын нөлөөнд оруулахгүйн тулд тэрхүү нутаг дэвсгэрт тогтоосон нөлөөгөө хадгалж байхад манай гол зорилт оршино хэмээн үзсэн. Мөргөлдөөний цаад шалтгаан: Сталины логик- Япончууд [[Манжго улс|Манжгогийн]] тоглоомын улс байгуулснаасаа эхлээд энэ нутагт хамаарах монголчуудыг "онцгойлон дотночилж" тэдэнд тусгай эрх олгожээ. Монголчууд ч Японыг Хятадын дарлалаас чөлөөлөгч ивээн тэтгэгч гэж харж байсан юм. 1937 онд эхэлсэн Хятад-Японы дайнаар нийт [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] эзэлсэн япончууд монголчуудад Хятадын талхидлаас авран чөлөөлөгчийн дүрд чадамгай тоглож, "соёлжиж гэгээрэхэд" нь туслах болжээ. Энэ байдал Гадаад Монголд халдварлахаас Сталин тэргүүтэй Зөвлөлтийн удирдагчид ихэд болгоомжилж байсан юм. [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-д коммунист намын гишүүд 10 мянга байх атал лам нарын тоо тэднээс даруй арав дахин их байлаа. Иймээс эхний ээлжинд Япон талыг баримтлах өндөр магадлалтай лам нар, язгууртнууд, сэхээтнүүдийг устгахыг Монголын удирдагчдад тулгах болсон байна. Үүнийг нь Монголын төрийн удирдлага эс хүлээн авч, арга саам гарган залилах гэж оролдох болжээ. Сталин зөвлөлтийн цэргийг Монголд байрлуулах асуудлыг ч тулгаад Монголчууд хүлээж авсангүй. Иймээс өргөн хэмжээг хамарсан их хядлага Сталин өөрөө зохион байгуулсан байна. ===Монголын байр суурь=== {{Гол|Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)}} {{Гол|Манжуурын бага хурал}} [[Манж-го]] болон [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын талууд аль аль нь үүссэн нөхцөл байдалд хүлээцтэй хандаж байсан тул дорнод хилд буй болсон хилийн маргааныг гэрээ хэлэлцээний журмаар зохицуулж болно гэж Монголын удирдагчид үзэж яриа хэлэлцээ хийж байсан. Манжуур өртөөнд болсон Япон-Манжго-Монголын хилийн Хэлэлцээнд Монголын тал Ерөнхий сайдын орлогчийн түвшинд идэвхтэй оролцож байлаа. Хэрэв зээ Монголчууд Манж-го улсыг хүлээн зөвшөөрвөл Япон улс БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг хариу хүлээн зөвшөөрч болно гэсэн санаа энэ үеэр ч гарсан байна. Иймээс Монголын удирдагчид Манж-гогийн талтай хилийн маргаанаа аль болох эв эеэр зохицуулах хүсэлтэй болоод иржээ. Иймээс ч Ерөнхий сайд [[Пэлжидийн Гэндэн]] (1895-1937) “Монгол улс Манж-готой байлдах ямар ч хүсэлгүй, ийм юм хүсч байгаагаараа япон, орос хоёр л байлдана биз” гэсэн утгаар санаагаа илэрхийлж байв. Тэрээр чухам ийм бодол санаатай байсан учир зөвлөлтийн цэргийг Монголын нутагт оруулж байршуулахын эсрэг байсан юм. ===Сталины авсан арга хэмжээ=== {{Гол|Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)}} {{Гол|Лхүмбийн хэрэг}} Монголчууд Японоор өөрийгөө хүлээн зөвшөөрүүлж улмаар тэдэнтэй ойртож магадгүй болох нь Зөвлөлтийн Алс Дорнодын бодлогод тун аюултай үзэгдэл болох байлаа. Монгол үндэстэнд хандаж байгаа япончуудын заль мэх нь тэднийг Хятадын төдийгүй Зөвлөлтийн эсрэг алхам руу чиглүүлж болох юм гэж үзэж байв. Чингэвэл Гадаад Монгол нь Барга болон Өвөр монголчуудын араас орно гэж үзсэн байна. Иймээс Сталин эрс шийдэмгий арга хэмжээ авч Манжуурын Хэлэлцээг таслан зогсоож Монголын төлөөлөгчдийг эргүүлэн татаад, Улаанбаатарт авчирч буудан хороосон түүхтэй. Үүнтэй нэгэн зэрэг Манж-гогийн төлөөлөгчдийг Япончууд баривчлан авч [[Мүгдэн]]<nowiki/>д цаазлан хороосон ажээ. Ерөнхий сайд П.Гэндэнг огцруулж Москвад дуудан авч одлоо. Тэр даруй Зөвлөлтийн цэргийг Монголд оруулж ирэв. Лам нар болон язгууртан, сэхээтний эсрэг хандсан их хядлагыг эхлүүлэн насанд хүрсэн эрчүүдийн 20 орчим хувийг цаазлан устгажээ. Хилийн маргаан дорвитой том тулалдаан мөргөлдөөнөөр шийдэгдэхээс өөр гарцгүй болсон байна. == Үйл явдлын угтвар нөхцөл == 1931-1932 онд Япончууд Манжийн нутгийг эзлэж [[Манж-го|Манж-Го]] нэртэй тоглоомын улс байгуулснаар Монгол улстай шууд хил залгах болсон байна. Манж-Го, Монголын хоорондох хилийг Япончууд [[Буйр нуур]]т цутгах [[Халхын гол]] гэж үзэж байсан боловч монголчууд Халх голоос зүүн чигт 16 км-ийн цаана орших Номунхан тосгон хүртэл Монгол улсын нутаг гэж үзэж байсан юм. 1938 онд [[Японы эзэн хааны арми|Японы Эзэн Хааны Армийн]] Жанжин Штабт [[Квантуны Арми|Квантуны армийн]] удирдлага ЗХУ-ын эсрэг “Хачиго” нууц нэртэй дайны төлөвлөгөөг боловсруулсан батлуулсан байжээ. Энэ үед Япон Манжуурт Японы эзэн хааны хуурай замын цэргийн 1,3 сая албан хаагч Монгол улс, ЗХУ-ын хилийн зүүн хязгаар орчим ирж байрласан юм. Японы “Хачиго” төлөвлөгөөний “Б” хувилбар нь Монголын зүүн хязгаарыг эзлэн авч түшиц газраа болгоод цаашлаад [[Байгал нуур]] орчмоор ЗХУ руу дайрах зорилготой байсан гэдэг. Энэ бол Европын фашист Герман, Итали удахгүй дэгдээх дэлхийн II дайны эхний дохио, фашистуудын дорно зүгийн холбоотон байсан Японы армийн зүүн талд дэгдээх дайны бэлтгэл үе нь байлаа. [[Манж-Го]]гийн арми нь үндсэндээ 1939 онд Японы [[Квантуны Арми]]йн командлагч генерал [[Комацүбара Мичитаро]]д захирагдаж байжээ. [[Улаан Арми|Улаан армийн]] цэргүүд [[Сибирь]]-[[Манжуур]]-ын хилийг хамгаалах үүрэгтэй Өвөр-Байгалын цэргийн тойргоос ирсэн 57-р тусгай [[корпус]]ын харьяанд байв. Японы цэрэг манай улсад халдан түрэмгийлж дайн өдөөсөн нь зохих арга хэмжээ авахад хүргэв. Монгол Улсын аж амьдрал, бүх ажлыг “Шууд дайны байдалд захируулан” явуулсны дээр фронтод туслах хөдөлгөөн орон даяар өрнөсөн байна. Юуны өмнө [[Монгол Ардын Хувьсгалт Цэрэг|Монгол Ардын Хувьсгалт Цэргийн]] нэгтгэл, ангиудыг бие бүрэлдэхүүн болон зүтгэх хүч, техник хэрэгсэлээр хангах яаралтай арга хэмжээ авав. Энэ зорилгоор байлдаж буй 5,6,7,8 дугаар морьт дивизийн орон тоог нөхөн хангах, бэлтгэл дарга, цэргүүдийг татаж сургуулилах, түр цэрэг татах ажлыг эхэлсэн байна. Ээлжит цэрэг татлагыг явуулснаар цэрэгт татвал зохих насны 18605 хүнээс 8405 хүнийг цэргийн албанд татаж, нэгтгэл ангиудын орон тоог нөхөн хангав. Эдгээр арга хэмжээний үр дүнд МАХЦ-ийн бие бүрэлдэхүүн 17,5 мянга болж үүнээс 8575 нь байлдаанд оролцсон байна. БНМАУ-ын цэргийн тухайд нийт хилийн ба дотоодын цэргийг оруулаад 18 000 хүн бүхий бие бүрэлдэхүүнтэй, 10 [[хөнгөн танк]], 30-40 [[их буу]], 40 гаруй [[нисэх онгоц]], 50-60 [[хуягт машин]]тай байв. ЗСБНХУ, Япон улсын хооронд 1925 онд дипломат харилцаа тогтоогоон байсан юм. Япон улс ЗСБНХУ–ын эсрэг хийх дайны бэлтгэлийн үндсэн санааг 1927 оны 4-р сард Японы Засгийн газрын тэргүүн болсон ерөнхий сайд [[Танака Гиичи]] томьёолон, боловсруулснаар хожим нь “Танакагийн меморандум” гэж нэршин алдаршсан билээ. 1928 оны эхээр Япон улс түүхий эдийн баазтай болох, ЗСБНХУ, БНМАУ, Хятад руу хийх түрэмгий дайны төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэхэд цэргийн түшиц газар эзлэх зорилгоор цэргийн түрэмгийлэлд шаргуу бэлтгэх болсон юм. Манжуурыг довтлохоос өмнө 1920–иод оны төгсгөл, 1930 оны эцэс гэхэд ЗСБНХУ-ын эсрэг “Оцу” гэсэн нууц нэртэй цэрэг-стратегийн төлөвлөгөө боловсруулагдсан байв. 1933 онд Японы цэргийнхэн Манжуурыг эзэлмэгцээ нутаг дэвсгэр дээр нь цэргийн төрөл бүрийн байгууламж барихын зэрэгцээ ЗСБНХУ, Монголын хил рүү төмөр болон засмал авто зам тавьж эхэлсэн байна. Энэ хугацаанд Японы Жанжин штабын тагнуулын хэлтсийн /зохиогч нь хожмоо дэслэгч генерал болсон, хошууч [[Канда Масатанэ]]/ аналитик суурь баримт бичгийг бүрдүүлэх даалгавар бүхий японы тагнуулынхан улам ажиллагаагаа идэвхжүүлэв. “Оросын эсрэг хорлон сүйтгэх үйл ажиллагааг судлах материал” нэртэй нууц илтгэлд хорлон сүйтгэх үйл ажиллагаа нь ирээдүйн дайнд онцгой чухал үүрэг гүйцэтгэх болно гэжээ. ”Иймээс Оросын эсрэг хорлон сүйтгэх үйл ажиллагаанд багтаж буй ажил бол нилээд олон хэлбэртэй байх бөгөөд бүх дэлхий хамрах үйл ажиллагаа болох ёстой хэмээн зохиогч нь онцлон тэмдэглэж байв. ”ЗСБНХУ-ын нутаг дэвсгэр дээр үйл ажиллагаа явуулж байсан японы тагнуул, нууц ажилтнуудад Японы жанжин штабаас сайшаагдсан зөвлөмж энэхүү илтгэлийн үндсэн дээр өгөгддөг байсан бөгөөд хожмоо энэ зөвлөмж тэдний үйл ажиллагааных нь удирдамж болсон билээ. ЗСБНХУ, Хятад, Солонгосын нутаг дэвсгэр дээр хэрэгжүүлж буй энэ тагнуулын ажиллагааны удирдах төв нь Оросын иргэний дайны үед байгуулагдсан ЯЦТГ/японы цэргийн төлөөлөгчдийн газар/ байв. Монголын нутаг дэвсгэр дээр Японы цагдаагийн улс төрийн албаны 3 дугаар тасаг, хилийн цагдаагийн отрядын онцгой тасгууд хорлон сүйтгэх идэвхтэй үйл ажиллагааг явуулж байв. '''1/''' Япон улс Зөвлөлт Оросын эсрэг ажилдаа ЯЦТГ оросын цагаантны хөдөлгөөний дүрвэгсдийг өргөнөөр ашиглаж байлаа. Тухайлбал, 1938-1939 онуудад, 1939 оны 4-р сарын 19-нд ЗСБНХУ-ын ДЯЯ-ны АК, АБЕГ-ын өгсөн тойм танилцуулгад тэмдэглэснээр Япон, Германы "Абвер" тагнуулуудын удирдлага дор ажилладаг, тэдний хөрөнгөөр байгуулагдсан ОФХ (Оросын фашист холбоо) хэмээх байгууллага идэвхтэй ажиллаж байсан тухай тэмдэглэжээ. Энэ байгууллага нь дайсны хорлон сүйтгэгчид, алан хядагчид, нууц ажилтнуудыг ЗСБНХУ-ын нутаг дэвсгэр дээр байршуулах ажлыг зохион байгуулдаг байв. ОФХ-ны Алс Дорнодын болон европын их хурал дээрээ ЗСБНХУ-ын эсрэг явуулах дайнд фашист гүрнүүдийг дэмжих, зөвлөлтийн нутаг дэвсгэр дээр хорлон сүйтгэх–тагнуулын үйл ажиллагааг идэвхжүүлэх тухай шийдвэр гаргаж байжээ. '''2/'''1938 онд Японы жанжин штаб өөрийн тагнуулын нууц мэдээг харгалзан “Оцу” төлөвлөгөөндөө тодотгол оруулжээ. Тухайлбал, 1938-1939 онд Алс Дорнод дахь Зөвлөлтийн хотуудыг дараагийн зорилгоо хэрэгжүүлэх зорилгоор манжуурт ихээхэн хэмжээний цэрэг оруулахаар тусгаж, түүний зэрэгцээ БНМАУ руу цөмрөн орохоор төлөвлөсөн байна.Зөвлөлт-монгол, монгол-манжуурын хил дээр ноцтой өдөөн хатгалга гарч болзошгүйг зөвлөлтийн тагнуулчид анги салбарууддаа урьдчилан анхааруулж байсан төдийгүй тэд японы тагнуулын байгууллагуудын үйл ажиллагаанд сөрөг ажиллагаа үзүүлэхээр чармайж байжээ. Хилийн отрядуудын дарга нарт илгээсэн 1939. 04. 21-ний Приморийн тойргийн ДХАК хилийн цэргийг удирдах газрын тагнуулын байгууллагын зааварт: ”Сүүлийн үед Квантуны армийн штаб болон японы тагнуулын байгууллагууд манай хилчдийг олзлох, хил дээр өдөөн хатгалгын чанартай зөрчил гаргах, манай хилийн зурвас болон бэхэлсэн цэгүүд дээр тагнуул хийх, хилийн шугамд офицерын бүлэг ажиллуулах, япончууд сонирхож буй чиглэлүүддээ нууц ажилтнууд байршуулах зэргээр тагнуулын үйл ажиллагаагаа идэвхжүүлж байна...” гэжээ. '''3/'''Тактикийн тагнуулын төлөөлөгчдийн эх сурвалжууд ч БНМАУ-ын хил орчим болон Манжуурын нутаг дэвсгэр дээр японы цэргийнхний үйл ажиллагаа идэвхжиж байгаа тухай мэдээлж байжээ. 1939 оны 4 дүгээр сарын 22-ны Читийн хилийн тойргийн тагнуулын тасгийн тойм танилцуулгад: японы хээрийн цэргийн бүрэлдэхүүнээс сонгон татаж Манжуурт хилийн найман гарнизон байгуулах тухай Японы цэргийн сайд Итагакийн шийдвэр 1938 оны 12 дугаар сард гарсныг мэдээлжээ. Уг шийдвэрт эдгээр гарнизонууд нь Квантуны армийн командлагчид захирагдаж, бэхлэгдсэн районуудыг хамгаалах цэргийн ангиудын харилцан ажиллагааг тусгасан байна.Мөн уг баримт бичигт Хайлаарын хилийн 8 дугаар гарнизон байгуулах тухай шийдвэр туссан байжээ. '''4/''' Хайлаарын бэхлэлтийн районд Халхын голын үйл явдал идэвхтэй оролцсон 23 дугаар явган дивиз шилжин байрласан байв./Японы арми Манжуур болон БНМАУ-ын хил дээр хүчээ зузаатгасаар байгааг Москва мэдэлгүй өнгөрөөгүй байсан гэдгийг эдгээр баримт бичгүүд гэрчилдэг. Жанжин штабын тагнуулын удирдах газрын мэдээнд 1938 эцсээр Манжуурт хилийн гарнизонуудыг шинэчлэн зохион байгуулах, 1938 оны 11-р сард цэргийн мэргэшсэн тагнуулч, дэслэгч генерал Комацубара Мититарогоор командлуулсан 23 дугаар явган дивизийг Хайлаарт шилжүүлэн байрлуулах, 1939 оны эхний саруудад Хайлаарт японы цэргүүд хүчээ үргэлжлүүлэн хуралдуулсаар байгаа тухай дурдсан байна. '''5/''' Манай улсын болоод цэргийн удирдлагын хувьд Манжуурт болон БНМАУ-ын зүүн хил дээр япончуудын бэлтгэл ажлын явцын тухай хамгийн үнэ цэнэтэй мэдээллийн эх сурвалж нь зөвлөлтийн тагнуулч Рихард Зорге байсан бөгөөд тэрээр орон нутгийн мөргөлдөөнд хүргэх өдөөн хатгалга япончууд 1939 оны хавар хийхээр төлөвлөж байгааг мэдээлж байжээ. Хятадад явуулж байсан дайнаас улбаалан япончууд Зөвлөлтийн эсрэг шууд дайн эхлүүлэх боломжгүй гэж тэр үзэж байлаа. '''6/''' Барууны мэдээллийн эх сурвалжууд энэ үйл явдлын үнэлэхдээ өөр бусад мэдээлэл байхгүйгээсээ болж хүлээцтэй байр суурийг баримтлан япончуудын мэдээлэл дээр тулгуурлаж иш татаж байв.Ройтерс агентлагийн сурвалжлагчийн Америк руу явуулсан мэдээнд “Гадаад Монгол, ЗСБНХУ болон Манжуурын хил дээрх том хэмжээний байлдааны эхлэлийг тайлбарлахад хүндрэлтэй байна.Малын бэлчээр ихээхэн хэмжээгээр эзлэн авах гэсэн шуналтай монголчуудаас үүдэн энэ мөргөлдөөн үүсэж байна гэсэн японы цэргийнхэн нотолж байна” '''7/''' Энэ будлиан гарах болсон шалтгааныг тайлбарлах чин сэтгэлийн оролдлого мэдээж, байсаан. Английн “Чайна пресс” сонины 1939 оны 5, 6 дугаар сарын дугааруудад: эдгээр шалтгаан нь нэгдүгээрт, англи-зөвлөлтийн хооронд цэргийн хэлэлцээр байгуулахыг таслан зогсоох Японы сонирхол, хоёрдугаарт бүх нийтийн дайчилгааны тухай хууль үйлчлэхэд хамтран ажиллах зэрэг гэсэн байна. Түүнээс гадна тус сонинд энэхүү халдлага нь европын Оросоос азийн Сибирийг тусгаарлах зорилго өвөрлөсөн Квантуны армийн стратегийн төлөвлөгөөний нэг хэсэг нь мөн гэжээ. Тэр үед Японы арми Хятадтай дайтаж байсан бол Квантуны арми өөр томоохон дайнд бэлтгэж байлаа. /8/Халхын голын үйл явдалд зөвлөлтийн болон гадаадын хэвлэл мэдээллийнхэн маш товчхон, хүлээцтэй хандаж байв.Зөвлөлтийн хэвлэлд зөвхөн [[ТАСС]]-ын товч мэдээнүүд гарч байлаа. Японы хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр ЗХУ болон Гадаад Монголыг буруутгасан мэдээлэл цацагдаж байв. 1939 оны 5-р сарын 30-нд “Домэй” агентлаг “5-р сарын 11-д Гадаад Монголын цэргийн харьцангуй том бүлэг Халхын голыг гатлан Номон хаан руу цөмрөн орлоо. Манжуурын хилчид тэднийг буцаан хөөв” хэмээн мэдээлжээ. Өнөөгийн хилийн будлианыг Гадаад Монгол өөрийн дураар бус, Москвагийн хатгалгаар эхлүүлсэн хэмээн Токиогийн цэргийн тоймчид нотолдог байв. '''9/''' 1939 оны 6-р сарын “Манжуурын өдрийн мэдээ”, “Бээжингийн мэдээ” сонинуудад мөргөлдөөний шалтгааныг Хятадад туслах хүсэл эрмэлзэл бүхий Гадаад Монголыг хөдөлгөөнийг намжаах гэсэн Зөвлөлт Оросын хүсэл чармайлтаас үүдэлтэй гэжээ. '''10/''' ОЦТА-т хадгалагдаж буй Халхын голын үйл явдлын тухай архивын баримт бичгийг гүнзгийрүүлэн судлах шаардлагатай байна. Энэ нь мөргөлдөөн үүссэн шалтгаан, зөвлөлт-монголын цэргийн байлдааны ажиллагааны явц, байлдааны бэлтгэл, японы армийн үйл ажиллагааны түүхэн он дараалал зэрэг нь тэр цаг үеийн үйл явдлын бодит дүр зургийг тогтоох боломж олгож байна. Оперативын буюу гүйцэтгэх ажлын шинж чанартай цэргийн баримт бичгүүд, юуны өмнө, АТУА-ийн Жанжин штаб болон 57 дугаар онцгой корпусын командлалын хоорондын утсаар ярьсан ярианы тайлал, радио мэдээ зэрэг нь энэ асуудлыг тодруулахад мэдээллийн үнэ цэнэтэй эх сурвалж болох юм. Барууны хэвлэлүүдээс хилийн ээлжит мөргөлдөөн эхлэх тухай Москва албан ёсоор мэдэж авсан гэдэг нь эдгээр баримт бичгүүдээс харахад тодорхой байдаг. Жанжин штабаас 57 дугаар корпус руу 1939 оны 5-р сарын 15-нд илгээсэн цахилгаан мэдээнд: “Нөхөр Третьяков Халхын голд япон монголын цэргийн хооронд байлдаан явагдаж байгаа тухай мэдээг 2 өдрийн турш гадаадын хэвлэлд тавигдлаа. Үүсээд энэ асуудлын талаар мэдээлэл өгнө үү. Хурандаа Шевченко” '''11/''' 1939 оны 5-р сарын 15-нд Москвагаас Жанжин штабын орлогч дарга корпус командлан захирагч Смородиновын илгээсэн ээлжит цахилгаан мэдээнд: ” Хилийн мөргөлдөөн болсон тийм үйл явдлын тухай мэдээнд байж боломгүй хойрго байдлаар хандсаныг Ардын комиссар [[Климент Ворошилов]] анхааралдаа авч байна. Третьяковын илтгэлээр анхны мөргөлдөөн бүр 5-р сарын 11-нд болсон ажээ. Дөнгөж одоо эндээс шаардсаны дагуу Ардын комиссарт илтгэж байна.” '''12/''' Бас 57 дугаар корпусын удирдлага мөргөлдөөн эхлэхийг тэр даруй нь мэдээгүй байсан юм. Жанжин штабт 57 дугаар онцгой корпусын илгээсэн хариу цахилгаан мэдээнд: “Халхын голын хилийн отрядтой холбоо харилцаа муу байсан учир мөргөлдөөний талаар дөнгөж 5-р сарын 14-ны 14,00 цагт олж мэдлээ” гэсэн байна. '''13/''' Эхний өдрүүдэд зөвлөлтийн цэргийн удирдлага “Хэрэв япон, баргууд өөрсдөө эхэлж ажиллагаа явуулаагүй тохиолдолд Ардын комиссарын тусгай зааваргүйгээр ямар нэг үйл ажиллагаа явуулахгүй байх, тагнуулын ажиллагааг хил зөрчилгүйгээр зөвхөн агаараас явуулах”. '''14/''' тухай захирамж өгсөн нь мөргөлдөөн шатлан өргөжихөөс болгоомжилсон нь илэрхий байна. Тиймээс японы түүхийн зарим эх сурвалжид тэмдэглэснээр Москва энэ мөргөлдөөний санаачлагч нь бишээр барахгүй мөргөлдөөн эхэлснээс хойш энэ тухай мэдсэн бөгөөд япончууд мөргөлдөөний эхний шатанд нь нилээд амжилтад хүрсэн байдаг. Манжуур дахь японы зэвсэгт хүчний байдлын тухай тийм тодорхой мэдээлэлтэй байсан зөвлөлтийн цэргийн удирдлага ягаад түрэмгийлэгчдэд хангалттай цохилт өгөх бэлтгэлгүй байсан бэ? гэдэг асуулт зүй ёсоор гарч ирнэ. Манжуур дахь японы цэргийн байлдааны хүчний чадлын талаар өөрийн тагнуулын үнэн зөв мэдээлэлтэй байсан ч зөвлөлтийн удирдлага хилийн хязгаарлагдмал сөргөлдөөнийг өргөн хэмжээний зэвсэгт мөргөлдөөн болгон хувиргах боломж гаргаагүй, хэдийгээр энэ бүс нутагт цэргийн хүчээ япон зузаатгаж байсан боловч Квантуны армийн байгаа хүч хэрэгсэл нь томоохон хэмжээний цэргийн ажиллагаа явуулахад илт хүрэлцээгүй байсанд итгэлтэй байжээ. Иймээс монголын цэргийнхэн болон 57 дугаар корпусын командлал эхнээсээ энэ өдөөн хатгалгад төдийлөн ач холбогдол өгөөгүй байна. Зөвхөн эхний хагас жилд манж-монголын хил дээр японы талаас 10 гаруй зөрчил бүртгэгдсэн байна. Үүнд:-1939. 01.16 – япон-баргын морин цэргүүдэд 7 дугаар заставын дарга болон 4 дүгээр хилийн отрядын туслах буудуулсан, 1939. 01.17 -- 7 дугаар заставын хариуцсан хэсгээс баруун тийш 2 км-т Номон хан, Бүрд-Овооны орчим хилийн харуул руу 13 япон, барга цэргүүд халдан довтолсон, 1939. 01. 28 – япон баргын нэг машинтай бүлэг цэргүүд Номон хан, Бүрд-Овооны чиглэлээр хэд хэдэн буудсан байна ...гэх мэт . '''15/''' 57 дугаар корпусын штабын оперативын тасгийн баримт бичигт “5-р сарын 4- 11-нд Номон хан, Бүрд-Овооны орчмоор баргууд хэсэг хэсгээр тархан шаргуу тагнуул хийв” '''16/''' 5-р сарын 11-ний өглөө “Ачааны машин, ПИКАП дагалдсан, гар пулемёт, миномётоор зэвсэглэсэн 200 орчим япон-баргын цэргүүд Номон хан, Бүрд-Овооны чиглэлээр монголын хилийн застав/20 хүн/ руу халдан довтолж БНМАУ-ын хилээс дотогш 200 км хүртэл цөмрөн орж Халхын гол хүрэв.” '''17'''/ Хилийн зэвсэгт мөргөлдөөн өдөөхийн тулд гаргасан ёс төдий шалтаг нь япончуудад газрын зураг дээрээ улсын хилийг Халхын голоос баруун тийш 20 км-ээр баруун тийш болгож тэмдэглэх боломжийг өөрсдөдөө олгов. Хэдийгээр хилийн шугамыг нотлох баримт хангалтгүй байсан нь хүндрэл учруулсан ч Монгол Улс Номон ханыг өөрийн нутаг дэвсгэрийн нэг хэсэг гэж үзэн энэ газрын зургийг үл зөвшөөрөв. Харин мөргөлдөөн эхэлсний дараа монголчууд хэрэгцээтэй газрын зургийг олж чадсаныг корпус командлан захирагч Фекленко Жанжин штаб руу мэдээллээ. Корпус командлан захирагч 5-р сарын 17-нд Жанжин штаб руу илгээсэн цахилгаан мэдээндээ:”” БНМАУ-ын засгийн газраас баримт бичиг шаардлаа. Газрын зураг дээр хилийг нарийн тэмдэглэн зааж, тухайн үедээ хилийг тэмдэглэхэд оролцож байсан хүмүүсийн зарим нь амьд сэрүүн байна. Өмнө нь барга, халхын хооронд хилийн маргаан болж, түүнийг шийдвэрлэсний дараа 1887.07.05-ны өдөр үйлдсэн газрын зураг байна. Энэ маргааны шийдвэрлэсний дараа хилийн шугамыг татсан байна. Зураг дээр түүхийг манж хэлээр бичиж нааж, Манжийн династийн дарга батлан итгэмжилсэн байна. Арбитр нь Манжийн династийн төлөөлөгч байжээ.” гэж илтгэжээ. Цааш нь Фекленко илтгэхдээ энэ зураг дээрх хилийн шугам нь Зөвлөлтийн 1935 оны зураг дээр заасан хилтэй бүрэн тохирч байна гэжээ. '''18/'''Тэгвэл цэргийн мөргөлдөөний жинхэнэ шалтгааны тухай баримт бичигт яаж өгүүлэв? Халхын голын сав газарт болсон ажиллагааны дүнгийн тухай 1-р Армийн бүлгийн командлалын илтгэл, түүнчлэн мөн адил сэдвээр 1939 оны намрын “халуун мөрөөр” хэмээн нэрлэгдэн бичигдсэн 2-р зэргийн армийн командлагч [[Григорий Штерн|Григорий Штерний]] илтгэл ОЦТА-т хадгалагдаж байна. Мөн түүнчлэн 1941 оны 2-р сард бичсэн “Халхын голд япон-манжийн цэргийг бут ниргэсэн нь” хэмээх хурандаа Шишкины илтгэл байна. Цэргийн мөргөлдөөний үндсэн шалтгаан нь зохиогчийн үзэж байгаагаар японы цэргийнхэн БНМАУ-ын нутгийн дорнод хэсгийг эзлэн авахдаа Халхын голыг багтаан оруулах сонирхол байсан аж. Япончуудад том хэмжээний байлдааны ажиллагаа явуулах хангалттай хүч хэрэгсэл байгаагүй нь тэдний цэргийн үндсэн хүч Хятадтай зарлаагүй дайн хийж байсантай холбоотой. Энэ газар орон нь Монголын нутгийн дорнод хэсэг бөгөөд Солунаас Ганьжу хүртэл төмөр зам тавих учраас Японд хамгаас чухал ач холбогдолтой байлаа. Харин төмөр зам бол БНМАУ-ын хилд шууд тулж ойрхон өнгөрөх ёстой байв. Тиймээс төмөр замын аюулгүй байдлыг хангах зорилгоор хилийг Халхын голоос баруун тийш 20 км ээр холдуулах шаардлага япончуудад тулгарсан юм. Гол болон элст өндөрлөгийг эзэлсэн тохиолдолд Квантуны арми голын зүүн эрэгт Хайлаар болон Халуун рашааны бэхлэлтийн районд дөхөж халхлалтыг байгуулж чадах байв.Түүнээс гадна япончууд 1938 онд Хасан нуурын мөргөлдөөнд ялагдсаныхаа тооцоог хийх хүсэл байсан гэж зохиогч үзжээ. '''19/'''1949 оны Японы цэргийн албан хаагчдын хэргийг шүүх [[Хабаровск|Хабаровскийн]] шүүх хурлын бэлтгэлийн явцад бүрдүүлсэн архивын баримт бичигт үлдсэн Квантуны армийн штабын дарга, дэслэгч генерал [[Хата Хикосабура]] болон штабын даргын орлогч дэслэгч генерал Мацумура Томокацу өчиг сонирхол татдаг. Генерал [[Мацумура Томокацу]] өөрийн гараар өчгөө бичихдээ Квантуны армийн командлал япончуудын сонирхсон газар нутгийг хилийн жижиг өдөөн хатгалгаар эзлэн авах, дараа нь энэ шинэ хилээ Гадаад Монгол хүлээн зөвшөөрөхөд тулгахаар төлөвлөж байсан. Цэргийнхэн ажиллагааг хурдан дуусгавал амжилт баталгаатай байна гэж төсөөлж байсан ч хэрэг дээрээ бүтээгүй юм. Эхний болоод дараа, дараагийн ажиллагаанууд амжилтгүй болж нэмэлт нөөц хүчээ ажиллагаанд оролцуулахыг түдгэлзэхээс аргагүйд хүрсэн юм. Токиод Японы Армийн Жанжин штаб энэ төлөвлөгөөг сайшаасан гэж генерал тэмдэглэжээ. Квантуны армийн удирдлага бүтэлгүй дайралтынхаа дараа эзэлсэн нутаг дэвсгэртээ бэхлэлт байгуулахаар шийдвэрлэсэн боловч Жанжин штаб ухрахыг шаардах болов. Жанжин штаб болон Квантуны армийн удирдлага өөр хоорондоо үзэл бодлоороо зөрж эхэллээ. Зөвлөлтийн цэргийн сөрөг цохилтын дараа Квантуны армийн удирдлага өмнө нь боловсруулсан төлөвлөгөөний дагуу ажиллахаар шийдвэрлэсэн бол энэ үед Жанжин штаб сандрал мэгдэлд орчихсон байв. Генерал Мацумурагийн хэлснээр Жанжин штаб, Квантуны армийн аль ч [[Хасан нуурын мөргөлдөөн|Хасан нуурын мөргөлдөөнд]] Японы ялагдалд зохих дүгнэлтийг хийгээгүй юм гэжээ. == Байлдааны ажиллагаа эхэлсэн нь == [[Файл:Halhiin_gol_1939_2.jpeg|thumb|Монголын морьт цэргүүд. Халхын гол. 1939 он]] Японы тал 1932 оноос эхлэн тагнуул туршуулын шинжтэй үйл ажиллагаа байнга явуулж байснаа 1936 оноос Япон, Манжийн цэрэг Монголын хилийн [[Улаан бургас]], [[Булан дэрс]], [[Адаг дулаан]], [[Бүрд овоо]], [[Хайлааст манхан]], [[Халхын сүмийн мөргөлдөөн|Халхын сүм]] зэргийн чиглэлээр хил зөрчин өдөөн хатгалаг хийж байлаа. Иймд 1937 оны хавраас ЗХУ [[Монгол-Зөвлөлтийн харилцан туслалцах протокол|1936 оны ЗХУ-БНМАУ-ын "Харилцан Туслалцах Хэлэлцээр"ийн]] дагуу цэргийн хүчээ Монголын нутагт оруулав. Монгол Улс энэхүү цаг хугацаа, орон зайд болсон байлдааны ажиллагааг 3 үе шатанд хуваан авч үздэг. ===Нэгдүгээр үе=== [[Файл:Occupied_russian_tankist_1939_halhiin_gol.jpeg|thumb|Япончуудад олзлогдсон 11 танкын бригадын 24 батальоны танкчид . Халхын гол. 1939 он]] 1939 оны 5-р сарын 11-нд японы 300 явган цэрэг нисэх онгоцны тусламжтайгаар хилээс дотогш 20 км-т [[Хамар даваа]]н дахь хилийн заставт халдан довтолж 15 км цөмрөн оржээ. 1939 оны эхээр Японы талаас хил хязгаарыг зөрчих явдлыг улам идэвхижүүлж хилийн цаана цэрэг зэвсгийн хүчийг хуралдуулж тус улсын дархан хил хязгаарт ойрын хугацаанд довтлох гэж байгаа нь бүх талаар мэдэгдэж байв. Японы эзэрхэг түрэмгийлэх цэрэг улс төрийн бодлого нь ЗХУ-ын дорнод хэсгийг эзлэн авахын тулд Монголын газар нутгийг урьдаар эзлэн авч дайны талбар хийх гэж байжээ. Үүнийг биелүүлэхийн тулд тавьсан стратегийн зорилго нь Монголын зүүн өнцөг Халхын голын Тамсагбулагаар довтолж улмаар Чойбалсан хотыг дайруулж гүнд нь давших байв. Энэ үүргийг биелүүлэхийн тулд Манжуурт байсан цэргийн ангиудын шилдэг хэсгээр бүрэлдсэн 6-р армийг байгуулж амьд хүч ба техникийн талаар бүрэн ханаж "туршлагатай" гэж байсан генерал Камацубара-гаар командлуулж тус улсад довтлох үүрэг тавьжээ. Монгол Зөвлөлтийн цэргийн бодлого нь дайсны төлөвлөгөөг илрүүлсний дараа тулалдаан үүсч болзошгүй газар хил хязгаарыг хамгаалах цэргийн ангиудад үүрэг тавьж хүчийг нэмэгдүүлэхийн хамт дайсныг бутцохиход хүрэлцэхүйц ангиудыг богино хугацаанд зохих чиглэлүүдэд хуралдуулах үүргийг тавьсан байна. 1939 оны 5-р сарын 11-нээс 31-нд хоёр талаас цэргийн багахан хүч оролцсон тагнан турших шинжтэй тулаан болж япончууд 2600 цэргээр Номун хан, Бүрд овооны орчмоор болон Хайлаастын голын дагуу Монголын нутагт цөмрөн ороод Монгол, Зөвлөлтийн багахан хүчинд цохигдож 400 гаруй цэрэг офицерыг алдаж, зэвсэг техникээ устгуулж улсын хилээс зугтан гарсан. Японы тал дахин довтлох төлөвлөгөөг 7-р сарын эхээр товлож, Монгол-Зөвлөлтийн цэргийг хүчээ хуралдуулаагүй байх үед давуу хүчээр дайрч нутгийн гүнд орохоор төлөвлөж явган цэргийн 7 дивиз, тусгай хороо, 2 танкийн хороо бүхий 8000 цэрэг, 310 их буу, 135 танк, 225 нисэх онгоцтой хүч хуримтлуулсан байв. Энэ үед Зөвлөлт-Монголын цэрэг ч хүч нэмэгдүүлж танкийн 1, хуягтын 3, буудлагын пулемётны 1 бригад, мотобуудлагын 2 хороо, МАХЦ-ийн 2 морьт дивиз, 109 их буу, 186 танк, 266 хуягт машин, 82 нисэх онгоцтой байв. Японы цэргийн нисэх хүчний 150-иад онгоц 1939 оны 6-р сарын 20-нд агаарын хил зөрчин орж, Монгол-Зөвлөлтийн байрлаж байсан [[Хамар даваа]]г бөмбөгдөв. 1939 оны 6-р сарын 22-нд Японы 120 онгоц дахин довтлоход Монгол-Зөвлөлтийн 95 онгоц тосон тулалдаж, дайсны 31 онгоцыг сөнөөж, манай талаас 12 онгоц сүйджээ. Япончууд 6-р сарын 24-нд дахин 60 гаруй онгоцоор дайрч 25 онгоцоо алджээ. 6-р сарын 26-ны өдөр [[Буйр нуур|Буйр нуурын]] орчимд Японы 60 шахам онгоц, манай сөнөөгч онгоцтой маш ширүүн тулалдаан хийсэн бөгөөд энэ 6 хоногийн хугацаанд Япончуудагаарын тулалдаанд 64 онгоцоо алдсан юм. Гэвч Япончууд 6-р сарын сүүлчээр [[Тамсагбулаг]], [[Баянтүмэн сум|Баянтүмэнийг]] олон онгоцоор бөмбөгдөж чадсан юм. ===Хоёрдугаар үе=== Монгол-Зөвлөлтийн цэргийг бүслэн авч устгах, Халх голын баруун эрэгт бэхжих зорилгоор довтолгооны бэлтгэлийг эрчимтэй хийж эхлэн 1939 оны 7-р сарын 2-нд Японы тал 38 мянган цэргийн албан хаагч, 310 нэгж зэвсэг, 135 танк, 225 нисэх онгоц дайчлав. Квантуны армийн штаб 6-р сарын 19-ний өдөр гэхэд байлдааны ажиллагааны төлөвлөгөө боловсруулж дуусгасан бөгөөд дэслэгч генерал [[Ясуока Масаоми]]-гаар удирдуулсан бүлэглэлийг байгуулжээ. Дээрх төлөвлөгөөний дагуу хошууч генерал Кобаяши-гийн отряд Монгол, Зөвлөлтийн цэргийн хориглолтын зүүн жигүүрээр тойрон Халхын голыг гаталж [[Баянцагааны нуруу|Баянцагааны нурууг]] эзлэн цаашид фронтын төв хэсгээр давших, генерал Якуосагийн бүлэглэлтэй харилцан ажиллах, улмаар Халхын голын зүүн эрэгт байгаа манай цэргийг бүслэн авч устгах зорилт тавьж байв. Японы тал энэ төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэхийн тулд Халхын голын районд 3 явган ба 1 морьт хорооноос бүрдсэн 23 дугаар дивиз ,7 явган дивизийн хоёр хороо,3,4 дүгээр танкийн хороо,Хянганы морьт дивизийн Баргын 3 морьт хороо, их бууны 1 дүгээр тусгай хороо болон 7 дугаар хүнд их бууны хороо, зенитийн их бууны хоёр дивизион болон хэд хэдэн танк эсэргүүцэх батарей бүхий 38 000 хүннтэй хүчийг гардуулжээ.Эл бүлэглэлийг дэмжих, халхлах үүргийг дэслэгч генерал Гигагийн командалсан 2 дугаар нисэх дивиз хүлээжээ.Японы цэргийн гол цохилтын бүлэглэл 7 дугаар сарын 2-3-нд шилжих шөнө Халхын голын хөвдөг гүүрээр гаталж эхэлсэн байна.Өглөөний 10 цаг гэхэд тус бүлэглэлийн гол хүч голын баруун эрэгт гарч амжжээ. Голын баруун эрэгт гарсан Япончууд Баянцагааны нурууг эзлэхээр батальон орчим хүчийг тэргүүний отрядад илгээв. Энэ үед МАХЦ-ийн 6 дугаар морьт дивизийн 15 дугаар морьт хороо Баянцагаанаар дамжин голын гарам руу явж байгаад дайсны галд гэнэт өртөж гэдрэг ухарсан байна. Японы тэргүүний отряд Баянцагааны баруун хойд талд бэхжиж өөрийн бүлэглэлийн гол хүчийг гол гаталж Баянцагаан руу гарах ажиллагааг хангаж эхэлжээ. Голын гармыг хамгаалахаар ирсэн МАХЦ-ийн 6 дугаар морьт дивизийн хуягт дивизион 15 дугаар морьт хорооны хамт дайсантай байлдаж эхэлсэн боловч Японы нисэх онгоц тэднийг хүчтэй бөмбөгдөж байлдааны талбарт хэсэгчлэн бутаргасны улмаас зохион байгуулалттай сөрөг дайралт хийх бололцоо олдсонгүй. Энэ байдлын улмаас дээрх ангиуд Улаан армийн ангиудыг иртэл дайсанд нөлөө үзүүлж чадаагүй байна.Япончууд Баянцагааны нуруунд 71 болон 72 дугаар явган хороо, нэг морьт хороо, танк эсэргүүцэх их бууны 17 батарей, 75 мм-ийн их бууны 10 батарей гаргасан байна. Японы цэрэг халхын голыг гаталж Баянцагааны нуруунд гарч ирснийг манай командлал 3-ний өдөр мэдсэн байна. Энэ өдрийн өглөө МАХЦ-ийн 6 дугаар морьт дивиз руу очихоор явж байсан МАХЦ-ийн сургагч ахмад И.М.Афонин Баянцагааны нурууг Японы цэрэг эзлэн авч байгааг мэдмэгц тэр даруй Хамар даваан дахь командын байранд ирж энэ тухай мэдэгджээ. Эл мэдээг хүлээн авсан [[Георгий Жуков]] Баянцагааны нуруунд дайсныг яаралтай барьж зогсоох, өөрийн нөөц хүчээр Японы цэргийг гурван талаас нь бүслэн устгах шийдвэр гаргасан байна. Тэрээр ЗХУ-ын 11 дүгээр танкийн бригад, 7 дугаар хуягт бригад, 24 дүгээр мотобуудлагын хороог Баянцагааны чиглэлд нэн даруй давшиж, эдгээр хүчийг иртэл дайсныг барьж байх үүргийг 175 болон 185 дугаар их бууны хороонд өгөв. Мөн бөмбөгдөгч онгоцны бүх эскадрилийг нисгэж дайсны байрлалыг бөмбөгдөх тушаал өгчээ. Бригад командлан захирагч [[Михаил Яковлев]]<nowiki/>ийн командалсан 11 дүгээр танкийн бригадын тэргүүний батальон Баянцагаанд ирэнгүүт МАХЦ-ийн 8 дугаар морьт дивизийн хуягтын дивизионтой хамтарч дайсанд анхны цохилт өгсөн байна. Дайсан энэ дайралтыг их бууны ширүүн галаар угтсан бөгөөд Монгол, Зөвлөлтийн хуягт танкийн ангиуд өөдөөс нь ирж явааг мэдээд Баянцагааны нуруунд хориглолтод шилжив. Өдрийн 11 цагийн үед 11 дүгээр танкийн бригадын гол хүч байлдааны талбарт хүрэлцэн ирж явган цэргийг хүлээлгүй дангаараа дайралтанд оржээ. Энэхүү танкийн шийдэмгий довтолгоон нь эгзэгтэй үед санаачлагыг манай талд авах бололцоог олгосон юм.Удалгүй хошууч И.И.Федюнинскийн командалсан Зөвлөлтийн 24 дүгээр мотобуудлагын хороо, хошууч А.Л.Лесовойн командалсан 7 дугаар мотохуягт бригад ирж дайсны баруун хойд, өмнөд талаас нь давшиж эхлэв. Оройн 19 цагийн үед МАХЦ-ийн 6,8 дугаар морьт дивизийн хуягт дивизионууд дээрх нэгтгэл, ангиудын хамт дайсны гурван талаас нь дайралт хийв. Байлдаан шөнөжин үргэлжилсэн боловч ямар нэг өөрчлөлт гарсангүй. Японы 23 дугаар дивизийн командлагч, генерал [[Комацубара Мититаро]] 7-р сарын 3-ны өдөр [[Квантуны Арми|Квантуны армийн]] штабын орлогч Яногийн хамт Халхын голын баруун эрэгт гарч ирсэн байна. Голын баруун эрэг дэх байлдааны ажиллагааг удирдахаар ирсэн тэрбээр төлөвлөсөн зорилтыг биелүүлэх боломжгүй болсныг ойлгожээ. Иймд голын баруун эрэг дэх өөрийн цэгийг бут цохигдохоос өмнө яаралтай буцаж голын зүүн эрэгт гарах тушаал гаргажээ. Японы цэрэг 7-р сарын 4-ний өглөө 3 цагийн турш их бууны галын бэлтгэл хийсний эцэст сөрөг дайралт хийв. Мөн агаараас цохилт өгөхийг оролдсон байна. Манай цэрэг дайсны энэ дайралтыг няцаан байлдаж орой нь сөрөг дайралтанд оров. Япончууд Баянцагааны нуруунд 5 км өргөн, 2 км гүн хориглолтын зурваст бүх хүчээрээ эсэгүүцэж байлдаан шөнөжин үргэлжилжээ. Япончууд их буугаа ашиглан манай танк, хуягтын эсрэг байлдахын зэрэгцээ гранат, шилтэй шатахуунаар зэвсэглэсэн ”никухаку” буюу “үхлийн отряд”-ын цэргийг ашиглаж байв. Тэд танкийг ойртуулан гранатаар устгах буюу танкан доогуур орж өөртэйгээ хамт дэлбэлж байв. Японы тал Комацубарагийн тушаалаар 4-ний өдрөөс эхлэн ангиудаа ухрааж эхэлсэн байна. Энэ үед манай цэргийн давших ажиллагаа улам эрчимжиж дайсан ч их хохирол хүлээж байв. Япончууд өөрсдийн цэргийн ухралтыг халхалж улангасан эсэргүүцсэн байна. Монгол, Зөвлөлтийн цэрэг 7-р сарын 4-5-нд шилжих шөнө дайсанд шийдвэртэй цохилт өгч, Японы үлдэгдэл цэргүүд Халхын голын дээгүүр тавьсан гүүрээрээ голын зүүн эрэгт гарсан байна. Япончууд их хохирол үзсэн 26 явган хороогоо хамгийн сүүлд 7-р сарын 5-ны өглөө гатлуулан гүүрийг дэлбэлжээ. [[Баянцагааны тулалдаан]] нь Японы талаас Халхын голыг гатлан давших гэсэн эхний бөгөөд эцсийн оролдлого байсан бөгөөд дахин голын баруун эрэгт гарах гэж зүрхлээгүй юм. Халхын голын баруун эрэгт гарсан Японы 8000 гаруй цэрэг алагдаж, шархадсан бөгөөд уг тулалдаан нь төрөл бүрийн цэргийг их хэмжээгээр бөөгнөрүүлэн оролцуулсан ширүүн тулалдаан болсон юм. Гурван өдрийн ширүүн тулалдаанд дайсан бараг бүх танк, их буу, 45 онгоц, 5500 хүнээ алдаж ухран, Халх голын цаана хөөгдөн гарсан. Японы цэрэг фронтын төв хэсгээр 1939 оны 7-р сарын 2-ны орой давшилтаа эхэллээ. ===Гурав дугаар үе буюу шийдвэрлэх тулалдааны үе=== [[Файл:Halhiin_gol_1939.jpeg|thumb|Ялсан жанжид. Халхын гол. 1939 он]] 1939 оны 7-р сарын 8-наас 8-р сарын 20 хүртэл явагдсан. Баянцагааны тулалдаанаас хойш Япончууд тагнуулын чанартай агаарын довтолгоо явуулж, 7-р сарын 23-наас 8-р сарын 4 хүртэл 116 нисэх онгоцоо алдсан юм. 8 сарын эхээр Японы Квантуны арми шинэ давшилт хийжээ. Мөн сарын эхээр генерал Огису Рюхэйгийн удирдсан японы 6-р арми, мөн 7, 23-р явган цэргийн дивиз, 14-р бригад, манжуурын явган цэргийн бригад, 3 морьт цэргийн бригад хүчээ нэгтгэн БНМАУ-руу дайрчээ. Энэ удаа Японы цэргийн тоо 75 мянгад хүрсэн байна. харин 182 танк, 350 онгоц дайчилжээ. 8 сарын 17-нд Японы цэргүүд давшилт хийв. 3 өдрийн дараа Монгол Зөвлөлтийн цэргүүд японы цэргийн давшилтыг зогсоож чаджээ. Зөвлөлтийн цэргийн удирдлагууд Халх голд 82-р, 57-р буудлагийн дивиз, танкын 6-р хороо, агаарын десантын 212-р бригадыг нэмж авч ирсэн байна. Мөн байлдааны онгоцны тоог 515 болгожээ. Монголын тал маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан|Хорлоогийн Чойбалсангийн]] удирдсан 17000 гаруй хүнтэй 4 морьт цэргийн дивизээр хүч нэмэгдүүлэв. Ингэснээр Монгол Зөвлөлтийн цэргийн тоо Японы түрэмгийлэгчдээс илүү гарсан байна. Тухайлбал явган цэргийн тоогоор 1,5 дахин, танкны тоогоор 4 дахин, артиллерийн зэвсэгийн тоогоор 2 дахин, онгоцны тоогоор 1,6 дахин илүү болжээ. Халх голын байлдааны ажиллагааг ЗХУ-ын маршал Георгий Жуков удирджээ. 8-р сарын 20-нд Монгол Зөвлөлтийн цэргүүд агаарын цохилт өгсөний дараа давшилт хийжээ. 8-р сарын 23-нд Японы 6-р армийг бүсэлж, 8-р сарын 28-нд дайсныг бут цохижээ. 1939 оны 8-р сарын 31-нд БНМАУ-ын нутаг дэвсгэр Японы түрэмгийлэгчдээс бүрэн чөлөөлөгджээ. 1939 оны 9-р сарын 15-нд [[Москва]] хотод Япон-ЗХУ-ын хооронд гэрээ байгуулж 9-р сарын 16-ний өдрийн 14 цагаас дайны ажиллагаа зогсжээ. Японы тал Халх голын дайнд нийт '''61 мянган''' цэргээ алджээ. Тэдний 25 мянга нь тулааны үед үрэгдсэн юм. Харин Японы түүхчид Халх голын тулаанд 8000 цэргээ алдсан гэж үздэг. Харин зөвлөлтийн талаас 8 мянган цэрэг амь үрэгдэж, 16 мянган цэрэг шархаджээ. Зөвлөлтийн 207 онгоц тулааны үеэр сүйрчээ. 1939 оны Халх голын тулааны үеэр амь үрэгдсэн цэргийнхээ шарилыг эх орон руугаа авч явах зөвшөөрлийг Япон улс сүүлд 2004 онд Монгол улсаас хүссэн байна. == Цэрэг стратегийн ач холбогдол == [[Файл:Halhiin_gol_1939_4.jpeg|thumb|Гал зогсоох хэлэлцээ. Халхын гол. 1939 он]] дөнгөж 18 жил шинэ тулгар хөгжиж буй Монгол улсад энэ дайн нь үндэсний аюулгүй байдалд нь тулгарсан маш ноцтой аюул байсан юм. Хэдийгээр дайны гол цэрэг стратегийн бодлого Зөвлөлт орос ба Япон улсуудын хооронд явагдсан ч төв азийн стратегийн гол байрлалтай Монгол улсын хувьд тусгаар тогтнолоо хамгаалан авч үлдэх чухал шаардлага гарсан юм. Халхын голын дайныг Дэлхийн II дайн эхлэхэд шууд нөлөө үзүүлсэн, өөрөөр хэлбэл, байлдааны ажиллагаа Алс Дорнодын театраас Европ руу шилжихэд хүргэсэн гэж үзвэл дэлхийн түүхэнд, ялангуяа Дэлхийн II дайны явцад түүнээс ч дутуугүй нөлөөг мөн Халхын голын дайн үзүүлжээ гэж үзнэ. Сүүлийн үед АНУ-ын судлаач [[Стюарт Голдман]] нарын эрдэмтэд нэгэн сонирхолтой санаа дэвшүүлэх болсон нь Халхын голын дайнд Японы хүлээсэн ялагдал, 1941 оны 12-р сарын 7-нд [[Сувдан эрэг (АНУ)|Сувдан арал]] буюу Пёрл-Харбор дахь АНУ-ын тэнгисийн цэргийн хүчний бааз руу хийсэн довтолгоо хоёрын шууд холбоо хамаарлын асуудал юм. Тухайлбал, С.Голдман “... Япон 1941 оны сүүлчээр ЗХУ-ыг довтолсон бол Сталин Алс дорнод дахь армийн 18 дивиз, 1700 танк, 1500 нисэх онгоц бүхий нөөц хүчнийг [[Москвагийн тулалдаан|Москвагийн төлөөх тулалдаанд]] татан оролцуулах боломжгүй байх байсан ... Хэрэг явдал ингэж эргэсэн бол Германы ялалтаар ч төгсөх боломжтой байв. Тэр тохиолдолд дайны түүх, дэлхий дахины түүх ч мөн өөрөөр бичигдэх байв” (Goldman, 2009: 5) хэмээн дүгнэсэн нь Халхын голын дайнд байгуулсан Монгол-Зөвлөлтийн ялалтын түүхэн ач холбогдлыг бодитой үнэлсэн хэрэг болжээ. С.Голдманы дээрх санаа судалгааны эргэлтэд орохоос даруй 20 жилийн өмнө, Америкийн цэргийн түүхч Жон Кийган мөн төстэй санааг илэрхийлж, “... Японы хуурай замын хүчин ирээдүйн маршал [[Георгий Жуков|Георгий Жуковт]] бут цохиулсныхаа улмаас дахин сэргэлгүй, Оросуудтай тулалдах ямар ч боломжгүй юм гэсэн ганц дүгнэлт хийжээ. Энэ нь 1941 онд тэдэнд ашигтайгаар эргэсэн бол 1945 онд бүрмөсөн ялагдахад нь хүргэсэн байна. Харин Британи, Америкийн тэнгисийн цэргийн хүчин чадлыг япончууд Оросын армийнх шиг үнэлээгүйн улмаас Номхон далайн арлууд руу чиглэсэн тэнгисийн кампанит ажлаа эрчимжүүлэв” (Keegan, 1989: 243) хэмээн дүгнэсэн байдаг. [[Файл:KhalkhinGolAugustattack.jpg|thumb|left|300px|Халхын голын байлдаан]] Эдгээр болон үүнтэй төстэй бусад санааг системчлэн үзвээс, Халхын голын дайны ялалтын түүхэн ач холбогдол дараах байдлаар тодорч байна. Үүнд: '''''Нэгдүгээрт''''', Халхын голын дайн Зөвлөлтийн армийн болон командлагчдынх нь нэр хүндийг өсгөж өгснөөр тэнхлэгийн гишүүн орнуудын дунд нэгдмэл байдлыг нь алдагдуулж, Японы хуурай замын хүчнийг ЗХУ-ын эсрэг дайнд татагдан орохоос урьдчилан сэргийлж чадсан. Ингэснээр Эх орны дайны турш Зөвлөлтийн арми ганц фронт дээр тулалдах стратегийн харьцангуй таатай нөхцлийг бүрдүүлэв. '''''Хоёрдугаарт''''', Японы Зэвсэгт хүчний дээд командлалын дунд хуурай замын цэргийнхний нэр хүндийг доройтуулж, Азийн эх газар, Сибирийг чиглэсэн кампанит ажлын төлөвлөгөөнөөс түдгэлзэн хойшлуулахад хүргэсэн ба улмаар тэнгисийн цэргийн хүчнийнхний байр суурийг бэхжүүлэв. Тэд улам бүр өсөн нэмэгдэж байсан стратегийн түүхий эдийн (нефть) хэрэгцээгээ хангахын тулд Номхон далайн арлууд дахь Британийн хүчийг сулруулах зорилгод эргэлт буцалтгүй шилжиж, үүний шууд үр дагавар болох [[Сувдан эрэг (АНУ)|Сувдан эрэг]] буюу Пёрл-Харборын довтолгоонд хүргэжээ. Энэ цаг үеийг хүртэл АНУ-ын нийгэмд амь бөхтэй оршиж байсан, Конгрессын хоёр танхимд олонхийг бүрдүүлж байсан [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдахчуудын]] баримталж байсан “Европын хэрэгт үл оролцох” бодлогоосоо татгалзан холбоотны талд дайнд орохыг уриалж байсан Ерөнхийлөгч [[Франклин Рузвельт|Франклин Рүзвельтийн]] бодлого дэмжлэг олоход хүргэв. Ингэснээр нутаг дэвсгэр, аж үйлдвэрийн бааз суурь нь дайны хөлд нэрвэгдээгүй хөгжингүй ганц орон болох АНУ дайнд татагдан орох нөхцлийг бүрдүүлж, эцэстээ Дэлхийн II дайн холбоотны ялалтаар дуусах урьдчилсан нөхцөл болжээ. [[Файл:Halhiin_gol_1939_1.jpeg|thumb|Олзлогдсон япон цэргийг байцааж байгаа нь. Халхын гол. 1939 он]] Халхын голын дайны Монголын болон дэлхий дахины түүхэнд гүйцэтгэсэн үүргийн талаар манай судлаачид үндсэн гурван дүгнэлт, санал дэвшүүлдэг. '''''Нэгдүгээрт''''', энэхүү үйл явдлыг бид Монгол Улсын хэмжээнд, өөрийн түүхийг үзэх үзлийн үүднээс “дайн” хэмээн томъёолох нь зүйтэй байна. '''''Хоёрдугаарт''''', Халхын голын дайн нь Дэлхийн II дайнд оролцогч хоёр эвслийн голлох гишүүдийн хооронд дэгдсэн анхны мөргөлдөөн бөгөөд дайн Алс Дорнодын талбараас Европын талбар руу шилжих нөхцөл болсныхоо хувьд Дэлхийн II дайны эхлэл гэж үзэх нь зүйтэй байна. '''''Гуравдугаарт''''', Монгол-Зөвлөлтийн ялалт нь Японы стратегийг өөрчилж, улмаар Зөвлөлтийн арми нэг фронт дээр байлдах боломжийг бүрдүүлсэн төдийгүй АНУ-ыг холбоотны талд татан оролцуулахад хүргэсэн ач холбогдлоороо дэлхийн дайн холбоотны ялалтаар дуусахад шууд ба дам байдлаар нөлөөлжээ. Фашист Герман ЗХУ-д халдан довтолсон 1941 оны 6-р сарын 22-ны өдөр БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөл, УБХ-ын Тэргүүлэгчид, МАХН-ын Төв Хорооны Тэргүүлэгчидийн хамтарсан хурал болж, 1936 оны Харилцан Туслалцах протоколоор өөртөө хүлээсэн үүргээ чин үнэнчээр биелүүлнэ гэдгээ Зөвлөлт Засгийн газар, ЗХУКН-д илэрхийлж 1941 оны 9-р сараас [[Улаан Арми|Улаан армид]] тусламж хуримтлуулах хөдөлгөөнийг зохион байгуулах, фронтод бэлэг хүргэх ажлыг удирдах бэлэглэлийн Төв комиссыг байгуулсан. Монголчууд ЗХУ-д амьд мал, малын мах, түүхий эд тогтмол нийлүүлж байсан бөгөөд 485 мянган морь худалдсанаас 32 мянган агт бэлэглэжээ. Хуримтлуулсан бэлгээ фронтод дөрвөн удаа хүргэж өгсөн нь мөнгөн дүнгээрээ тухайн үеийн 65 сая төгрөгт хүрчээ. (МАХН-ын түүхийн лекц, 1984: 27) Ийнхүү дайны жилүүдэд БНМАУ Зөвлөлтийн Сибирь, Дундад Ази, Алс Дорнодын нэгэн адил фронтын ар тал болж байсан төдийгүй “АНУ, Британийн зэрэгцээ Зөвлөлтийн бас нэг холбоотон” нь болж байв. Энэ нь ч холбоотон гүрнүүдийн зүй ёсны анхаарал, хараа сонирхолд өртөж, хожим 1945 оны [[Ялтын уулзалт|Ялтын бага хурлаар]] тусгаар оршин ирсэн [[Статус-кво|статус-квог]] хүлээн зөвшөөрүүлэхэд ихээхэн дэм болсон юм. Япон улс Зөвлөлтийн Алс Дорнотод дангаараа довтлохгүй гэдэг нь тодорхой болсон байжээ. Учир нь Япон өмнөд чиглэлд түрэмгийлэл явуулах сүүлийн шийдвэрээ гаргаснаар АНУ-тай дайтахад хүрсэн билээ. Пёрл-Харбор руу Японы хийсэн дайралтын түүх харьцангуй тодорхой байдаг. Гэхдээ харин АНУ-тай дайтах дайны эхлэл нь Номунханы бүсэд япончуудын ялагдал хүлээснээс үүдэлтэй гэсэн хэсэг төдийлөн ил мэдээлэгддэггүй. Герман 1941 оны зун Зөвлөлтөд довтлон дайны эхний саруудад [[Улаан Арми|Улаан арми]] сүйрлийн ялагдал амсч байв. Японыг Зөвлөлтийн Алс Дорнодод нэвтрэн чадлынхаа хирээр Зөвлөлтийн газар нутгаас эзлэн Номонханы өшөөгөө авахыг холбоотон Герман шаардаж байв. Гэтэл 1941 оны 7-р сард АНУ ба Британи Японд нефтийн хориг тавьсан нь Японы хувьд хүндхэн нөхцөл үүсгэхээр байв. Ийм байдалд орохгүйн тулд эзэн хааны флот газрын тосоор баялаг Голландын Ост-Энэтхэгийг эзлэн авахаар шийдсэн. Голланд нь жилийн өмнө эзлэгдэж энд Британи ноёрхлоо бүрэн тогтоохоор тэмцэлдэж байлаа. Гэвч АНУ-ын Номхон далайн флот япончуудын замыг хааж байсан юм. Гэсэн хэдий ч Германы шаардлагын дагуу Зөвлөлтөд довтлох хүсэл санаа Японы цэргийн удирдлагын олон хүнд байсан юм. Германы цахилгааны дайны явцад Улаан арми сүйрлийн ялагдал амсч байсан үеэр тэд Номонханы өшөөг авах хүсэлтэй байлаа. Японы арми, тэнгисийн цэргийн удирдлага эзэн хааны оролцоотойгоор энэ асуудлыг авч хэлэлцсэн цэргийн цуврал хуралдааныг хийсэн байдаг. Хурандаа Цүжи гэгч 1941 оны зун Эзэн хааны дээд командлалын төвийн штабт байлдааны ажиллагаа төлөвлөх ахлах офицер болсон байв. Цүжи нүдэнд дулаахан, хурц илтгэгч байсан юм. Тэрээр тэнгисийн цэргийн ажиллагааг дэмжсэн армийн офицерүүдийн нэг байсан бөгөөд энэхүү эрмэлзлэл нь Сувдан арал буюу Пёрл-Харбор руу чиглүүлэх болов. Цэргийн яамны цэргийн алба хариуцсан товчоог 1941 онд толгойлсон [[Танака Рюкичи]] ([[Япон хэл|япон]]. 田中 隆吉 '''Танака''' Рю:кичи, 1896 — 1972) дайны дараа мэдэгдэхдээ “АНУ-тай хийх дайны талд Цүжи Масанобу тууштай зогсч байсан” гэж мэдэгдэж байжээ. Цүжи нь өөрөө Номонханд биеэр очиж үзсэн хүн юм байна. Хэрэв Номонханы мөргөлдөөн гараагүй байсан бол үйл явдал хэрхэн өрнөх байв? Хэн нь ч ялаагүй, эсвэл Японы ялалтаар төгссөн бол яах байсан бол? Энэ тохиолдолд Японы өмнөд чиглэлийг сонгосон дайралт өөрчлөгдөх вэ. Зөвлөлтийн цэргийн боломжийг дутуу үнэлсэн Япон Англи-Америкийн хүчний эсрэг эсвэл Германы хамт Зөвлөлтийн эсрэг дайнд оролцох гэсэн хоёр боломжоос хойд чиглэлийг шилдэг сонголт гэж үзэх байсан болов уу. ===Халхын голын байлдааныг АНУ болон баруунд судалсан нь=== Алс дорнод дахь олон улсын цэргийн шүүхийн хуралдаан 1946-1948 онд Токиод болох үеэр [[Квантуны Арми]] Халхын голд түрэмгий байлдааныг эхлүүлсэн эсэхийг нотлох шүүн хэлэлцүүлэг явагдаж, зөвлөлт, монголын оролцогчид гэрчийн мэдүүлэг өгч, японы түрэмгийллийг нотлох баримтуудыг зөвлөлтийн яллагч нар гарган тавьж, японы оролцогчид, өмгөөлөгч нар эдгээрийг няцаасан мэдүүлэг, үндэслэлүүдийг сөргүүлэн тавьжээ. Ингэснээр Халхын голын байлдааны талаарх дэлгэрэнгүй мэдээллийг өрнөдийн орнууд анхлан авчээ. [[Солонгосын дайн]] 1950 онд эхэлсэнтэй холбогдуулан АНУ-ын цэргийн командлал ЗХУ-аас [[Умард Солонгос|БНАСАУ]]-д хэрхэн туслахыг судлах хүрээнд Халхын голын байлдааны үед БНМАУ-д тусалсан туршлагыг судлах чиг үүргийг цэргийн түүхчиддээ өгч байжээ. АНУ-ын цэргийн түүхийн байгууллагаас дэлхийн хоёрдугаар дайн түүний дотор Халхын голын дайнтай холбогдолтой японы баримт материалыг судлах, англи хэлнээ орчуулах ажлуудыг 1950-иад онд хийж гүйцэтгэсэн байна. Энэ бүхэн нь АНУ-ын түүхчдийн дунд Халхын голын дайныг сонирхох явдлыг эхлүүлсэн байна. АНУ-ын “Нью Йорк Таймс” сонинд 1939 онд Халхын голын байлдааны эхлэл, явц, төгсгөл, БНМАУ, Манжго-гийн хоорондын хил тогтоох комиссын хуралдаан, дүнгийн талаар Японы Домейн, Зөвлөлтийн ТАСС, Ассошейтэд Пресс, Квантуны Армийн хэвлэлийн мэдээ зэргээс иш татан байнга мэдээлж байжээ. Тус сонин 1939 оны 7-р сарын 10-ны дугаартаа Халхын голын байлдааныг “зарлаагүй дайн”, 7-р сарын 20-ны редакцийн тэргүүн өгүүлэлдээ “хачин дайн” гэж тус тус нэрэлж байжээ. Одоогоор мэдэгдэж байгаагаар Халхын голын байлдааны тухай өгүүллэгийг америкийн судлаач А.Куукс, К.Тинч нар 1951 онд хэвлүүлж байв. Зөвлөлтийн судлаач С.Н.Шишкины Халхын голын байлдааны тухай ном 1954 онд хэвлэгдсэн нь АНУ, Японы судлаачдын анхаарлыг ихэд татсан байна. Энэхүү сэдвээр эрдмийн цолыг америкийн иргэн К.Гильберт 1959 онд [[Жоржтауны Их Сургууль|Жоржтауны Их Сургуульд]] хамгаалж байв. Халхын голын байлдааны сэдвээр АНУ-д 1960-аад онд зарим судлаачид эрдмийн зэрэг хамгаалсан бүтээлүүд гаргажээ. Улмаар 1970-аад онд уг сэдвээр судалгааны өгүүллэгүүд нилээд хэвлэгдэж байв. Номонханы хэрэг явдлыг судалсан ном бүтээлүүд 1980-аад онд АНУ-д нилээд гарсаны дотор хамгийн жинтэй нь А.Кууксын “Номонхан: Япон Зөвлөлтийн эсрэг 1939” хэмээх хоёр боть зохиол юм. Үүний зэрэгцээ мөн үед АНУ-ын батлан хамгаалах бодлого судлалын байгууллагууд, сургуулиудад Халхын голын байлдааны туршлагыг хуучин ЗХУ-ын давших, хориглох номлолтой холбогдуулан судлах, оюутнуудын дунд уг сэдвээр сэдэв боловсруулах, цэргийн урлагийн сэтгүүлд нийтлэх явдал өргөн байв. ЗХУ задарсанаар архивын материалууд нээлттэй болж, өмнөх дүгнэлт, баримтуудыг эргэн харах хэрэгтэй болсноор зөвлөлт, оросын түүхийн асуудалд өрнөдийн түүхчид хүлээцтэй хандах болсон байна. Үүний улмаас өрнөдөд Халхын голын сэдвээр бүтээл гаргах явдал нэг хэсэг завсарлажээ. Улмаар 1990-ээд оны сүүлчээс АНУ-д Халхын голын сэдвээр бүтээлүүд дахин гарах болов.Куукс Халхын голын байлдааны түүхийг японы баримт материал, дайнд оролцогчидтой хийсэн ярилцлагад тулгуурлан Квантуны армиас ЗХУ-ын талаар баримтлаж байсан бодлогын үүднээс бичжээ. Иймд түүний бүтээл нь японы үзэл бодлын үүднээс гаргалгаа хийсэн үндсэн талтай боловч эдүгээ хүртэл өрнөдөд төдийгүй бусад улсад ч үүнтэй тэнцэх жинтэй бүтээл гараагүй байна. Японы нисэх онгоцууд Сүмбэрийн заставыг бөмбөгдсөн явдал Халхын голын байлдааныг шатлан өргөжүүлэх шалтгаан болсон гэдэг дүгнэлтийг Куукс хийжээ. Тэрээр Квантуны арми цэргээ хойш татсан байтал зөвлөлтийн цэрэг яагаад 1939 оны 6 дугаар сарын дунд үеэс Манжуурын нутгийг довтлов гэдэг асуудлыг дэвшүүлжээ. А.Кууксийг нас барсантай холбогдуулан “НьюЙорк Таймс” сонинд (1999.11.23) бичихдээ “Куукс нь арав гаруй номын зохиогч буюу хамтран зохиогч бөгөөд гэхдээ түүний түүхчийн нэр хүнд нь “Номонхан: Япон Зөвлөлтийн эсрэг 1939” зохиолд оршдог юм” гэж тодорхойлоод энэхүү байлдаанд япон, зөвлөлтийн талаас ойролцоогоор 70 мянган хүн алагдаж, шархадсан юм. Куукс Японы ялагдал нь түүнийг ЗХУ-тай байлдах төлөвлөгөөнөөсөө татгалзаж улмаар Перл Харборийг онилоход хүргэсэн гэж үзэж байв” гэжээ. Мөн “энэ нь дэлхийн хоёрдугаар дайнд фашист гүрнүүдийн баримтлах бодлогыг тодорхойлоход нөлөөлж, профессор Кууксын гавьяа нь тэрээр дэлхийн хоёрдугаар дайны босгон дээрх энэхүү шийдвэрлэх тулалдаан нь ач холбогдлоороо Сталингардтай дүйцэхүйц гэдгийг олж харсанд оршино” гэж үнэлжээ. Японы бодлогыг судлах хүрээлэнгийн захирал Ч.Жонсон Кууксын бүтээлтэй холбогдуулан “Номонхан нь дэлхийн хоёрдугаар дайны хамгийн чухал тулалдааны нэг байсан бөгөөд учир нь уг тулалдаан японы цусыг урсгаж ЗХУ-аас эмээхэд хүргэсэн бол харин АНУ-ыг хөнгөн зууш гэж үзэхэд хүргэжээ” гэж хэлсэн байна. Куукс энэхүү номоо 35 жилийн хөдөлмөр, 400 гаруй хүнтэй хийсэн ярилцлагын дүн гэж хэлж байжээ. Байлдаанд оролцсон Японы хэсэг дайчид Кууксийн номыг үнэлж хувийг нь тулалдаанд алагдсан япончуудын дурсгалд зориулан Токиод сүмд мөнхөлсөн байна. Японы милитаристуудаас Ази, Номхон далайн бүс нутагт дэлхийн хоёрдугаар дайныг эхлэн өдөөж, шатлан өргөжүүлсэнийг нарийвчлан харуулах зорилгоор АНУ-ын засгийн газраас Японы албан ёсны болон албан бус эх сурвалж, баримт материалыг орчуулах, судлах ажлыг дайны дараагаар явуулжээ. Японы засгийн газар 1945 оны 10-р сарын 12-нд дэлхийн хоёрдугаар дайны түүхийг бичихэд шаардлагатай мэдээллийг цулуулах үүрэг бүхий байгууллагыг байгуулсан байна. Японы өмнөх засгийн газруудын үлдсэн баримт бичгүүд, дайнд оролцогчдын тэмдэглэл, хувийн архивыг цуглуулах, дайнд олзлогдсон японы цэргийн эрхтнүүдийг түүхийн зорилгоор байцаах үлэмжхэн ажил хийгджээ. Эдгээр материалыг ашиглан АНУ-ын хяналтын дор 200 гаруй судалгаа хийгдсэн нь АНУ-ын цэргийн түүхийн төвд хадгалагдаж байгаа юм. Энэ хүрээнд японы судлаачдын 184 төрлийн нэгэн сэдэвт судалгаа, харин Манжуурын талаарх Японы 13 судалгаа нь зөвхөн түүхийн зорилгоор бус Солонгосын дайн явагдаж байсан тул “коммунист хятад, БНМАУ, зөвлөлтийн Алс дорнодын талаар тагнуулын суурь судалгаа” болгох зорилгоор хийгдэж байжээ. Эдгээрийг судалгааны эргэлтэд оруулах зорилгоор үлэмж сонирхолтой хэсэг болох 47 судалгааг эмхтгэн “Ази, Номхон далай дахь Дайн 1937-1949” хэмээх 15 ботийг АНУ-ын Өмнөд Иллинойс Их Сургуулийн хэсэг эрдэмтэд АНУ-ын цэргийн түүхийн төв, АНУ-ын үндэсний архивын цэргийн судалгааны бүлгээс хамтран 1980 онд гаргажээ. “Манжуурын талаарх Японы судалгаа 1945-1960” гэсэн иж бүрэн судалгаа нь газрын зураг, хавсралтын хамт хийгдсэн бөгөөд энэ нь дээрх эмхтгэлийн нэгдүгээр ботийг бүрдүүлж буй юм. Энэхүү эмхтгэлийн 11-р боть нь Халхын голын байлдаанд зориулагдсан бөгөөд “японы тал 50 мянган хүнээр хохирсон нь зөвлөлт-монголын хохиролоос даруй тав дахин их байв” хэмээн эмхтгэгч Д.Дейтвайлер оршилдоо онцлон тэмдэглэжээ. Эмхтгэлийн 10, 11 дүгээр ботиуд нь “Япон ба ЗХУ” гэсэн ерөнхий гарчигтай. 10 дугаар боть “ЗХУ-ын эсрэг Японы оперативын төлөвлөлт 1932-1945”, “ЗХУ-ын эсрэг тагнуулын төлөвлөлт 1934-1941”, “1938 оны жижиг дайн ба хилийн асуудлууд” гэсэн үндсэн бүлгүүдтэй. 11 дүгээр боть нь “Жижиг дайн ба хилийн асуудлууд 1939: Номонханы хэрэг явдал” гэсэн ерөнхий гарчигтай. Энэхүү боть Халхын голын байлдаанд зориулагдсан бөгөөд 470 талтай, заримдаа энэхүү ботийг “Манжуурын судалгааны 11 дүгээр боть” гэж нэрлэх нь бий. Энэхүү судалгаанд тусгагдсан зарим нэгэн дүгнэлт, зөвлөлтийн талаарх тоо баримт нь бодит байдлаас зөрөөтэй боловч Япон-Манжго-гийн цэргийн бүрэлдэхүүний талаарх тоо баримт нь сонирхолтой юм. Судалгааг АНУ-ын албаны бүлгээс Халхын голын байлдаанд оролцсон японы офицеруудаар бичүүлсэн, энэ ч үүднээс японы байр суурийг хамгаалах үүднээс боловсрогдсон боловч Халхын голын байлдааныг судлах чухал хэрэглэгдэхүүн болно. Халхын голын байлдааны сэдвийг сонирхон судлах хандлага АНУ-ын түүхчдийн дунд идэвхтэй байгаа нь Японы стратеги умардаас өмнөд үрүү чиглэсэн өөрчлөлтийн шалтгааныг Халхын голын байлдаанд Квантуны Арми ялагдсанаас хайдаг, Япон Перл Харборыг довтолсоны үндэс нь Японы Номонханд ялагдсантай холбоотой гэсэн дүгнэлт гаргалгаа хийдэгтэй холбоотой. Энэхүү дүгнэлтийг Куукс дэвшүүлж, Голдмэн нарийвчлан судалжээ. Гэхдээ иймэрхүү байр суурийг АНУ-ын [["New York Times" сонин|"New York Times" сонинд]] 1939 оны намар илэрхийлэн бичиж байжээ. АНУ-ын цэргийн түүхч Дрий Квантуны Армийн 7 яд-ийн нэгэн батальоны Халхын голын байлдаанд оролцсон байлдааны тэмдэглэлийг ашиглан тус батальоны байлдааны ажиллагааг харуулсан тактикийн судалгаа хийсэн нь мөн л японы үзэл бодлын үүднээс хийгдсэн боловч байлдааны ажиллагаа доод түвшинд хэрхэн явагдсаныг харуулсанаараа сонирхолтой болжээ. Түүхч Голдмэн Халхын голын байлдааны түүхийн сэдвээр 1970 онд эрдмийн зэрэг хамгаалсан бөгөөд тэрээр 2009 онд Монголд ирж, байлдааны ажиллагаа явагдсан газар оронтой танилцсан байна. Түүний бичсэн “Номонхан 1939” номыг 2012 онд АНУ-ын тэнгисийн цэргийн хүрээлэнгээс ивээн тэтгэн хэвлэн гаргажээ. Тус бүтээл нь Халхын голын байлдааны үр дагавар олон улсын харилцаанд хэрхэн нөлөөлсөнийг авч үзсэн өрнөдөд гарсан томоохон бүтээл юм. АНУ-ын иргэн, түүх сонирхогч Д.Варнер “Халхын эрэг хүртэл” гэсэн нэртэй хэмжээгээр харьцангуй томоохон бүтээлийг 2008 онд гаргажээ. Гэвч энэ нь ашигласан материалын жагсаалтгүй, судалгаа гэхээс илүүтэй өөрийн үзэл бодлыг тулгасан нийтлэл болсон тул бусдын анхаарал татсангүй. Монголч эрдэмтэн Мосес Халхын голын байлдааныг нармай монголын хөдөлгөөн, монголчууд нэгдэх асуудалтай холбон судалж, уг дайнд Япон ялагдсанаар монголчуудын нэгдэх сүүлчийн боломж хаагдан, бодол нь унтарсан гэдэг сонирхолтой дүгнэлт 1966 онд хийж байжээ. Судлаач Ж.Хаслам Зөвлөлт-Японы 1933-1941 оны хоорондын харилцааг шинжилсэн өөрийн бүтээлдээ зарим эх сурвалжийг үндэслэн Артур Артузов даргатай НКВД-ийн сөрөх тагнуулын хэлтэс Японы цэргийн атташе Комацубара нь архи, эмст дуртай, санхүүгийн хувьд хүндрэлтэйг анзааран 1920-иод оны сүүлээр нэгэн удаа согтсон үед нь түүний сейфний түлхүүрийг хулгайлан авчээ. Энэ тухайгаа Токиод мэдүүлэхгүйн тулд тэрээр зөвлөлтийн “шахалтад” автжээ гэсэн асуудлыг дэвшүүлэн тавьжээ. [[Индиана Их сургууль|Индиана их сургуулийн]] Түүхийн танхимын профессор Х.Куромияа 2011 онд нийтлүүлсэн “Номонханы тайлагдаагүй нууц” өгүүлэлдээ Хасламын таамаглалыг гүнзгийрүүлэн авч үзжээ. Тэрээр Квантуны Армийн 23 яд-ийн командлагч Комацубара нь 1927-1930 онд Москвад суугаа Японы цэргийн атташе байхдаа зөвлөлтийн агентаар элсэгдсэн, чухам үүнд Номонханд ялагдсаны шалтгаан оршино гэдэг таамаглалыг дэвшүүлж, зарим нөхцөл байдал, баримтаар сонирхолтойгоор үндэслэсэн байна. Ийм сэжиг, таамаглал 1960-аад оны эхнээс байсан бөгөөд Команцубара нь зөвлөлтийн талд мэдээлэл дамжуулж байсан байж болзошгүй гэж Куромияа үзжээ. Куромияа хэрэв энэхүү таамаглал нь оросын архивт буй материалаар нотлогдвол Номонханы түүхийг эргэн харж шинээр бичихэд хүрэх бөгөөд Япон сул дорой гэгдэх Хятадыг эзэлж чадахгүй гэдгийг Сталин мэдэж байсан, үүнээс үүдэн Япон ЗХУ-ын эсрэг дайн явуулах чадваргүй гэдгийг ч мэдэж байсан, иймд Номонханы хэрэг явдлыг өдөөгч нь ЗХУ байсан байх магадлалтай гэж үзжээ.АНУ-аас гадна Британид Халхын голын байлдааны сэдвээр нилээд бүтээл, өгүүллэг гарсаны дотор томоохон нь Ж.Колвиний бичсэн “Номонхан” хэмээх ном 1999 онд хэвлэгджээ. Колвин БНМАУ-д Британийн Элчин сайдаар 1971-1974 онд, Британийн гадаад тагнуулын төлөөлөгчөөр Вашингтонд 1977-1980 онд тус тус сууж байв. Тэрээр төрийн албанаас чөлөөлөгдсөний дараа цэргийн түүх сонирхон хэд хэдэн ном бичсэний дотор дээрх бүтээлийг туурвижээ. Канадын түүхийн сэтгүүл 1987 оны 8-р сарын дугаартаа Ш.Винхийн бичсэн Кууксийн номын талаар дэлгэрэнгүй тайлбар, Британийн “Нью Стейтмэн” сэтгүүлийн 1999 оны дугаарт Н.Феарн Ж.Колвиний “Номонхан” номын талаар бичсэн тойм нийтлэгдсэн нь судлаачдын анхаарлыг ихэд татаж байжээ. Британид хэвлэгддэг “Цэргийн түүх” сар тутмын сэтгүүлийн 2012 оны 10 дугаар сарын дугаарт А.Мкдоналдийн бичсэн “Хилийн хяналт:Номонханы тулалдаан 1939 оны 7-8 дугаар сар” өгүүллэг нийтлэгджээ. Зохиогч япончууд оросын танкийг хүйтэн зэвсэг, гар бөмбөг, бушидо буюу “оюун санааны давуу байдлаар” угтсан бөгөөд Сталин офицерийн бүрэлдэхүүндээ цэвэрлэгээ хийсний дараа Улаан Арми нь удирдлагагүй болсон хэмээн японы цэргүүдэд ойлгуулсан байв. Японы тагнуул зөвлөлтийн талыг богино хугацаанд механикжсан үлэмжхэн хүчийг хуралдуулах чадавхитай гэдгийг дутуу үнэлсэн юм. Хэрвээ япончууд Номонханы хэрэг явдлыг ер үүсгээгүй эсвэл ялсан бол үр дагавар нь ямар байх байсан бол магадгүй Япон Гитлерийн талд дайнд оролцох байсан болов уу, магадгүй тэд Оросыг дэлхийн тавцангаас зайлуулсан байх байсан болов уу гэвч Гитлер Польшийг эзлэхээс 48 цагийн өмнө Япон эхлээгүй байсан дэлхийн хоёрдугаар дайнд нэгэнт ялагдсан байв гэж бичжээ. АНУ болон өрнөдийн судлаачдын Халхын голын талаарх бүтээлийг нэгдүгээрт, түүхийн судалгаа, хоёрдугаарт, танин мэдэхүйн зорилготой хэмээн хувааж болох юм. Эдгээрт дараах үндсэн асуудлуудыг дэвшүүлсэн байна. Үүнд:Дэлхийн бодлого, Алс дорнод, Европ дахь олон улсын харилцаанд Халхын голын байлдааны үзүүлсэн нөлөө нуугдмал байна,Японы цэрэг 5 дугаар сарын сүүлчээр болсон байлдааны талбарыг орхин буцсан байтал Зөвлөлтийн тал 1939 оны 6-р сарын дундуур Халхын голын зүүн эрэгт цэргээ байрлууж, Манжуурын хот тосгодыг агаараас довтолсоны зорилго юу байв, Халхын голын байлдаанд оролцогч талууд хохиролын тоо хэмжээг өсгөн мэдээлж байсан бөгөөд одоо ч эргэлзээтэй байна, Халхын голын агаарын байлдаанд японы нисэх хүчин тоогоор цөөн боловч ур чадвар, техникийн давуу байдлын ачаар Халхын голын байлдааны хугацаанд агаарт үндсэндээ ноёлж, идэвхтэй байсан зэрэг болно. Энэхүү номонд АНУ-д хэвлэгдсэн 24, Британид гол төлөв хэвлэгдсэн 10 нийт 34 бүтээлийн жагсаалтыг хавсаргасан болно. Жагсаалтад АНУ-д гарсан судалгааны бүтээлүүд үндсэндээ орсон боловч бүрэн гүйцэд гэж үзэж болохгүй, дээр нь өрнөдийн бусад оронд англи бус хэлээр хэвлэгдсэн бүтээлүүд ороогүй болно. Эдгээр бүтээлийг судалгааны эргэлтэд оруулах зорилгоор тэдгээрээс сонирхол татах хорин гурван бүтээлийг энэхүү эмхтгэлд оруулав. Гэхдээ эдгээрийг бүрэн биш, чухал гэж үзсэн зарим хэсгүүдийг нь зөвхөн орчуулан буулгасан бөгөөд ингэхдээ хөндлөнгийн тайлбар, дүгнэлт хавчуулжээ. ==Агаарын тулалдаан== [[Халхын голын дайны ас нисгэгчид]] [[Файл:Khalkhin Gol Japanese pilots 1939.jpg|thumb|Японы нисэгч нар]] [[Файл:Khalkhin Gol Japanese Ki 27 1939.jpg|thumb|[[Nakajima Ki-27|Kи 27 буюу Зөвлөлтүүдийн нэрлэж байсан И-97]]]] [[Файл:Khalkhin Gol Destroyed Soviet plane 1939.jpg|thumb|Зөвлөлтийн буудан унагагдсан сөнөөгч онгоц]] [[Файл:Soviet I-16, Navy aviation.jpg|thumb|[[И-16]]]] [[Файл:Khalkhin Gol Destroyed Japanese plane 1939.jpg|thumb|Японы буудан унагагдсан сөнөөгч онгоц]] 1939 оны 5-р сарын эхэн гэхэд Халх голд Японы, Зөвлөлт-Монголын цэргийн ихээ­хэн хүч хуримтлагдаад бай­­лаа. 5-р сарын 1-ний өдөр гэхэд Японы цэргийн нисэх хүч­­ний 355 онгоц, Зөвлөлтийн ажилчин тариачны улаан армийн авиабригадын 82 онгоц очоод байлаа. Харин 5-р сарын сүүл гэхэд энэ тоог Өвөр байгалийн 23 дугаар авиабригадаас нэмэн хангаж 203 болгосон юм. 1939 оны 5-р сарын сүүлчээр эхний агаарын тулаанууд эхэлсэн бөгөөд энд японы нисэх онгоцууд агаарт давамгайлж байжээ. 5-р сарын эхний тулаанд Монголд байрлаж байсан зөвлөлтийн нисэх хүчний удирдагчид, нисгэгчид агаарын тулааны туршлага муутай, дайсны арга тактикийг сайн мэдэхгүй байснаас болж эхний тулаанд нэг дор 17 онгоцоо алджээ. Иймээс Москва дахь цэргийн удирдлага нь энэ цэргийн анги нэгтгэлүүдийн дээд удирдах бүрэлдэхүүнийг туршлагатай хүмүүсээр яаралтай солих шийдвэр гаргаж удирдагчаар нь [[Григорий Штерн|Григорий Штернийг]] томилсон байна. Тэдний онгоцууд багахан өндрөөс хориглолтын шугам, байгууламжуудыг бөмбөгдөж орос, монголын талд хүн хүч, материал, морьдын их гарц хохирол учруулж байсан учир зөвлөлтийн удирдлага Испани, Хятадад агаарын тулаанд гарамгай байлдаж байсан нисэхийн туршлагатай сургагчид мөн туршлагатай нисгэгчдийг Монгол уруу илгээхээр шийдсэн байна. 1939 оны 5-р сарын 28-нд Монголд ирсэн зөвлөлтийн нисгэгчдийн 8 нь ЗХУ-ын баатар цолтой байсан ба тэднийг нисэх хүчний корпус командлагч, ЗХУ-ын баатар [[Яков Смушкевич|Яков Владимирович Смушкевич]] удирдаж байсан юм. 6-р сард Халх голын тэнгэр харьцангуй тайван байснаа 6-р сарын 22-нд Зөвлөлтийн 95 сөнөөгч онгоц Японы 120 онгоцтой нэгэн зэрэг гурван газарт тулалдлаа. Япончууд энд шинэ сөнөөгч И-97-гоо агаарт гаргаж тулаанд оруулсан. Дайсан энэ удаа 30 гаруй онгоцоо алдсан бол Зөвлөлтийн тал 14 сөнөөгч онгоцоо алджээ. 6-р сарын 26-нд болсон тулааны үеэр Зөвлөлтийн 3 сөнөөгч онгоц Японы 10 онгоцтой үхэл сөрөн тулалдаж хошууч В.М.Забалуевын онгоц гэмтэж дайсны нутагт шүхрээр буухад нь ЗХУ-ын баатар [[Сергей Грицевец]] ганц хүний суудалтай онгоцоор дайсны нутагт бууж нөхрөө аварсан байна. 27-ны өдөр Зөвлөлтийн 23 бөмбөгдөгч дайсны 70 орчим сөнөөгчтэй тулалдсан. Энэ ту­лаа­­наар онгоц нь унасан ЗХУ-ын баатар Г.П.Кравченко гурав хоногийн дараа шумуулд баригдчихсан явган эргэж ирж байжээ. 7-р сар гараад Зөвлөлтийн тал ялж эхэлжээ. 7-р сарын 4, 5-нд Баян­цагааны тэнгэрт Зөвлөлтинй тал дайсны 24 сөнөөгчийг унагаасан бол өөрийнхөө ганц онгоцыг алджээ. 8-ны өдөр бас дайсны 21 онгоцыг устгав. Хоёр хоногийн дараа Халх голын баруун эрэг рүү дайсны 100 орчим И-97 онгоц дайрсан. Зөвлөлтийн талаас эхлээд 30 машин, араас нь бас 50 нэмэгдэж үндсэндээ агаарт хоёр талаас 180 орчим онгоц тулалдсан байна. Энэ тулалдаанаар Япончууд 11 онгоцоо алдсан юм. 7-р сард Зөвлөлтийн бөмбөгдөгч онгоцууд агаарт гарч дайсанд цохилт өгч эхэлсэн байна. Энэ өдрүүдэд 150 болон 38 дугаар бөмбөгдөгч хорооны 108 ширхэг бөмбөгдөгч онгоц Янху нуур, Үзүүр нуур, Номун хан, Бүрд овоо зэрэг газар дахь дайсны байрлалыг бөмбөгдлөө. 7-р сарын 20-ны агаарын тулааны үеэр залуу нисгэгч В.Вуссагийн онгоцыг Японы хоёр сөнөөгч хөөж явахыг ахлах дэслэгч В.Ф.Скобарихин ажигласан байна. Ер нь, яг гүйцэх гэж байхад тэр огцом эргэлтээр дайсны онгоцны сүүлийг онгоцоороо дайрч мөргөсөн байна. Түүнийг унаад ухаангүй байхад нь нисэх буудалд авчирсан байна. Түүний энэ гавьяаг ахмад В.П. Кустов бас давтаж агаарын тарааны хоёр дахийг Халхголд хийсэн байна. 8-р сарын 4-нд сөнөөгч онгоцны нисэгч А.Ф.Мошин бас тарааныг давтсан байна. Тэрээр хамаг сумаа дуусгаад байтал дайсны онгоц мөрдөж эхэлсэн. Тэр гэнэт эргэж дайсны онгоцыг мөргөж унагаад буудалдаа эргэж ирсэн. 8-р сарын 4-нд батальоны комиссар М.А.Ююкин байгаа бөмбөгдөөд буцаж явахдаа агаарын их бууны суманд өртөх нь тэр. Онгоцоо дээш хөөргөх гэсэн ч улам унасаар байлаа. Тэр галд автсан онгоцоо Японы агаарын их бууны батарей дээр эгц дээрээс нь унагах нь тэр. 8-р сарын 20-нд Зөвлөлт монголын дайчдын их давшилтын үеэр Зөвлөлт монголын нисгэгчид 144 сөнөөгч онгоцоор хамгаалуулсан 153 бөмбөгдөгч онгоцоор дайсны талд цохилт өгсөн байна. Үүнтэй нэгэн зэрэг дайрагч хэсгийн 44 онгоц дайсны агаарын их бууны цэгүүдийг довтолсон. Энэ өдрийн турш дайсны байрлалд нийтдээ 166 тонн бөмбөг хаясан юм. 1939 оны 8-р сарын 21-нд Японы нисэх хүчин 88 сөнөөгч онгоцоор халхавчилсан 41 бөмбөгдөгч агаарт гаргалаа. Тамсагбулгийн чиглэлд болсон энэ тулаанд Зөвлөлтийн талаас 184 онгоц орж агаарт хоёр талаас нийтдээ 300 гаруй онгоц гарч тулалдсан байна. Ингээд 1936 оны 5-р сарын 22-ноос 9-р сарын 15 хүртэл Халхгол орчимд Зөвлөлтийн нисгэгчид 20 мянга 524 удаагийн нислэг үйлдэсний 18,5 мянга нь сөнөөгч онгоцны 2015 нь бөмбөгдөгч онгоцны нислэг байсан байна. Халхын голд Японы тал 646 онгоцоо алдсан бол Зөвлөлтийн тал 258 онгоцоо алджээ. Халхын голд болсон агаарын тулалдаанд эр зориг гарган баатарласан Зөвлөлтийн 28 нисгэгчид ЗХУ-ын баатар цол, [[Сергей Грицевец]], [[Григорий Кравченко]] нарт ЗХУ-ын баатар цолыг хоёр дахь удаагаа өгсөн. Хожим нь [[Яков Смушкевич]] мөн ЗХУ-ын баатарын Алтан таван хошууг хоёр дахь удаагаа өгсөн юм. Халх гол дахь агаарын тулааныг цэргийн түүхэн дэх хамгийн том агарын тулалдаан, дэлхийн хоёр дугаар дайны өмнө цэргийн нисэх хүчний чадавхийг шалгасан том шалгуур гэж үздэг билээ.Тэд нисэх бүрэлдэхүүнийг агаарын тулаанд сургаж удалгүй И-16 онгоцууд ирснээр Халхын гол дээрхи фронтын байдал нааштайгаар эрс өөрчлөгдсөн байна. Мөн 9-р сарын 2,4,14,15-нд Японы тал агаараас довтлох гэж оролдсон ч Зөвлөлтийн нисэх хүчин агаарт ялалт байгуулжээ. Энэ үед Зөвлөлтийн И-16 загварын 5 онгоц дэлхийд анх удаа РС-82 маркийн реактивийн зэвсэг хэрэглэж Японы 13 онгоцыг сөнөөжээ. Халхын голын дайны үеэр японы нийт 660 нисэх онгоцыг агаарт болон газартустгасан ажээ. Энэ үед цэрэг-дайны түүхэнд анх удаа 2 талаас нэгэн зэрэг олон онгоц оролцсон тулалдаан болсоноороо онцлогтой юм. Британийн “Эйр Ентузиаст” сэтгүүл Е.Секигава-гийн бичсэн “Халхын гол дахь агаарын зарлаагүй дайн” цуврал өгүүллэгийг 1973 оны гурван дугаартаа дараалан нийтэлжээ. Секигава Зөвлөлт, Япон хоёр агаарын байлдаанд тус тусын хохиролыг хэрхэн өсгөж байсан болон агаарын байлдаанд японы хохиролыг баримтаар тооцон гаргажээ. Энэхүү тоо баримтыг хэдийгээр нягтлах шаардлагатай гэх боловч оросын судлаачид хүртэл эдүгээ ашиглах болжээ. Секигава Халхын голын агаарын байлдаанд Японы нисгэгчид “үндсэндээ ялсан” гэдэг дүгнэлт хийжээ. “Эйр Ентузиаст” сэтгүүл 1996-1997 оны дугаартаа А.Валгийн бичсэн “Талын дээрх Жигүүр: 1930-1945 онд Монголд явагдсан агаарын байлдаан” хэмээх мөн цуврал гурван өгүүллэг нийтлүүлжээ. Хенри Сакайда “Мандах нарны шилдэг нисэгчид” номныхоо “Халхин Гол” гэсэн хэсэгт Номонханы агаарын тулалдааны талаар бичжээ. Тэрээр зөвлөлтийн тал японы 650 онгоцыг устгасан гэдэг боловч баримтаар нотлогдсон хохирол нь 162, японы тал зөвлөлтийн 1162 онгоцыг агаарт, 98 онгоцыг газарт устгасан гэдэг боловч байлдааны хүлээн зөвшөөрсөн хохирол нь 207 онгоц тус тус байсан. Японы нисгэгч Хиромичи Шинохара агаарт 58 ялалт, зөвлөлтийн нисгэгч С.Грицевец 40 илүү ялалт тус тус байгуулж шилдэг нисгэгч (дайсны олон онгоцыг устгасан нисгэгчийг "ace" буюу "ас" гэдэг) болсон гэжээ. Японы нисгэгч Б.Ёошияама 20 ялалт, И.Сакай 15 ялалт, Ж.Ивахаши 20 ялалт, М.Масузава 12 ялалт, Ш.Сайто 25 ялалт, К.Шимада 27 ялалт тус тус Номонханд байгуулсан гэнэ. Чингэвэл эдгээр долоон нисгэгчдэд зөвлөлтийн нийт хохиролын 77 хувь ногдож байгаа юм. Энэ нь японы ас-уудын дээрх ялалтын тоо эргэлзээтэй, хэтрүүлсэн байх үндэслэлтэйг харуулна. Оросын судлаач М.Масловын бичиж Британид хэвлүүлсэн “Поликарпов И-15, И-16 болон И-153-ын ас-ууд” номны Халхын Гол бүлэгт Улаан Армийн цэргийн нисэх хүчин Халхын голд дайсны 589 онгоцыг устгасан гэж үзсэн бөгөөд харин өөрсдөө 207 онгоц (үүнээс 160 нь сөнөөгч онгоц) 211 хүнээ алдсан гэж бичжээ. Британийн “Оспрей Паблишинг” хэмээх цэргийн түүхийн сэдвээр дагнасан хэвлэлийн газраас 2012 онд дээрх Г.Сакайдагийн эмхтгэсэн “Номонхан 1939”хэмээх зурагт хялбаршуулсан түүхийн товхимолыг хэвлэн гаргасан бөгөөд эрэлт хэрэгцээтэй тул 2013 онд дахин хэвлэжээ. Г.Сакайда нь Халхын голын байлдааны газар орноор гэрэл зурагчны хамт аялсан юм. Секигавагийн судалгаанаас хойш Халхын голын агаарын байлдааны талаар дагнасан судалгаа, бүтээлүүд өрнөд, зүүн Европт цөөнгүй гарах болсон байна. Эдгээр бүтээлд Халхын голын байлдаанд Японы нисэх хүчин тоогоор цөөн байсан боловч нисгэгчдийн ур чадвар, нисэх онгоцны тактик техникийн өгөгдөхүүний давуу байдлын ачаар байлдааны туршид эсвэл бүхэлдээ биш юм гэхэд 1939 оны 8 дугаар сарын эхэн хүртэл агаарт тус тус ноёлж байсан, зөвлөлтийн нисэх онгоцны хохирол японыхоос их байжээ гэдэг дүгнэлтүүд хийжээ. Халхын голд явагдсан агаарын байлдаан нь оролцсон техник, хэрэглэсэн тактик болон бусад үзүүлэлтээрээ судлаачдын анхаарлыг татсан хэвээр байгаа сэдэв юм. АНУ, өрнөдийн судлаачдын бүтээлд Токиогийн олон улсын цэргийн шүүхийн хуралдааны материал, японы эх сурвалжууд, Г.Жуковын дурдатгал, Шишкин, Кууксийн ном, зөвлөлт, монголын зарим хэвлэлийг ашиглаж иржээ. Орос, монголын архивын материал болон монголын бүтээлийг ашиглаж чадахгүй байгаа нь өрнөдийн бүтээлийн үндсэн өрөөсгөл тал юм. АНУ-ын судлаачдын бүтээлд Квантуны Арми Халхын голын байлдааныг эхэлж Монголын нутагт дэвсгэрт довтолсон, Японы засгийн газар Квантуны Армийн энэхүү түрэмгийллийг зогсоох талаар нөлөөлж чадаагүй, зөнд нь орхисон нь буруу байсан, энэ нь цэргийн байгууллагад тавих иргэний хяналт бүрэн алдагдсантай холбоотой, Улаан Арми Японы цэрэгт Халхын голд мартагдахааргүй сургамж өгсөн, Халхын голын байлдаан нь Жуковыг “төрүүлсэн”, Японы тал Улаан Армийн чадавхийг дутуу үнэлэхийн зэрэгцээ Японы номлол, зэвсэглэл хоцрогдсон байв гэсэн гаргалгаа нийтлэг байдаг болно. Чингэхдээ АНУ, өрнөдийн судлаачид өмнө нь “Номонханы хэрэг явдал” гэсэн нэр томьёог хэрэглэж байсан бол эдүгээ “Халхын голын байлдаан”, “Халхын голын агаарын дайн” эсвэл “Халхын гол-Номонханы хэрэг явдал” хэмээн зэрэг хэрэглэх болжээ. ===Ахмад дайчдын дурсамжаас=== АТУА-ийн анхны ангиуд 1936 оны 6-р сараас БНМАУ-ын нутаг дэвсгэр дээр байрлаж, 1938 он гэхэд Талын ХӨНДЛӨНхөндийн? гийн аэродром үндсэндээ төвхнөж, тэнд байрлаж байсан сөнөөгч онгоцны хороо, цөөхөн тооны бөмбөгдөгч онгоцнууд бэлтгэл сургуулилтандаа оржээ. ЗСБНХУ-ын Дотоод хэргийн Ардын комиссарын орлогч Фриновский /”Хуйвалдаан” нэртэй хэрэгт холбогдуулан баривчлах БНМАУ-ын нам, төр, цэргийн зүтгэлтэн 115+1 хүний нэрсийг 1937.08.25-нд ДЯЯ-нд гардуулж, 1937.09.10-нд их хэлмэгдүүлэлт эхэлсэн/, Ажилчин-Тариачны Улаан Армийн /АТУА/ Улс төрийн газрын дарга Смирнов нарын 1937 оны 10-р сарын 31-ний өдөр “Монголын байлдааны ажиллагааны театрын байдлын тухай болон Монгол дахь түшиц газар бэлтгэх арга хэмжээний тухай” гэсэн маш нууц илтгэлд /Монгол-Оросын цэргийн хамтын ажиллагаа. Баримтын эмхтгэл, II боть, 114-р тал, УБ, 2011/ “... одоогийн байдлаар Дорнод Монгол даяар ажиллагаатай зөвхөн 5 аэродром байна: Улаанбаатарт, Өндөрхаанд, Баян-Овоо суманд болон Баянтүмэнд /2/” гэж дурьдаад, “...Баянтүмэн аэродром ... хилд хэт ойрхон /60-70 км/ байрладаг тул япончуудын агаарын гэнэтийн довтолгоонд өртөж, устгагдаж болох...” гэж илтгэсэн, 1 метр хүртэл зузаан ханатай том, жижиг 30 орчим/гаруй капитал чулуун байшин барилгатай, байнгын байрлалтай, ялангуяа зүүн талаасаа дайсны болзошгүй довтолгооноос маш сайн хамгаалагдсан, газар доорх төмөр бетон, чулуун байгууламжид зенитын 1-2 дивизионы /24-48 зенитын их буутай/ бие бүрэлдэхүүн байрлаж, сөнөөгч онгоцны хороо аэродромыг халхавчилж, иймэрхүү хэмжээний объектын орчныг бие даасан батальон /300-500 хүн/ хүртэл цэрэг хамгаалдаг жишигээс үзэхэд Баян-Овоо сумын нутгийн Талын хөндлөн гэдэг газар байрлаж байсан аэродромыг тэр үеийн хамгийн том аэродром, стратегийн чухал объект гэж үзэх үндэстэй. Халхголын дайн эхлэхэд АТУА-ийн Нисэх хүчний 100-р бөмбөгдөгч онгоцны бригадын 150-р бөмбөгдөгч онгоцны хороо /СБ бөмбөгдөгч онгоц 59 ширхэг/, 1930-аад оны дэлхийн хамгийн том бөмбөгдөгч онгоц ТБ-3 /24 ширхэг/ тус аэродром дээр байрлаж байв. ТБ-3 онгоцнууд эхэндээ Чита-Тамсагбулаг чиглэлээр хүн хүч, зэвсэг, галт хэрэгсэл, эм тариа, бусад чухал ачаа, буцахдаа нэг онгоц 15-20 хүнд, хөнгөн шархдагсад тээвэрлэх үүрэг гүйцэтгэж байв. ТБ-3 стратегийн бөмбөгдөгч онгоц: экипаж – 6-8 хүн, урт – 24 м, далавчны өргөн – 39,5 м, далавчны талбай – 230 м2, хоосон жин – 11000 кг, нислэгийн жин – 17200-19500 кг, түлшний савын багтаамж – 7960 литр, сэнсний диамерт – 3,5 м, тээвэрлэх бөмбөгийн жин – 2000-5000 кг, 1932-1938 онд 818 ширхэг үйлдвэрлэсэн Дайны явцад ТБ-3 онгоцнууд 500 гаруй нислэг үйлдэж, бүх тохиолдолд хүмүүс, ачаа тээшийг зохих газар нь хүргэжээ. Ерөнхий давшилт эхлэхийн өмнө ТБ-3 онгоцнууд шөнийн бөмбөгдөлтөнд нисдэг болжээ. Анхны нислэг 8-р сарын 19-20-ны шөнө болж, байндаа отряд отрядаар ойртож, зүг чигийг тэргүүн шугамаас 8 км-т байрлуулсан гар чийдэнгээр эвлүүлсэн 50 метр том сум, газрын багцааг тэргүүн шугамаас 3-7 км-т байрлуулсан гар чийдэнгүүдэр эвлүүлсэн шугамаар авдаг байжээ. Бөмбөгдөлт дайсанд сэтгэл санааны дарамт үзүүлэх, унтаж амруулахгүй зутраах, манай цэргийн байршил сэлгэлт, хөдөлгөөнийг халхлах зорилготой, нэг удаад 6-20 онгоц хөөрч, 25 тонн бөмбөг хаядаг байв. Японы зенитын артиллери гал нээсэн ч, ганцхан онгоцны хөдөлгүүр эвдсэнийг эс тооцвол нисэгчид хохирол амсаагүй бөгөөд нийтдээ байлдааны 160 нислэг хийжээ. Энэ тухай Армийн 1-р бүлгийн Нисэх хүчний тайланд “... дайсанд шөнийн сөнөөгч онгоц болон прожектор байгаагүй тул шөнөөр хүнд бөмбөгдөгч онгоц хэрэглэсэн туршлага амжилттай болж, дайсанд сэтгэл санааны, материалын хохирол учруулсан” гэжээ. Харин 150-р бөмбөгдөгч онгоцны хорооны үйл ажиллагааны тухай Халхголын дайнд тус хороонд штурманаар дайтаж явсан Николай Ганин 2005 онд ийнхүү дурсжээ: ... Би дээд сургуулиа төгсөөд дунд сургуульд түүхийн хичээл заана гэсэн бодолтой байсан ч амьдрал маань нэгэн мөчид эрс эргэв: би цэрэгт татагдаж, Байгалийн Чанадад СБ хурдан бөмбөгдөгч онгоцны сургалтын хороонд дадлагажигч штурманаар томилогдов. Анхандаа бид байлдааны нөхцөлд суралцах болно гэж төсөөлөөгүй юм да... Халхголын дайн 1939 оны 5-р сард эхэлж, 6-р сарын эхээр хэсэг нисгэгч, штурман, техник нарыг цэргийн тээврийн онгоцонд сууцгаааж, Монгол руу илгээв. Хил давсны даруйд бид шахцалдан онгоцны цонхоор харахад доор хэмжээ хязгааргүй тал нутаг, намхандуу довцог, толгой, хаа нэгтээ нүүдэлчдийн гэр, мал сүрэг харагдаж байв. Бид Баян-Овоо гэдэг жижиг тосгоны /санахад, тэнд хэдхэн жижиг шавар байшин, 10-20 гэр байсан/ ойролцоо аэродромд газардаж, майханд байрлах болов. Энд бага зэргийн байлдааны туршлага хуримтлуулсан хурдан бөмбөгдөгч онгоцны 150-р хороо байрлаж, хорооны даргаар гайгүй сайн нисгэгч, хошууч Бурмистров, комиссараар Ююкин нар ажилладаг байв. Хамгийн түрүүнд “шинэков” биднийг бодит байдалтай танилцуулахад л бид жижиг сөргөлдөөн, хилийн мөргөлдөөн ч биш, жинхэнэ дайнд оролцох болсноо ухаарч билээ. Ингэхдээ командлал байдал маш түгшүүртэй байгааг нуулгүй хэлж, анхандаа япончууд агаарт ноёрхлоо тогтоож, манай ар талд ганц автомашин байтугай ганц хүний араас элдэж хөөж, бууддаг байсныг хэлсэн. Хорооны бүрэлдэхүүн ирж байрласныхаа даруй шууд байлдааны ажиллагаанд оролцоогүй бөгөөд нэг сарын хугацаанд нислэг-тактикийн сургууль, бүлгээр бөмбөгдөх, газар оронд дасан зохицох дадлагад гол анхаарлаа хандуулж байв, яагаад гэвэл тал газар ямар нэгэн хот, тосгон, холбоо, зам харилцаа байхгүй, мөн нүд сохломоор маш хурц нар, бодит байдлыг гажуулсан гэрлийн хугарал зэргээс болж тул зүг чигээ олоход тун түвэгтэй байсан. Ар талд байсан манай аэродром орчим 6-р сард японы онгоц үзэгдээгүй боловч шөнөдөө тэр хавьдаа маш том, хатгуулсны дараа маш их загатнадаг шумуул гэдэг яггүй “дайсан” биднийг хайр найргүй довтолж билээ. Хатгуулсан газар том хавдана, маш их загатнаж, шөнөдөө унтаж амарч чаддагүй байв. Гэхдээ хамгийн хэцүү нь ундны усны гачигдал, 1939 оны 6-р сар маш их халуун бөгчим, агаарын хэм сүүдэрт +40-д хүрч, хэдэн арван километрээс зөөвөрлөх ус дутагдсаар л, тэгсэн нэгэн байлдагч хэлэхнээ, Суворовын дайчид бөгчим халуунд зэс товчоо тасдан авч, амандаа үнхдэг байсан, ингэснээр маш их шүлс ялгарч, цангаа тэсвэрлэхэд дөхөмтэй, харин бидэнд зэс товч байхгүй тул зэс зоос амандаа үнхдэг байв. 6-р сарын сүүл гэхэд бид газар орон болон бие биедээ дасан зохицож, экипажууд үндсэндээ бүрэлдсэн. Манай экипаж 3 хүнтэй – нисгэгч, буудагч болон миний бие штурманаас бүрдсэн, штурманы суудал шилэн урд бүхээгт байрладаг, удирдлага хосолсон учраас шаардлагатай үед би даргад онгоц жолоодоход туслаж болох ч, миний үндсэн үүрэг нислэгийн зүгээ чиглүүлэх, бөмбөгдөхөд оршдог байв. Удирдлагын төхөөрөмж, хянах хэрэгсэл, хамгаалах бөгжтэй бөмбөг хаягчийн товчлуураас гадна бүхээгт 2 хошуутай пулемет суурилуулсан бөгөөд түүгээр агаарын болон газрын бай буудах боломжтой. СБ онгоц 600 кг хүртэл бөмбөг тээвэрлэх, 420 км/цаг хүртэл хурдтай, өндөршил 10000 метр, хэдийгээр цоо шинэ японы сөнөөгч онгоцнууд бидний гүйцэх боломжтой ч, тэр үедээ хурдтай, сайн онгоц тул бөмбөгдөлтөнд бид сөнөөгч онгоцны халхавчтай, харин тагнуулд ганц нэгээр нисдэг байв. Ингэхэд бид өөрийгөө хамгаалах өндөр хүрдтай бууддаг ШКАС 7,62 мм-ийн 4 пулеметтой боловч СБ-ийн ганцхан дутагдал бол радиостанцгүй, иймээс бүлгээр нисэхдээ бид далавчаараа дохих, эсвэл урьдаас тохирсон хөдөлгөөнөөр гараар даллах маягаар хэлээ ололцдогсон. 7-р сарын 3-ны үүрээр түгшүүрийн дохиогоор хороо анхны байлдааны даалгавар гүйцэтгэхээр хөөрсөн. Миний хувьд ч байлдааны анхны даалгавар, тэгээд ч Баянцагааны орчим юу болж байгааг харж, эхэндээ сандарч л байлаа. Дээрээс харахад байлдааны талбар буцалж байгаа тогоо ч юмуу галт уул дэлбэрч байгаа ч юм шиг, уулын тэгш өндөрлөгөөс дэлбэрсэн сум, дарийн утаа, дүрэлзсэн галаас бүрдсэн томоос том хар үүл мандан босож, “шинэков” бидэнд естой там гэж үүнийг л хэлдэг байх гэж өөрийн эрхгүй бодогдсон. Агаарт мөн ширүүн тулалдаан өрнөж, Баянцагааны дээр хэдэн зуун онгоц эргэлдэж, агаарт мөргөлдөхгүйгээр эргэх боломжгүй шахуу, хашаа ч харсан пулеметын сумны трасс, манай болон японы сөнөсөн онгоцны утаат мөр энд тэндгүй харагдсаар. Хошууч Бурмистров хорооны ихэнх онгоцыг шууд японы гүүр лүү чиглүүлж, японы сөнөөгч онгоцнууд, зенитын галаас хамгаалан байж гүүрийг устгаснаар японы командлал түшиц газар луу нэмэлт хүч илгээх болон тэндээс удахгүй ялагдах цэргээ буцаан татаж авах боломжгүй болж, ялагдсан билээ. Харин манай эскадрильд Баянцагааны оройд бүгсэн япончуудын байрлалыг бөмбөгдөх үүрэгтэй дайралт хийхэд японы сөнөөгч онгоцнууд нарны зүгээс биднийг дээрээс дайрав. Эхний дайралт яасныг ухаарагүй яав, юу болов гээд дээш харсан чинь ялаа шиг олон япон онгоц нөөцөнд байж байгаад биднийг дайрсан юмсанж. Бид ч тэднийг ойртуулахгүй гэж байдаг бүх зэвсгээрээ халхавч гал нээж, тэгтэл манай халхавч сөнөөгч онгоцнууд ирж, тэднийг хөөн зайлуулснаар бид үндсэн үүрэг болсон бөмбөгдөлтөө хийв. Анхны дайралт надад хэзээ ч мартагдашгүй сэтгэлдэл үлдээж билээ – урд бүхээгт “тахианы хөндлөвч” дээр сууж байхад хичнээн зуун буугаар ганц над руу галлаад байгаа, бас тэгээд дадшаагүй учраас агаарт бүх сум над руу чиглэж байгаа юм шиг санагдаж билээ. Бөмбөгдөгч бүр мэддэг: байнд ойртоход дайсны сөнөөгч онгоц саад болдог бол бай дээр дайсны зенитын гал хамгийн их аюултай – аадарын үүлэн дунд нисч байгаа шиг агаарт энд тэнд дэлбэрээд, дайсны хүчийг хөнөөхийн тулд байлдааны чигээс ямар нэгэн маневр хийж хазайх боломжгүй бөгөөд өөрөө ийм юм туулж үзээгүй хүнд биднийг ойлгоход бэрх юм да. Хойшид ийм зүйлд дадаж, тоохоо больдог юм билээ. Анхны даалгавар биелүүлээд аэродром дээр буусны дараа маш их ядарсан, цангаснаа мэдэрч, жаахан амарч байгаад 3 цагийн дараа дахин Баянцагааны зүг хөөрч, тэр оройдоо японы нөөц хүч бөмбөгдөхөөр бас дахин хөөрсөн. Тэр өдөр манай хэдэн онгоц унаж, харин бид ядарсандаа болоод майхандаа оронгуут монголын шумуулын дайралтыг эс ажран нам унтаж билээ. Өглөөгүүр түгшүүрийн дохиогоор хөөрч, Баянцагааны тулалдаан дуустал 3 хоног даалгавар биелүүлэв. Одоо цагт зарим нэгэн их мэдэгч “түүхчид” Жуковыг “маш их хохиролын буруутан” гэж цоллодог, гэвч япончууд Баянцагааны өндөрлөгийг эзэлж, Халхголын баруун эрэг дээрх манай цэрэг буслэлтэнд орж, бутцохигдох аюул тулгарахад Жуков хамгийн эгзэгтэй мөчид бүх бөмбөгдөгч онгоцоор дасныг бөмбөгдөх тушаал өгөж, 11-р танкийн бригадыг явган цэргийн дэмжлэггүй шууд давшилтанд оруулснаар танкчдын тал нь амь үрэгдсэн ч тэд өөрийн алтан амиар дайны ялалтын эхийг тавьж өгсөн билээ. Манай хороо ч гэсэн тэр байлдаанд хүнд хохирол хүлээсэн. Даалгавар биелүүлэхээр хөөрсөн комиссар Ююкины онгоц зенитын галд өртөхөд комиссар экипажийг шүхрээр буухыг тушааж, шатаж байгаа бөмбөгдөгч онгоцоо японы амьд хүч, баргын морин цэргийн бөөгнөрөлийн зүгт залуурдан, түүхэнд анхны “галт дайралт” хийсэн. Бид дайснаас түүнийг өшөөг авах болно гэж андгайлж билээ. 8-р сарын дунд хүртэл газрын томоохон байлдаан болоогүй боловч агаарын ширүүн тулалдаануудын явцад японы нисэх хүчин агаарт ноёрхолоо бүрэн алдаж, хожим Г.Жуков, “...Эх Орны дайны жилүүдэд ч тийм олон тооны онгоц оролцсон тулаан үзээгүй” гэж дурссан байдаг. 8-р сарын 20-нд манай ерөнхий давшилт эхэлж, давшилтын өмнө 150 бөмбөгдөгч онгоц, 100 гаруй сөнөөгч онгоцоор халхавчлуулан хүчтэй цохилт хийж, бид өдөрт 2-3 удаа бөмбөгдөлтөнд нисдэг байв. Харин хамгийн хэцүү даалгаварт “өвгөчүүл” нисэж, “шинэковуудыг” үлдээж, 8-р сарын 25-нд хорооны дарга Михаил Федорович Бурмистров Халуун Аршаан өртөөнд бөөгнөрсөн дайсны цуваа устгах даалгавараас эргэж ирээгүй юм. (... япончуудтай тулалдахдаа тэрээр эр зоригийн үлгэр жишээ үзүүлж, түүний удирдлаган доор хороо даалгаварыг маш сайн биелүүлж байсан бөгөөд операцын явцад аймшиггүй агаарын туулаанч гэдгээ харуулсан. Хороог 22 удаа тулалдаанд удирдаж оролцсон. Агаарын тулаанд баатарлагаар амь үрэгдсэн. Халхголын орчим байлдаанд гавъяа байгуулсны төлөө Байлдааны улаан тугийн одонгоор шагнагдсан... гэж ЗХУ-ын баатар цолоор нэхэн шагнах тодорхойлолтонд дурьдаж, 1939 оны 11-р сарын 17-нд ЗХУ-ын баатар цолыг нэхэн олгожээ-РБ). Халхголын дайнд манай хорооны бие бүрэлдэхүүний гуравны нэг амь үрэгдсэн. Сүүлийн үед 70х30 км энэ өчүүхэн цөлөрхөг газрын төлөө ингэж их хохирол үзэх ямар хэрэг байсан юм гэдэг асуулт олонтаа сонссон. Би хариулахдаа, япончууд Хасан нуурын дэргэд, хамгийн гол нь Халхголд бутцохигдсон учраас 1941 оны намрын хамгийн хэцүү цагт ЗХУ руу довтлож зүрхлээгүй юм да. Харин Халхголын дайны дараа биднийг оны эцэс хүртэл тэндээс хөдөлгөөгүй юм. Естой уйдаж үхмээр, чөлөөт цагаар хийх юм огт үгүй, бидэнд “Волга-Волга”, “I Петр” гэдэг хоёрхон кино үлдээсэн тул бараг 100 удаа үзсэн байх, киноны үг бүрийг цээжилж, сүүлдээ дуугүй, бадгуудыг сольж, сүүлээс эх хүртэл янз янзаар гаргаж, одоо болтол мартдаггүй юм”. СБ-3 фронтын бөмбөгдөгч онгоц: экипаж 3 хүн, урт 12,27 м, далавчны өргөн 20,33 м, өндөр 4,73 м, хоосон жин 4060 кг, нислэгийн жин 5732 кг, хурд 360-424 км.цаг, алслалт 1000 км, өндөржилт 9560 м, 1934-1941 онд 6656 ширхэг үйлдвэрлэсэн Халхголын дайнд тус хороонд алба хааж байсан [[ахмад Н.Ф.Гастелло]] Эх Орны дайнд комиссар Ююкины баатарлаг үйлсийг давтаж, 1941 оны 6-р сарын 26-ны өдөр байлдааны даалгавар биелүүлэхдээ дайсны зенитын суманд өртөж, шатаж байгаа онгоцоо танк, бензин тээвэрлэгч бүхий фашистын цэргийн бөөгнөрөл рүү чиглүүлж, устгасан тул мөн өдрийн ЗСБНХУ-ын Дээд Зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн зарлигаар түүнд ЗХУ-ын баатар цолыг нэхэн олгожээ. === Чойбалсан хот өртсөн нь === {{Гол|Японы нисэх хүчин Баянтүмэн, Тамсагбулагийг бөмбөгдсөн нь}} [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан хотыг]] бөмбөгдөж цөөн тооны барилга байшинг устгасан байсан ба одоо тухайн бөмбөгдсөн газарт нь дэлбэрч буй бөмбөгний хэлбэртэй хөшөө байдаг юм.Чойбалсан хотыг Монголын баатар хот гэж ярилцдаг. Учир нь энэ хот бөмбөгдөлтөд өртөсөн Монголын цорын ганц хот юм. Одоогийн Чойбалсан хот Манжийн захиргааны үеэс Халхын Сэцэн хан аймгийн Ачит бэйс Сансрайдоржийн хошууны төв Санбэйсийн хүрээ нэртэй байснаа Богд хаант Монгол улсын үеэс 1922 оныг хүртэл Ачит бэйс Тогтохын хошууны төв болж дорнод Монголын шашин, худалдаа, аж ахуйн томоохон төвүүдийн нэг байжээ. [[Ардын хувьсгал|Монголын Ардын хувьсгалын]] дараа 1922 оноос Хан Хэнтий уулын аймгийн Баянтүмэн хан уулын хошууны төв Баянтүмэн хот, 1931 оноос Дорнод аймгийн төв Баянтүмэн хот, 1941 оноос Чойбалсан хот гэж нэрлэсэн байна. 1930, 1940-өөд онд тэр үеийн нэрээр Баянтүмэн хот бараг цэргийн хот байж манай эх орны үндэсний тусгаар тогтнол,нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хамгаалахад чухал түшиц газар болж байсан билээ. Баянтүмэн хотод Монгол Ардын Хувьсгалт Цэргийн хоёрдугаар морьт корпусын командлал, 5-р морин дивиз, түүний ангиуд, ЗХУ-ын Улаан цэргийн 17-р армийн штаб, түүний харьяа зарим ангиуд,нисэх онгоцны төв буудал, цэргийн төв эмнэлэг, зэвсэг, техникийн агуулахууд зэрэг цэргийн чухал объект байрлаж байсны дээр 19З9 оноос Соловъёвск-Баянтүмэний өргөн төмөр зам, Баянтүмэн-Тамсагийн нарийн төмөр замын төв зангилаа зэрэг онцгой объект байсан учир япончуудын сонирхлыг ихэд татдаг газар байжээ. Иймээс 1930-аад оны эхний жилүүдээс эхлэн япончууд энэ чиглэлд тагнуул туршуулаа олон тоогоор идэвхтэй явуулж байжээ. 1939 оны Халхын голын байлдааны үед Монгол-Зөвлөлтийн фронт руу очиж байгаа цэргийн хүч,байлдааны зэвсэг техник Баянтүмэн хотоор дамжин өнгөрч байсан билээ. Энэ бүхэн болон бусад хүчин зүйлээс шалтаг болгон Квантуны армийн удирдлага,дээд байгууллагуудаас зөвшөөрөл авалгүй Баянтүмэн, Тамсагбулаг орчим байгаа Монгол-Зөвлөлтийн цэргийн нисэх буудлуудыг бөмбөгдөж тэнд байгаа байлдааны онгоцуудыг устгахаар шийдвэрлэжээ. Энэ тухай 19З9 оны зургадугаар сарын 26-нд болсон зөвлөлгөөнд Квантуны цэргийн дэд штабын дарга, хошууч генерал Яно Отосабаро оролцож,нисэхийн 2-р армийн командлагчид 6-р сарын 27-ны өглөө гадаад Монголын нутагт байгаа нисэх буудлуудыг бөмбөгдөх тушаал өгчээ. Гэтэл энэ тухай Дорнод аймгийн удирдлага мэдэж, Баянтүмэн хотыг агаараас өнгөлөн далдлах арг хэмжээ авчээ. 6-р сарын 25-ны өглөө Хэрлэнгийн отрядын дарга Г.Лувсанванчиг, комиссар Г.Сандав нар ангиа түгшүүрийн дохиогоор босгож 70 шахам км-т байгаа Баянтүмэнд морин жагсаалаар ирж, МАХЦ-ийн хангалт үйлчилгээний батальон, Зөвлөлтийн армийн зарим салбарын хамт 6-р сарын 25,26-нд Баянтүмэн хотын бүх байшинг гарын дорхи шарилж, лууль, өвс ногоо зэргээр өнгөлөн далдалж, хотын айлуудын ихэнх нь Хэрлэн голын захаар зусланд гарсан байсан ч хотын төвд буюу ойролцоо байгаа айлуудыг хотоос 25 км-ээс цааш нүүлгэн шилжүүлсэн байна. Японы нисэх хүчний 2-р армийн командлагч авсан үүргийнхээ дагуу дор дурдсан зохион байгуулалт хийжээ. Үүнд 7-р нисэх бригадын захирагч, хошууч генерал Такаракура Тира хүнд бөмбөгдөгч онгоц 30, 9-р нисэх бригадын захирагч, хошууч генерал Шитано хүнд бөмбөгдөгч онгоц 27, хөнгөн бөмбөгдөгч онгоц 10, 12-р нисэх бригадын захирагч, хошууч генерал Хигаши байлдааны онгоц 80-ыг бүгд 147 онгоцоор Зөвлөлт-Монголын нисэх буудлуудыг бөмбөгдөхөөр шийдвэрлэжээ. “1939 оны зургадугаар сарын 27-ны өглөө үүр гэгээрэхээс өмнөхөн Хайлар хотын нисэх буудлаас Японы нисэх хүчний 1ОО гаруй онгоц агаарт хөөрч баруун зүг чиг авч явсаар О6 цаг 2О минутад Тамсагбулагийн хээрийн нислэгийн талбайнуудыг бөмбөгдөж эхлэхэд Зөвлөлт-Монголын байлдааны онгоцууд агаарт гарч агаарын байлдаан эхлэв” хэмээн Хөлөнбуйрын харьяат Ц.Авид “Номон ханы дайн” гэдэг номынхоо 85-86-р талд бичжээ. Хошууч генерал Такаракурагийн удирдсан 30 хүнд бөмбөгдөгч онгоц, 10 гаруй хөнгөн бөмбөгдөгч онгоцоор хамгаалуулан бүгд 42 онгоц Тамсагийн нислэгийн талбайнууд дээгүүр өнгөрөн баруун зүг нислэгээ үргэлжлүүлэн Баянтүмэн хотыг ололгүй Хэрлэн голыг даган нисч хуучин Хэрлэн Бар хотын хоёр цамхаг хүрээд эргэх замдаа Баянтүмэн хотыг олж бөмбөгджээ. Хотын байшингуудыг сайн өнгөлөн далдалсан учир гол чухал газруудыг олж хохирол учруулж чадаагүй байна.Зөвлөлтийн армийн ангиудын болон МАХЦ-ийн 5-р дивизийн сургуулийн талбай,түлшний хураасан мод, Хорихын байр зэргийг бөмбөгдөж, пулемётоор шүршжээ. Энэ үед Баянтүмэнд байсан нисэхийн ангиуд фронт руу явсан тул хотын хамгаалалтад үлдсэн Зөвлөлтийн гурван дайрагч онгоц агаарт гарч тулалдан Японы гурван онгоцыг устгасан гэдэг. Тэдгээрээс нэг нь Цантын хүрд, хоёрдох нь Хэрлэн голын урд, гурав дахь нь Гурванзагал сумын нутаг Яхи нуурын өмнө Гүнсаваагийн балгасны орчимд унажээ. Амь үрэгдсэн нисгэгчид нь онгоцондоо хүлээтэй үлдэж яс, бугуйн цаг гэх мэт хатуу зүйлийн үлдэгдэл нь 1987 оны үед онгоцныхоо сэгэн дээр байсныг хошууч Ш.Адъяасүрэн олж ирж байсан билээ. Япончууд Баянтүмэн хотыг бөмбөгдөхөд тэнд цэргийн албан хааж байсан улсын аюулаас хамгаалах байгууллагын ахмад ажилтан, дэд хурандаа Шархүүгийн Бадрах хожим дурсан бичихдээ: “Би Баянтүмэн хотоос зүүн тийш 5,6 км-т Бунхан толгойн баруун талд Монголын нисэх хороонд цэргийн алба хааж байсан юм.Тэр өдөр хорооны комиссар Шагдарсүрэн лагерийн сүүдрэвчинд хичээл зааж байтал өдрийн 12 цагийн үед хахир муухай дуутай нэг онгоц зүүн хойноос баруун урагш явж далд ороод удаагүй байтал баруун өмнөөс 5О-иад онгоц гарч ирж Баянтүмэнийг бөмбөгдөж, пулемётоор буудсан.Манай нислэгийн талбайгаас И-15,И-16 онгоцууд хөөрч агаарт хүч тэнцвэргүй байлдаан болж дайсны хэд,хэдэн онгоц унасаны дараа онгоцууд зүүн зүг нисч далд орсон юм. Бөмбөгдөлтийн дараа нисэх хорооны тусгай ангийн дарга, сүүлд ДЯЯ-ны сайд,хошууч генерал болсон Бат-Очирын Шагдаржав намайг корпусын тусгай хэлтэст мэдээ хүргүүлэхээр явуулахад хотын дотор бөмбөгдөлтөд нэрвэгдсэн хашаа байшингуудаас утаа манарч,хотын дотор тоос босч байсан”гэжээ. /Эх нь Улсын хилийн музейн фондод бий./ Бөмбөгдөлтөд 4 хүн амь эрсэдсэнээс гадна учирсан хохирлын талаар 1939 оны долдугаар сарын 1-ний өдөр бичсэн актанд үзвэл “Эмнэлгийн болон сууцны 4 барилгын цонх хагарч, ханын шавар нурсанаас 1500 төгрөг, суудлын форд машин гараажийн хамт сүйрсэнээс 6000 төгрөг, банзан хашаа эвдэрч, тэрэгний морь 2 алагдсан, бас бус эд аж ахуйн зүйлүүд хэрэгцээгүй болсоноос 1300 төгрөг, бүгд 8800 төгрөгийн хохирол учирсан” гэжээ. /Эх нь Дорнод аймгийн улсын архив Ф-1,Д-1,Х-46/ Үүнтэй холбогдуулан Дорнод аймгийн даргаас 1939 оны 6 дугаар сарын 27-нд тушаал гаргаж дор дурдсан журам тогтоожээ. Үүнд: 1.”АГААР” дохио өгмөгц хэн боловч нуувчинд орж биеэ хамгаалах, ийм үед эмнэлгийн эмч сувилагч,гал сөнөөгчид, агаараас хамгаалах ангийн хүмүүсээс бусад хүн гадуур явахыг хориглоно. 2.Албан газар,ардын байр, конторуудын дэргэд ба олон хүнтэй зах газруудад бие хамгаалах нуувчуудыг энэ шөнийн дотор ухуулахыг цагдан сэргийлэх,хотын захиргааны дарга нарт даалгажээ. З.Албан газруудыг 24 цагийн жижүүртэй байлгах,эрүүлийг хамгаалах ба эмийн сангууд энэ үед эмнэлгийн тусламж үзүүлэх, мөн цэргийн эмнэлгүүд ардуудад нэгэн адил эмнэлгийн тусламж үзүүлнэ. 4.Шөнийн цагт албан байгууллагууд ба ардууд цонхыг хар хөшигтөй байлгах, машинуудыг гэрэлгүй явуулах, цахилгаан станцыг унтраах. 5.Утасны хороо агаарын дайсны мэдээ авмагц МАХН-ын хороо, аймгийн яам, дотоод яамны хэлтэс, сэргийлэхэд “Агаар” мэдээ өгөх, түргэн тусламжийн машиныг бэлэн байлгах, бусад газрын машинуудыг дайчлах, ”Агаар” мэдээ авмагц хонх цохиж байхыг цагдан сэргийлэх ба Хотын захиргаанд тус тус даалгаж журамласан байна. /Эх нь Дорнод аймгийн намын хорооны намын архив. ф-1.д-1.т-132-133/ Квантуны цэргийн командлал Баянтүмэн, Тамсагбулагийг бөмбөгдсөн явдлаа туйлын амжилттай нүүр бардам боллоо гэж баярлацгааж байлаа. Гэтэл Японы цэргийн төв штаб тэдэнтэй хамт баярласангүй. Анхнаас нь эсэргүүцэж Баянтүмэн, Тамсагбулагийг бөмбөгдөх байлдааны ажиллагааг зогсоох үүрэгтэйгээр Токиогоос дэд хурандаа Аримацуг томилон явуулсан боловч Квантуны цэргийнхэн замд нь саатуулж байж гадаад Монголын нутгийн гүнд бөмбөгдсөн байна. Энэ нь буруудаж Квантуны цэргийн удирдлага Төв штабаасаа зэмлэл хүлээсэн ажээ. Үүнээс шалтгаалан Халхын голын байлдааны саруудад Японы тал дахин Баянтүмэн хотод агаараас халдан довтлоогүй билээ. == Халхын голын дайнд тодорсон баатрууд == Морьт хорооны захирагч дэслэгч [[Лодонгийн Дандар]] нь олон удаагийн тулалдааныг удирдаж цэргүүдээ баатарлагаар удирдаж гавьяа байгуулсан. Мөн [[Цэндийн Олзвой]], [[Даржаагийн Хаянхярваа]], [[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]], [[Мазимын Экей]], [[Дуламдоржийн Самдан]] болон олон эрэлхэг захирагч, цэргүүд баатарлаг гавьяа байгуулж, баатар болжээ.Халх голын дайнаас Монгол улсын олон дайчид БНМАУ ын баатар ,ЗХУ ын баатар цол хүртсэн. == Японы цэргийн гэмт хэрэг== ''Мөн үзэх өгүүллэг: [[Хятад-Японы хоёрдугаар дайн]]'' [[Квантуны Арми|Квантуны армийн]] хурандаа Цүжи Масанобү (辻 政信中佐) гэгч Монголын газар нутагт халдан довтлох халх голын дайны төлөвлөгөөг боловсруулж, квантуны армийн жанжин штаб баталсан байдаг. Уг төлөвлөгөөг 1945 онд Япон улс АНУ-д бууж өгөх үед Цүжи ялаас мултарч гарахад ашиглаж, амьд үлдсэн байдаг. Цүжи хурандаагийн үр сад нь түүний архивыг одоо хэр нь өвлөн хамгаалдаг бөгөөд Ишикава мужийн Каназава хотод хуучин гэрт нь олон материал хадгалж байдаг. Ямар зорилгоор халх голын дайныг хийх болсон бэ гэдэг асуултын хариулт тэнд байгаа болов уу. Монгол улсад халдан довтолсон 1939 оны халх голын дайны төлөвлөгөөг судлахад олон нууц материалыг илрүүлэх ажлын нэг нь яах аргагүй Японы квантуны армийн тагнуулын газрын хурандаа Цүжи Масанобү гэж хүнтэй холбогдож байдаг. Квантуны Армийн бүрэлдэхүүнд байсан [[731-р анги]] [[бактериологийн зэвсэг]] үйлдвэрлэн туршиж байсан. 731-р ангийн үүрэг нь тэргүүн шугамд байлдаж шархдагсдад эмнэлгийн анхан шатны тусламж үзүүлэх үүргийг хүлээн армийн эрүүлийг хамгаалах байсан гэх боловч тэр үед дайн байлдаанд хэрэглэхийг хориглодог байсан бактериологийн зэвсэг хийж байсан, Халх голын дайны дараа ангийн дарга [[Ишии Широо]] нь "Алтан Шонхор одон" хэмээх том шагнал хүртсэн, өөрөө тэргүүн эгнээнд тулалдсан зэргээс нь харахад бактериологийн зэвсэг хэрэглэчихсэн гэж үзэх бүрэн үндэстэй. Бас монгол цэргүүдийн дунд өвчнөөр үхэх тохиолдол элбэг байсан. Арван мянган оготно дээр туршилт хийгээд зогссонгүй амьд хүн дээр туршилт хийж байлаа. Тэрхүү [[вирус]]ыг хөгжүүлэх үүднээс эрүүл хүн дээр хийн, амь тасраагүй байхад нь задлан шинжилгээ хийдэг. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] дуусч Японы эзэнт гүрэн бууж өгөхтэй хамт уг ангийн байрлаж байсан байрыг шатаан, ажилтан ажиллагсад 3000 гаруй хүнийг дуугүй болгосон байна. Энэхүү ангийн талаарх мэдээллийг дайны дараа АНУ эрчимтэйгээр эрэлхийлэх болсон бөгөөд тухайн үеийн шилдэг технилоги байсан нь гарцаагүй. Ямар нэг аргаар АНУ уг материалыг гартаа оруулан [[дархлалын олдмол хомсдол]]ын вирусыг хийхдээ хэрэглэсэн гэж үзэх хүмүүс ч бий. Японы тал бактерлогийн зэвсэг болох шавар бөмбөлөгтэй нисдэг шавьжийг онгоцноос олон тоогоор унагаж цусан суулга зэрэг аюултай тахал өвчнийг олноор тарааж байлаа.АНУ-гаар ар талаа хийсэн гэж үзэгдэх уг ангийн үйлдсэн хэргийн талаар дайны шүүх дээр дурдагдсангүй. Цэргүүдээ 100% алдсан гэж зэмлэл ч хүртсэнгүй. Саявтар энэ хэргийг судалж байсан АНУ-ын баг "Харгислал үйлдэж байсан гэх үндэслэл алга" гэж мэдэгджээ. Япончуудын зарим нь "Манай улсын эрүүлийг хамгаалах салбар нь дэлхий дээр тэргүүлэх эгнээнд яваа нь тэдний гавьяа" гэж үздэг.Японы бактериологийн дайралтаар Монгол улсын нутагт хэд хэдэн төрлийн бактерийн бөмбөг хаясан бөгөөд үүнд тахал, булчин задрах тахал, өөр бусад төрлийн бактерийн зэвсэгийг хэрэглэжээ. Монгол улсын зүүн бүс нутагт өнөөг хүртэл идэвхтэй тахал ба булчин задрах тахлын өвчлөл гарч байгаа нь Японы дайны үлдээсэн хор нөлөө гэж үзэх үндэслэл байдаг.{{citation needed}} Хэдий дээд зэргийн зардал багатай ч хүн төрөлхтнийг үй түмээр нь хөнөөж чадах аймшигт зэвсэг болох бактерлогийн зэвсгийг Япончууд сонгон авчээ. Энэ отряд жирийн биш харин эрдэмтэд, эрдэм мэдлэгтэй хүмүүсээс бүрдэж байлаа. [[731-р анги]] нь маш нууц байдлаар үйл ажилгаагаа явуулж байснаас гадна Японд биш Манжуурт анх байгуулагдсан байв. Учир нь ямарваа нэгэн халдвар тарлаа гэхэд зөвхөн Хятадын иргэд л хохироохоор байв. Уг отряд туршилтандаа амьд олзны хүмүүсийг ашигладаг байсан юм. Олзны хүмүүс нь хятад, монгол, орос, солонгосууд байв. Манжуурт [[Октябрийн хувьсгал|Октябрийн хувьсгалын]] үеээр зугтааж гарсан орос үндэстнүүд олон байлаа. Бактериологийн зэвсгээс гадна химийн болон хүний амьдрах чадварыг туршсан олон санаанд багтамгүй аймшигтайгаар тарчлаасан зүйлсээр хүмүүсийг туршиж алдаг байв. Хүнийг эхлэж нянгаар халдварлуулаад мэдээ алдуулалгүй задлан хийж эрхтнүүдийг нь гарган ирээд задгай чигээр нь эрхтнүүдийг нь нян яаж халдварлан өвчлүүлж байгааг үхтэл нь ажигладаг байв. Мөн цахилгаанаар цохиулж, янз бүрийн хийгээр хордуулж, хорт туяагаар шарж аль зэрэг тэсэхийг нь шалгаж байлаа. Үе мөч эрхтнүүдийг нь салган авч сольж шилжүүлэн суулгаж, цусыг нь юүлж оронд нь адгуус амьтны цус судсанд шахдаг байснаас гадна тархи дотор эрхтнүүдийг нь нэг нэгээр салган авч аль зэрэг амь тэсэхийг нь шалгаж сүүлд нь зөвхөн хөндий хоосон зүйл болгодог байв. Салгаж авсан эрхтнүүдийг бас туршин ашигладаг байсан. Бас хүний дотор эрхтэнүүд рүү янз бүрийн гадны зүйл оруулж туршдаг байв. Эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд бүр дөнгөж төрсөн хүүхэд болон жирэмсэн эмэгтэй хүн дээрч гэсэн туршдаг байсан байна.Мөн хүнийг даралтын камерт хийж биеийн дотор гадна даралтыг зөрүү үүсгэснээр хүний эрхтнүүд хөөж нүд нь бүлтэрч гаран дараа гэдэс ходоод цус нь ам сүвээрээ нь цувж судас нь могой шиг бүдүүн болтлоо бүдүүрч толгой нь том бөмбөг мэт зүйл болон эцэстээ хүн дэлбэрдэг байна. Эрэгтэй хүнийг бодоход эмэгтэй хүн туршилтанд илүү тохиромжтой байдаг. Учир нь илүү амьд үлдэх тэсвэр сайн өвдөлтөнд ухаан алддаггүй туршилт даадаг байна.Маш халуун хуурай агаартай камерт хүнийг хийж шингэн зүйл өгөхгүйгээр хатааж занданшуулан алдаг байв. Эцэсдээ хүнээс зөвхөн хатаж хорчийсон зүйл үлддэг байлаа. Эндээс хүний биеийн 70 хувь нь уснаас бүрддэгийг нээсэн гэдэг. Хүнийг хүйтэнд хөл гарыг норгон хиймлээр үлээлгэн савхаар цохиход хатуу мөсийг цохих мэт дуу гартал хөлдөөдөг байв. Дараа нь гэсгээж эд эс нь хэрхэн үхжихийг ажигладаг байлаа. Энэхүү чөтгөрийн лабораториос ямарч хүн орсон л бол амьд эргэж гардаггүй байсан ба хэдэн мянган хүнийг туршиж тамлан алсан байна. Мөн нутгийн хүүхдүүдэд нянгаар халдварлуулсан амттанаар дайлж халдвар тарааж байв. Дайны сүүл үед 731-р ангид дэлхийг ч сүйд хийхээр их хэмжээний нянгийн идэвхжүүлсэн өсгөвөр байсан ч хэрэглээгүй болно. Учир нь гэвэл Япон дайнд ялагдах нь тодорхой болсноос гадна хэрвээ үй олноор нь устгасан ийм зүйл хийвэл эргээд Японы ард түмнийг өршөөлгүй хядаж хариу барих болно гэдгийг мэдэж байв. 1945 онд Зөвлөлтийн цэрэг Манжуурт давшин орж ирсэн тул энэ 731-р ангийн бүх гэмт хэргийн баримт болох зүйлийг устгаж булсан байна. Амьд байсан туршилтын хүмүүс болон хүмүүсийн эд эрхтнүүдийг устгасан байдаг. Чухал баримт материалуудыг Широ Иши болон бусад эрдэмтэд, отрядын толгойлогчид америкчуудад эрч чөлөө амь насаараа худалдсан байна. Отрядын бүх л эрдэмтэд америкчуудын ачаар ялнаас мултарч эх орондоо очиж их сургууль, анагаах эмнэлэг, эрдэм шинжилгээний байгууллагад ажиллах болсон байна.Харин баримт судалгааны материалуудыг авсан америкууд 731-р ангийн үйлсийг идэвхтэйгээр үргэлжлүүлсэн гэдэг. Мөн л амьд хүмүүс дээр хорлонтой туршилтууд хийж байсан бөгөөд ялгаа нь хоригдлууд болон өнчин хүүхдүүд дээр хийж байсан байна. Одоо ч гэсэн нууцаар явадаж л байгаа гэгддэг юм байна лээ. Одоо үед Японд тэрхүү дайны түүхийг бичихдээ хэт мөлийлгөж өөрсдийн үүсгэсэн дайны хариуцлагыг хүлээхгүй, эзэн хааны төлөө үйлдсэн хэргийг гэмт хэрэг гэж үзэхгүй байгаа билээ. Мөн энд жишээ болгож үндсээр нь ялгаварлан гадуурхах бодлого байна. Япончуудын соёлд бусад үндэстэн, Азийн бусад арьстныг доогуур тавьдаг үзэл нэвт шингэсэн. Ямато арьстан буюу Япон үндэстэн нь хамгийн дээд хэмээн ухуулж байжээ. Ямато гэдэг нь япон үндэстний анхны нэр. Энэхүү арьстан бол дэлхийн бусад арьстан ба соёлоос дээгүүр, бусдаас цэвэр гэж үздэг хэмээн Жонн Даудер бичжээ. Өнөө үед ч үндэстнээ цэвэр байлгахын тулд Вьетнамаас завиар цагаачлан очигсдыг Японд огт хүлээж авдаггүй. Зөвхөн дээрх отрядын үйлдсэн гэмт хэргийг эс тооцоод цэргийн албан хаагчдийн үйлдсэн яргалал-харгислаар жишээ татахад Германы нацист дайнаас бүүр өмнө нь Япончууд Хятадыг эзлэх нийтийн дайнд мордсон. Нанкинийг 1937 онд бөмбөгдөж буудсаны дараа эзэн хааны арми хятадын эрэгтэй, эмэгтэйчүүдийг үй олноор нь цаазалж устгасан билээ. Алагдсан хятадуудын тоог янз бүрээр хэлдэг боловч нийтдээ 200 мянган хүн алагдсан гэдэг. Энэ нь 8 жилийн дараа Японы Хирошима, Нагасаки хотуудад АНУ-ын хаясан атомын бөмбөгт алагдсан хүний тоотой ойр очиж байгаа юм. Хожим нь 1941-1942 онуудад [[Мао Зэдун]]<nowiki/>ы цэргийн ангиуд байрласан мужуудад “коммунизмийг номхотгох “Гурван бүгд” буюу Бүгдийг ал, Бүгдийг шатаа, бүгдийг устга” гэсэн бодлогын дүнд нийт 19 сая хүн амиа алджээ. Олзлогдогсод болон эзлэгдсэн орны энгийн номхон оршин суугчдаар буудлагын бай болгох, цэргүүддээ охид бүсгүйчүүдийг нь хүчээр биеийг нь үнэлүүлэх, хөхүүл эхийн хөхийг огтлох, нялх нярай хүүхдүүдийг жадлан шорлож өлгөх,жирэмсэн эмэгтэйчүүдийн гэдсийг хүүлэн ургийг нь нохойд хаяж өгөх, гүүрний тулгуурыг амьд хүмүүсээр орлуулан гараар нь өргүүлэн дээгүүр хүнд ачааны автомашин, танкаар гарах гэрэг хүний ой тоонд багтамгүй, араатнаас дор авир гаргадаг байлаа.Энэ үед мөн Хятадын зүүн, зүүн хойд хэсгийг эзлэн авсан Японы эзэн хааны армийн бусад бүлэглэлүүдийн эзлэгдсэн газруудын хүмүүст аймшигтай харгис, хэрцгий хүнлэг бус хандаж байсан. (Нарны цаадах хүн, Хүчиндүүлсэн хот, Үхлийн конвейр: [[731-р анги]] гэх мэт баримтат кинонуудыг үзээрэй). Тэр дайнд оролцсон япон цэрэг Уно Шинторо “Япон дайн: Аман түүх” гэсэн номонд өгсөн ярилцлагандаа “Би хувьдаа 40 хүний толгойг авсан. өнөө үед хүн гайхаж магадгүй, гэвч хүний толгойг авахгүй 2 долоо хоног өнгөрөхөд л эвгүй оргиод байдаг болсон байв гэжээ. Булчин шөрмөсөө чангалмаар санагдаад болдоггүй.Ингэмэгц би саравч руу очоод нэгийг нь суллан гаргаж ирээд голын захад аваачиж цавчдаг байлаа. Зарим үед алдаад мөр лүү нь цавччихдаг. Нэг удаа уушиг нь бөмбөг мэт бүлт үсрэн гараад ирэхэд нь ой гутсан. Эзэгнэгч Японы арми Малайз, Бирм, Индонез, Хятад, Энэтхэг зэрэг улс үндэстнийг боолчилсноор тэдний эв нэгдэл алга болсон. Эдгээр орны хэдэн зуун мянган хүн дайны хөлд үрэгдсэнээс гадна дор хаяад 100 мянган ази эмэгтэйчүүд /ихэнх нь Солонгос болох/ Япон цэргийн зугаа болж ашиглагджээ. Дэлхийн II дайны үед цэргүүдийг тайвшруулах, сэтгэлийг нь сэргээх хүүхнүүд маш чухал байжээ. Энэ талаар Японы алдартай улс төрч, [[Осака]] хотын дарга Хашимото Дэлхийн II дайны үед эмэгтэйчүүдийг хүчээр цэргүүдэд биеийг нь үнэлүүлдэг байсан хэмээн ярьж байна. Энэ нь хүнд хэцүү байдалд орсон цэргүүдэд цаашид амьдрах урам зориг, боломж олгодог байжээ. Гэвч эмэгтэйчүүд үүнийг албан хүчээр хийдэг байсан байна. Хашимото үүнийг “Comfort women system” буюу [[Зугаацуулагч эмэгтэйчүүд|Зугаацуулагч эмэгтэйн]] арга хэмээн нэрлээд байгаа юм. Зөвхөн Японоос гэхэд 200 000 гаруй эмэгтэй [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайны]] үед цэргүүдийн сексийн боол болж байжээ. Мөн түүнчлэн Хятад, Өмнөд Солонгос, Филиппин, Индонез, Тайванаас эмэгтэйчүүдийг авч байсан аж. Японы Үндэсний Сэргээн Босголтын намыг хамтран үүсгэн байгуулагч Хашимото Осака хотын дарга болохоос өмнө Японы түүхэн дэх хамгийн залуу удирдагч байжээ. Тэрээр өнгөрсөн жил Японд диктатур хэрэгтэй байна гэж хэлж байсан юм. Өнгөрсөн жилийн нэгэн ярилцлагадаа тэрээр “Сум бидний дээгүүр салхи бороо мэт шунгинан ниссэн цагт цэргүүд амь насаа алдах өндөр эрсдэлтэй байна. Яг ийм нөхцөл байдалд цэргүүдийг зугаацуулах “Comfort women system” ажиллагаа бидэнд маш чухал. Үүнийг хүн бүр ойлгоно” хэмээн хэлжээ. Японы цэргийн хүчний нисгэгч Харада Фумиогийн нэгэн хүсэлт архивт хадгалагдан үлджээ. {{Эшлэл|Намайг Японы хилээр давуулах юм бол би тэнд өчиггүй буудуулна. Надад хэзээ ч японд очих хүсэл алга. Надад ч, миний гэр бүлд ч ялгаагүй|Харада Фумио (Японы нисгэгч)}} хэмээн тэр мэдүүлсэн байдаг.''' Түрэмгий дайн хийж, эзлэх авах санаархалын үр үндэс нь жирийн япон хүний сэтгэлд ийнхүү өөрийн эх орноос айсан айдас, үл итгэлцлийг бий болгож орхисон нь эндээс харагдана. == Хохирол == Халхын голын дайны дайтагч талуудын хохирлын хэмжээ одоо ч эцэслэн тогтоогдоогүй, цаашдын судалгаа нээлттэй хэвээр байна. Одоогоор хэвлэл, мэдээлэлд ил байгаа өгөгдөхүүнээс үзвэл, Зөвлөлт-Монголын нийт бие бүрэлдэхүүн (амьд хүч)-ий хохирол 18 500 (амь үрэгдсэн болон сураггүй алга болсон, хүнд шархадсан), үүнээс Зөвлөлтийн албан ёсны дүгнэлтээр, Монголын талын бие бүрэлдэхүүний хохирол 566 (амь үрэгдсэн 165, шархадсан 401) гэдэг ч манай цэргийн түүхч, доктор, хурандаа С.Ганболд, монголын талын хохирлыг 990 гаруй (амь үрэгдсэн 280, шархадсан, сураггүй болсон 710) хүн гэж үздэг. Харин Японы судлаач А.Наканиси Зөвлөлт-Монголын бие бүрэлдэхүүний нийт хохирлыг 23,000-24,889 гэж багцаалжээ. Зөвлөлтийн мэдээгээр, Японы талын амьд хүчний хохирол 61 мянга (амь үрэгдсэн, сураггүй алга болсон, хүнд шархадсан), онгоц 162-660 (маш их зөрүүтэй өгөгдөхүүн) гэсэн бол Японы түүхч С.Хаяаси Японы амьд хүчний хохирлыг 55 мянга гэж үзжээ. == Цэргийн олзлогдогсод == [[Файл:Khalkhin Gol Captured Japanese soldiers 1939.jpg|thumb|Японы цэргүүдийг олзолжээ]] Халхын голын дайны үед Зөвлөлт-Монголын тал болон Япон-Баргын талуудын олзлогдсон цэргүүдийн тухай тоо баримтууд хомс байдаг байна. Халхын голын дайны дараа Зөвлөлт Японы талын гал зогсоох хэлэлцээрийн үед олзлогдогсодын асуудлыг хэлэлцэн "Нэгийг нэгээр" гэсэн зарчмаар харилцан солилцохоор шийдсэн байна. Үүний дагуу 1939 оны 9 дүгээр сарын 27 -ны өдөр талууд олзлогдогсодоо солилцсон бөгөөд 1940 оны 4 дүгээр сард мөн олзлогдсодоо солилцсон байна. Нийтдээ Зөвлөлт-Монголын тал Японы 204 олзлогдсон цэргийг/1939 оны 9 дүгээр сарын 27-нд 88 хүн, 1940 оны 4 дүгээр сарын 27 гэхэд 116 хүн/ Японы талаас Зөвлөлт-Монголын олзлогдсон 89 цэргийн албан хаагчийг /1939 оны 9 дүгээр сарын 27-нд 88 хүн, 1940 оны 4 дүгээр сарын 27 гэхэд 2 хүн/ солилцжээ. Зөвлөлтийн талаас анхны олзлогдсон хүн нь 11 танкийн бригадын 335 дугаар тусгай авто тээврийн батальоны эмнэлэгийн зааварлагч ахлагч Хаим Дроб юм. Тэрээр 175 дугаар буудлага-пулемётын тусгай моторжуулсан батальонд томилогдон ажиллаж байхдаа 1939 оны 5-р сарын 20-21-ний шилжих шөнийн тулалдааны үед ангиаасаа төөрч элсэн манхан дунд зүг чигээ алдан явж байх үед нь баргын морин цэргүүд олзолсон байна. Хоер дах олзлогдсон цэргийн албан хаагч нь 70 дугаар сөнөөгч хорооны 3-р эскадрилийн холбооны дарга дэслэгч Дмитрий Гусаров бөгөөд 1939 оны 5 дугаар сарын 27-ны агаарын тулалдааны үед сураггүй алга болсон байсан гэж үзэж байжээ. Гусаров тухайн нислэгийн үед чиг зүгээ алдан төөрч ниссээр онгоцны түлш дуусах үед аргагүй буулт хийж буусаны дараа бүлэг Японы цэрэгт бүслэгдэн сумаа дуустал буудалцаад эцэст нь олзлогдсон байна. Түүний буусан газар нь Японы талын нутаг дэвсгэр байсан бөгөөд түүнтэй хамт "И-15бис" маркийн № 3816 дугаартай онгоц бүрэн бүтнээрээ олзлогдсон байна. Зөвлөлтийн талаас олзлогдсон цэргийн хамгийн том цолтой хүн нь Баянцагааны тулалдааны үеэр буюу 1939 оны 7 дугаар сарын 3-ы өдрийн туладаанд хуягь нь шатахад бэртэж ухаангүй байх үедээ олзлогдсон 8 дугаар мотохуягт бртгадын 234 дугаар автохуягт батальоны дарга хошууч Владимир Стрекалов юм. Зөвлөлтийн цэргийн талаас бөөнөөрөө сайн дураараа бууж өгөх тохиолдол гарч байсаны хамгийн том хэмжээтэй тохиолдол нь 5 дугаар буудлага-пулемётын бригадын 169 дүгээр моторжуулсан онцгой буудлаг-пулемётын батальоны дарга ахмад Николай Казаков өөрийн 13 цэргийн хамт бууж өгсөн байна. Тулалдаанаар 1939 оны 8 сарын 27 гэхэд япон-манжийн 200 гаруй цэргийн албан хаагч Зөвлөлт-Монголын талд олзлогдсон бөгөөд энэ тоонд сайн дураар зугтаж ирсэн 270 манжийн цэрэг ороогүй байна. Японы тал өөрийн олзлогдогсодыг 1000 аас 4000 хүн гэж үзэж байсан бөгөөд хамгийн найдвартай тоог 3000 хүн гэж тооцож байжээ. ЗХУ-ын Батлан хамгаалах Ардын комиссар Ворошиловт 1939 онд бэлтгэж өгсөн мэдээллээр японы 566 цэргийн албан хаагч олзлогдсон бөгөөд үүнээс 88 хүнийг японы талд буцаан өгсөн гэж мэдээллэсэн байна. 1939 оны 9 дүгээр сарын 27-ны өдөр Зөвлөлт-Монголын тал Японы талд 64 цжргийн олзлогдсон албан хаагчийг хүлээлгэн өгсөн (үндэстэний хувьд: япон 54, барга 10; цэргийн цолоор: офицер 1, унтер-офицер 3, ефрейтор 7, цэрэг 53).Харин 9 сарын 29-ний өдөр 20 япон, 4 барга цэргийг өгсөн байна. Японы тал 1939 оны 9 дүгээр сарын 27-ны өдөр Зөвлөлт-Монголын талд 87 хүн буюу Зөвлөлтийн 77, монголын 10 олзлогдсон цэргийн албан хаагчийг шилжүүлэн өгчээ. Монголын талын олзлогдсон цэргийн тухай тоо баримт бүрхэг байдаг. Монголын талаас 1939 оны 1 сараас эхлэн хилийн тулгаралтын үед сураагүй алга болсон эсвэл олзлогдсон тохиолдолууд гарч байсан байна. Монголын 6 дугаар дивизийн 5 цэрэг 1939 оны 5 дугаар сарын тулалдааны үед олзлогдсон тухай японы тал мэдээлж энэ тухай гэрэл зургийг сонинд нийтэлсэн байдаг. Японы талын мэдээгээр 1939 оны 6 дугаар сарын 28-ны өдөр Довдон зэрэг 2 цэрэг бууц өгсөн тухай мэдээлсэн байдаг бол 8 дугаар сарын 1-д 6 дугаар дивизийн 15 дугаар морьт хорооны цэрэг Намхай олзлогдсон байна. Зөвлөлтийн талын бүрэн бус мэдээллээр 1939 оны 8 дугаар сарын 1-ний өдрийн байдлаар Монголын 14 цэрэг сураагүй алга болсон байдаг байна. Харин Монгол цэргийн олзлогдсон тухай сүүлийн мэдээ нь 1939 оны 8 дугаар сарын 13-ны өдрийн тулалдаанд Сонголын 8 дугаар дивизийн 22 дугаар морьт хороо бут цохигдон ухрах үед японы талд 2 монгол цэргийн албан хаагч олзлогдсон тухай Японы 71 дүгээр хорооны мэдээлэлд дурдсан байна. Олзлогдсон цэрэг нь хорооны нууцын эрхлэгч Жамбал, штабын бичээч Санжит нар бөгөөд тэд нартай хамт хорооны нууцын бүх материал, шуудан алга болсон байна. Монголын Ардын армийн Улс төрийн газрын зөвлөх, бригадын комиссар Воронины 1939 оны намар хийсэн мэдээлэлд Монголын Ардын арми 1939 оны 1-р сараас 9-р сар хүртэл 30 орчим хүнээ сураагүй алдсан бөгөөд тэдгээрээс 9 хүнийг японы талаас шилжүүлэн өгсөн. Шилжүүлэн агсан олзлогдсон цэргүүдэд Намхай байна гэж мэдээлсэн байжээ. Японы тал олзлогдсон зөвлөлт-монголын цэргүүдийг байнга зодож, тамлан зовоож, хэрцгийгээр харьцаж байсан тухай олзолгооноос ирсэн цэргийн албан хаагч нар мэдүүлсэн байдаг.<ref>http://iknigi.net/avtor-yuriy-svoyskiy/132726-voennoplennye-halhin-gola-istoriya-boycov-i-komandirov-rkka-proshedshih-cherez-yaponskiy-plen-yuriy-svoyskiy/read/page-9.html</ref> <ref>{{Cite web |url=https://mihalchuk-1974.livejournal.com/247427.html |title=Archive copy |access-date=2018-05-29 |archive-date=2018-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180309185114/http://mihalchuk-1974.livejournal.com/247427.html |url-status=dead }}</ref> == Дайны үр дагавар ба түүхийг мушгин гуйвуулахыг оролдсон нь == [[Файл:Dmitry Medvedev in Mongolia August 2009-3.jpg|thumb|Оросын Ерөнхийлөгч Дмитрий Медведев , Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Цахиагийн Элбэгдорж нар тулааны 70 жилийн ойг тэмдэглэх үеэр 2009 оны 8-р сард Улаанбаатарт болсон ёслолын үеэр Жуковын хөшөөний өмнө зогсож байна.|380x380px]] [[Файл:В Монголии военнослужащие ВВО примут участие в военном параде 02.jpg|thumb|2019 онд болох 80 жилийн ойн жагсаалын үеэр Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний бие бүрэлдэхүүн.]] Монголын ард түмний хувьд энэ үед эх орон уруу нь халдан довтолсон эзэрхэг (империалист) түрэмгий үндэстнээс эх орноо хамгаалах дайн байсан. [[Манж]]ууд бол манай улсад нэгдэн орсон [[Барга]]-Монголчуудын нутагладаг нутаг бол манай газар хэмээн үзэж байсан. Зарим судлаачдын үзэж байгаагаар ЗХУ аль 1905 оны [[Орос-Японы дайн]]д ялагдсан хонзонгоо авах боломж хайж байсан. Япончууд бол БНМАУ-ыг үл хайхран ЗХУ-ыг басамжлан хялбархан эзэнт гүрнээ гүрнээ тэлнэ хэмээн итгэж байсан. Манж улс газрын зурагнаас арчигдан, социализм бараг бүхлээрээ сүйрэн унан, ЗХУ задарснаас хойш далд нууцлагдмал байдалд байсан мэдээллүүд ганц нэгээрээ гарч ирсээр л байна. Хасан нуурт болсон хэрэг явдлын 70 жилийн ойг энэ өдрүүдэд ОХУ-д тэмдэглэсэн байдаг. 1938 оны зургаа-наймдугаар сард Хасан нуурт болсон хэрэг явдлын шалтгааныг 1946-1948 онд японы цэргийн гол гэмт хэрэгтнуудыг шүүсэн Токиогийн онц шүүхээр хэлэлцжээ. Тэр үед хэрэгтнуудийн өмгөөлөгчид Хасан нуурын хавьд болсон хэрэг явдлыг хилийн шугам тод биш байсан газарт болсон хилийн ялигүй будлиан болгон харуулах талаар багагүй чармайж, үүнийг ЗХУ-ын эсрэг турэмгийлэл гэж үзэж болохгүй гэж нотолж байв. Японы армийн ажиллагааг зөвтгөхийг өнөөдөр ч оролдсоор буй түүхч ургах нарны оронд цөөнгүй бий. 1936 оны 11-р сард Япон Улс Германи Улстай ЗХУ-ын эсрэг чиглэсэн «коминтерний эсрэг» гэрээ байгуулж, зөвлөлтийн хилийн дэргэд байрласан Японы Квантуны армийн хүчийг түргэн нэмэгдүүлэх болжээ. ЗХУ-тай «том дайнд» бэлтгэх зорилгоор төсвийн зардлаа эрс нэмэгдүүлэх шаардлагаа үндэстэй болгохын тулд хуурай замын хүчний командлал «зөвлөлтийн аюул нэмэгдэж буйгаар» халхавчлан суртал нэвтрүүлгийн кампани дэгдээв. Япон генералууд хоосон тоо дурдаж, Алс дорнодод улаан армийн цэргийн тоо нэмэгдсэн мэтээр ярьж, энэ нь Японы батлан хамгаалалтад хямрал учруулав гэж нотолж байлаа. Энэхүү зохиомол сэдвийг нотлохын тулд армийн командлал хилийн олон будлианыг зориуд өдөөжээ. Үл довтлолцох тухай гэрээ байгуулах тухай ЗХУ-ын саналыг Японы засгийн газар мугуйдлан няцааж, зөвлөлт-японы зэвсэгт мөргөлдөөний аюул улам бодитой болсон нөхцөлд Зөвлөлтийн удирдлага улсын зүүн нутагт батлан хамгаалах чадвараа бэхжүүлэх талаар санаа тавихад арга буюу хүрэв. Цэргийн тоо нэмэгдэж, Алс дорнодод танкийн болон нисэх онгоцны ангиуд бий болж, Номхон далайн флот хүчтэй болж, бэхлэлт барьж байв. Эдгээр арга хэмжээ хориглолтын шинжтэй байсан бөгөөд хил хамгаалахад шаардлагатай түвшингээс давсангүй. Зөвлөлтийн цэргийн бүлгийг хүчтэй болгосоны сацуу зөвлөлт-манжуурын хилийн урьд бэхлээгүй хэсгийг инженерийн хувьд тоноглож байв. Хилийн тийм хэсгийн нэг нь Хасан нуураас баруун тийш орших Заозерная болон Нэргүй өндөрлөг байв. «Текохо өндөрлөг дэх зөвлөлтийн цэрэг рүү довтолж, үүнд ЗХУ хэрхэн хандахыг тодруулах. Үүнийг ашиглан энэ нутагт зөвлөлүүдийн хүчийг тандах» санаа Японы жанжин штабт бий болжээ. Хасан нуурын хавьд гарсан хилийн будлианыг ашиглах талаар Японы командлалын сэдсэн санааг шинжлэхдээ тэр үед Хятадад болж байсан байлдааны байдлыг харгалзан үзэх хэрэгтэй. 1938 оны зун Японы хуурай замын бүх хүчний гуравны хоёр, чухамхуу 23 дивиз Хятадын фронтод байжээ. Манжуур болон Солонгост ЗХУ-ын эсрэг чиглэсэн 9 дивиз байв. Ийм нөхцөлд ЗХУ-тай дайтаж эхлэх нь зүрхэлсэн ажиллагаа байв. Токиогийн онц шүүхийн ялын тогтоолд заасан нь «Халдан довтолсон нь нэг бол энэ нутагт ЗХУ-ын хүчийг тандах, эсвэл Владивосток, Приморьт хүрэх замын дагуух стратегийн хувьд чухал нутгийг эзлэх зорилготой байв… Цэргийн ажиллагааг япончууд эхлүүлсэн гэж онц шүүх үзэж байна. .. Японы цэргийн ажиллагаа илэрхий түрэмгий шинжтэй гэж онц шүүх узэж байна». Энэ дүгнэлтийг «няцаах», токиогийн шүүх хурлыг «ялагчдын буруу шүүх» гэж нэрлэх гэсэн оролдлогыг дэлхийн хоёр дугаар дайны түүхийг хянаж үзэх, Японыг дэлхийн яргалал өдөөгчдийн нэг биш, харин том гүрнүүд, түүний дотор ЗХУ-ын бодлогын золиос болсон мэтээр харуулах талаар Японд дэгдсэн ажиллагааны хүрээнд явуулж байна. Гэвч орчин цагийн ихэнх япон хүн улсынхаа өнгөрсөн милитарист үеийг буруушааж, японы түрэмгийллийг зөвтгөсөн сурах бичгээр сургуулиудад хичээл заах, олон улсын шүүхийн шийдвэрээр цаазлагдсан японы цэргийн гэмт хэрэгтнүүдийн сүнсэд Ясукуни сүмд албан ёсоор шүтэхийг эсэргүүцэж байна. Тэднийг өс хонзон авах гэсэндээ биш, харин 70 жилийн өмнө Хасаны будлиан, Халхын голын дайнд олон хүний амь үрсэн зэрэг тодорхой үйлдлийн төлөөнөө цаазаар авсан нь тодорхой билээ. Японы эзэнт улс Монгол улсын эрх чөлөө, тусгаар тогтнолд ноцтой аюул учруулах байсан бөгөөд дайныг үүсгэх гол шалтаг нь 1934 оны үеэс эхэлсэн Монгол, Баргын газар нутгийн маргалдааныг овжин ашигласантай холбоотой байдаг. Токиод цэрэг улс төрийн умард,өмнөд гэсэн 2 бүлэглэл байв. Хасан нуур, Халхын голын бүс нутагт ялагдал хүлээснээр Япон доор өгүүлэх төлөвлөгөөнөөс татгалзаагүй харин ч цаг үеийн нөхцөл байдалд нийцүүлэн түр татгалзжээ. Оролцогч талууд болох Зөвлөлт Холбоот Улсын хувьд 2 фронтод нэгэн зэрэг байлдах явдлаас урьдчилан сэргийлэх түүний дотор байгалийн баялаг, ашигт малтмал, түүхий эдийн гол бааз Сибирь, Алс Дорнодыг Японы өнгөлзлөгөөс хамгаалах жийргэвч бий болгох, Япон өөрийн Европын холбоотон Нацист Герман, Фашист Италитай байгуулсан холбоотны хэлэлцээр, Ази тивийг бүхэлд булаан эзлэх цэрэг-стратеги геополитикийн ашиг сонирхлын үүднээс явуулсан бодлого үйл ажиллагааны хэрэгжилт гэдэг нь тодорхой байна. Халхын голын байлдааны төгсгөлд хандах хандлага, үнэлэлт дүгнэлт уг дайнд оролцсон улсуудын хувьд харилцан өөр байна Дэлхийн II их дайнд Герман, Итали, Испанитай холбоотон болон орж, ялагдал хүлээсэн Япон улс 1939 оны Халхголд байлдаан болоогүй, хилийн будлиан байсан гэж үзэж байхад, Японы эзэн хааны шилдэг цэрэг Квантуны армитай хамт байлдсан Барга, Манжуурын морьт хороодын тал өнөөдөр 1939 оны Халхголын байлдаан бол хилийн будлиан байгаагүй, алс дорнодыг бүхэлд эзлэн түрэмгийлэхээр сайтар бэлтгэсэн томоохон дайны эхлэл байсан гэж үзэж байна. Үүний бодит баримт нотолгоо нь манай дорнод хилийн чанадад, БНХАУ-ын ӨМӨЗ орны шинэ барга зүүн хошууны Номуунхан бүрдийн музей, Хөлөнбуйр аймгийн нийслэл [[Хайлаар]] хотод японы түрэмгийлэгчдийн харгислалыг харуулсан музейг 17,5 м газрыг гүн ухсан, 500 м урт хонгилд байгуулсан музейн үзмэрүүд юм. == 22-р хорооны хэрэг явдал == {{Гол|22-р хорооны хэрэг явдал}} Гурав дахь цохилтоо авсны дараа сэтгэл түгшсэн Токиогийн дээд Командлал цаг хожихоор тушаал өгч стратегийн амин судас болсон Манжуур-Хайлаарын төмөр замын зангилаанд 15 хан км зайтай Халх гол, Нөмрөгийн голын бэлчир дэх Мана уулын орчим япончууд 9 дүгээр сарын 12-нд нэлээд хүчээр довтлон 8 дугаар дивизийн 22-р хороог түрж голын зүүн эргийг эзлэн авчээ. Хариу цохилт хийх гээд бэлтгэж байтал 9 дүгээр сарын 15-нд эзэлсэн байр байран дээрээ яг таг зогсон дайны ажиллагааг зогсоох Японы талаас санал болгосноор шийдвэр Москвагаас ирлээ. Москвад Зөвлөлт-Японы хэлэлцээ эхэлсэн аж. Ийнхүү БНМАУ Халх голын байлдааны үр дүнд Зөвлөлт, Японы буруугаас Нөмрөгийн голын зүүн эрэг, Мана уул зэргийг хожмын Хятадад алдсан ба цаашид тэр чигээрээ асуудал шийдэгджээ.Нөмрөгийн гол нь Манжго-Монголын маргаантай асуудал байгаагүй, Номунханы асуудал ч энэ районыг хамраагүй, ерөөс энэ хавьд байлдаан болох ёсгүй байтал япончууд Москвад эвлэрэх хэлэлцээ эхлүүлчихээд хэлэлцээрт гарын үсэг зурахын өмнө 9-р сарын 12-нд зориуд ийшээ довтлон газар эзэлж “дүрмээс гадуур” зүйл үйлджээ.Энэ [[Хасан нуурын мөргөлдөөн]]д Токиогийнхон бэхлэлт яаралтай барьж байсан Заозерная болон Нэргүй өндөрлөгийг өөртөө үлдээн өндөрлөгтөө бэхжих амжихын тулд хийсэн шиг алхам байжээ. Энэхүү үйл явдалтай холбоотойгоор түүхэнд [[22-р хорооны хэрэг явдал]] гэдэг үйл явдал болсон байна. == Халхын голын дайны үед Японы хийсэн бактерлогийн дайн == Японы бактериологийн цэргийн анги хоёр бүлэгт хуваагдаж, нэг бүлгийг нь хошууч Сасак удирдав. Гуравдугаар бүлэгт эрүүлийг хамгааллын цэрэг, бага тушаалын цэргээр голлосон залуу цэргүүд оролцсон бөгөөд японы цэргийн өмнө фронтод ус хангах үйлчилгээ хийх, хижгээс сэргийлэх анги болон бэлтгэл ангийг зохион байгуулжээ. 100 гаруй цэргээ 10 гаруй тасагт хуваагдаж, тасаг бүрт 10 хүн байв. Нөгөө хэсэг цэрэг нь арга тактик боловсруулах, хорлон сүйтгэх анги байгуулж, дотор нь амиа золиослох бүлгийг бий болгов. Тус ангийн үүрэг нь гол усны эх булагт бактери тараах зорилготой. Энэ анги нь хоёрдугаар ангийн цэргээр голлох үүргээ гүйцэтгүүлж, Шигэрү хариуцан удирдаж байв. Тус бүлэгт тусгай цэргийн боловсрол эзэмшсэн цэргүүдийг сонгон, амиа золиослох бүлэг байгуулсан. Амиа золиослох бүлэгт хоёр ахлагч, 20 цэрэг байв. Тэд дайнд оролцохоос өмнө нэрийн хуудсандаа өөрийн цусаараа гарын үсэг зуржээ. Нэн түрүүнд амиа золиослох бүлгийн дарга Шигэрү гарын үсэг зурж, цусаараа бичсэн гарын үсэгтэй хуудсаа Иши Ширид гардуулав. Бүх бэлтгэлээ дуусгасны дараа зургадугаар сарын дундуур [[731-р анги|731-р ангийн]] 200 гаруй цэрэг дайны талбарт мордов. Тухайн үед 731-р анги хоёр замд хуваагдан, дайны талбарт орсон. Нэгдүгээр зам нь галт тэргэнд сууж, Харбин хотоос хөдөлж, Хайлаар хотод хүрч, цааш машин тэргэнд сууж, Номун ханы дайны талбарт хүрчээ. Бүхий л замд бактериологийн зэвсэг тоног хэрэглэлээ машин тэргэнд тээвэрлэн Харбинаас гарч, Байчинз, Жанжин сүм, Рашаан зэрэг газрыг өнгөрч, Номун ханы дайны талбарт хүрэв. Иши Широг Номун ханы дайны талбарт маш яаралтай хүрч, өөрийн биеэр бактериологийн дайныг хариуцан удирдахыг тушаав. Квантуны армийн ерөнхий штабын тушаал долдугаар сарын 07-ны өдрийн 12.00 цагт хуурай замын цэргийн эмч Иши Широ түүнийг долдугаар сарын 08-ны өдрөөс эхлэн арав хоногийн хугацаанд Хайлаар хотод хүрч, Жанжин сүмийн талаар Хижиг сэргийлэх, ус хангах ангийг удирдах тушаал өгчээ. Нэр бүхий хошууч цолтой 15 офицерыг түүнтэй хамт явуулахаар тушаал буулгажээ. Зэвсэг техник, тоног хэрэгслээр хангах ба цаг тухай бүрт мэдээлэл хийх үүргийг хариуцна. Квантуны армийн ерөнхий захирагч Үэда Хиромаса Иши Широ Номун ханы дайны талбарт хүрэх үед Номун ханы дайн нэгэнт хоёр сар үргэлжилж байв. Японы цэрэг шөнийн дайралт, агаарын байлдаан ба агаарын дайралт хийж, Монголын хил дэр Тамсагбулаг дахь ЗХУ-ын нисэх онгоцны буудлыг дайрав. Гэтэл Монгол ба ЗХУ-ын цэргийн хүчтэй эсэргүүцэл, дайралтаас японы цэрэг арга буюу ялагдан ухарсан юм. Энэ байдалд яаралтай өөрчлөлт хийж, дайны ялалтыг хурдавчлах зорилгоор японы цэрэг бактериологийн дайныг хийхээр шийдэв. Өмнө фронтын удирдагч Кумацүвара Мичитару шийдвэрээр амиа золиослох бүлгийг Халх голд бактер цутгахаар томилов. Ингээд 731-р отрядын амиа золиослох бүлэг, ангийнхан Квантуны армийн штабын дарга Шигэрү ба цэргийн ангийн дарга Ямамото Ёштару нарын удирдлага дор Жанжин сүмийн хавь дэх хуучин газраа нүүлгэж, өмнө зүг арван хэдэн км газарт шилжүүлэв. Дундад Монголын хил дэр “Таван мод” гэдэг элстэй газар суурьшиж, Монголын хилийг давж, Халх голд бактер цутгах бэлтгэл хийв. Долдугаар сарын 12-ны өдөр амиа золиослох бүлэг машин тэргэнд сууж, дундадын таван модоос Монголын хилд нууцаар орж, Халх голын эрэг дэх “Нарст” гэдэг газарт хүрэв. Тэд Халх голын эрэгт хүрэхээс өмнө нарсан ойг даган урагшлав. Учир нь: Зөвлөлтийн нисэх онгоцны бөмбөгдөлтөөс сэргийлж, гүн ой дотор биеэ далдлан урагшилж байлаа. Бүх байлдааны талбарт нарсан ой нь халх голын эрэг хавиар үргэлжилж байв. Тэд квантуны армийн жинхэнэ цэрэг гэж мэдэгдэхээс сэргийлэн малгай ба цэргийн мөрдөст тэмдэггүй, шар өнгөтэй хувцас өмсч, машин тэрэгнээсээ хийлдэг хоёр завь арав гаруй том төмөр торх, хэдэн шил сав, төмөр усны хувин, урт бариултай шанага, олс татлага болон нунтаг бодис бүхий том ширэн цүнх зэргийг буулган авч, амиа золиослох бүлгийнхэн эдгээр онцгой зэвсэг тоноглолоо хүн бүрт үүрүүлж, Ямамото ёштарү, Шигэрү нарын удирдлага дор нарсан модны дундуур нууцаар халх голын эрэгт ойртов. Тухайн үе бол Монголын өндөрлөгийн хамгийн халуун улирал тохиосон тул амиа золиослох бүлгийн цэргүүдийн бүх биеийн хөлс цутгаж, амьсгал давхцан байж, нягт ургасан өвсний дотор нууцаар завиа хийлж, төмөр торх, шилэн савтай бактер, төмөр хувин, урт бариултай шанага зэрэг бодисыг завиндаа ачиж, завиа халх голд түлхэн оруулж, маш хурднаар голын дунд эрэгт сэлүүрдэж хүрэв. Нэг хэсэг цэрэг нь голын эрэгт зогсож, завиас уясан олс татлага татагдах үед онгоцонд суугаа цэргүүд бактераа голд цутгах бэлтгэлээ хангаж, өөрсдийн биедээ бактер халдахаас сэргийлжээ. Тэд голын урсгал сөрөн урагшилж бактераа Халх голд цутгах үед голын эрэг дэх цэргүүд завины олсоо татаж, цэргүүд завиа сэлүүрдэж, голын дунд хүрч зарим цэргүүд нь бактертай савны бөглөөг маш түргэн нээж, бактерыг савтай нь хамт голд татан оруулав. 1 км тутамд 22.5 кг бактерийг голд цутгасан байна Бактертай сав голын ёроолд тулж, бүх төрлийн бактер савнаасаа аажмаар урсан гарч, урсгал даган уусах үед хоёр цэргийн эмч урт бариултай шанагаар усны дээжийг авч, урсгалын хурд, усны дулаан зэргийг шалгана. Амиа золиослох бүлгийнхэн халх голд бактер цутгахаас гадна 100 гаруй цэргээр бүрэлдсэн хижиг сэргийлэх ус хангах анги байгуулж, өмнө фронтын бүхий л цэрэг ангиудад ус хангах үйлчилгээ хийв. Иши Широ ангидаа хүрсний дараа бүхий л цэргүүдэд бактериологийн дайныг нууцыг чандлан хадгалах тухай тушаал буулгав. Гэтэл дайн дууссаны хойно зарим цэрэг өчиг өгснөөр [[731-р анги]] Номун ханы дайнд бактер хэрэглэсэн ялт үйлийг илрүүлсэн. == Сонирхолтой баримтууд == Зөвлөлтийн тал Халхын голын дайнд цэргийн олон техникийг туршсан байна. * Зөвлөлтийн арми агаарын тулалдаанд тийрэлтэт сум, явган цэргийн байлдаанд Симоновын 7,62 мм-ийн автомат винтов “АВС- 36", 82 мм-ийн миномёт зэрэг тэр үеийн хэд хэдэн шинэ загварын зэвсэг, техникээ туршсаны дотор химийн цэргийн огнемётын “Т-26”, “ХТ-130” загварын 41 нэгж танк, утаат халхлалтын 4 нэгж “БХМ-1” автомашиныг бүрэн хэмжээгээр туршсан. Химийн танкнууд давшилтад дэмжлэг үзүүлж, ялангуяа хориглолт, хоргодох байр, нуувчинд байгаа дайсантай тэмцэхэд маш үр дүнтэй, юугаар ч сольшгүй зэвсэг болох нь тоггоогдсон тухай Халхын голын дайны тайлан мэдээнд дурдсан байдаг. Халхын голын дайны дараахнаас химийн танкнуудыг дахин сайжруулж “ТХ-131”, “ХТ-132” загварыг шинээр бий болгон химийн танкийн 4 батальон 1939-1940 оны Зөвлөлт-Финляндын дайнд оролцож чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гэдэг. * И-153 буюу И-15 сөнөөгч онгоцны сайжруулсан хувилбарыг агаарын тулалдаанд туршсан байна. * Дэлхийн хоёрдугаар дайнд "Катюша" нэрээр алдаршсан пуужин харвагчийн нэг хувилбар болох РС агаарын тийрэлтэт сумыг сөнөөгч онгоцод байрлуулан тулалдаанд туршжээ. * 1932 онд Токиогоос Манж-Год шилжин байрлаж, Хятад, Орос, Солонгос, Монголын олзны амьд хүмүүс дээр биологи (бакгериологи)-ийн зэвсгийн аймшигт туршилтыг явуулж байсан Японы Эзэн хааны армийн, тусгай, маш нууц “731 дүгээр отряд Халхын голын дайны үед “Амьсгал боогдуулах, хорт болон бусад хий, бактериологийн хэрэгслийг дайнд хэрэглэхийг хориглох тухай 1925 оны Женевийн протокол”-ыг ноцтой зөрчиж, Зөвлөлт-Монголын цэргийн эсрэг 1939 оны 6-7 дугаар сард тахал, гэдэсний хижиг, цусан суулга зэрэг гоц халдварт өвчин үүсгэгчдээр Халхын гол, түүнд цутгадаг Хулстайн болон Аргун Эргүүн) голуудын эх болон худаг, цөөрмүүдийг удаа дараа хордуулан олон хүний аминд хүрсэн нь тогтоогдсон боловч дайны үй дараа энэ хэрэгт Японоос хэн ч хариуцлага хүлээлгүй өнгөрсөн. * Халхын голын дайны явцад 100 гаруй том, жижиг тулалдаанууд болсон байна. * Зөвлөлтийн армид 1936 онд явган цэргийн шинэ [[төмөр дуулга]] хэрэглэж эхэлсэн бөгөөд энэ нь “Халхын голка” нэрээр түүхэнд бичигдэн үлдсэн байдаг. Гэхдээ энэ малгайг өмсөхөд тохиромжгүй байсныг Халхын голд нотолж, Зөвлөлтийн Эх орны дайн эхлэхээс өмнө сольж сайжруулсан байна. 1936 оноос өмнө оросын цэргүүд Францад үйлдвэрлэсэн дуулга хэрэглэдэг байжээ. == Халхын голын дайнтай холбоотой архивын материал== Квантуны армийн тагнуулын газрын хурандаа Цүжи Масанобү гэгч 1939 оны халх голд довтлон орох дайны төлөвлөгөөг боловсруулж, Квантуны армийн жанжин штаб баталсан байдаг. Энэхүү төлөвлөгөө нь 1945 онд япон улс бууж өгөх гэрээнд гарын үсэг зурсан тул Америкийн нэгдсэн улсад нууц материал болж хадгалагдаж байдаг. Цүжи Масанобү гэгч цэргийн гэмт хэргээс өршөөгдөн мултарч чадсан тул халх голд ямар төлөвлөгөө боловсруулсан тухайгаа америкийн цэргийнхэнд нэг бүрчлэн шалгуулж, нууц материалыг шилжүүлж өгсөн байдаг. Цүжи хурандаагийн хуучин гэрийг түүний үр хойчис нь хувийн архив байдлаар хадгалж байгаа. Хувийн архивтаа халх голын дайныг ямар зорилгоор хийх болсон тухай мэдээлэл үлдээсэн байх боломжтой. Цүжи Масанобү хурандаагийн гэр архив Япон улсын Ишикава мужийн Каназава хотод байдаг. Монголын түүхтэй холбоотой чухал нууцтай хамаарал бүхий материалыг судлахад бэрхшээл үүсдэг гол шалтгаан нь хувийн архивт хандах зөвшөөрлийг тэдний үр сад олгодоггүйтэй шууд холбоотой. Япон улсын архивт шилжүүлж өгдөггүй учраас албан ёсоор судалгаа хийх боломжгүй гэж япон талын судлаач нар ярьдаг. Халхын голын дайны түүхийг шинэ шатанд гаргахгүй бол уг түүх нийтийг төөрөгдүүлж талцахад хүргэж байна. Энэ чиглэлийн судлаачид ч огт байхгүй болжээ гэхэд болно. Судлаач доктор Элчин сайд [[Равдангийн Болд]]- ыг эс тооцвол өөр шинжлэх ухааны үндэслэлтэй судалгаа хийдэг эрдэмтэд үгүй болжээ. Бусад эрдэмтэд гэвэл хурандаа С.Ганболд, хурандаа Г.Мягмарсамбуу, академич Ц.Батбаяр нарыг дурдаж болно. == Урлагийн бүтээлүүд == * [[Дайсны цэргүүдээ сонсоцгоо! ]]УСК * [[Хүний мөр]] УСК * [[Хүн чулууны нулимс]] УСК * [[Зарлаагүй дайны оршил]] УСК * [[Нар хиртсэн жил]] УСК * [[Хар цас]] найраглал * [[Дайн ба хүн төрөлхтөн]] Японы УСК III анги (1970 он) * [[Миний зам]] БНСУ-ын УСК I анги (2011 он) * [[Гурван танкчин]] дуу 1939 Б.Ласкин, Д.Покрасс * "[[Халхын голд байгуулсан гавьяа]]" 4 ангит Баримтат кино 2019 он. == Түүнчлэн үзэх == * [[Адагдулааны мөргөлдөөн]] * [[Халхын сүмийн мөргөлдөөн]] * [[Хасан нуурын мөргөлдөөн]] * [[Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа]] * [[22-р хорооны хэрэг явдал]] * [[Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчний цэргийн ангиуд монголд]] * [[Японы эзэн хааны арми]] * [[Квантуны Арми]] == Эшлэл == {{reflist}} == Холбоотой материалууд == * Baabar, B. (1999). ''From world power to Soviet satellite: History of Mongolia''. University of Cambridge Press. {{OCLC|318985384}} * Coox, Alvin D.: ''Nomonhan: Japan Against Russia, 1939''. Two volumes; 1985, [[Stanford University Press]]. ISBN 0-8047-1160-7 * Drea, Edward: ''Nomonhan: Japanese-Soviet Tactical Combat, 1939''. Leavenworth Papers [https://web.archive.org/web/20150508210438/http://usacac.army.mil/CAC2/cgsc/carl/download/csipubs/LP2_NomonhanJapanese-SovietTacticalCombat_1939.pdf study] for the Combat Studies Institute of the U.S. Army. *{{Cite book | last = Drea | first = Edward J. | year = 1998 | chapter = Tradition and Circumstances: The Imperial Japanese Army's Tactical Response to Khalkhin-Gol, 1939 | title = In the Service of the Emperor: Essays on the Imperial Japanese Army | publisher = University of Nebraska Press | location = Nebraska | isbn = 0-8032-1708-0 }} *[[John Erickson (historian)|Erickson, John]]: ''The Soviet High Command: A Military-Political History, 1918–1941''. Routledge, 2001. ISBN 0-7146-5178-8. * Goldman, Stuart D. ''Nomonhan, 1939; The Red Army's Victory That Shaped World War II.'' 2012, [[Naval Institute Press]]. ISBN 978-1-59114-329-1. [https://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=36367 online review] * Kotelnikov, Vladimir R. ''Air War Over Khalkhin Gol, The [[Nomonhan Incident]].'' 2010; SAM publications. ISBN 978-1-906959-23-4. * Kuromiya, Hiroaki. "The Mystery of Nomonhan, 1939," ''Journal of Slavic Military Studies'' (2011) 24#4 pp.&nbsp;659–677 * Moses, Larry W. "Soviet-Japanese Confrontation in Outer Mongolia: The Battle of Nomonhan-Khalkin Gol," ''Journal of Asian History'' (1967) 1#1 pp.&nbsp;64–85. *Nedialkov, Dimitar. ''In The Skies of Nomonhan, Japan vs Russia, May–September 1939.'' (2nd edition, 2011) Crecy Publishing Limited. ISBN 978-0-859791-52-6. * Neeno, Timothy: ''Nomonhan: The Second Russo-Japanese War''. MilitaryHistoryOnline.com [https://web.archive.org/web/20051124070956/http://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx essay]. Uses the Coox book and Drea paper as sources. * Sella, Amnon. "Khalkhin-Gol: The Forgotten War," ''Journal of Contemporary History'' (1983) 18#4 pp.&nbsp;651–687 [http://www.jstor.org/stable/260307 in JSTOR] * Snow, Philip. "Nomonhan – the unknown victory," ''History Today'' (1990) 40#7 pp.&nbsp;22–28 * {{Cite book| last = Snyder| first = Timothy | year = 2010 | chapter = Final Solution | title = Bloodlands: Europe between Hitler and Stalin | url = https://archive.org/details/bloodlandseurope0000snyd_s7g9| publisher = Basic Books | location = New York | isbn = 9780465002399}} * Young, Katsu H. "The Nomonhan Incident: Imperial Japan and the Soviet Union," ''Monumenta Nipponica'' (1967) Vol. 22, No. 1/2 (1967), pp.&nbsp;82–102 [http://www.jstor.org/stable/2383224 in JSTOR] *Zaloga, Steven J. ''Japanese Tanks 1939–45''. (2007) Osprey. ISBN 978-1-84603-091-8. *[[Батлан Хамгаалахын Эрдэм Шинжилгээний Хүрээлэн|БХЭШХ]]. "Халхын голын дайн-80 жил" олон улсын эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл. УБ.2019 он *[[Равдангийн Болд|Р.Болд]]. "Зарлаагүй дайн" УБ.2014 он == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20091230134459/http://www-cgsc.army.mil/carl/resources/csi/drea2/drea2.asp#86a Номонхан: Япон-ЗХУ-ын тактикийн байлдаан, 1939] * [http://www.lib.utexas.edu/maps/ams/manchuria/txu-oclc-6614368-nl50-3.jpg Халхын голын байлдааны газрын зураг] * [http://books.google.com/books?id=o84DAAAAMBAJ&lpg=PA25&dq=ulan%20bator&pg=PA22#v=onepage&q=ulan%20bator&f=false "LIFE" magazine article] on combat at Khalkhin Gol, 7 August 1939 * [http://www.xcar.com.cn/bbs/viewthread.php?tid=7976492&extra=&showthread=&page=11 Videos of the Nomonhan War Museum] * [http://www.warbirdforum.com/nomonhan.htm Warbird Forum – Japan vs. Russia, 1939] * "On the Road to Khalkhin Gol", [https://web.archive.org/web/20100327041504/http://soviet-awards.com/digest/kg1/On-the-Road-to-Khalkin-Gol-1.html Part 1] and [https://web.archive.org/web/20100327121516/http://soviet-awards.com/digest/kg2/Road-to-Khalkin-Gol-Part2-1.html Part 2], by Henry Sakaida [[Ангилал:Халхын голын дайн| ]] [[Ангилал:20-р зууны дайн]] [[Ангилал:1938 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1939 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:Азийн дайн]] [[Ангилал:Дайн хоорондын үе]] [[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улс дэлхийн хоёрдугаар дайнд]] [[Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Монгол дэлхийн хоёрдугаар дайнд]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] [[Ангилал:Манж-го]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Хилийн мөргөлдөөн]] [[Ангилал:Японы зэвсэгт хүчний түүх]] 9l8ytn6n2kqcvofiah7tk2xlgleivju 0 9163 874397 874275 2026-10-28T03:22:23Z Zorigt 49 874397 wikitext text/x-wiki {{Тэнгис |нэр = Тасманы тэнгис |тэнгисийн-зураг = Tasman Sea.jpg |тэнгисийн-зургийн-тайлбар = Дээрх газрын зургийн голд Тасманы тэнгис байна. |тэнгисийн-газрын-зураг = |тэнгисийн-газрын-зургийн-тайлбар = |Солбицол = {{Coord|40|S|160|E|type:waterbody_scale:8000000 |display=inline,title}} |ай-савын-улс-орон = {{AUS}}<br />{{NZL}} |анги-төрөл = |цутгадаг-гол-мөрөн = |эх-авдаг-гол-мөрөн = |ай-савын-талбай = |урт = 2,800 км |эн-өргөн = 2,000 км |мандлын-талбай = 2,331,000 км² |дундаж-гүн = |гүнзгий= 5,200 м |эзлэхүүн= |ус-хадгалагдах-хугацаа = |дундах-арлын-тоо = }} [[Файл:Tasmanroutes.PNG|thumb|right|Абель Тасманы аялсан зам]] '''Тасманы тэнгис''' ({{lang-en|Tasman Sea}}) - [[Номхон далай]]н нэг хэсэг бөгөөд [[Австрали (тив)|Австрали тив]], [[Шинэ Зеланд]], [[Тасмани|Тасмани арлыг]] тусгаарласан усан орон зай болох [[тэнгис]] юм. Тасманы тэнгисийн өргөн нь 2250 километр бөгөөд эзлэх талбай нь 2,300 мянган км² орчим, их гүн тэнгис бөгөөд гүнзгий хэсэгтээ 5,257м байдаг. [[1642]] онд тус бүс нутагт анх Европоос [[Нидерланд]]ын аялагч, худалдаачин [[Абел Тасман]] [[Шинэ Зеланд]], [[Тасмани|Тасманид]] очсон учраас түүний нэрээр [[1890]] оноос тус тэнгисийг ийнхүү нэрлэгдэх болсон аж. Хожим [[Англи]]йн аялагч [[Жэймс Күүк]] ч мөн 1770-аад онд Тасманы тэнгисээр аялж илүү тодорхой судалсан гэдэг. Тасман тэнгисийн усны давсжилт 35–35.5% байдаг. Далайн түрлэг давлагаа нэлээд өндөр, зарим газарт 5 м хүрдэг. Тэнгисийн ёроолын гадаргуу нь олон тооны нуруу, өгсүүр, сав газар, хотгортой байна. == Арлууд == Тасманы тэнгист Австралийн эзэмшлийн [[Лорд Хав арал]], [[Боллын пирамид]], [[Норфолк арал]] зэрэг арлууд оршино. Норфолк арлаас хойших хэсэг нь [[Шүрэн тэнгис]]т хамаарна. == Цаг уур == [[Файл:Oleaje Tasmania 2.jpg|thumb|Тасманы тэнгисийн өндөр давлагаа]] Тасманы тэнгис нь цаг уурын 3 бүсэд хуваагддаг: хойд хэсэгт халуун орны уур амьсгал давамгайлдаг бол өмнөд хэсэгт цаг агаарын нөхцөл байдал ийм тодорхой илэрдэггүй ажээ. Үүний үр дүнд далайн өөр өөр хэсэгт цаг агаарын өөр өөр хэв маяг ажиглагддаг. Зүүн Австралийн дулаан урсгал нь гадаргын усны температурын зөрүүг зохицуулдаг. Гэсэн хэдий ч Тасманы тэнгисийн хойд хэсгийн усны дээд температур зуны улиралд 27°C хүртэл дулаардаг бол өмнөд хэсэгт ердөө 15°C хүрдэг юм. Өвлийн улиралд өмнөд хэсэгт усны температур 9°C хүртэл хөрдөг байна. == Ургамал, амьтны аймаг == Тэнгис янз бүрийн цаг уурын бүсэд оршдог тул ургамал, амьтны аймаг нь өөр өөр бүс нутагт харилцан адилгүй байдаг. RV Tangaroa гүний далайн судалгааны хөлөг онгоц Тасманы тэнгисийг судалж, ойролцоогоор 500 зүйлийн загас, 1300 зүйлийн сээр нуруугүй амьтдыг илрүүлжээ. Судлаачид мөн устаж үгүй ​​болсон акул болох мегалодоны шүдийг олжээ. Далайн хойд хэсэг нь халуун цаг ууртай. Энэ нь хөрш зэргэлдээх [[Шүрэн тэнгис|Шүрэн тэнгистэй]] (ургамал, амьтны аймгийн хувьд) ижил төстэй шинж чанартай. [[Ангилал:Австралийн ус зүй]] [[Ангилал:Номхон далайн тэнгис]] [[Ангилал:Тасманы тэнгис| ]] [[Ангилал:Шинэ Зеландын ус зүй]] i1z38ndkljaick8h378rwr7bh82g34m 0 9402 874398 874282 2026-10-28T03:26:37Z Zorigt 49 874398 wikitext text/x-wiki {{Short description|Австралийн муж}} {{distinguish|Танзани|Тасманниа}} {{энэ гарчиг}} {{Инфобокс улс төрийн хуваалт | name = Тасмани | native_name = {{native name|en|Tasmania}}</br>{{Native name|mis|lutruwita|paren=omit}} ([[Палава кани]])<ref>{{cite web |url=http://tacinc.com.au/official-aboriginal-and-dual-names/ |title=Tasmanian Aboriginal Centre – Official Aboriginal and Dual Names of places |publisher=Tacinc.com.au |date=2022-07-28 |access-date=2022-08-02 |archive-date=25 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925075102/http://tacinc.com.au/official-aboriginal-and-dual-names/ |url-status=live }}</ref> | settlement_type = [[Австралийн муж ба нутаг дэвсгэрүүд|Муж]] | image_flag = Flag of Tasmania.svg | flag_size = 130px | flag_type = Төрийн далбаа | flag_link = Тасманийн төрийн далбаа | image_seal = Coat of arms of Tasmania.svg | seal_size = 130px | seal_type = Сүлд | seal_link = Тасманийн төрийн сүлд | motto = {{native name|la|Ubertas et Fidelitas}}<br />({{lang-mn|Үржил шим ба үнэнч чанар}}) | nickname = {{hlist|Тоззи|Алиман арал|Амралтын арал}} | image_map = Tasmania in Australia.svg | map_caption = Австрали дахь Тасманийн байршил<br />Coordinates: {{coord|42|S|147|E|type:adm1st_region:AU-TAS_dim:300000|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Австрали | established_title = Холбооны өмнө | established_date = [[Тасманийн колони]] | established_title2 = [[Австралийн Холбоо|Холбоо]] | established_date2 = 1 сарын 1, 1901 он | named_for = [[Абел Тасман]] | demonym = {{hlist|Тасманичууд}} | capital = [[Хобарт]] | largest_city = capital | coordinates = {{coord|42|52|50|S|147|19|30|E|type:city_region:AU-TAS|display=inline}} | admin_center = [[Тасманийн орон нутгийн засаг захиргааны бүс|29 орон нутгийн засаг захиргааны бүс]] | admin_center_type = Засаг захиргаа | leader_title1 = [[Австралийн хаант засаг|Хаан]] | leader_name1 = [[III Чарльз]] | leader_title2 = [[Тасманийн амбан захирагч|Амбан Захирагч]] | leader_name2 = [[Барбара Бейкер]] | leader_title3 = [[Тасманийн ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name3 = [[Жереми Роклиф]] ([[Австралийн Либерал Нам (Тасманийн салбар)|Либерал]]) | national_representation = [[Австралийн Парламент]] | national_representation_type1 = [[Австралийн Сенат|Сенат]] | national_representation1 = [[Тасманийн сенаторын жагсаалт|12 сенатор]] (76-аас) | national_representation_type2 = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Австрали)|Төлөөлөгчдийн танхим]] | national_representation2 = 5 суудал (151-ээс) | legislature = [[Тасманийн Парламент]] | upper_house = [[Тасманийн хууль тогтоох зөвлөл|Хууль тогтоох зөвлөл]] | lower_house = [[Тасманийн Ассамблейн Танхим|Ассамблейн Танхим]] | judiciary = [[Тасманийн дээд шүүх]] | area_km2 = 90758 | area_land_km2 = 68401 | area_water_km2 = 22357 | area_rank = 7 | area_rank_link = Австралийн муж ба нутаг дэвсгэрүүд#Статистик | elevation_max_m = 1617 | elevation_max_point = [[Осса уул]] | population_estimate = {{Increase}} 571,165<ref name=ABSPop>{{cite web|url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/national-state-and-territory-population/mar-2022|title=National, state and territory population – March 2021|publisher=Australian Bureau of Statistics|date=26 September 2022|accessdate=27 November 2022|archive-date=21 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221121204624/https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/national-state-and-territory-population/mar-2022|url-status=live}}</ref> | population_estimate_rank = 6 | population_rank_link = Австралийн муж ба нутаг дэвсгэрүүд#Статистик | population_estimate_year = 2022 | population_density_km2 = 8.3 | population_density_sq_mi = | population_density_rank = 4 | population_density_rank_link = Австралийн муж ба нутаг дэвсгэрүүд#Статистик | GDP_nominal = {{increase}} $32.102 тэрбум<ref name="gspref">{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/statistics/economy/national-accounts/australian-national-accounts-state-accounts/latest-release |title=5220.0 – Australian National Accounts: State Accounts, 2019–20 |publisher=Australian Bureau of Statistics |date=20 November 2020 |access-date=20 January 2021 |archive-date=17 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160617110448/http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/allprimarymainfeatures/E6765105B38FFFC6CA2568A9001393ED?opendocument |url-status=live }}</ref> | GDP_nominal_type = | GDP_nominal_year = 2020 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $59,779 | Gini = 44.8<!--number only--> | Gini_year = 2016 | Gini_change = IncreaseNegative | Gini_ref = <ref>{{cite web |title=6524.0.55.002 – Estimates of Personal Income for Small Areas, 2011–2016 |url=https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Lookup/6524.0.55.002Main+Features12011-2016?OpenDocument#:~:text=In%202015%2D16%2C%20Australia%20had,0.420%20in%20the%20Northern%20Territory. |website=Australian Bureau of Statistics |date=19 June 2018 |publisher=Australian Government |access-date=5 September 2021 |archive-date=5 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210905233122/https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Lookup/6524.0.55.002Main+Features12011-2016?OpenDocument#:~:text=In%202015%2D16%2C%20Australia%20had,0.420%20in%20the%20Northern%20Territory. |url-status=live }}</ref> | Gini_rank = 3 | HDI = 0.921<!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref>{{cite web |title=Sub-national HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/AUS/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0 |website=Global Data Lab |access-date=18 February 2023 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032707/https://globaldatalab.org/shdi/shdi/AUS/?levels=1+4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0 |url-status=live }}</ref> | timezone = [[Австралийн Зүүн Стандарт Цаг|АЗСЦ]] | utc_offset = +10:00 | timezone_DST = [[Австралийн Зүүн Зуны Цаг|АЗЗЦ]] | utc_offset_DST = +11:00 | calling_code = | postal_code_type = [[Австрали дахь шуудангийн код#Хуваарилалт|Шуудангийн товчлол]] | postal_code = TAS | website = {{URL|tas.gov.au}} | iso_code = [[ISO 3166-2:AU|AU-TAS]] {{Инфобокс бэлгэ тэмдэг | embedded = Yes | mammal = [[Тасманийн чөтгөр]]<br />(''Sarcophilus harrisii'')<ref name="faunaemb">{{cite web |url=http://www.gazette.tas.gov.au/editions/2015/21518_-_Special_25_May.pdf |title=Proclamation of Tasmanian Devil as Tasmania's Animal Emblem |date=25 May 2015 |publisher=www.parliament.tas.gov.au |access-date=2 June 2015 |archive-date=24 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150724070232/http://www.gazette.tas.gov.au/editions/2015/21518_-_Special_25_May.pdf |url-status=live }}</ref> | flower = [[Эквалипт]]<br />(''Eucalyptus globulus'')<ref>{{cite web |url=http://www.parliament.tas.gov.au/tpl/InfoSheets/FloraProclamation.htm |title=Proclamation of Tasmanian floral emblem |work=Tasmanian Government Gazette |date=27 November 1962 |publisher=www.parliament.tas.gov.au |access-date=23 January 2013 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225064026/http://www.parliament.tas.gov.au/tpl/InfoSheets/FloraProclamation.htm |url-status=dead }}</ref> | plant = [[Арьсан мод]] (албан бус)<br />(''Eucryphia lucida'')<ref>{{cite web |last1=Gray |first1=Alan M. |title=Eucryphia lucida – Leatherwood |url=http://anpsa.org.au/APOL34/jun04-3.html |website=Australian Native Plants Society |access-date=5 September 2021 |archive-date=5 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210905224138/http://anpsa.org.au/APOL34/jun04-3.html |url-status=live }}</ref> | mineral = [[Крокоит]]<br />(''PbCrO₄'')<ref>{{cite web |url=http://www.parliament.tas.gov.au/tpl/InfoSheets/MineralProclamation.htm |title=Proclamation of Tasmanian mineral emblem |work=Tasmanian Government Gazette |date=4 December 2000 |publisher=www.parliament.tas.gov.au |access-date=23 January 2013 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225064059/http://www.parliament.tas.gov.au/tpl/InfoSheets/MineralProclamation.htm |url-status=dead }}</ref> | colour = ''Ногоон'' (PMS 342), ''ШарУлаан хүрэн'' (PMS 114), & ''Maroon'' (PMS 194)<ref>{{cite web|title=Sporting colours|url=http://www.dpac.tas.gov.au/divisions/People_Performance_and_Governance/Executive_Services/protocol_office/sporting_colours|website=Department of Premier and Cabinet|publisher=Tasmanian Government|access-date=5 September 2021|archive-date=5 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210905224141/http://www.dpac.tas.gov.au/divisions/People_Performance_and_Governance/Executive_Services/protocol_office/sporting_colours|url-status=live}}</ref><br />{{scarf|{{cell|#006747}}{{cell|#f7e34a}}{{cell|#991f36}}}} }} }} '''Тасмани''' ({[langx|en|Tasmania}}, палава-кани ''lutruwita''; 1856 оноос өмнө ''Ван-Димений газар'' гэгддэг байсан) - [[Австрали]]йн муж бөгөөд арал юм. Тасмани муж арал Австрали тивийн зүүн өмнөд үзүүрээс 240 км зайтай орших бөгөөд [[Бассын хоолой]]гоор тусгаарлагддаг. Тасмани мужид Тасмани арал болон эргэн тойрны жижиг арлууд ордог. Тасмани мужийн хүн ам 2022 оны тооцоогоор 4571 165 <ref>[http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/3101.0/ Australian Demographic Statistics, Jun 2007], [[Australian Bureau of Statistics|ABS]]</ref> байсан бөгөөд нутаг дэвсгэр нь 68,401 км² юм. Уг арлыг Нидерландын аялагч, худалдаачин [[Абел Тасман]] 1642 онд нээж "Ван Димен"-ий газар гэж нэрлэсэн бөгөөд хожим 1856 оны 1-р сарын 1-нээс уг арлыг А.Тасманы нэрээр нэрлэсэн ажээ. 1820-иад оны дунд үеэс 1832 он хүртэл энд Британийн колоничлогчид болон [[Тасманийн уугуул иргэд|Тасманийн уугуул иргэдийн]] хоорондох цуврал хүчтэй мөргөлдөөн болж уугуул иргэд бараг устаж үгүй ​​​​болоход хүргэсэн байна. Мужийн хүн амын дийлэнх нь англи хэлээр ярьдаг. Тасмани арлын уугуул иргэдийн хэлнүүдийн талаар маш бага мэдээлэл байдаг. Тасмани нь харьцангуй бага хөндөгдсөн өргөн уудам нутаг, онцгой байгальтай тул ''Байгалийн муж улс'' болон "Урам зоригийн арал"<ref>{{cite web|url=http://www.tourismtasmania.com.au/vismktg/2007/island_of_inspiration/phase12/index.html|title=Tasmania - Island of Inspiration|accessdate=2007-12-31|archive-date=2008-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20080125040942/http://www.tourismtasmania.com.au/vismktg/2007/island_of_inspiration/phase12/index.html|url-status=dead}}</ref> хэмээн өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор Тасмани мужийн нутаг дэвсгэрийн бараг 37% нь дархан цаазат газар, үндэсний парк, Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн газар юм.<ref>{{cite web|url=http://www.parks.tas.gov.au/manage/parksres/reserves.html|title=Complete National Parks and Reserves Listings|publisher=[[Parks and Wildlife Service]]|date=[[2006-11-10]]|accessdate=2006-11-30|archive-date=2006-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20061210215825/http://www.parks.tas.gov.au/manage/parksres/reserves.html|url-status=dead}}</ref> Тус арал нь хамгийн хойд цэгээс хамгийн урд цэг хүртэл 364 км бөгөөд баруунаас зүүн тийш 306 км өргөнтэй юм. Тасмани мужийн нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Хобарт]] бөгөөд тус хотод Хобарт, Глинорчи, Клэренс хотын бүсүүд ордог байна. Антарктид хавийн Маквэйрий арал мөн тус муж улсын захиргаанд, Хюон хөндийн зөвлөлийн орон нутгийн бүсэд багтдаг. == Цаг агаар == Арлын хойд хэсэгт уур амьсгал нь субтропик, өмнөд хэсэгт нь сэрүүн, чийглэг байдаг. Мужийн нийслэл Хобарт хотод 7-р сарын дундаж температур +8°C, 2-р сард +17°C байдаг. Өндөрлөг газар болон уулархаг нутгаар өвлийн улиралд температур 0°C-аас доош ордог байна. Тасмани арлын баруун хэсэгт жилд 1000 мм-ээс дээш хур тунадас ордог (Маккуори булан 2800 мм), харин зүүн хэсэгт дунджаар 600 мм хур тунадас ордог байна. Хур тунадас улирлын чанартай бөгөөд өвлийн саруудад хамгийн их хэмжээгээр ордог байна. Нэг, хоёрдугаар сард 7, 8-р сарын хур тунадасны 30-40%-ийг эзэлдэг боловч хамгийн хуурай саруудад ч гэсэн өдөр бүр бороо ордог. Тасманид Австралийн эх газрын бусад хэсгээс жилд бороотой өдрүүд хамаагүй их байдаг. Тасманийн төв хэсэгт байрлах хэд хэдэн газар, мөн Флиндерс арлыг 2007 онд мужийн засгийн газар хуурай газар гэж зарласан. Тасманид хамгийн өндөр температур буюу 42.2°C нь 2009 оны 1-р сарын 30-нд Скамандер тосгонд бүртгэгдсэн. Хамгийн бага температур нь -13°C бөгөөд 1983 оны 6-р сарын 30-нд Тарралиа тосгонд бүртгэгдсэн байдаг ажээ. == Усан сан == Тасманийн уулархаг газар нутаг нь олон тооны гол мөрөнтэй бөгөөд тэдгээрийн олонх нь Усан цахилгаан станцын далантай байдаг бөгөөд энэ нь тус мужийг цахилгаан эрчим хүчээр бүрэн хангадаг юм. Ихэнх голууд Төв өндөрлөгөөс эх авч, далайн эрэг рүү цутгадаг. Том суурингууд нь ихэвчлэн эдгээр голын адагуудын эрэг дагуу байрладаг. Хойд хэсэгт байрлах Тамар, Маккуори, өмнөд хэсэгт байрлах Дервент зэрэг хамгийн том голууд нь бүрэн, хурдан урсгалтай байдаг тул зөвхөн доод хэсэгт нь л тээвэр хийх боломжтой болгодог. Төв өндөрлөгт олон мөсөн гаралтай нуурууд байдаг юм. == Лавлах материал == {{reflist|2}} == Нэмж унших материал == * Alexander, Alison (editor) (2005)''The [[Companion to Tasmanian History]]'' Centre for Tasmanian Historical Studies, University of Tasmania, Hobart. ISBN 1-86295-223-X. * Robson, L.L. (1983) ''A History of Tasmania. Volume I. Van Diemen's Land From the Earliest Times to 1855'' Melbourne, Oxford University Press. ISBN 0-19-554364-5. * Robson, L.L. (1991) ''A History of Tasmania. Volume II. Colony and State From 1856 to the 1980s'' Melbourne, Oxford University Press. ISBN 0-19-553031-4. == Гаднын холбоос == {{commons|Tasmania}} * [https://web.archive.org/web/20080908064812/http://parks.tas.gov.au/where/where.html Where is Tasmania? web page] * [https://web.archive.org/web/20230710093253/https://www.tas.gov.au/ Tasmania Online - the main State Government website] * [http://www.discovertasmania.com/ Discover Tasmania] - official tourism website * [https://web.archive.org/web/20080922212320/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17105 NASA Satellite image of Tasmania] * [https://web.archive.org/web/20090210085348/http://tas.gov.au/tasmaniaonline/about/maplarge.asp Another detailed map] {{Австралийн муж ба нутаг дэвсгэрүүд}} [[Ангилал:Тасмани| ]] [[Ангилал:Австралийн холбооны улс буюу холбооны нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын арал]] [[Ангилал:Тасманийн арал]] [[Ангилал:Номхон далайн арал]] lj9pee5qkke62nuypxj7ezcmqbs4xjl 0 10681 874379 831709 2026-10-28T02:21:40Z Zorigt 49 874379 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Үчимбар | fossil_range = Хожуу Плиоценоос одоо хүртэл | status = VU | status_system = iucn3.1 | status_ref =<ref name="iucn">{{IUCN2008|assessors=Bauer, H., Belbachir, F., Durant, S., Hunter, L., Marker, L., Packer, K. & Purchase, N.|year=2008|id=219|title=Acinonyx jubatus|downloaded=9 October 2008}}</ref> | image = Cheetah Kruger.jpg | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] |subphylum = [[Сээр нуруутан]] | classis = [[Хөхтөн]] | ordo = [[Мах идэштэн]] | familia = [[Мийнхэн]] | subfamilia = Felinae | genus = ''Acinonyx'' | species = Үчимбар | binomial = ''Acinonyx jubatus'' | binomial_authority = (Шребер, 1775) | range_map = Wiki-Acinonyx jubatus.png | range_map_caption = Үчимбарын тархалт }} [[File:Cheetah (Acinonyx jubatus) crossing the road.webm|thumb|Үчимбар]] '''Үчимбар''' (''Acinonyx jubatus'') асар хурдтай мөртлөө авирах чадваргүйгээрээ онцлог, мийнхэн овгийн содон гишүүн. Тиймээс ч үчимбэрийг өөрийнх нь төрөл '''''Acinonyx'''''-д ангилдаг. Хуурай газрын хамгийн хурдан амьтан бөгөөд 460 м хүртэл богино зайд цагт 112-120 км/цаг хурдалж чадна<ref name="cbn">{{cite web |url=http://www.jstor.org/view/00222372/ap050163/05a00030/12?frame=noframe&userID=83e69956@siu.edu/01cce4405a00501cdc4b9&dpi=3&config=jstor|title=Motions of Cheetah and Horse |author=Milton Hildebrand |accessdate=2007-10-30 |date=1959 |publisher=[[Journal of Mammalogy]] }} Although according to Cheetah, Luke Hunter and Dave Hamman, (Struik Publishers, 2003), pp. 37–38, the cheetah's fastest recorded speed was {{convert|110|km/h|abbr=on}}. </ref>. Гурван секундын дотор 110 км/цаг хүртэл хурдаа авч чаддаг.<ref>{{cite web | url = http://www.abc.net.au/science/k2/moments/gmis9911.htm | title = Fake Flies and Cheating Cheetahs | publisher = Australian Broadcasting Corporation | author = Kruszelnicki, Karl S. | year = 1999 | accessdate = 2007-12-07}} </ref> === Дэд зүйлүүд === [[Файл:Guepardos (Acinonyx jubatus), parque nacional de Tarangire, Tanzania, 2024-05-24, DD 58.jpg|thumb|Үчимбэр, зулзагын хамт]] Олон эх сурвалж зургаа буюу түүнээс олон дэд зүйл жагсаадаг боловч ихэнхийнх нь таксономийн статус шийдэгдээгүй юм. ''Acinonyx rex'' - хаан үчимбар (доорхи зургийг үзнэ үү) - энэ дэд зүйл рецессив ген байсан нь илэрсэн тул няцаагдсан. ''Acinonyx jubatus guttatus'' - ноосорхог үчимбэр - мөн л рецессив гентэй холбоотой байсан нь тогтоогдсон. Хамгийн түгээмэл хүлээн зөвшөөрөгдсөн дэд зүйлүүдээс доор жагсаав: [[Файл:Acinonyx jubatus King Cheetah.jpg|thumb|left|Хаан үчимбар]] * [[Азийн үчимбэр|Азийн үчимбар]] (''Acinonyx jubatus venaticus''): хойд [[Африк]] ([[Алжир]], [[Жибути]], [[Египет]], [[Мали]], [[Мавритани]], [[Марокко]], [[Нигер]], [[Тунис]], [[Баруун Сахаар]]) ба Ази ([[Афганистан]], [[Энэтхэг]], [[Иран]], [[Ирак]], [[Израил]], [[Йордан]], [[Оман]], [[Пакистан]], [[Саудын Араб]], [[Сири]], [[Орос]]) * [[Баруун Хойд Африкийн үчимбэр|Баруун Хойд Африкийн үчимбар]](''Acinonyx jubatus hecki''): баруун Африк ([[Бенин]], [[Буркина-Фасо]], [[Гана]], Мали, Мавритани, Нигер, [[Сенегал]]) * ''Acinonyx jubatus raineyii'': зүүн Африк ([[Кени]], [[Сомали]], [[Танзани]], [[Уганда]]) * ''Acinonyx jubatus jubatus'': өмнөд Африк ([[Ангол]], [[Ботсвана]], [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс]], [[Мозамбик]], [[Малави]], [[Өмнөд Африк]], Танзани, [[Замби]], [[Зимбабве]], Намиби) * ''Acinonyx jubatus soemmeringii'': төв Африк ([[Камерун]], [[Чад]], [[Төв Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]], [[Этиоп]], [[Нигери]], Нигер, [[Судан]]) * ''Acinonyx jubatus velox'' Үчимбэр (''Acinonyx jubatus'') нь түүхэн хугацаанд Африк, Ойрх Дорнод болон Өмнөд Азийн өргөн уудам нутагт тархаж байжээ. Харин өнөө үед амьдрах орчны хомсдол, идэш тэжээлийн амьтдын тоо толгойн бууралт болон хүний үйл ажиллагааны нөлөөгөөр тархац нь ихээхэн хумигдсан байна. IUCN-ийн Муурын мэргэжилтний бүлгийн хэрэглэдэг ангиллаар амьд байгаа үчимбэрийг дөрвөн дэд зүйлд хуваадаг. Үүнд Баруун Хойд Африкийн үчимбэр (''Acinonyx jubatus hecki''), Зүүн Хойд Африкийн үчимбэр (''A. j. soemmeringii''), Өмнөд болон Зүүн Африкийн үчимбэр (''A. j. jubatus''), Азийн үчимбэр (''A. j. venaticus'') багтана.<ref name="catsg" /> === Дэд зүйлүүдийн зураг === <gallery mode="packed" widths="220px" heights="160px"> Northeast African Cheetah (14846381095) 2013.jpg|Баруун Хойд Африкийн үчимбэр (''Acinonyx jubatus hecki'') Acinonyx jubatus soemmeringii - North African Cheetah 01.jpg|Зүүн Хойд Африкийн үчимбэр (''Acinonyx jubatus soemmeringii'') South African cheetah (Acinonyx jubatus jubatus).jpg|Өмнөд болон Зүүн Африкийн үчимбэр (''Acinonyx jubatus jubatus'') Acinonyx jubatus venaticus 350833012.jpg|Азийн үчимбэр (''Acinonyx jubatus venaticus'') </gallery> === Баруун Хойд Африкийн үчимбэр === '''''Acinonyx jubatus hecki''''' нь Сахарын үчимбэр гэж мөн нэрлэгддэг бөгөөд Хойд болон Баруун Африкийн хуурай бүс нутагт тархдаг. Түүний амьдрах орчинд Сахарын цөл болон Сахелийн бүсийн зарим хэсэг багтана. Энэ дэд зүйл нь амьдрах орчны доройтол, идэш тэжээлийн нөөцийн бууралт, хууль бус агнуур болон хүн, мал аж ахуйтай холбоотой зөрчлийн улмаас нэн ховордсон төлөвт хүрсэн байна.<ref name="catsg" /> === Зүүн Хойд Африкийн үчимбэр === '''''Acinonyx jubatus soemmeringii''''' нь Зүүн Хойд Африкийн хуурай болон хагас хуурай бүс нутагт тархдаг. Түүний тархацад Чад, Этиоп, Өмнөд Судан болон хөрш зэргэлдээ бүс нутгийн зарим хэсэг багтана. Популяцийн тархалт, нягтрал нь бүс нутгаас хамааран ялгаатай бөгөөд амьдрах орчны хуваагдал, идэш тэжээлийн хомсдол нь хамгааллын гол асуудал юм.<ref name="catsg" /> === Өмнөд болон Зүүн Африкийн үчимбэр === '''''Acinonyx jubatus jubatus''''' нь Африкийн өмнөд болон зүүн хэсгийн зарим оронд тархсан бөгөөд зарим бүс нутагт харьцангуй өргөн тархацтай. Намиби, Ботсвана, Өмнөд Африк, Зимбабве болон Зүүн Африкийн зарим бүс нутагт популяциуд нь хадгалагдан үлджээ. Түүний амьдрах орчинд задгай саванна, өвслөг тал, сийрэг бутлаг газар багтана.<ref name="catsg" /> === Азийн үчимбэр === '''''Acinonyx jubatus venaticus''''' нь Персийн үчимбэр гэж мөн нэрлэгддэг. Өмнө нь Арабын хойгоос Энэтхэг хүртэлх өргөн уудам нутагт тархаж байсан боловч өнөө үед байгаль дахь үлдсэн популяци нь Иранд оршдог гэж үздэг. Энэ дэд зүйл нь нэн ховордсон бөгөөд амьдрах орчны хомсдол, идэш тэжээлийн амьтдын бууралт, зам тээврийн осол болон бусад хүний үйл ажиллагааны нөлөөнд өртдөг.<ref name="catsg" /> === Ангилал зүйн тайлбар === Өмнөх зарим судалгаа болон ном зохиолд Зүүн Африкийн үчимбэрийг ''Acinonyx jubatus raineyi'' эсвэл ''A. j. fearsoni'' нэрээр тусдаа дэд зүйл болгон авч үзсэн байдаг. Гэвч дэд зүйлүүдийн тоо, нэршил нь судалгааны арга болон ангиллын хувилбараас хамааран ялгаатай байж болно. Иймээс ангилал зүйн мэдээллийг шинэчилсэн судалгаа, мэргэжлийн байгууллагын эх сурвалжтай тулган үзэх шаардлагатай.<ref name="catsg" /> == Эшлэл == {{reflist}} === Ерөнхий лавлах материал === * ''Great Cats, Majestic Creatures of the Wild'', ed. John Seidensticker, illus. Frank Knight, (Rodale Press, 1991), ISBN 0-87857-965-6 * ''Cheetah'', Katherine (or Kathrine) & Karl Ammann, Arco Pub, (1985), ISBN 0-668-06259-2. * ''Cheetah (Big Cat Diary)'', Jonathan Scott, Angela Scott, (HarperCollins, 2005), ISBN 0-00-714920-4 * ''Science'' (vol 311, p 73) * ''Cheetah'', Luke Hunter and Dave Hamman, (Struik Publishers, 2003), ISBN 1-86872-719-X * Allsen, Thomas T. (2006). "Natural History and Cultural History: The Circulation of Hunting Leopards in Eurasia, Seventh-Seventeenth Centuries." In: ''Contact and Exchange in the Ancient World''. Ed. Victor H. Mair. University of Hawai'i Press. Pp. 116–135. ISBN-13: ISBN 978-0-8248-2884-4; ISBN-10: ISBN 0-8248-2884-4 == Гаднын холбоос == {{commonscat|Acinonyx jubatus}} * [http://uk.youtube.com/watch?v=iarsmqA3dck 110km/h Cheetah attack gazelle] Video showing cheetah's speed, running mechanics, and [[hyena]]s stealing a cheetah's prey. * [http://www.biodiversitylibrary.org/name/Acinonyx_jubatus Biodiversity Heritage Library bibliography] for ''Acinonyx jubatus'' * [http://www.cheetah.org/ Cheetah Conservation Fund] * [https://web.archive.org/web/20070205105919/http://www.dewildt.org.za/ De Wildt Cheetah and Wildlife Trust] * [http://www.abc.net.au/science/k2/moments/gmis9911.htm Fake Flies and Cheating Cheetahs]: measuring the speed of a cheetah<!-- This should probably be used as a source and not as external link. --> * [http://www.messybeast.com/genetics/mutant-cheetahs.html Mutant Cheetahs]: information on color variants of cheetahs<!-- This should probably be used as a source and not as external link. --> [[Ангилал:Мийнхэн]] 0oe991ynhlc12131dyidoezv51c8gvz 0 10686 874378 874245 2026-10-28T02:20:55Z Zorigt 49 874378 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Баруун Хойд Африкийн үчимбэр | status = CR | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name="iucn">{{IUCN2008 |assessors=Belbachir, F. |year=2008 |id=221 |title=Acinonyx jubatus ''ssp.'' hecki |downloaded=4 February 2009}}</ref> | image = Northeast African Cheetah (14846381095) 2013.jpg | image_width = 180px | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | subphylum = [[Сээр нуруутан]] | classis = [[Хөхтөн]] | ordo = [[Мах идэштэн]] | familia = [[Мийнхэн]] | subfamilia = Felinae | genus = ''Acinonyx'' | species = Үчимбэр | subspecies = Баруун Хойд Африкийн үчимбэр | trinomial = ''Acinonyx jubatus hecki'' | trinomial_authority = Хилцхаймер, 1913 }} '''Баруун Хойд Африкийн үчимбэр''' (''Acinonyx jubatus hecki'') буюу '''Сахарын үчимбэр''' нь үчимбэрийн (''Acinonyx jubatus'') нэн ховордсон дэд зүйл юм. Энэ дэд зүйл нь Хойд болон Баруун Африкийн хуурай, хагас хуурай бүс нутагт тархдаг. Амьдрах орчны доройтол, идэш тэжээлийн амьтдын тоо толгойн бууралт, хууль бус агнуур болон хүний үйл ажиллагааны нөлөөгөөр түүний тархац түүхэн үеэсээ эрс хумигджээ.<ref name="iucn2008">{{cite web |url=https://www.iucnredlist.org/species/221/13035738 |title=Northwest African Cheetah |author=Belbachir, F. |year=2008 |publisher=The IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> == Ангилал зүй == Баруун Хойд Африкийн үчимбэр нь Мийнхэн овогт (Felidae) хамаарах үчимбэрийн нэг дэд зүйл юм. Шинжлэх ухааны нэр нь ''Acinonyx jubatus hecki'' бөгөөд уг нэршлийг 1913 онд Хилцхаймер тодорхойлсон. Үчимбэрийн дэд зүйлүүдийн ангилал нь морфологи, генетикийн судалгаа болон газар зүйн тархалтын мэдээлэлд тулгуурладаг. Дэд зүйлүүдийн тоо, нэршил нь судалгааны арга болон ашигласан ангиллын хувилбараас хамааран ялгаатай байж болно.<ref name="catsg">{{cite web |url=https://www.catsg.org/living-species-cheetah |title=Living Species: Cheetah |publisher=IUCN/SSC Cat Specialist Group}}</ref> == Гадаад төрх == Баруун Хойд Африкийн үчимбэр нь биеийн гадаргуу даяар тархсан жижиг хар толботой, шаргалдуу эсвэл цайвар элсэн өнгийн үстэй. Толбоны хэлбэр, байрлал нь бодгаль бүрд ялгаатай байдаг. Үчимбэр нь урт нарийхан хөл, уян хатан нуруу, гүн цээж, урт сүүлтэй бөгөөд эдгээр биеийн онцлог нь богино зайд өндөр хурдтай гүйхэд тусалдаг. Сахарын хуурай орчинд цайвар өнгийн зүс нь элсэрхэг болон чулуурхаг газрын өнгөтэй зохицож, хүрээлэн буй орчиндоо далдлагдах боломж олгодог. Гэхдээ энэ дэд зүйлийн биеийн хэмжээ, үсний өнгө зэрэг шинж тэмдгийн бүс нутгийн ялгааг тодорхойлох судалгаа хязгаарлагдмал байна.<ref name="catsg" /> == Тархалт ба амьдрах орчин == Баруун Хойд Африкийн үчимбэрийн тархац тасархай бөгөөд Алжирын өмнөд хэсэг болон Сахарын цөл, Сахелийн бүсийн зарим хэсгийг хамардаг. Бүс нутгийн судалгаанд Нигер, Мали, Чад, Бенин, Буркина-Фасо зэрэг орны зарим нутагт үчимбэрийн оршин тогтнол бүртгэгдсэн байдаг. Гэхдээ эдгээр улсын бүх нутаг дэвсгэрт тогтвортой популяци байдаг гэсэн үг биш юм. Зарим газарт амьтан байнга нутагладаг бол бусад газарт зөвхөн ховор тохиолдлын ажиглалт бүртгэгдсэн эсвэл тархалтын мэдээлэл хангалтгүй байдаг.<ref name="strategy">{{cite web |url=https://cheetahconservationinitiative.com/storage/2025/09/Regional-Conservation-Strategy_NWC-Africa_2024_ENG.pdf |title=Revised Regional Strategy for the Conservation of Cheetah and African Wild Dogs in Western, Central and Northern Africa |year=2024}}</ref> Түүний амьдрах орчинд Сахарын цөлийн уудам тал, чулуурхаг өндөрлөг, хуурай хээр, сийрэг бутлаг ургамалтай газар болон Сахелийн хагас хуурай бүсүүд багтана. Үчимбэр нь ангаа илрүүлэх, хөөж барих боломжтой задгай орчныг ашигладаг. Ус, идэш тэжээлийн нөөц улирлаас хамааран өөрчлөгддөг тул түүний хөдөлгөөн, тархалтын хэмжээ тухайн газрын нөхцөлөөс ихээхэн шалтгаалдаг. == Экологи ба зан төлөв == Үчимбэр нь гол төлөв өдрийн цагаар идэвхтэй ан хийдэг махчин амьтан юм. Түүний идэш тэжээлд тухайн бүс нутагт амьдардаг цагаан зээр болон бусад жижиг, дунд хэмжээний туурайтан амьтад багтаж болно. Идэш тэжээлийн бүрэлдэхүүн нь амьдрах орчны амьтдын төрөл зүйл, элбэгшлээс хамаарна.<ref name="cms">{{cite web |url=https://www.cms.int/species/acinonyx-jubatus |title=Acinonyx jubatus |publisher=Convention on the Conservation of Migratory Species of Wild Animals}}</ref> Үчимбэр ангаа ихэвчлэн хараагаараа илрүүлж, ойртон гэтсэний дараа богино хугацаанд өндөр хурдтай хөөж барьдаг. Энэ төрлийн агнуур нь их хэмжээний эрчим хүч шаарддаг тул амжилттай ан хийхэд задгай газар, хангалттай идэш тэжээл чухал юм. == Хамгааллын байдал == Баруун Хойд Африкийн үчимбэрийг Олон улсын байгаль хамгаалах холбоо (IUCN) 2008 оны үнэлгээгээр '''нэн ховордсон''' (Critically Endangered, CR) ангилалд оруулсан. Энэхүү үнэлгээ нь тухайн үеийн мэдээлэлд тулгуурласан тул өнөөгийн нөхцөл байдлыг тодорхойлохдоо шинэ судалгаа, үнэлгээг хамтад нь авч үзэх шаардлагатай.<ref name="iucn2008" /> Үчимбэрийн популяцийн тоо толгойг тогтооход хээрийн судалгаа, камерын урхи, мөр илрүүлэх арга болон бусад мониторингийн арга чухал үүрэгтэй. Сахарын болон Сахелийн өргөн уудам бүс нутагт бодгалиуд сийрэг тархсан байдаг тул тэдгээрийг илрүүлэх, популяцийн өөрчлөлтийг найдвартай үнэлэхэд хүндрэлтэй.<ref name="strategy" /> === Гол аюул занал === Баруун Хойд Африкийн үчимбэрийн оршин тогтноход дараах хүчин зүйлс сөргөөр нөлөөлдөг. *Амьдрах орчны доройтол, хуваагдал болон хүний ашиглалтын дарамт. *Зээр болон бусад идэш тэжээлийн амьтдыг хэт агнаснаас үүдэлтэй хүнсний нөөцийн бууралт. *Малын эзэдтэй үүсэх зөрчил, малд халдсан гэх шалтгаанаар устгах явдал. *Хууль бус агнуур болон зэрлэг амьтдын худалдаа. *Хүн амын суурьшил, мал аж ахуй болон бусад үйл ажиллагааны улмаас амьдрах орчны хоорондын холбоо тасрах. Эдгээр аюул занал нь жижиг, тусгаарлагдсан популяциудад онцгой нөлөө үзүүлж, бодгалиудын хоорондын шилжилт хөдөлгөөн болон генетикийн олон янз байдлыг хадгалах боломжийг хязгаарладаг.<ref name="strategy" /> === Хамгаалах арга хэмжээ === Баруун Хойд Африкийн үчимбэрийг хамгаалахад амьдрах орчныг хадгалах, хууль бус агнуурыг бууруулах, идэш тэжээлийн амьтдын популяцийг сэргээх, малчид болон нутгийн иргэдтэй хамтран ажиллах нь чухал юм. Тархалт нь улсын хил дамнан үргэлжилдэг тул холбогдох орны байгаль хамгаалах байгууллагуудын хамтын ажиллагаа шаардлагатай. Камерын урхи, хээрийн судалгаа болон бусад мониторингийн аргыг ашиглан бодгалийн тоо, тархалт, хөдөлгөөнийг тогтмол бүртгэх нь хамгаалалтын арга хэмжээний үр нөлөөг үнэлэхэд тусална. Мөн хамгаалалттай газар нутгуудын хоорондын экологийн холбоосыг хадгалах, нутгийн иргэдэд чиглэсэн байгаль хамгааллын хөтөлбөр хэрэгжүүлэх нь урт хугацааны хамгаалалтад чухал ач холбогдолтой.<ref name="strategy" /> [[Ангилал:Мийнхэн]] eoldljw00dsyjilhek3adfvv2nx4o46 0 20853 874452 828637 2026-10-28T08:50:57Z Эрдэнийн тобчи 108163 874452 wikitext text/x-wiki [[File:Shamisen.JPG|thumb|Японы уламжлалт шамисэн хөгжим]] '''Шамисэн''' ([[Япон хэл|японоор]] 三味線, ''shamisen'') нь [[Япон]]ы уламжлалт гурван утаст, хүзүү урт, ладгүй чавхдаст хөгжмийн зэмсэг юм. Япон хэлэнд уг хөгжмийг заримдаа ''сами́сэн'' болон ''сангэн'' (三弦, 三絃) гэж нэрлэдэг. Хөгжмийн их бие нь ихэвчлэн модоор хийгдэж, хоёр талд нь арьс эсвэл орчин үеийн нийлэг материалаар бүрсэн байдаг. Гурван утсыг зориулалтын модон буюу бусад материалаар хийсэн том ялтсан цохиур болох [[ба́чи]] (撥, ''bachi'')-аар татаж, цохиж тоглодог. Шамисэн нь Японы [[кабуки]] театр, хүүхэлдэйн театрын хөгжим, уламжлалт дуу, бүжиг болон ардын хөгжмийн салшгүй хэсэг юм. Мөн бусад хөгжмийн зэмсэгтэй хамтран тоглох, гоцлол хөгжим хэлбэрээр ашиглах боломжтой. Дуугаралтын хувьд тод, цохилтот шинжтэй аялгуунаас эхлээд уянгалаг, нарийн өнгө аястай дуу хүртэл гаргаж чаддаг. Шамисэн нь гарал үүслийн хувьд Хятадын гурван утаст ''саньсянь'' (三弦) хөгжимтэй холбоотой. Түүний өвөг хэлбэр нь [[Рюкюгийн арлууд]] буюу өнөөгийн [[Окинава]]гаар дамжин XVI зууны дунд үед Японы эх газарт нэвтэрч, улмаар Японы хөгжмийн уламжлалд тохируулан өөрчлөгджээ.<ref>{{cite web |url=https://www.dento-tokyo.metro.tokyo.lg.jp/english/items/31.html |title=Tokyo Shamisen: Traditional Crafts of Tokyo |publisher=Tokyo Metropolitan Government |accessdate=2026-10-28 }}</ref> ==Түүх== ===Гарал үүсэл=== Шамисэний үүсэл нь Зүүн Азийн гурван утаст чавхдаст хөгжмийн уламжлалтай холбоотой. Хятадын ''саньсянь'' хэмээх хөгжмийн зэмсэг нь Рюкюгийн арлуудад нэвтэрч, тэнд ''саншин'' (三線) хэмээх хэлбэрээр хөгжсөн гэж үздэг. Саншин нь Японы шамисэний шууд өвөг хэлбэрүүдийн нэг юм. XVI зууны дунд үед Рюкюгийн арлуудаас Японы эх газар руу худалдаа, далайн харилцаагаар дамжин уг хөгжим нэвтэрсэн гэж судлаачид үздэг. Ялангуяа өнөөгийн Осака хотын ойролцоох [[Сакай]] боомт нь шамисэний эхэн үеийн тархалттай холбоотой чухал газар байв. Японд нэвтэрсний дараа уг хөгжмийн бүтэц, тоглох арга барилд өөрчлөлт оржээ. Хөгжмийн их биеийн бүрээс, хүзүүний бүтэц, цохиурын хэлбэр болон дуугаралтын онцлог нь Японы хөгжмийн хэрэгцээ, тайзны урлагт тохируулан хөгжсөн. ===Эдогийн үе=== [[Эдогийн үе]] (1603–1868)-д шамисэн Японы хот суурин газрын хөгжмийн амьдралд өргөн тархсан. Энэ үед худалдаа, театр, нийтийн зугаа цэнгэл болон мэргэжлийн урлаг хөгжихийн хэрээр шамисэн тоглодог хөгжмийн төрөл, сургууль, тоглох арга барил олширчээ. Шамисэн нь [[кабуки]] театр болон [[Бунраку]] хэмээх уламжлалт хүүхэлдэйн театрын хөгжимд чухал байр суурь эзэлсэн. Мөн дуулалт жүжиг, хүүрнэн дуулах урлаг, бүжиг болон хотын ардын дууны хөгжимд хэрэглэгдэж байв. Эдогийн үеийн хөгжмийн зохиолч, хөгжимчид шамисэний дуугаралтын боломжийг өргөжүүлж, өөр өөр тайзны төрөлд тохирсон хөгжмийн хэлбэрүүдийг хөгжүүлсэн. Эдгээр уламжлалын зарим нь өнөөг хүртэл хадгалагдан тоглогдсоор байна. ==Бүтэц ба хийц== Шамисэн нь гурван үндсэн хэсгээс бүрдэнэ. Үүнд модон их бие, урт хүзүү болон гурван чавхдас орно. * '''Их бие:''' Дуу авиаг өсгөх зориулалттай дөрвөлжин хэлбэртэй хайрцаг бөгөөд хоёр тал нь арьс эсвэл нийлэг материалаар бүрэгддэг. * '''Хүзүү:''' Урт, нарийн, ладгүй бүтэцтэй. Утасны уртыг хуруугаар өөрчлөх замаар янз бүрийн өнгө гаргана. * '''Чавхдас:''' Гурван утастай бөгөөд уламжлалт хувилбарт торгон утас ашигладаг байсан. Орчин үед нийлэг материал болон бусад төрлийн утас хэрэглэдэг. * '''Бачи:''' Баруун гараар барьж, утсыг татах, цохиход ашигладаг өргөн цохиур. * '''Комура буюу гүүр:''' Утсыг их биеэс тодорхой өндөрт өргөж, чичиргээг их биед дамжуулдаг жижиг тулгуур. Хөгжмийн их биеийг уламжлалт аргаар модоор хийж, арьсаар бүрдэг байсан бол орчин үед хиймэл материал ашигласан хувилбарууд ч бий. Хүзүүнд улаан зандан, интоорын төрлийн мод болон бусад хатуу мод хэрэглэдэг уламжлалтай. Шамисэний чухал дуугаралтын онцлогийн нэг нь ''савари'' (さわり) юм. Энэ нь чавхдасны чичиргээтэй холбоотойгоор үүсэх өвөрмөц шажигнасан, цуурайтсан өнгө бөгөөд хөгжмийн уламжлалт дуугаралтын нэг хэсэг болдог. ==Тоглох арга== Шамисэнийг ихэвчлэн сууж тоглодог бөгөөд хөгжимчний байрлал, барилт нь тоглох төрөл, сургуулиас хамааран өөрчлөгдөнө. Зүүн гар хүзүүн дээрх утсыг дарж өнгөний өндрийг өөрчилдөг бол баруун гарын бачи нь утсыг татах, цохих болон их биеийг зэрэг цохиход ашиглагдана. Шамисэний хүзүүнд лад байдаггүй тул хөгжимчин хурууны байрлалаа нарийн тохируулж, аялгууны өнгийг өөрөө удирддаг. Энэ нь гулгуулах, чичиргээ үүсгэх болон өнгө хооронд шилжих олон төрлийн арга барил ашиглах боломж олгодог. Тоглох үед утсыг зөвхөн зөөлөн татахаас гадна бачигаар хүчтэй цохиж, цохилтот шинжтэй дуу гаргаж болно. Энэ арга нь ялангуяа Цугару шамисэний хөгжимд тод илэрдэг. Шамисэний чавхдасны хөгийг хөгжмийн төрөл, дуучны дууны цар хүрээ болон тоглох орчноос хамааран өөрчилдөг. Уламжлалт хөг тааруулалтын түгээмэл хэлбэрүүдэд ''хон-чоши'', ''ниагари'', ''сансагари'' орно. ==Төрөл ба хөгжмийн урсгал== Шамисэний хийц, хэмжээ болон тоглох арга нь хөгжмийн төрөл бүрт тохируулан ялгаатай хөгжсөн. Хүзүүний бүдүүн, нарийн байдал болон их биеийн хэмжээ нь дуугаралт, тоглох техникэд нөлөөлдөг. ===Хосозао=== ''Хосозао'' (細棹) нь нарийн хүзүүтэй шамисэн юм. Энэ төрөл нь [[Нагаута]] зэрэг дуулалт, бүжгийн хөгжимд өргөн хэрэглэгддэг. Дуугаралт нь харьцангуй нарийн, уянгалаг бөгөөд тайзны хөдөлгөөн, дуулалттай зохицдог. ===Чюүзао=== ''Чюүзао'' (中棹) нь дунд зэргийн бүдүүн хүзүүтэй төрөл юм. Үүнийг ''Жиута'' болон ардын дууны зарим уламжлалд ашигладаг. Дуугаралтын тэнцвэртэй шинж нь олон төрлийн аялгуунд тохиромжтой. ===Футоозао=== ''Футоозао'' (太棹) нь бүдүүн хүзүүтэй, хүчтэй дуугаралт гаргах зориулалттай шамисэн юм. Энэ төрлийг [[Гидаю]]-гийн хүүрнэн дуулах хөгжим болон [[Цугару шамисэн]] зэрэг эрч хүчтэй хөгжмийн урсгалд ашигладаг. ===Цугару шамисэн=== [[Цугару шамисэн]] нь Японы Аомори мужийн Цугару бүс нутагтай холбоотой хөгжмийн уламжлал юм. Энэ төрөл нь хурдан хэмнэл, хүчтэй цохилт, нарийн хурууны техник, чөлөөт хувирал болон гоцлол тоглолтоороо онцлог. Цугару шамисэн нь уламжлалт ардын аялгуунаас үүссэн боловч орчин үед концертын тайз, хамтлагийн тоглолт болон бусад хөгжмийн урсгалтай хослон хөгжиж байна. ==Уламжлалт урлаг дахь хэрэглээ== Шамисэн нь Японы тайзны урлагийн олон төрөлд хэрэглэгддэг. Энэ нь зөвхөн аялгуу тоглох зэмсэг бус, дуучны дуу хоолой, жүжгийн үйл явдал, дүрийн сэтгэл хөдлөл болон тайзны хөдөлгөөнийг илэрхийлэхэд чухал үүрэгтэй. ===Кабуки театр=== [[Кабуки]] театрт шамисэн нь жүжгийн хөгжмийн үндсэн зэмсгүүдийн нэг юм. Тоглолтын үеэр жүжигчдийн хөдөлгөөн, бүжиг, дүрийн сэтгэл хөдлөл болон үйл явдлын өрнөлийг хөгжмөөр тодотгодог. Нагаута хэмээх дуулалт хөгжмийн уламжлал нь кабукийн тайзны урлагтай нягт холбоотой. Шамисэний аялгуу нь дуулалт, хэмнэл болон жүжгийн хөдөлгөөнтэй уялдан тоглогдоно. ===Бунраку хүүхэлдэйн театр=== [[Бунраку]] нь Японы уламжлалт хүүхэлдэйн театрын төрөл юм. Энэ урлагт шамисэн нь хүүрнэгчийн дуу хоолой, дүрүүдийн яриа, сэтгэл хөдлөл болон үйл явдлын хэмнэлийг дагалдуулдаг. Гидаю буюу хүүрнэн дуулах уламжлалд футоозао төрлийн шамисэн чухал үүрэгтэй. Хөгжимчин хүүрнэгчтэй уялдан тоглож, жүжгийн сэтгэл хөдлөл, драматик өрнөлийг дэмждэг. ===Жиута ба Нагаута=== ''Жиута'' нь Киото, Осака орчмын уламжлалт дуу, хөгжмийн урсгалтай холбоотой. Энэ төрөлд шамисэнг гоцлол болон [[кото]] зэрэг бусад хөгжмийн зэмсэгтэй хамтран тоглодог. ''Нагаута'' нь урт хэлбэрийн дуулалт хөгжим бөгөөд кабукийн жүжиг, бүжгийн хөгжмийн уламжлалд чухал байр суурь эзэлдэг. ==Орчин үеийн хөгжил== Өнөө үед шамисэн нь уламжлалт урлагийн хүрээнээс гадна концерт, орчин үеийн хөгжмийн хамтлаг, киноны хөгжим болон олон улсын тайзны урлагт хэрэглэгддэг. Зарим хөгжимчин уламжлалт тоглох арга барилыг хадгалан, жазз, рок, поп болон дэлхийн бусад хөгжмийн урсгалтай хослуулан тоглодог. Цугару шамисэн зэрэг хурдтай, цохилтот тоглолтын уламжлал нь залуу үзэгчдийн дунд ч сонирхол татдаг. Шамисэнгийн хийц, сургалт, тоглох арга болон уламжлалт хөгжмийн бүтээлүүдийг хадгалан хамгаалахад мэргэжлийн хөгжимчид, урчууд, соёлын байгууллага болон сургалтын байгууллагууд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. ==Соёлын ач холбогдол== Шамисэн нь Японы уламжлалт хөгжмийн соёлын танигдсан бэлгэдлүүдийн нэг юм. Түүний хөг нь хотын театрын урлаг, ардын дуу, бүжиг болон хүүрнэн дуулах уламжлалтай нягт холбоотой. Уг хөгжмийн зэмсэг нь Хятад, Рюкю болон Японы соёлын харилцан нөлөөллийн жишээ болдог. Гадаадаас нэвтэрсэн хөгжмийн хэлбэрийг Японы урчууд, хөгжимчид өөрчилж хөгжүүлснээр тус улсын тайзны урлагт өвөрмөц байр суурь эзэлсэн. Шамисэн нь өнөөдөр уламжлалт урлагийн өвийг хадгалах, үе дамжуулан сургахын зэрэгцээ шинэ бүтээл, орчин үеийн тоглолтын хэлбэрээр хөгжсөөр байна. ==Мөн үзэх== * [[Хөгжмийн зэмсэг]] * [[Чавхдаст хөгжим]] * [[Япон]] * [[Кабуки]] * [[Бунраку]] * [[Кото]] * [[Шанз]] * [[Цугару шамисэн]] tmdmddiiaeaaduqweo5f1grhu0lgkft 874453 874452 2026-10-28T08:59:37Z Zorigt 49 874453 wikitext text/x-wiki [[File:Shamisen.JPG|thumb|Японы уламжлалт шамисэн хөгжим]] '''Шамисэн''' ([[Япон хэл|японоор]] 三味線, ''shamisen'') нь [[Япон]]ы уламжлалт гурван утаст, хүзүү урт, ладгүй чавхдаст хөгжмийн зэмсэг юм. Япон хэлэнд уг хөгжмийг заримдаа ''саншин'' болон ''сангэн'' (三弦, 三絃) гэж нэрлэдэг. Хөгжмийн их бие нь ихэвчлэн модоор хийгдэж, хоёр талд нь арьс эсвэл орчин үеийн нийлэг материалаар бүрсэн байдаг. Гурван утсыг зориулалтын модон буюу бусад материалаар хийсэн том ялтсан цохиур болох [[бачи]] (撥, ''bachi'')-аар татаж, цохиж тоглодог. Шамисэн нь Японы [[кабуки]] театр, хүүхэлдэйн театрын хөгжим, уламжлалт дуу, бүжиг болон ардын хөгжмийн салшгүй хэсэг юм. Мөн бусад хөгжмийн зэмсэгтэй хамтран тоглох, гоцлол хөгжим хэлбэрээр ашиглах боломжтой. Дуугаралтын хувьд тод, цохилтот шинжтэй аялгуунаас эхлээд уянгалаг, нарийн өнгө аястай дуу хүртэл гаргаж чаддаг. Шамисэн нь гарал үүслийн хувьд Хятадын гурван утаст ''саньсянь'' (三弦) хөгжимтэй холбоотой. Түүний өвөг хэлбэр нь [[Рюкюгийн арлууд]] буюу өнөөгийн [[Окинава]]гаар дамжин XVI зууны дунд үед Японы эх газарт нэвтэрч, улмаар Японы хөгжмийн уламжлалд тохируулан өөрчлөгджээ.<ref>{{cite web |url=https://www.dento-tokyo.metro.tokyo.lg.jp/english/items/31.html |title=Tokyo Shamisen: Traditional Crafts of Tokyo |publisher=Tokyo Metropolitan Government |accessdate=2026-10-28 }}</ref> ==Түүх== ===Гарал үүсэл=== Шамисэний үүсэл нь Зүүн Азийн гурван утаст чавхдаст хөгжмийн уламжлалтай холбоотой. Хятадын ''саньсянь'' хэмээх хөгжмийн зэмсэг нь Рюкюгийн арлуудад нэвтэрч, тэнд ''саншин'' (三線) хэмээх хэлбэрээр хөгжсөн гэж үздэг. Саншин нь Японы шамисэний шууд өвөг хэлбэрүүдийн нэг юм. XVI зууны дунд үед Рюкюгийн арлуудаас Японы эх газар руу худалдаа, далайн харилцаагаар дамжин уг хөгжим нэвтэрсэн гэж судлаачид үздэг. Ялангуяа өнөөгийн Осака хотын ойролцоох [[Сакай]] боомт нь шамисэний эхэн үеийн тархалттай холбоотой чухал газар байв. Японд нэвтэрсний дараа уг хөгжмийн бүтэц, тоглох арга барилд өөрчлөлт оржээ. Хөгжмийн их биеийн бүрээс, хүзүүний бүтэц, цохиурын хэлбэр болон дуугаралтын онцлог нь Японы хөгжмийн хэрэгцээ, тайзны урлагт тохируулан хөгжсөн. ===Эдогийн үе=== [[Эдогийн үе]] (1603–1868)-д шамисэн Японы хот суурин газрын хөгжмийн амьдралд өргөн тархсан. Энэ үед худалдаа, театр, нийтийн зугаа цэнгэл болон мэргэжлийн урлаг хөгжихийн хэрээр шамисэн тоглодог хөгжмийн төрөл, сургууль, тоглох арга барил олширчээ. Шамисэн нь [[кабуки]] театр болон [[Бунраку]] хэмээх уламжлалт хүүхэлдэйн театрын хөгжимд чухал байр суурь эзэлсэн. Мөн дуулалт жүжиг, хүүрнэн дуулах урлаг, бүжиг болон хотын ардын дууны хөгжимд хэрэглэгдэж байв. Эдогийн үеийн хөгжмийн зохиолч, хөгжимчид шамисэний дуугаралтын боломжийг өргөжүүлж, өөр өөр тайзны төрөлд тохирсон хөгжмийн хэлбэрүүдийг хөгжүүлсэн. Эдгээр уламжлалын зарим нь өнөөг хүртэл хадгалагдан тоглогдсоор байна. ==Бүтэц ба хийц== Шамисэн нь гурван үндсэн хэсгээс бүрдэнэ. Үүнд модон их бие, урт хүзүү болон гурван чавхдас орно. * '''Их бие:''' Дуу авиаг өсгөх зориулалттай дөрвөлжин хэлбэртэй хайрцаг бөгөөд хоёр тал нь арьс эсвэл нийлэг материалаар бүрэгддэг. * '''Хүзүү:''' Урт, нарийн, ладгүй бүтэцтэй. Утасны уртыг хуруугаар өөрчлөх замаар янз бүрийн өнгө гаргана. * '''Чавхдас:''' Гурван утастай бөгөөд уламжлалт хувилбарт торгон утас ашигладаг байсан. Орчин үед нийлэг материал болон бусад төрлийн утас хэрэглэдэг. * '''Бачи:''' Баруун гараар барьж, утсыг татах, цохиход ашигладаг өргөн цохиур. * '''Комура буюу гүүр:''' Утсыг их биеэс тодорхой өндөрт өргөж, чичиргээг их биед дамжуулдаг жижиг тулгуур. Хөгжмийн их биеийг уламжлалт аргаар модоор хийж, арьсаар бүрдэг байсан бол орчин үед хиймэл материал ашигласан хувилбарууд ч бий. Хүзүүнд улаан зандан, интоорын төрлийн мод болон бусад хатуу мод хэрэглэдэг уламжлалтай. Шамисэний чухал дуугаралтын онцлогийн нэг нь ''савари'' (さわり) юм. Энэ нь чавхдасны чичиргээтэй холбоотойгоор үүсэх өвөрмөц шажигнасан, цуурайтсан өнгө бөгөөд хөгжмийн уламжлалт дуугаралтын нэг хэсэг болдог. ==Тоглох арга== Шамисэнийг ихэвчлэн сууж тоглодог бөгөөд хөгжимчний байрлал, барилт нь тоглох төрөл, сургуулиас хамааран өөрчлөгдөнө. Зүүн гар хүзүүн дээрх утсыг дарж өнгөний өндрийг өөрчилдөг бол баруун гарын бачи нь утсыг татах, цохих болон их биеийг зэрэг цохиход ашиглагдана. Шамисэний хүзүүнд лад байдаггүй тул хөгжимчин хурууны байрлалаа нарийн тохируулж, аялгууны өнгийг өөрөө удирддаг. Энэ нь гулгуулах, чичиргээ үүсгэх болон өнгө хооронд шилжих олон төрлийн арга барил ашиглах боломж олгодог. Тоглох үед утсыг зөвхөн зөөлөн татахаас гадна бачигаар хүчтэй цохиж, цохилтот шинжтэй дуу гаргаж болно. Энэ арга нь ялангуяа Цугару шамисэний хөгжимд тод илэрдэг. Шамисэний чавхдасны хөгийг хөгжмийн төрөл, дуучны дууны цар хүрээ болон тоглох орчноос хамааран өөрчилдөг. Уламжлалт хөг тааруулалтын түгээмэл хэлбэрүүдэд ''хон-чоши'', ''ниагари'', ''сансагари'' орно. ==Төрөл ба хөгжмийн урсгал== Шамисэний хийц, хэмжээ болон тоглох арга нь хөгжмийн төрөл бүрт тохируулан ялгаатай хөгжсөн. Хүзүүний бүдүүн, нарийн байдал болон их биеийн хэмжээ нь дуугаралт, тоглох техникэд нөлөөлдөг. ===Хосозао=== ''Хосозао'' (細棹) нь нарийн хүзүүтэй шамисэн юм. Энэ төрөл нь [[Нагаута]] зэрэг дуулалт, бүжгийн хөгжимд өргөн хэрэглэгддэг. Дуугаралт нь харьцангуй нарийн, уянгалаг бөгөөд тайзны хөдөлгөөн, дуулалттай зохицдог. ===Чюүзао=== ''Чюүзао'' (中棹) нь дунд зэргийн бүдүүн хүзүүтэй төрөл юм. Үүнийг ''Жиута'' болон ардын дууны зарим уламжлалд ашигладаг. Дуугаралтын тэнцвэртэй шинж нь олон төрлийн аялгуунд тохиромжтой. ===Футоозао=== ''Футоозао'' (太棹) нь бүдүүн хүзүүтэй, хүчтэй дуугаралт гаргах зориулалттай шамисэн юм. Энэ төрлийг [[Гидаю]]-гийн хүүрнэн дуулах хөгжим болон [[Цугару шамисэн]] зэрэг эрч хүчтэй хөгжмийн урсгалд ашигладаг. ===Цугару шамисэн=== [[Цугару шамисэн]] нь Японы Аомори мужийн Цугару бүс нутагтай холбоотой хөгжмийн уламжлал юм. Энэ төрөл нь хурдан хэмнэл, хүчтэй цохилт, нарийн хурууны техник, чөлөөт хувирал болон гоцлол тоглолтоороо онцлог. Цугару шамисэн нь уламжлалт ардын аялгуунаас үүссэн боловч орчин үед концертын тайз, хамтлагийн тоглолт болон бусад хөгжмийн урсгалтай хослон хөгжиж байна. ==Уламжлалт урлаг дахь хэрэглээ== Шамисэн нь Японы тайзны урлагийн олон төрөлд хэрэглэгддэг. Энэ нь зөвхөн аялгуу тоглох зэмсэг бус, дуучны дуу хоолой, жүжгийн үйл явдал, дүрийн сэтгэл хөдлөл болон тайзны хөдөлгөөнийг илэрхийлэхэд чухал үүрэгтэй. ===Кабуки театр=== [[Кабуки]] театрт шамисэн нь жүжгийн хөгжмийн үндсэн зэмсгүүдийн нэг юм. Тоглолтын үеэр жүжигчдийн хөдөлгөөн, бүжиг, дүрийн сэтгэл хөдлөл болон үйл явдлын өрнөлийг хөгжмөөр тодотгодог. Нагаута хэмээх дуулалт хөгжмийн уламжлал нь кабукийн тайзны урлагтай нягт холбоотой. Шамисэний аялгуу нь дуулалт, хэмнэл болон жүжгийн хөдөлгөөнтэй уялдан тоглогдоно. ===Бунраку хүүхэлдэйн театр=== [[Бунраку]] нь Японы уламжлалт хүүхэлдэйн театрын төрөл юм. Энэ урлагт шамисэн нь хүүрнэгчийн дуу хоолой, дүрүүдийн яриа, сэтгэл хөдлөл болон үйл явдлын хэмнэлийг дагалдуулдаг. Гидаю буюу хүүрнэн дуулах уламжлалд футоозао төрлийн шамисэн чухал үүрэгтэй. Хөгжимчин хүүрнэгчтэй уялдан тоглож, жүжгийн сэтгэл хөдлөл, драматик өрнөлийг дэмждэг. ===Жиута ба Нагаута=== ''Жиута'' нь Киото, Осака орчмын уламжлалт дуу, хөгжмийн урсгалтай холбоотой. Энэ төрөлд шамисэнг гоцлол болон [[кото]] зэрэг бусад хөгжмийн зэмсэгтэй хамтран тоглодог. ''Нагаута'' нь урт хэлбэрийн дуулалт хөгжим бөгөөд кабукийн жүжиг, бүжгийн хөгжмийн уламжлалд чухал байр суурь эзэлдэг. ==Орчин үеийн хөгжил== Өнөө үед шамисэн нь уламжлалт урлагийн хүрээнээс гадна концерт, орчин үеийн хөгжмийн хамтлаг, киноны хөгжим болон олон улсын тайзны урлагт хэрэглэгддэг. Зарим хөгжимчин уламжлалт тоглох арга барилыг хадгалан, жазз, рок, поп болон дэлхийн бусад хөгжмийн урсгалтай хослуулан тоглодог. Цугару шамисэн зэрэг хурдтай, цохилтот тоглолтын уламжлал нь залуу үзэгчдийн дунд ч сонирхол татдаг. Шамисэнгийн хийц, сургалт, тоглох арга болон уламжлалт хөгжмийн бүтээлүүдийг хадгалан хамгаалахад мэргэжлийн хөгжимчид, урчууд, соёлын байгууллага болон сургалтын байгууллагууд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. ==Соёлын ач холбогдол== Шамисэн нь Японы уламжлалт хөгжмийн соёлын танигдсан бэлгэдлүүдийн нэг юм. Түүний хөг нь хотын театрын урлаг, ардын дуу, бүжиг болон хүүрнэн дуулах уламжлалтай нягт холбоотой. Уг хөгжмийн зэмсэг нь Хятад, Рюкю болон Японы соёлын харилцан нөлөөллийн жишээ болдог. Гадаадаас нэвтэрсэн хөгжмийн хэлбэрийг Японы урчууд, хөгжимчид өөрчилж хөгжүүлснээр тус улсын тайзны урлагт өвөрмөц байр суурь эзэлсэн. Шамисэн нь өнөөдөр уламжлалт урлагийн өвийг хадгалах, үе дамжуулан сургахын зэрэгцээ шинэ бүтээл, орчин үеийн тоглолтын хэлбэрээр хөгжсөөр байна. ==Мөн үзэх== * [[Хөгжмийн зэмсэг]] * [[Чавхдаст хөгжим]] * [[Япон]] * [[Кабуки]] * [[Бунраку]] * [[Кото]] * [[Шанз]] * [[Цугару шамисэн]] [[Ангилал:Товшуур хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Японы уламжлалт хөгжмийн зэмсэг]] 9gbo1pz1rwk01i7detjr3sccv19n5hd 2 23668 874371 744994 2026-10-27T16:29:08Z CommonsDelinker 211 Mongolia_9_suldes.png файлыг коммонсд [[c:User:IronGargoyle|IronGargoyle]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Mongolia 9 suldes.png|]]. 874371 wikitext text/x-wiki Если хочешь узнать обо мне больше, напиши Zemant в поисковике. {{Инфобокс хувь хүн | нэр = '''Zémant''' | хүндэтгэсэн_угтвар = | хүндэтгэсэн_дагавар = | зураг = | зураг_хэмжээ = | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = | тайлбар = | жинхэнэ_нэр = | төрсөн_огноо = | төрсөн_газар = | нас_барсан_огноо = | нас_барсан_газар = | үхлийн_шалтгаан = | олдсон_газар = | оршуулагдсан_газар = | хөшөө_дурсгал = | амьдарч_байсан_газар = | яс_үндэс = | үндэстэн = [[Еврази]] | аль_хотын_суугуул = [[Шанхай]] хот | бусад_нэр = | юугаараа_алдаршсан = [[Дайны жагсаалт|Дайнууд]] | телевиз = | боловсрол = | төгссөн_сургууль = | ажил_мэргэжил = | ажилд_авагч = | байгууллага = | алдартай_бүтээлүүд = | хэв_маяг = | түүнд_нөлөөлсөн = | түүний_нөлөөлсөн = | төлөөлөгч = | идэвхитэй_жилүүд = | төрөлх_хот = | цалин = | хөрөнгө = | хэргэм = | хугацаа = | өмнөх_хүн = | залгамжлагч = | нам = | хөдөлгөөн = | өрсөлдөгч = | зөвлөл = | шүтлэг = | шашны_бүлэг = | ял_зэм = | ялын_гүйцэтгэл = | ялын_нөхцөл = | эхнэр_(нөхөр) = | хамтрагч = | хүүхэд = | эцэг_эх = | хамаатан = | callsign = | шагнал = | гарын_үсэг = | гарын_үсэг_өөр = | вэбсайт = <!-- {{Url|www.жишээ.com}} --> | тэмдэглэл = }} {{User ru}} {{User uk}} {{User mn-1}} {{User en-3}} {{user Нийт бичлэгийн тоо}} {{User Монгол}} [[ru:User:Zemant]] [[en:User:Zemant]] [[de:User:Zemant]] [[fr:User:Zemant]] [[es:User:Zemant]] [[it:User:Zemant]] [[be:User:Zemant]] [[kk:User:Zemant]] [[rue:User:Zemant]] [[uk:User:Zemant]] [[pl:User:Zemant]] [[ja:User:Zemant]] [[nl:User:Zemant]] [[pt:User:Zemant]] [[he:User:Zemant]] q350t3kcgczqm6ffz97mmn7eucbw5p2 0 24577 874374 805634 2026-10-28T02:07:20Z Эрдэнийн тобчи 108163 874374 wikitext text/x-wiki [[File:Black eyebrow.jpg|thumb|Хөмсөг]] '''Хөмсөг''' нь хүний нүүрний дээд хэсэгт, [[нүд]]ний ухархайн дээд ирмэгийн дагуу байрлах, богино, өтгөн [[үс]]нүүдээс тогтсон нум хэлбэрийн бүтэц юм. Хөмсөг нь нүдийг хөлс, борооны ус зэрэг чийгээс хамгаалахад туслахаас гадна нүүрний хувирал, сэтгэл хөдлөлийг илэрхийлэх, хүнийг танихад чухал үүрэгтэй.<ref name="AAO">{{cite web |title=Why Do Humans Have Eyebrows and Eyelashes? |url=https://www.aao.org/eye-health/tips-prevention/why-do-humans-have-eyebrows-eyelashes |website=American Academy of Ophthalmology}}</ref> == Анатоми ба бүтэц == Хөмсөг нь нүдний дээд талд байрлах арьс, үсний уутанцар болон холбогдох эдээс бүрдэнэ. Хөмсөгний үс нь биеийн бусад хэсгийн үстэй адил үндсэн бүтцийн онцлогтой боловч ургах үе нь харьцангуй богино байдаг. Үүний улмаас хөмсөгний үс толгойн үс шиг урт ургахгүй.<ref name="Nguyen">{{cite journal |last=Nguyen |first=Jennifer V. |title=The biology, structure, and function of eyebrow hair |journal=Journal of Drugs in Dermatology |year=2014 |volume=13 |pages=s12–s16 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24385126/}}</ref> Хөмсөгний хэлбэр, өтгөн шингэн байдал, өнгө, ургалтын чиглэл нь хүн бүрд ялгаатай. Эдгээр онцлогт удамшил, нас, дааврын өөрчлөлт болон бусад биологийн хүчин зүйл нөлөөлдөг. == Үүрэг == Хөмсөг нь хэд хэдэн чухал үүрэгтэй. '''Нүдийг хамгаалах:''' Хөмсөг нь духнаас урсах хөлс, борооны усыг нүд рүү шууд орохоос сэргийлэхэд тусалдаг. Мөн тоос шороо, хурц гэрлийн нөлөөг тодорхой хэмжээнд бууруулахад оролцоно.<ref name="AAO"/> '''Нүүрний хувирал:''' Хөмсөгний хөдөлгөөнөөр гайхах, уурлах, гуниглах, баярлах зэрэг сэтгэл хөдлөлийг илэрхийлж болно. '''Харилцаа ба таних шинж:''' Хөмсөгний хэлбэр, байрлал, хөдөлгөөн нь нүүрний онцлогийг бүрдүүлж, хүмүүсийн хоорондын харилцаанд чухал үүрэгтэй. == Өсөлт ба өөрчлөлт == Хөмсөгний үс нь ургах, шилжилтийн болон амрах үеийг дамжин байнга шинэчлэгддэг. Хөмсөгний үсний ургалтын мөчлөг толгойн үснээс богино тул урт нь харьцангуй хязгаарлагдмал байдаг.<ref name="Nguyen"/> Нас ахих, дааврын өөрчлөлт, арьсны өвчин, зарим эмийн нөлөө болон үсийг хэт их зулгаах зэрэг шалтгаанаар хөмсөг шингэрч болно. Хөмсөг гэнэт эсвэл мэдэгдэхүйц хэмжээгээр унах тохиолдолд арьсны эмчид хандах нь зүйтэй.<ref>{{cite journal |title=Eyebrow and Eyelash Alopecia: A Clinical Review |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9870835/ |journal=American Journal of Clinical Dermatology}}</ref> == Хөмсөгний гоо сайхны арчилгаа == Хөмсөгний хэлбэрийг тодотгох, өнгийг өөрчлөх, өтгөн харагдуулах зорилгоор янз бүрийн гоо сайхны арга хэрэглэдэг. Үүнд хөмсөгний харандаа, нунтаг будаг, гель, үс засалт, будах болон арьсанд пигмент оруулах аргууд багтана. Хөмсөгний хэлбэрийг сонгохдоо нүүрний бүтэц, байгалийн үсний ургалт, хувийн хүсэл сонирхлыг харгалзан үздэг. Гоо сайхны бүтээгдэхүүн хэрэглэхдээ арьсны цочрол, харшлын урвалаас сэргийлэх нь чухал. === Нунтаг хөмсөг === '''Нунтаг хөмсөг''' ({{lang-en|Powder brows}}) нь хөмсгийг нунтаг будгаар будсан мэт зөөлөн, жигд өнгөтэй харагдуулах зорилготой хагас байнгын гоо сайхны шивээсний арга юм. Энэ аргыг микропигментацийн нэг хэлбэр гэж үздэг. Уг аргын үед тусгай төхөөрөмжөөр пигментийг арьсны өнгөн давхаргад оруулж, хөмсөгний хэлбэр болон өнгийг тодотгодог. Үр дүн нь арьсны онцлог, ашигласан пигмент, арчилгаа болон гүйцэтгэсэн аргаас хамаарна.<ref>{{cite web |title=Micropigmentation (Permanent Makeup): How it's Done, Risks |url=https://my.clevelandclinic.org/health/treatments/11004-micropigmentation |website=Cleveland Clinic}}</ref> Нунтаг хөмсөг нь хөмсөгний үс сийрэг хүмүүст хөмсгийг илүү өтгөн харагдуулах, өдөр тутмын будалтын хугацааг багасгах боломж олгодог. Гэхдээ энэ нь байгалийн хөмсөгний үсийг шинээр ургуулдаг арга биш юм. Арьсанд пигмент оруулах бусад процедурын адил халдвар, харшлын урвал, үрэвсэл, сорвижилт зэрэг эрсдэлтэй. Иймээс ариун цэврийн шаардлага хангасан орчинд, зохих сургалттай мэргэжилтнээр хийлгэх нь чухал.<ref>{{cite web |title=Tattoos and Permanent Makeup: Fact Sheet |url=https://www.fda.gov/cosmetics/cosmetic-products/tattoos-permanent-makeup-fact-sheet |website=U.S. Food and Drug Administration}}</ref> == Соёл ба гоо зүйн ач холбогдол == Хөмсөгний хэлбэр, өнгө, өтгөн шингэн байдал нь олон орны гоо сайхны уламжлал, загварын чиг хандлагад чухал байр суурь эзэлдэг. Түүхийн янз бүрийн үед нарийн, нимгэн хөмсөг болон өтгөн, тод хөмсөг зэрэг өөр өөр хэв маяг түгээмэл байжээ. Орчин үеийн гоо сайхны салбарт хөмсөг засах, будах, хэлбэржүүлэх, микропигментаци хийх зэрэг үйлчилгээ өргөн хэрэглэгддэг. Гэвч хөмсөгний гоо зүйн үнэлэмж нь соёл, цаг үе болон хувь хүний сонголтоос хамааран өөрчлөгддөг. == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Нүүр]] [[Ангилал:Нүдний анатоми]] [[Ангилал:Биеийн үс]] {{stub}} 3ytgy1u6suuv5l3xwy3oroou6hm8wfl 0 26822 874373 808821 2026-10-28T02:02:02Z Эрдэнийн тобчи 108163 874373 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс Нохойн үүлдэр | image = Golden Retriever standing Tucker.jpg | image_caption = Алтлаг ретривер | name = Алтлаг ретривер | altname = Golden Retriever | nickname = Алтан сор | country = [[Шотланд]] | fcigroup = 8 | fcisection = 1 | fcinum = 111 | fcistd = http://www.fci.be/uploaded_files/111g08-en.doc | akcgroup = Спорт | akcstd = http://www.akc.org/breeds/golden_retriever/index.cfm | ankcgroup = Бүлэг 3 - (бууны нохой) | ankcstd = http://www.ankc.org.au/Breed_Details.aspx?bid=86 | ckcgroup = Бүлэг 1 - (спорт) | ckcstd = http://www.ckc.ca/en/Default.aspx?tabid=99&BreedCode=AIA | kcukgroup = Спортын | kcukstd = http://www.thekennelclub.org.uk/item/108 | maleheight = 58-61 см (23-24 инч) | maleweight = дунджаар 29-34 кг (65-75 lbs) | femaleheight = 55-57 см (21 1/2-22 1/2 инч) | femaleweight = дунджаар 27-32 кг (60-70 lbs) | coat = Шулуун эсвэл долгиолсон, өтгөн давхар үстэй | color = Алтлаг болон цайвар шаргал өнгөний хооронд | life_span = 10–12 жил }}<!-- End Infobox --> '''Алтлаг ретривер''' ({{lang-en|Golden Retriever}}) нь Шотландад XIX зууны үед бий болгосон, дундаас том хэмжээтэй, ан агнуурын зориулалттай нохойн үүлдэр юм. Ан авын үеэр буудсан шувуу болон бусад агнасан амьтныг олж, эзэндээ авчрах чадвараараа алдартай. Оюун ухаан, сургах чадвар, нөхөрсөг зан чанарынхаа ачаар гэр бүлийн тэжээвэр амьтан болон туслах нохойн хувьд өргөн тархжээ.<ref name="GRCA">{{cite web |title=Breed History |url=https://grca.org/about-the-breed/breed-history/ |website=Golden Retriever Club of America}}</ref> == Түүх == Алтлаг ретриверийн үүлдэр XIX зууны дунд үеэс Шотландын өндөрлөг нутагт хөгжиж эхэлсэн. Энэ үүлдрийг бий болгоход Шотландын ан агнуурын уламжлал, хуурай газар болон усанд агнасан олзыг авчрах чадвартай нохой шаардлагатай байсан нь чухал нөлөө үзүүлжээ. Үүлдрийн хөгжлийг Твидмутын анхны барон Дадли Маржорибэнксийн нэртэй холбон үздэг. Тэрээр Шотландын Гуизачан эдлэндээ шаргал өнгийн ретриверийг Твид усны спаниельтэй нийлүүлж, улмаар үр төлүүдээс нь сонгон үржүүлжээ. Дараагийн үеийн үржүүлэгт Ирланд сетер болон бусад ретриверийн төрлийн нохдыг ашигласан байна.<ref name="GRCA"/><ref name="KC">{{cite web |title=Retriever (Golden) |url=https://www.royalkennelclub.com/search/breeds-a-to-z/breeds/gundog/retriever-golden/ |website=The Royal Kennel Club}}</ref> Эрт үед уг үүлдрийг Оросын циркийн нохдоос гаралтай гэсэн таамаглал түгээмэл байв. Гэвч 1952 онд Твидмутын үржүүлгийн бүртгэлүүд нийтэд ил болсноор уг таамаглалыг батлах баримт байхгүй нь тодорхой болж, үүлдрийн гарал үүслийн талаар илүү найдвартай мэдээлэл бий болсон юм.<ref name="GRCA"/> Английн Кеннел клуб 1911 онд шаргал ретриверийг тусдаа үүлдрийн төрөл болгон хүлээн зөвшөөрчээ. Эхэндээ түүнийг шар эсвэл алтлаг ретривер гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд хожим Golden Retriever гэсэн нэр тогтжээ. Олон улсын кинологийн холбоо (FCI) уг үүлдрийг 1954 онд эцэслэн хүлээн зөвшөөрсөн байна.<ref name="KC"/><ref name="FCI">{{cite web |title=Golden Retriever |url=https://fci.be/en/nomenclature/GOLDEN-RETRIEVER-111.html |website=Fédération Cynologique Internationale}}</ref> == Гадаад төрх == Алтлаг ретривер нь биеийн харьцаа тэнцвэртэй, булчинлаг, хөдөлгөөн сайтай нохой юм. Толгой нь биеийн хэмжээтэйгээ зохицсон, нүд нь ихэвчлэн бараан бор өнгөтэй, чих нь дунд зэргийн хэмжээтэй бөгөөд толгойн хоёр талаар унждаг. Үс нь өтгөн, уснаас хамгаалах шинжтэй дотуур давхаргатай. Гаднах үс нь шулуун эсвэл долгиолсон байж болох бөгөөд цээж, хэвлий, хөл болон сүүлний хэсэгт илүү урт үстэй байдаг. Үсний өнгө нь цайвар шаргалаас бараан алтлаг хүртэл янз бүр байна. Улаан хүрэн эсвэл зандан өнгө нь үүлдрийн стандартын үндсэн өнгөнд хамаардаггүй.<ref name="FCI"/> Нас бие гүйцсэн эр нохойн сэрвээний өндөр ерөнхийдөө 56–61 см, эм нохойнх 51–56 см орчим байдаг. Биеийн жин нь тухайн нохойн биеийн бүтэц, нас, хөдөлгөөний хэмжээ болон хооллолтоос хамааран ялгаатай байна.<ref name="FCI"/> == Зан чанар == Алтлаг ретривер нь нөхөрсөг, ухаалаг, сургахад хялбар, хүнтэй хамтран ажиллах дуртай нохой юм. Ихэнхдээ гэр бүлийн гишүүд болон бусад амьтадтай эвтэй байдаг боловч зан төлөв нь тухайн нохойн удамшил, нийгэмшүүлэлт, сургалт, амьдрах орчноос хамаарна. Энэ үүлдэр нь хүний зааврыг дагах, эд зүйл авчрах, үнэрээр хайх болон төрөл бүрийн даалгавар гүйцэтгэх чадвараараа алдартай. Гөлөг байхаас нь эхлэн нийгэмшүүлэх, эерэг аргаар сургах, тогтмол хөдөлгөөн хийлгэх нь түүний бие болон сэтгэцийн эрүүл мэндэд чухал юм. == Ажил, хэрэглээ == Алтлаг ретриверийг анх агнуурын үед буудсан шувуу болон бусад олзыг олж авчрах зорилгоор үржүүлсэн. Усанд сэлэх чадвар, үнэрлэх мэдрэмж, эзэнтэйгээ хамтран ажиллах хүсэл нь түүнийг энэ төрлийн ажилд тохиромжтой болгожээ. Орчин үед уг үүлдрийг дараах чиглэлээр ашигладаг. Ан агнуурын олз авчрах ажил. Дуулгавартай байдлын сургалт болон нохойн спорт. Эрэн хайх, аврах ажиллагаа. Харааны бэрхшээлтэй хүмүүст зориулсан хөтөч нохойн ажил. Хөгжлийн бэрхшээлтэй болон бусад хэрэгцээтэй хүмүүст туслах нохойн ажил. Үнэрээр хайх, илрүүлэх сургалт болон ажиллагаа. Нохой бүрийн чадвар, тохирох ажил нь сургалт, эрүүл мэнд, зан төлөвөөс хамаардаг. Иймээс эдгээр үүргийг бүх алтлаг ретривер ижил түвшинд гүйцэтгэнэ гэж үзэж болохгүй.<ref name="GRCA"/> == Арчилгаа ба эрүүл мэнд == Алтлаг ретривер нь идэвхтэй хөдөлгөөн шаарддаг үүлдэр юм. Өдөр бүр салхилуулах, тоглуулах, эд зүйл авчруулах дасгал хийх, сургах зэрэг үйл ажиллагаа нь түүний биеийн болон оюуны хэрэгцээг хангахад тустай. Өтгөн үс нь тогтмол самнах шаардлагатай бөгөөд улирлын үс гуужилтын үед илүү их үс унаж болно. Мөн чих, шүд, хумсыг тогтмол шалгаж, цэвэрлэх нь чухал. Энэ үүлдрийн нохойд түнхний болон тохойн үений дисплази, нүдний зарим эмгэг, зүрхний өвчин, зарим төрлийн хавдар зэрэг эрүүл мэндийн асуудал тохиолдож болно. Гэхдээ эдгээр өвчин бүх нохойд заавал илэрдэггүй. Үржлийн нохдын эрүүл мэндийн үзлэг, малын эмчийн тогтмол хяналт, зохистой хооллолт болон биеийн жингийн хяналт нь урьдчилан сэргийлэхэд чухал үүрэгтэй. == Тэжээвэр амьтан болгон тэжээх нь == Алтлаг ретривер нь нөхөрсөг зан чанар, сургах чадварынхаа ачаар гэр бүлийн нохой болгон өргөн тэжээгддэг. Хүүхэдтэй гэр бүл, идэвхтэй амьдралын хэв маягтай хүмүүс, нохой сургах сонирхолтой эзэдтэй сайн зохицож болох боловч нохой бүрийн зан төлөвийг харгалзан үзэх шаардлагатай. Энэ үүлдэр нь удаан хугацаагаар ганцаараа байх, хөдөлгөөн багатай амьдрах нөхцөлд тохиромжгүй байж болно. Түүнийг тэжээхээр шийдэхдээ өдөр тутмын хөдөлгөөн, сургалт, үс арчилгаа, мал эмнэлгийн зардал болон урт хугацааны хариуцлагыг урьдчилан тооцох хэрэгтэй. == Соёлын нөлөө == Алтлаг ретривер нь олон оронд гэр бүлийн нөхөрсөг нохойн бэлгэдэл болсон. Түүний дөлгөөн төрх, алтлаг үс, хүнтэй харилцах чадвар нь гэрэл зураг, сурталчилгаа, телевизийн нэвтрүүлэг болон кинонд түгээмэл дүрслэгдэхэд нөлөөлжээ. Уран сайхны бүтээлүүдэд энэ үүлдрийг үнэнч, ухаалаг, тусархаг нохойн дүрээр харуулах нь элбэг. Тухайлбал, АНУ-ын Air Bud киноны гол дүрийн нохой Бадди нь алтлаг ретривер бөгөөд спортын чадвартай, хүнтэй нөхөрсөг харилцдаг нохойн дүрийг олон нийтэд таниулсан. Мөн уг үүлдрийн нохдыг туслах болон хөтөч нохойн ажилд ашигладаг нь хүн, амьтны хамтын ажиллагааны талаарх ойлголтыг түгээн дэлгэрүүлэхэд хувь нэмэр оруулдаг. Алтлаг ретриверийн дэлхий даяарх алдар нэр нь түүний ажиллах чадвар, сургах боломж, нөхөрсөг зан чанар болон хэвлэл мэдээллийн дүрслэлтэй холбоотой юм. == Эшлэл == <references/> fn1i70rgsvzp6kn1dpxyz9qdlce5pqa 874426 874373 2026-10-28T07:45:59Z Zorigt 49 874426 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс Нохойн үүлдэр | image = Golden Retriever standing Tucker.jpg | image_caption = Алтлаг ретривер | name = Алтлаг ретривер | altname = Golden Retriever | nickname = Алтан сор | country = [[Шотланд]] | fcigroup = 8 | fcisection = 1 | fcinum = 111 | fcistd = http://www.fci.be/uploaded_files/111g08-en.doc | akcgroup = Спорт | akcstd = http://www.akc.org/breeds/golden_retriever/index.cfm | ankcgroup = Бүлэг 3 - (бууны нохой) | ankcstd = http://www.ankc.org.au/Breed_Details.aspx?bid=86 | ckcgroup = Бүлэг 1 - (спорт) | ckcstd = http://www.ckc.ca/en/Default.aspx?tabid=99&BreedCode=AIA | kcukgroup = Спортын | kcukstd = http://www.thekennelclub.org.uk/item/108 | maleheight = 58-61 см (23-24 инч) | maleweight = дунджаар 29-34 кг (65-75 lbs) | femaleheight = 55-57 см (21 1/2-22 1/2 инч) | femaleweight = дунджаар 27-32 кг (60-70 lbs) | coat = Шулуун эсвэл долгиолсон, өтгөн давхар үстэй | color = Алтлаг болон цайвар шаргал өнгөний хооронд | life_span = 10–12 жил }}<!-- End Infobox --> '''Алтлаг ретривер''' ({{lang-en|Golden Retriever}}) нь Шотландад XIX зууны үед бий болгосон, дундаас том хэмжээтэй, ан агнуурын зориулалттай нохойн үүлдэр юм. Ан авын үеэр буудсан шувуу болон бусад агнасан амьтныг олж, эзэндээ авчрах чадвараараа алдартай. Оюун ухаан, сургах чадвар, нөхөрсөг зан чанарынхаа ачаар гэр бүлийн тэжээвэр амьтан болон туслах нохойн хувьд өргөн тархжээ.<ref name="GRCA">{{cite web |title=Breed History |url=https://grca.org/about-the-breed/breed-history/ |website=Golden Retriever Club of America}}</ref> == Түүх == Алтлаг ретриверийн үүлдэр XIX зууны дунд үеэс Шотландын өндөрлөг нутагт хөгжиж эхэлсэн. Энэ үүлдрийг бий болгоход Шотландын ан агнуурын уламжлал, хуурай газар болон усанд агнасан олзыг авчрах чадвартай нохой шаардлагатай байсан нь чухал нөлөө үзүүлжээ. Үүлдрийн хөгжлийг Твидмутын анхны барон Дадли Маржорибэнксийн нэртэй холбон үздэг. Тэрээр Шотландын Гуизачан эдлэндээ шаргал өнгийн ретриверийг Твид усны спаниельтэй нийлүүлж, улмаар үр төлүүдээс нь сонгон үржүүлжээ. Дараагийн үеийн үржүүлэгт Ирланд сетер болон бусад ретриверийн төрлийн нохдыг ашигласан байна.<ref name="GRCA"/><ref name="KC">{{cite web |title=Retriever (Golden) |url=https://www.royalkennelclub.com/search/breeds-a-to-z/breeds/gundog/retriever-golden/ |website=The Royal Kennel Club}}</ref> Эрт үед уг үүлдрийг Оросын циркийн нохдоос гаралтай гэсэн таамаглал түгээмэл байв. Гэвч 1952 онд Твидмутын үржүүлгийн бүртгэлүүд нийтэд ил болсноор уг таамаглалыг батлах баримт байхгүй нь тодорхой болж, үүлдрийн гарал үүслийн талаар илүү найдвартай мэдээлэл бий болсон юм.<ref name="GRCA"/> Английн Кеннел клуб 1911 онд шаргал ретриверийг тусдаа үүлдрийн төрөл болгон хүлээн зөвшөөрчээ. Эхэндээ түүнийг шар эсвэл алтлаг ретривер гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд хожим Golden Retriever гэсэн нэр тогтжээ. Олон улсын кинологийн холбоо (FCI) уг үүлдрийг 1954 онд эцэслэн хүлээн зөвшөөрсөн байна.<ref name="KC"/><ref name="FCI">{{cite web |title=Golden Retriever |url=https://fci.be/en/nomenclature/GOLDEN-RETRIEVER-111.html |website=Fédération Cynologique Internationale}}</ref> == Гадаад төрх == Алтлаг ретривер нь биеийн харьцаа тэнцвэртэй, булчинлаг, хөдөлгөөн сайтай нохой юм. Толгой нь биеийн хэмжээтэйгээ зохицсон, нүд нь ихэвчлэн бараан бор өнгөтэй, чих нь дунд зэргийн хэмжээтэй бөгөөд толгойн хоёр талаар унждаг. Үс нь өтгөн, уснаас хамгаалах шинжтэй дотуур давхаргатай. Гаднах үс нь шулуун эсвэл долгиолсон байж болох бөгөөд цээж, хэвлий, хөл болон сүүлний хэсэгт илүү урт үстэй байдаг. Үсний өнгө нь цайвар шаргалаас бараан алтлаг хүртэл янз бүр байна. Улаан хүрэн эсвэл зандан өнгө нь үүлдрийн стандартын үндсэн өнгөнд хамаардаггүй.<ref name="FCI"/> Нас бие гүйцсэн эр нохойн сэрвээний өндөр ерөнхийдөө 56–61 см, эм нохойнх 51–56 см орчим байдаг. Биеийн жин нь тухайн нохойн биеийн бүтэц, нас, хөдөлгөөний хэмжээ болон хооллолтоос хамааран ялгаатай байна.<ref name="FCI"/> == Зан чанар == Алтлаг ретривер нь нөхөрсөг, ухаалаг, сургахад хялбар, хүнтэй хамтран ажиллах дуртай нохой юм. Ихэнхдээ гэр бүлийн гишүүд болон бусад амьтадтай эвтэй байдаг боловч зан төлөв нь тухайн нохойн удамшил, нийгэмшүүлэлт, сургалт, амьдрах орчноос хамаарна. Энэ үүлдэр нь хүний зааврыг дагах, эд зүйл авчрах, үнэрээр хайх болон төрөл бүрийн даалгавар гүйцэтгэх чадвараараа алдартай. Гөлөг байхаас нь эхлэн нийгэмшүүлэх, эерэг аргаар сургах, тогтмол хөдөлгөөн хийлгэх нь түүний бие болон сэтгэцийн эрүүл мэндэд чухал юм. == Ажил, хэрэглээ == Алтлаг ретриверийг анх агнуурын үед буудсан шувуу болон бусад олзыг олж авчрах зорилгоор үржүүлсэн. Усанд сэлэх чадвар, үнэрлэх мэдрэмж, эзэнтэйгээ хамтран ажиллах хүсэл нь түүнийг энэ төрлийн ажилд тохиромжтой болгожээ. Орчин үед уг үүлдрийг дараах чиглэлээр ашигладаг. *Ан агнуурын олз авчрах ажил. *Дуулгавартай байдлын сургалт болон нохойн спорт. *Эрэн хайх, аврах ажиллагаа. *Харааны бэрхшээлтэй хүмүүст зориулсан хөтөч нохойн ажил. *Хөгжлийн бэрхшээлтэй болон бусад хэрэгцээтэй хүмүүст туслах нохойн ажил. *Үнэрээр хайх, илрүүлэх сургалт болон ажиллагаа. Нохой бүрийн чадвар, тохирох ажил нь сургалт, эрүүл мэнд, зан төлөвөөс хамаардаг. Иймээс эдгээр үүргийг бүх алтлаг ретривер ижил түвшинд гүйцэтгэнэ гэж үзэж болохгүй.<ref name="GRCA"/> == Арчилгаа ба эрүүл мэнд == Алтлаг ретривер нь идэвхтэй хөдөлгөөн шаарддаг үүлдэр юм. Өдөр бүр салхилуулах, тоглуулах, эд зүйл авчруулах дасгал хийх, сургах зэрэг үйл ажиллагаа нь түүний биеийн болон оюуны хэрэгцээг хангахад тустай. Өтгөн үс нь тогтмол самнах шаардлагатай бөгөөд улирлын үс гуужилтын үед илүү их үс унаж болно. Мөн чих, шүд, хумсыг тогтмол шалгаж, цэвэрлэх нь чухал. Энэ үүлдрийн нохойд түнхний болон тохойн үений дисплази, нүдний зарим эмгэг, зүрхний өвчин, зарим төрлийн хавдар зэрэг эрүүл мэндийн асуудал тохиолдож болно. Гэхдээ эдгээр өвчин бүх нохойд заавал илэрдэггүй. Үржлийн нохдын эрүүл мэндийн үзлэг, малын эмчийн тогтмол хяналт, зохистой хооллолт болон биеийн жингийн хяналт нь урьдчилан сэргийлэхэд чухал үүрэгтэй. == Тэжээвэр амьтан болгон тэжээх нь == Алтлаг ретривер нь нөхөрсөг зан чанар, сургах чадварынхаа ачаар гэр бүлийн нохой болгон өргөн тэжээгддэг. Хүүхэдтэй гэр бүл, идэвхтэй амьдралын хэв маягтай хүмүүс, нохой сургах сонирхолтой эзэдтэй сайн зохицож болох боловч нохой бүрийн зан төлөвийг харгалзан үзэх шаардлагатай. Энэ үүлдэр нь удаан хугацаагаар ганцаараа байх, хөдөлгөөн багатай амьдрах нөхцөлд тохиромжгүй байж болно. Түүнийг тэжээхээр шийдэхдээ өдөр тутмын хөдөлгөөн, сургалт, үс арчилгаа, мал эмнэлгийн зардал болон урт хугацааны хариуцлагыг урьдчилан тооцох хэрэгтэй. == Соёлын нөлөө == Алтлаг ретривер нь олон оронд гэр бүлийн нөхөрсөг нохойн бэлгэдэл болсон. Түүний дөлгөөн төрх, алтлаг үс, хүнтэй харилцах чадвар нь гэрэл зураг, сурталчилгаа, телевизийн нэвтрүүлэг болон кинонд түгээмэл дүрслэгдэхэд нөлөөлжээ. Уран сайхны бүтээлүүдэд энэ үүлдрийг үнэнч, ухаалаг, тусархаг нохойн дүрээр харуулах нь элбэг. Тухайлбал, АНУ-ын Air Bud киноны гол дүрийн нохой Бадди нь алтлаг ретривер бөгөөд спортын чадвартай, хүнтэй нөхөрсөг харилцдаг нохойн дүрийг олон нийтэд таниулсан. Мөн уг үүлдрийн нохдыг туслах болон хөтөч нохойн ажилд ашигладаг нь хүн, амьтны хамтын ажиллагааны талаарх ойлголтыг түгээн дэлгэрүүлэхэд хувь нэмэр оруулдаг. Алтлаг ретриверийн дэлхий даяарх алдар нэр нь түүний ажиллах чадвар, сургах боломж, нөхөрсөг зан чанар болон хэвлэл мэдээллийн дүрслэлтэй холбоотой юм. == Эшлэл == <references/> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Golden Retriever}} [[Ангилал:ОУКХ-Бүлэг 8]] [[Ангилал:Европ нохойн үүлдэр]] [[Ангилал:Анч нохойн үүлдэр]] [[Ангилал:Sporting Group (Америкийн Кеннел Клуб)]] [[Ангилал:Gundog Group (Кеннел Клуб)]] dxdw04q6qwsc0hgi2qqp0ge3azuc0zu 0 28540 874442 864979 2026-10-28T08:35:08Z Эрдэнийн тобчи 108163 874442 wikitext text/x-wiki [[File:IndonesiaSouthKalimantan.png|thumb|Ногоон өнгөөр Өмнөд Калимантан мужийг тэмдэглэв]] '''Өмнөд Калимантан''' ([[индонез хэл|индонезээр]] ''Kalimantan Selatan'') нь [[Индонез]] улсын [[Калимантан]] аралд орших муж юм. Муж нь Борнео арлын зүүн өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд баруун талаараа [[Төв Калимантан]], зүүн талаараа [[Макасарын хоолой]], өмнөд талаараа [[Ява тэнгис]], хойд талаараа Зүүн Калимантан болон бусад хөрш бүс нутагтай хиллэнэ. Мужийн нутаг дэвсгэр нь эргийн нам дор газар, гол мөрний сав газар, ой модтой бүс болон уул толгодоос бүрддэг. Өмнөд Калимантан нь ойролцоогоор 37,000 км² нутаг дэвсгэртэй бөгөөд 2024 оны хүн амын тооцоогоор 4.27 сая орчим хүн амтай байв.<ref>{{cite web |url=https://kalsel.bps.go.id/id/statistics-table/3/V1ZSbFRUY3lTbFpEYTNsVWNGcDZjek53YkhsNFFUMDkjMw%3D%3D/population--population-growth-rate--percentage-distribution-of-population--population-density--and-population-sex-ratio-by-regency-municipality-in-kalimantan-selatan-province--2024.html?year=2024 |title=Өмнөд Калимантан мужийн хүн амын статистик, 2024 |publisher=Badan Pusat Statistik Provinsi Kalimantan Selatan |accessdate=2026-10-28 }}</ref> Мужийн засаг захиргааны төв нь [[Банжарбару]] (''Banjarbaru'') хот юм. Харин [[Банжармасин]] (''Banjarmasin'') нь худалдаа, үйлчилгээ, тээврийн чухал төв хэвээр байна. Өмнөд Калимантаны уугуул хүн амын томоохон хэсгийг [[Банжар ястан]] бүрдүүлдэг. Мөн [[Даяк ястан]], [[Жава үндэстэн]], [[Буги ястан]] болон бусад угсаатны бүлгүүд амьдардаг. Тус муж нь Банжарын уламжлалт соёл, гол мөрний дагуух суурьшил, худалдааны түүх, байгалийн баялгаараа онцлог юм.<ref>{{cite book |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |title=Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape |year=2003 |url=https://archive.org/details/indonesiaspopula0000sury }}</ref> ==Газарзүй== Өмнөд Калимантан нь Борнео арлын өмнөд хэсэгт оршдог. Нутаг дэвсгэрийнх нь өмнөд хэсэг Ява тэнгистэй залгаж, зүүн хэсэг нь Макасарын хоолойн эрэг хүртэл үргэлжилнэ. Баруун болон хойд хэсэгтээ Калимантаны бусад мужтай хиллэдэг. Мужийн байгалийн тогтоц нь эргийн нам дор газар, гол мөрний хөндий, намаг, ой мод, толгод болон Мератусын нурууны хэсгүүдээс бүрдэнэ. Уул толгодоос эх авсан голууд нь нам дор газрын суурин, хөдөө аж ахуй, тээвэр болон худалдаанд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. [[Барито мөрөн]] болон түүний сав газар нь Өмнөд Калимантаны газарзүй, эдийн засагт чухал байр суурь эзэлдэг. Гол мөрний сүлжээ нь олон сууринг холбож, уламжлалт усан тээврийн хөгжилд нөлөөлсөн. Муж нь халуун орны уур амьсгалтай. Жилийн турш дулаан, чийглэг байх бөгөөд хур тунадасны хэмжээ улирлаас хамааран өөрчлөгдөнө. Бороо ихтэй улиралд үер усны эрсдэл нэмэгддэг бол хуурай улиралд ой, хүлэрт газрын түймэр гарах аюултай. ==Түүх== Өмнөд Калимантаны түүх нь Борнео арлын худалдааны сүлжээ, гол мөрний дагуух суурьшил болон Банжарын улс төрийн уламжлалтай нягт холбоотой. ===Банжарын султант улс=== XVI зуунд Банжарын султант улс бүс нутгийн улс төр, худалдааны томоохон төвүүдийн нэг болон хөгжсөн. Тус улсын түүх нь исламын шашин дэлгэрэх, гол мөрний дагуух худалдаа өргөжих, ой модны бүтээгдэхүүн болон чинжүү зэрэг бараа таваарын солилцоо нэмэгдэх үйл явцтай холбоотой байв. Банжармасин хот нь худалдаа, усан тээвэр, засаг захиргааны чухал төв болж, Калимантаны дотоод нутгийг эргийн бүс болон бусад арлын худалдааны боомтуудтай холбож байжээ. Банжарын султант улсын өв уламжлал нь өнөөгийн Өмнөд Калимантаны хэл, шашин, архитектур, хоол хүнс болон уламжлалт зан заншилд нөлөөлсөн. ===Колоничлолын үе ба Индонезийн тусгаар тогтнол=== Голландын колоничлолын үед Өмнөд Калимантаны нутаг дэвсгэр Нидерландын Зүүн Энэтхэгийн колонийн захиргаанд орсон. Тухайн үед бүс нутгийн байгалийн баялаг, худалдааны зам, газар нутгийн хяналт нь колонийн бодлогын чухал асуудал байв. 1945 онд Индонез тусгаар тогтнолоо тунхагласны дараа Өмнөд Калимантан тус улсын төрийн байгуулалд нэгтгэгдсэн. 1956 онд батлагдсан хууль тогтоомжийн дагуу Калимантаны мужийн зохион байгуулалтыг өөрчилж, 1957 оны 1 дүгээр сарын 1-нээс Өмнөд Калимантан тусдаа муж болон үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн.<ref>{{cite web |url=https://kalselprov.go.id/laman/profil%20daerah%20provinsi%20kalimantan%20selatan |title=Өмнөд Калимантан мужийн албан ёсны танилцуулга, түүх |publisher=Pemerintah Provinsi Kalimantan Selatan |accessdate=2026-10-28 }}</ref> ===Засаг захиргааны төвийн өөрчлөлт=== Банжармасин нь олон жилийн турш мужийн засаг захиргаа, худалдааны гол төв байв. Харин мужийн захиргааны зарим үйл ажиллагаа Банжарбару хот руу үе шаттайгаар шилжсэн. Банжарбару нь 2022 онд батлагдсан хууль тогтоомжийн дагуу Өмнөд Калимантан мужийн албан ёсны нийслэл болсон. ==Засаг захиргаа== Өмнөд Калимантан муж нь 11 хошуу буюу ''kabupaten'', 2 хот буюу ''kota''-оос бүрдэнэ. ===Хошууд=== * [[Баланган хошуу]] (''Kabupaten Balangan'') * [[Банжар хошуу]] (''Kabupaten Banjar'') * [[Барито Куала хошуу]] (''Kabupaten Barito Kuala'') * [[Хулу Сунгай Селатан хошуу]] (''Kabupaten Hulu Sungai Selatan'') * [[Хулу Сунгай Тенгах хошуу]] (''Kabupaten Hulu Sungai Tengah'') * [[Хулу Сунгай Утара хошуу]] (''Kabupaten Hulu Sungai Utara'') * [[Котабару хошуу]] (''Kabupaten Kotabaru'') * [[Табалонг хошуу]] (''Kabupaten Tabalong'') * [[Танах Бумбу хошуу]] (''Kabupaten Tanah Bumbu'') * [[Танах Лаут хошуу]] (''Kabupaten Tanah Laut'') * [[Тапин хошуу]] (''Kabupaten Tapin'') ===Хотууд=== * [[Банжарбару]] (''Kota Banjarbaru'') * [[Банжармасин]] (''Kota Banjarmasin'') Эдгээр засаг захиргааны нэгжүүд нь эргийн бүс, гол мөрний сав газар, уул толгод болон хот суурингийн харилцан адилгүй нөхцөлийг хамардаг. ==Хүн ам ба угсаатны бүлгүүд== Өмнөд Калимантаны хүн амын дийлэнх хэсгийг Банжар ястан бүрдүүлдэг. Банжарчууд нь өөрийн хэл, уламжлалт зан заншил, гар урлал, хоол хүнс болон исламын шашинтай холбоотой соёлын өвтэй. Мужид мөн Даяк угсаатны бүлгүүд, Жава, Буги, Малай болон Хятадын гаралтай иргэд зэрэг олон бүлэг амьдардаг. Тэдгээрийн зарим нь худалдаа, нүүдэл, ажил эрхлэлт болон гэр бүлийн холбоогоор дамжин бүс нутагт суурьшжээ. 2003 онд хэвлэгдсэн угсаатан, шашны талаарх судалгаанд тулгуурласан хуучин мэдээлэлд Банжар, Жава болон Буги бүлгүүдийн эзлэх хувийг тусгасан байдаг. Гэвч угсаатны бүлгийн хувь хэмжээ нь тооллогын он, ангилал, судалгааны аргаас хамаардаг тул эдгээр тоог өнөөгийн хүн амын бүтэц гэж шууд үзэх боломжгүй. 2024 оны албан ёсны статистикаар Өмнөд Калимантаны хүн ам ойролцоогоор 4.27 сая байв. Хүн ам нь Банжармасин, Банжарбару болон тэдгээрийн ойр орчмын суурин газруудад харьцангуй нягт төвлөрсөн байна.<ref>{{cite web |url=https://kalsel.bps.go.id/ |title=Өмнөд Калимантан мужийн статистикийн газар |publisher=Badan Pusat Statistik Provinsi Kalimantan Selatan |accessdate=2026-10-28 }}</ref> ==Эдийн засаг== Өмнөд Калимантаны эдийн засаг нь уул уурхай, хөдөө аж ахуй, худалдаа, үйлчилгээ, тээвэр болон боловсруулах үйлдвэрлэлд тулгуурладаг. ===Уул уурхай=== Муж нь нүүрс болон бусад ашигт малтмалын нөөцөөрөө алдартай. Уул уурхайн салбар нь ажлын байр, экспортын орлого, тээврийн дэд бүтцийн хөгжилд хувь нэмэр оруулдаг. Гэхдээ уул уурхайн үйл ажиллагаа нь газар ашиглалт, усны чанар, ой модны доройтол болон нөхөн сэргээлтийн асуудлыг дагуулдаг. ===Хөдөө аж ахуй=== Хөдөө аж ахуйн гол бүтээгдэхүүнд будаа, эрдэнэ шиш, төрөл бүрийн жимс, хүнсний ногоо болон дал модны тосны түүхий эд орно. Гол мөрний сав газар болон үржил шимтэй нам дор газар нь газар тариалан, мал аж ахуйд чухал ач холбогдолтой. Загас агнуур болон загас үржүүлэг нь эргийн бүс, гол мөрний дагуух суурингийн оршин суугчдын амьжиргаанд хувь нэмэр оруулдаг. ===Худалдаа ба үйлчилгээ=== Банжармасин нь уламжлалт худалдаа, усан тээвэр, бөөний худалдаа болон үйлчилгээний томоохон төв юм. Банжарбару нь төрийн захиргаа, боловсрол, үйлчилгээ болон тээврийн салбарт чухал байр суурь эзэлдэг. Гол мөрөн, авто зам болон далайн боомтын холболт нь мужийн дотоод болон гадаад худалдаанд нөлөөлдөг. ==Соёл== Өмнөд Калимантаны соёлын өвийн гол хэсгийг Банжарчуудын хэл, уламжлал, хөгжим, гар урлал болон хоолны соёл бүрдүүлдэг. Мөн Даяк болон бусад угсаатны бүлгүүдийн соёлын уламжлал бүс нутгийн олон янз байдлыг баяжуулдаг. ===Хэл=== Банжар хэл нь мужийн олон оршин суугчдын өдөр тутмын харилцаанд хэрэглэгддэг. Индонез хэл нь боловсрол, төрийн захиргаа болон улсын хэмжээнд харилцах үндсэн хэл юм. Зарим нутгийн иргэд Даяк болон бусад хэлээр ярьдаг. ===Уламжлалт гар урлал=== Банжарын уламжлалт гар урлалд нэхмэл эдлэл, модон эдлэл, металл боловсруулалт болон үнэт эдлэл хийх арга барил багтдаг. Мөн Мартapura орчим нь алмааз, үнэт чулууны худалдаа болон боловсруулалтаараа танигдсан. ===Хоол хүнс=== Өмнөд Калимантаны хоолны соёл нь гол мөрөн, загас агнуур, будаа болон нутгийн халуун орны ургамалтай холбоотой. Загасаар хийсэн хоол, халуун ногоотой амтлагч, уламжлалт амттан болон нутгийн жимс өргөн хэрэглэгддэг. Банжарын уламжлалт хоол нь Индонезийн бусад бүс нутгийн хоолны соёлтой харилцан нөлөөлж, нутгийн онцлогийг хадгалсаар ирсэн. ==Аялал жуулчлал== Өмнөд Калимантан нь байгалийн тогтоц, гол мөрний соёл, түүхэн дурсгалт газар болон уламжлалт худалдаагаараа жуулчдын сонирхлыг татдаг. ===Банжармасины хөвөгч зах=== Банжармасин хотын хөвөгч захууд нь нутгийн гол мөрний амьдрал, худалдааны уламжлалыг харуулдаг. Худалдаачид жижиг завиар жимс, хүнсний бүтээгдэхүүн болон бусад бараа борлуулдаг. Эдгээр зах нь хотын соёлын өв, аялал жуулчлалын танигдсан үзмэрүүдийн нэг юм. ===Локсадо ба Мератусын нуруу=== Локсадо орчим нь Мератусын нурууны байгалийн орчин, ой мод, гол горхи болон нутгийн Даяк Мератус иргэдийн соёлтой холбоотой. Энэ бүсэд байгалийн аялал, явган аялал болон уламжлалт суурингийн амьдралтай танилцах боломжтой. ===Мартapura ба үнэт чулууны худалдаа=== Мартapura хот нь үнэт чулуу, ялангуяа алмаазын худалдаа, боловсруулалтаараа алдартай. Хотын зах, гар урлалын газрууд нь Өмнөд Калимантаны худалдааны уламжлалтай танилцах боломж олгодог. ===Байгалийн аялал=== Мужийн ой мод, гол мөрөн, толгод болон эргийн бүсүүд нь байгалийн аялал, загас агнуур, завины аялал болон экологийн боловсролд тохиромжтой орчин бүрдүүлдэг. Гэхдээ аялал жуулчлалын үйл ажиллагааг байгаль орчны хамгаалалтай уялдуулах шаардлагатай. ==Байгаль орчин== Өмнөд Калимантаны байгаль орчин нь халуун орны ой, намаг, гол мөрний сав газар болон эргийн экосистемээс бүрддэг. Эдгээр орчин нь олон төрлийн ургамал, амьтны амьдрах орчин болж, орон нутгийн усны нөөц болон амьжиргаанд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Гэвч уул уурхай, ой модны хомсдол, газар ашиглалтын өөрчлөлт, усны бохирдол болон ой хээрийн түймэр зэрэг асуудал байгалийн экосистемд дарамт учруулдаг. Хуурай улиралд түймрийн эрсдэл нэмэгдэхээс гадна хур тунадас ихтэй үед үер, хөрсний элэгдэл үүсэх боломжтой. Байгаль орчны хамгаалалд ойг нөхөн сэргээх, усны чанарыг хянах, уул уурхайн талбайг нөхөн сэргээх, хүлэрт газар болон гол мөрний сав газрыг зохистой удирдах арга хэмжээ чухал юм. ==Мөн үзэх== * [[Калимантан]] * [[Банжармасин]] * [[Банжарбару]] * [[Банжарын султант улс]] * [[Индонез]] ==Зүүлтийн тайлбар== {{reflist}} 0wt4bkzagtytaf36sde474lt1zwymce 874450 874442 2026-10-28T08:49:21Z Zorigt 49 874450 wikitext text/x-wiki [[File:IndonesiaSouthKalimantan.png|thumb|Ногоон өнгөөр Өмнөд Калимантан мужийг тэмдэглэв]] '''Өмнөд Калимантан''' ([[индонез хэл|индонезээр]] ''Kalimantan Selatan'') нь [[Индонез]] улсын [[Калимантан]] аралд орших муж юм. Муж нь Борнео арлын зүүн өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд баруун талаараа [[Төв Калимантан]], зүүн талаараа [[Макасарын хоолой]], өмнөд талаараа [[Ява тэнгис]], хойд талаараа Зүүн Калимантан болон бусад хөрш бүс нутагтай хиллэнэ. Мужийн нутаг дэвсгэр нь эргийн нам дор газар, гол мөрний сав газар, ой модтой бүс болон уул толгодоос бүрддэг. Өмнөд Калимантан нь ойролцоогоор 37,000 км² нутаг дэвсгэртэй бөгөөд 2024 оны хүн амын тооцоогоор 4.27 сая орчим хүн амтай байв.<ref>{{cite web |url=https://kalsel.bps.go.id/id/statistics-table/3/V1ZSbFRUY3lTbFpEYTNsVWNGcDZjek53YkhsNFFUMDkjMw%3D%3D/population--population-growth-rate--percentage-distribution-of-population--population-density--and-population-sex-ratio-by-regency-municipality-in-kalimantan-selatan-province--2024.html?year=2024 |title=Өмнөд Калимантан мужийн хүн амын статистик, 2024 |publisher=Badan Pusat Statistik Provinsi Kalimantan Selatan |accessdate=2026-10-28 }}</ref> Мужийн засаг захиргааны төв нь [[Банжарбару]] (''Banjarbaru'') хот юм. Харин [[Банжармасин]] (''Banjarmasin'') нь худалдаа, үйлчилгээ, тээврийн чухал төв хэвээр байна. Өмнөд Калимантаны уугуул хүн амын томоохон хэсгийг [[Банжар ястан]] бүрдүүлдэг. Мөн [[Даяк ястан]], [[Жава үндэстэн]], [[Буги ястан]] болон бусад угсаатны бүлгүүд амьдардаг. Тус муж нь Банжарын уламжлалт соёл, гол мөрний дагуух суурьшил, худалдааны түүх, байгалийн баялгаараа онцлог юм.<ref>{{cite book |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |title=Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape |year=2003 |url=https://archive.org/details/indonesiaspopula0000sury }}</ref> ==Газар зүй== Өмнөд Калимантан нь Борнео арлын өмнөд хэсэгт оршдог. Нутаг дэвсгэрийнх нь өмнөд хэсэг Ява тэнгистэй залгаж, зүүн хэсэг нь Макасарын хоолойн эрэг хүртэл үргэлжилнэ. Баруун болон хойд хэсэгтээ Калимантаны бусад мужтай хиллэдэг. Мужийн байгалийн тогтоц нь эргийн нам дор газар, гол мөрний хөндий, намаг, ой мод, толгод болон Мератусын нурууны хэсгүүдээс бүрдэнэ. Уул толгодоос эх авсан голууд нь нам дор газрын суурин, хөдөө аж ахуй, тээвэр болон худалдаанд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. [[Барито мөрөн]] болон түүний сав газар нь Өмнөд Калимантаны газар зүй, эдийн засагт чухал байр суурь эзэлдэг. Гол мөрний сүлжээ нь олон сууринг холбож, уламжлалт усан тээврийн хөгжилд нөлөөлсөн. Муж нь халуун орны уур амьсгалтай. Жилийн турш дулаан, чийглэг байх бөгөөд хур тунадасны хэмжээ улирлаас хамааран өөрчлөгдөнө. Бороо ихтэй улиралд үер усны эрсдэл нэмэгддэг бол хуурай улиралд ой, хүлэрт газрын түймэр гарах аюултай. ==Түүх== Өмнөд Калимантаны түүх нь Борнео арлын худалдааны сүлжээ, гол мөрний дагуух суурьшил болон Банжарын улс төрийн уламжлалтай нягт холбоотой. ===Банжарын султант улс=== XVI зуунд Банжарын султант улс бүс нутгийн улс төр, худалдааны томоохон төвүүдийн нэг болон хөгжсөн. Тус улсын түүх нь исламын шашин дэлгэрэх, гол мөрний дагуух худалдаа өргөжих, ой модны бүтээгдэхүүн болон чинжүү зэрэг бараа таваарын солилцоо нэмэгдэх үйл явцтай холбоотой байв. Банжармасин хот нь худалдаа, усан тээвэр, засаг захиргааны чухал төв болж, Калимантаны дотоод нутгийг эргийн бүс болон бусад арлын худалдааны боомтуудтай холбож байжээ. Банжарын султант улсын өв уламжлал нь өнөөгийн Өмнөд Калимантаны хэл, шашин, архитектур, хоол хүнс болон уламжлалт зан заншилд нөлөөлсөн. ===Колоничлолын үе ба Индонезийн тусгаар тогтнол=== Голландын колоничлолын үед Өмнөд Калимантаны нутаг дэвсгэр Нидерландын Зүүн Энэтхэгийн колонийн захиргаанд орсон. Тухайн үед бүс нутгийн байгалийн баялаг, худалдааны зам, газар нутгийн хяналт нь колонийн бодлогын чухал асуудал байв. 1945 онд Индонез тусгаар тогтнолоо тунхагласны дараа Өмнөд Калимантан тус улсын төрийн байгуулалд нэгтгэгдсэн. 1956 онд батлагдсан хууль тогтоомжийн дагуу Калимантаны мужийн зохион байгуулалтыг өөрчилж, 1957 оны 1 дүгээр сарын 1-нээс Өмнөд Калимантан тусдаа муж болон үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн.<ref>{{cite web |url=https://kalselprov.go.id/laman/profil%20daerah%20provinsi%20kalimantan%20selatan |title=Өмнөд Калимантан мужийн албан ёсны танилцуулга, түүх |publisher=Pemerintah Provinsi Kalimantan Selatan |accessdate=2026-10-28 }}</ref> ===Засаг захиргааны төвийн өөрчлөлт=== Банжармасин нь олон жилийн турш мужийн засаг захиргаа, худалдааны гол төв байв. Харин мужийн захиргааны зарим үйл ажиллагаа Банжарбару хот руу үе шаттайгаар шилжсэн. Банжарбару нь 2022 онд батлагдсан хууль тогтоомжийн дагуу Өмнөд Калимантан мужийн албан ёсны нийслэл болсон. ==Засаг захиргаа== Өмнөд Калимантан муж нь 11 хошуу буюу ''kabupaten'', 2 хот буюу ''kota''-оос бүрдэнэ. ===Хошууд=== * [[Баланган хошуу]] (''Kabupaten Balangan'') * [[Банжар хошуу]] (''Kabupaten Banjar'') * [[Барито Куала хошуу]] (''Kabupaten Barito Kuala'') * [[Хулу Сунгай Селатан хошуу]] (''Kabupaten Hulu Sungai Selatan'') * [[Хулу Сунгай Тенгах хошуу]] (''Kabupaten Hulu Sungai Tengah'') * [[Хулу Сунгай Утара хошуу]] (''Kabupaten Hulu Sungai Utara'') * [[Котабару хошуу]] (''Kabupaten Kotabaru'') * [[Табалонг хошуу]] (''Kabupaten Tabalong'') * [[Танах Бумбу хошуу]] (''Kabupaten Tanah Bumbu'') * [[Танах Лаут хошуу]] (''Kabupaten Tanah Laut'') * [[Тапин хошуу]] (''Kabupaten Tapin'') ===Хотууд=== * [[Банжарбару]] (''Kota Banjarbaru'') * [[Банжармасин]] (''Kota Banjarmasin'') Эдгээр засаг захиргааны нэгжүүд нь эргийн бүс, гол мөрний сав газар, уул толгод болон хот суурингийн харилцан адилгүй нөхцөлийг хамардаг. ==Хүн ам ба угсаатны бүлгүүд== Өмнөд Калимантаны хүн амын дийлэнх хэсгийг Банжар ястан бүрдүүлдэг. Банжарчууд нь өөрийн хэл, уламжлалт зан заншил, гар урлал, хоол хүнс болон исламын шашинтай холбоотой соёлын өвтэй. Мужид мөн Даяк угсаатны бүлгүүд, Жава, Буги, Малай болон Хятадын гаралтай иргэд зэрэг олон бүлэг амьдардаг. Тэдгээрийн зарим нь худалдаа, нүүдэл, ажил эрхлэлт болон гэр бүлийн холбоогоор дамжин бүс нутагт суурьшжээ. 2003 онд хэвлэгдсэн угсаатан, шашны талаарх судалгаанд тулгуурласан хуучин мэдээлэлд Банжар, Жава болон Буги бүлгүүдийн эзлэх хувийг тусгасан байдаг. Гэвч угсаатны бүлгийн хувь хэмжээ нь тооллогын он, ангилал, судалгааны аргаас хамаардаг тул эдгээр тоог өнөөгийн хүн амын бүтэц гэж шууд үзэх боломжгүй. 2024 оны албан ёсны статистикаар Өмнөд Калимантаны хүн ам ойролцоогоор 4.27 сая байв. Хүн ам нь Банжармасин, Банжарбару болон тэдгээрийн ойр орчмын суурин газруудад харьцангуй нягт төвлөрсөн байна.<ref>{{cite web |url=https://kalsel.bps.go.id/ |title=Өмнөд Калимантан мужийн статистикийн газар |publisher=Badan Pusat Statistik Provinsi Kalimantan Selatan |accessdate=2026-10-28 }}</ref> ==Эдийн засаг== Өмнөд Калимантаны эдийн засаг нь уул уурхай, хөдөө аж ахуй, худалдаа, үйлчилгээ, тээвэр болон боловсруулах үйлдвэрлэлд тулгуурладаг. ===Уул уурхай=== Муж нь нүүрс болон бусад ашигт малтмалын нөөцөөрөө алдартай. Уул уурхайн салбар нь ажлын байр, экспортын орлого, тээврийн дэд бүтцийн хөгжилд хувь нэмэр оруулдаг. Гэхдээ уул уурхайн үйл ажиллагаа нь газар ашиглалт, усны чанар, ой модны доройтол болон нөхөн сэргээлтийн асуудлыг дагуулдаг. ===Хөдөө аж ахуй=== Хөдөө аж ахуйн гол бүтээгдэхүүнд будаа, эрдэнэ шиш, төрөл бүрийн жимс, хүнсний ногоо болон дал модны тосны түүхий эд орно. Гол мөрний сав газар болон үржил шимтэй нам дор газар нь газар тариалан, мал аж ахуйд чухал ач холбогдолтой. Загас агнуур болон загас үржүүлэг нь эргийн бүс, гол мөрний дагуух суурингийн оршин суугчдын амьжиргаанд хувь нэмэр оруулдаг. ===Худалдаа ба үйлчилгээ=== Банжармасин нь уламжлалт худалдаа, усан тээвэр, бөөний худалдаа болон үйлчилгээний томоохон төв юм. Банжарбару нь төрийн захиргаа, боловсрол, үйлчилгээ болон тээврийн салбарт чухал байр суурь эзэлдэг. Гол мөрөн, авто зам болон далайн боомтын холболт нь мужийн дотоод болон гадаад худалдаанд нөлөөлдөг. ==Соёл== Өмнөд Калимантаны соёлын өвийн гол хэсгийг Банжарчуудын хэл, уламжлал, хөгжим, гар урлал болон хоолны соёл бүрдүүлдэг. Мөн Даяк болон бусад угсаатны бүлгүүдийн соёлын уламжлал бүс нутгийн олон янз байдлыг баяжуулдаг. ===Хэл=== Банжар хэл нь мужийн олон оршин суугчдын өдөр тутмын харилцаанд хэрэглэгддэг. Индонез хэл нь боловсрол, төрийн захиргаа болон улсын хэмжээнд харилцах үндсэн хэл юм. Зарим нутгийн иргэд Даяк болон бусад хэлээр ярьдаг. ===Уламжлалт гар урлал=== Банжарын уламжлалт гар урлалд нэхмэл эдлэл, модон эдлэл, металл боловсруулалт болон үнэт эдлэл хийх арга барил багтдаг. Мөн Мартapura орчим нь алмааз, үнэт чулууны худалдаа болон боловсруулалтаараа танигдсан. ===Хоол хүнс=== Өмнөд Калимантаны хоолны соёл нь гол мөрөн, загас агнуур, будаа болон нутгийн халуун орны ургамалтай холбоотой. Загасаар хийсэн хоол, халуун ногоотой амтлагч, уламжлалт амттан болон нутгийн жимс өргөн хэрэглэгддэг. Банжарын уламжлалт хоол нь Индонезийн бусад бүс нутгийн хоолны соёлтой харилцан нөлөөлж, нутгийн онцлогийг хадгалсаар ирсэн. ==Аялал жуулчлал== Өмнөд Калимантан нь байгалийн тогтоц, гол мөрний соёл, түүхэн дурсгалт газар болон уламжлалт худалдаагаараа жуулчдын сонирхлыг татдаг. ===Банжармасины хөвөгч зах=== Банжармасин хотын хөвөгч захууд нь нутгийн гол мөрний амьдрал, худалдааны уламжлалыг харуулдаг. Худалдаачид жижиг завиар жимс, хүнсний бүтээгдэхүүн болон бусад бараа борлуулдаг. Эдгээр зах нь хотын соёлын өв, аялал жуулчлалын танигдсан үзмэрүүдийн нэг юм. ===Локсадо ба Мератусын нуруу=== Локсадо орчим нь Мератусын нурууны байгалийн орчин, ой мод, гол горхи болон нутгийн Даяк Мератус иргэдийн соёлтой холбоотой. Энэ бүсэд байгалийн аялал, явган аялал болон уламжлалт суурингийн амьдралтай танилцах боломжтой. ===Мартapura ба үнэт чулууны худалдаа=== Мартapura хот нь үнэт чулуу, ялангуяа алмаазын худалдаа, боловсруулалтаараа алдартай. Хотын зах, гар урлалын газрууд нь Өмнөд Калимантаны худалдааны уламжлалтай танилцах боломж олгодог. ===Байгалийн аялал=== Мужийн ой мод, гол мөрөн, толгод болон эргийн бүсүүд нь байгалийн аялал, загас агнуур, завины аялал болон экологийн боловсролд тохиромжтой орчин бүрдүүлдэг. Гэхдээ аялал жуулчлалын үйл ажиллагааг байгаль орчны хамгаалалтай уялдуулах шаардлагатай. ==Байгаль орчин== Өмнөд Калимантаны байгаль орчин нь халуун орны ой, намаг, гол мөрний сав газар болон эргийн экосистемээс бүрддэг. Эдгээр орчин нь олон төрлийн ургамал, амьтны амьдрах орчин болж, орон нутгийн усны нөөц болон амьжиргаанд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Гэвч уул уурхай, ой модны хомсдол, газар ашиглалтын өөрчлөлт, усны бохирдол болон ой хээрийн түймэр зэрэг асуудал байгалийн экосистемд дарамт учруулдаг. Хуурай улиралд түймрийн эрсдэл нэмэгдэхээс гадна хур тунадас ихтэй үед үер, хөрсний элэгдэл үүсэх боломжтой. Байгаль орчны хамгаалалд ойг нөхөн сэргээх, усны чанарыг хянах, уул уурхайн талбайг нөхөн сэргээх, хүлэрт газар болон гол мөрний сав газрыг зохистой удирдах арга хэмжээ чухал юм. ==Мөн үзэх== * [[Калимантан]] * [[Банжармасин]] * [[Банжарбару]] * [[Банжарын султант улс]] * [[Индонез]] ==Зүүлтийн тайлбар== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Калимантан, Өмнөд}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Өмнөд Калимантан| ]] qvykmosf2e2anmfxoow5xoezu1zgjj4 0 28543 874382 874251 2026-10-28T02:28:10Z Zorigt 49 874382 wikitext text/x-wiki [[File:IndonesiaJambi.png|thumb|Ногоон нь Жамби]] '''Жамби''' ([[Индонез хэл|индонезээр]] ''Jambi'') нь [[Индонез]] улсын [[Суматра]] арлын зүүн хэсэгт орших муж юм. Мужийн засаг захиргааны төв нь [[Жамби хот]]. 2024 оны статистикийн мэдээллээр тус муж 3,724,300 орчим хүн амтай байв.<ref name="BPS2024">{{cite web | title = Population, Population Growth Rate, Percentage Distribution of Population, Population Density, and Population Sex Ratio by Province, 2024 | url = https://www.bps.go.id/en/statistics-table/3/V1ZSbFRUY3lTbFpEYTNsVWNGcDZjek53YkhsNFFUMDkjMw%3D%3D/penduduk-laju-pertumbuhan-penduduk-distribusi-persentase-penduduk-kepadatan-penduduk-menurut-provinsi.html?year=2024 | publisher = BPS-Statistics Indonesia | access-date = 2026-10-26 }}</ref> Жамби нь Суматра арлын түүх, худалдаа, соёлын хөгжилд чухал байр суурь эзэлдэг. Тус нутгаар урсах [[Батангхари гол]] нь бүс нутгийн газар зүй, тээвэр, худалдаа болон хүн амын суурьшилд чухал нөлөө үзүүлдэг. Жамби нь эртний [[Шривижая]] улсын түүх, Буддын шашны соёлын өвтэй холбоотой нутаг юм. == Газар зүй == Жамби муж нь Суматра арлын төв болон зүүн хэсэгт байрладаг. Хойд талаараа [[Риау муж]], баруун талаараа [[Баруун Суматра муж]], өмнөд талаараа [[Өмнөд Суматра муж]], зүүн талаараа [[Өмнөд Хятадын тэнгис]] болон эргийн бүсүүдтэй хиллэдэг. Мужийн газар нутаг нь баруун талын уулархаг бүс, төвийн нам дор газар, зүүн хэсгийн гол мөрний сав газар болон далайн эргийн нам дор газруудаас бүрдэнэ. Мужийн нийт нутаг дэвсгэр ойролцоогоор 53,435.72 км² бөгөөд үүнд хуурай газар болон усан талбай багтдаг.<ref name="JambiOfficial">{{cite web | title = Sekilas Jambi | url = https://jambiprov.go.id/profil-sekilas-jambi.html | publisher = Pemerintah Provinsi Jambi | access-date = 2026-10-26 }}</ref> [[Батангхари гол]] нь Жамби мужийн газар зүйн гол онцлогуудын нэг юм. Голын сав газар нь газар тариалан, загас агнуур, тээвэр болон суурьшлын хөгжилд чухал ач холбогдолтой. Жамби нь халуун орны чийглэг уур амьсгалтай. Жилийн турш температур харьцангуй өндөр, хур тунадас ихтэй байдаг. Уур амьсгалын улирлын хэлбэлзэл нь газар тариалан, ой мод, гол мөрний усны түвшин болон орон нутгийн амьдралд нөлөөлдөг. == Түүх == === Эртний үе === Жамби болон Батангхари голын сав газар нь эрт үеэс Суматра арлын худалдаа, соёлын харилцааны нэгэн чухал төв байв. Гол мөрний сүлжээ нь дотоод нутгийг далайн эргийн худалдааны замтай холбож, хүн амын суурьшил болон бараа бүтээгдэхүүний солилцоог дэмжиж байжээ. Одоогийн Жамби мужийн нутагт орших [[Муара Жамби]] археологийн цогцолбор нь эртний шашин, боловсрол, архитектурын түүхийг судлахад чухал ач холбогдолтой. Тус газарт тоосгон байгууламж, сүм хийдийн үлдэгдэл болон бусад археологийн дурсгалууд хадгалагдан үлджээ. Жамби бүс нутаг нь [[Шривижая]] зэрэг Суматра арлын эртний улс төр, худалдааны төвүүдийн түүхтэй холбоотой. Гэвч эртний хаант улсын хил хязгаар болон улс төрийн төвүүдийн байршлын талаар судлаачдын тайлбар ялгаатай байдаг. === Жамби султант улс === Хожуу үеийн түүхэнд Жамби султант улс тус нутгийн улс төр, нийгмийн хөгжилд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Султант улсын эрх баригчид бүс нутгийн худалдаа, гол мөрний дагуух суурингууд болон хөрш нутагтай харилцах харилцааг зохицуулж байв. XIX зууны үед Нидерландын колонийн эрх мэдэл Суматрагийн олон хэсэгт тэлж, Жамби дахь султант улсын бие даасан байдал аажмаар хязгаарлагджээ. Султан Таха Сайфуддин Нидерландын колоничлолын эсрэг тэмцлийн гол төлөөлөгчдийн нэг байв. Түүний тэмцэл нь Жамби нутгийн колоничлолын үеийн түүхэнд чухал байр суурь эзэлдэг. 1904 онд Султан Таха Сайфуддин амь үрэгдсэнээр Жамби султант улсын бие даасан эрх мэдэл үндсэндээ дуусгавар болсон. Дараа нь тус нутаг Нидерландын Зүүн Энэтхэгийн колонийн захиргаанд бүрэн нэгтгэгджээ.<ref name="JambiOfficial" /> === Колоничлолын үе ба тусгаар тогтнол === XX зууны эхний хагаст Жамби нь Нидерландын Зүүн Энэтхэгийн захиргааны нэг хэсэг байв. 1942 онд Япон Суматра арлыг эзэлж, Дэлхийн хоёрдугаар дайны төгсгөл хүртэл захирч байжээ. 1945 оны 8 дугаар сарын 17-нд [[Индонез]] тусгаар тогтнолоо тунхагласны дараа Жамби шинэ улсын захиргааны тогтолцоонд багтсан. Улс орны засаг захиргааны өөрчлөлтийн явцад тус нутгийн статус, захиргааны харьяалал хэд хэдэн удаа өөрчлөгджээ. Жамби мужийг 1957 онд баталсан хууль тогтоомжоор байгуулахаар шийдвэрлэж, 1958 оны 6 дугаар сарын 25-нд батлагдсан Индонезийн 61 дүгээр хуулиар мужийн статусыг хуульчилсан.<ref name="JambiOfficial" /> == Захиргаа, нутаг дэвсгэр == Жамби муж нь мужийн захиргаа, хошуу болон хотын түвшний засаг захиргааны нэгжүүдээс бүрдэнэ. Индонезийн засаг захиргааны тогтолцоонд эдгээр нэгжийг ''kabupaten'' буюу хошуу, ''kota'' буюу хот гэж нэрлэдэг. Жамби муж нь есөн хошуу, хоёр хотоос бүрдэнэ. Үүнд: *[[Керинчи хошуу]] *[[Мерангин хошуу]] *[[Саролангун хошуу]] *[[Батангхари хошуу]] *[[Муаро Жамби хошуу]] *[[Зүүн Танжунг Жабунг хошуу]] *[[Баруун Танжунг Жабунг хошуу]] *[[Тебо хошуу]] *[[Бунго хошуу]] *[[Жамби хот]] *[[Сунгай Пэнү хот]] Жамби хот нь мужийн нийслэл бөгөөд захиргаа, худалдаа, боловсрол, үйлчилгээний гол төв юм. Мужийн захиргаа нь бүс нутгийн хөгжлийн бодлого, зам тээвэр, боловсрол, эрүүл мэнд, байгаль орчин болон эдийн засгийн төлөвлөлтийг хариуцдаг. == Хүн ам == Жамби мужийн хүн ам нь Малай гаралтай нутгийн бүлгүүд, Жавачууд, Минангкабаучууд, Керинчичууд болон Индонезийн бусад бүс нутгаас шилжин ирсэн иргэдээс бүрддэг. Хүн амын угсаатны бүтэц нь тухайн хошуу, хот, суурин газраас хамааран ялгаатай. 2003 онд хэвлэгдсэн хүн ам зүйн судалгаанд Жамби мужийн хүн амын угсаатны бүтцийн талаар мэдээлэл оруулсан байдаг. Гэхдээ тухайн судалгаанд дурдсан угсаатны хувь хэмжээг өнөөгийн хүн амын бүтцийн шууд хэмжүүр гэж үзэх боломжгүй бөгөөд судалгааны он, арга зүй, хамрах хүрээг харгалзан үзэх шаардлагатай.<ref name="Ethnicity">{{cite book | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | title = Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape | year = 2003 | url = https://archive.org/details/indonesiaspopula0000sury }}</ref> Индонез хэл нь улсын албан ёсны хэл бөгөөд нутгийн иргэд өдөр тутмын харилцаандаа Жамби малай хэл болон бусад нутгийн хэл, аялгууг ашигладаг. Шилжин суурьшил, боловсрол, худалдаа нь хэл, соёлын харилцааг өргөжүүлэхэд нөлөөлжээ. Индонезийн статистикийн газрын мэдээллээр Жамби мужийн хүн ам 2023 онд ойролцоогоор 3.68 сая, 2024 онд 3.72 сая байв.<ref name="BPS2024" /><ref name="BPS2023">{{cite web | title = Population, Population Growth Rate, Percentage Distribution of Population, Population Density, and Population Sex Ratio by Province, 2023 | url = https://www.bps.go.id/en/statistics-table/3/V1ZSbFRUY3lTbFpEYTNsVWNGcDZjek53YkhsNFFUMDkjMw%3D%3D/penduduk--laju-pertumbuhan-penduduk--distribusi-persentase-penduduk-kepadatan-penduduk-menurut-provinsi.html?year=2023 | publisher = BPS-Statistics Indonesia | access-date = 2026-10-26 }}</ref> == Эдийн засаг == Жамби мужийн эдийн засаг нь хөдөө аж ахуй, байгалийн нөөц, худалдаа, үйлчилгээ болон тээврийн салбарт тулгуурладаг. === Хөдөө аж ахуй === Жамби мужид тосны дал мод, каучук, будаа болон бусад хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн тариалдаг. Тосны дал модны аж ахуй, резин үйлдвэрлэл нь хөдөө орон нутгийн ажил эрхлэлт, орлогын чухал эх үүсвэрүүдийн нэг юм. Гол мөрний сав газар болон нам дор газрын хөрс, хур тунадасны нөхцөл нь газар тариалангийн хөгжилд нөлөөлдөг. Харин ургацын хэмжээ, үйлдвэрлэлийн бүтэц нь зах зээлийн эрэлт, цаг агаар, тээврийн зардал болон тариалангийн талбайн өөрчлөлтөөс хамаардаг. === Байгалийн баялаг ба үйлдвэрлэл === Жамби мужид газрын тос, байгалийн хий болон бусад байгалийн нөөцтэй холбоотой үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаа явагддаг. Байгалийн нөөц ашиглалт нь орон нутгийн эдийн засагт орлого, ажлын байр бий болгодог боловч байгаль орчны хамгаалалт, газар ашиглалт болон тогтвортой хөгжлийн асуудлыг мөн хөнддөг. === Худалдаа ба тээвэр === Жамби хот нь мужийн худалдаа, захиргаа, үйлчилгээний гол төв юм. Батангхари гол болон зам тээврийн сүлжээ нь хот, хөдөө нутгийн хооронд бүтээгдэхүүн тээвэрлэхэд чухал үүрэгтэй. Мөн далайн эргийн болон дотоодын худалдааны зам нь Жамби мужийг Суматрагийн бусад хэсэгтэй холбодог. == Соёл == Жамби мужийн соёл нь Малай уламжлал, Исламын шашны нөлөө, гол мөрний худалдааны түүх болон нутгийн олон угсаатны уламжлалаас бүрэлджээ. Нутгийн уламжлалт хувцас, гар урлал, хөгжим, бүжиг болон хоолны соёл нь баяр ёслол, гэр бүлийн арга хэмжээ, орон нутгийн зан үйлд илэрдэг. Мөн Жамби малай хэл, нутгийн аман зохиол болон уламжлалт мэдлэг нь бүс нутгийн соёлын өвийн нэг хэсэг юм. Жамби хот болон бусад суурин газарт үндэсний болон шашны баяр ёслол, олон нийтийн арга хэмжээ зохион байгуулагддаг. Хотжилт, боловсрол, дотоодын шилжилт хөдөлгөөн нь нутгийн соёлын шинэ хэлбэрүүдийг бий болгохын зэрэгцээ уламжлалыг хадгалах асуудлыг чухал болгож байна. == Байгаль орчин == Жамби мужийн нутаг дэвсгэрт халуун орны ой, гол мөрөн, нам дор газрын экосистем болон уулархаг бүсүүд оршино. Эдгээр орчин нь олон төрлийн ургамал, амьтны амьдрах орчин бөгөөд бүс нутгийн усны нөөц, уур амьсгалын зохицуулалтад чухал ач холбогдолтой. Газар тариалангийн талбай тэлэх, ой мод ашиглах, үйлдвэрлэл болон суурьшлын өсөлт нь зарим бүсэд байгаль орчны дарамт үүсгэж болно. Ой хамгаалалт, газар ашиглалтын төлөвлөлт, усны нөөцийн зохистой хэрэглээ нь мужийн тогтвортой хөгжлийн чухал асуудлууд юм. == Аялал жуулчлал == Жамби муж нь түүх, археологи, гол мөрөн болон байгалийн үзэсгэлэнт газруудаараа аялал жуулчлалын боломжтой. '''[[Муара Жамби]]''' — эртний шашин, боловсролын төвтэй холбоотой археологийн цогцолбор. Тус газар нь тоосгон байгууламж, эртний суурингийн үлдэгдэл болон соёлын өвөөрөө алдартай. '''[[Жамби хот]]''' — мужийн нийслэл бөгөөд захиргаа, худалдаа, соёлын төв. '''[[Керинчи-Себлатын үндэсний хүрээлэн]]''' — Суматра арлын баруун хэсгийн байгалийн олон янз байдлыг хадгалдаг хамгаалалттай газар нутгийн нэг. '''[[Батангхари гол]]''' — голын сав газар, нутгийн суурьшил, тээвэр болон байгалийн орчны хувьд чухал гол мөрөн. Аялал жуулчлал нь орон нутгийн үйлчилгээ, худалдаа болон соёлын өвийг таниулахад хувь нэмэр оруулах боломжтой. Гэхдээ археологийн дурсгал, ой мод болон байгалийн хамгаалалттай бүсийг хадгалах шаардлагатай. == Мөн үзэх == *[[Индонез]] *[[Суматра]] *[[Жамби хот]] *[[Шривижая]] *[[Муара Жамби]] *[[Батангхари гол]] == Зүүлтийн тайлбар == {{reflist}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Суматра]] [[Ангилал:Жамби| ]] ijkfom9sizxjf4anl1bkjo5noat7lhc 0 35927 874412 815876 2026-10-28T05:37:28Z Avirmed Batsaikhan 53733 874412 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн |conflict = Оросын иргэний дайн |partof = |image = [[Image:CWRArticleImage.jpg|300px]] | caption = '''Цагийн зүүний дагуу:''' [[Доны арми]]йн цэргүүд. 1919; Цагаантны явган цэргийн дивиз. 1920; [[Нэгдүгээр морьт арми(ЗХУ)|Нэгдүгээр морьт арми]]йн цэргүүд; [[Лев Троцкий]] 1918; [[Австри-Унгарын арми]]йнхны дүүжилсэн [[Екатеринаслав]] хотын ажилчид, 1918. |date = 1917 оны 11 дүгээр сарын 7 – 1922 оны 10 сарын 22<ref name="M3230">Mawdsley, pp. 3, 230</ref> |place = Хуучин [[Оросын Хаант Улс]], [[Богд Хаант Монгол Улс|Монгол]], [[Тува|Урианхайн хязгаар]], [[Иран|Перс]] |casus = [[Октябрын хувьсгал]] |territory = [[ЗХУ]] үүсэн байгуулагдаж; [[Финланд]], [[Эстони]], [[Латви]], [[Литва]] ба [[Польш]] улсууд тусгаар тогтножээ. <ref name=Bullock7>Bullock, p. 7 "Peripheral regions of the former Russian Empire that had broken away to form new nations had to fight for independence: Finland, Poland, Estonia, Lithuania, Latvia, Belarus, Ukraine, Georgia and Azerbaijan."</ref> |result =[[Орос]], [[Украин]], [[Беларусь]], [[Өмнөд кавказ]], [[Төв Ази]], [[Тува]], ба [[Монгол]]д Улаан арми ялсан;<br/> [[Финланд]], [[Эстони]], [[Латви]], [[Литва]] ба [[Польш]]ид тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид ялсан. |combatant1 = '''{{flagicon image|Flag of Russian SFSR (1918-1937).svg}} [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|ЗОУ]]''' ба бусад [[ЗХУ-ын улсууд|Зөвлөлтийн улсууд]] ---- {{flagicon image|Dnipro Division flag.svg}} [[Украины хувьсгалт босогчдын арми]] <small>(1919–20)</small> <br/> {{flagicon image|Red flag.svg}} [[Зүүн-Социалист хувьсгалчид|Зүүн эсер]] <small>(1918 оны 3-р сар хүртэл)</small><br> {{flagicon image|Darker green and Black flag.svg}} [[Ногоонтны армиуд]] <small>(until 1919)</small> |combatant2 = {{flagicon|Орос}} '''[[Цагаан хөдөлгөөн|Цагаантны хөдөлгөөн]]''' {{Collapsible list | bullets = no | title = Үүнд | [[File:Kolchak (blason).jpg|20px]] [[Бүх Оросын Түр засгийн газар]] | {{flagicon|Орос}} [[Өмнөд Оросын зэвсэг тхүчин]] | {{flagicon image|Bandera de Bakio.svg}} [[Сибирийн арми]] | [[File:Flag of the Ural government (1918).svg|23px]] [[Комич]] | [[File:Don White Army.svg|23px]] [[Доны арми]] | {{flagicon image|Flag of Kuban People's Republic.svg}} [[Кубаны Бүгд найрамдах Улс|Кубаны казакууд]] | {{flagicon image|Flag of the Alash Autonomy.svg}} [[Алашын Автоном]] }} ---- '''[[Оросын иргэний дайны үеийн Тусгаар тогтнол|Шинээр үүссэн улсууд]]''' {{Collapsible list | bullets = no | title = Үүнд | {{flagicon|Польш}} [[Польшийн хоёрдугаар бүгд найрамдах улс|Польш]] | {{flagcountry|Финланд}} | {{flagcountry|Эстони}} | {{flagcountry|Латви}} | {{flagicon|Литва}} [[Литвын Бүгд Найрамдах улс (1918–1940)|Литва]] | {{flagicon image|Flag of Ukrainian People's Republic 1917.svg}} [[Бүгд Найрамдах Украин Ард Улс|Украин]] | {{flagicon image|Flag of Georgia (1918-1921).svg}} [[Гүржийн Ардчилсан Бүгд Найрамдах Улс|Гүрж]] | {{flagicon image |Flag of Armenia.svg}} [[Арменийн анхдугаар Бүгд Найрамдах Улс|Армени]] | {{flagicon image |Flag of Azerbaijan.svg}} [[Азербайжаны Ардчилсан Бүгд Найрамдах Улс|Азербайжан]] | {{flagicon image|Flag of the Mountainous Republic of the Northern Caucasus.svg}} [[Умард Кавказын Уулын Бүгд Найрамдах Улс|Уулын Бүгд Найрамдах Улс]] | {{flagicon image|Flag of Don Cossacks.svg}} [[Доны Бүгд Найрамдах Улс]] | {{flagicon image|Flag of Kuban People's Republic.svg}} [[Кубаны Бүгд Найрамдах Улс]] | ''ба бусад тусгаар тогтохын төлөө хөдөлгөөнүүд'' }} ---- '''[[Оросын иргэний дайны үед халдан довтолсон Холбоотны улсууд|Холбоотны түрэмгийлэл]]'''<br /> {{Collapsible list | bullets = no | title = Үүнд | {{flagcountry|Нэгдсэн Хаант Улс}} *{{flagcountry|Канад|1868}} *{{flagcountry|Австрали}} | {{flagcountry|Японы эзэнт гүрэн}} | {{flagcountry|Чехословак}} | {{flagcountry|Грек|1918}} | {{flagcountry|Америкийн Нэгдсэн Улс|1912}} | {{flagcountry|Франц}} | {{flagcountry|Серби}} | {{flagcountry|Румын}} | {{flagcountry|Итали}} | [[Зураг:Flag of China (1912–1928).svg|22px]] [[Дундад Иргэн Улс]] }} ---- '''Германы талын армиуд''' {{Collapsible list | bullets = no | title = Үүнд | {{flagicon|Германы эзэнт гүрэн}} [[Германы эзэнт гүрэн]] | {{flagicon image|Flag of Baltic Germans.svg}} ''[[Балтын Ландсвер|Ландсвер]]'' | {{flagicon image|Flag of the Iron Division Freikorps.svg}} [[Балт дахь Фрайкорпус|Фрайкорпус]] | {{flagicon image|Flag of the West Russian Volunteer Army.svg}} [[Баруун оросын сайн дурын арми]] }} ---- {{Collapsible list | bullets = no | title = Бусад | {{flagicon image|Darker green and Black flag.svg}} [[Ногоонтны армиуд]] <small>(1919 оноос)</small> | {{flagicon image|Dnipro Division flag.svg}} [[Украйны хувьсгалт босогчдын арми]] <small>(1920–21)</small> | {{flagicon image|Anarchist flag.svg}} [[Кронштадын бослого|Кронштадын босогчид]] | {{flagicon image|Red flag.svg}} [[Зүүн-Социалист хувьсгалчид|Зүүн эсер]] <small>(1918 оны 3-р сараас)</small> ---- | [[File:Bandera del Turquestan.svg|18px]] [[Басмачууд]] | [[File:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|24px]] [[Бухарын Эмират|Бухар]] | {{flagicon image|Flag of the Khanate of Khiva.svg}} [[Хивын Хант Улс|Хива]] ---- | {{flagcountry|Османы эзэнт гүрэн}} ---- | [[File:Flag of Mongolia (1911).svg|24px]] [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Монгол]] }} ---- <small>''Зөвлөлтийн эсрэг болон өөр хоорондоо тулалдагч талууд.''</small> |commander1= {{flagicon image|Flag of Russian SFSR (1918-1937).svg}} [[Владимир Ленин]]<br />{{flagicon image|Flag of Russian SFSR (1918-1937).svg}} [[Лев Троцкий]]<br />{{flagicon image|Flag of Russian SFSR (1918-1937).svg}} [[Михаил Бонч-Буревич]]<br />{{flagicon image|Flag of Russian SFSR (1918-1937).svg}} [[Иоким Вацетис]]<br />{{flagicon image|Flag of Russian SFSR (1918-1937).svg}} [[Сергей Каменев]]<br />{{flagicon image|Flag of Russian SFSR (1918-1937).svg}} [[Михаил Николаевич Тухачевский|Михаил Тухачевский]]<br />{{flagicon image|Flag of Russian SFSR (1918-1937).svg}} [[Климент Ворошилов]]<br />{{flagicon image|Flag of Russian SFSR (1918-1937).svg}} [[Михаил Фрунз]] ---- {{flagicon image|Dnipro Division flag.svg}} [[Нестор Махно]] |commander2={{flagicon|Орос}} [[Александр Колчак]]{{KIA}}<br />{{flagicon|Орос}} [[Лавр Корнилов]]{{KIA}}<br />{{flagicon|Орос}} [[Антон Деникин]]<br />{{flagicon|Орос}} [[Петр Врангель]]<br />{{flagicon|Орос}} [[Михаил Алексеев]]<br />{{flagicon|Орос}} [[Николай Юденич]]<br />{{flagicon|Орос}} [[Евгений Мюллер]] |strength1 = 3,000,000<ref name=gfk/> ---- 103,000 [[Украины хувьсгалт босогчдын арми]] |strength2 = 2,400,000 Цагаантны хөдөлгөөний оросууд |casualties1 = 1,212,824 (бүрэн бус)<ref name=gfk>G.F. Krivosheev, ''Soviet Casualties and Combat Losses in the Twentieth Century'', pp. 7–38.</ref> |casualties2 = 1,500,000 |notes = }} '''Оросын иргэний дайн''' (''{{lang-ru|Гражданская война в России}}'') нь хуучин [[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт гүрний]] хэмжээнд [[Большевик]]уудын [[Улаан арми]] болон большевикуудын эсрэг хүчнүүдын [[Цагаан хөдөлгөөн|Цагаантны]] армийн хооронд 1917 оны 11-р сарын 7-ноос 1922 оны 10-р сарын хооронд болсон [[иргэний дайн]] юм. Оросын иргэний дайнд оролцогч сөргөлдөгч талууд өөрийн засгийг хамгаалах тэмцэлд ялалт байгуулах тулалдаанд амссан хохирол, талуудын үйлдсэн ихээхэн харгислал, хэлмэгдүүлэлтийн үр дүнд оросын 3 сая хүн амь үрэгдсэн ба 3-5 сая орос хүн гадаадад дүрвэсэн байна. Дайны дараа орос орон нэлэнхүйдээ улс орны эдийн засаг, хот суурин, үйлдвэр аж ахуй, хөдөөаж ахуй, газар тариалан, дэд бүтэц, зам тээвэр, харилцаа холбоо гээд бүх салбар сүйтгэгдсэн байсан. Зөвхөн аж үйлдвэр гэхэд дайны өмнөх үетэй харьцуулахад 20 хувьтай нь дүйхээр байсан ба хөдөө аж ахуй, газар тариалан 30 хувь орчим байжээ. Иргэний дайны үр дүнд орос орон хөгжлөөр европын бусад улсуудаас илт хоцрогдсон төдийгүй хөгжлөөрөө гүйцэж түрүүлэхийн тулд өлсгөлөн, ардын бослого, зэвсэгт тэмцэл, [[Оросын Эдийн засгийн шинэ бодлого]], аж үйлдвэржүүлэлт, хамтралжуулалт, хэлмэгдүүлэлт зэрэг нийгэм-улс төр, эдийн засгийн олон удаагийн туршилтыг даван туулах шаардлагатай болсон ба Орос орон нэг ёсны нийгэм-улс төрийн туршилтын золиос болжээ. Оросын иргэний дайныг 1917-1922 онуудын хооронд болсон гэж үздэг бөгөөд уг дайнд нэг талаас хуучин оросын эзэнт гүрний төлөөлөл, түүнийг дэмжигч олон улсын хүчнүүд, нөгөө талаас засгийн эрхийг авсан Большевик нам, түүний засгийн газрын хооронд өрнөжээ. Мөн тодорхой тооны гадны сайн дурынхан аль аль талд орж байсан. Уг дайн дахь большевикуудын анхны ялалт нь Петроград (өнөөгийн Санкт-Петербург, хуучны Ленинград) хотыг эзэлсэн явдал байсан бол дайны үндсэн ялалт 1922 оны 10 сарын 25-нд улаан арми Приморийн хязгаар дахь шилжилтийн түр засгийн газрын мэдэлд байсан Владивосток хотыг эзэлснээр дуусгавар болсон гэж үздэг. Дайны хамгийн ширүүн тулалдаанууд 1918-1920 оны хооронд болсон байна. Тиймээс түүхийн дийлэнхи эх сурвалжуудад уг дайн үргэлжилсэн хугацааг 1918-1920 он гэж үзсэн байдаг. 1917 оны 10-р сард Орост [[Октябрын хувьсгал]] ялж, большевикүүд засгийн эрх авав. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайн]]<nowiki/>д ихэд ядарч туйлдсан байсан нь хаант Оросыг хүчгүйдүүлж, большевикууд засгийн эрх авах боломжит нөхцөл бүрэлдсэн байна. Оросын хувьсгал 1917 оны туршид үймсэний дараа [[II Николай|II Николайг]] хаан ширээнээс нь буулгаж, шилжилтийн Засгийн газар байгуулагдав. Тус оны 10 сард мөн өөр нэг хувьсгал гарсан нь “Улаан хамгаалагчид” хэмээх ажилчид ба цөллөгний цэргүүдийн Большевик намын удирдлагатайгаар хийсэн хувьсгал байлаа. Тэд Санкт Петерград буюу Петроградыг эзлэн хуучин засгийн эзэмшилд дэх бусад хот, тосгод руу довтлох болов. 1918 оны 1 сард большевик нам Төлөөлөгчдийн чуулганыг (парламент) хүчээр тарааж, Зөвлөлт засгийг тунхаглав. Тэр даруй тэд урьдын тохирсон ёсоор Герман болон Төвийн хүчнүүдтэй энх тайван тогтоов. Үүний учрыг Германы эзэн хаан [[II Вильхельм|II Вилхелмын]] гадаад албаны дэмжлэгтэйгээр [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] Орост эргэн ирж, хүчээ авсантай холбож үздэг. Үнэхээр Төвийн хүчнүүдэд дайны зүүн фронтыг товхинуулахад Оросын дэглэмийг дотроос нь задлан унагаж, хүчгүйдүүлэх нь туйлын чухал байж, уг үйл явдлыг далдуур дэмжсэн байдаг. 1917 оны 12-р сарын 2-нд [[Брестийн энхийн гэрээ|Брест-Литовынэнхийн гэрээ]] байгуулагдаж, энхийн яриа хэлэлцээ хийгдэж эхлэв. Ингэснээр Оросын тал Германы эзэнт гүрэн болон Османы эзэнт гүрэнд Оросын эзэнт гүрний эзэмшилд асан нилээд том нутгийг шилжүүлэхийг хүлээн зөвшөөрсөн байна. Оросын талын [[Лев Троцкий]] нарын төлөөлөгчдийн дунд энэ талаар өөр дуу хоолой хүчтэй байсан боловч нэгэнт тогтсон ёсоор шийдэв. Гэтэл даварсан германчууд сэтгэл ханасангүй, зүүн тийш ямар ч эсэргүүцэлгүй нөхцөлд 11 хоногийн цэргийн аялан байлдах ажиллагаа явуулжээ. Оросуудад үүнийг тогтоон барих хүч байгаагүй бөгөөд тэд үүнээс илүү ноцтой дотоодын зэвсэгт мөргөлдөөнтэй нүүр тулаад байв. Тэдэнд яван явсаар бүх дэлхийг бүрхэх улаан тугны хажууд түр зуурын нутаг дэвсгэрийн хумигдал бага асуудал санагдаж байв. Ингээд хоёр тал Германы эзлэн түрэмгийллийг хүлээн зөвшөөрч 1918 оны 3-р сарын 6-нд [[Брестийн энхийн гэрээ|Брестийн энхийн гэрээг]] үзэглэв. Эзэлсэн нутаг дэвсгэрт Финлянд, Польш, Литва, Латви-Эстони, Беларус, Украин, Транскавказын ардчилсан холбооны улс (Гүрж-Армени-Азербайжан) зэрэг богино настай дагуул, бамбай улсууд байгуулагдав. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайнд]] Герман ялагдсаны дараа Зөвлөлтүүд нутаг дэвсгэрийн алдагдлаа зарим хэсгээр нөхсөн боловч нилээд нь тусгаар тогтносон хэвээр үлдсэн юм. Октябрын хувьсгалын дараа хуучин арми таран бутарсан байсан тул сайн дурынхан дээр тулгуурласан Улаан хамгаалагчдыг дайны комиссар Лев Троцкий тэргүүтэй чекистуудын (Большевикуудын аюулгүйн алба) удирдлаган дор өсгөн бойжуулж “[[Улаан Арми|Ажилчин тариачны улаан арми]]” гээч мэргэжлийн армийг байгууллаа. Дан ажилчдаас бүтсэн арми хол явахгүйг ойлгосон Троцкий 1918 оны 6 сард хөдөөгийн тариачдыг заавал цэрэгт алба хаах журам тогтоов. Хөдөөгийн оросуудын зүгээс хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлж байсныг гэр бүл, тосгоныхныг нь барьцаалж, шаардлагатай тохиолдолд буудах тулгалтаар тогтоон барьж байжээ. Царийн (эзэн хааны) армид алба хааж байсан офицеруудыг “цэргийн мэргэжилтнүүдээр” буцаан томилж, оронд нь тэдний гэр бүлийнхнийг барьцаанд авч үнэнч байхыг албадах болов. Иргэний дайны эхэнд улаан армийн офицеруудын бүрэлдэхүүний ¾ нь хаант оросын офицерууд байсан байдаг. Харин дайны төгсгөл гэхэд улаан армийн дивиз, корпусын командлагчдын 83% нь хуучин оросын армийн дайчид болжээ. Үндсэн хуулийн ассемблейн сонгууль явагдахад большевикууд цөөнхийн суудалд суухаар санал авсан тул тэд чуулганыг хүч хэрэглэн тараав. Үндсэндээ тэдний дэмжлэгийн хүч Санкт Петербург болон Москва хотууд, бусад аж үйлдвэрийн бүсүүдэд төвлөрч байлаа. Зэвсэгт тэмцэл эхэлснээс хойш тэд [[II Николай]] хааныг гэр бүлийнх нь хамт цаазалснаар барахгүй ангийн дайсан гэсэн нэрийн доор энгийн номхон олон сая хvмvvсийг хэлмэгдүүлж тус улсыг бүхэлд нь хамарсан өлсгөлөн гуйланчлалд нэрвүүлсэн нь ард олны дургүйцлийг хүргэж байв. Октябрийн хувьсгал, [[Брестийн энхийн гэрээ]] үндэсний эрх ашгаас урвасан явдал нь большевизмын эсрэг улс төрийн бүлгүүд үүсч, хүчээ авахад хүрэгжээ. Үүнд газрын эзэд, бүгд найрамдахчууд, консервативууд, дундаж давхаргынхан, хаант засаглалын талынхан, либералууд, армийн генералууд, социалистууд сайн дураар нэгдэж цагаан хөдөлгөөн (бидний мэддэгээр цагаан арми) –ийг үүсгэж, генерал [[Николай Юденич]], [[Антон Деникин]] болон адмирал [[Александр Колчак]] нар удирдах болов. Барууны холбоотнууд ч хувьсгалд таагүй хандаж байсан бөгөөд үүнийг нэгдүгээрт, Орос улс дэлхийн дайнаас холбоотны үүргээ зөрчиж гарсан, хоёрдугаарт болзошгүй Орос-Германы эвсэл, гуравдугаарт олон улсын нэр хүндээ хамгаалах, дөрөвдүгээрт хаант Оросын авсан ихээхэн хэмжээний зээл хүчингүй болох аюултай болсон зэрэг нь нөхцөлдүүлжээ. Британи болон Франц улсууд Оросыг ихээхэн хэмжээний цэргийн зэр зэвсэг, санхүүгээр дэмжиж байсны дийлэнхи нь Германчуудын мэдэлд очив. Ингэснээр цагаан хөдөлгөөнийг дэмжсэн холбоотнуудын интервэнцийг Нэгдсэн вант улс, Франц улсууд үйлдэж, цэргүүд нь Оросын боомтуудад газардаж, аялан байлдах ажиллагаа явуулж эхэлжээ. Төвийн хүчнийхэн ч большевикуудтай халуун дотноор харьцахгүй байсан нь баруун тийш хувьсгал экспортлогдохоос битүүхэн эмээж байснаас үүдэж байв. Тэр үед [[Уинстон Черчилль|Уинстон Черчиль]] большевизмыг “өлгийнд нь боомилохыг” шаардаж байсан нь хэдхэн жилийн дараа улс төрчдийн “толгойд орсон” юм. 1918 оны 5 сард урьдчилан тааварлаагүй нэгэн явдал болсон нь дайнд олзлогдон Сибирт цөлөгдсөн 50,000 цэрэг бүхий нь Австри-Унгарын армийн чех үндэстэн голцуу дайны олзлогдогчид болон цөллөгийнхөнөөс бүрдсэн Чехословакийн легион бослого гаргасан байна. [[Томаш Масарик|Томаш Масарикий]]<nowiki/>н цогтой удирдлаган дор легион өөрсдийгөө [[Чехословакийн корпус]] хэмээн нэрлэж, эх нутагтаа очин Германтай тулалдах сонирхолтой байв. Гэвч Зөвлөлт засгийн газар амлалтаасаа буцаж Владивостокоор дамжуулан нутагт нь буцаах битгий хэл тэднийг зэвсэггүйжүүлэн баривчлан хорих оролдлого хийсэн нь мөргөлдөөнд хүрч орон нутаг дахь большевикуудын зэвсгийг хураан авч олзолжээ. Сарын дотор гэхэд л Чехословакийн корпус Уралын нуруунаас Байгаль нуур хүртэлх Транс-Сибирийн төмөр замын дийлэнхи хэсгийг гартаа оруулжээ. 7-р сарын сүүлээр тэд улам бүр хүчээ авч, 1918 оны 7-р сарын 17-нд Екатеринбург хотыг эзэлсэн байна. Бажигдан зугтахаас өөр аргагүй болсон зөвлөлтүүд оросын эзэн хааныг гэр бүлийнхнийх нь хамтаар яаралтай цаазалсан нь тэднийг цагаантнуудад алдах вий гэсэн болгоомжлолоос болсон гэж үздэг. Меньшевикууд болон социалистууд Чехословак легион болон тариачдын тусламжтайгаар [[Самара]] болон [[Саратов]] хотуудыг авч, Үндсэн хуулийн ассемблэйн гишүүдийн зөвлөл (Комуч) гэгч байгууллагыг байгуулав. 1918 оны 7-р сард большевикуудад дургүйцсэн зүүн жигүүрийн социалистууд болох [[Яков Блюмкин]] ба Николай Андреев нарын террорист чекистууд германчуудын дайсагналыг сэргээж, өдөөн хатгах зорилгоор Германы Элчин сайд [[Вилхельм фон Мирбах|Вильхельм фон Мирбахыг]] Москвад хороожээ. Бусад социалистууд ч дэглэмийн эсрэг зогсож, Улаан армитай тулалдах болов. Зөвлөлтүүд цэргийн ангиудыг "Чека"-гийн нөлөөнөөс тусгаарлан, орон нутгийн бослогуудыг хүчирхийлэн дарах арга хэмжээнүүдийг авч, [[Владимир Ильич Ленин|В.Ленин]] өөрийн биеэр Германы талд аллага болсонд уучлал гуйсан байдаг. Социалистуудыг нээн илрүүлэх, баривчлах томоохон цуст ажиллагаа улс орон даяар явагдав. Дайны комиссар Троцкигийн удирдлаган дор цэргийн оргон зугталт, халшралт, үймээн самууныг хатуу гэсгээн шийтгэх хээрийн шүүхийг байгуулав. Дайны талбарт улаан армийн цэргийн ухралт, няцалт, зугтаалт маш өндөр хувьтай байсан тул галын шугаман дээр шууд буудан цаазлахыг хүртэл зөвшөөрчээ. Консерватив, үндэсний үзэлт засгийн газрууд Башкир, Киргиз болон Татарт байгуулагдсан бол Сибирийн бүсийн засгийн газар гэгчийг [[Омск]] хотот байгуулжээ. Улмаар 1918 оны 9-р сард бүх зөвлөлтийн эсрэг засгийн газрууд [[Уфа]]-д хуралдаж шинэ Оросын түр засгийн газрыг Омскт байгуулахаар тогтож, 5 хүний бүрэлдэхүүнтэй удирдагын зөвлөлийг байгуулсаны 3 нь социалистууд, 2 нь кадетууд байлаа. Омск дахь засгийн газар удалгүй шинэ дайны асуудал хариуцсан сайд, адмирал Колчакийн нөлөөнд орж, 11-р сарын 18-нд тэрээр төрийн эргэлт хийв. Зөвлөлийн гишүүдийг баривчилж, Колчак өөрийгөө “Оросын агуу удирдагч” хэмээн зарлав. Гэсэн хэдий ч тэрээр улс төрийн болон цэргийн үйл хэрэгт хангалттай туршлага, мэдлэггүй удирдагч (тэрээр зөвхөн тэнгисийн аян дайны чиглэлээр мэргэшсэн нэгэн байв) гэдгээ удалгүй харуулав. Түүний хамгийн том алдаа нь бүс нутаг дахь хамгийн хүчтэй цэргийн бүлэглэл болох Чехословакийн легионтой учир зүйгээ олж чадаагүй явдал юм. Большевикуудын коммунист Засгийн газрын тухайд [[Александр Колчак|Адмирал Колчак]] засгийн эрхэнд гарч ирсэн нь улс төрийн ялалт байв. Учир нь тэрээр ардчилсан бус гэдгээ нотлон харуулжээ. Тэрээр 400,000 хүний хүч бүхий ардын арми гэгчийг зохион байгуулж, түүний цэргүүд Перм болон Уфа хотуудыг эзлэн авсан нь түүний амжилтын оргил цэг нь байлаа. 1918 оны 4 сард [[Баку]] хотын коммун байгуулагдаж тус оны 7-р сар хүртэл оршин тогтнов. Бакугийн улаан арми урд зүгээс ирэх Османы Исламын армийг тогтоон барьж байв. Зөвлөлтүүдийн баруун жигүүрийнхэн болон меньшевикүүд Перс дэх Британы цэргийн командлагч генерал Данстервильтай яриа хэлэлцээ хийж эхлэн, үүнийг нь большевикууд болон зүүн жигүүрийнхэн эсэргүүцэх болсон ч 7 сарын 25-нд явагдсан бүх нийтийн санал хураалтаар олонхи нь Британичууд болон большевикуудыг хөөн гаргахын төлөө саналаа өгчээ. Ийнхүү Бакугийн коммун төгсөж Төв Каспид дарангуйллын засаг тогтов. Дайны шийдвэрлэх жил болсон 1919 он гарч Большевик засгийн газар Петроградаас Москва, өмнө тийш Царицын (өнөөгийн Волгоград) хүртэлх Оросын зонхилох хэсэгт хяналтаа хатуу тогтоож байв. Зүүн зүгт адмирал А.Колчакийн удирдсан багахан арми Транс-Сибирийн төмөр замын дагуу хяналтаа тогтоож байсан бол өмнөдөд Цагаан армиуд Дон ба Украйны дийлэнхи хэсгийг хянаж байлаа. Кавказд генерал [[Антон Деникин|Деникин]] шинэ Цагаан арми гэгчийг үүсгэн байгуулав. Шинэхэн тусгаар тогтносон [[Эстони]] улс 1918 оны 11 сараас хойш большевикуудтай тулалдаж байсан нь Зөвлөлт засаг түүний суверинитетийг үл хүлээн зөвшөөрч, түрэмгийлэн довтолж эхэлсэнээс болсон аж. Цагаантнуудад тусламж үзүүлэх зорилгоор Англи, Францын цэрэг ([[Антанта гурвалсан холбоо]]) Хар тэнгисийн эрэгт бууж, [[Одесса]] хотыг Францчууд эзэлсэн байсан бол [[Мурманск]] Британы мэдэлд орсон байв. Мөн Британи, АНУ-ын хамтарсан хүч Архангельскийг эзэлсэн бол япончууд [[Владивосток|Владивостокт]] хяналтаа тогтоов. Японы 150,000 хvнтэй аялан байлдах корпус Владивостокт 1918 оны 4-р сарын 5-нд газардаж [[Чита|Читад]] тулж ирэв. Казакууд Украинд хүчтэй байсан боловч зохион байгуулалтанд орж, өөрсдийн амжилтыг бататгаж чадахгүй байсаар 1919 оны 1 сард эхэлсэн большевикуудын сөрөг дайралтанд дарагдав. 1919 оны 2-р сарын 3-нд [[Улаан Арми|Улаан арми]] Киев хотыг эзэллээ. Цагаан арми Украины Хар армитай тулалдах болов. Улаан армиас зугтан Хар Армид нэгдэх нь их байсан, нөгөө талаар хүчээ нөөх зорилгоор Большевик засгийн газар Украинаас цэргээ татсан байна. Хар армиар дамжуулан анархистууд өмнөд Украинд бэхэжсэн юм. Энэ хооронд Лев Троцкий [[Александр Колчак]]<nowiki/>ийн эсрэг дахин нэг арми илгээв. Чадварлаг командлагч [[Михаил Николаевич Тухачевский|Михаил Тухачевский]]<nowiki/>гаар удирдуулсан энэ арми нь Екатеринбургийг дахин эзэлж, Транс-Сибирийн төмөр замын дагуу байлдах болсон. Аль аль тал нь өгөө аваатай тулалдсаар байсан боловч Улаан арми хүч давуутай тул аажмаар давамгай болж байлаа. Цаашдын хандлагыг хүлээн зөвшөөрсөн Францын цэрэг 1919 оны 4 сарын 8-нд ямар нэгэн тулалдаан хийлгүйгээр Одессыг орхин гарсан бол Колчакийн арми ухарч зугтаасан нь Их Британи, АНУ-ын найдварыг унтрааж, өвөл болж тэнгис хөлдөхөөс өмнө амжин Мурманск ба Архангелскаас хүчээ татлаа. Хэдийгээр Их Британи өөрийн цэргээ татсан боловч мөнгө, зэр зэвсэг, хүнс, сум, цэргийн зөвлөхүүд илгээх байдлаар Цагаан армиуд, түүний дотор генерал Юденичийг дэмжсээр байв. 1919 оны 11-р сарын 14-нд Улаан арми Омскийг эзлэв. Үүний дараахан Колчак засгийн эрхээ алдаж, Цагаан армийнхнаас Сибирь цэвэрлэгджээ. Зуны эхэн сард генерал [[Пётр Врангель|Пётр Врангел]]<nowiki/>ийн удирдлаган доорхи Кавказийн арми умард руу довтолж, Колчакын хүчинд туслах, холбогдохыг эрмэлзэв. Тэд Царицыныг эзэлсэн боловч Троцкий Тухачевскийгаар удирдуулсан шинэхэн армиа Пётр Врангель руу илгээв. Илт давамгай хүчтэй тулгарсан Кавказын арми Царицыныг орхиж, өмнөд рүү дутаав. Зуны сүүлээр "Доны арми" хэмээн нэрлэгдсэн өөр нэгэн казак цэргүүд генерал Мамонтовын удирдлаганд дор Украин руу дайрлаа. Олон газар зэрэг дайн хийж сульдсан улаан арми Киев хотыг 1919 оны 9 сарын 2-нд орхин гарлаа. Мамонтовын дайчид хойшоо үргэлжлүүлэн довтолж Воронеж хүрсэн боловч тэнд 10-р сарын 24-нд Тухачевскийн армид бут цохигджээ. Деникиний хүч нилээд амжилттай байлдаж, 1919 оны өвөл генерал өөрийн цэргүүдийн хамт өмнөд фронт дээр тулалдаж, Тула хотыг хяналтандаа авч Москва руу нилээд дөхөөд байсан боловч [[Нестор Махно]]<nowiki/>гоор удирдуулсан Украины Анархист Хар арми цагаан армийн хангамжийн гинжин хэлхээг бүрдүүлдэг хэд хэдэн чухал сууринг хяналтандаа барьж, эх нутаг болох Украйныг нь түйвээж байсан тул украин голцуу цэргийн генералууд Деникинд санал тавин арагш Украин руугаа чиглэн байлдах болсон байна. Хүнс, зэр зэвсэг, сум, их буу, хүн хүчний дутагдалд орсон Деникиний арми хэд хэдэн шийдвэрлэх тулалдаануудад ялагдал хүлээжээ. Улаан арми Киев хотыг 12-р сарын 17-нд эргэн эзлэн авч, цохигдсон Козакууд [[Хар тэнгис|Хар тэнгисийн]] зүг зугтаасан байна. Оросын төв болон дорнод хэсэгт цохигдоод байсан Цагаан армиуд харин өмнөд Украиныг захирч байсан Нестор Махногийн анархист Хар армийг үлдэн хөөхөд амжилт олов. Гэтэл энэ нь цаанаасаа Лев Троцкигийн зальжин бодлогын үр дагавар байлаа. Хар армийг хүчээ авахаас эмээсэн Москва цаашид түүнд бүх талаар тусламж, дэмжлэг үзүүлэхээс татгалзан аль алинаар нь бие биенийг нь устгуулах бодлого барьж, цагаан казакууд болон хар армийн хооронд хөндөлссөн байсан улаан армийн зарим анги нэгжүүдийг ухраан татсанаар [[Крым]] болон өмнөд Украинд Цагаан арми ноёрхох болов. Улаан армид дахин нэгэн заналхийлэл учирсан нь цагааны [[Николай Юденич|генерал Юденич]] Британы дэмжлэгтэйгээр Эстонид 20,000 орчим хүнтэй жижиг арми зохион байгуулж, 1919 оны 10 сард Петроградыг эзлэх гэнэтийн довтолгоон хийв. Дайралтыг мэргэжлийн өндөр түвшинд зохион байгуулж, голцуу шөнөөр довтолж байсны зэрэгцээ хөнгөн морьт цэргээр маневрлаж, Улаан армийн байрлалыг сандаргаж байлаа. Түүнчлэн Юденичд Британы 6 танк байсан нь улааны цэргүүдийг сандралд оруулж, нэгдсэн удирдлагыг нь алдагдуулахад ихээхэн үр дүнтэй ашиглагдаж байв. 1919 оны 10 сарын 19-нд Юденичийн цэргүүд Петроградын захад хүрэв. Тэр битгий хэл Москва дахь Большевикийн төв хорооны зарим гишүүд Петроградыг Юденичд сул өгөх хүртэл санал тавьж байсан ч Троцкий эрс татгалзан өөрөө биечлэн хамгаалалтыг удирдах боллоо. Троцкий хэлэхдээ “15-хан мянган хүнтэй хуучин офицеруудын жижигхэн арми 700,000 оршин суугчтай ажилчин ангийн нийслэлийг эзлэнэ гэдэг боломжгүй зүйл” гээд тэрээр хот өөрөө өөрийгөө хамгаалах стратегийг боловсруулжээ. Троцкий боломжтой бүх ажилчдыг эр эм гэлгүй зэвсэглэн, мөн Москвагаас цэргийн хүч шилжүүлэв. Хэдхэн долоо хоногийн дотор Петроградыг хамгаалж буй Улаан армийн хүн хүч 3 дахин нэмэгдэж, Юденичийн хүн хүчтэй 3:1 харьцаатай болов. Энэ үед Юденич хангамжаар дутагдаж, хотыг тойрсон бүслэлтээ буулгахаар шийдэж, армиа Эстони хүртэл ухраав. Түүнийг Эстонид ирэхэд Эстоний засгийн газар Москвагаас эмээн армийн зэвсэглэлийг нь хураав. Юденичд үнэнч үлдсэн түүний армийн үлдэгдэл хүчийг Эстоний арми бут цохисноор энд галын шугам намжсан юм. Юденич Хельсинк руу зугтаж, харин Тартугийн гэрээний дагуу Юденичийн дийлэнхи цэргүүд цөллөгт явжээ. Мамонтовын козак армийг Воронежд, Юденичийг Петроградад, Колчакыг Омскт ялсан нь дайны өнгийг хувиргав. Сибирьт адмирал Колчакын арми бутарч, тэрээр баригдсан бөгөөд өөрийн залгамжлагчаар [[Григорий Семёнов]]<nowiki/>ыг томилжээ. Сибирь дэх дайн үргэлжилсээр байсан авч цар хэмжээ, ач холбогдлын хувьд багассаар түүний хүч зэвсэгт бүлэглэл буюу хэрэг дээрээ дээрэмчдийн бүлгийн хэмжээнд хүртэл хумигдан хэсүүлчдийн цуваа төдий болов. Улмаар Семёновын Казак цэргийн үлдэгдлүүд Хятад руу дутаасан авай. Чехословакийн легион нь Оросын иргэний дайнд хамрагдах тийм ч сонирхолгүй байв. Тэд Германы армитай тулалдах л хүсэлтэй байсан боловч дэлхийн дайн дуусгавар болсоноор тэдний тулалдах сонирхол унтарчээ. Түүнчлэн Колчакын урагшгүй удирдлагад урам хугарсан тэд 1919 оны туршид өөрсдийн цэргүүдээ бага багаар Европ руу далайгаар илгээх болов. Үүнд нь Транс-Сибирийн төмөр замын дорнод үзүүрт нь хяналтаа тогтоож байсан АНУ-ын генерал Уйльям С.Гравз тусалжээ. Ингэснээр Чехословакийн легион Владивостокыг бүрэн орхин нутгийн зүг одсон юм. Тэдэнтэй цуг мөн АНУ-ын цэргүүд Сибирийг орхин гарлаа. Цагаан армийн үлдэгдэл хүн хүчний дийлэнхийг 1920 оны өвөл-хаврын завсарт Британы хөлгүүд нүүлгэн шилжүүлэв. Генерал Врангель харин бууриа сахин үлдэж, 1920 оны зун хүртэл байжээ. Москвагийн Большевик засгийн газар Украйны анархистуудын удирдагч Нестор Махнотой улс төрийн холбоо тогтоож, гэрээ байгуулсанаар Хар арми Врангелийн анги нэгтгэлүүд рүү дэс дараалан довтолж, тэрээр намрын ургацаа хурааж амжихаасаа өмнө зугтахаас өөр аргагүй болгов. Украйныг тогтоон барих оролдлого нь бүтэлгүйтсэн генерал Врангель умар зүг рүү довтлон Польш-Зөвлөлтийн дайн дахь Улаан армийн ялагдлыг ашиглахаар шийдэв. Гэсэн хэдий ч довтолгоон няцаагдаж, түүнийг Улаан ба Хар армийн морьт ба явган цэргүүд элдэн хөөж, 1920 оны 11 сар гэхэд Крым хүртэл ухраажээ. Врангель ба түүний армийн үлдэгдлийг Британий хөлөг онгоцнууд 1920 оны 11-р сарын 14-нд тосон авлаа. Тэдэнтэй цуг олон арван мянган оросууд Улаан армийн харгислалаас зугтаан амь гарахыг бодож хөлөг онгоцнуудад чихэлдэн суухыг хичээсэн боловч дийлэнхи нь үлдэж хоцорсон юм. Энэ үеийн амьд гэрч нар дотор давчдам харгис хэрцгий аймшигт дүр зургийг өгүүлцгээдэг байна. Врангель ялагдангуут Улаан арми Нестор Махнотой 1920 онд байгуулсан гэрээгээ зөрчин Хар армийг нь намнаж эхлэв. Мөн Нестор Махно болон украины бусад анархистуудыг алах ажиллагаануудыг ЧК-гийн агентуудаар дамжуулан зохион байгуулжээ. Ийнхүү Хар армийнхныг маш харгис догшин байдлаар цус урсгаж дарав. Махно болон анархистуудыг талархан дэмждэг байх магадлалтай хот тосгодуудад бүхнийг хамарсан алан хядлага, цаазлах ажиллагаа явууллаа. Энэхүү аллагыг эсэргүүцсэн үймээн самуун Украин, Сибирийг нөмөрсөн ч мөн л ихээхэн цус урсгав. Дорнод Сибирийн Амарын хязгаарыг өөртөө нэгтгэх төлөвлөгөөтэй байсан япончууд нөхцөл байдлыг дүгнэн цэгнэсний үндсэн дээр эцсийн эцэст өөрийн цэргээ эргүүлэн татаж, 1922 оны 10-р сарын 25-нд Владивостокийг Улаан армид сул өгөв. Төв Азид Улаан арми Басмачууд нэртэй зэвсэгт бүлэглэлүүдтэй 1923 он хүртэл тулалдсан бол Камчаткын хойг болон Умард Сахалин 1925 онд ЗХУ-тай гэрээ байгуулах хүртэл Японы эзэмшилд байжээ. Оросын Иргэний дайны явцад Улаан арми Алс Дорнод болон [[Монгол Улс|Монгол]]<nowiki/>д цагааны үлдэгдлийг бут цохиж, тэнд мөн өөрийн хараат улсуудыг бий болгосон байна. Оросын иргэний дайн нь тус улсыг гүн хямралд оруулжээ. Сая сая хүн энэ дайны золиос болж, тус оронд Зөвлөлт засаг тогтжээ. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]], түүнийг залгуулан болсон Оросын иргэний дайн 7 жил үргэлжилж, 20 гаруй сая хүн амь насаа алдсанаас 15 сая нь иргэний дайнтай шууд холбоотой бөгөөд үүний дотор Оросын Улаан армийн 1 сая, Цагаан армийн 500 мянган цэргүүд амь насаа алдсан байна. Колчакын дараа удирдлагыг гартаа авсан Семёнов л гэхэд өөрийн захиргаанд байсан нутаг дэвсгэртээ 100 мянга гаруй энгийн ард иргэд - эрчүүд, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг хүйс тэмтэрсэн байдаг. Дайнтай зэрэгцэн явагдсан большевикуудын Улаан террор ба Чека нарын ажиллагаагаар 250 мянган хүнийг алах буюу цаазалж, Козак цэргүүдийн төрсөн нутагт явагдсан “Козакуудаас цэвэрлэх ажиллагаа”- ны үеэр 300-500 мянган энгийн иргэд алагдсан нь тус бүс нутгийн хүн амын 15-20% болж байсан байх юм. Цагаан арми ч зүгээр байсангүй дайныг далимдуулан тэдний явуулсан Еврей нарыг хүйс тэмтрэх ажиллагааны золиос болж 100 мянган Еврей үндэстэн алагдсан байдаг. Большевикуудын хээрийн шүүх цор ганц Доны бүс нутагт л гэхэд 25 мянган хүнийг хагас жилийн дотор буудан хороосон бол Колчакын засгийн газар ганц Екатеринбург мужид л гэхэд 25 мянган хүнийг цаазалсан аж. Дайны дараа ЗХУ ихээхэн туйлдаж, бүрэн сүйрлийн ирмэгт ирсэн байв. 1920, 1921 оны ган, 1921 оны өлсгөлөн, түүнийг дагасан өвчин, тахал Оросуудыг хиаруулав. Зөвхөн 1920 онд л гэхэд хижиг өвчний тахлын улмаас 3 сая хүн үхсэн гэдэг судалгаа байна. 1922 онд Орост явагдсан хүн амын тооллогоор дор хаяж 7 сая орон гэргүй, гудамжны хэмээн нэрлэгдсэн хүүхдүүд бий болоод байсан нь тэр үеийн Оросын хүн амын 5-аас илүү хувь нь байв. Иргэний дайны үед дор хаяж 13 сая энгийн иргэд алагдаж, 1-2 сая хүн Орос орныг орхин дүрвэжээ. Эдгээр дүрвэгчдийн дотор оросын боловсролтой, оюунлаг хүмүүсийн дорвитой хэсэг нь багтаж байв. Оросын эдийн засаг сүйрч, аж үйлдвэрийн салбарын бүтээгдэхүүн 1913 оны түвшний долооны нэг, хөдөө аж ахуйн салбарын бүтээгдэхүүн тус оны гуравны нэгийн хэмжээнд хүртлээ буурчээ. Энэ үед өлсгөлөнгөөс үүдэн нилээдгүй тооны хүн сайн дураар амиа хорлосон ч гэдэг. Аж үйлдвэрийн салбарыг аваад үзэхэд дайны өмнөх түвшингээс даавууны үйлдвэрлэл 20 дахин, төмрийн үйлдвэрлэл 50 дахин буурсан байна. Хөдөө аж ахуйн боловсруулсан газрын хэмжээ 2 дахин багасч, нэгж га-гаас авах ургацын дундаж хэмжээ 3 дахин буурав. Морин сүргийн тоо 1916 онд 35 сая байсан бол 1920 онд 24 сая болж, үхэр сүргийн тоо 58-37 сая болтлоо буурчээ. Доллартай харьцах рублийн ханш 1914 онд 1:2 байсан бол 1920 онд 1:1200 болтол унажээ. ==Мөн үзэх== *[[Оросын иргэний дайны он дараалал]] *[[Большевикийн эсрэг зүүний хүчний бослого]] *[[Хувьсгалын олон нийтийн баярууд]] ==Урлаг соёлд== ===Уран зохиол=== *''The Road to Calvary'' (1922–41) by [[Aleksey Nikolayevich Tolstoy]] *''[[Chapaev]]'' (1923) by [[Dmitri Furmanov]] *''The Iron Flood'' (1924) by [[Alexander Serafimovich]] *''[[Red Cavalry]]'' (1926) by [[Isaac Babel]] *''The Rout'' (1927) by [[Alexander Alexandrovich Fadeyev|Alexander Fadeyev]] *''[[How the Steel Was Tempered]]'' (1934) by [[Nikolai Ostrovsky]] *''[[Optimistic Tragedy]]'' (1934) by [[Vsevolod Vishnevsky]] *''[[And Quiet Flows the Don]]'' (1928–1940) by [[Michail Aleksandrovich Sholokhov|Mikhail Sholokhov]] *''[[The Don Flows Home to the Sea]]'' (1940) by [[Michail Aleksandrovich Sholokhov|Mikhail Sholokhov]] *''[[Doctor Zhivago (novel)|Doctor Zhivago]]'' (1957) by [[Boris Pasternak]] *''[[The White Guard]]'' (1966) by [[Mikhail Bulgakov]] *''[[Byzantium Endures]]'' (1981) by [[Michael Moorcock]] *''{{Ill|ru|Chevengur (novel)|Чевенгур}}'' (written in 1927, first published in 1988 in the USSR) by [[Andrei Platonov]]. *''[[Fall of Giants]]'' (2010) by [[Ken Follett]] ===Кино=== *''[[Arsenal (film)|Arsenal]]'' (1928) *''[[Storm Over Asia]]'' (1928) *''[[Chapaev (film)|Chapaev]]'' (1934) *''Thirteen'' (1936), directed by Mikhail Romm *''We Are from Kronstadt'' (1936), directed by Yefim Dzigan *''[[Knight Without Armour]]'' (1937) *''The Year 1919'' (1938), directed by Ilya Trauberg *''The Baltic Marines'' (1939), directed by A. Faintsimmer *''[[Shchors (film)|Shchors]]'' (1939), directed by Dovzhenko *''[[How the Steel Was Tempered|Pavel Korchagin]]'' (1956), directed by A. Alov and V. Naumov *''[[The Forty-First (1956 film)|The Forty-First]]'' (1956), directed by [[Grigori Chukhrai]] *''[[And Quiet Flows the Don (film)|And Quiet Flows the Don]]'' (1958) *''The Wind'' (1958), directed by A. Alov and V. Naumov *''[[Doctor Zhivago (film)|Doctor Zhivago]]'' (1965) *''[[The Elusive Avengers]]'' (1966) *''[[The Red and the White (film)|The Red and the White]]'' (1967) *''[[The Flight (1970 film)|The Flight]]'' (1970), directed by A. Alov and V. Naumov *''[[Reds (film)|Reds]]'' (1981) *''[[Corto Maltese|Corto Maltese in Siberia]]'' (2002) *''[[Admiral (film)|Admiral]]'' (2008) ==Эшлэл== {{reflist|colwidth=30em}} ==Цаашид унших== *Vladimir N. Brovkin. ''Behind the Front Lines of the Civil War: Political Parties and Social Movements in Russia, 1918–1922.'' [[Princeton University Press]], 1994. ISBN 0-691-03278-5 *David Bullock. ''The Russian Civil War 1918–22.'' [[Osprey Publishing]], 2008. ISBN 978-1-84603-271-4 *T.N. Dupuy. ''The Encyclopedia of Military History'' (many editions) Harper & Row Publishers. *[[Peter Kenez]]. Civil War in South Russia, 1918: The First Year of the Volunteer Army, Berkeley, University of California Press, 1971. *[[Peter Kenez]]. Civil War in South Russia, 1919–1920: The Defeat of the Whites, Berkeley, University of California Press, 1977. *W. Bruce Lincoln. ''Red Victory''. *Evan Mawdsley. ''The Russian Civil War''. New York: Pegasus Books, 2007. *George Stewart. ''The White Armies of Russia: A Chronicle of Counter-Revolution and Allied Intervention''. *David R. Stone. "The Russian Civil War, 1917–1921," in ''The Military History of the Soviet Union''. *Geoffrey Swain. ''The Origins of the Russian Civil War''. ==Гадаад холбоос== {{Commons category|Оросын иргэний дайн}} *[https://web.archive.org/web/20140907125245/http://libcom.org/library/russian-revolution Russian Revolution and Civil War archive at libcom.org/library] *[http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwone/eastern_front_01.shtml "BBC History of the Russian Revolution"] (3 February 2007) *[http://www.spartacus-educational.com/RUScivilwar.htm "Russian Civil War"] (Spartacus History, downloaded 3 January 2006) *[http://www.onwar.com/aced/data/romeo/russia1918.htm "Russian Civil War 1918–1920"] (On War website, downloaded 4 January 2006) *[http://www.answers.com/topic/civil-war-of-1917-1922 "Civil War of 1917 – 1922 at Encyclopedia of Russian History] (3 February 2007) *[http://www.worldstatesmen.org/Russia_war.html "Russian Civil War Polities"] (World Statesmen.org, downloaded 16 February 2007) [[Ангилал:Оросын иргэний дайн| ]] [[Ангилал:Иргэний дайн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын түүх]] [[Ангилал:Азийн дайн]] [[Ангилал:Европын дайн]] [[Ангилал:20-р зууны дайн]] [[Ангилал:1917 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1918 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1919 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1920 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1921 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1922 оны зөрчилдөөн]] ew8jirkmo72bnqha1xrpkszqyc43fbe 874413 874412 2026-10-28T05:38:54Z Avirmed Batsaikhan 53733 874413 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн |conflict = Оросын иргэний дайн |partof = |image = [[Image:CWRArticleImage.jpg|300px]] | caption = '''Цагийн зүүний дагуу:''' [[Доны арми]]йн цэргүүд. 1919; Цагаантны явган цэргийн дивиз. 1920; [[Нэгдүгээр морьт арми(ЗХУ)|Нэгдүгээр морьт арми]]йн цэргүүд; [[Лев Троцкий]] 1918; [[Австри-Унгарын арми]]йнхны дүүжилсэн [[Екатеринаслав]] хотын ажилчид, 1918. |date = 1917 оны 11 дүгээр сарын 7 – 1922 оны 10 сарын 22<ref name="M3230">Mawdsley, pp. 3, 230</ref> |place = Хуучин [[Оросын Хаант Улс]], [[Богд Хаант Монгол Улс|Монгол]], [[Тува|Урианхайн хязгаар]], [[Иран|Перс]] |casus = [[Октябрын хувьсгал]] |territory = [[ЗХУ]] үүсэн байгуулагдаж; [[Финланд]], [[Эстони]], [[Латви]], [[Литва]] ба [[Польш]] улсууд тусгаар тогтножээ. <ref name=Bullock7>Bullock, p. 7 "Peripheral regions of the former Russian Empire that had broken away to form new nations had to fight for independence: Finland, Poland, Estonia, Lithuania, Latvia, Belarus, Ukraine, Georgia and Azerbaijan."</ref> |result =[[Орос]], [[Украин]], [[Беларусь]], [[Өмнөд кавказ]], [[Төв Ази]], [[Тува]], ба [[Монгол]]д Улаан арми ялсан;<br/> [[Финланд]], [[Эстони]], [[Латви]], [[Литва]] ба [[Польш]]ид тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид ялсан. |combatant1 = '''{{flagicon image|Flag of Russian SFSR (1918-1937).svg}} [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|ЗОУ]]''' ба бусад [[ЗХУ-ын улсууд|Зөвлөлтийн улсууд]] ---- {{flagicon image|Dnipro Division flag.svg}} [[Украины хувьсгалт босогчдын арми]] <small>(1919–20)</small> <br/> {{flagicon image|Red flag.svg}} [[Зүүн-Социалист хувьсгалчид|Зүүн эсер]] <small>(1918 оны 3-р сар хүртэл)</small><br> {{flagicon image|Darker green and Black flag.svg}} [[Ногоонтны армиуд]] <small>(until 1919)</small> |combatant2 = {{flagicon|Орос}} '''[[Цагаан хөдөлгөөн|Цагаантны хөдөлгөөн]]''' {{Collapsible list | bullets = no | title = Үүнд | [[File:Kolchak (blason).jpg|20px]] [[Бүх Оросын Түр засгийн газар]] | {{flagicon|Орос}} [[Өмнөд Оросын зэвсэг тхүчин]] | {{flagicon image|Bandera de Bakio.svg}} [[Сибирийн арми]] | [[File:Flag of the Ural government (1918).svg|23px]] [[Комич]] | [[File:Don White Army.svg|23px]] [[Доны арми]] | {{flagicon image|Flag of Kuban People's Republic.svg}} [[Кубаны Бүгд найрамдах Улс|Кубаны казакууд]] | {{flagicon image|Flag of the Alash Autonomy.svg}} [[Алашын Автоном]] }} ---- '''[[Оросын иргэний дайны үеийн Тусгаар тогтнол|Шинээр үүссэн улсууд]]''' {{Collapsible list | bullets = no | title = Үүнд | {{flagicon|Польш}} [[Польшийн хоёрдугаар бүгд найрамдах улс|Польш]] | {{flagcountry|Финланд}} | {{flagcountry|Эстони}} | {{flagcountry|Латви}} | {{flagicon|Литва}} [[Литвын Бүгд Найрамдах улс (1918–1940)|Литва]] | {{flagicon image|Flag of Ukrainian People's Republic 1917.svg}} [[Бүгд Найрамдах Украин Ард Улс|Украин]] | {{flagicon image|Flag of Georgia (1918-1921).svg}} [[Гүржийн Ардчилсан Бүгд Найрамдах Улс|Гүрж]] | {{flagicon image |Flag of Armenia.svg}} [[Арменийн анхдугаар Бүгд Найрамдах Улс|Армени]] | {{flagicon image |Flag of Azerbaijan.svg}} [[Азербайжаны Ардчилсан Бүгд Найрамдах Улс|Азербайжан]] | {{flagicon image|Flag of the Mountainous Republic of the Northern Caucasus.svg}} [[Умард Кавказын Уулын Бүгд Найрамдах Улс|Уулын Бүгд Найрамдах Улс]] | {{flagicon image|Flag of Don Cossacks.svg}} [[Доны Бүгд Найрамдах Улс]] | {{flagicon image|Flag of Kuban People's Republic.svg}} [[Кубаны Бүгд Найрамдах Улс]] | ''ба бусад тусгаар тогтохын төлөө хөдөлгөөнүүд'' }} ---- '''[[Оросын иргэний дайны үед халдан довтолсон Холбоотны улсууд|Холбоотны түрэмгийлэл]]'''<br /> {{Collapsible list | bullets = no | title = Үүнд | {{flagcountry|Нэгдсэн Хаант Улс}} *{{flagcountry|Канад|1868}} *{{flagcountry|Австрали}} | {{flagcountry|Японы эзэнт гүрэн}} | {{flagcountry|Чехословак}} | {{flagcountry|Грек|1918}} | {{flagcountry|Америкийн Нэгдсэн Улс|1912}} | {{flagcountry|Франц}} | {{flagcountry|Серби}} | {{flagcountry|Румын}} | {{flagcountry|Итали}} | [[Зураг:Flag of China (1912–1928).svg|22px]] [[Дундад Иргэн Улс]] }} ---- '''Германы талын армиуд''' {{Collapsible list | bullets = no | title = Үүнд | {{flagicon|Германы эзэнт гүрэн}} [[Германы эзэнт гүрэн]] | {{flagicon image|Flag of Baltic Germans.svg}} ''[[Балтын Ландсвер|Ландсвер]]'' | {{flagicon image|Flag of the Iron Division Freikorps.svg}} [[Балт дахь Фрайкорпус|Фрайкорпус]] | {{flagicon image|Flag of the West Russian Volunteer Army.svg}} [[Баруун оросын сайн дурын арми]] }} ---- {{Collapsible list | bullets = no | title = Бусад | {{flagicon image|Darker green and Black flag.svg}} [[Ногоонтны армиуд]] <small>(1919 оноос)</small> | {{flagicon image|Dnipro Division flag.svg}} [[Украйны хувьсгалт босогчдын арми]] <small>(1920–21)</small> | {{flagicon image|Anarchist flag.svg}} [[Кронштадын бослого|Кронштадын босогчид]] | {{flagicon image|Red flag.svg}} [[Зүүн-Социалист хувьсгалчид|Зүүн эсер]] <small>(1918 оны 3-р сараас)</small> ---- | [[File:Bandera del Turquestan.svg|18px]] [[Басмачууд]] | [[File:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|24px]] [[Бухарын Эмират|Бухар]] | {{flagicon image|Flag of the Khanate of Khiva.svg}} [[Хивын Хант Улс|Хива]] ---- | {{flagcountry|Османы эзэнт гүрэн}} ---- | [[File:Flag of Mongolia (1911).svg|24px]] [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Монгол]] }} ---- <small>''Зөвлөлтийн эсрэг болон өөр хоорондоо тулалдагч талууд.''</small> |commander1= {{flagicon image|Flag of Russian SFSR (1918-1937).svg}} [[Владимир Ленин]]<br />{{flagicon image|Flag of Russian SFSR (1918-1937).svg}} [[Лев Троцкий]]<br />{{flagicon image|Flag of Russian SFSR (1918-1937).svg}} [[Михаил Бонч-Буревич]]<br />{{flagicon image|Flag of Russian SFSR (1918-1937).svg}} [[Иоким Вацетис]]<br />{{flagicon image|Flag of Russian SFSR (1918-1937).svg}} [[Сергей Каменев]]<br />{{flagicon image|Flag of Russian SFSR (1918-1937).svg}} [[Михаил Николаевич Тухачевский|Михаил Тухачевский]]<br />{{flagicon image|Flag of Russian SFSR (1918-1937).svg}} [[Климент Ворошилов]]<br />{{flagicon image|Flag of Russian SFSR (1918-1937).svg}} [[Михаил Фрунз]] ---- {{flagicon image|Dnipro Division flag.svg}} [[Нестор Махно]] |commander2={{flagicon|Орос}} [[Александр Колчак]]{{KIA}}<br />{{flagicon|Орос}} [[Лавр Корнилов]]{{KIA}}<br />{{flagicon|Орос}} [[Антон Деникин]]<br />{{flagicon|Орос}} [[Петр Врангель]]<br />{{flagicon|Орос}} [[Михаил Алексеев]]<br />{{flagicon|Орос}} [[Николай Юденич]]<br />{{flagicon|Орос}} [[Евгений Мюллер]] |strength1 = 3,000,000<ref name=gfk/> ---- 103,000 [[Украины хувьсгалт босогчдын арми]] |strength2 = 2,400,000 Цагаантны хөдөлгөөний оросууд |casualties1 = 1,212,824 (бүрэн бус)<ref name=gfk>G.F. Krivosheev, ''Soviet Casualties and Combat Losses in the Twentieth Century'', pp. 7–38.</ref> |casualties2 = 1,500,000 |notes = }} '''Оросын иргэний дайн''' (''{{lang-ru|Гражданская война в России}}'') нь хуучин [[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт гүрний]] хэмжээнд [[Большевик]]уудын [[Улаан арми]] болон большевикуудын эсрэг хүчнүүдын [[Цагаан хөдөлгөөн|Цагаантны]] армийн хооронд 1917 оны 11-р сарын 7-ноос 1922 оны 10-р сарын хооронд болсон [[иргэний дайн]] юм. Оросын иргэний дайнд оролцогч сөргөлдөгч талууд өөрийн засгийг хамгаалах тэмцэлд ялалт байгуулах тулалдаанд амссан хохирол, талуудын үйлдсэн ихээхэн харгислал, хэлмэгдүүлэлтийн үр дүнд оросын 3 сая хүн амь үрэгдсэн ба 3-5 сая орос хүн гадаадад дүрвэсэн байна. Дайны дараа орос орон нэлэнхүйдээ улс орны эдийн засаг, хот суурин, үйлдвэр аж ахуй, хөдөөаж ахуй, газар тариалан, дэд бүтэц, зам тээвэр, харилцаа холбоо гээд бүх салбар сүйтгэгдсэн байсан. Зөвхөн аж үйлдвэр гэхэд дайны өмнөх үетэй харьцуулахад 20 хувьтай нь дүйхээр байсан ба хөдөө аж ахуй, газар тариалан 30 хувь орчим байжээ. Иргэний дайны үр дүнд орос орон хөгжлөөр европын бусад улсуудаас илт хоцрогдсон төдийгүй хөгжлөөрөө гүйцэж түрүүлэхийн тулд өлсгөлөн, ардын бослого, зэвсэгт тэмцэл, [[Зөвлөлтийн Шинэ эдийн засгийн бодлого|Зөвлөлтийн Шинэ Эдийн засгийн бодлого]], аж үйлдвэржүүлэлт, хамтралжуулалт, хэлмэгдүүлэлт зэрэг нийгэм-улс төр, эдийн засгийн олон удаагийн туршилтыг даван туулах шаардлагатай болсон ба Орос орон нэг ёсны нийгэм-улс төрийн туршилтын золиос болжээ. Оросын иргэний дайныг 1917-1922 онуудын хооронд болсон гэж үздэг бөгөөд уг дайнд нэг талаас хуучин оросын эзэнт гүрний төлөөлөл, түүнийг дэмжигч олон улсын хүчнүүд, нөгөө талаас засгийн эрхийг авсан Большевик нам, түүний засгийн газрын хооронд өрнөжээ. Мөн тодорхой тооны гадны сайн дурынхан аль аль талд орж байсан. Уг дайн дахь большевикуудын анхны ялалт нь Петроград (өнөөгийн Санкт-Петербург, хуучны Ленинград) хотыг эзэлсэн явдал байсан бол дайны үндсэн ялалт 1922 оны 10 сарын 25-нд улаан арми Приморийн хязгаар дахь шилжилтийн түр засгийн газрын мэдэлд байсан Владивосток хотыг эзэлснээр дуусгавар болсон гэж үздэг. Дайны хамгийн ширүүн тулалдаанууд 1918-1920 оны хооронд болсон байна. Тиймээс түүхийн дийлэнхи эх сурвалжуудад уг дайн үргэлжилсэн хугацааг 1918-1920 он гэж үзсэн байдаг. 1917 оны 10-р сард Орост [[Октябрын хувьсгал]] ялж, большевикүүд засгийн эрх авав. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайн]]<nowiki/>д ихэд ядарч туйлдсан байсан нь хаант Оросыг хүчгүйдүүлж, большевикууд засгийн эрх авах боломжит нөхцөл бүрэлдсэн байна. Оросын хувьсгал 1917 оны туршид үймсэний дараа [[II Николай|II Николайг]] хаан ширээнээс нь буулгаж, шилжилтийн Засгийн газар байгуулагдав. Тус оны 10 сард мөн өөр нэг хувьсгал гарсан нь “Улаан хамгаалагчид” хэмээх ажилчид ба цөллөгний цэргүүдийн Большевик намын удирдлагатайгаар хийсэн хувьсгал байлаа. Тэд Санкт Петерград буюу Петроградыг эзлэн хуучин засгийн эзэмшилд дэх бусад хот, тосгод руу довтлох болов. 1918 оны 1 сард большевик нам Төлөөлөгчдийн чуулганыг (парламент) хүчээр тарааж, Зөвлөлт засгийг тунхаглав. Тэр даруй тэд урьдын тохирсон ёсоор Герман болон Төвийн хүчнүүдтэй энх тайван тогтоов. Үүний учрыг Германы эзэн хаан [[II Вильхельм|II Вилхелмын]] гадаад албаны дэмжлэгтэйгээр [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] Орост эргэн ирж, хүчээ авсантай холбож үздэг. Үнэхээр Төвийн хүчнүүдэд дайны зүүн фронтыг товхинуулахад Оросын дэглэмийг дотроос нь задлан унагаж, хүчгүйдүүлэх нь туйлын чухал байж, уг үйл явдлыг далдуур дэмжсэн байдаг. 1917 оны 12-р сарын 2-нд [[Брестийн энхийн гэрээ|Брест-Литовынэнхийн гэрээ]] байгуулагдаж, энхийн яриа хэлэлцээ хийгдэж эхлэв. Ингэснээр Оросын тал Германы эзэнт гүрэн болон Османы эзэнт гүрэнд Оросын эзэнт гүрний эзэмшилд асан нилээд том нутгийг шилжүүлэхийг хүлээн зөвшөөрсөн байна. Оросын талын [[Лев Троцкий]] нарын төлөөлөгчдийн дунд энэ талаар өөр дуу хоолой хүчтэй байсан боловч нэгэнт тогтсон ёсоор шийдэв. Гэтэл даварсан германчууд сэтгэл ханасангүй, зүүн тийш ямар ч эсэргүүцэлгүй нөхцөлд 11 хоногийн цэргийн аялан байлдах ажиллагаа явуулжээ. Оросуудад үүнийг тогтоон барих хүч байгаагүй бөгөөд тэд үүнээс илүү ноцтой дотоодын зэвсэгт мөргөлдөөнтэй нүүр тулаад байв. Тэдэнд яван явсаар бүх дэлхийг бүрхэх улаан тугны хажууд түр зуурын нутаг дэвсгэрийн хумигдал бага асуудал санагдаж байв. Ингээд хоёр тал Германы эзлэн түрэмгийллийг хүлээн зөвшөөрч 1918 оны 3-р сарын 6-нд [[Брестийн энхийн гэрээ|Брестийн энхийн гэрээг]] үзэглэв. Эзэлсэн нутаг дэвсгэрт Финлянд, Польш, Литва, Латви-Эстони, Беларус, Украин, Транскавказын ардчилсан холбооны улс (Гүрж-Армени-Азербайжан) зэрэг богино настай дагуул, бамбай улсууд байгуулагдав. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайнд]] Герман ялагдсаны дараа Зөвлөлтүүд нутаг дэвсгэрийн алдагдлаа зарим хэсгээр нөхсөн боловч нилээд нь тусгаар тогтносон хэвээр үлдсэн юм. Октябрын хувьсгалын дараа хуучин арми таран бутарсан байсан тул сайн дурынхан дээр тулгуурласан Улаан хамгаалагчдыг дайны комиссар Лев Троцкий тэргүүтэй чекистуудын (Большевикуудын аюулгүйн алба) удирдлаган дор өсгөн бойжуулж “[[Улаан Арми|Ажилчин тариачны улаан арми]]” гээч мэргэжлийн армийг байгууллаа. Дан ажилчдаас бүтсэн арми хол явахгүйг ойлгосон Троцкий 1918 оны 6 сард хөдөөгийн тариачдыг заавал цэрэгт алба хаах журам тогтоов. Хөдөөгийн оросуудын зүгээс хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлж байсныг гэр бүл, тосгоныхныг нь барьцаалж, шаардлагатай тохиолдолд буудах тулгалтаар тогтоон барьж байжээ. Царийн (эзэн хааны) армид алба хааж байсан офицеруудыг “цэргийн мэргэжилтнүүдээр” буцаан томилж, оронд нь тэдний гэр бүлийнхнийг барьцаанд авч үнэнч байхыг албадах болов. Иргэний дайны эхэнд улаан армийн офицеруудын бүрэлдэхүүний ¾ нь хаант оросын офицерууд байсан байдаг. Харин дайны төгсгөл гэхэд улаан армийн дивиз, корпусын командлагчдын 83% нь хуучин оросын армийн дайчид болжээ. Үндсэн хуулийн ассемблейн сонгууль явагдахад большевикууд цөөнхийн суудалд суухаар санал авсан тул тэд чуулганыг хүч хэрэглэн тараав. Үндсэндээ тэдний дэмжлэгийн хүч Санкт Петербург болон Москва хотууд, бусад аж үйлдвэрийн бүсүүдэд төвлөрч байлаа. Зэвсэгт тэмцэл эхэлснээс хойш тэд [[II Николай]] хааныг гэр бүлийнх нь хамт цаазалснаар барахгүй ангийн дайсан гэсэн нэрийн доор энгийн номхон олон сая хvмvvсийг хэлмэгдүүлж тус улсыг бүхэлд нь хамарсан өлсгөлөн гуйланчлалд нэрвүүлсэн нь ард олны дургүйцлийг хүргэж байв. Октябрийн хувьсгал, [[Брестийн энхийн гэрээ]] үндэсний эрх ашгаас урвасан явдал нь большевизмын эсрэг улс төрийн бүлгүүд үүсч, хүчээ авахад хүрэгжээ. Үүнд газрын эзэд, бүгд найрамдахчууд, консервативууд, дундаж давхаргынхан, хаант засаглалын талынхан, либералууд, армийн генералууд, социалистууд сайн дураар нэгдэж цагаан хөдөлгөөн (бидний мэддэгээр цагаан арми) –ийг үүсгэж, генерал [[Николай Юденич]], [[Антон Деникин]] болон адмирал [[Александр Колчак]] нар удирдах болов. Барууны холбоотнууд ч хувьсгалд таагүй хандаж байсан бөгөөд үүнийг нэгдүгээрт, Орос улс дэлхийн дайнаас холбоотны үүргээ зөрчиж гарсан, хоёрдугаарт болзошгүй Орос-Германы эвсэл, гуравдугаарт олон улсын нэр хүндээ хамгаалах, дөрөвдүгээрт хаант Оросын авсан ихээхэн хэмжээний зээл хүчингүй болох аюултай болсон зэрэг нь нөхцөлдүүлжээ. Британи болон Франц улсууд Оросыг ихээхэн хэмжээний цэргийн зэр зэвсэг, санхүүгээр дэмжиж байсны дийлэнхи нь Германчуудын мэдэлд очив. Ингэснээр цагаан хөдөлгөөнийг дэмжсэн холбоотнуудын интервэнцийг Нэгдсэн вант улс, Франц улсууд үйлдэж, цэргүүд нь Оросын боомтуудад газардаж, аялан байлдах ажиллагаа явуулж эхэлжээ. Төвийн хүчнийхэн ч большевикуудтай халуун дотноор харьцахгүй байсан нь баруун тийш хувьсгал экспортлогдохоос битүүхэн эмээж байснаас үүдэж байв. Тэр үед [[Уинстон Черчилль|Уинстон Черчиль]] большевизмыг “өлгийнд нь боомилохыг” шаардаж байсан нь хэдхэн жилийн дараа улс төрчдийн “толгойд орсон” юм. 1918 оны 5 сард урьдчилан тааварлаагүй нэгэн явдал болсон нь дайнд олзлогдон Сибирт цөлөгдсөн 50,000 цэрэг бүхий нь Австри-Унгарын армийн чех үндэстэн голцуу дайны олзлогдогчид болон цөллөгийнхөнөөс бүрдсэн Чехословакийн легион бослого гаргасан байна. [[Томаш Масарик|Томаш Масарикий]]<nowiki/>н цогтой удирдлаган дор легион өөрсдийгөө [[Чехословакийн корпус]] хэмээн нэрлэж, эх нутагтаа очин Германтай тулалдах сонирхолтой байв. Гэвч Зөвлөлт засгийн газар амлалтаасаа буцаж Владивостокоор дамжуулан нутагт нь буцаах битгий хэл тэднийг зэвсэггүйжүүлэн баривчлан хорих оролдлого хийсэн нь мөргөлдөөнд хүрч орон нутаг дахь большевикуудын зэвсгийг хураан авч олзолжээ. Сарын дотор гэхэд л Чехословакийн корпус Уралын нуруунаас Байгаль нуур хүртэлх Транс-Сибирийн төмөр замын дийлэнхи хэсгийг гартаа оруулжээ. 7-р сарын сүүлээр тэд улам бүр хүчээ авч, 1918 оны 7-р сарын 17-нд Екатеринбург хотыг эзэлсэн байна. Бажигдан зугтахаас өөр аргагүй болсон зөвлөлтүүд оросын эзэн хааныг гэр бүлийнхнийх нь хамтаар яаралтай цаазалсан нь тэднийг цагаантнуудад алдах вий гэсэн болгоомжлолоос болсон гэж үздэг. Меньшевикууд болон социалистууд Чехословак легион болон тариачдын тусламжтайгаар [[Самара]] болон [[Саратов]] хотуудыг авч, Үндсэн хуулийн ассемблэйн гишүүдийн зөвлөл (Комуч) гэгч байгууллагыг байгуулав. 1918 оны 7-р сард большевикуудад дургүйцсэн зүүн жигүүрийн социалистууд болох [[Яков Блюмкин]] ба Николай Андреев нарын террорист чекистууд германчуудын дайсагналыг сэргээж, өдөөн хатгах зорилгоор Германы Элчин сайд [[Вилхельм фон Мирбах|Вильхельм фон Мирбахыг]] Москвад хороожээ. Бусад социалистууд ч дэглэмийн эсрэг зогсож, Улаан армитай тулалдах болов. Зөвлөлтүүд цэргийн ангиудыг "Чека"-гийн нөлөөнөөс тусгаарлан, орон нутгийн бослогуудыг хүчирхийлэн дарах арга хэмжээнүүдийг авч, [[Владимир Ильич Ленин|В.Ленин]] өөрийн биеэр Германы талд аллага болсонд уучлал гуйсан байдаг. Социалистуудыг нээн илрүүлэх, баривчлах томоохон цуст ажиллагаа улс орон даяар явагдав. Дайны комиссар Троцкигийн удирдлаган дор цэргийн оргон зугталт, халшралт, үймээн самууныг хатуу гэсгээн шийтгэх хээрийн шүүхийг байгуулав. Дайны талбарт улаан армийн цэргийн ухралт, няцалт, зугтаалт маш өндөр хувьтай байсан тул галын шугаман дээр шууд буудан цаазлахыг хүртэл зөвшөөрчээ. Консерватив, үндэсний үзэлт засгийн газрууд Башкир, Киргиз болон Татарт байгуулагдсан бол Сибирийн бүсийн засгийн газар гэгчийг [[Омск]] хотот байгуулжээ. Улмаар 1918 оны 9-р сард бүх зөвлөлтийн эсрэг засгийн газрууд [[Уфа]]-д хуралдаж шинэ Оросын түр засгийн газрыг Омскт байгуулахаар тогтож, 5 хүний бүрэлдэхүүнтэй удирдагын зөвлөлийг байгуулсаны 3 нь социалистууд, 2 нь кадетууд байлаа. Омск дахь засгийн газар удалгүй шинэ дайны асуудал хариуцсан сайд, адмирал Колчакийн нөлөөнд орж, 11-р сарын 18-нд тэрээр төрийн эргэлт хийв. Зөвлөлийн гишүүдийг баривчилж, Колчак өөрийгөө “Оросын агуу удирдагч” хэмээн зарлав. Гэсэн хэдий ч тэрээр улс төрийн болон цэргийн үйл хэрэгт хангалттай туршлага, мэдлэггүй удирдагч (тэрээр зөвхөн тэнгисийн аян дайны чиглэлээр мэргэшсэн нэгэн байв) гэдгээ удалгүй харуулав. Түүний хамгийн том алдаа нь бүс нутаг дахь хамгийн хүчтэй цэргийн бүлэглэл болох Чехословакийн легионтой учир зүйгээ олж чадаагүй явдал юм. Большевикуудын коммунист Засгийн газрын тухайд [[Александр Колчак|Адмирал Колчак]] засгийн эрхэнд гарч ирсэн нь улс төрийн ялалт байв. Учир нь тэрээр ардчилсан бус гэдгээ нотлон харуулжээ. Тэрээр 400,000 хүний хүч бүхий ардын арми гэгчийг зохион байгуулж, түүний цэргүүд Перм болон Уфа хотуудыг эзлэн авсан нь түүний амжилтын оргил цэг нь байлаа. 1918 оны 4 сард [[Баку]] хотын коммун байгуулагдаж тус оны 7-р сар хүртэл оршин тогтнов. Бакугийн улаан арми урд зүгээс ирэх Османы Исламын армийг тогтоон барьж байв. Зөвлөлтүүдийн баруун жигүүрийнхэн болон меньшевикүүд Перс дэх Британы цэргийн командлагч генерал Данстервильтай яриа хэлэлцээ хийж эхлэн, үүнийг нь большевикууд болон зүүн жигүүрийнхэн эсэргүүцэх болсон ч 7 сарын 25-нд явагдсан бүх нийтийн санал хураалтаар олонхи нь Британичууд болон большевикуудыг хөөн гаргахын төлөө саналаа өгчээ. Ийнхүү Бакугийн коммун төгсөж Төв Каспид дарангуйллын засаг тогтов. Дайны шийдвэрлэх жил болсон 1919 он гарч Большевик засгийн газар Петроградаас Москва, өмнө тийш Царицын (өнөөгийн Волгоград) хүртэлх Оросын зонхилох хэсэгт хяналтаа хатуу тогтоож байв. Зүүн зүгт адмирал А.Колчакийн удирдсан багахан арми Транс-Сибирийн төмөр замын дагуу хяналтаа тогтоож байсан бол өмнөдөд Цагаан армиуд Дон ба Украйны дийлэнхи хэсгийг хянаж байлаа. Кавказд генерал [[Антон Деникин|Деникин]] шинэ Цагаан арми гэгчийг үүсгэн байгуулав. Шинэхэн тусгаар тогтносон [[Эстони]] улс 1918 оны 11 сараас хойш большевикуудтай тулалдаж байсан нь Зөвлөлт засаг түүний суверинитетийг үл хүлээн зөвшөөрч, түрэмгийлэн довтолж эхэлсэнээс болсон аж. Цагаантнуудад тусламж үзүүлэх зорилгоор Англи, Францын цэрэг ([[Антанта гурвалсан холбоо]]) Хар тэнгисийн эрэгт бууж, [[Одесса]] хотыг Францчууд эзэлсэн байсан бол [[Мурманск]] Британы мэдэлд орсон байв. Мөн Британи, АНУ-ын хамтарсан хүч Архангельскийг эзэлсэн бол япончууд [[Владивосток|Владивостокт]] хяналтаа тогтоов. Японы 150,000 хvнтэй аялан байлдах корпус Владивостокт 1918 оны 4-р сарын 5-нд газардаж [[Чита|Читад]] тулж ирэв. Казакууд Украинд хүчтэй байсан боловч зохион байгуулалтанд орж, өөрсдийн амжилтыг бататгаж чадахгүй байсаар 1919 оны 1 сард эхэлсэн большевикуудын сөрөг дайралтанд дарагдав. 1919 оны 2-р сарын 3-нд [[Улаан Арми|Улаан арми]] Киев хотыг эзэллээ. Цагаан арми Украины Хар армитай тулалдах болов. Улаан армиас зугтан Хар Армид нэгдэх нь их байсан, нөгөө талаар хүчээ нөөх зорилгоор Большевик засгийн газар Украинаас цэргээ татсан байна. Хар армиар дамжуулан анархистууд өмнөд Украинд бэхэжсэн юм. Энэ хооронд Лев Троцкий [[Александр Колчак]]<nowiki/>ийн эсрэг дахин нэг арми илгээв. Чадварлаг командлагч [[Михаил Николаевич Тухачевский|Михаил Тухачевский]]<nowiki/>гаар удирдуулсан энэ арми нь Екатеринбургийг дахин эзэлж, Транс-Сибирийн төмөр замын дагуу байлдах болсон. Аль аль тал нь өгөө аваатай тулалдсаар байсан боловч Улаан арми хүч давуутай тул аажмаар давамгай болж байлаа. Цаашдын хандлагыг хүлээн зөвшөөрсөн Францын цэрэг 1919 оны 4 сарын 8-нд ямар нэгэн тулалдаан хийлгүйгээр Одессыг орхин гарсан бол Колчакийн арми ухарч зугтаасан нь Их Британи, АНУ-ын найдварыг унтрааж, өвөл болж тэнгис хөлдөхөөс өмнө амжин Мурманск ба Архангелскаас хүчээ татлаа. Хэдийгээр Их Британи өөрийн цэргээ татсан боловч мөнгө, зэр зэвсэг, хүнс, сум, цэргийн зөвлөхүүд илгээх байдлаар Цагаан армиуд, түүний дотор генерал Юденичийг дэмжсээр байв. 1919 оны 11-р сарын 14-нд Улаан арми Омскийг эзлэв. Үүний дараахан Колчак засгийн эрхээ алдаж, Цагаан армийнхнаас Сибирь цэвэрлэгджээ. Зуны эхэн сард генерал [[Пётр Врангель|Пётр Врангел]]<nowiki/>ийн удирдлаган доорхи Кавказийн арми умард руу довтолж, Колчакын хүчинд туслах, холбогдохыг эрмэлзэв. Тэд Царицыныг эзэлсэн боловч Троцкий Тухачевскийгаар удирдуулсан шинэхэн армиа Пётр Врангель руу илгээв. Илт давамгай хүчтэй тулгарсан Кавказын арми Царицыныг орхиж, өмнөд рүү дутаав. Зуны сүүлээр "Доны арми" хэмээн нэрлэгдсэн өөр нэгэн казак цэргүүд генерал Мамонтовын удирдлаганд дор Украин руу дайрлаа. Олон газар зэрэг дайн хийж сульдсан улаан арми Киев хотыг 1919 оны 9 сарын 2-нд орхин гарлаа. Мамонтовын дайчид хойшоо үргэлжлүүлэн довтолж Воронеж хүрсэн боловч тэнд 10-р сарын 24-нд Тухачевскийн армид бут цохигджээ. Деникиний хүч нилээд амжилттай байлдаж, 1919 оны өвөл генерал өөрийн цэргүүдийн хамт өмнөд фронт дээр тулалдаж, Тула хотыг хяналтандаа авч Москва руу нилээд дөхөөд байсан боловч [[Нестор Махно]]<nowiki/>гоор удирдуулсан Украины Анархист Хар арми цагаан армийн хангамжийн гинжин хэлхээг бүрдүүлдэг хэд хэдэн чухал сууринг хяналтандаа барьж, эх нутаг болох Украйныг нь түйвээж байсан тул украин голцуу цэргийн генералууд Деникинд санал тавин арагш Украин руугаа чиглэн байлдах болсон байна. Хүнс, зэр зэвсэг, сум, их буу, хүн хүчний дутагдалд орсон Деникиний арми хэд хэдэн шийдвэрлэх тулалдаануудад ялагдал хүлээжээ. Улаан арми Киев хотыг 12-р сарын 17-нд эргэн эзлэн авч, цохигдсон Козакууд [[Хар тэнгис|Хар тэнгисийн]] зүг зугтаасан байна. Оросын төв болон дорнод хэсэгт цохигдоод байсан Цагаан армиуд харин өмнөд Украиныг захирч байсан Нестор Махногийн анархист Хар армийг үлдэн хөөхөд амжилт олов. Гэтэл энэ нь цаанаасаа Лев Троцкигийн зальжин бодлогын үр дагавар байлаа. Хар армийг хүчээ авахаас эмээсэн Москва цаашид түүнд бүх талаар тусламж, дэмжлэг үзүүлэхээс татгалзан аль алинаар нь бие биенийг нь устгуулах бодлого барьж, цагаан казакууд болон хар армийн хооронд хөндөлссөн байсан улаан армийн зарим анги нэгжүүдийг ухраан татсанаар [[Крым]] болон өмнөд Украинд Цагаан арми ноёрхох болов. Улаан армид дахин нэгэн заналхийлэл учирсан нь цагааны [[Николай Юденич|генерал Юденич]] Британы дэмжлэгтэйгээр Эстонид 20,000 орчим хүнтэй жижиг арми зохион байгуулж, 1919 оны 10 сард Петроградыг эзлэх гэнэтийн довтолгоон хийв. Дайралтыг мэргэжлийн өндөр түвшинд зохион байгуулж, голцуу шөнөөр довтолж байсны зэрэгцээ хөнгөн морьт цэргээр маневрлаж, Улаан армийн байрлалыг сандаргаж байлаа. Түүнчлэн Юденичд Британы 6 танк байсан нь улааны цэргүүдийг сандралд оруулж, нэгдсэн удирдлагыг нь алдагдуулахад ихээхэн үр дүнтэй ашиглагдаж байв. 1919 оны 10 сарын 19-нд Юденичийн цэргүүд Петроградын захад хүрэв. Тэр битгий хэл Москва дахь Большевикийн төв хорооны зарим гишүүд Петроградыг Юденичд сул өгөх хүртэл санал тавьж байсан ч Троцкий эрс татгалзан өөрөө биечлэн хамгаалалтыг удирдах боллоо. Троцкий хэлэхдээ “15-хан мянган хүнтэй хуучин офицеруудын жижигхэн арми 700,000 оршин суугчтай ажилчин ангийн нийслэлийг эзлэнэ гэдэг боломжгүй зүйл” гээд тэрээр хот өөрөө өөрийгөө хамгаалах стратегийг боловсруулжээ. Троцкий боломжтой бүх ажилчдыг эр эм гэлгүй зэвсэглэн, мөн Москвагаас цэргийн хүч шилжүүлэв. Хэдхэн долоо хоногийн дотор Петроградыг хамгаалж буй Улаан армийн хүн хүч 3 дахин нэмэгдэж, Юденичийн хүн хүчтэй 3:1 харьцаатай болов. Энэ үед Юденич хангамжаар дутагдаж, хотыг тойрсон бүслэлтээ буулгахаар шийдэж, армиа Эстони хүртэл ухраав. Түүнийг Эстонид ирэхэд Эстоний засгийн газар Москвагаас эмээн армийн зэвсэглэлийг нь хураав. Юденичд үнэнч үлдсэн түүний армийн үлдэгдэл хүчийг Эстоний арми бут цохисноор энд галын шугам намжсан юм. Юденич Хельсинк руу зугтаж, харин Тартугийн гэрээний дагуу Юденичийн дийлэнхи цэргүүд цөллөгт явжээ. Мамонтовын козак армийг Воронежд, Юденичийг Петроградад, Колчакыг Омскт ялсан нь дайны өнгийг хувиргав. Сибирьт адмирал Колчакын арми бутарч, тэрээр баригдсан бөгөөд өөрийн залгамжлагчаар [[Григорий Семёнов]]<nowiki/>ыг томилжээ. Сибирь дэх дайн үргэлжилсээр байсан авч цар хэмжээ, ач холбогдлын хувьд багассаар түүний хүч зэвсэгт бүлэглэл буюу хэрэг дээрээ дээрэмчдийн бүлгийн хэмжээнд хүртэл хумигдан хэсүүлчдийн цуваа төдий болов. Улмаар Семёновын Казак цэргийн үлдэгдлүүд Хятад руу дутаасан авай. Чехословакийн легион нь Оросын иргэний дайнд хамрагдах тийм ч сонирхолгүй байв. Тэд Германы армитай тулалдах л хүсэлтэй байсан боловч дэлхийн дайн дуусгавар болсоноор тэдний тулалдах сонирхол унтарчээ. Түүнчлэн Колчакын урагшгүй удирдлагад урам хугарсан тэд 1919 оны туршид өөрсдийн цэргүүдээ бага багаар Европ руу далайгаар илгээх болов. Үүнд нь Транс-Сибирийн төмөр замын дорнод үзүүрт нь хяналтаа тогтоож байсан АНУ-ын генерал Уйльям С.Гравз тусалжээ. Ингэснээр Чехословакийн легион Владивостокыг бүрэн орхин нутгийн зүг одсон юм. Тэдэнтэй цуг мөн АНУ-ын цэргүүд Сибирийг орхин гарлаа. Цагаан армийн үлдэгдэл хүн хүчний дийлэнхийг 1920 оны өвөл-хаврын завсарт Британы хөлгүүд нүүлгэн шилжүүлэв. Генерал Врангель харин бууриа сахин үлдэж, 1920 оны зун хүртэл байжээ. Москвагийн Большевик засгийн газар Украйны анархистуудын удирдагч Нестор Махнотой улс төрийн холбоо тогтоож, гэрээ байгуулсанаар Хар арми Врангелийн анги нэгтгэлүүд рүү дэс дараалан довтолж, тэрээр намрын ургацаа хурааж амжихаасаа өмнө зугтахаас өөр аргагүй болгов. Украйныг тогтоон барих оролдлого нь бүтэлгүйтсэн генерал Врангель умар зүг рүү довтлон Польш-Зөвлөлтийн дайн дахь Улаан армийн ялагдлыг ашиглахаар шийдэв. Гэсэн хэдий ч довтолгоон няцаагдаж, түүнийг Улаан ба Хар армийн морьт ба явган цэргүүд элдэн хөөж, 1920 оны 11 сар гэхэд Крым хүртэл ухраажээ. Врангель ба түүний армийн үлдэгдлийг Британий хөлөг онгоцнууд 1920 оны 11-р сарын 14-нд тосон авлаа. Тэдэнтэй цуг олон арван мянган оросууд Улаан армийн харгислалаас зугтаан амь гарахыг бодож хөлөг онгоцнуудад чихэлдэн суухыг хичээсэн боловч дийлэнхи нь үлдэж хоцорсон юм. Энэ үеийн амьд гэрч нар дотор давчдам харгис хэрцгий аймшигт дүр зургийг өгүүлцгээдэг байна. Врангель ялагдангуут Улаан арми Нестор Махнотой 1920 онд байгуулсан гэрээгээ зөрчин Хар армийг нь намнаж эхлэв. Мөн Нестор Махно болон украины бусад анархистуудыг алах ажиллагаануудыг ЧК-гийн агентуудаар дамжуулан зохион байгуулжээ. Ийнхүү Хар армийнхныг маш харгис догшин байдлаар цус урсгаж дарав. Махно болон анархистуудыг талархан дэмждэг байх магадлалтай хот тосгодуудад бүхнийг хамарсан алан хядлага, цаазлах ажиллагаа явууллаа. Энэхүү аллагыг эсэргүүцсэн үймээн самуун Украин, Сибирийг нөмөрсөн ч мөн л ихээхэн цус урсгав. Дорнод Сибирийн Амарын хязгаарыг өөртөө нэгтгэх төлөвлөгөөтэй байсан япончууд нөхцөл байдлыг дүгнэн цэгнэсний үндсэн дээр эцсийн эцэст өөрийн цэргээ эргүүлэн татаж, 1922 оны 10-р сарын 25-нд Владивостокийг Улаан армид сул өгөв. Төв Азид Улаан арми Басмачууд нэртэй зэвсэгт бүлэглэлүүдтэй 1923 он хүртэл тулалдсан бол Камчаткын хойг болон Умард Сахалин 1925 онд ЗХУ-тай гэрээ байгуулах хүртэл Японы эзэмшилд байжээ. Оросын Иргэний дайны явцад Улаан арми Алс Дорнод болон [[Монгол Улс|Монгол]]<nowiki/>д цагааны үлдэгдлийг бут цохиж, тэнд мөн өөрийн хараат улсуудыг бий болгосон байна. Оросын иргэний дайн нь тус улсыг гүн хямралд оруулжээ. Сая сая хүн энэ дайны золиос болж, тус оронд Зөвлөлт засаг тогтжээ. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]], түүнийг залгуулан болсон Оросын иргэний дайн 7 жил үргэлжилж, 20 гаруй сая хүн амь насаа алдсанаас 15 сая нь иргэний дайнтай шууд холбоотой бөгөөд үүний дотор Оросын Улаан армийн 1 сая, Цагаан армийн 500 мянган цэргүүд амь насаа алдсан байна. Колчакын дараа удирдлагыг гартаа авсан Семёнов л гэхэд өөрийн захиргаанд байсан нутаг дэвсгэртээ 100 мянга гаруй энгийн ард иргэд - эрчүүд, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг хүйс тэмтэрсэн байдаг. Дайнтай зэрэгцэн явагдсан большевикуудын Улаан террор ба Чека нарын ажиллагаагаар 250 мянган хүнийг алах буюу цаазалж, Козак цэргүүдийн төрсөн нутагт явагдсан “Козакуудаас цэвэрлэх ажиллагаа”- ны үеэр 300-500 мянган энгийн иргэд алагдсан нь тус бүс нутгийн хүн амын 15-20% болж байсан байх юм. Цагаан арми ч зүгээр байсангүй дайныг далимдуулан тэдний явуулсан Еврей нарыг хүйс тэмтрэх ажиллагааны золиос болж 100 мянган Еврей үндэстэн алагдсан байдаг. Большевикуудын хээрийн шүүх цор ганц Доны бүс нутагт л гэхэд 25 мянган хүнийг хагас жилийн дотор буудан хороосон бол Колчакын засгийн газар ганц Екатеринбург мужид л гэхэд 25 мянган хүнийг цаазалсан аж. Дайны дараа ЗХУ ихээхэн туйлдаж, бүрэн сүйрлийн ирмэгт ирсэн байв. 1920, 1921 оны ган, 1921 оны өлсгөлөн, түүнийг дагасан өвчин, тахал Оросуудыг хиаруулав. Зөвхөн 1920 онд л гэхэд хижиг өвчний тахлын улмаас 3 сая хүн үхсэн гэдэг судалгаа байна. 1922 онд Орост явагдсан хүн амын тооллогоор дор хаяж 7 сая орон гэргүй, гудамжны хэмээн нэрлэгдсэн хүүхдүүд бий болоод байсан нь тэр үеийн Оросын хүн амын 5-аас илүү хувь нь байв. Иргэний дайны үед дор хаяж 13 сая энгийн иргэд алагдаж, 1-2 сая хүн Орос орныг орхин дүрвэжээ. Эдгээр дүрвэгчдийн дотор оросын боловсролтой, оюунлаг хүмүүсийн дорвитой хэсэг нь багтаж байв. Оросын эдийн засаг сүйрч, аж үйлдвэрийн салбарын бүтээгдэхүүн 1913 оны түвшний долооны нэг, хөдөө аж ахуйн салбарын бүтээгдэхүүн тус оны гуравны нэгийн хэмжээнд хүртлээ буурчээ. Энэ үед өлсгөлөнгөөс үүдэн нилээдгүй тооны хүн сайн дураар амиа хорлосон ч гэдэг. Аж үйлдвэрийн салбарыг аваад үзэхэд дайны өмнөх түвшингээс даавууны үйлдвэрлэл 20 дахин, төмрийн үйлдвэрлэл 50 дахин буурсан байна. Хөдөө аж ахуйн боловсруулсан газрын хэмжээ 2 дахин багасч, нэгж га-гаас авах ургацын дундаж хэмжээ 3 дахин буурав. Морин сүргийн тоо 1916 онд 35 сая байсан бол 1920 онд 24 сая болж, үхэр сүргийн тоо 58-37 сая болтлоо буурчээ. Доллартай харьцах рублийн ханш 1914 онд 1:2 байсан бол 1920 онд 1:1200 болтол унажээ. ==Мөн үзэх== *[[Оросын иргэний дайны он дараалал]] *[[Большевикийн эсрэг зүүний хүчний бослого]] *[[Хувьсгалын олон нийтийн баярууд]] ==Урлаг соёлд== ===Уран зохиол=== *''The Road to Calvary'' (1922–41) by [[Aleksey Nikolayevich Tolstoy]] *''[[Chapaev]]'' (1923) by [[Dmitri Furmanov]] *''The Iron Flood'' (1924) by [[Alexander Serafimovich]] *''[[Red Cavalry]]'' (1926) by [[Isaac Babel]] *''The Rout'' (1927) by [[Alexander Alexandrovich Fadeyev|Alexander Fadeyev]] *''[[How the Steel Was Tempered]]'' (1934) by [[Nikolai Ostrovsky]] *''[[Optimistic Tragedy]]'' (1934) by [[Vsevolod Vishnevsky]] *''[[And Quiet Flows the Don]]'' (1928–1940) by [[Michail Aleksandrovich Sholokhov|Mikhail Sholokhov]] *''[[The Don Flows Home to the Sea]]'' (1940) by [[Michail Aleksandrovich Sholokhov|Mikhail Sholokhov]] *''[[Doctor Zhivago (novel)|Doctor Zhivago]]'' (1957) by [[Boris Pasternak]] *''[[The White Guard]]'' (1966) by [[Mikhail Bulgakov]] *''[[Byzantium Endures]]'' (1981) by [[Michael Moorcock]] *''{{Ill|ru|Chevengur (novel)|Чевенгур}}'' (written in 1927, first published in 1988 in the USSR) by [[Andrei Platonov]]. *''[[Fall of Giants]]'' (2010) by [[Ken Follett]] ===Кино=== *''[[Arsenal (film)|Arsenal]]'' (1928) *''[[Storm Over Asia]]'' (1928) *''[[Chapaev (film)|Chapaev]]'' (1934) *''Thirteen'' (1936), directed by Mikhail Romm *''We Are from Kronstadt'' (1936), directed by Yefim Dzigan *''[[Knight Without Armour]]'' (1937) *''The Year 1919'' (1938), directed by Ilya Trauberg *''The Baltic Marines'' (1939), directed by A. Faintsimmer *''[[Shchors (film)|Shchors]]'' (1939), directed by Dovzhenko *''[[How the Steel Was Tempered|Pavel Korchagin]]'' (1956), directed by A. Alov and V. Naumov *''[[The Forty-First (1956 film)|The Forty-First]]'' (1956), directed by [[Grigori Chukhrai]] *''[[And Quiet Flows the Don (film)|And Quiet Flows the Don]]'' (1958) *''The Wind'' (1958), directed by A. Alov and V. Naumov *''[[Doctor Zhivago (film)|Doctor Zhivago]]'' (1965) *''[[The Elusive Avengers]]'' (1966) *''[[The Red and the White (film)|The Red and the White]]'' (1967) *''[[The Flight (1970 film)|The Flight]]'' (1970), directed by A. Alov and V. Naumov *''[[Reds (film)|Reds]]'' (1981) *''[[Corto Maltese|Corto Maltese in Siberia]]'' (2002) *''[[Admiral (film)|Admiral]]'' (2008) ==Эшлэл== {{reflist|colwidth=30em}} ==Цаашид унших== *Vladimir N. Brovkin. ''Behind the Front Lines of the Civil War: Political Parties and Social Movements in Russia, 1918–1922.'' [[Princeton University Press]], 1994. ISBN 0-691-03278-5 *David Bullock. ''The Russian Civil War 1918–22.'' [[Osprey Publishing]], 2008. ISBN 978-1-84603-271-4 *T.N. Dupuy. ''The Encyclopedia of Military History'' (many editions) Harper & Row Publishers. *[[Peter Kenez]]. Civil War in South Russia, 1918: The First Year of the Volunteer Army, Berkeley, University of California Press, 1971. *[[Peter Kenez]]. Civil War in South Russia, 1919–1920: The Defeat of the Whites, Berkeley, University of California Press, 1977. *W. Bruce Lincoln. ''Red Victory''. *Evan Mawdsley. ''The Russian Civil War''. New York: Pegasus Books, 2007. *George Stewart. ''The White Armies of Russia: A Chronicle of Counter-Revolution and Allied Intervention''. *David R. Stone. "The Russian Civil War, 1917–1921," in ''The Military History of the Soviet Union''. *Geoffrey Swain. ''The Origins of the Russian Civil War''. ==Гадаад холбоос== {{Commons category|Оросын иргэний дайн}} *[https://web.archive.org/web/20140907125245/http://libcom.org/library/russian-revolution Russian Revolution and Civil War archive at libcom.org/library] *[http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwone/eastern_front_01.shtml "BBC History of the Russian Revolution"] (3 February 2007) *[http://www.spartacus-educational.com/RUScivilwar.htm "Russian Civil War"] (Spartacus History, downloaded 3 January 2006) *[http://www.onwar.com/aced/data/romeo/russia1918.htm "Russian Civil War 1918–1920"] (On War website, downloaded 4 January 2006) *[http://www.answers.com/topic/civil-war-of-1917-1922 "Civil War of 1917 – 1922 at Encyclopedia of Russian History] (3 February 2007) *[http://www.worldstatesmen.org/Russia_war.html "Russian Civil War Polities"] (World Statesmen.org, downloaded 16 February 2007) [[Ангилал:Оросын иргэний дайн| ]] [[Ангилал:Иргэний дайн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын түүх]] [[Ангилал:Азийн дайн]] [[Ангилал:Европын дайн]] [[Ангилал:20-р зууны дайн]] [[Ангилал:1917 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1918 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1919 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1920 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1921 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1922 оны зөрчилдөөн]] qn81t2edm0115dmiks6e7qa7e7hx7op 0 36214 874415 849587 2026-10-28T06:49:32Z Bayarkhangai 1129 874415 wikitext text/x-wiki {{Short description|1915 онд Орос, Монгол, Хятадын хооронд байгуулсан гэрээ}} {{for|Өмнөх гэрээний|Хиагтын гэрээ (1727)}} {{Инфобокс гэрээ |name = Хиагтын гэрээ |image = File:中俄蒙协约签订现场.jpg |image_size = 180px |caption = Гэрээнд гарын үсэг зурсны дараа |date_signed = 5 сарын 29, [[1915]] |location_signed = [[Хиагт]], [[Оросын эзэнт гүрэн]] |parties = {{flagdeco|Оросын эзэнт гүрэн}} [[Оросын эзэнт гүрэн]]<br />{{flagicon image|Flag of China (1912–1928).svg}} [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс (1912–1949)|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]<br />[[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|20px]] [[Богд Хаант Монгол Улс]] |ratifiers = {{flagdeco|Оросын эзэнт гүрэн}} [[II Николай]]<br />{{flagicon image|Flag of China (1912–1928).svg}} [[Юань Шикай]]<br />[[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|20px]] [[Богд хаан]] |languages = {{hlist | Монгол | Орос | Хятад | Франц}} }} {{Монголын түүх}} '''Хиагтын гэрээ''' ({{lang-fr|L'accord tripartite de Kiakhta}},<ref>[https://www.jstor.org/stable/23656980 LES MOTS MONGOLS DANS UNE LISTE DE MARCHANDISES CHEZ GMELIN Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae Vol. 13, No. 1/2 (1961)]</ref> {{lang-ru|Кя́хтинский догово́р}}) -1915 оны 5-р сарын 25-нд [[Хиагт|Хиагт хот]]од [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Монгол]], [[Оросын эзэнт гүрэн|Орос]] болон байгуулагдаад удаагүй байсан [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Улс]]ын төлөөлөгчдийн байгуулсан [[гэрээ]]. [[Гурван улсын гэрээ]] нь [[колоничлол]] ид ноёрхож байсан цаг үед байгуулагдсан бөгөөд энэ үед их гүрнүүд бага буурай оронд өөрийн ашиг сонирхолыг тулган хүлээлгэдэг эрх тэгш бус зарчим үйлчилж байв. Хиагтын гэрээнээс өмнө, [[1913 он]]д Орос, Дундад (Хятад) хоёр улс Монголын асуудлаар тусгай гэрээ байгуулаад байв. Тэрхүү гэрээгээр Монголын Хятадын эзэн эрхийн дор орших [[Автономит|автномит улс]] байхаар тогтжээ. Гурван улсын хэлэлцээрээр хоёр тал үүнийгээ Монголын талд тулган хүлээлгэхийг гол зорилгоо болгосон билээ. Гэрээг хэлэлцэх явцад 3 тал өөр өөрсдийн байр суурийг хатуу баримталж, санал ихээхэн зөрж байв. Тиймээс Хиагтын хэлэлцээр 1914.08.26-аас 1915.05.25 хүртэл бүтэн 9 сар сунжран үргэлжилжээ. [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Монгол Улс]]: :[[Тусгаар тогтнол]]оо баталгаажуулах, [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Монгол улс]]ад нэгдэхдээ илэрхийлсэн бусад Монголчуудаа өөртөө нэгтгэн авахыг зорьж байв. [[Дундад Иргэн Улс|Хятад Улс]]: :Монгол улсаар өөрөөр нь тусгаар тогтнолыг нь хүчингүй болгуулах, Ар, Өвөр Монголыг өөртөө нэгтгэж нэгэн хэсгээ болгох, Олноо өргөгдсөн оны цол, хаан гэдэг цолыг хэрэглэхгүй болгохыг зорив. [[Оросын Хаант Улс|Орос Улс]]: :Ар Монголд Хятадын эзэрхийллийг /сюзеренитет/ ёс төдий тогтоож, 1912 онд Монголтой хийсэн гэрээгээр олж авсан улс төр, эдийн засгийн байр сууриа алдахгүй нөлөөгөө бэхжүүлэхийг эрмэлзжээ. Энэхүү Гурван улсын гэрээгээр Монгол улсын тусгаар тогтнол, бие даасан байдлыг хязгаарлаж, "Өөртөө эзэрхэх Гадаад Монгол"-ын хилийг зөвхөн [[Халх]] дөрвөн аймаг, [[Ховдын хязгаар|Ховдын хязгаараар]] зааглаж, Монголчууд нэгдмэл нэг улс болох үйл хэргийг хүчээр таслажээ. Ингэснээр Ар, Өвөр зэрэг Монголчууд саланги тусгаар оршиход хүрсэн. Мөн гэрээнд Гадаад монголын хил хязгаарыг ерөнхийдөө хаанаас хаа хүрэхийг тодорхойлоод, гарын үсэг зурснаас хойш 2 жилийн дотор гурван талын төлөөлөгчид оролцсон тусгай комисс нарийвчлан тодотгохоор тогтоожээ. Энэ заалт хэрэгжилгүй явсаар 1945 онд ЗСБНХУ, АНУ, Англи гурван их гүрний удирдагчдын Ялтын бага хурлын үеэр дайны дараах Гадаад Монголын (БНМАУ-ын) "[[Статус-кво]]"-г тухайн үеийн газар нутгийн байгаа хилээр нь тогтоох шийдвэр гарсан юм. == Талуудын төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүн == [[Файл:Map of Mongolia (1914) Korostovets, Ilyin's Cartographic Establishment.jpg|thumb|Монгол газрын зураг (1914)]] Гурван этгээдээс томилсон төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүн нь бас тэдний тус тусын зорилго, эрх ашгийг илтгэн харуулж байв. '''Монголын талаас''' Засгийн газрын бүрэн эрх барих төлөөлөгчдийн тэргүүнээр [[Дотоод яамны тэргүүн сайд]], [[нэйс билигт]], [[улсад туслагч гүн]] [[Дотоод яамны тэргүүн сайд]] [[Да лам Дашжав]] (эхний 13 удаагийн уулзалтад оролцсон), [[Сангийн яамны тэргүүн сайд]] [[түшээт чин ван]] [[Гадинбалын Чагдаржав|Г.Чагдаржав]], [[Зөвлөх үйлчилгээ|зөвлөх]] нараар [[Шүүх яам]]ны [[дэд сайд]] [[засагт чин ван]] [[Засагт ван Удай|Удай]], [[Цэргийн яам]]ны эрхлэн [[зөвлөх сайд]] [[жүн ван]] [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн|Манлайбаатар Ж.Дамдинсүрэн]], [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад яам]]ны [[дэд сайд]] [[хичээнгүй гүн]] [[Балингийн Цэрэндорж|Цэрэндорж]], [[гүн]] [[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Жигжиджав]], [[орчуулагч]] [[түшмэл]]ээр [[гүн]] [[Цэнд]], [[Жамсраны Цэвээн|Цэвээн Жамсран]], [[Цогт Бадамжав]], [[эх зохиох түшмэл]]ээр [[гүн]] [[Насандэжид]] нарын 4 хүнийг тус тус тохоон томилсон байна. Монголын төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд [[Халх]]ын [[Ноён|ноёд]]оос гадна [[Өвөр Монгол]]оос ирсэн Удай ван, Манлайбаатар Дамдинсүрэн, Цэнд, [[Буриад ястан|буриад]] угсааны Цэвээн Жамсран, Цогт Бадамжав нарыг оруулсан нийт Монгол үндэстний эрх ашгийг төлөөлүүлэх зорилго өвөрлөжээ гэж үзэхээс өөр аргагүй. '''[[Хаант Орос]]ын''' бүрэн эрх барих төлөөлөгчдийг [[1913 он]]ы [[8 дугаар сар]]аас [[Нийслэл Хүрээ]]нд [[Ерөнхий консул]]аар томилогдон ирж ажиллаж байсан туршлагатай [[Дипломат төлөөлөгч|дипломат]] [[А.Я.Миллер]] тэргүүлж, [[Зөвлөх үйлчилгээ|зөвлөх]] нараар Хиагт дах оросын [[хилийн комиссар]], [[Жанжин Штаб]]ын [[хурандаа]] [[А. Д. Хитров]], Нийслэл хүүрээн дэх Оросын ЕКГ-ын дэргэдэх [[Оросын худалдаа, аж үйлдвэрийн яам]]ны [[төлөөлөгч]] [[А.П.Болобан]], [[нарийн бичгийн дарга]]ар [[Бруннерт]], [[барон Рэнне]] нар, орчууулагчаар [[Абидуев]] ажиллаж байв. '''[[Дундад Иргэн Улс|Хятадын тал]]ын''' [[Бүрэн эрх барих төлөөлөгч|бүрэн эрх барих төлөөлөгчд]]ийн [[тэргүүн]]ээр [[Хэйлунцзян муж|Хар мөрөн /Хэйлунцзян/ муж]]ийн [[цэрэг, иргэний захирагч]]аар ажиллаж байгаад дуудагдан ирсэн [[генерал]] [[Би Гуйфан]], зөвлөх нараар [[Мексик]]т [[Элчин сайд]]аар ажилаж байсан туршлагатай дипломат [[Чэнь Лу]], [[Монгол-Төвдийн хороо]]ны зөвлөх [[Чен-И|Чэнь И]], нарийн бичгийн даргаар [[Ван Цзиньци]], [[Фан Ци гуань]] нар, орчуулагчаар [[Фан Фынь]], [[Фу Хай]] нар томилогджээ. Эдний дундаас Чэнь Лу, Чэнь И нар Хиагтын бага хурлын дараа [[Монголд суух ДИУ-ын төлөөний сайд]]аар тус тус томилогдон ажиллаж байсан бөгөөд ялангуяа Чэнь И [["64 зүйлийн бичиг"|гадаад Монголын автономийг устгах "64 зүйлийн бичиг"]] гэдгийг боловсруулж байснаараа онцлогтой. Би Гуйфан, Чэнь Лу нар Хиагтын бага хуралд оролцсон тухай [[дуртгал]]аа бичиж, Би Гуйфан 1928 онд, Чэнь Лу 1919 онд [[Шанхай]]д тус тус хэвлүүлжээ. == Талуудын зорилго, хэрэгжсэн байдал == Хиагтын гэрээнд оролцсон '''Монгол улсын''' засгийн газар түүний бүрэн эрхт төлөөлөгчдийн тавьсан гол зорилго нь: :1. 1911 онд тунхагласан улсынхаа [[тусгаар тогтнол]]оо баталгаажуулах :2. Монгол Улсын Засгийн газрыг дэмжиж нэгдэхээ илэрхийлсэн Өвөр Монгол болон бусад [[Монгол үндэстэн]]ээ өөрсөддөө хамааруулан нэгтгэх зорилго байсан. Энэ зорилго хэрэгжсэн байдал нь: :1. Монгол Улс [[Эзэн хаан]]тай :2. [[Засгийн газар|Үндэсний Засгийн газар]]тай :3. Өөрийн асуудлаа дотооддоо шийдэх эрхтэй :4. Өөрийн [[Зэвсэгт хүчин|цэрэг]]тэй :5. [[Нутаг]] дэвсгэртэй :6. Тусгайлан тогтоосон [[хил хязгаар]]тай :7. [[Хятадууд|Хятад иргэд]]ийг олноор оруулахгүй байх :8. Бусад улсын цэргийг нутаг дэвсгэртээ байрлуулахгүй байх :9. Худалдааны талаар [[Олон улсын гэрээ|Олон Улсын Гэрээ]] байгуулах эрхтэй болсон :10. Дээрх эрхийг хэрэгжүүлэхэд Хаант Орос улс болон Хятад улс оролцохгүй байхаар тохиролцсон :11. Уг гэрээгээр Монголын улс төр хязгаарлагдмал шинжтэй болсон ч гэрээний эхэд "'''[[Улс]]'''" гэдэг үгийг оруулахаар болсон. Гурван улсын гэрээнд '''Хятадын Засгийн газар''' түүний бүрэн эрхийн төлөөлөгчдийн тавьсан зорилго нь: :1. Ар, Өвөр Монголыг өөртөө бүрэн хамааруулж [[Манж Чин улс]]ыг залгамжлагч улс гэж өөрийгөө үзэж Монгол үндэстэний талаарх бүх эрхийг өвлөн авч хадгалах. :2. Үүний тулд [[Хятад, Оросын Тунхаг]]ыг [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Монгол улс]]аар бүрэн хүлээн зөвшөөрүүлэх, [[Монголын тусгаар тогтнол]] [[оны цол]] [[хааны цол]]ыг хэрэгсэхгүй болгох зэрэг зорилго тавьсан. Хятадын тавьсан зорилго хэрэгжсэн байдал нь: :1. Өвөр Монголыг өөртөө авч үлдэж чадсан :2. Ар Монголын хувьд Орос болон Монголын хүчтэй ээсргүүцэл дээр тулгарч нэр төдий "[[сюзернитет]]" хэмээх эрхтэй үлдсэн :3. Хэлэлцээрийн явцад Хятадын төлөөлөгчид Монголыг "'''Улс'''" гэж томъёолохыг эсэргүүцэж хэрэв ингэж бичвэл Хятад улсаас салсан болон хэмээн Монголыг тусгаар тогтнолоо устгаж Хятадын бүрэлдэхүүнд орохыг шаардсан ч бүтээгүй. Гурван улсын гэрээнд оролцсон '''Оросын Засгийн газар''' болон түүний бүрэн эрхт төлөөлөгчдийн тавьсан гол зорилго нь: :1. 1911 оны Монголын үндэсний хувьсгалд тусалснаараа олж авсан улс төр, эдийн засгийн байр суурь, нөлөөгөө баталгаажуулах. :2. Ар Монголыг өөрийн нөлөөний эрхшээлд голлосон улс болгохыг зорьсон. Оросын талын тавьсан зорилго хэрэгжсэн байдал нь: :1. Хиагтын хэлэлцээрийн эхний үеэр Хаант Орос улс Монгол улстай [[мөнгө]] зээлдүүлэх, [[Зэвсэг|буу зэвсг]]ийн, [[төмөр зам]] байгуулах, [[цахилгаан мэдээ]]ний тухай 4 зүйлийн гэрээ байгуулсан нь Монголд олж авсан улс төр, эдийн засгийн байр сууриа бататгасан явдал байсан. :2. Ар Монголд Хятадын Сувернитет эрхийг ёс төдий тогтоож өөрийн холбоотон болох [[Их Британи|Англи]], [[Франц]] улсуудын хилийн талаар байр суурьтай сөргөлдөхгүй байхыг хичээж байсан. == Гэрээ байгуулах үйл явц == Хуралдаан эхэлсэн [[1914 он|1914 о]]ны [[8 сарын 26|8-р сарын 26]]-нд хятадын талын бүрэн эрх барих төлөөлөгч 4 зүйлийн болзлыг тулган тавьсан байна. Үүнд: 1. Гадаад Монголын тал Хятад-Оросын тунхаглал, түүнд дагалдах баримт бичгийг мэдрэн хүлээх 2. Гадаад Монгол Дундад Иргэн Улсын захиргаан доторх нэгэн хэсэг буюу өөртөө засах орон гэдгээ зарлан мэдэгдэх, 3. Гадаад Монгол эзэн хааны цолоос татгалзах, Богд гэгээнийг нэрийдэх нэрийг Гадаад Монголын Жибзундамба хутагт хан хэмээн ДИУ-ын Да Жунтангаас /Ерөнхийлөгчөөс/ өргөмжлөх, 4. Гадаад Монгол олноо өргөгдсөн хэмээх он цагийн нэрийг хэрэглэж болохгүй, Дундад Иргэн Улсын оны нэрийг хэрэглэх гэжээ. Өөрөөр хэлбэл, оны нэрээс эхлэн улсын нэр хүртэлх тусгаар тогтносон, бие даасан улсын хэрэглэдэг бүхий л бэлэг тэмдгийн чанартай боловч зарчмын чанартай асуудлуудаар Монголын талыг тулган шахаж тэднийг байр сууриа хамгаалан хатуу тэмцэхэд хүргэжээ. Тэд өөрсдийн байр суурийг хамгаалсан 6 зүйлийн мэдэгдэл гаргаж танилцуулсан байна. Оросын бүрэн эрх барих төлөөлөгч Миллер асуудлыг зохицуулах үүднээс "Гадаад Монгол бол тусгай автономит улс, энэ улсын хувьд Хятад зөвхөн сюзерен эрхийг эдэлнэ, энэ улсад Хятадын төв засгийн газраас үл хамааран өөрийн нутаг дэвсгэрийн хязгаар дотор өөрийн эрхийн хүрээнд ажиллах Засгийн газар байх ёстой" гэж мэдэгджээ. Ингээд Оросын төлөөлөгчийн саналаар 9 дэх хуралдаан дээр Оросын тал 21 зүйлтэй, Хятадын тал 23 зүйлтэй, Монголын тал 13 зүйлтэй төслүүдийг тарааж солилцсон байна. Чингэснээр талуудын байр суурь тодорхой болов. Монголын төлөөлөгчдийн тэргүүн эдгээртэй танилцаад Хүрээнд явуулсан цахилгаандаа "Хятадын эхээс хүлээж авах зүйл нэгээхэн ч үгүй, Хятадын бичсэн нь хэтэрхий эзэрхэг, Оросын бичсэн нь бөөрөнхий" хэмээн тодорхойлж байжээ. Түүхч Л.Жамсран нэгэнт ийм зөрөөтэй гурван саналыг хэлэлцсэн учраас энэ гурвын зөвхөн нэгээр нь асуудлыг шийдэж чадахгүй нь мэдээж. Харин аль алины нь саналаас ямар нэг хэмжээгээр тусгаж дунджаар шийдэх, эсвэл хэлэлцээг бүрмөсөн орхиж, улс төрийн аргыг хэрэглэхгүй болох ийм л хоёр зам байсан байна гэж үзжээ. Хаант Орос дэлхийн нэгдүгээр дайнд нэгэнт татагдан орж хамаг анхаарал нь өрнө зүг хандаж байсан тул уг хэлэлцээг аль болох түргэн хугацаанд өөртөө ашигтайгаар шийдвэрлэх, ДИУ дэлхийн дайнд хэдүйгээр төвийг сахина гэж зарласан боловч Япон улс Шаньдуны нутгийг булаан эзэлж "21 шаардлага" гэгчийг тулган хүлээлгэх болсон нь мөн л хэлэлцээг түргэтгэх, гэхдээ Монголд байр сууриа бататгаж авахыг чармайж байв. Иймд Орос, Хятадын тал Монголын Засгийн газрыг элдвээр шахамдуулахын зэрэгцээ Монголын бүрэн эрх барих сайд Дашжавыг "Даан ч улс төрийн ёсыг мэдэхгүй", зөвлөгч манлайбаатар Дамдинсүрэнг "омгорхог" хэмээн үл ойшоох болсон тул Нийслэл Хүрээ тэднийг 1914 оны 11 дүгээр сард гэдрэг татаж, төлөөлөгчдийн тэргүүнээр Шүүх яамны дэд сайд Эрдэнэ жонон бэйс Ширнэндамдинг томилж гурван этгээдийн бага хурлыг хэвийн урсгалд оруулжээ. Гурван этгээдийн маргаан мэтгэлцээн хоёр багц асуудал дээр төвлөрчээ. Эхнийх нь Монгол улсын нэр, Засгийн газар, хааны цол, он тооллыг хэрхэх талаар маргаж байв. Удаад нь Монгол улсын хил худалдаа, гааль татвар болон гурван улс хооронд иргэн зорчихтой холбогдсон асуудлууд багтаж байв. Ийнхүү Монгол улсын Олноо өргөгдсөний 5 дугаар он буюу хөхөгчин тахиа жилийн зуны тэргүүн сарын 25-нд буюу Европын 1915 оны 5 дугаар сарын 25-ны өдөр Хятад улсыг төлөөлж Би Гуйфан, Чэнь Лу, Хаант Оросыг төлөөлж А.Я.Миллер, Монголыг төлөөлж Ширнэндамдин, Чагдаржав нар гарын үсэг зурж, '''франц, монгол, хятад, орос хэлээр 22 зүйлтэй гэрээг''' батлан тогтоогоод бичиг зүйлсийг солилцон уг бага хурлыг дуусгасан байна. Хятадын талын мэдээгээр Гэрээ байгуулах явцад 48 удаа албан ёсоор, албан бусаар 40 уулзаж яриа хэлэлцээ явуулсан байна. Тэрбүү хэл хятадын тал монголын төлөөлөгчдийг албан ёсны бүрэн эрхт тал гэж үзэхээс татгалзаж байжээ. == Гэрээний үр дүн == Гэсэн хэдий ч Монголын дотоод хэрэгт Хятад, Орос хоёр улс оролцохгүй байхаар тогтсон төдийгүй Эзэн хаан, Засгийн газар, нутаг дэвсгэр, хил хязгаар, цэрэг зэргийг хэвээр байлгаж үлдээхээр болжээ. Мөн Хятад иргэдийг олноор суурьшуулахгүй байх, Орос, Хятадын цэргийг оруулахгүй байх, олон улстай худалдаа үйлдвэрийн хэргээр харилцах бүрэн эрхтэй байв. Энэ бүхнээс үзвэл Монгол улс нь үнэн хэрэгтээ бие даасан улсын шинжтэй оршин тогтнож байсан гэж үзэж болно. Гэрээний 2 дугаар зүйлд "Гадаад Монголоос Дундад улсын сюзеренитетийг зөвшөөрөн хүлээв. Дундад, Орос хоёр улсаас Дундад улсын газрын нэгэн хэсэг болох Гадаад Монголын автономийг зөвшөөрөн хүлээв" гэсэн нь өмнөх 1913 оны Орос-Хятадын тунхаглалыг улам лавшруулжээ. Харин 4 дүгээр зүйлд "Гадаад Монголын богд Жибзундамба хутагт хааны цолыг Дундад Иргэн Улсын их Жунтангаас өргөмжилнө. Албан бичигт Дундад улсын оны цолыг Монголын арван хоёр жилт цаг улирлын тоотой хавсран хэрэглэнэ" гэсэн нь Монголын төлөөлөгчдийн саналыг зарим ч атугай талаар харгалзсан гэж үзэж болно. Автономит Монголын хил хязгаарыг тогтоохдоо "Хүрээний сайд, Улиастайн жанжин, Ховдын сайдын захиргаанд агсан газрууд бөгөөд Дундад улстай нийлсэн хил болбоос зүүн зүгт Хөлөнбуйр, өмнө зүгт Дотоод Монгол, баруун өмнө зүгт Шинэ Газар /Шинжааныг хэлж байна/, баруун зүгт Илийн хязгаартай зааг нийлсэн Халхын дөрвөн аймаг ба Ховдын хязгаарын олон хошуудын хилээр буй" гэжээ. үүнийг Ар Монголд автономит төдий эрх олгоод түүнд нэгдээд байсан Хөлөнбуйрын Баргыг салгаж "тусгай район" болгох, бусдыг нь ДИУ-ын ноёрхолд үлдээх болсон учраас нэгэнт тусгаар тогтноод 4 жил шахам болсон Монголын хувьд харгис үүрэг гүйцэтгэсэн гэж түүхч Л. Жамсран бичжээ. Түүнчлэн гурван улсын гэрээ байгуулагдсаны дараа ДИУ Гадаад Монголын Засгийн газар дор дагаар орсон өвөр Монголчуудын ялыг бүрэн төгсөөр хэлтрүүлэн тэднийг нутаг буцаах ажлыг шуурхайлан хийхдээ Удай ван, Хайсан гүн нарыг Юань Шикай онцгой анхааран үзэж шагнан урамшуулж байв. Удай ванг уул хошуундаа урьдын хэргэм эрх мэдэлтэйгээ байхын хамт Монгол-Төвдийн Журганы зөвлөгч болгон жил тутам 12000 лан мөнгөний цалин өгөх болжээ. Хайсан гүнд улсын түшээ гүн цол олгож мөнгөн шагналаар шагнав. Харин Нийслэл Хүрээний засгийн газар Хятадын худалдаачдаас Монголын нутаг дотор наймаа арилжаа хийхэд олон зүйлийн дотоодын гаалийн хураамж хураах, Хиагт-Хүрээ-Чуулалт хаалганы хооронд тавьсан телефон утасны өөрийн нутаг дах хэсгийг хөрөнгө болгон эзэмших зэрэг зарим эдийн засгийн нааштай заалтуудыг Хиагтын гэрээнд тусгасан байна. Хиагтын 3 улсын гэрээний ач холбогдлыг түүхчид янз бүрээр дүгнэдэг. Түүхч Л.Жамсран "Хиагтын гурван этгээдийн хэлэлцээр бол ДИУ, Монголын тусгаар тогтнолыг цуцалж бутарган захирах эрхийн үндэс болов" гэжээ. Түүхч О.Батсайхан "Гурван улсын Хиагтын гэрээгээр тодорхойлогдсон Монголын олон улсын улс төр эрх зүйн статус нь юуны өмнө хөрш хоёр их гүрэнтэйгээ харилцаагаа хөгжүүлэх үндэс болон тогтсон хэмээн үзэх нь бодит байдалд илүү зохицохсон билээ Цаашилбал, гурван улсын Хиагтын 1915 оны гэрээний олон улсын ач холбогдол нь Хятад, Орос, Монголыг хамарсан бүс нутгийн төлөв байдлыг төлөвшүүлсэн явдалд оршиж байв" гэж дүгнэжээ. Оросын түүхч С. Лузянин "Орос-Монголын /1912/ болон Орос-Хятадын /1913/ хэлэлцээрүүд нь Монголын төрийг олон улсын харилцааны субьект болох үйл явцад түлхэц болсон төдийгүй Орос-Гадаад Монгол-Хятад гэсэн бүс нутгийн гурвалсан систем бий болоход үндэс болж өгсөн. ... Хиагтын гэрээний тогтолцоо нь нэг талаас Орос болон Хятадын хооронд бий болсон тэнцвэрийг, нөгөө талаас Гадаад Монголын бие даах боломж бололцооны түвшинг илтгэн харуулсан юм" гэжээ. == Гэрээний төслүүд == === Монголын талын Гэрээний төслүүд === === Оросын талын Гэрээний төслүүд === === Хятадын талын Гэрээний төслүүд === Монгол Хятад Орос гурван улсын гэрээнд Хятадын талаас оруулсан төсөл /1914/ Болзоо зүйлийн эх бичиг Их Дундад Иргэн Улсын Да Жунтан Юань, Их Орос улсын их Хуанди хийгээд Гадаад монголын Богд жибзундамба хутагт хан дурдая. Дундад улс хийгээд Орос улсын, Гадаад монгол газар дор аху ашиг шимийн учир хийгээд тус бүр газрын эдүгээхийн төлвөөр үүсэн гарсан олон сэдэв учрыг хамт нийлэн зөвдөн тогтсугай хэмээн их Дундад Иргэн Улсын Да Жунтан тусгайлан дүтүн зэрэг бигүй ван Мишиг, улс дор суух бүрэн эрхтэй ерийн сайд Цан Лу-г томилж, Их Орос улсын их Хуанди тусгайлан гадаад явдлын түшмэл бөгөөд монгол газар дор суух Сүн Линзи, хянан зөвлөгч түшмэл Милерийг томилж, Гадаад монголын Богд жибзундамба хутагт хан тусгайлан Гадаад монголын дотоод явдлын дарга билигт гүн да лам Дашжав, эдийн явдлын дарга түшээт чин ван Чагдаржавыг томилж төлөө илэрхийлэгч болгосноо, тус тусын төлөө илэрхийлэгч нар бид бүрэн эрхийн тэмдэг бичгээ харилцан үзүүлсэн хойно зөвдөн тогтоох олон зүйлийг дорогш жагсаан бичив. Нэгдүгээр зүйл Гадаад монгол, Дундад Иргэн Улсын хоёрдугаар он арван нэгэн сарын тавны өдрийн Дундад, Орос хоёр улсын илэрхийлэн гаргасан бичиг зүйл хийгээд Дундад, Орос хоёр улсын харилцан солилцсон бичгийг мэдрэн хүлээх. Хоёрдугаар зүйл Дундад, Оросын илэрхийлэн гаргасан бичиг зүйлийн нэгдүгээр зүйл хийгээд Дундад,Оросын харилцан солилцсон бичгийн нэгдүгээр зүйлийн ёсоор Гадаад монгол гагцаар байгуулснаа устгаад, Дундад Иргэн Улсын эрхлэн захирах эрхийн доор байж, бас ч Дундад Иргэн Улсын хязгаарын доторх газар шорооны нэг анги газар болох, Дундад улс, Орос хоёр улсын илэрхийлэн гаргасан бичгийн хоёрдугаар зүйлийн ёсоор Гадаад монголыг өөртөө засах газар орон хэмээн мэдрэн хүлээмүй. Гуравдугаар зүйл Гэгээнийг нэрийтгэх цолыг Гадаад монголын Богд жибзундамба хутагт хан хэмээн Да Жунтангаас өргөмжилмүй. Дөрөвдүгээр зүйл Гадаад монгол төв дүрмийн албан бичиг, болзоо бичиг, тэмдэг бичгийн дээрээ Дундад Иргэн Улсын он тоог хэрэглэх, жич өнгө жилтний он тоог хавсруулан хэрэглэж болмуй. Тавдугаар зүйл Гадаад монголын олон хутагт лам, гадаад монголын ван гүнгүүдийн хэргэм цолыг басхүү Да Жунтангаас өргөмжилмүй. Нүүр золгон учрах хийгээд шинэлэхийн жишээний ёслолыг цөм хуучин ёсоор аваачиж пүнлүү мөнгө, шүүсний ам зэрэг зүйлийг басхүү хуучин ёсоор олгон өгмүй. Гадаад монголын чуулган дарга, хавсарсан жанжин засгуудыг басхүү Да Жунтангаас тушаан талбимуй. Зургадугаар зүйл Да хүрээний өөртөө засах засгийг явуулах яамнаа засгийн яам хэмээх нэр хийгээд алив журган яам хэмээн нэрийдэж болохгүй, захиран шийтгэх олон тушаалтныг цөм Дундад Иргэн Улсын түшмэл шууван болгон үзэж Гадаад монголоос сонгон томилох боловч Дундад газрын засгийн яамнаа өргөн мэдүүлж тушаан талбиулмуй. Шийтгэх бүхий хэрэг явдлаа тухай тухайдаа Дундад газрын даамал түшмэлдээ мэдүүлэх. Долдугаар зүйл Гадаад монголын хүмүүн иргэн зүй нь Дундад газрын улсын хурал дор сонгон өргөхийг эдлэх эрх буй. Наймдугаар зүйл Гадаад улс лугаа харилцан шийтгэх хэрэг явдлыг зүй нь Дундад газрын засгийн яам буюу эсхүл Дундад газрын засгийн яамны томилсон түшмэл шууван мэдэж шийтгэмүй. Гадаад монголын өөртөө засах эл яам шууд хүлээн шийтгэж болохгүй, Гэгээн дор гадаад улсын гадаадын явдлын түшмэлийг хүлээн авах хийгээд гадаадын явдлын түшмэл томилон гадаад улс дор явуулах эрх үл баймуй. Улсын хоорондох болзоо зүйлийг тогтоон байгуулах бүхүй эрхийг бүрэн бүхлээр Дундад газрын засгийн яам хамаармуй. Есдүгээр зүйл Гадаад монгол хэрэв дотроо самуурах учир буй бөгөөс Дундад газрын засгийн яам цэрэг томилон хамгаалмуй. Гадаад монголын өөртөө бэлтгэсэн цэргийг Дундад газрын засгийн яам эрхбиш чухал болгон үзэх үед дайчлан зарж болмуй. Гадаад монголын энгийн үед цэргийн хэргээ бодон тохируулах ба жич гадаад улсын хүмүүнийг залж хэрэгсээд цэргийн явдлаа туслан шийтгүүлэх дор урьдан Дундад газрын засгийн яамнаа мэдүүлж хянан тогтуулах. Аравдугаар зүйл Да хүрээнд хэрэг шийтгэх ихээхэн тушаалтан нэгэн хүмүүн суулгаж тухай тухай дор гагцаар Гэгээнд учрах эрх буй. Хамгаалах цэрэг гурван зуун нэр дагуулж болмуй. Улиастай, Ховд дор тус бүр нэг туслан шийтгэх ихээхэн тушаалтан нэгэн хүмүүн суулгаж хамгаалах цэрэг хоёр зуун нэр дагуулж болмуй. Хиагт дор нэгэн хэрэг шийтгэгч тушаалтан зохион суулгаж, хамгаалах цэрэг тавин нэр дагуулж болмуй. Бус газар дор арилжааны явдлыг үзэж бадрангуй болсон цагт Дундад улс зүй зохисыг үзэж хэрэг шийтгэгч түшмэл нэмэн томилон суулгаж болмуй. Газар бүрийн хамгаалах цэргийн тоог мөн тавин хүмүүнээр болгомуй. Арваннэгдүгээр зүйл Дундад улсын Гадаад монгол лугаа ийн үе үеийн судрын дээрх хамаатай хуучин дүрэм энэ удаагийн болзоо зүйлийг үл мөчөөрхөхийг хуучин ёсоор шийтгэмүй. Арванхоёрдугаар зүйл Нэгэн мянга есөн зуун арван хоёрдугаар он арван сарын хорин нэгний Орос улсын Гадаад монгол лугаа хэлэлцэн тогтсон арилжааны явдлын тусгай болзооны арван долоон зүйлийн эл бүхүй ашиг шимийг Дундад улсын хүмүүн иргэн нэгэн адилаар эдэлмүй. Арван гуравдугаар зүйл Дотоод газрын арилжааны иргэд басхүү хуучин ёсоор эл ашиг эрхийг эдэлмүй. Ямар үед боловч Дундад улс, Орос улс, Гадаад монгол хийгээд бус олон улсын гаралт бодисоор элдэв зүйлийн эд юм үйлдэн хийж зөөж гаргах, зөөж оруулах дор, хязгаараас гарах орох гааль тушаахыг байлгамуй. Жич өөрийн дураар худалдаа хийж, ямар зүйлийн гааль гувчуурыг боловч тушаахгүй болгомуй. Арван дөрөвдүгээр зүйл Гадаад монгол газар дор байх дотоод газрын арилжааны иргэдийг өөрийн дураар зугаа хийж явах, суух, нүүх эрхтэй болгомуй. Гадаад монголын өөртөө засах яам, хамгаалах тэмдэг бичиг ба хамгаалах тэмдэг бичиг лугаа нэгэн төлөвтэй албан бичгийг хүчирхэн хүлээн авахуулж болохгүй. Дотоод газрын арилжааны ардын суух газар, арилжааны буудал эд барааны пүүс хийгээд өөрөө суусан айл газрыг ямар үеийн, ямар хэрэг дор боловч Гадаад монголын түшмэл шуувангууд цөм халдаж болохгүй. Арван тавдугаар зүйл Дотоод газрын арилжааны ард, Гадаад монголын арилжааны хүмүүн лугаа иргэний хэрэг эрүүгийн хэргээр заргалдах хэргийг алин заалдсан, алин заалдагдсаныг үл бодон цөм дотоод газрын түшмэл шуувангаас шүүмүй. Жич эл гэрчийн хүмүүнийг дайчлан зарламуй. Дан гагц Гадаад монголын хүмүүний заалдах хэргийг болвоос өөртөө засах яамнаас шийтгэмүй. Дундад, Орос хоёр улсын хүмүүн иргэн Гадаад монгол газар дор иргэний хэрэг, эрүүгийн хэргээр заалдах хэргийг басхүү Түгээмэл Элбэгтийн наймдугаар оны Дундад, Орос хоёр улсын болзоо бичгийн долдугаар зүйлийн ёсоор шийтгэмүй. Арван зургадугаар зүйл Дотоод газрын арилжааны иргэд Гадаад монголын арилжааны иргэд лугаа өөр өөрийн ба хоршоо хурлын урьд өдөр дор тогтоосон хөрөнгийн хэрэг хийгээд өрийн явдлын олон зүйлийн хэрэг болзоог басхүү залгамжлан мөрдөн явж явцтай болгомуй. Арван долдугаар зүйл Дотоод газрын арилжааны иргэдийн Гадаад монголын алив газар дор байх угаас өөрийн дураар түрээслэн авсан таримал тариа бэлчээрлэх талбарыг басхүү залгамжлан явцтай болгомуй. Жич үрээр тариа авч тарих ба монгол хүмүүнийг элсэн тариулж болмуй. Арван наймдугаар зүйл Гадаад монголын алив газар дор угаас Дундад газрын олон албан яамны ерд бүхүй эд хөрөнгө хийгээд цогцлон байгуулсан харилцан нэвтрүүлэх албан газар зэргийн зүйл ба жич дотоод газрын арилжааны иргэдийн өөртөө бүхүй арилжааны хэрэг үнэн хөрөнгө хийгээд хувьны хүмүүний эд хөрөнгө ба цогцлон байгуулсан алив юмыг хуучин ёсоор эгүүлэн өгмүй. Хэрэв Гадаад монголын гагцаар байгуулахын учир тэр үед элдэв чигийн хорогдол алдагдлыг амссан буй болбол зүйгээр Гадаад монголын өөртөө засах яам зүй зохисоор төлж олгуулмуй. Арван есдүгээр зүйл Да хүрээний харьяат Хүйтэн зэргийн газрын алтан зоориноос уг дор Дундад, Орос хоёр улсын нийлэн шийтгэсэн нь басхүү залгамжлан шийтгэмүй. Гадаад монгол бас энэ ашиг шимийг хуваан эдэлж болмуй. Хорьдугаар зүйл Тус хязгаар газрын үйлдвэр арилжаа шууд золгох, алслан золгохыг бодохгүй, түүний холбогдол учир энэ хязгаар газрын гадна гарч хэрэв гадаад улсын хүмүүн лугаа гэр болзоо тогтоон байгуулах хэрэг буй болбоос зүйгээр Дундад газрын засгийн яамнаас шийтгэмүй. Түүний холбогдол учир тус хязгаар газрын гадна үл гарахыг болбоос тогтоон байгуулах бүхүй гэр болзоог Дундад газрын засгийн яамнаас хянан тогтоохгүй болбоос явц үгүй. Хорин нэгдүгээр зүйл Тус хязгаар газрын үйлдвэр арилжаа шууд золгох, алслан золгохыг бодохгүй, түүний холбогдол учир тус хязгаар газрын гадна гарсан эл бүхүй захиран шийтгэх эрхийг зүйгээр Дундад газрын засгийн яам баримуй. Тус хязгаар газрын гадна үл гарахыг нь өөртөө засах яам захирмуй. Хорин хоёрдугаар зүйл Төмөр зам, цахилгааны утас, яу жангийн явдлыг зүйгээр Дундад газрын засгийн яамнаас шийтгэмүй. Хорин гуравдугаар зүйл Халхын дөрвөн чуулганы Дотоод монголын олон чуулган лугаа нийлэх хил хязгаар хийгээд Ховдын артай лугаа нийлэх хил хязгаарыг зүйгээр Дундад газрын засгийн яамнаас тушаалтан томилон Гадаад монголын томилох түшмэл лугаа нийлэн байж дахин байцаан тогтоомуй. Их Дундад Иргэн Улсын гуравдугаар он, даруй Орос улсын нэгэн мянга есөн зуун арван дөрвөн он == Монгол Хятад Орос гурван улсын гэрээ (Батламжилсан эх) == === Монгол Хятад Орос гурван улсын гэрээ (Батламжилсан эх-Монгол хэлээр) === === Монгол Хятад Орос гурван улсын гэрээ (Батламжилсан эх-Орос хэлээр) <ref>АВПР, ф. Трактаты, 1915, д. 1956/414, лл. 1-12. Подлинник. Опубл: «Известия МИД», 1915, кн. V, стр. 6-12.</ref><ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1680-1700/Rus_kit_dog_prav_akt/121-140/135.htm 915 г. мая 25. — Кяхтинское трехстороннее соглашение России, Китая и Монголии об автономии Внешней Монголии]</ref>=== 1915 г., мая 25. — Трехстороннее соглашение России, Китая и Монголии об автономии Внешней Монголии. Его императорское величество государь император и самодержец всероссийский, президент Китайской Республики и его святейшество богдо чжебцзун дамба хутухта хан Внешней Монголии, движимые искренним желанием разрешить общим соглашением разные вопросы, возникшие вследствие создавшегося во Внешней Монголии нового положения вещей, назначили своими уполномоченными: его величество государь император и самодержец всероссийский: своего дипломатического агента и генерального консула в Монголии, действительного статского советника Александра Миллера; президент Китайской Республики: генерала Би Гуй-фана и чрезвычайного посланника и полномочного министра в Мексике Чэнь Лу, и его святейшество богдо чжебцзун дамба хутухта, повелитель Внешней Монголии своих: помощника главного начальника юстиции эрдени чжонон бэйсэ Ширнин Дамдина и главного начальника финансов тушету Цин-вана Чакдурчжаба, которые, проверив свои полномочия, согласились между собой о нижеследующем: Статья 1-я Внешняя Монголия признает русско-китайскую Декларацию и ноты, обмененные между Россией и Китаем 23 октября 1913 года (5-го числа 11-го месяца 2-го года Китайской Республики). Статья 2-я Внешняя Монголия признает над собой сюзеренитет Китая. Россия и Китай признают автономию Внешней Монголии, составляющей часть китайской территории. [103] Статья 3-я Автономная Монголия не имеет права заключать с иностранными державами международных договоров, касающихся политических и территориальных вопросов. Что касается политических и территориальных вопросов, относящихся к Внешней Монголии, то китайское правительство, обязуется сообразоваться со 2-й статьей нот, обмененных между Россией и Китаем 23 октября 1913 года (5-го числа 11-го месяца 2-го года Китайской Республики). Статья 4-я Титул «богдо чжебцзун дамба хутухта хан Внешней Монголии» жалуется президентом Китайской Республики, календарь коей применяется в официальных бумагах наравне с монгольским календарем с циклическими знаками. Статья 5-я Россия и Китай, согласно 2-й и 3-й статьям русско-китайской Декларации 23-го октября 1913 года (5-го числа 11-го месяца 2-го года Китайской Республики), признают за автономным правительством Внешней Монголии исключительное право ведать всеми делами своего внутреннего управления, а равно и заключать с иностранными державами международные договоры и соглашения по всем вопросам, касающимся торговли и промышленности автономной Монголии. Статья 6-я Согласно той же статье 3-ей Декларации, Россия и Китай обязуются не вмешиваться в существующий во Внешней Монголии автономный строй внутреннего управления. Статья 7-я При предусмотренном статьей 3-й вышеупомянутой Декларации Китайском сановнике в Урге будет состоять военный конвой численностью не больше 200 человек. При его помощниках в Улясутае, Кобдо и Монгольской Кяхте военные конвои не будут превышать 50 человек каждый. В случае назначения, по соглашению с автономным правительством Внешней Монголии, помощников китайского сановника в другие местности Внешней Монголии, военные конвои при них не будут превышать 50 человек каждый. Статья 8-я Императорское российское правительство не будет содержать при своем представителе в Урге больше 150 человек консульского конвоя. В других местностях Внешней Монголии, где уже имеются или будут основаны по соглашению с правительством автономной Внешней Монголии российские консульства или вице-консульства, военные конвои при них не будут превышать 50 человек каждый. Статья 9-я Во всех торжественных или официальных случаях китайскому сановнику предоставляется первое почетное место. Он имеет право, в случае надобности, представляться его святейшеству богдо чжебцзун дамба хутухте хану Внешней Монголии в отдельной частной аудиенции. Таким же правом частных аудиенций пользуется и императорский российский представитель. Статья 10-я Китайский сановник в Урге и его помощники в разных местностях Внешней Монголии, предусмотренные статьей 7-й настоящего соглашения, имеют общий надзор за тем, чтобы деятельность автономного правительства Внешней Монголии и подчиненных ему властей но нарушала сюзеренных прав и интересов Китая и его подданных в автономной Монголии. Статья 11-я Территорию автономной Внешней Монголии составляют согласно 4-й статье нот, обмененных между Россией и Китаем 23 октября 1913 года (5-го числа 11-го месяца 2-го года Китайской Республики), области, находившиеся в ведении китайского амбаня в Урге, цзянцзюня в Улясутае и китайского амбаня в Кобдо, причем границей с Китаем служат границы хошунов четырех аймаков Халхи и Кобдоского округа сопредельных: на востоке — с Хулунбуирским округом, на юге — с Внутренней Монголией, на юго-западе с Синьцзянской провинцией и на западе — с Алтайским округом. Формальное разграничение между Китаем и автономной Внешней Монголией будет произведено особой комиссией из делегатов России, Китая и автономной Внешней Монголии, причем к началу работ по разграничению будет приступлено не позже двух лет со дня подписания настоящего соглашения. Статья 12-я При ввозе китайскими купцами в автономную Внешнюю Монголию товаров любого происхождения таможенного обложения не устанавливается. Однако, китайские купцы будут уплачивать все установленные и могущие быть впредь установленными в автономной Внешней Монголии виды внутреннего торгового обложения, какие будут уплачиваться монголами автономной Внешней Монголии. Купцы автономной Внешней Монголии, ввозящие во Внутренний Китай местные товары всякого сорта, равным образом уплачивают как установленные, так и могущие впредь быть установленными виды торгового обложения, наравне с китайскими купцами. Иностранные же товары, ввозимые во Внутренний Китай из автономной Внешней Монголии, облагаются таможенными пошлинами, установленными Договором о сухопутной торговле 1881 года (7-го года правления Гуан-сюй). Статья 13-я Гражданские и уголовные дола, возникающие между китайскими подданными, проживающими в автономной Внешней Монголии, будут рассматриваться и решаться китайским сановником в Урге и его помощниками в других местностях автономной Внешней Монголии. Статья 14-я Гражданские и уголовные дела, возникающие между монголами автономной Внешней Монголии и проживающими в этой стране китайскими подданными, будут рассматриваться и решаться совместно китайским сановником в Урге и его помощниками в других местностях автономней Внешней Монголии или уполномоченными ими на то лицами и монгольскими властями, причем, если ответчиком или обвиняемым является китайский подданный, а истцом или обвинителем — монгол автономной Внешней Монголии, то совместное рассмотрение и решение дела происходит у [105] китайского сановника в Урге и его помощников в других местностях автономной Внешней Монголии; если же ответчиком или обвиняемым является монгол автономной Внешней Монголии, а истцом или обвинителем — китайский подданный, то дело тем же совместным порядком рассматривается и решается в монгольском присутственном учреждении. Виновные наказываются по своим собственным законам. Сторонам предоставляется право разрешать возникающие споры полюбовно, путем избрания посредников, выбранных из своей среды. Статья 15-я Гражданские и уголовные дела, возникающие между монголами автономной Внешней Монголии и проживающими в этой стране русскими подданными, рассматриваются и решаются порядком, указанным в 16-й статье русско-монгольского торгового Протокола 21 октября 1912 года. Статья 16-я Все судебные дела, гражданские и уголовные, возникающие в автономной Внешней Монголии между русскими и китайскими подданными, разбираются и решаются следующим порядком: в судебных делах, где истцом или обвинителем является русский подданный, а ответчиком или обвиняемым — китайский подданный, русский консул лично или через уполномоченное им самим лицо участвует в судебном заседании на равных правах с китайским сановником в Урге или его делегатом или его помощниками в других пунктах автономной Внешней Монголии. Русский консул или уполномоченное им лицо допрашивает в зале заседания истца и русских свидетелей, а ответчика и китайских свидетелей чрез китайского сановника в Урге или его делегата, или его помощников в других пунктах автономной Внешней Монголии; рассматривает представленные доказательства, требует обеспечения исков, заключения экспертов, если считает экспертизу необходимой для выяснения права сторон, и пр.; он участвует в постановлении и выработке решения, которое подписывает с китайским сановником в Урге или его делегатом или его помощниками в других местностях автономной Внешней Монголии; приведение же решения в исполнение лежит на обязанности китайских властей. Китайский сановник в Урге и его помощники в других местностях автономной Внешней Монголии, равным образом, могут лично или через уполномоченных ими лиц присутствовать в российских консульствах при разборе дел, в которых ответчиком или обвиняемым является русский подданный, а истцом или обвинителем — китайский подданный. Приведение же решения в исполнение лежит на обязанности русских властей. Статья 17-я Ввиду того, что часть телеграфной линии Кяхта — Урга — Калган пролегает по территории автономной Внешней Монголии, решено, что означенная часть этой телеграфной линии составляет полную собственность автономного правительства Внешней Монголии. Подробности, касающиеся устройства на границе этой страны и Внутренней Монголии передаточной телеграфной станции, обслуживаемой китайскими и монгольскими чиновниками, а равно и вопросы о тарифе для передаваемых телеграмм, распределении доходов и пр., будут обсуждены и улажены особой технической комиссией из делегатов России, Китая и автономной Внешней Монголии. Статья 18-я Китайские почтовые учреждения в Урге и Монгольской Кяхте сохраняются на прежних основаниях. [106] Статья 19-я Автономное правительство Внешней Монголии отведет в полную собственность правительства Китайской Республики необходимые помещения для пребывания китайского сановника в Урге и его помощников в Улясутае, Кобдо и Монгольской Кяхте, равно как и состоящего при них подчиненного штата. Для конвоев упомянутых лиц будут отведены необходимые земельные участки вблизи мест их пребывания. Статья 20-я Китайский сановник в Урге и его помощники в других местностях автономной Внешней Монголии, равно как и состоящий при них подчиненный штат, пользуются монгольскими казенными почтовыми станциями применительно к постановлениям ст. 11 русско-монгольского торгового Протокола 21 октября 1912 года. Статья 21-я Постановления русско-китайских Декларации и нот 23 октября 1913 года, 5-го числа 11-го месяца 2-го года Китайской Республики, равно как и русско-монгольского торгового Протокола 21 октября 1912 года, остаются в полной силе. Статья 22-я Настоящее соглашение, написанное в трех экземплярах на русском, китайском, монгольском и французском языках, вступает в силу со дня его подписания. Из четырех текстов, по сличении оказавшихся согласными, руководствующим при толковании соглашения будет служить французский текст. Заключено в Кяхте в 25-й день мая месяца 1915 года, что соответствует 7-му дню 6-го месяца 4-го года Китайской Республики. С. П. Би Гуй-фан С. П. А. Миллер. С. П. Ширнин Дамдин, С. П. Чэнь Лу. Чакдурчжаб. == Мөн үзэх == * [[Монгол-Төвөдийн гэрээ]] (1915 он) * [[Ялтын уулзалт|Ялтын гэрээ]] (1945 он) * [[ЗХУ-ДИУ-ын 1924 оны гэрээ]] * [[Монгол-Оросын 1921 оны гэрээ]] * [[Монгол-Оросын 1912 оны гэрээ]] * [[Монгол-Зөвлөлтийн харилцан туслалцах протокол]] ==Эшлэл== <references /> == Эх сурвалж == *Batsaikhan, O. The Last King of Mongolia, Bogdo Jebtsundamba Khutuktu. Ulaanbaatar: Admon, 2008, p.290-293 - ISBN 978-99929-0-464-0 *[https://www.academia.edu/12779988/%D0%9A%D1%83%D0%B7%D1%8C%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%A1.%D0%9B._2015._%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%B5_%D0%9A%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%81%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_1915_%D0%B3._%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%9A%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%BC_Kuzmin_S.L._2015._%D0%A1entenary_of_the_Kyakhta_Agreement_of_1915_between_Russia_Mongolia_and_China_ Kuzmin, S.L. Centenary of the Kyakhta Agreement of 1915 between Russia, Mongolia and China. – Asia and Africa Today (Moscow), 2015, no 4, p. 60-63] {{Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс}} [[Ангилал:Эрх тэгш бус гэрээ]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй]] [[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын гэрээ]] [[Ангилал:Оросын эзэнт гүрний гэрээ]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Хятад Улсын гэрээ]] [[Ангилал:1915 оны улс төр]] [[Ангилал:20-р зууны гэрээ]] pinwwnf3i89bqtayn09f7z7wi69h6rn 0 39221 874416 874290 2026-10-28T07:05:37Z Zorigt 49 874416 wikitext text/x-wiki [[Файл:RIAN archive 907 Leningradians queueing up for water.jpg|thumb|Бүслэлтийн үеэр ус авахаар дугаарлан зогсож буй Ленинградын оршин суугчид]] '''Ленинградын бүслэлт''' ({{lang-ru|Блокада Ленинграда}}) нь [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед [[Нацист Герман]] болон түүний холбоотон [[Финланд]]ын цэргийн ажиллагааны улмаас [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын [[Ленинград]] (одоогийн [[Санкт-Петербург]]) хот хуурай замын үндсэн харилцаанаасаа таслагдан, удаан хугацаанд бүслэгдсэн түүхэн үйл явдал юм. Бүслэлт [[1941]] оны 9 дүгээр сарын 8-наас [[1944]] оны 1 дүгээр сарын 27 хүртэл нийт '''872 хоног''' үргэлжилжээ. Ленинградын хамгаалалт нь Зөвлөлтийн ард түмний дайны үеийн тэсвэр хатуужил, эсэргүүцлийн бэлгэ тэмдэг болсон юм. Бүслэлтийн хугацаанд хотын оршин суугчид хүнсний хомсдол, өлсгөлөн, өвчин, хүйтэн, их бууны буудлага болон агаарын бөмбөгдөлтөд өртсөн. Амь үрэгдсэн хүмүүсийн тооны тухай түүхчдийн тооцоо харилцан адилгүй боловч хэдэн зуун мянгаас нэг сая гаруй хүн нас барсан гэж үздэг. Иргэний хүн амын нас баралтын гол шалтгаан нь өлсгөлөн байв. ==Түүхэн нөхцөл== 1941 оны 6 дугаар сарын 22-нд Нацист Герман Зөвлөлт Холбоот Улсад довтолж, [[Барбаросса ажиллагаа]]г эхлүүлсэн. Германы цэргийн төлөвлөгөөнд Ленинград хотыг эзлэн авах нь чухал зорилтуудын нэг байв. Ленинград нь Зөвлөлт Холбоот Улсын аж үйлдвэр, шинжлэх ухаан, соёлын томоохон төв байсан төдийгүй [[Балтын тэнгис]]ийн бүс дэх стратегийн ач холбогдолтой хот байжээ. Хотод олон үйлдвэр, цэргийн байгууламж, тээврийн зангилаа болон Балтын флоттой холбоотой объектууд байрлаж байв. Германы армийн «Хойд» бүлэглэл Балтын орнуудаар дамжин Ленинградын чиглэлд давшсан. Финландын цэрэг мөн хойд чиглэлээс давшиж, Ленинградын хамгаалалтын нөхцөл байдалд нөлөөлсөн. Гэвч бүслэлтийн гол хуурай замын хаалтыг Германы цэрэг хэрэгжүүлсэн бөгөөд Финландын оролцоо, цэргийн зорилго нь Германы ажиллагаанаас ялгаатай байв. ==Бүслэлт эхэлсэн нь== 1941 оны 9 дүгээр сарын 8-нд Германы цэрэг Ладога нуурын өмнөд эрэг дэх Шлиссельбург хотыг эзэлснээр Ленинградын хуурай замын үндсэн харилцаа тасарчээ. Энэ өдрийг Ленинградын бүслэлт эхэлсэн өдөр гэж үздэг. Хотод хүнс, түлш, эмнэлгийн хэрэгсэл болон бусад шаардлагатай бараа бүтээгдэхүүний нийлүүлэлт эрс хязгаарлагдсан. Германы цэрэг хотыг их буугаар буудаж, агаараас бөмбөгдөж байв. Зөвлөлтийн цэрэг хотыг хамгаалахын зэрэгцээ бүслэлтийг сэтлэх олон удаагийн ажиллагаа явуулсан боловч эхний жилүүдэд бүрэн амжилтад хүрч чадаагүй. ==Бүслэлтийн үеийн амьдрал== ===Өлсгөлөн ба хүнсний хомсдол=== Бүслэлтийн хамгийн хүнд үе нь 1941 оны сүүлээс 1942 оны эхэн хүртэл үргэлжилсэн. Хүнсний нөөц багасаж, талх болон бусад бүтээгдэхүүнийг хүнсний картаар олгох болсон. 1941 оны 11 дүгээр сарын 20-ноос ажилчдад өдөрт 250 грамм, бусад олон ангиллын оршин суугчдад 125 грамм талх олгож байжээ. Энэ хэмжээ нь хүний өдөр тутмын хоол тэжээлийн хэрэгцээг хангахад хүрэлцэхгүй байв. Хүнсний дутагдлаас шалтгаалан хүмүүсийн биеийн эсэргүүцэл суларч, өлсгөлөн, тэжээлийн дутагдал болон өвчний улмаас олон хүн нас барсан. Өвлийн улиралд хүйтэн цаг агаар, түлшний хомсдол нөхцөл байдлыг улам хүндрүүлжээ. ===Өвлийн хүнд нөхцөл=== 1941–1942 оны өвөл Ленинград хотод дулаан, цахилгаан, усан хангамжийн доголдол гарч, оршин суугчид өдөр тутмын амьдралдаа ноцтой хүндрэлтэй тулгарсан. Олон хүн хөлдсөн гол, суваг, усан сангаас ус зөөж, халаалтгүй орон сууцанд амьдрах шаардлагатай болжээ. Хотын нийтийн тээвэр, үйлдвэр, эмнэлгийн үйл ажиллагаа мөн хүндрэлтэй нөхцөлд үргэлжилсэн. ===Хотын оршин суугчдын эсэргүүцэл=== Хүнд нөхцөлд байсан ч Ленинградын олон үйлдвэр цэргийн хэрэгсэл, сум, зэвсэг үйлдвэрлэх ажлаа үргэлжлүүлжээ. Хотын оршин суугчид хамгаалалтын байгууламж барих, шархадсан хүмүүст туслах, гал түймэр унтраах болон бусад ажилд оролцсон. Бүслэлтийн үеэр театр, хөгжмийн байгууллагуудын зарим үйл ажиллагаа үргэлжилсэн. 1942 оны 8 дугаар сарын 9-нд хөгжмийн зохиолч [[Дмитрий Шостакович]]ийн Долоодугаар симфонийг Ленинградад тоглосон нь хотын соёлын эсэргүүцлийн бэлгэ тэмдэг болсон юм. ==Амьдралын зам== [[Ладога нуур]] нь бүслэгдсэн Ленинград хотыг Зөвлөлтийн бусад нутаг дэвсгэртэй холбох гол замын нэг байв. Нуурын усаар болон өвлийн улиралд мөсөн дээгүүр хүнс, түлш, эмнэлгийн хэрэгсэл тээвэрлэж, хүүхэд, өндөр настан, өвчтэй хүмүүсийг нүүлгэн шилжүүлж байжээ. Энэ тээврийн замыг '''«Амьдралын зам»''' ({{lang-ru|Дорога жизни}}) хэмээн нэрлэдэг. Зам нь агаарын довтолгоо, их бууны гал, цаг агаарын хүнд нөхцөлд ажиллаж байсан боловч хотын оршин суугчдын амьд үлдэх боломжийг нэмэгдүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. ==Бүслэлтийг сэтэлсэн нь== 1943 оны 1 дүгээр сард Зөвлөлтийн Ленинградын болон Волховын фронтын цэргүүд '''«Искра» ажиллагаа'''г явуулсан. 1943 оны 1 дүгээр сарын 18-нд Зөвлөлтийн цэргүүд Ладога нуурын өмнөд эрэг дагуу нарийн хуурай замын зурвасыг чөлөөлж, Ленинградтай холбогдох газрын харилцааг хэсэгчлэн сэргээжээ. Энэ ажиллагаа нь бүслэлтийг бүрэн дуусгаагүй боловч хотод хүнс, цэргийн хэрэгсэл болон бусад хангамж нийлүүлэх нөхцөлийг сайжруулсан. ==Бүслэлтийг бүрэн чөлөөлсөн нь== 1944 оны 1 дүгээр сард Зөвлөлтийн цэрэг Ленинград–Новгородын давших ажиллагааг эхлүүлэв. Уг ажиллагааны үр дүнд Германы цэргийг Ленинградын орчмоос ухрааж, хотыг бүсэлсэн цэргийн аюулыг арилгасан. 1944 оны 1 дүгээр сарын 27-ны өдрийг Ленинградын бүслэлтийг бүрэн чөлөөлсөн өдөр болгон тэмдэглэдэг. Энэ өдөр Ленинград хотод ялалтын ёслолын буудлага хийжээ. ==Хүний хохирол== Ленинградын бүслэлтийн үеэр амь үрэгдсэн хүмүүсийн тоо нь түүхийн судалгааны чухал асуудлуудын нэг юм. Нас баралтын тоог гаргахад хотын иргэний хүн ам, цэргийн алба хаагчид, нүүлгэн шилжүүлэх явцад нас барсан хүмүүс болон бүслэлтийн шууд бус үр дагаврыг хэрхэн тооцохоос шалтгаалан өөр өөр дүн гардаг. Зөвлөлтийн дайны дараах албан ёсны тооцоонд хэдэн зуун мянган иргэн нас барсан гэж бүртгэсэн боловч дараагийн судалгаануудад иргэний хүн амын хохирол нэг саяд хүрсэн эсвэл түүнээс давсан байж болзошгүй гэж үзсэн байдаг. Олон хүний амь насыг авч одсон гол шалтгаан нь өлсгөлөн, тэжээлийн дутагдал, хүйтэн, өвчин байсан бөгөөд бөмбөгдөлт, их бууны буудлага мөн хүний хохирол учруулсан. ==Түүхэн ач холбогдол== Ленинградын бүслэлт нь Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн хамгийн удаан үргэлжилсэн, иргэний хүн амд асар их хохирол учруулсан бүслэлтүүдийн нэг юм. Хотыг эзлэн авах, хүн амыг хүнсний хангамжаас таслахтай холбоотой Нацист Германы бодлого нь түүхийн болон олон улсын эрх зүйн судалгаанд дайны гэмт хэрэг, иргэний хүн амын эсрэг үйлдсэн гэмт хэргийн хүрээнд авч үзэгддэг. Ленинградын хамгаалалт нь Зөвлөлтийн цэргийн түүх, Дэлхийн хоёрдугаар дайны түүх болон Оросын түүхэн ой санамжид онцгой байр суурь эзэлдэг. ==Дурсгал, өв== Ленинградын бүслэлтийн үеэр амь үрэгдсэн хүмүүсийн дурсгалыг хүндэтгэх олон дурсгалт газар Санкт-Петербург хот болон түүний орчимд бий. * '''Пискарёвын дурсгалын оршуулгын газар''' — бүслэлтийн үеэр амь үрэгдсэн олон арван мянган хүний шарилыг оршуулсан томоохон дурсгалын цогцолбор. * '''Ленинградын баатарлаг хамгаалагчдын хөшөө''' — хотын хамгаалалтад оролцсон цэрэг, иргэдийн дурсгалд зориулсан байгууламж. * '''Амьдралын замын дурсгалууд''' — Ладога нуураар дамжин хотыг хангаж байсан тээврийн замын түүхийг хадгалсан дурсгалт газрууд. ОХУ-д жил бүрийн 1 дүгээр сарын 27-нд Ленинградын бүслэлт бүрэн дууссаныг дурсдаг. ==Мөн үзэх== * [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] * [[Герман-Зөвлөлтийн дайн]] * [[Барбаросса ажиллагаа]] * [[Ленинград]] * [[Санкт-Петербург]] * [[Ладога нуур]] * [[Дмитрий Шостакович]] ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Гадаад холбоос== * [https://www.britannica.com/event/Siege-of-Leningrad Ленинградын бүслэлт — Encyclopaedia Britannica] * [https://www.iwm.org.uk/ Imperial War Museums — Дэлхийн хоёрдугаар дайны түүхийн материал] * [https://www.prlib.ru/ Борис Ельциний нэрэмжит Ерөнхийлөгчийн номын сан — түүхэн баримт, архивын материал] [[Ангилал:Герман-Зөвлөлтийн дайн]] [[Ангилал:Санкт-Петербургийн түүх]] [[Ангилал:Бүслэлт]] [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн германы зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Вермахтын дайны гэмт хэрэг]] [[Ангилал:Германы Орос дахь булаан эзлэлт 1941–1944]] [[Ангилал:1941 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1942 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1943 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1944 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны тулалдаан]] eimeyvezaja9wqr22n5ch2jjuomw8ao 0 41192 874434 869682 2026-10-28T08:14:12Z Avirmed Batsaikhan 53733 874434 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Блюмкин | зураг =Yakov Blumkin (cropped).jpg | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = Яков Блюмкин | тайлбар = Яков Блюмкин | төрсөн_огноо = 1898 он | төрсөн_газар = Одесс. Украйн | нас_барсан_огноо = 1929 он | нас_барсан_газар = Москва | үндэстэн = Жүүд | бусад_нэр = | алдаршсан_хувь_нэмэр = хутган үймүүлэгч, нууц туршуул | ажил_мэргэжил = тагнуул }} '''Яков Блюмкин''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Я́ков Григо́рьевич Блю́мкин,'' төрөхдөө ''-Яков Гиршович Блюмкин,'' 1900 онд [[Одесса]] хотод төрсөн- 1929 онд [[Москва]] хотод нас барсан)- Оросын хувьсгалч, [[Оросын иргэний дайн|Оросын Иргэний дайны]] жилүүдэд хутган үймүүлэгч, нууц туршуул, хорлон сүтгэх олон үйлдэл хийсэн бөгөөд Зөвлөлтийн тагнуулын тусгай албыг үүсгэн байгуулагчдын нэг. == Намтар == 1918 оны 1-р сард тэрээр Одессагийн Хувьсгалт Армийн нэг хэсэг болох "Төмөр отряд"-д сайн дураараа элссэн. Одессагийн Бүгд Найрамдах Улс унасны дараа 3-р сард тэрээр армийн хамт Феодосия руу нүүжээ. Тэнд тэрээр 3-р армийн Цэргийн Зөвлөлийн комиссар, дараа нь армийн штабын даргын туслах, тэр ч байтугай штабын даргын үүрэг гүйцэтгэгчээр томилогджээ. Түүнийг Зүүний Социалист Хувьсгалт Намын Төв Хорооны шийдвэрээр Германтай хийх дайныг дахин эхлүүлэх зорилгоор Онцгой байдлын офицерууд Яков Блюмкин, Николай Андреев нар 1918 оны 7-р сарын 6-нд Германы Элчин сайдын яаманд очиж Элчин сайд [[Вилхельм фон Мирбах|Вилхельм фон Мирбахтай]] уулзаж ярилцах шаардлага байгаа гэж уулзсан байна. Энэ үеэрээ Элчин сайдыг эхлээд буудаад дараа өрөөнд нь бөмбөг дэлбэлсэн байна. Германы Элчин сайдыг хөнөөсөн явдал нь Оросын 1917 оны Октябрийн хувьсгалын үеэр хуучин холбоотнууд болох Большевикуудын эсрэг Зүүний социалист хувьсгалчдын бослого эхлэх дохио болсон юм. 1918 оны 11-р сараас 1919 оны 2-р сар хүртэл тэрээр Украинд нууц ажил хийж, Гетман Скоропадскийн эсрэг аллага үйлдэхийг төлөвлөжээ. Тэрээр Григорий Вишневский нэрээр амьдарч, далд хувьсгалт хороодыг байгуулах, янз бүрийн далд намын байгууллагуудын хооронд холбоо тогтоох зорилгоор хотоос хот руу аялж байжээ. Мөн 1919 оны 7-р сард тэрээр Улаан армид элсэж, Улаан армийн улс төрийн газарт ажиллахаар томилогдсон. Тэрээр Ярославль, Волга цэргийн тойргуудад үзлэг хийхээр явж байсан. 9-р сард түүнийг Өмнөд фронт руу Цагаан армийн шугамын ард хорлон сүйтгэх ажиллагаа явуулахаар илгээсэн байна. 1920 оны хавар түүнийг Москва руу эргүүлэн татаж 6-р сард Блумкиныг "Якуб-заде" гэсэн нууц нэрээр (тэр болон түүний эхнэр анагаах ухааны мэргэжилтэн) Персийн Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Улсыг тунхагласан Перс рүү илгээжээ. Тэрээр сүүлд 1929 онд бичсэн намтартаа Мирза Кучек хааны хувьсгалт засгийн газартай холбоо тогтоохоор илгээгдэж, Улаан армийн штабын цэргийн комиссараар нам, цэргийн ажилд оролцсон гэж бичиж байжээ. Тэрээр Бүх Холбоотны Коммунист Нам (Большевикууд) доторх "зүүний сөрөг хүчин"-ийн удирдагчидтай холбоо тогтоожээ. 1928 оны 3-4-р сард тэрээр Кисловодск, Гагра дахь сувилалд эмчилгээ, амралтаа авчээ. 1928 оны хавар тэрээр Еврей ном зардаг оффис нэрийн дор Ойрхи Дорнодод оршин суух газар байгуулах төлөвлөгөө боловсруулжээ. Тэрээр номын сан, сан, хувийн цуглуулгаас ийм номыг хураах ажиллагааг зохицуулжээ. 9-р сард тэрээр Персийн худалдаачин Якуб Султановын нууц нэрээр Константинополь руу явжээ. Тэрээр Ойрхи Дорнод дахь ОГПУ-ын оршин суух газрыг удирдаж байжээ. 1928 оны 10-р сараас 1929 оны 4-р сар хүртэл тэрээр Еврей ном худалдан авагч, худалдагч дүрээр Европоор аялжээ. == Монголд == 1921 онд Монголд ирсэн зөвлөлтийн тагнуулын нууц удирдагч Яков Блюмкины хэрэгжүүлсэн далд ажиллагаа олон хүнийг хэлмэгдүүлэхдээ 1922-24 оны хооронд 4 том монгол төрийн зүтгэлтэнг зүй бусаар хороожээ. Ерөнхий сайд асан [[Догсомын Бодоо]] хувьсгалын эсэргүү хэмээгдэн цаазлуулж, Бүх цэргийн жанжин асан [[Дамдины Сүхбаатар]] зөвлөлтийнхэнд хорлогдон амь алдаж, Монгол улсын хэмжээт эрхт хаан [[Богд хаан|VIII Богд Жавзандамба хутагт]] “коминтерний үрэл үмхэж”, Ерөнхий сайдын орлогч, Бүх цэргийн жанжин [[Солийн Данзан]] хувьсгалын эсэргүү хэргээр мөн цаазлагдсан байна. Энэ тухай Тагнуулын Ерөнхий Газрын Oлон нийттэй харилцах алба эрхлэн бүтээсэн цуврал нэвтрүүлгүүдэд тодорхой мэдээлжээ. Сүхбаатар, Данзан, Ерөнхий сайд Дамдинбазар гэх мэт хүмүүсийг алсан [[Элбэгдорж Ринчино]] гэгч тийм их эрх мэдэлтэй хүн байв уу гэвэл бас үгүй аж. Тэр зөвхөн Сүхбаатар, Чойбалсан нарыг л удирдах эрхтэй коминтерний нууц агентын хувьд хэрэв үүрэг даалгавар биелүүлэхгүй бол өөрөө ч гэсэн “шүүхээс гадуур шийтгүүлэх” магадлалтай тул оросын эсрэг үзэл дээр тоглож Сүхбаатар, Данзан нарыг итгэлийг хөсөрдүүлсэн байна. Ринчино зөвлөлтийн тагнуулын агентын хувьд Монгол дахь зөвлөлтийн тагнуулын нууц удирдагч Яков Блюмкины хатуу хяналтанд ажиллаж байж. Яков Блюмкин бол 1918 онд Германы элчин сайд, гүн Вильхельм фон Мирбахыг гэгээн цагаан өдөр алснаараа алдаршсан улаан оросын супер тагнуулч агаад Оросын коммунист нам, Чекистийн байгууллагаас даалгавар авсан л бол, оч гэсэн газар нь очоод, хий гэснийг нь өөрийнхөөрөө сэтгээд, гүйцэтгээд дараагийн даалгавараа авахаар эргээд ирдэг алуурчин зомби байсан байна. Мөн тэрээр өөрийн хувилсан хүнтэй байснаас гадна хаана очиж, юу хийснээ бичиг баримтаар бараг үлдээдэггүй байжээ. Яков Блюмкин 1921 онд “Зөвлөлтийн Улс Төрийн Тагнуулын Ерөнхий Газар шиг байгууллагыг Монголд байгуулж өг” гэсэн Троцкийн даалгавартай ирсэн нь тодорхой боловч яг хэзээ ирсэн, хэдэн он хүртэл юу хийсэн тухай тодорхой баримт Монголд ч, Орост ч олдоогүй гэж ТЕГ-ынхан хэлж байна. Оросын судлаачдын бичсэнээр бол Яков Блюмкин 1922 онд Афганистанд, 1923 онд Палестинд очжээ. Гэвч энэ нь жинхэнэ Яков Блюмкин үү, хуурамч нь уу гэдгийг тогтоох аргагүй гэнэ. 1921-24 оны хооронд Яков Блюмкин Монголд хувьсгал экспортлох ажиллагааны алан хядах хоёрдугаар шатны үйл ажиллагааг хэрэгжүүлжээ. Энэхүү улс төрийн тагнуулын үйл ажиллагаа нь хоёрхон үе шаттай: 1920 оны 8 сард Коминтерний Монгол, Төвдийн хэлтэс байгуулагдахад даргаар томилогдсон Сергей Борисов “Шашны фанатикуудаас агент элсүүлж, цэрэг байгуулан тэднээр удирдуулах” эхний үе шатны үйл ажиллагааг хэрэгжүүлсэн бол “Оросын коммунист чекистүүдийн дохио зангаагаар ажиллахыг зөвшөөрөхгүй бол Засгийн газрыг нь устгах, шашны тэргүүнийг нь алах” хоёрдугаар шатны үйл ажиллагааг Яков Блюмкин удирдсан байна. Монголыг түшиглэн Төвдөд коммунист үзэл санаа түгээх коминтерний стратегчдийн зорилгыг давхар биелүүлж явсан Яков Блюмкин Далай ламын эсрэг хэзээ ч, яагаад ч хөдлөхгүй монголын төр засаг, шашны удирдагчдыг Бодоогоос Богдыг хүртэл алж хядаад буудах эрхээ хэтрүүлсэн тул буцаан дуудагдсан байна. Харин 1925 оны үед Монголд дахин очих санал түүнд тавихад царай нь барааж “Би тэнд олон хүнийг нядалсан шүү дээ… Буддын лам нарыг буудахын өмнө гэзгийг нь өөрийн гараар огтолдогсон” гэж хариулсан гэнэ. (Энд тэрээр гэзэгтэй лам нар гэж [[Бодоогийн хэрэг]] гэхчээр ихэнх нь устгагдсан 600 гаруй төвд цэргийг хэлсэн бололтой.) 1926 оны 10-р сард түүнийг Зөвлөлтийн Худалдааны Ардын Комиссариатын албанаас Бүх Холбоотны Коммунист Намын (Большевикуудын) Төв Хороо руу шилжүүлэв. Түүнийг ОГПУ-ын Гадаад хэлтэст томилов. 11,12-р сард түүнийг Монгол Улсын Дотоод Аюулгүй Байдлын (ГДБА) ахлах зааварлагч, ОГПУ-ын төлөөлөгчөөр Монгол руу илгээв. 1927 оны 1-р сард тэрээр Хятад руу нууцаар томилолтоор явсан. 4-р сард түүнийг Москвад тайлангаа тавихаар дууджээ. 6-р сард тэрээр Улаанбаатарт "Барон Унгерны алт"-ыг хайх ажиллагаанд оролцов. Монголд байхдаа 8-р сарын 11-нд Бүх Холбоотны Коммунист Намаас (Большевикууд) огцрох өргөдлөө өгсөн боловч нэг өдрийн дараа Москвагийн хүсэлтээр татгалзсан байна. Аравдугаар сард Блюмкин болон Монголын удирдлагын хооронд ГДБА-ийн зааварлагч Нестеровыг чекистүүд баривчилснаас болж зөрчилдөөн гарчээ. 1927 оны 11-р сард Блюмкинийг Москва руу эргүүлэн татагдаж ирээд 1928 оны 1-2-р сард тэрээр Монголд хийсэн ажлынхаа талаар ОГПУ-ын удирдлагад тайлагнасан. Монголын түүхийн ном, бичгүүдэд 1921-24 оны учир битүүлэг аллага хядлагад Элбэгдорж Ринчиног тэргүүлэн оролцсон гэж бичих болсон ч үнэндээ түүний хажууд баримт үлдээдэггүй Яков Блюмкин жинхэнэ мангас байж. Ринчино бол түүний гар хөл болж явсан этгээд гэж монголын тагнуулчид үзэж байна. ==Номын сан== * ''Олег Абрамов''. ГУЛАГ Үйлдвэрийн: Сибирийн үндэсний бүгд найрамдах гурван удирдагчдын хувь тавилан ижил төстэй. (Элбэгдорж Ринчино, Эрбанов, Ойүнскай, 1921—1938) // XVII жилийн шинжлэх ухааны бага хурал: Томск Улсын Их Сургуулийн Философи газар. [[Томск]] тавдугаар сарын 16, 2015. — Хуудас. 106—120. — ISBN 5-87307-083-0. — Internet resource: [https://web.archive.org/web/20160304104705/http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/services/Download/vtls:000513029/SOURCE1 vital.lib.tsu.ru] (Орос хэл) {{DEFAULTSORT:Блюмкин, Яков}} [[Ангилал:Хувьсгалч]] [[Ангилал:Алан хядагч]] [[Ангилал:Оросын иргэний дайны хүн]] [[Ангилал:Большевикийн гишүүн]] [[Ангилал:Троцкийчүүд]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн Сталинизмын хэлмэгдэгч]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн цаазлагдсан хүн]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:1898 онд төрсөн]] [[Ангилал:1929 онд өнгөрсөн]] fxnnjm2jsvho80ze8qi3vsz9036r5g4 0 41357 874417 874291 2026-10-28T07:17:05Z Zorigt 49 874417 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Los Alamos National Laboratory logo 2001-2021.svg|thumb|right|Лос Аламосын Үндэсний Лабораторийн лого]] '''Лос Аламосын Үндэсний Лаборатори''' ({{langx|en|Los Alamos National Laboratory}}, товчоор '''LANL''') нь [[АНУ]]-ын [[Нью-Мексико]] мужийн Лос-Аламос орчимд байрладаг шинжлэх ухаан, технологийн судалгааны байгууллага юм. Тус лаборатори нь АНУ-ын Эрчим хүчний яамны харьяа Үндэсний цөмийн аюулгүй байдлын захиргааны хяналт дор ажилладаг бөгөөд цөмийн зэвсгийн аюулгүй байдал, үндэсний аюулгүй байдал, суурь шинжлэх ухаан, эрчим хүч, материал судлал болон тооцоолон бодох шинжлэх ухааны чиглэлээр судалгаа явуулдаг.<ref name="DOE">{{cite web |title=Manhattan Project to Department of Energy Formation (1939-1977) |url=https://www.energy.gov/em/manhattan-project-department-energy-formation-1939-1977 |website=U.S. Department of Energy |access-date=2026-10-27 }}</ref> Лаборатори нь 1943 онд [[Манхэттен төсөл|Манхэттен төслийн]] хүрээнд ''Y төсөл'' (''Project Y'') нэрээр байгуулагдсан. Тухайн үед АНУ-ын анхны цөмийн зэвсгийг зохион бүтээх, хөгжүүлэх судалгааны гол төвүүдийн нэг байв. Шинжлэх ухааны ажлыг физикч [[Ж. Роберт Оппенхаймер]] удирдаж байсан бөгөөд 1945 оны 7 дугаар сарын 16-нд болсон Тринити цөмийн туршилт нь тус лабораторийн түүхэн үйл ажиллагаатай шууд холбоотой юм.<ref name="NPS">{{cite web |title=Manhattan Project Science at Los Alamos |url=https://www.nps.gov/articles/000/manhattan-project-science-at-los-alamos.htm |website=National Park Service |access-date=2026-10-27 }}</ref> Лабораторийн нэр 1947 онд Лос-Аламосын шинжлэх ухааны лаборатори болж өөрчлөгдсөн бөгөөд 1981 оноос өнөөгийн нэрийг хэрэглэж эхэлжээ.<ref name="LANL-history">{{cite web |title=Los Alamos National Laboratory |url=https://cdn.lanl.gov/files/document-7_14d0e.pdf |website=Los Alamos National Laboratory |access-date=2026-10-27 }}</ref> Өнөөдөр тус лаборатори нь цөмийн аюулгүй байдлаас гадна [[физик]], [[хими]], [[материал судлал]], [[сансар судлал]], [[сэргээгдэх эрчим хүч]], [[нанотехнологи]], биологийн шинжлэх ухаан, [[супер компьютер]] болон өндөр хүчин чадлын тооцооллын чиглэлээр судалгаа явуулдаг. Мөн их сургууль, эрдэм шинжилгээний байгууллагуудтай хамтран ажиллаж, судлаач, инженер, оюутнуудын оролцоотой төсөл хэрэгжүүлдэг.<ref name="LANL">{{cite web |title=Los Alamos National Laboratory |url=https://www.lanl.gov/ |website=Los Alamos National Laboratory |access-date=2026-10-27 }}</ref> == Түүх == === Байгуулагдсан нь === Лос-Аламосын Үндэсний Лаборатори нь 1943 онд Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн Манхэттен төслийн хүрээнд байгуулагдсан. Төслийн зорилго нь цөмийн зэвсэг бүтээхэд шаардлагатай онолын тооцоолол, туршилт, инженерчлэлийн ажлыг нэг төвд төвлөрүүлэх явдал байв. АНУ-ын засгийн газар Нью-Мексико мужийн хойд хэсэгт орших Лос-Аламосыг судалгааны нууц байгууламжийн байршлаар сонгожээ. Тус газар нь хүн ам харьцангуй сийрэг, тусгаарлагдсан байршилтай байсан бөгөөд өмнө нь Лос-Аламосын ранч сургууль байрлаж байв. 1943 онд тус сургуулийн үйл ажиллагаа дуусаж, лабораторийн барилга байгууламжийг байгуулсан байна.<ref name="NPS"/> Лабораторийн шинжлэх ухааны удирдагчаар физикч Ж. Роберт Оппенхаймер ажиллаж, цэргийн удирдлагыг генерал Лесли Гровс хариуцаж байв. Олон их сургууль, эрдэм шинжилгээний байгууллагаас ирсэн физикч, химич, математикч, инженерүүд хамтран ажилласнаар цөмийн физик болон зэвсгийн инженерчлэлийн чиглэлээр томоохон ахиц гарсан юм. === Манхэттен төсөл ба Тринити туршилт === Манхэттен төслийн хүрээнд Лос-Аламосын лаборатори атомын бөмбөгийн загвар боловсруулах, онолын тооцоолол хийх, туршилт явуулах болон зэвсгийн үндсэн бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг боловсруулах ажлыг гүйцэтгэсэн. 1945 оны 7 дугаар сарын 16-нд Нью-Мексико мужийн өмнөд хэсэгт орших Тринити туршилтын талбайд дэлхийн анхны цөмийн дэлбэрэлтийн туршилт амжилттай болсон. Энэ нь цөмийн эрин үе эхэлсэн түүхэн үйл явдлуудын нэг юм.<ref>{{cite web |title=As U.S. Marks Trinity Test's 75th Anniversary, EM Continues Progress at Manhattan Project Sites |url=https://www.energy.gov/em/articles/us-marks-trinity-tests-75th-anniversary-em-continues-progress-manhattan-project-sites |website=U.S. Department of Energy |access-date=2026-10-27 }}</ref> 1945 оны наймдугаар сард АНУ Хирошима, Нагасаки хотуудад атомын бөмбөг хэрэглэсэн. Энэ үйл явдал Дэлхийн хоёрдугаар дайны төгсгөлтэй холбоотой түүхэн нөхцөл байдлын нэг хэсэг боловч цөмийн зэвсгийн хүмүүнлэгийн үр дагавар, энгийн иргэдийн хохирол болон цөмийн зэвсгийн хэрэглээний ёс зүйн асуудлаар өнөөг хүртэл маргаан өрнөдөг. === Дайны дараах хөгжил === Дэлхийн хоёрдугаар дайн дууссаны дараа лабораторийн үйл ажиллагаа цөмийн зэвсгийн судалгаа, үндэсний аюулгүй байдал, суурь шинжлэх ухаан болон шинэ технологийн хөгжлийг хамрах болсон. 1947 онд тус байгууллагыг Лос-Аламосын шинжлэх ухааны лаборатори гэж нэрлэсэн бөгөөд АНУ-ын Атомын эрчим хүчний комиссын удирдлагын тогтолцоонд ажиллаж байв. 1977 онд АНУ-ын Эрчим хүчний яам тус лабораторийн удирдлагыг хариуцсан бөгөөд 1981 онд өнөөгийн нэрийг хэрэглэж эхэлсэн байна.<ref name="LANL-history"/> Хүйтэн дайны үед лаборатори цөмийн зэвсгийн судалгаа, цөмийн физик, материал судлал болон компьютерийн тооцооллын чиглэлээр үйл ажиллагаагаа өргөжүүлжээ. Суурь шинжлэх ухааны судалгаа нь цөмийн технологиос гадна бусад салбарт ч нөлөө үзүүлсэн. === Орчин үеийн үйл ажиллагаа === Өнөөдөр Лос-Аламосын Үндэсний Лаборатори нь АНУ-ын цөмийн зэвсгийн нөөцийн аюулгүй байдал, найдвартай байдлыг үнэлэх, цөмийн материалын шинж чанарыг судлах, өндөр хүчин чадлын тооцоолол ашиглах болон үндэсний аюулгүй байдлын асуудлыг шинжлэх ухааны аргаар шийдвэрлэхэд анхаардаг. Мөн цөмийн зэвсэг дэлгэрүүлэхээс урьдчилан сэргийлэх, эрчим хүчний аюулгүй байдал, байгаль орчин, биологийн аюулгүй байдал болон сансар судлалын чиглэлээр судалгаа явуулдаг.<ref name="LANL"/> == Судалгааны үндсэн чиглэл == === Цөмийн шинжлэх ухаан ба үндэсний аюулгүй байдал === Лабораторийн үндсэн чиг үүргийн нэг нь АНУ-ын цөмийн зэвсгийн нөөцийн аюулгүй байдал, найдвартай байдлыг шинжлэх ухаан, инженерчлэлийн аргаар үнэлэх явдал юм. Судалгаанд цөмийн материалын шинж чанар, зэвсгийн хөгшрөлт, физикийн загварчлал болон компьютерийн тооцоолол ашигладаг. Мөн цөмийн материалын аюулгүй байдал, цөмийн зэвсэг дэлгэрүүлэхээс урьдчилан сэргийлэх, цөмийн эрсдэлийг үнэлэхтэй холбоотой судалгаа хийдэг.<ref name="DOE"/> === Физик ба материал судлал === Лабораторид цөмийн физик, бөөмийн физик, плазмын физик, өндөр энергийн нягттай бодис, хатуу биеийн физик болон материалын шинж чанарын чиглэлээр судалгаа явуулдаг. Эдгээр судалгаа нь үндэсний аюулгүй байдлаас гадна суурь шинжлэх ухааны мэдлэгийг нэмэгдүүлэх, шинэ материал боловсруулах, хэмжилт болон туршилтын аргыг хөгжүүлэхэд ач холбогдолтой. === Супер компьютер ба тооцоолон бодох шинжлэх ухаан === Лос-Аламосын лаборатори нь өндөр хүчин чадлын тооцоолол, компьютерийн загварчлалын чиглэлээр судалгаа явуулдаг. Супер компьютер ашиглан физик систем, материал, шингэний хөдөлгөөн болон биологийн үйл явцыг математик загвараар судалдаг. Тооцоолон бодох шинжлэх ухаан нь их хэмжээний өгөгдөл боловсруулах, нарийн төвөгтэй үзэгдлийг загварчлах, туршилтын үр дүнг харьцуулахад чухал үүрэгтэй. === Эрчим хүч ба байгаль орчин === Лаборатори нь эрчим хүчний систем, эрчим хүч хадгалах технологи, материал судлал, эрчим хүчний аюулгүй байдал болон байгаль орчны асуудлаар судалгаа явуулдаг. Эдгээр ажил нь эрчим хүчний найдвартай хангамж, технологийн шинэчлэл болон байгаль орчны эрсдэлийн үнэлгээнд хувь нэмэр оруулдаг.<ref name="LANL"/> === Биологийн шинжлэх ухаан === Биологийн чиглэлийн судалгаанд биологийн аюулгүй байдал, биоинформатик, биологийн өгөгдлийн боловсруулалт болон халдварт өвчний тархалтыг загварчлах зэрэг сэдэв багтдаг. Эдгээр судалгаа нь нийтийн эрүүл мэнд, эрсдэлийн үнэлгээ болон шинжлэх ухааны суурь мэдлэгийг нэмэгдүүлэхэд чиглэнэ. === Сансар судлал === Лабораторийн судлаачид сансар огторгуйн физик, одон орон судлал, сансрын орчныг судлах, хэмжилтийн технологи болон шинжлэх ухааны өгөгдөл боловсруулах чиглэлээр ажилладаг. == Шинжлэх ухааны ололт, төслүүд == Лос-Аламосын Үндэсний Лаборатори нь нэг бүтээгдэхүүнд төвлөрсөн байгууллага биш бөгөөд олон салбарын судалгаа, технологийн төслүүдийг хэрэгжүүлдэг. Тус лабораторийн түүхэн болон шинжлэх ухааны чухал ажлуудад дараах зүйлс багтана. *'''Манхэттен төсөл:''' Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед атомын бөмбөгийн загвар, онолын тооцоолол болон туршилтын ажлыг гүйцэтгэсэн. *'''Тринити туршилт:''' 1945 оны анхны цөмийн дэлбэрэлтийн туршилтад хүргэсэн судалгаа, инженерийн ажлыг хэрэгжүүлсэн. *'''Цөмийн нөөцийн шинжлэх ухааны үнэлгээ:''' Цөмийн зэвсгийн аюулгүй байдал, найдвартай байдлыг үнэлэхэд туршилт, загварчлал болон тооцоолол ашигладаг. *'''Өндөр хүчин чадлын тооцоолол:''' Физик, материал судлал, биологи болон бусад салбарын нарийн төвөгтэй асуудлыг компьютерийн загвараар судалдаг. *'''Нейтроны шинжлэх ухаан:''' Нейтроны судалгааны байгууламжуудыг материал судлал, цөмийн физик болон бусад чиглэлийн туршилтад ашигладаг. Эдгээр ажил нь тус лабораторийн цөмийн судалгаанаас эхэлсэн түүх хэрхэн олон салбарын шинжлэх ухаан, технологийн байгууллага болон өргөжсөнийг харуулдаг.<ref name="DOE"/><ref name="NPS"/> == Эрдэм шинжилгээний хамтын ажиллагаа == Лос-Аламосын Үндэсний Лаборатори нь АНУ-ын төрийн байгууллагууд, үндэсний лабораториуд, их сургуулиуд болон бусад судалгааны байгууллагатай хамтран ажилладаг. Судалгааны төсөлд эрдэмтэн, инженер, докторын дараах судлаач, оюутан болон техникийн мэргэжилтнүүд оролцдог. Хамтын ажиллагааны үндсэн чиглэлд физик, хими, материал судлал, компьютерийн шинжлэх ухаан, биологи, эрчим хүч болон байгаль орчны судалгаа багтдаг.<ref name="LANL"/> == Ажилтан ба судалгааны орчин == Лос-Аламосын Үндэсний Лаборатори нь олон мянган ажилтантай судалгааны байгууллага юм. Тус байгууллагад эрдэмтэн, инженер, компьютерийн мэргэжилтэн, лабораторийн техникч, аюулгүй байдлын ажилтан болон захиргааны ажилтнууд ажилладаг. Ажилтнуудын тоо болон мэргэжлийн бүтэц нь тухайн үеийн төсөл, судалгааны чиглэл, санхүүжилтээс хамааран өөрчлөгддөг. Иймээс ажилтны тоо, мэргэжлийн эзлэх хувийг тодорхой он, албан ёсны тайлангаар баталгаажуулан хэрэглэх шаардлагатай. Лабораторийн зарим үйл ажиллагаа үндэсний аюулгүй байдалтай холбоотой нууцлалын шаардлагад хамаардаг. Иймээс бүх судалгаа, мэдээлэл нийтэд нээлттэй байдаггүй. == Соёл, нийгэмд үзүүлсэн нөлөө == Лос-Аламосын Үндэсний Лаборатори нь XX зууны шинжлэх ухааны түүх, цөмийн эрин үеийн эхлэлтэй салшгүй холбоотой. Манхэттен төслийн хүрээнд хийгдсэн ажил нь физик, инженерчлэл болон төрийн санхүүжилттэй томоохон судалгааны байгууллагуудын хөгжилд нөлөөлсөн. Нөгөө талаас цөмийн зэвсгийн бүтээн байгуулалт нь дайны ёс зүй, энгийн иргэдийн аюулгүй байдал, цөмийн зэвсэглэлээр хөөцөлдөх үзэгдэл болон олон улсын зэвсэг хураах бодлогын талаар олон нийтийн хэлэлцүүлгийг бий болгосон. Лос-Аламосын түүхийг судлах нь шинжлэх ухааны ололт, технологийн дэвшил болон тэдгээрийн нийгмийн үр дагаврыг хамтад нь ойлгоход чухал ач холбогдолтой. Тус байгууллагын түүхийг тайлбарлахдаа шинжлэх ухааны амжилтын зэрэгцээ цөмийн зэвсгийн хэрэглээний хүмүүнлэгийн үр дагаврыг мөн авч үздэг. Лаборатори нь Нью-Мексико мужийн эдийн засаг, боловсрол, инженерчлэл болон шинжлэх ухааны ажлын байрны хөгжилд нөлөөлдөг. Орон нутгийн их сургууль, сургалтын байгууллага болон бусад судалгааны төвтэй хамтран ажиллах нь бүс нутгийн шинжлэх ухаан, технологийн орчныг бэхжүүлэхэд хувь нэмэр оруулдаг.<ref name="LANL"/> == Бичлэг == [http://www.youtube.com/user/LosAlamosNationalLab/videos ЛАҮЛ-ийн видео сан] [http://www.youtube.com/watch?v=BOpA4Z6xCxY Судалгаа] == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:АНУ-ын цөмийн эрчим хүч]] [[Ангилал:Цөмийн судалгааны төв]] [[Ангилал:Нью-Мексикогийн зэвсэгт хүчний байгууламж]] [[Ангилал:Зэвсэгт хүчний цөмийн техникийн байгууламж]] [[Ангилал:Манхэттен төсөл]] [[Ангилал:Лос Аламос тойрог]] [[Ангилал:АНУ-ын эрчим хүчний яам]] [[Ангилал:Консорциум]] [[Ангилал:1943 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1940-өөд онд барьсан]] [[Ангилал:Индианагийн аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:1996 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Түүхэн дүүрэг]] pkqx83rcwxhh8t1wlwd34792m4pr4t4 0 55554 874420 874336 2026-10-28T07:31:32Z Zorigt 49 874420 wikitext text/x-wiki '''Боржигон Төгөлдөр''' овогтой '''Дамдины Ням''' /1916 онд төрсөн -1996 онд нас барсан/ Монгол Улсын орчин цагийн анхны дипломатуудын нэг. Киноны хэрэг эрхлэх газрын анхны дарга. == Намтар == 1916 оны 4-р сарын 1-нд (хаврын дунд сарын шинийн нэгэнд төрснөө баримт бичигт аргын тооллоор ингэж тэмдэглүүлсэн бололтой) одоогийн [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Баяндэлгэр сум (Төв)|Баяндэлгэр сумын]] /тэр үеийн Түшээт хан аймгийн Дархан Чин Вангийн хошуу/ нутагт Д.Дамдины дунд хүү болон "Гүн галуутай" хэмээх газар төржээ. (Ах Тувааны Нацаг, дүү [[Баянбаатарын Очирбат]]). Эцэг Дүүрэнгийн Дамдин нь Түшээт хаан аймгийн Дархан Чин Вангийн хошууны Гүн Галуутай гэх нутагт 1880 онд малчин ард Дүүрэнгийн хүү болж төрөөд хувийн мал аж ахуй эрхэлж амьдарч байгаад 1927 онд нас баржээ. Д.Ням бага насаа эцэг эхийн гар дээр мал маллаж өнгөрөөж Богд Хан уулын хошууны тамгын дэргэдэх тэнхимийн сургуульд сурч байсан. Эх нь түүний дүү Б.Очирбатыг төрүүлээд 1924 онд нас барсан байна. == Боловсрол == 1928 онд Богд хаан уулын аймаг, Богд хаан уулын хошууны Тамган дээр байгуулагдсан Танхимын сургуульд орж, бичиг үсэг суралцан төгсөж улмаар 1931 онд Улаанбаатар хотод нүүж ирээд хотын 1 дүгээр дунд сургуульд орж 2 жил суралцаж төгссөн байсан. 1933 онд Хөдөө аж ахуйн техникумд шилжин орж 1 жил суралцсаны дараа уг сургуулиас гарч ажил хийж амьдрах болсон юм. Тэрээр үндэсний монгол бичгээр цэвэрхэн алдаагүй бичдэг байсан тул 1932 оны хавар /тэр үед сургуулийн сурагчдыг хөдөө орон нутагт соёлын довтолгооны багшаар томилжээ, латин үсэг заалгаж байснаар Төв аймгийн Угтаал суманд очиж латин үсгийг зааж байгаад мөн оны намар шинэ эргэлтийн дараа буцан ирж сургуульдаа орж төгссөн байна. == Ажилласан байдал == 1934 оноос Монгол тээхийн хоёрдугаар бааз, дараа нь Засгийн газарт ахлах зааварлагч, Намын Төв Хороонд тасгийн эрхлэгч, Киноны хэрэг эрхлэх газрын дарга, Гадаад жуулчныг үйлчлэх товчооны дарга зэрэг алба хашиж байсан. 1939 оны 6-р сард Гадаад Явдлын Яаманд дипломат албанд шилжин Зөвлөлт Холбоот Улсад суугаа БНМАУ-ын Бүрэн эрхт төлөөлөгчийн газар [[Жамсрангийн Самбуу|Жамсрангийн Самбуугийн]] шууд удирдлага дор хоёрдугаар нарийн бичгийн даргаар томилогдон ажилласан. 1940 оны 5-р сард эрүүл мэндийн шалтгаанаар нутаг буцаж Засгийн газрын шийдвэрээр Гадаад Явдлын Яамны Өрнөдийн хэлтсийн эрхлэгчээр томилогдон ажиллаж байгаад Намын Төв Хорооны шийдвэрээр 1941-1944 онд Намын Төв Хорооны дэргэдэх Намын Шинэ хүчний дээд сургуульд суралцаж төгссөн байна. 1944 оны 7-р сард Намын Шинэ  хүчний дээд сургуулийг төгсч Монгол Ардын Хувьсгалт намын Төв Хорооны Улс Төрийн товчооны тогтоолоор НТХ-ны Тусгай тасгийн эрхлэгчээр томилогдон ажиллаж байсан. 1946 оны 1-р сард Гадаад Явдлын Яамыг өргөгтгөх үед ГЯЯ-ны Протоколын ангийн референтээр шилжин ажиллаж байсан. 1950 оны 6-р сард  БНМАУ-аас БНХАУ-д суух анхны ЭСЯ-нд 2 дугаар нарийн бичгийн даргаар, 1952 оны 1-р сараас 1 дүгээр нарийн бичгийн даргаар дэвшин ажиллаж байгаад 1953 оны 5-р сард уг ажлаас чөлөөлөгдөн орон нутагтаа буцаж ирсэн. 1953 оны 6-р сараас ГЯЯ-ны Протоколын /Ёслолын/ хэлтсийн орлогч эрхлэгчээр, 1953 оны 8-р сараас эхлэн мөн Яамны шинэ хүчний хэлтсийн даргаар ажиллаж байгаад 1954 оны 1-р сард уг хэлтэс татан буугдсан учир чөлөөлөгдсөн. 1954 оны 1-р сараас МАХН-ын Төв Хорооны шийдвэрээр Урлагийн Хэрэг эрхлэх газрын харьяа Кино үйлдвэр, кино үзвэрийн хэрэг эрхлэх газар хоёрыг нэгтгэж '''Киноны хэрэг эрхлэх газар''' болгоход уг газрын анхны даргаар томилогдон ажилласан. Киноны хэрэг эрхлэх газрын даргаар томилогдон ажиллах хугацаандаа "Элдэв-Очирын кино театр"-ын засварын хөрөнгийг болон нүүдлийн киноны асуудлуудыг шийдвэрлүүлж байжээ. 1954 оны 8-р сараас Улаанбаатар хотын “Алтай” зочид буудал, “Алтай” ресторан хоёрыг нэгтгэж Гадаад худалдааны газрын харьяа Гадаад жуулчдыг үйлчлэх товчоо болгоход Намын Төв Хорооны шийдвэрээр Киноны хэрэг эрхлэх газрын даргын үүрэгт ажлаас чөлөөлж Гадаад жуулчдыг үйлчлэх товчооны даргаар томилогдон ажилсан бөгөөд 1956 оны 1-р сараас эхлэн уг товчооны зохион байгуулалтыг өргөтгөж, Гадаад худалдааны яамны харьяа Гадаадын жуулчдыг үйлчлэх газар болгоход уг газрын орлогч даргаар томилогдон ажилласан. 1956 оны 6-р сараас уг ажлаас чөлөөлөгдөж Гадаад Явдлын Яамны тусгай хэлтсийн даргаар шилжин ажиллаж байгаад 1957 оны 12 дугаар сард уг ажлаас чөлөөлөгдөн БНМАУ-аас БНАСАУ-д суух анхны ЭСЯ-ны 2 дугаар нарийн бичгийн даргаар томилогдон ажиллаж, 1958 оны 11-р сард уг ажлаас чөлөөлөгдөн эх нутагтаа эргэн ирсэн байна. 1958 оны 11-р сараас Гадаад Явдлын Яамны Ерөнхий канцелярын газар /Тамгын газар/ референтээр, 1959 оны 3 дугаар сараас тус Яамны Үйлчилгээ аж ахуйн хэлтсийн орлогчоор, 1961 оны 1-р сараас Аж ахуйн хэлтсийн даргаар тус тус ажилласан. 1961 оны 12-р сарын 15-наас ГЯЯ-ны Гэрээ, архивын референт, 1969 оны 7-р сараас Гадаад Яамны Архив, номын сангийн тасгийн даргаар томилогдон ажилласан. 1972 оноос 1978 онд Монгол Улсаас БНХАУ-д суугаа ЭСЯ-нд нэгдүгээр нарийн бичгийн даргаар томилогдон ажиллаж 1978 оны эцсээр тэтгэвэртээ суусан. Тухайн үеийн Гадаад Явдлын Яаманд "Ням" нэртэй хүн хэд хэд байсан тул "улаан хамар Нямаа" гэж түүнийг нэрлэдэг байжээ. ЗХУ-ын удирдагч Л.И.Брежневийг 1966 онд БНМАУ-д айлчлах үеэр байгуулсан "Найрамдлын Гэрээ"-нд [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]], [[Леонид Брежнев|Л.Брежнев]] нар гарын үсэг зурахад Монголын талаас баримт бичгийг түшиж байсан нь баримтат киноны дэлгэцнээ дүр нь үлджээ. Тэрээр 1996 онд өвчний улмаас Улаанбаатар хотноо нас барсан. == Гэр бүл == Эхнэр Сүхбаатарын Хандсүрэн, тэд нар 10 хүүхэд төрүүлж өсгөсөн байна. == Шагнал == Төр, засгаас Д.Нямын гавьяа зүтгэлийг үнэлж "Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан туг"-ийн одон, "Алтан гадас" одонгоор гурван удаа болон Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, БНМАУ-ын Засгийн газрын хүндэт жуух бичиг, Ардын хувьсгалын 25, 40, 50, 60 жилийн ойн медалиудаар тус тус шагнаж байжээ. {{DEFAULTSORT:Ням, Дамдины}} [[Ангилал:Хойд Солонгос дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Монголын дипломатч]] [[Ангилал:БНМАУ-ын хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Ардын Хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн хүндэт медаль шагналтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1916 онд төрсөн]] [[Ангилал:1996 онд өнгөрсөн]] ask559b4mzjf8kuzajebbamftqfhd3e 0 61991 874375 874246 2026-10-28T02:15:27Z Zorigt 49 874375 wikitext text/x-wiki {{Хяна}} {{Unreferenced}} {{Инфобокс телевизийн суваг | name = Үндэсний телевиз (NTV) National Television (NTV) | logo = <!--NTV Mongolia.png--> | logo_image = 3:5 | logo_size = 150:300 | launch_date = 2006.11.01 | owner = Media Group LLC Шунхлай ХХК | country = [[Монгол]] | area = Монгол орон даяар | headquarters = Улаанбаатар хот - 36 Хан-уул дүүрэг , Чингисийн өргөн чөлөө - 14 Капитал Хаус 4-5-р давхар | former_names = | replaced = | sister_channels = NTV Sports NTV Movies | timeshift_service = | picture_format = [[HDTV]] ([[1080i]]) 16:9 | website = http://www.ntv.mn/ https://m.facebook.com/ntvmn/ https://m.facebook.com/nsportsofficial/ https://m.facebook.com/NTVNewsMN/ |founder=Медиа Групп ХХК|image_size=390_500|language=Монгол|founded=2006 оны 10-р сарын 31|network=НТВ Броадкастинг ХХК|image=Ntv.png}} '''НТВ телевиз''' буюу NTV телевиз нь Монгол Улсад цацагддаг, бүх насныханд зориулсан олон төрлийн хөтөлбөртэй, Монголын өргөн нэвтрүүлгийн телевиз. Тус суваг нь Медиа Групп ХХК-д харьяалагддаг бөгөөд хэвлэл мэдээллийн салбарт өнгө төрхөө имиджээ бүрдүүлэн үйл ажиллагаагаа өргөн цар хүрээтэй үйл ажиллагаагаа явуулдаг.<ref>{{Cite web |title=NTV телевиз |url=https://mongolia.mom-gmr.org/mn/translation-media/detail/outlet/ntv/ |access-date=2026-09-26 |website=mongolia.mom-gmr.org |language=mn}}</ref> 2000 онд үүсгэн байгуулагдсан Медиа Групп ХХК Монголын хэвлэл мэдээллийн салбарт үйл ажиллагаагаа явуулж олон нийтэд үнэн зөв бодитой мэдээллийг хүргэх судалгаа шинжилгээ хийх, бизнес маркетингийн зөвлөгөө өгөх үйлчилгээ үзүүлж байсан нь өдгөө ФМ 107 Шинэ зууны радиогийн долгионыг ажиллуулж эхэлсэн нь 6 жилийн дараа буюу 2006 онд өнгөлөг энтертайнмент хөтөлбөртэй түүний бүрэлдэхүүн телевиз болох ЭН ТИ ВИ Броадкастинг ХХК-ийн эхлэл болон НТВ-гийн суурь тавигджээ <ref>{{Cite web |last=Administrator |title=БИДНИЙ ТУХАЙ |url=http://ntv.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=25&Itemid=28 |access-date=2026-08-24 |website=ntv.mn |language=mn-mn}}</ref> Монголын тэргүүлэгч телевизүүдийн нэг, ''“Өөдрөг өнгө - Өөр өнцөг”'' уриатай NTV телевиз нь 2006 оны 11-р сарын 1-ны өдөр анхны эфирээ цацаж эхэлсэн юм. 2008 оны 6-р сар гэхэд цоо шинэ техник технологитой болж техник технологийн шинэчлэлт хийгдэж цоо шинэ ажлын байранд нүүж орсон, мөн Монголын залуу телевизүүдийн хувьд сүүлийн 2 жилийн хугацаанд хэвлэлийн хүрээлэнгийн үзүүлэлтээр шилдэг 5 телевизийн тоонд орж бас шилдэг энтертайнмент хөтөлбөртэй телевиз үзүүлэлтээр NTV ордог байжээ. Мөн одоогоор тус суваг сошиал хуудсаар мэдээллийг чөлөөтэй илгээж ажиллуулж байна. 2013 онд өнгөний өндөр нягтаршил болох сүүлийн үеийн технологитой HDTV формат руу бүрэн шилжсэн телевиз болсон юм. НТВ телевиз мэргэжлийн сэтгүүл зүйн төлөөлөл байхыг эрхэмлэж, нас насныханд зориулсан түүх, танин мэдэхүй, спорт, олон улс, соёл урлаг, боловсрол, цэнгээнт, шоу нэвтрүүлгүүд бэлтгэн, улс төр, нийгэм, эдийн засгийн цаг үеийн мэдээ мэдээллээс чухлыг нь онцлон хүргэхийг зорилго болгон ажилладаг. NTV телевиз: Монгол орон даяар цацагддаг өргөн нэвтрүүлгийн телевиз бөгөөд өдөр тутмын мэдээ мэдээлэл, бүх төрлийн сэдэвтэй олон ангит ба Уран сайхны түүнчлэн Баримтат Хүүхэлдэйн кинонууд ба энтертайнмент чиглэлээр бус харин олон төрлийн сэдэвтэй бэлтгэгдсэн нэвтрүүлгүүдийг бүх насныханд хүрэх зорилготой ажиллаж байна. NTV телевиз нь Нийгэм, Эдийн засаг, Улс төрийн Олон улсын Гадаад мэдээ болон Мэдээ хөтөлбөр хамгийн өндөр үзэлт, хандалттай сувгуудын нэг бөгөөд "Улаан бал", ярилцлага тойм хосолсон Лхагвын Тойм, алдартай одод буюу олны танил жүжигчид дуучидтай ярилцах Болзоо, ярилцах Цаг, Нандиа Ток Шоу, улс төрчид болон дэлхийн ажилчидтай ярилцаж байсан De Facto with Jargalsaikhan, "Өөр өнцөг" хэлэлцүүлэг, "Тэгээс тэг" эрэн сурвалжлах нэвтрүүлэг, "Global Talk" олон улсын тоймчийн ярилцлага ба Metro Star зэрэг нь дэлхийд болон дотоодод өрнөж буй үйл явдлуудыг тоймлон хүргэдгээс гадна нийгэмд тулгамдаад буй олон асуудлуудыг шийдвэрлүүлэх чиглэлээр агуулгаа боловсруулж нийтлэн түгээдэг. NTV телевиз нь өөрийн үндсэн контент, уран бүтээлүүдээс гадна албан ёсны эрхтэйгээр олон улсын өндөр зэрэглэлийн ТВ шоу, контентуудыг бүтээж үзэгчдийн хүртээл болгодог бөгөөд "Ахлах тогоочийн заавраар", "Эхнэрийн заавраар", "Cash Cab", “Нууцлаг Хөргөгчний Тулаан”, эрүүл мэндийн боловсрол олгох “Вакцин Шоу” урьд өмнөхөн хийгдэж байсан ТВ Доктор, “Эргэдэг Гал Тогоо” түүнчлэн Өмнөд Солонгос улсаар аялсан түүхын тухай хөтөлбөр, бас Одмөндөр юутуб сувгийн хөтөлбөрүүд бусад спортын нэвтрүүлгүүдийг төдийгүй Германы DW хөтөлбөрүүд ба хүүхдүүдийн шинжлэх ухааны Science at home хүүхдийн үсэг таалгах Үсэгт тоо Хүүхдийн гарч байсан Нар сар Од болон эдийн засагчдын улс төрчдийн хэлэлцэх Анализ Шоу хөтөлбөр Ярилцлагын Чухал Яриа зугаа цэнгэлийн Хотын Клуб цэнгээнт хөтөлбөр Ханьтайгаа Хамтдаа зэргийг хүргэж байв. 2025 оны 7-р сард өөрийн спортын төрөлжсөн арилжааны хэмжээний суваг болох N Sports гэх монголын цоо шинэ спортын суваг мэндэлсэн бөгөөд ихэнх кабелийн болон хиймэл дагуулын IPTV OTT флатформ үйлчилгээгээр цацагдаж эхэлсэн ба өөрийн бүтээсэн нэвтрүүлэг ба чухал тэмцээнүүдтэй хамт шууд дамжуулж ажиллуулсан төдийгүй спортын сэдэвтэй спортын хөтөлбөрүүдийг гаргаж эхэлсэн <ref>Facebook.com/N Sports/</ref> 2026 оны 2-р сард NTV телевиз монголын 3 хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн дунд анх удаа JTI Certificate өргөмжлөлийг авч сэтгүүлчдийн итгэмжлэлийг хадгаласан төдийгүй тус сувгийн гаргаж бэлтгэж байгаа мэдээллийн хөтөлбөрийг баримтан дээр тулгуурлан хийж үнэлгээ ба Монголд анх удаа тус гэрчилгээнээс NTV Телевиз хүртэж авсан юм. <ref>{{Citation |title=Facebook |date=2011 |url=https://doi.org/10.4135/9781412994156.n258 |work=Encyclopedia of Sports Management and Marketing |access-date=2026-08-21 |place=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |publisher=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-7382-3}}</ref> ==Өөрийн бүтээсэн телецувралууд== *Бид Дөрвийн Хайр (2009) *Тоглоомын Дүрэм (2013) *Ус дээшээ урсдаг (2014) *Гэр Дүүрэн Охид (2017) ==Оранж Интертайнментын олон ангит киноны бүтээлүүд== *+ 17 инээдмийн цуврал (2018) *Boobies (2018) *Киносутра (2018) *Search (2020) *Жинхэнэ Эрчүүд (2021) *Нийслэл хүүхэн 1-р бүлэг (2021) *Нийслэл Хүүхэн 2-р бүлэг (2022) *Өв Залгамжлагчид (2024) *Амьдрал (2025) *Мөрч (2025) *Орь дуу (2025) *Хараал хүрсэн Хот (2026) *Гэмгүй (2026) ==Одоогийн гаргаж байгаа нэвтрүүлгүүд== *Мэдээ *Одмөндөр подкастууд *Орчуулга Тойм *Шинэ цагийн Малчин реалити шоу *Болороо асууж байна Ток Шоу *Зууны хүлгүүд 3-р бүлэг *Хээр подкаст *Болзоо ярилцах цаг *Дэвжээ уралдаант цэнгээнт нэвтрүүлэг *Япон амьдралын хэв маяг *Наадгай цэнгээнт нэвтрүүлэг *Цаг агаар *Бөхийн Өрөө *Science of Home *Инновацын Эзэд *Лхагвын Тойм *Шинэ амьдралын Эхлэл *Сэтгэл татам Өмнөд Солонгос *Зууны хүлгүүд *Хүүхдүүдээ наашаа хүүхдийн нэвтрүүлэг *Монгол Бахархал *Top Chef mongolia *Түүхийн Эзэд *Амьтдын тухай сонирхолтой баримтууд *Хүүхдүүдээ наашаа хичээлийн цаг *АйАйн *Бусад гадаадын дотоодын нэвтрүүлгүүдыг нэвтрүүлдэг. ==Гаргаж байсан архивын хөтөлбөрүүд== *Нэг Мөр нэвтрүүлэг *Show Buzz *Хот Айлын зочин гийчид *N Music *Beetle Music *Nostalgia хөгжмийн хөтөлбөр *Анализ Шоу *Мода Арт реалити шоу *Хүний Түүх *Гэрийн мастер тогооч *Хотын Гудамж *Хөөрхөн теле сэтгүүл *Халуун сэтгэл нэвтрүүлэг *Хальс Юу өгүүлдэг Вэ *Сэтгүүлчийн Эрэл *Тусгал Хэвлэлийн Тойм *ТВ Клуб *2-р суваг *Comedy TV *Өглөө хөтөлбөр *Монголын Ковер Одод *МОНЦАМЭ Гадаад Тойм *Органик Монгол *Цаг үе үйл явдал мэдээллийн хөтөлбөр *Дэлхийн Чимээ мэдээллийн хөтөлбөр *Үндэсний Мэдээ мэдээллийн хөтөлбөр *Anime News *Бүхнийг Чадагч Бүсгүйчүүд *Цэнхэр цэцэг өглөөний хөтөлбөр *Ганаа Мэргэжлээ сольсон нь *Амгаа мэргэжлээ сольсон нь *Мартагдашгүй Намар *Үнэн үү *Та жингээ хасмаар байна уу *Кино Ертөнц *Их Мэдэх *Зөн билгийн Тулаан монголд *Би бүжиглэж чадна *Хөдөөний Баясгалан *Ханьтайгаа хамтдаа *Энэ бол кино *Эгэл биш кино *Төрсөн бууц *Сайн өдөр амралтын хөтөлбөр *Сонгодог Цаг *Улаан таван хошуу *Oxygen *Дэлгүүр хэсэх үү *Их мастерын Төлөө *Нийслэл Guide арилжааны нэвтрүүлэг *Би тоглоомондоо хайртай *Номын гэгээ нэвтрүүлэг *Монгол вундеркинд *100 жил 100 үйл явдал *Хүүхэд насны галт тэрэг цэнгээнт нэвтрүүлэг *NTV NEWS *Чухал яриа *Сувдан сондор цуврал нэвтрүүлэг *Бундеслига Тэмцээний Тойм *Дөнгөсөн нь *440 MHZ хөгжмийн мэдээллийн хөтөлбөр *Orange Film кино хөтөлбөр *BEBE хүүхдийн нэвтрүүлэг *Business Day хөтөлбөр *American Next Top Model *Зөн билгийн тулаан (орос хэлээр гарч байсан нэвтрүүлэг)<ref>{{Cite web |last=Administrator |title=БИДНИЙ ТУХАЙ |url=http://ntv.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=25&Itemid=28 |access-date=2026-08-24 |website=ntv.mn |language=mn-mn|archive-date=}}</ref> *Нууцлаг Эзэн (Гадаадын нэвтрүүлэг) *NTV Sports News *Үндэсний Тойм *N Entertainment *Яг одоо *Coffee Break *Төгс Ертөнц *Чөлөөт эмэгтэйчүүд *Ноён Бэрс *Нэг сэдвээр мэдээллийн хөтөлбөр *Нандиа Ток Шоу *Өөр өнцөг Хэлэлцүүлэг *Jeju challenge *IG show *K-POP Mongolia *Нар сар Од хүүхдийн нэвтрүүлэг *Хүрээлэн амьд ертөнцийн цуврал *Үсэгт Шоо *Инновацын Эзэд (3-4 улирлын турш бүтээсэн) *Вакцин Шоу *ТВ Доктор ==Гадаадын форматаас нутагшуулсан нэвтрүүлгүүд== *Эхнэрийн Заавраар 6-7 улиралтай *Бяцхан Мастерууд 3-4 улиралтай *Ахлах тогоочийн заавраар 4 улиралтай *Эргэдэг Гал тогоо *Комеди Клуб Монголиа *Fridge Wars mongolia *Cash Cab mongolia *Top Chef mongolia *Нууцлан Хөргөгчний тулаан *Их хотын Street Food *Get on your Baby (1-4 улирлаар хйигдсэн) ==Orange Theatre-ийн бүтээлүүд== 2009 оны 5-р сард байгуулагдсан оранж театр буюу эдүгээгийн Оранж энтертайнментын үндэс тавигдсан тухайн үед олон ангит кино теле жүжиг теле зохиомж зохиомжит нэвтрүүлэг уран сайхны нэвтрүүлгүүдийг бэлтгэн явуулдаг байжээ. *Хүй Давхар орчлон *Өвлийн Уянга *Зүгээргүй эмэгтэй *Дурлалын Нууц *Нэг Хоёрын Гурваа МУСК ==Оранж Интертайнментийн уран сайхны кинонууд== *Бүхнээс дээгүүр (2017) *Рекит (2017) *Хуримын даашинзтай бүсгүй (2017) *Хөгжилтэй Дүр ах аа намайг бодоорой (2017) *Хөгжилтэй Дүр хайрын найраатай наадам (2017) *Хөгжилтэй Дүр Миний хайртын хурим (2017) *Хөгжилтэй Дүр Тусгай захиалга (2017) *+17 Bad Angel (2018) *Cool ААВ (2019) *Цогоо гуай Хүрлээ хоёр (2020) *Сигам (2020) *Самарчид (2021) *Дуудлагын хов базагч 1 (2022) *Бумын Тахилга (2022) *Шар гэгээ (2023) *13-р сар (2023) *Эцэг (2024) *Гүн тайгын Манан (2025) *Намайг ачсан дурлал (2025) *Хэн ч биш (2025) *Эвдрээгүй Дурсамж (2025) *Эрдэнэсийн Арал (2024) *Дуудлагын Хов базагч 2 (2024) *Хурим сүйтгэгчид (2024) *Алдарт ээжүүдийн ажил хаялт (2024) *Нийслэл Хүүхэн Очироо Сүхээ (2022) *Нийслэл Хүүхэн Бал сар (2023) *Хамгийн үнэтэй бэлэг (2023) *Нүүргүй Хүн (2023) *Эрлэг бааяа (2025) *Hello Boss (2025) *Тойрог (2024) *Шувуун Хээр (2022) *Ирээдүйгээс ирсэн зочид (2026) *Анарын Өнгөтэй Үүл (2026) *Өнчин (2026) *Амь (2026) ==Ntv Sports Team шууд дамжуулалтууд== *Бээжин 2008 зуны олимпын наадам *Бундеслига хөлбөмбөгийн тэмцээнүүд (2010-2020) *Rio Olympics 2016 *Beijing 2022 өвлийн олимпын наадам *2023 world figure shaking championship *Milan 2026 өвлийн олимпын наадам *2019 оны FIBA Basketball World cup *TOKYO 2020 зуны олимпын наадам *FIFA WORLD CUP 2018 RUSSIA дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн *FIFA WORLD CUP 2026 дэлхийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн *Монголын үндэсний хөлбөмбөгийн тэмцээнүүд *Nagoya Asian Games 2026 Одоогоор 2025 оноос өнөөдрийг хүртэлх Монгол бөхийн өргөөнөөс Бөхийн Барилдаан, морины уралдаан сур харваа ба үндэсний наадмуудыг шууд дамжуулсаар байгаа. ==NTV PRODUCTION бүтээлүүд== *Нянгар хаданд гарсан нь *Дэлхийн монгол айл баримтат кино *Монголоо хайсан Монгол ==Хүртсэн шагналууд== *HNK JAPAN PRIZE 2009 наадмаас UNICEF-ийн шагнал хүртсэн *Алтан Шонхор телевизийн шагнал гардуулах ёслолын үйл ажиллагаа 2008 2009 2010 2011 *Алтан Шонхор 2011 Шилдэг баримтат Кино - Өвгөн ганц мод *Алтан Шонохр 2010 Шилдэг хөтлөгч Н.Нандинцэцэг *Алтан шонхор 2012 Шилдэг танин мэдэхүйн нэвтрүүлэг - Эртний хүний мөрөөр *Алтан шонхор 2013 Шилдэг инженер зураглаач - Х.Өлзийбаяр *Алтан Шонхор 2013 Шилдэг спортын нэвтрүүлэг - Их мастерын Төлөө *Алтан Шонхор 2014 ==Компанийн удирдлага, зохион байгуулалт== "Эн Ти Ви Броадкастинг" ХХК нь "Медиа групп" ХХК-ийн 91,4%, МУ-ын иргэн М.Есөнмөнхийн 8,51%-ийн эзэмшилтэй байна. * Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат * Захиргаа, Хүний нөөцийн газрын захирал Ш.Долгорсүрэн * Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ * Санхүүгийн газрын захирал Х.Батзаяа * Контент хөгжүүлэлтийн газрын захирал Б.Тайшир * Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од * Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант ===Редакцийн зөвлөл=== * Ерөнхий Продюсер Б.Ундрахжаргалант * Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат * Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ * Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од * Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант * Продакшн албаны дарга Б.Билгүүн * Төлөвлөлтийн албаны дарга Б.Эрхэмбилэг ==Гаднын холбоос== *Албан ёсны цахим хуудас: [https://www.ntv.mn/&#x20;https://web.archive.org/web/20130822170148/http://ntv.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=25&Itemid=28 https://www.ntv.mn/] *https://www.sg.mn/business-sector/telecom/1/ *https://mongolia.mom-gmr.org/mn/ehzehmshigch/translation-companies/detail/company/company/show/group-media-group/ ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{Монгол улсын телевизүүд}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] {{Mongolia-stub}} fji1yxl1quw6spw5f9z9wchv2us6j52 874376 874375 2026-10-28T02:15:51Z Zorigt 49 874376 wikitext text/x-wiki {{Хянах}} {{Unreferenced}} {{Инфобокс телевизийн суваг | name = Үндэсний телевиз (NTV) National Television (NTV) | logo = <!--NTV Mongolia.png--> | logo_image = 3:5 | logo_size = 150:300 | launch_date = 2006.11.01 | owner = Media Group LLC Шунхлай ХХК | country = [[Монгол]] | area = Монгол орон даяар | headquarters = Улаанбаатар хот - 36 Хан-уул дүүрэг , Чингисийн өргөн чөлөө - 14 Капитал Хаус 4-5-р давхар | former_names = | replaced = | sister_channels = NTV Sports NTV Movies | timeshift_service = | picture_format = [[HDTV]] ([[1080i]]) 16:9 | website = http://www.ntv.mn/ https://m.facebook.com/ntvmn/ https://m.facebook.com/nsportsofficial/ https://m.facebook.com/NTVNewsMN/ |founder=Медиа Групп ХХК|image_size=390_500|language=Монгол|founded=2006 оны 10-р сарын 31|network=НТВ Броадкастинг ХХК|image=Ntv.png}} '''НТВ телевиз''' буюу NTV телевиз нь Монгол Улсад цацагддаг, бүх насныханд зориулсан олон төрлийн хөтөлбөртэй, Монголын өргөн нэвтрүүлгийн телевиз. Тус суваг нь Медиа Групп ХХК-д харьяалагддаг бөгөөд хэвлэл мэдээллийн салбарт өнгө төрхөө имиджээ бүрдүүлэн үйл ажиллагаагаа өргөн цар хүрээтэй үйл ажиллагаагаа явуулдаг.<ref>{{Cite web |title=NTV телевиз |url=https://mongolia.mom-gmr.org/mn/translation-media/detail/outlet/ntv/ |access-date=2026-09-26 |website=mongolia.mom-gmr.org |language=mn}}</ref> 2000 онд үүсгэн байгуулагдсан Медиа Групп ХХК Монголын хэвлэл мэдээллийн салбарт үйл ажиллагаагаа явуулж олон нийтэд үнэн зөв бодитой мэдээллийг хүргэх судалгаа шинжилгээ хийх, бизнес маркетингийн зөвлөгөө өгөх үйлчилгээ үзүүлж байсан нь өдгөө ФМ 107 Шинэ зууны радиогийн долгионыг ажиллуулж эхэлсэн нь 6 жилийн дараа буюу 2006 онд өнгөлөг энтертайнмент хөтөлбөртэй түүний бүрэлдэхүүн телевиз болох ЭН ТИ ВИ Броадкастинг ХХК-ийн эхлэл болон НТВ-гийн суурь тавигджээ <ref>{{Cite web |last=Administrator |title=БИДНИЙ ТУХАЙ |url=http://ntv.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=25&Itemid=28 |access-date=2026-08-24 |website=ntv.mn |language=mn-mn}}</ref> Монголын тэргүүлэгч телевизүүдийн нэг, ''“Өөдрөг өнгө - Өөр өнцөг”'' уриатай NTV телевиз нь 2006 оны 11-р сарын 1-ны өдөр анхны эфирээ цацаж эхэлсэн юм. 2008 оны 6-р сар гэхэд цоо шинэ техник технологитой болж техник технологийн шинэчлэлт хийгдэж цоо шинэ ажлын байранд нүүж орсон, мөн Монголын залуу телевизүүдийн хувьд сүүлийн 2 жилийн хугацаанд хэвлэлийн хүрээлэнгийн үзүүлэлтээр шилдэг 5 телевизийн тоонд орж бас шилдэг энтертайнмент хөтөлбөртэй телевиз үзүүлэлтээр NTV ордог байжээ. Мөн одоогоор тус суваг сошиал хуудсаар мэдээллийг чөлөөтэй илгээж ажиллуулж байна. 2013 онд өнгөний өндөр нягтаршил болох сүүлийн үеийн технологитой HDTV формат руу бүрэн шилжсэн телевиз болсон юм. НТВ телевиз мэргэжлийн сэтгүүл зүйн төлөөлөл байхыг эрхэмлэж, нас насныханд зориулсан түүх, танин мэдэхүй, спорт, олон улс, соёл урлаг, боловсрол, цэнгээнт, шоу нэвтрүүлгүүд бэлтгэн, улс төр, нийгэм, эдийн засгийн цаг үеийн мэдээ мэдээллээс чухлыг нь онцлон хүргэхийг зорилго болгон ажилладаг. NTV телевиз: Монгол орон даяар цацагддаг өргөн нэвтрүүлгийн телевиз бөгөөд өдөр тутмын мэдээ мэдээлэл, бүх төрлийн сэдэвтэй олон ангит ба Уран сайхны түүнчлэн Баримтат Хүүхэлдэйн кинонууд ба энтертайнмент чиглэлээр бус харин олон төрлийн сэдэвтэй бэлтгэгдсэн нэвтрүүлгүүдийг бүх насныханд хүрэх зорилготой ажиллаж байна. NTV телевиз нь Нийгэм, Эдийн засаг, Улс төрийн Олон улсын Гадаад мэдээ болон Мэдээ хөтөлбөр хамгийн өндөр үзэлт, хандалттай сувгуудын нэг бөгөөд "Улаан бал", ярилцлага тойм хосолсон Лхагвын Тойм, алдартай одод буюу олны танил жүжигчид дуучидтай ярилцах Болзоо, ярилцах Цаг, Нандиа Ток Шоу, улс төрчид болон дэлхийн ажилчидтай ярилцаж байсан De Facto with Jargalsaikhan, "Өөр өнцөг" хэлэлцүүлэг, "Тэгээс тэг" эрэн сурвалжлах нэвтрүүлэг, "Global Talk" олон улсын тоймчийн ярилцлага ба Metro Star зэрэг нь дэлхийд болон дотоодод өрнөж буй үйл явдлуудыг тоймлон хүргэдгээс гадна нийгэмд тулгамдаад буй олон асуудлуудыг шийдвэрлүүлэх чиглэлээр агуулгаа боловсруулж нийтлэн түгээдэг. NTV телевиз нь өөрийн үндсэн контент, уран бүтээлүүдээс гадна албан ёсны эрхтэйгээр олон улсын өндөр зэрэглэлийн ТВ шоу, контентуудыг бүтээж үзэгчдийн хүртээл болгодог бөгөөд "Ахлах тогоочийн заавраар", "Эхнэрийн заавраар", "Cash Cab", “Нууцлаг Хөргөгчний Тулаан”, эрүүл мэндийн боловсрол олгох “Вакцин Шоу” урьд өмнөхөн хийгдэж байсан ТВ Доктор, “Эргэдэг Гал Тогоо” түүнчлэн Өмнөд Солонгос улсаар аялсан түүхын тухай хөтөлбөр, бас Одмөндөр юутуб сувгийн хөтөлбөрүүд бусад спортын нэвтрүүлгүүдийг төдийгүй Германы DW хөтөлбөрүүд ба хүүхдүүдийн шинжлэх ухааны Science at home хүүхдийн үсэг таалгах Үсэгт тоо Хүүхдийн гарч байсан Нар сар Од болон эдийн засагчдын улс төрчдийн хэлэлцэх Анализ Шоу хөтөлбөр Ярилцлагын Чухал Яриа зугаа цэнгэлийн Хотын Клуб цэнгээнт хөтөлбөр Ханьтайгаа Хамтдаа зэргийг хүргэж байв. 2025 оны 7-р сард өөрийн спортын төрөлжсөн арилжааны хэмжээний суваг болох N Sports гэх монголын цоо шинэ спортын суваг мэндэлсэн бөгөөд ихэнх кабелийн болон хиймэл дагуулын IPTV OTT флатформ үйлчилгээгээр цацагдаж эхэлсэн ба өөрийн бүтээсэн нэвтрүүлэг ба чухал тэмцээнүүдтэй хамт шууд дамжуулж ажиллуулсан төдийгүй спортын сэдэвтэй спортын хөтөлбөрүүдийг гаргаж эхэлсэн <ref>Facebook.com/N Sports/</ref> 2026 оны 2-р сард NTV телевиз монголын 3 хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн дунд анх удаа JTI Certificate өргөмжлөлийг авч сэтгүүлчдийн итгэмжлэлийг хадгаласан төдийгүй тус сувгийн гаргаж бэлтгэж байгаа мэдээллийн хөтөлбөрийг баримтан дээр тулгуурлан хийж үнэлгээ ба Монголд анх удаа тус гэрчилгээнээс NTV Телевиз хүртэж авсан юм. <ref>{{Citation |title=Facebook |date=2011 |url=https://doi.org/10.4135/9781412994156.n258 |work=Encyclopedia of Sports Management and Marketing |access-date=2026-08-21 |place=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |publisher=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-7382-3}}</ref> ==Өөрийн бүтээсэн телецувралууд== *Бид Дөрвийн Хайр (2009) *Тоглоомын Дүрэм (2013) *Ус дээшээ урсдаг (2014) *Гэр Дүүрэн Охид (2017) ==Оранж Интертайнментын олон ангит киноны бүтээлүүд== *+ 17 инээдмийн цуврал (2018) *Boobies (2018) *Киносутра (2018) *Search (2020) *Жинхэнэ Эрчүүд (2021) *Нийслэл хүүхэн 1-р бүлэг (2021) *Нийслэл Хүүхэн 2-р бүлэг (2022) *Өв Залгамжлагчид (2024) *Амьдрал (2025) *Мөрч (2025) *Орь дуу (2025) *Хараал хүрсэн Хот (2026) *Гэмгүй (2026) ==Одоогийн гаргаж байгаа нэвтрүүлгүүд== *Мэдээ *Одмөндөр подкастууд *Орчуулга Тойм *Шинэ цагийн Малчин реалити шоу *Болороо асууж байна Ток Шоу *Зууны хүлгүүд 3-р бүлэг *Хээр подкаст *Болзоо ярилцах цаг *Дэвжээ уралдаант цэнгээнт нэвтрүүлэг *Япон амьдралын хэв маяг *Наадгай цэнгээнт нэвтрүүлэг *Цаг агаар *Бөхийн Өрөө *Science of Home *Инновацын Эзэд *Лхагвын Тойм *Шинэ амьдралын Эхлэл *Сэтгэл татам Өмнөд Солонгос *Зууны хүлгүүд *Хүүхдүүдээ наашаа хүүхдийн нэвтрүүлэг *Монгол Бахархал *Top Chef mongolia *Түүхийн Эзэд *Амьтдын тухай сонирхолтой баримтууд *Хүүхдүүдээ наашаа хичээлийн цаг *АйАйн *Бусад гадаадын дотоодын нэвтрүүлгүүдыг нэвтрүүлдэг. ==Гаргаж байсан архивын хөтөлбөрүүд== *Нэг Мөр нэвтрүүлэг *Show Buzz *Хот Айлын зочин гийчид *N Music *Beetle Music *Nostalgia хөгжмийн хөтөлбөр *Анализ Шоу *Мода Арт реалити шоу *Хүний Түүх *Гэрийн мастер тогооч *Хотын Гудамж *Хөөрхөн теле сэтгүүл *Халуун сэтгэл нэвтрүүлэг *Хальс Юу өгүүлдэг Вэ *Сэтгүүлчийн Эрэл *Тусгал Хэвлэлийн Тойм *ТВ Клуб *2-р суваг *Comedy TV *Өглөө хөтөлбөр *Монголын Ковер Одод *МОНЦАМЭ Гадаад Тойм *Органик Монгол *Цаг үе үйл явдал мэдээллийн хөтөлбөр *Дэлхийн Чимээ мэдээллийн хөтөлбөр *Үндэсний Мэдээ мэдээллийн хөтөлбөр *Anime News *Бүхнийг Чадагч Бүсгүйчүүд *Цэнхэр цэцэг өглөөний хөтөлбөр *Ганаа Мэргэжлээ сольсон нь *Амгаа мэргэжлээ сольсон нь *Мартагдашгүй Намар *Үнэн үү *Та жингээ хасмаар байна уу *Кино Ертөнц *Их Мэдэх *Зөн билгийн Тулаан монголд *Би бүжиглэж чадна *Хөдөөний Баясгалан *Ханьтайгаа хамтдаа *Энэ бол кино *Эгэл биш кино *Төрсөн бууц *Сайн өдөр амралтын хөтөлбөр *Сонгодог Цаг *Улаан таван хошуу *Oxygen *Дэлгүүр хэсэх үү *Их мастерын Төлөө *Нийслэл Guide арилжааны нэвтрүүлэг *Би тоглоомондоо хайртай *Номын гэгээ нэвтрүүлэг *Монгол вундеркинд *100 жил 100 үйл явдал *Хүүхэд насны галт тэрэг цэнгээнт нэвтрүүлэг *NTV NEWS *Чухал яриа *Сувдан сондор цуврал нэвтрүүлэг *Бундеслига Тэмцээний Тойм *Дөнгөсөн нь *440 MHZ хөгжмийн мэдээллийн хөтөлбөр *Orange Film кино хөтөлбөр *BEBE хүүхдийн нэвтрүүлэг *Business Day хөтөлбөр *American Next Top Model *Зөн билгийн тулаан (орос хэлээр гарч байсан нэвтрүүлэг)<ref>{{Cite web |last=Administrator |title=БИДНИЙ ТУХАЙ |url=http://ntv.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=25&Itemid=28 |access-date=2026-08-24 |website=ntv.mn |language=mn-mn|archive-date=}}</ref> *Нууцлаг Эзэн (Гадаадын нэвтрүүлэг) *NTV Sports News *Үндэсний Тойм *N Entertainment *Яг одоо *Coffee Break *Төгс Ертөнц *Чөлөөт эмэгтэйчүүд *Ноён Бэрс *Нэг сэдвээр мэдээллийн хөтөлбөр *Нандиа Ток Шоу *Өөр өнцөг Хэлэлцүүлэг *Jeju challenge *IG show *K-POP Mongolia *Нар сар Од хүүхдийн нэвтрүүлэг *Хүрээлэн амьд ертөнцийн цуврал *Үсэгт Шоо *Инновацын Эзэд (3-4 улирлын турш бүтээсэн) *Вакцин Шоу *ТВ Доктор ==Гадаадын форматаас нутагшуулсан нэвтрүүлгүүд== *Эхнэрийн Заавраар 6-7 улиралтай *Бяцхан Мастерууд 3-4 улиралтай *Ахлах тогоочийн заавраар 4 улиралтай *Эргэдэг Гал тогоо *Комеди Клуб Монголиа *Fridge Wars mongolia *Cash Cab mongolia *Top Chef mongolia *Нууцлан Хөргөгчний тулаан *Их хотын Street Food *Get on your Baby (1-4 улирлаар хйигдсэн) ==Orange Theatre-ийн бүтээлүүд== 2009 оны 5-р сард байгуулагдсан оранж театр буюу эдүгээгийн Оранж энтертайнментын үндэс тавигдсан тухайн үед олон ангит кино теле жүжиг теле зохиомж зохиомжит нэвтрүүлэг уран сайхны нэвтрүүлгүүдийг бэлтгэн явуулдаг байжээ. *Хүй Давхар орчлон *Өвлийн Уянга *Зүгээргүй эмэгтэй *Дурлалын Нууц *Нэг Хоёрын Гурваа МУСК ==Оранж Интертайнментийн уран сайхны кинонууд== *Бүхнээс дээгүүр (2017) *Рекит (2017) *Хуримын даашинзтай бүсгүй (2017) *Хөгжилтэй Дүр ах аа намайг бодоорой (2017) *Хөгжилтэй Дүр хайрын найраатай наадам (2017) *Хөгжилтэй Дүр Миний хайртын хурим (2017) *Хөгжилтэй Дүр Тусгай захиалга (2017) *+17 Bad Angel (2018) *Cool ААВ (2019) *Цогоо гуай Хүрлээ хоёр (2020) *Сигам (2020) *Самарчид (2021) *Дуудлагын хов базагч 1 (2022) *Бумын Тахилга (2022) *Шар гэгээ (2023) *13-р сар (2023) *Эцэг (2024) *Гүн тайгын Манан (2025) *Намайг ачсан дурлал (2025) *Хэн ч биш (2025) *Эвдрээгүй Дурсамж (2025) *Эрдэнэсийн Арал (2024) *Дуудлагын Хов базагч 2 (2024) *Хурим сүйтгэгчид (2024) *Алдарт ээжүүдийн ажил хаялт (2024) *Нийслэл Хүүхэн Очироо Сүхээ (2022) *Нийслэл Хүүхэн Бал сар (2023) *Хамгийн үнэтэй бэлэг (2023) *Нүүргүй Хүн (2023) *Эрлэг бааяа (2025) *Hello Boss (2025) *Тойрог (2024) *Шувуун Хээр (2022) *Ирээдүйгээс ирсэн зочид (2026) *Анарын Өнгөтэй Үүл (2026) *Өнчин (2026) *Амь (2026) ==Ntv Sports Team шууд дамжуулалтууд== *Бээжин 2008 зуны олимпын наадам *Бундеслига хөлбөмбөгийн тэмцээнүүд (2010-2020) *Rio Olympics 2016 *Beijing 2022 өвлийн олимпын наадам *2023 world figure shaking championship *Milan 2026 өвлийн олимпын наадам *2019 оны FIBA Basketball World cup *TOKYO 2020 зуны олимпын наадам *FIFA WORLD CUP 2018 RUSSIA дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн *FIFA WORLD CUP 2026 дэлхийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн *Монголын үндэсний хөлбөмбөгийн тэмцээнүүд *Nagoya Asian Games 2026 Одоогоор 2025 оноос өнөөдрийг хүртэлх Монгол бөхийн өргөөнөөс Бөхийн Барилдаан, морины уралдаан сур харваа ба үндэсний наадмуудыг шууд дамжуулсаар байгаа. ==NTV PRODUCTION бүтээлүүд== *Нянгар хаданд гарсан нь *Дэлхийн монгол айл баримтат кино *Монголоо хайсан Монгол ==Хүртсэн шагналууд== *HNK JAPAN PRIZE 2009 наадмаас UNICEF-ийн шагнал хүртсэн *Алтан Шонхор телевизийн шагнал гардуулах ёслолын үйл ажиллагаа 2008 2009 2010 2011 *Алтан Шонхор 2011 Шилдэг баримтат Кино - Өвгөн ганц мод *Алтан Шонохр 2010 Шилдэг хөтлөгч Н.Нандинцэцэг *Алтан шонхор 2012 Шилдэг танин мэдэхүйн нэвтрүүлэг - Эртний хүний мөрөөр *Алтан шонхор 2013 Шилдэг инженер зураглаач - Х.Өлзийбаяр *Алтан Шонхор 2013 Шилдэг спортын нэвтрүүлэг - Их мастерын Төлөө *Алтан Шонхор 2014 ==Компанийн удирдлага, зохион байгуулалт== "Эн Ти Ви Броадкастинг" ХХК нь "Медиа групп" ХХК-ийн 91,4%, МУ-ын иргэн М.Есөнмөнхийн 8,51%-ийн эзэмшилтэй байна. * Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат * Захиргаа, Хүний нөөцийн газрын захирал Ш.Долгорсүрэн * Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ * Санхүүгийн газрын захирал Х.Батзаяа * Контент хөгжүүлэлтийн газрын захирал Б.Тайшир * Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од * Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант ===Редакцийн зөвлөл=== * Ерөнхий Продюсер Б.Ундрахжаргалант * Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат * Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ * Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од * Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант * Продакшн албаны дарга Б.Билгүүн * Төлөвлөлтийн албаны дарга Б.Эрхэмбилэг ==Гаднын холбоос== *Албан ёсны цахим хуудас: [https://www.ntv.mn/&#x20;https://web.archive.org/web/20130822170148/http://ntv.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=25&Itemid=28 https://www.ntv.mn/] *https://www.sg.mn/business-sector/telecom/1/ *https://mongolia.mom-gmr.org/mn/ehzehmshigch/translation-companies/detail/company/company/show/group-media-group/ ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{Монгол улсын телевизүүд}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] {{Mongolia-stub}} q8u46i8vis4fwqc7bhlx1pa60tx7o3j 0 62203 874454 856628 2026-10-28T09:24:30Z Эрдэнийн тобчи 108163 874454 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани | name = Найки, Инк. | logo = [[File:Logo NIKE.svg|150px]] | caption = | image = | type = [[Хувьцаат компани]] | fate = | predecessor = Блю Риббон Спортс | successor = | foundation = 1964 оны 1 дүгээр сарын 25 (Блю Риббон Спортс нэрээр); 1971 онд Найки брэндийг нэвтрүүлсэн | founder = [[Билл Бовермэн]]<br />[[Фил Найт]] | defunct = | location_city = [[Бивертон (Орегон)|Бивертон]], [[Орегон]] | location_country = [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | location = | locations = | area_served = Дэлхий даяар | key_people = | industry = Спортын бараа, хувцас, гутал | products = Спорт гутал, спорт хувцас, спортын хэрэглэл | services = Жижиглэнгийн худалдаа, цахим худалдаа | revenue = 46.3 тэрбум [[Америк доллар|USD]] (2025 оны санхүүгийн жил)<ref name="NikeFY2025">[https://investors.nikeinc.com/investors/news-events-and-reports/investor-news/investor-news-details/2025/NIKE-Inc--Reports-Fiscal-2025-Fourth-Quarter-and-Full-Year-Results/default.aspx NIKE, Inc. Reports Fiscal 2025 Fourth Quarter and Full Year Results] (англиар)</ref> | owner = | num_employees = 77,800 орчим (2025 оны 5 дугаар сарын 31-ний байдлаар)<ref name="NikeFY2025Annual">[https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/320187/000032018725000047/nke-20250531.htm NIKE, Inc. 2025 оны жилийн тайлан] (англиар)</ref> | parent = | divisions = | subsid = [[Converse]] | homepage = [https://www.nike.com/ www.nike.com] | footnotes = | intl = }} '''Найки, Инк.''' ({{lang-en|Nike, Inc.}}, [{{IPA|ˈnaɪki}}] гэж дуудна)<ref name="NikePronunciation">[https://about.nike.com/en/magazine/nike-swoosh-logo-history Nike компанийн түүх, логоны тухай] (англиар)</ref> нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын [[Орегон]] муж улсын [[Бивертон (Орегон)|Бивертон]] хотод төвтэй, спортын гутал, хувцас, хэрэглэл зохион бүтээх, зах зээлд нийлүүлэх чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг үндэстэн дамнасан компани юм. Тус компанийг 1964 онд Билл Бовермэн, Фил Найт нар ''Блю Риббон Спортс'' ({{lang-en|Blue Ribbon Sports}}) нэрээр байгуулжээ. 1971 онд Найки брэндийг нэвтрүүлж, улмаар тус нэрээрээ олон улсад танигдсан компани болсон байна.<ref name="NikeHistory">[https://about.nike.com/en NIKE, Inc. компанийн албан ёсны түүх, мэдээлэл] (англиар)</ref> Найки нь спортын гутал, хувцасны үйлдвэрлэл, загвар зохион бүтээлт, маркетинг, тамирчид болон спортын багуудтай хамтран ажилладгаараа дэлхий даяар танигдсан. Компанийн бүтээгдэхүүнүүд нь мэргэжлийн тамирчдаас гадна сонирхогч тамирчид, фитнесээр хичээллэгчид болон өдөр тутмын хувцас, гутал хэрэглэгчдэд зориулагддаг. Найкигийн таних тэмдэг болох [[свуш]] болон ''Just Do It'' уриа нь спортын салбараас хальж, орчин үеийн загвар, сурталчилгаа, залуучуудын соёлын нэг хэсэг болжээ.<ref name="NikeSwoosh">[https://about.nike.com/en/magazine/nike-swoosh-logo-history The Nike Swoosh Logo: From Humble Beginnings to Global Icon] (англиар)</ref> 2025 оны 5 дугаар сарын 31-ээр дууссан санхүүгийн жилд Найки, Инк.-ийн нийт орлого 46.3 тэрбум америк доллар байсан бөгөөд тухайн үеийн жилийн тайланд дэлхий даяар 77,800 орчим ажилтантай гэж мэдээлжээ.<ref name="NikeFY2025"/><ref name="NikeFY2025Annual"/> == Түүх == [[File:Footwear forensic00.jpg|thumb|right|Найкигийн ''Эйр Макс'' загварын гутал]] === Байгуулагдсан нь === [[Южин (Орегон)|Южин]] хот дахь [[Орегон их сургууль|Орегон их сургуульд]] тамирчин байсан [[Фил Найт]] болон тус сургуулийн хөнгөн атлетикийн дасгалжуулагч [[Билл Бовермэн]] нар 1964 онд хамтран ''Блю Риббон Спортс'' компанийг байгуулжээ. Эхний үед тус компани Японы ''Оницука Тигер'' ({{lang-en|Onitsuka Tiger}}; өнөөгийн [[Asics]] брэндтэй холбоотой) компанийн спорт гутлыг АНУ-д импортлон борлуулдаг байв.<ref name="NikeHistory"/> Фил Найт Японд үйлдвэрлэсэн гүйлтийн гутлыг АНУ-ын зах зээлд нийлүүлэх боломжийг олж харсан бол Билл Бовермэн гутлын хийц, жин, тамирчны гүйцэтгэлийг сайжруулах чиглэлээр туршилт хийж байжээ. Бовермэн гутлыг хөнгөн, тухтай, гүйхэд үр ашигтай болгохыг зорьсон нь компанийн бүтээгдэхүүн хөгжүүлэлтийн үндсэн чиглэлийн нэг болсон юм. 1960-аад оны сүүлчээр тус компанийн борлуулалт нэмэгдэж, өөрийн брэндийн бүтээгдэхүүн гаргах шаардлага бий болов. 1971 онд ''Найки'' нэрийг сонгож, өөрийн тэмдэг бүхий гутлыг зах зээлд гаргах бэлтгэлээ эхлүүлжээ. Найки гэдэг нэр нь эртний [[Грек хэл|грек]] домог зүй дэх [[Найкэ (ялалтын бурхан)|Найкэ]] хэмээх ялалтын бурхны нэрээс гаралтай. === Найки брэндийн эхлэл === 1971 онд график дизайны чиглэлээр суралцаж байсан [[Кэролин Дэвидсон]] компанийн шинэ логог зохион бүтээжээ. Тэрээр хөдөлгөөн, хурд, эрч хүчийг илэрхийлэх муруй хэлбэртэй тэмдэг санал болгосон нь хожим ''Свуш'' ({{lang-en|Swoosh}}) нэрээр алдаршсан юм. Дэвидсон уг логоны загварын төлөө 35 америк доллар авч байжээ.<ref name="NikeSwoosh"/> 1972 онд Найкигийн нэр болон лого бүхий гутлуудыг олон нийтэд танилцуулсан байна. Тус компанийн эхний бүтээгдэхүүнүүдийн нэг болох ''Мүүн Шү'' ({{lang-en|Moon Shoe}}) нь гүйлтийн гутлын улны хээг туршиж сайжруулахад чиглэсэн загвар байв. Бовермэн гутлын уланд вафли хэлбэрийн хээ гаргах туршилт хийснээр замтай барьцалдах чадварыг сайжруулах шинэ шийдлүүдийг хөгжүүлжээ.<ref name="NikeTimeline">[https://www.aaf.org/common/Uploaded%20files/AHOF/AHOF_Program_2019.pdf Nike компанийн түүхэн цаглал] (англиар)</ref> 1970-аад онд Найки гүйлтийн спортын зах зээлд байр сууриа бэхжүүлж, АНУ-аас гадна бусад улс оронд бүтээгдэхүүнээ борлуулж эхэлсэн. Тамирчдад зориулсан гутлын технологи, спортын тэмцээнүүдтэй холбоотой маркетинг нь брэндийн нэр хүндийг өсгөхөд чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. === Олон улсын зах зээлд өргөжсөн нь === 1970-аад оны сүүлч, 1980-аад онд Найки бүтээгдэхүүний төрөл, түгээлтийн сүлжээгээ өргөжүүлж, гүйлтийн гутлаас гадна сагсан бөмбөг, теннис болон бусад спортын зориулалттай гутал, хувцас үйлдвэрлэхэд анхаарах болсон. 1984 онд Найки сагсан бөмбөгийн тамирчин [[Майкл Жордан]]тай хамтран ажиллах гэрээ байгуулжээ. Үүний үр дүнд 1985 онд ''Эйр Жордан'' ({{lang-en|Air Jordan}}) гутлын анхны загвар худалдаанд гарсан байна. Энэ цуврал нь сагсан бөмбөгийн гутлыг спортын хэрэглэл төдийгүй загвар, цуглуулгын бүтээгдэхүүн болгон хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөө үзүүлжээ. 1988 онд Найки ''Just Do It'' буюу «Зүгээр л хий» гэсэн утгатай сурталчилгааны уриагаа ашиглаж эхэлсэн. Уг уриа нь спортын амжилт, өөртөө итгэх итгэл, зорилгодоо хүрэх хүсэл эрмэлзлийг илэрхийлж, компанийн маркетингийн гол бэлгэдлүүдийн нэг болсон юм.<ref name="SmithsonianNike">[https://www.si.edu/object/nike-t-shirt%3Anmah_881602 Smithsonian Institution: Nike T-shirt] (англиар)</ref> 1980-аад оны сүүлчээс Найки гутал, хувцасны зах зээлд олон улсын хэмжээнд хүчтэй байр суурь эзэлж, мэргэжлийн тамирчид болон спортын багуудтай хамтран ажиллах хүрээгээ тэлсэн байна. === 1990-ээд оноос хойш === 1990-ээд оноос Найки дэлхийн олон бүс нутагт борлуулалт, сурталчилгаа, бүтээгдэхүүн хөгжүүлэлтээ өргөжүүлэв. Сагсан бөмбөг, хөлбөмбөг, гүйлт, теннис болон бусад спортын төрлүүдэд зориулсан бүтээгдэхүүний цувралууд нь компанийн бизнесийн гол хэсэг болсон. 2000-аад оноос хойш тус компани гутлын зөөлөвч, улны бүтэц, материалын жин, хөлд таарах байдал болон спортын гүйцэтгэлтэй холбоотой технологийн судалгаа, хөгжүүлэлтэд хөрөнгө оруулсаар иржээ. Мөн цахим худалдаа, компанийн өөрийн дэлгүүрүүд болон дижитал үйлчилгээг хөгжүүлж, хэрэглэгчидтэй шууд харилцах сувгуудаа нэмэгдүүлсэн. Найкигийн үйлдвэрлэл олон улсын нийлүүлэлтийн сүлжээнд тулгуурладаг. Тус компани бүтээгдэхүүнийхээ ихэнхийг гэрээт үйлдвэрлэгчдээр дамжуулан үйлдвэрлүүлдэг бөгөөд дизайн, бүтээгдэхүүн хөгжүүлэлт, маркетинг, түгээлт, брэндийн удирдлагад голлон анхаардаг.<ref name="NikeFY2025Annual"/> == Лого == [[File:Logo NIKE.svg|thumb|right|Найкигийн ''Свуш'' лого]] Найкигийн лого буюу ''Свуш'' нь компанийн хамгийн танигдсан бэлгэдлийн нэг юм. Уг логог 1971 онд [[Кэролин Дэвидсон]] зохион бүтээжээ. Түүний муруй хэлбэрийг хөдөлгөөн, хурд, эрч хүчийг илэрхийлсэн гэж тайлбарладаг. Эхний үед логог бүтээгдэхүүний нэртэй хамт ашигладаг байсан бол хожим дангаар нь байрлуулахад ч брэндийг таних боломжтой болсон байна.<ref name="NikeSwoosh"/> Свуш нь спортын гутал, хувцас, цүнх, малгай болон бусад бүтээгдэхүүн дээр хэрэглэгддэг. Логоны энгийн, ялгарахуйц хэлбэр нь хэвлэмэл сурталчилгаа, телевизийн нэвтрүүлэг, спортын тэмцээн, цахим орчинд танигдах боломжийг нэмэгдүүлжээ. == Бүтээгдэхүүн == Найки нь спортын төрөл бүрийн хэрэгцээнд зориулсан гутал, хувцас, тоног хэрэглэл зохион бүтээж, борлуулдаг. Бүтээгдэхүүнээ мэргэжлийн тамирчид, сонирхогчид болон өдөр тутмын хэрэглэгчдийн хэрэгцээнд нийцүүлэн хөгжүүлдэг. === Спорт гутал === Спорт гутал нь Найкигийн бизнесийн үндсэн бүтээгдэхүүний нэг юм. Үүнд гүйлт, сагсан бөмбөг, хөлбөмбөг, теннис, бэлтгэл сургуулилт болон өдөр тутмын хэрэглээнд зориулсан загварууд багтана. Гутлын загвар боловсруулахдаа жин, улны барьцалдах чадвар, зөөлөвч, тогтвортой байдал, агаар нэвтрүүлэх чанар болон тамирчны хөдөлгөөнд үзүүлэх нөлөөг харгалзан үздэг. Зарим загварт хөнгөн материал, хөөсөн зөөлөвч, тусгай бүтэцтэй ул зэрэг технологийг ашигладаг. === Спорт хувцас, хэрэглэл === Найки нь бэлтгэлийн цамц, өмд, шорт, хүрэм, оймс, малгай, цүнх болон бусад спортын хэрэглэл үйлдвэрлэдэг. Эдгээр бүтээгдэхүүн нь хөдөлгөөнд саад болохгүй хийц, чийг гадагшлуулах материал, спортын төрөлд тохирсон загвараар ялгардаг. Тус компани мөн баг, клуб, холбоодын өнгө, тэмдэг бүхий хувцас үйлдвэрлэж, спортын тэмцээн, бэлтгэл сургуулилтад зориулсан бүтээгдэхүүн нийлүүлдэг. === Төлөөлөх бүтээгдэхүүний цувралууд === '''[[Air Jordan]]''' — Майкл Жордантай хамтран хөгжүүлсэн сагсан бөмбөгийн гутлын цуврал. Хожим нь бие даасан брэнд болж, спортын гутал, хувцас, цуглуулгын бүтээгдэхүүний зах зээлд танигдсан. '''[[Nike Air Max]]''' — уланд агаарын зөөлөвчний технологи ашигласан гутлын цуврал. Зарим загварын ил харагдах агаарын хэсэг нь бүтээгдэхүүний таних шинж болсон. '''[[Nike Air Force 1]]''' — анх сагсан бөмбөгт зориулан гаргасан бөгөөд хожим өдөр тутмын хувцаслалт, гудамжны загварын түгээмэл гутлын нэг болсон. '''[[Nike Dunk]]''' — сагсан бөмбөгийн гутлын загвараас үүсэлтэй, спорт болон өдөр тутмын хувцаслалтын хүрээнд хэрэглэгддэг цуврал. '''[[Nike Pegasus]]''' — гүйлтийн бэлтгэлд зориулсан гутлын цуврал. '''[[Nike Mercurial]]''' — хөлбөмбөгийн тоглогчдод зориулсан гутлын цуврал. Эдгээр цувралууд нь спортын зориулалтаас гадна загвар, өнгөний сонголт, хязгаарлагдмал хувилбар болон бусад брэнд, уран бүтээлчидтэй хийсэн хамтын ажиллагаагаар дамжин хэрэглэгчдийн сонирхлыг татдаг. === Технологи, инновац === Найки бүтээгдэхүүний гүйцэтгэлийг сайжруулах зорилгоор материал, улны бүтэц, зөөлөвч, гутлын дээд хэсгийн хийц болон үйлдвэрлэлийн аргачлалд судалгаа хийдэг. ''Nike Air'' технологи нь гутлын уланд хий агуулсан зөөлөвчийн хэсэг ашигладаг бол ''Flyknit'' нь утаслаг материалыг тусгай аргаар нэхэж, гутлын дээд хэсгийг хөнгөн, биед эвтэйхэн болгох зорилготой. Мөн компанийн бүтээгдэхүүний зарим цувралд нүүрстөрөгчийн ширхэгт хавтан, хөнгөн хөөсөн материал болон хөдөлгөөний үр ашгийг сайжруулахад чиглэсэн бусад шийдлийг ашигладаг. Эдгээр технологийн бодит үр нөлөө нь бүтээгдэхүүний загвар, спортын төрөл, хэрэглэгчийн онцлогоос шалтгаалан ялгаатай. == Борлуулалт ба маркетинг == Найки нь бүтээгдэхүүний чанар, дизайн, тамирчидтай хийсэн гэрээ, спортын тэмцээнүүдийн ивээн тэтгэлэг, сурталчилгааны кампанит ажлаар дамжуулан брэндээ хөгжүүлдэг. === Тамирчид, багуудын ивээн тэтгэлэг === Мэргэжлийн тамирчидтай хамтран ажиллах нь Найкигийн маркетингийн чухал хэсэг юм. Тамирчдын нэр, амжилт, тоглолтын хэв маягтай холбоотой бүтээгдэхүүнүүд нь спортын хөгжөөн дэмжигчид болон цуглуулагчдын сонирхлыг татдаг. Сагсан бөмбөгийн [[Майкл Жордан]], [[Леброн Жеймс]], [[Кевин Дюрант]], хөлбөмбөгийн [[Кристиано Роналдо]], гольфын [[Тайгер Вүүдс]] зэрэг тамирчид Найкигийн бүтээгдэхүүн, сурталчилгаатай олон жилийн турш холбогдож ирсэн. Ивээн тэтгэлгийн гэрээ, хамтын ажиллагааны нөхцөл нь тамирчин болон спортын төрөл бүрээр ялгаатай байдаг. Найки нь мөн мэргэжлийн спортын баг, лиг, тэмцээнүүдтэй хамтран ажиллаж, тоглогчдын хувцас, гутал болон бусад хэрэглэл нийлүүлдэг. Ийм хамтын ажиллагаа нь бүтээгдэхүүнийг бодит спортын орчинд ашиглаж байгааг харуулахын зэрэгцээ брэндийн танигдах байдлыг нэмэгдүүлдэг. === Борлуулалтын сувгууд === Найки бүтээгдэхүүнээ өөрийн жижиглэнгийн дэлгүүр, албан ёсны цахим худалдааны платформ болон бусад жижиглэн худалдааны түншээр дамжуулан борлуулдаг. Цахим худалдаа хөгжихийн хэрээр хэрэглэгчид бүтээгдэхүүний мэдээлэл үзэх, загвар сонгох, худалдан авалт хийх боломж өргөжсөн. Зарим бүтээгдэхүүнийг хязгаарлагдмал тоогоор гаргах, тусгай загварын хамтын ажиллагаа зохион байгуулах, тодорхой зах зээлд зориулсан хувилбар гаргах зэрэг арга нь хэрэглэгчдийн анхаарлыг татах маркетингийн хэрэгсэл болдог. == Хэрэглэгчид ба зорилтот зах зээл == Найкигийн хэрэглэгчдийн хүрээ нь мэргэжлийн тамирчдаас эхлээд спортын сонирхогчид, фитнесээр хичээллэгчид, сурагчид, оюутнууд болон өдөр тутмын хувцас, гутал худалдан авагчдыг хамардаг. Бүтээгдэхүүнээ спортын төрөл, насны бүлэг, хэрэглээний зориулалт, загварын чиг хандлагаар ангилан санал болгодог. Жишээлбэл, гүйлтийн гутал нь бэлтгэл, зай, тав тух зэрэг үзүүлэлтэд төвлөрдөг бол сагсан бөмбөгийн гутал нь тогтвортой байдал, улны барьцалдах чанар, хөдөлгөөний дэмжлэгт анхаардаг. Найкигийн зарим бүтээгдэхүүн өдөр тутмын хувцаслалт, гудамжны загварын нэг хэсэг болсон тул худалдан авагчдын хувьд спортын гүйцэтгэлээс гадна брэндийн танигдах байдал, загвар, өнгө, соёлын утга агуулга ч чухал байдаг. == Соёлын нөлөө == Найки нь спортын бараа үйлдвэрлэгч компани төдийгүй орчин үеийн загвар, сурталчилгаа, алдартнуудын соёлд нөлөө үзүүлсэн брэндүүдийн нэг юм. === Спорт ба алдартнуудын соёл === Майкл Жордантай хамтран хөгжүүлсэн ''Air Jordan'' цуврал нь тамирчны нэр, спортын амжилт, бүтээгдэхүүний дизайн гурвыг нэгтгэсэн маркетингийн жишээ болсон. Сагсан бөмбөгийн гутал нь спортын талбайгаас гадна өдөр тутмын хувцаслалт, гудамжны загвар, цуглуулгын соёлд өргөн хэрэглэгдэх болсон нь энэ цувралын нөлөөтэй холбоотой. Хөлбөмбөг, гүйлт, теннис болон бусад спортын тамирчидтай хийсэн хамтын ажиллагаа нь спортын хөгжөөн дэмжигчдэд тамирчдын хэрэглэдэг бүтээгдэхүүнийг таних, тэдний хэв маягтай холбох боломж олгодог. === Загвар ба гудамжны соёл === ''Air Force 1'', ''Air Max'', ''Dunk'' зэрэг цувралууд нь спортын зориулалтаас гадна хотын өдөр тутмын хувцаслалт, хип-хоп соёл, гудамжны загварын хүрээнд түгээмэл хэрэглэгддэг. Зарим загварыг цуглуулах, хязгаарлагдмал хувилбарыг худалдаж авах, дахин худалдах үзэгдэл нь спортын гутлын эргэн тойронд тусгай хэрэглэгчдийн соёл бий болоход нөлөөлжээ. Найкигийн лого, бүтээгдэхүүний өнгө, загвар, сурталчилгааны дүрслэлүүд нь олон нийтийн мэдээллийн хэрэгсэл, спортын нэвтрүүлэг, загварын сэтгүүл болон цахим платформоор дамжин дэлхий даяар түгсэн. === Сурталчилгаа ба уриа === ''Just Do It'' уриа нь спортын амжилтыг зөвхөн мэргэжлийн тамирчидтай холбох бус, өдөр тутмын хөдөлгөөн, дасгал сургуулилт, хувийн зорилгодоо хүрэх хүсэлтэй холбосон сурталчилгааны мессеж юм. Уг уриа нь 1988 оноос хойш Найкигийн брэндийн дүр төрхтэй нягт холбогдож ирсэн.<ref name="SmithsonianNike"/> Найкигийн сурталчилгаанд тамирчдын амжилт, бэлтгэл сургуулилтын явц, саад бэрхшээлийг даван туулах тухай өгүүлэмж түгээмэл ашиглагддаг. Ийм арга нь бүтээгдэхүүний онцлогийг танилцуулахаас гадна хэрэглэгчдийн сэтгэл хөдлөл, спортод хандах хандлагатай холбогдох зорилготой. == Нийгэм, байгаль орчны асуудал == Найкигийн олон улсын үйлдвэрлэлийн сүлжээ нь хөдөлмөрийн нөхцөл, нийлүүлэгчдийн хариуцлага, материалын хэрэглээ, хог хаягдал болон байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөллийн асуудлыг хөнддөг. Спортын барааны үйлдвэрлэлд гэрээт үйлдвэрүүд өргөн ашиглагддаг тул ажилчдын цалин, ажлын цаг, хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, үйлдвэрүүдийн хяналт зэрэг асуудал нь компанийн хариуцлагын талаарх олон нийтийн хэлэлцүүлгийн нэг хэсэг байсаар ирсэн. Найки нийлүүлэгчдийнхээ хөдөлмөрийн стандарт, хяналтын тогтолцоо, тогтвортой хөгжлийн зорилтын талаар мэдээлэл нийтэлдэг боловч эдгээр санаачилгын хэрэгжилт, үр дүнг бие даасан эх сурвалжаар үнэлэх шаардлагатай. Мөн спортын гутал, хувцас үйлдвэрлэхэд ашигладаг хуванцар, резин, нэхмэл материал, будаг болон тээвэрлэлтийн үйл ажиллагаа нь байгаль орчны асуудал үүсгэж болно. Иймээс материалын дахин ашиглалт, бүтээгдэхүүний ашиглалтын хугацаа, үйлдвэрлэлийн хаягдлыг бууруулах зэрэг асуудал нь компанийн урт хугацааны үйл ажиллагааны чухал сэдэв юм. == Охин компани ба бусад брэнд == Найки, Инк. нь өөрийн үндсэн Nike брэндээс гадна спортын гутал, хувцасны зах зээлд үйл ажиллагаа явуулдаг бусад брэндтэй. Тэдгээрийн нэг нь [[Converse]] бөгөөд сагсан бөмбөгийн гутлын түүх, өдөр тутмын хувцаслалттай холбоотой бүтээгдэхүүнүүдээрээ танигдсан. Компани нь өөрийн брэндүүдийн бүтээгдэхүүн хөгжүүлэлт, маркетинг, түгээлт болон борлуулалтын сувгийг дэлхийн олон зах зээлд зохицуулан ажиллуулдаг. == Тамирчдын ивээн тэтгэлэг == Найки нь олон спортын тамирчид болон багуудтай хамтран ажиллаж ирсэн. Түүхэн болон орчин үеийн хамтын ажиллагааны жишээнд: сагсан бөмбөгчин [[Майкл Жордан]], [[Леброн Жеймс]], [[Коби Брайант]], [[Кевин Дюрант]], [[Кайри Ирвинг]]; хөлбөмбөгчин [[Кристиано Роналдо]] болон бусад олон улсын тоглогчид; гольфчин [[Тайгер Вүүдс]]; теннисчин [[Рафаэл Надаль]] болон бусад тамирчид; хөнгөн атлетикийн тамирчин [[Стив Префонтейн]] зэрэг хүмүүсийг нэрлэж болно. Эдгээр нэрс нь компанийн түүхэн хамтын ажиллагааны жишээ бөгөөд бүх тамирчин одоогоор Найкитай гэрээтэй гэсэн утга илэрхийлэхгүй. Ивээн тэтгэлгийн гэрээ нь хугацаа, спортын төрөл, тамирчны мэргэжлийн үйл ажиллагаанаас хамааран өөрчлөгддөг. == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Nike, Inc.|Nike}} [https://www.nike.com/ Найкигийн албан ёсны цахим хуудас] [https://about.nike.com/en Найки компанийн түүх, мэдээ, мэдээлэл] (англиар) [https://investors.nike.com/ Хөрөнгө оруулагчдад зориулсан мэдээлэл] (англиар) [https://www.sec.gov/edgar/browse/?CIK=320187&owner=exclude АНУ-ын Үнэт цаас, биржийн хороонд бүртгүүлсэн тайлангууд] (англиар) == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Найки Инк.| ]] [[Ангилал:Орегоны аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Спорт бараа үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Нэхмэл хувцас үйлдвэрлэгч аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Нэхмэл хувцасны худалдаа эрхлэгч аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:АНУ-ын үйлдвэрлэгч аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Гутал үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Гутлын марк]] [[Ангилал:1964 онд байгуулагдсан]] 2nqhx6yfds7qfckstrm7pmyj8kopfxn 874456 874454 2026-10-28T09:29:55Z Zorigt 49 874456 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани | name = Найки, Инк. | logo = [[File:Logo NIKE.svg|150px]] | caption = | image = | type = [[Хувьцаат компани]] | fate = | predecessor = Блю Риббон Спортс | successor = | foundation = 1964 оны 1 дүгээр сарын 25 (Блю Риббон Спортс нэрээр); 1971 онд Найки брэндийг нэвтрүүлсэн | founder = [[Билл Бовермэн]]<br />[[Фил Найт]] | defunct = | location_city = [[Бивертон (Орегон)|Бивертон]], [[Орегон]] | location_country = [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | location = | locations = | area_served = Дэлхий даяар | key_people = | industry = Спортын бараа, хувцас, гутал | products = Спорт гутал, спорт хувцас, спортын хэрэглэл | services = Жижиглэнгийн худалдаа, цахим худалдаа | revenue = 46.3 тэрбум [[Америк доллар|USD]] (2025 оны санхүүгийн жил)<ref name="NikeFY2025">[https://investors.nikeinc.com/investors/news-events-and-reports/investor-news/investor-news-details/2025/NIKE-Inc--Reports-Fiscal-2025-Fourth-Quarter-and-Full-Year-Results/default.aspx NIKE, Inc. Reports Fiscal 2025 Fourth Quarter and Full Year Results] (англиар)</ref> | owner = | num_employees = 77,800 орчим (2025 оны 5 дугаар сарын 31-ний байдлаар)<ref name="NikeFY2025Annual">[https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/320187/000032018725000047/nke-20250531.htm NIKE, Inc. 2025 оны жилийн тайлан] (англиар)</ref> | parent = | divisions = | subsid = [[Converse]] | homepage = [https://www.nike.com/ www.nike.com] | footnotes = | intl = }} '''Найки, Инк.''' ({{lang-en|Nike, Inc.}}, [{{IPA|ˈnaɪki}}] гэж дуудна)<ref name="NikePronunciation">[https://about.nike.com/en/magazine/nike-swoosh-logo-history Nike компанийн түүх, логоны тухай] (англиар)</ref> нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын [[Орегон]] муж улсын [[Бивертон (Орегон)|Бивертон]] хотод төвтэй, спортын гутал, хувцас, хэрэглэл зохион бүтээх, зах зээлд нийлүүлэх чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг үндэстэн дамнасан компани юм. Тус компанийг 1964 онд Билл Бовермэн, Фил Найт нар ''Блю Риббон Спортс'' ({{lang-en|Blue Ribbon Sports}}) нэрээр байгуулжээ. 1971 онд Найки брэндийг нэвтрүүлж, улмаар тус нэрээрээ олон улсад танигдсан компани болсон байна.<ref name="NikeHistory">[https://about.nike.com/en NIKE, Inc. компанийн албан ёсны түүх, мэдээлэл] (англиар)</ref> Найки нь спортын гутал, хувцасны үйлдвэрлэл, загвар зохион бүтээлт, маркетинг, тамирчид болон спортын багуудтай хамтран ажилладгаараа дэлхий даяар танигдсан. Компанийн бүтээгдэхүүнүүд нь мэргэжлийн тамирчдаас гадна сонирхогч тамирчид, фитнесээр хичээллэгчид болон өдөр тутмын хувцас, гутал хэрэглэгчдэд зориулагддаг. Найкигийн таних тэмдэг болох [[свуш]] болон ''Just Do It'' уриа нь спортын салбараас хальж, орчин үеийн загвар, сурталчилгаа, залуучуудын соёлын нэг хэсэг болжээ.<ref name="NikeSwoosh">[https://about.nike.com/en/magazine/nike-swoosh-logo-history The Nike Swoosh Logo: From Humble Beginnings to Global Icon] (англиар)</ref> 2025 оны 5 дугаар сарын 31-ээр дууссан санхүүгийн жилд Найки, Инк.-ийн нийт орлого 46.3 тэрбум америк доллар байсан бөгөөд тухайн үеийн жилийн тайланд дэлхий даяар 77,800 орчим ажилтантай гэж мэдээлжээ.<ref name="NikeFY2025"/><ref name="NikeFY2025Annual"/> == Түүх == [[File:Footwear forensic00.jpg|thumb|right|Найкигийн ''Эйр Макс'' загварын гутал]] === Байгуулагдсан нь === [[Южин (Орегон)|Южин]] хот дахь [[Орегон их сургууль|Орегон их сургуульд]] тамирчин байсан [[Фил Найт]] болон тус сургуулийн хөнгөн атлетикийн дасгалжуулагч [[Билл Бовермэн]] нар 1964 онд хамтран ''Блю Риббон Спортс'' компанийг байгуулжээ. Эхний үед тус компани Японы ''Оницука Тигер'' ({{lang-en|Onitsuka Tiger}}; өнөөгийн [[Asics]] брэндтэй холбоотой) компанийн спорт гутлыг АНУ-д импортлон борлуулдаг байв.<ref name="NikeHistory"/> Фил Найт Японд үйлдвэрлэсэн гүйлтийн гутлыг АНУ-ын зах зээлд нийлүүлэх боломжийг олж харсан бол Билл Бовермэн гутлын хийц, жин, тамирчны гүйцэтгэлийг сайжруулах чиглэлээр туршилт хийж байжээ. Бовермэн гутлыг хөнгөн, тухтай, гүйхэд үр ашигтай болгохыг зорьсон нь компанийн бүтээгдэхүүн хөгжүүлэлтийн үндсэн чиглэлийн нэг болсон юм. 1960-аад оны сүүлчээр тус компанийн борлуулалт нэмэгдэж, өөрийн брэндийн бүтээгдэхүүн гаргах шаардлага бий болов. 1971 онд ''Найки'' нэрийг сонгож, өөрийн тэмдэг бүхий гутлыг зах зээлд гаргах бэлтгэлээ эхлүүлжээ. Найки гэдэг нэр нь эртний [[Грек хэл|грек]] домог зүй дэх [[Найкэ (ялалтын бурхан)|Найкэ]] хэмээх ялалтын бурхны нэрээс гаралтай. === Найки брэндийн эхлэл === 1971 онд график дизайны чиглэлээр суралцаж байсан [[Кэролин Дэвидсон]] компанийн шинэ логог зохион бүтээжээ. Тэрээр хөдөлгөөн, хурд, эрч хүчийг илэрхийлэх муруй хэлбэртэй тэмдэг санал болгосон нь хожим ''Свуш'' ({{lang-en|Swoosh}}) нэрээр алдаршсан юм. Дэвидсон уг логоны загварын төлөө 35 америк доллар авч байжээ.<ref name="NikeSwoosh"/> 1972 онд Найкигийн нэр болон лого бүхий гутлуудыг олон нийтэд танилцуулсан байна. Тус компанийн эхний бүтээгдэхүүнүүдийн нэг болох ''Мүүн Шү'' ({{lang-en|Moon Shoe}}) нь гүйлтийн гутлын улны хээг туршиж сайжруулахад чиглэсэн загвар байв. Бовермэн гутлын уланд вафли хэлбэрийн хээ гаргах туршилт хийснээр замтай барьцалдах чадварыг сайжруулах шинэ шийдлүүдийг хөгжүүлжээ.<ref name="NikeTimeline">[https://www.aaf.org/common/Uploaded%20files/AHOF/AHOF_Program_2019.pdf Nike компанийн түүхэн цаглал] (англиар)</ref> 1970-аад онд Найки гүйлтийн спортын зах зээлд байр сууриа бэхжүүлж, АНУ-аас гадна бусад улс оронд бүтээгдэхүүнээ борлуулж эхэлсэн. Тамирчдад зориулсан гутлын технологи, спортын тэмцээнүүдтэй холбоотой маркетинг нь брэндийн нэр хүндийг өсгөхөд чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. === Олон улсын зах зээлд өргөжсөн нь === 1970-аад оны сүүлч, 1980-аад онд Найки бүтээгдэхүүний төрөл, түгээлтийн сүлжээгээ өргөжүүлж, гүйлтийн гутлаас гадна сагсан бөмбөг, теннис болон бусад спортын зориулалттай гутал, хувцас үйлдвэрлэхэд анхаарах болсон. 1984 онд Найки сагсан бөмбөгийн тамирчин [[Майкл Жордан]]тай хамтран ажиллах гэрээ байгуулжээ. Үүний үр дүнд 1985 онд ''Эйр Жордан'' ({{lang-en|Air Jordan}}) гутлын анхны загвар худалдаанд гарсан байна. Энэ цуврал нь сагсан бөмбөгийн гутлыг спортын хэрэглэл төдийгүй загвар, цуглуулгын бүтээгдэхүүн болгон хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөө үзүүлжээ. 1988 онд Найки ''Just Do It'' буюу «Зүгээр л хий» гэсэн утгатай сурталчилгааны уриагаа ашиглаж эхэлсэн. Уг уриа нь спортын амжилт, өөртөө итгэх итгэл, зорилгодоо хүрэх хүсэл эрмэлзлийг илэрхийлж, компанийн маркетингийн гол бэлгэдлүүдийн нэг болсон юм.<ref name="SmithsonianNike">[https://www.si.edu/object/nike-t-shirt%3Anmah_881602 Smithsonian Institution: Nike T-shirt] (англиар)</ref> 1980-аад оны сүүлчээс Найки гутал, хувцасны зах зээлд олон улсын хэмжээнд хүчтэй байр суурь эзэлж, мэргэжлийн тамирчид болон спортын багуудтай хамтран ажиллах хүрээгээ тэлсэн байна. === 1990-ээд оноос хойш === 1990-ээд оноос Найки дэлхийн олон бүс нутагт борлуулалт, сурталчилгаа, бүтээгдэхүүн хөгжүүлэлтээ өргөжүүлэв. Сагсан бөмбөг, хөлбөмбөг, гүйлт, теннис болон бусад спортын төрлүүдэд зориулсан бүтээгдэхүүний цувралууд нь компанийн бизнесийн гол хэсэг болсон. 2000-аад оноос хойш тус компани гутлын зөөлөвч, улны бүтэц, материалын жин, хөлд таарах байдал болон спортын гүйцэтгэлтэй холбоотой технологийн судалгаа, хөгжүүлэлтэд хөрөнгө оруулсаар иржээ. Мөн цахим худалдаа, компанийн өөрийн дэлгүүрүүд болон дижитал үйлчилгээг хөгжүүлж, хэрэглэгчидтэй шууд харилцах сувгуудаа нэмэгдүүлсэн. Найкигийн үйлдвэрлэл олон улсын нийлүүлэлтийн сүлжээнд тулгуурладаг. Тус компани бүтээгдэхүүнийхээ ихэнхийг гэрээт үйлдвэрлэгчдээр дамжуулан үйлдвэрлүүлдэг бөгөөд дизайн, бүтээгдэхүүн хөгжүүлэлт, маркетинг, түгээлт, брэндийн удирдлагад голлон анхаардаг.<ref name="NikeFY2025Annual"/> == Лого == [[File:Logo NIKE.svg|thumb|right|Найкигийн ''Свуш'' лого]] Найкигийн лого буюу ''Свуш'' нь компанийн хамгийн танигдсан бэлгэдлийн нэг юм. Уг логог 1971 онд [[Кэролин Дэвидсон]] зохион бүтээжээ. Түүний муруй хэлбэрийг хөдөлгөөн, хурд, эрч хүчийг илэрхийлсэн гэж тайлбарладаг. Эхний үед логог бүтээгдэхүүний нэртэй хамт ашигладаг байсан бол хожим дангаар нь байрлуулахад ч брэндийг таних боломжтой болсон байна.<ref name="NikeSwoosh"/> Свуш нь спортын гутал, хувцас, цүнх, малгай болон бусад бүтээгдэхүүн дээр хэрэглэгддэг. Логоны энгийн, ялгарахуйц хэлбэр нь хэвлэмэл сурталчилгаа, телевизийн нэвтрүүлэг, спортын тэмцээн, цахим орчинд танигдах боломжийг нэмэгдүүлжээ. == Бүтээгдэхүүн == Найки нь спортын төрөл бүрийн хэрэгцээнд зориулсан гутал, хувцас, тоног хэрэглэл зохион бүтээж, борлуулдаг. Бүтээгдэхүүнээ мэргэжлийн тамирчид, сонирхогчид болон өдөр тутмын хэрэглэгчдийн хэрэгцээнд нийцүүлэн хөгжүүлдэг. === Спорт гутал === Спорт гутал нь Найкигийн бизнесийн үндсэн бүтээгдэхүүний нэг юм. Үүнд гүйлт, сагсан бөмбөг, хөлбөмбөг, теннис, бэлтгэл сургуулилт болон өдөр тутмын хэрэглээнд зориулсан загварууд багтана. Гутлын загвар боловсруулахдаа жин, улны барьцалдах чадвар, зөөлөвч, тогтвортой байдал, агаар нэвтрүүлэх чанар болон тамирчны хөдөлгөөнд үзүүлэх нөлөөг харгалзан үздэг. Зарим загварт хөнгөн материал, хөөсөн зөөлөвч, тусгай бүтэцтэй ул зэрэг технологийг ашигладаг. === Спорт хувцас, хэрэглэл === Найки нь бэлтгэлийн цамц, өмд, шорт, хүрэм, оймс, малгай, цүнх болон бусад спортын хэрэглэл үйлдвэрлэдэг. Эдгээр бүтээгдэхүүн нь хөдөлгөөнд саад болохгүй хийц, чийг гадагшлуулах материал, спортын төрөлд тохирсон загвараар ялгардаг. Тус компани мөн баг, клуб, холбоодын өнгө, тэмдэг бүхий хувцас үйлдвэрлэж, спортын тэмцээн, бэлтгэл сургуулилтад зориулсан бүтээгдэхүүн нийлүүлдэг. === Төлөөлөх бүтээгдэхүүний цувралууд === *'''[[Air Jordan]]''' — Майкл Жордантай хамтран хөгжүүлсэн сагсан бөмбөгийн гутлын цуврал. Хожим нь бие даасан брэнд болж, спортын гутал, хувцас, цуглуулгын бүтээгдэхүүний зах зээлд танигдсан. *'''[[Nike Air Max]]''' — уланд агаарын зөөлөвчний технологи ашигласан гутлын цуврал. Зарим загварын ил харагдах агаарын хэсэг нь бүтээгдэхүүний таних шинж болсон. *'''[[Nike Air Force 1]]''' — анх сагсан бөмбөгт зориулан гаргасан бөгөөд хожим өдөр тутмын хувцаслалт, гудамжны загварын түгээмэл гутлын нэг болсон. *'''[[Nike Dunk]]''' — сагсан бөмбөгийн гутлын загвараас үүсэлтэй, спорт болон өдөр тутмын хувцаслалтын хүрээнд хэрэглэгддэг цуврал. *'''[[Nike Pegasus]]''' — гүйлтийн бэлтгэлд зориулсан гутлын цуврал. *'''[[Nike Mercurial]]''' — хөлбөмбөгийн тоглогчдод зориулсан гутлын цуврал. Эдгээр цувралууд нь спортын зориулалтаас гадна загвар, өнгөний сонголт, хязгаарлагдмал хувилбар болон бусад брэнд, уран бүтээлчидтэй хийсэн хамтын ажиллагаагаар дамжин хэрэглэгчдийн сонирхлыг татдаг. === Технологи, инновац === Найки бүтээгдэхүүний гүйцэтгэлийг сайжруулах зорилгоор материал, улны бүтэц, зөөлөвч, гутлын дээд хэсгийн хийц болон үйлдвэрлэлийн аргачлалд судалгаа хийдэг. ''Nike Air'' технологи нь гутлын уланд хий агуулсан зөөлөвчийн хэсэг ашигладаг бол ''Flyknit'' нь утаслаг материалыг тусгай аргаар нэхэж, гутлын дээд хэсгийг хөнгөн, биед эвтэйхэн болгох зорилготой. Мөн компанийн бүтээгдэхүүний зарим цувралд нүүрстөрөгчийн ширхэгт хавтан, хөнгөн хөөсөн материал болон хөдөлгөөний үр ашгийг сайжруулахад чиглэсэн бусад шийдлийг ашигладаг. Эдгээр технологийн бодит үр нөлөө нь бүтээгдэхүүний загвар, спортын төрөл, хэрэглэгчийн онцлогоос шалтгаалан ялгаатай. == Борлуулалт ба маркетинг == Найки нь бүтээгдэхүүний чанар, дизайн, тамирчидтай хийсэн гэрээ, спортын тэмцээнүүдийн ивээн тэтгэлэг, сурталчилгааны кампанит ажлаар дамжуулан брэндээ хөгжүүлдэг. === Тамирчид, багуудын ивээн тэтгэлэг === Мэргэжлийн тамирчидтай хамтран ажиллах нь Найкигийн маркетингийн чухал хэсэг юм. Тамирчдын нэр, амжилт, тоглолтын хэв маягтай холбоотой бүтээгдэхүүнүүд нь спортын хөгжөөн дэмжигчид болон цуглуулагчдын сонирхлыг татдаг. Сагсан бөмбөгийн [[Майкл Жордан]], [[Леброн Жеймс]], [[Кевин Дюрант]], хөлбөмбөгийн [[Кристиано Роналдо]], гольфын [[Тайгер Вүүдс]] зэрэг тамирчид Найкигийн бүтээгдэхүүн, сурталчилгаатай олон жилийн турш холбогдож ирсэн. Ивээн тэтгэлгийн гэрээ, хамтын ажиллагааны нөхцөл нь тамирчин болон спортын төрөл бүрээр ялгаатай байдаг. Найки нь мөн мэргэжлийн спортын баг, лиг, тэмцээнүүдтэй хамтран ажиллаж, тоглогчдын хувцас, гутал болон бусад хэрэглэл нийлүүлдэг. Ийм хамтын ажиллагаа нь бүтээгдэхүүнийг бодит спортын орчинд ашиглаж байгааг харуулахын зэрэгцээ брэндийн танигдах байдлыг нэмэгдүүлдэг. === Борлуулалтын сувгууд === Найки бүтээгдэхүүнээ өөрийн жижиглэнгийн дэлгүүр, албан ёсны цахим худалдааны платформ болон бусад жижиглэн худалдааны түншээр дамжуулан борлуулдаг. Цахим худалдаа хөгжихийн хэрээр хэрэглэгчид бүтээгдэхүүний мэдээлэл үзэх, загвар сонгох, худалдан авалт хийх боломж өргөжсөн. Зарим бүтээгдэхүүнийг хязгаарлагдмал тоогоор гаргах, тусгай загварын хамтын ажиллагаа зохион байгуулах, тодорхой зах зээлд зориулсан хувилбар гаргах зэрэг арга нь хэрэглэгчдийн анхаарлыг татах маркетингийн хэрэгсэл болдог. == Хэрэглэгчид ба зорилтот зах зээл == Найкигийн хэрэглэгчдийн хүрээ нь мэргэжлийн тамирчдаас эхлээд спортын сонирхогчид, фитнесээр хичээллэгчид, сурагчид, оюутнууд болон өдөр тутмын хувцас, гутал худалдан авагчдыг хамардаг. Бүтээгдэхүүнээ спортын төрөл, насны бүлэг, хэрэглээний зориулалт, загварын чиг хандлагаар ангилан санал болгодог. Жишээлбэл, гүйлтийн гутал нь бэлтгэл, зай, тав тух зэрэг үзүүлэлтэд төвлөрдөг бол сагсан бөмбөгийн гутал нь тогтвортой байдал, улны барьцалдах чанар, хөдөлгөөний дэмжлэгт анхаардаг. Найкигийн зарим бүтээгдэхүүн өдөр тутмын хувцаслалт, гудамжны загварын нэг хэсэг болсон тул худалдан авагчдын хувьд спортын гүйцэтгэлээс гадна брэндийн танигдах байдал, загвар, өнгө, соёлын утга агуулга ч чухал байдаг. == Соёлын нөлөө == Найки нь спортын бараа үйлдвэрлэгч компани төдийгүй орчин үеийн загвар, сурталчилгаа, алдартнуудын соёлд нөлөө үзүүлсэн брэндүүдийн нэг юм. === Спорт ба алдартнуудын соёл === Майкл Жордантай хамтран хөгжүүлсэн ''Air Jordan'' цуврал нь тамирчны нэр, спортын амжилт, бүтээгдэхүүний дизайн гурвыг нэгтгэсэн маркетингийн жишээ болсон. Сагсан бөмбөгийн гутал нь спортын талбайгаас гадна өдөр тутмын хувцаслалт, гудамжны загвар, цуглуулгын соёлд өргөн хэрэглэгдэх болсон нь энэ цувралын нөлөөтэй холбоотой. Хөлбөмбөг, гүйлт, теннис болон бусад спортын тамирчидтай хийсэн хамтын ажиллагаа нь спортын хөгжөөн дэмжигчдэд тамирчдын хэрэглэдэг бүтээгдэхүүнийг таних, тэдний хэв маягтай холбох боломж олгодог. === Загвар ба гудамжны соёл === ''Air Force 1'', ''Air Max'', ''Dunk'' зэрэг цувралууд нь спортын зориулалтаас гадна хотын өдөр тутмын хувцаслалт, хип-хоп соёл, гудамжны загварын хүрээнд түгээмэл хэрэглэгддэг. Зарим загварыг цуглуулах, хязгаарлагдмал хувилбарыг худалдаж авах, дахин худалдах үзэгдэл нь спортын гутлын эргэн тойронд тусгай хэрэглэгчдийн соёл бий болоход нөлөөлжээ. Найкигийн лого, бүтээгдэхүүний өнгө, загвар, сурталчилгааны дүрслэлүүд нь олон нийтийн мэдээллийн хэрэгсэл, спортын нэвтрүүлэг, загварын сэтгүүл болон цахим платформоор дамжин дэлхий даяар түгсэн. === Сурталчилгаа ба уриа === ''Just Do It'' уриа нь спортын амжилтыг зөвхөн мэргэжлийн тамирчидтай холбох бус, өдөр тутмын хөдөлгөөн, дасгал сургуулилт, хувийн зорилгодоо хүрэх хүсэлтэй холбосон сурталчилгааны мессеж юм. Уг уриа нь 1988 оноос хойш Найкигийн брэндийн дүр төрхтэй нягт холбогдож ирсэн.<ref name="SmithsonianNike"/> Найкигийн сурталчилгаанд тамирчдын амжилт, бэлтгэл сургуулилтын явц, саад бэрхшээлийг даван туулах тухай өгүүлэмж түгээмэл ашиглагддаг. Ийм арга нь бүтээгдэхүүний онцлогийг танилцуулахаас гадна хэрэглэгчдийн сэтгэл хөдлөл, спортод хандах хандлагатай холбогдох зорилготой. == Нийгэм, байгаль орчны асуудал == Найкигийн олон улсын үйлдвэрлэлийн сүлжээ нь хөдөлмөрийн нөхцөл, нийлүүлэгчдийн хариуцлага, материалын хэрэглээ, хог хаягдал болон байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөллийн асуудлыг хөнддөг. Спортын барааны үйлдвэрлэлд гэрээт үйлдвэрүүд өргөн ашиглагддаг тул ажилчдын цалин, ажлын цаг, хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, үйлдвэрүүдийн хяналт зэрэг асуудал нь компанийн хариуцлагын талаарх олон нийтийн хэлэлцүүлгийн нэг хэсэг байсаар ирсэн. Найки нийлүүлэгчдийнхээ хөдөлмөрийн стандарт, хяналтын тогтолцоо, тогтвортой хөгжлийн зорилтын талаар мэдээлэл нийтэлдэг боловч эдгээр санаачилгын хэрэгжилт, үр дүнг бие даасан эх сурвалжаар үнэлэх шаардлагатай. Мөн спортын гутал, хувцас үйлдвэрлэхэд ашигладаг хуванцар, резин, нэхмэл материал, будаг болон тээвэрлэлтийн үйл ажиллагаа нь байгаль орчны асуудал үүсгэж болно. Иймээс материалын дахин ашиглалт, бүтээгдэхүүний ашиглалтын хугацаа, үйлдвэрлэлийн хаягдлыг бууруулах зэрэг асуудал нь компанийн урт хугацааны үйл ажиллагааны чухал сэдэв юм. == Охин компани ба бусад брэнд == Найки, Инк. нь өөрийн үндсэн Nike брэндээс гадна спортын гутал, хувцасны зах зээлд үйл ажиллагаа явуулдаг бусад брэндтэй. Тэдгээрийн нэг нь [[Converse]] бөгөөд сагсан бөмбөгийн гутлын түүх, өдөр тутмын хувцаслалттай холбоотой бүтээгдэхүүнүүдээрээ танигдсан. Компани нь өөрийн брэндүүдийн бүтээгдэхүүн хөгжүүлэлт, маркетинг, түгээлт болон борлуулалтын сувгийг дэлхийн олон зах зээлд зохицуулан ажиллуулдаг. == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Nike, Inc.|Nike}} *[https://www.nike.com/ Найкигийн албан ёсны цахим хуудас] *[https://about.nike.com/en Найки компанийн түүх, мэдээ, мэдээлэл] (англиар) *[https://investors.nike.com/ Хөрөнгө оруулагчдад зориулсан мэдээлэл] (англиар) *[https://www.sec.gov/edgar/browse/?CIK=320187&owner=exclude АНУ-ын Үнэт цаас, биржийн хороонд бүртгүүлсэн тайлангууд] (англиар) == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Найки Инк.| ]] [[Ангилал:Орегоны аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Спорт бараа үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Нэхмэл хувцас үйлдвэрлэгч аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Нэхмэл хувцасны худалдаа эрхлэгч аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:АНУ-ын үйлдвэрлэгч аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Гутал үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Гутлын марк]] [[Ангилал:1964 онд байгуулагдсан]] rh3hz0h2j9pvf9z9b942an2yp6mmaci 0 63340 874386 874255 2026-10-28T02:30:10Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-57292-15|~2026-57292-15]] ([[User talk:~2026-57292-15|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Kuzopedia|Kuzopedia]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 874188 wikitext text/x-wiki == Цагийн хуваарь == Монгол уламжлалт цагийн хуваарь: * Хулгана цаг — шөнө дөл, 23:40–01:40 * Үхэр цаг — шөнө дөл хэлбийх, 01:40–03:40 * Бар цаг — гэгээ шарлах, 03:40–05:40 * Туулай цаг — үүр цайх, 05:40–07:40 * Луу цаг — нар мандах, 07:40–09:40 * Могой цаг — нар хөөрөх, 09:40–11:40 * Морь цаг — үд дунд, 11:40–13:40 * Хонь цаг — үд хэвийх, 13:40–15:40 * Бич цаг — нар гудайх, 15:40–17:40 * Тахиа цаг — нар жаргах, 17:40–19:40 * Нохой цаг — үдэш, 19:40–21:40 * Гахай цаг — харуй бүрий болох, одод түгэх, 21:40–23:40 [[Ангилал:Цаг]] [[Ангилал:Цагалбарын систем]] djkjhep02keayv1ds7ta6w9uoyzeat3 0 75208 874396 774886 2026-10-28T03:12:28Z Avirmed Batsaikhan 53733 874396 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Жамьян Бунтар | зураг = | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = | тайлбар = Залуу үеийн зураг | төрсөн_огноо = {{birth date|1928|3|19}} | төрсөн_газар = [[Монгол улс]], [[Говь-Алтай]], [[Бигэр сум]], Хажидын Хаяа | жинхэнэ_нэр = | нас_барсан_огноо = {{death date and age|1997|7|1|1928|3|19}} | нас_барсан_газар = Улсын 2-р эмнэлэг | үндэстэн =Монгол | төгссөн_сургууль = [[Бүх Холбоотын Кино Урлагийн Дээд сургууль|БХКУДС]] | бусад_нэр = | алдаршсан_хувь_нэмэр =Гарьд магнай, Тод магнай, Эх бүрдийн домог | ажил_мэргэжил = кино найруулагч, зохиолч | эхнэр_(нөхөр) =Жамцын Лхамсүрэн<br/>Пүрэвийн Долгорсүрэн | хүүхэд =Гарьд | вэбсайт = | гарын_үсэг = }} ''' Жамьянгийн Бунтар ''' ([[Говь-Алтай]] аймгийн [[Бигэр сум]]ын нутагт “Хажидын хаяа” гэдэг газар 1928 оны 3-р сарын 19-нд төрсөн[[1928|-]] [[1997]] оны 7-р сарын 1-нд нас барсан) нь Монгол Улсын [[Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн]], кино найруулагч. == Намтар == Ж. Бунтар 1928 онд [[Говь-Алтай]] аймгийн [[Бигэр сум]]ын нутагт “Хажидын хаяа” гэдэг газар малчин Д.Жамьянгийн ууган хүү болж төрсөн. * 1938 онд төрсөн сумынхаа сайн дурын бага сургууль байгуулагдахад орж суралцаад, 1939 онд Чандмань сумын бага сургуульд суралцан 1943 онд Багш нарыг бэлтгэх сурнуульд суралцан, 1945 оноос Бигэр сумын бага сургуульд багшаар ажиллажээ. * 1947 онд Говь-Алтай аймгийн гэгээрлийн хэлтэст сургуулийн хэрэг эрхэлсэн байцаагч хийсэн. * 1947-1950 онд Намын шинэ хүчний дээд сургууль * 1959-1963 онд 3ХУ-ын Бүх Холбоотын Кино Урлагийн Дээд сургуулийг уран сайхны киноны найруулагчийн мэргэжлээр тус тус дүүргэжээ. * 1945 оноос Говь-Алтай аймагт бага сургуулийн багш, аймгийн гэгээрлийн хэлтэст байцаагч, * 1950 оноос [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-ын Төв Хороонд зааварлагч, * 1952 оноос М3НН-т лектор, хэлтсийн эрхлэгч, * 1955 оноос орлогч дарга, нарийн бичгийн дарга, * 1963 оноос Монгол кино үйлдвэрт редактор, найруулагч, үйлдвэрийн дарга, ерөнхий найруулагчаар тус тус ажилласан.<ref name="touristinfocenter">{{cite web|title=Жамьянгийн Бунтар|url=http://mongol-kino.mn/uranbuteelchid/%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D1%83%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80|website=|accessdate=2018 оны 3 сарын 31}}</ref> * 1965 оны 9-р сарын нэгэнд Ж.Бунтар Монгол кино үйлдвэрийн даргаар томилогдон ажиллажээ. 1968 онд чөлөөлөгдөн уран сайхны киноны найруулагчаар ажиллан олон сайхан кино бүтээсэн байна. == Гурван үеийн намтар == {{Quote| I.Өвгүүдийн талаар – Миний эцгийн эх Дашбал гэгч хүн байсан бөгөөд тэр хүн ядуугийн учир миний эцгийг нутгийн эмэгтэй Норжин гэгчид үрчлүүлжээ. Дашбал нь голдуу айлд зарцлагдах зэргээр амьдарч байжээ. Норжин нь мал тарианы талаар ажиллаж амьдарч байгаад намайг гарахаас өмнө нас барсан юм гэнэ билээ. Эмэг эх Дашбэл 1956 онд нас барсан. Өвгүүдийн талаар өөр мэдэх, сонссон зүйлгүй. II.Эцэг эхийн талаар – Миний эцэг Жамъян малчин эмэгтэй Дашбалын анхдугаар хүү болж 1908 онд төржээ. Эхийнхээ гар дээр өсөж байгаад нутгийн малчин эмэгтэй Норжинд үрчлэгджээ. Тэгээд Норжингийнхаа гар дээр өсөж мал маллах, тариа тарих зэрэг ажил хийж яваад 20 насандаа нутгийн эмэгтэй Цэвэлийн Янжмаатай гэр бүл болжээ. Ингэж толгой дааж амьдрах замд ороод мөн л мал маллах, тариа тарих ойр зуурын дарх хийх зэргээр амьдарч ирсэн байна. Миний эцэг эхийн амьдарч ирсэн зам нь тэр л үеийн жирийн малчны нэгэн хэвийн амьдрал байлаа.   Миний эцэг мяндаг тушаалгүй, хийдэд суудаггүй лам байгаад 1922 онд сайн дураараа хар болжээ. Миний эцэг 1943 оноос 1949 он хүртэл бага сумын мал эмнэлэгийн санитар, багийн худалдааны агент зэрэг ажил хийж байсан. Түүнд гавьяа, шийтгэл аль аль нь байхгүй. Цэргийн алба хааж байгаагүй. Одоо нийслэл хотод ажилгүй, миний дүү нарын хамт амьдарч байдаг. Миний эх Янжмаа 1947 онд өвчнөөр нас барсан. Ойрын хамаатнаас авга ах Дэмбэрэл, нагац эгч Намсрайжав нар Говь-Алтай аймгийн Бигэр суманд нэгдлийн малчин бөгөөд тус бүр гэр бүлтэй. III.Миний өөрийн түүх – Би 1928 оны 3 сарын 19-нд одоогийн Говь-Алтай аймгийн Бигэр сумын нутагт Хажидын хаяа гэдэг газар  Жамъянгийн гэр бүлийн анхдугаар хүү болж төржээ. 10 нас хүртэл эцэг эхийн гар дээр өсөж байгаад 1938 онд тус суманд байгуулагдсан ардын сайн дурын бага сургуульд суралцаж байгаад дараа жил нь мөн аймгийн Чандмань сум дахь бага сургуульд шилжин суралцаж 1943 онд уул сургуулиа төгсгөж ирээд Улаанбаатарт багшийн сургуульд ирж суралцсан боловч өвчний учир хоёрдугаар ангиасаа гарч хөдөө нутагт акттай байгаад 1945 оны 7 сараас 1947 оны 6 сар хүртэл Говь-Алтай аймгийн Бигэр сумын бага сургуульд багш хичээлийн эрхлэгч хавсарч хийж байгаад 6-р сараас 8-р сар хүртэл томилолтоор аймгийн гэгээрлийн хэлтэст байцаагчийн ажил хийсэн. Тэгээд намар нь намын шинэ дээд хүчний сургуульд орон 1950 онд төгссөн. 1950 оны 7 сараас 1951 оны 3 сар хүртэл намын төв хорооны үйлдвэр тээврийн хэлтэст зааварлагч, 1951 оны 3 сараас 1952 оны 8 сар хүртэл мөн газрын редколлект хянагч, 1952 оны 8 сараас 1955 оны 2 сар хүртэл Монгол – Зөвлөлтийн Найрамдлын Нийгэмлэгт лектор, зааварлагч, хэлтсийн эрхлэгч зэрэг ажлыг томилолтоор хийж байсан. 1955 оны 2 сараас 1959 оны 2 сар хүртэл Монгол – Зөвлөлтийн найрамдлын нийгэмлэгийн төв Зөвлөлийн нарийн бичгийн дарга, орлогч даргын ажлыг сонгуулиар хийж явсан.  1959 оны 2 сараас 8 сар хүртэл кино-үйлдвэрт баримтат киноны редактораар ажиллаж байсан.  Тэгээд Москвад киноны дээд сургуульд орж суралцсан. 1956-1957 онуудад соёлын төлөөлөгчөөр, соёлын хэлэлцээр хийхээр 2 удаа Зөвлөлт улсад явсан. Би багшийн сургуульд байхдаа 1944 оны 3 сард МХЗЭ-д, Намын шинэ хүчний дээд сургуульд байхдаа 1948 оны 10 сарын 25-нд МАХН-д элссэн. 1955 онд эвлэлээс нас хэтэрч гарсан. Мөн 1948 онд үйлдвэрчний эвлэлийн гишүүн, цэрэгт явж байгаагүй. Нам, ард түмэнд харш ямар нэгэн хэрэгт оролцож байгаагүй. Эцэг эхээс долуулаа төрснөөс нэг нь нас барж, одоо дүү Цэрэндулам Улаанбаатарт бага эмч, Ичинхорлоо Говь-Алтайд бага эмч хийдэг. Дүү Ядамдоржийгоо ээжийг нас бармагц айлд үрчлүүлсэн бөгөөд одоо Архустайн сургуулийн комбинатад багшилдаг. Дүү Намжил мөн энд хүүхдийн сүрьегийн больницад сувилагч хийдэг. Өөрийн ам бүл 7. 1954 онд Улаанбаатрын харьяат Цамцын Лхамсүрэнтэй гэр бүл болсон.  Одоо 5 хүүхэдтэй. Эхнэр Анагаах Ухааны дээд сургуульд деканы нарийн бичгийн дарга, 3 хүүхэд сургуульд, 1 хүүхэл яслид, хамгийн том нь цэрэгт, Солонго гэртээ байдаг. Би өөрөө сургуулийн зуны амралтаар кино үйлдвэрт ажиллаж байсан бөгөөд 1961-62 онд ар гэрийн гачигдлаар сургуулиас чөлөө авч найруулагчаар ажиллалаа. 1965 онд кино үйлдвэрийн даргаар томилогдож 1968 оны 9 сар хүртэл ажиллаад одоо мэргэжлийнхээ ажил болох кино найруулагчаа хийж байна. 1967 онд Зөвлөлт улстай хамтарч хийсэн “Төгсгөл” киноны ерөнхий найруулагчаар ажилласан. '''Түүхээ үнэн зөв бичсэн Ж.Бунтар. 1968 оны 11 сарын 19.'''}} == Бүтээлүүд == ===Уран сайхны кино=== *[[Элбэг дээл]] - 1960 он - зохиол *[[Төгсгөл]] - 1967 он *[[Далайд дусал нэмэр]] - 1970 он *[[Нар хиртсэн жил]] - 1974 он *[[Эх бүрдийн домог]] - 1975 он *[[Давааны цаана даваа]] - 1977 он *[[Үүрийн цолмон (кино)|Үүрийн цолмон]] - 1979 он *[[Гэрлэж амжаагүй явна]] - 1981 он *[[Гарьд магнай]] - 1983 он *[[Газарчин]] - 1983 он *[[Галын урсгал]] - 1985 он *[[Ирж яваа цаг]] - 1986 он *[[Тод магнай]] - 1990 он *[[Булингар (Монгол кино)|Булингар]] - 1992 он *[[Халаасны өрөө]] - 1994 он *[[Цэц магнай]] - 1995 он * ===Баримтат кино === * 1965 он “Зудын тухай” 2 бүлэг * 1971 он Д.Сүхбаатар * 1972 он Өнөөдрийн Төв аймаг * 1972 он Ардын эрхт монгол улс * 1979 он Хувьсгалт Афганистаны анхны баяр. Найруулагч – Ж.Бунтар, Ц.Наваан * 1980 он Афганистан * 1984 он Залуу Монгол ===Найруулсан орчуулгын кино === * 1964 – Хүний төлөө * 1970 – 042 хаана байна * 1976- Тэд эх ороныхоо төлөө тулалдсан юм. 2-р анги * 1977 – Бидний үүрэг хариуцлага * 1978 – Сүүн цагаан сэтгэл * 1978 – Чилийг нөмөрсөн шөнө * 1978 – Кадкиныг бүгдээрээ мэднэ * 1978 – Домогийн удиртгал * 1979 – Дороос ирсэн дохио * 1980 – Тавь дахь улирал * 1980 – Сибирийн дууль 2-р анги * 1980- Туршин нисэгч 1 , 2-р анги * 1981- Хүн ба далай, 1982- Эргүүл * 1982 – Хайр булаам бүсгүй * 1983 – Хувираагүй сэтгэл * 1983 – Дунд л сурвал боллоо * 1983 –Женекийн танго * 1984 – Анна Павловна 1,2 –р анги * 1984 – Байлдагчийн сэтгэл * 1984 – Серапим ба бусад хүмүүс * 1985 – Аврал 1,2-р анги * 1985 – Сингапур хүрэх багийхан * 1986 – Хайрын дуудлага * 1986- Түгшүүрт өглөө * 1987 – Одессын баатарууд 2-р анги * 1990 – Эртний уулсын домог * 1990 – Алдагдсан тэвчээр * 1991 –Царайлаг эр * 1991- [[Зуурдын учрал]] ===Дууны Шүлэг === * 1962 -  [[Хөхөө гэрлэх дөхлөө]] * 1968 - [[Нийслэл хүү]] * 1977 - [[Дэгдээхэй нас]] * 1981 - [[Гэрлэж амжаагүй явна]] == Дурсамж == '''“Нар хиртсэн жил” киноны зураглаач УГЗ , Төрийн шагналт , Зураглаач [[Луузаншаравын Шаравдорж]] дурсахдаа:'''  “ Ж.Бунтар гуай зураглаачийн  шинэлэг санааг их дэмжиж зөвшөөрдөг. Уран сайхны кино бол бүх эвлүүлэг, зураг авалтын төлөвлөгөө бүгд бэлэн болж байж сая зургандаа гардаг. Гэсэн хэдий ч тухайн үеийн нөхцөл байдалд тааруулан төлөвлөгөөний дагуу биш зураг бас авах тохиолдол их бий. Нар хиртсэн жил киноны тухайд Чулуун хүүгийн нэг план бий. Тэрийг орой авах ёстой байсан боловч надад олон төрлийн гэрэл байхгүй учраас цаад байгалийг гэрэлтүүлэж чадахгүй . Тэгэхээр зэрэг нар буугаад тэнгэрийн хаяа улайгаад ирхэд  плёнкондоо тааруулаад авъя гэхэд Бунтар гуай ойлгож түүнд тааруулаж жүжигчнээ тавьж өгч байх жишээтэй. Ер нь найруулагч нар зураглаачийн ажлыг сайн ойлгож хамтарч ажиллавал зохиол номоор, кино бүтэмжтэй болдог.” '''Кино найруулагч МУАЖ [[Гомбожавын Жигжидсүрэн]] дурсахдаа:''' Энийг л нэг үзэгчдэд , ирээдүйд хэрэгтэй юм болов уу гэсэн бодол тээж явдаг. Нар хиртсэн жил бол ахуйгаараа тоглохоос гадна монгол үг хэллэгийн онцлогийг их сайхан харуулж хийж чадсан кино. '''Урлаг судлаач , сэтгүүлч [[Дэмчигдоржийн Мягмарсүрэн]] дурсахдаа:''' Их нийтэч зантай, тэгсэн мөртлөө өндөр шаардлага тавьдаг. Жүжигчдээ болон хамтран оролцож байгаа хүмүүсээ нэг зорилго санаанд нэгтгэж чаддаг. '''МУГЖ [[Нацагдоржийн Батцэцэг]] дурсахдаа:''' Би Газарчин кинон дээр морь малтай их харьцаж тоглодог. Тэр үед Ж.Бунтар найруулагч жүжигчинд тавих анхаарал, уран бүтээлийн баг доторх эв нэгдэл, хүмүүсийн ажиллах орчин нөхцөл, ойлголцох байдал маш их анхаардаг байсан. Жүжигчдийг хөгшин залуу гэж голдоггүй, бүгдийг ойлгомтой тайлбарлаж өгдөг. '''СТА жүжигчин [[Бямбажавын Базаррагчаа]] дурсахдаа:''' Миний жүжигчин болох замд нэлээн том түлхэц өгсөн. Би Ж.Бунтар найруулагчтай хоёр кинон дээр ажиллаж байхад цаг үеийн байдлыг их мэдэрдэг, жүжигчидтэй их нийтэч, гэхдээ зургийн талбай дээр өндөр шаардлага тавьдаг. Нэг их уурлаад байдаггүй, хэлсэн, гаргасан, тавьсан бүтээл нь гайхамшигтай болдог. '''“Гарьд магнай МУСК”-ны Удвал буюу О.Уранчимэг:''' Анх пробонд орход ерөнхий найруулагч Ж.Бунтар гуай “Аав ээж чинь юу хийдэг хүмүүс вэ?  Чи хаана өссөн, морь унаж чадах уу? Дээл өмсдөг үү” гээд энгийн зүйлүүд асууж байсан . Тэгээд л тэнцээд явахад Ж.Бунтар найруулагч “жаран ес”-тэй давхиж ирээд аав ээж хоёрт батламж өгөөд намайг авч явсныг мартдаггүй. Ерөнхий найруулагчийн гэргий П.Долгорсүрэн эгч намайг дэргэдээ авсан. Үндсэндээ би ерөнхий найруулагчийн гэрт хуваарилагдсан. Ижий ааваас минь батламжилж авсан учир намайг дэргэдээ авсан байх. Түүнээс эрэгтэй, эмэгтэй жүжигчдийн гэр тусдаа байна. -Та хоёрын хоорондын харилцаа хөндий байна, бие биеэ хайр сэтгэлийн харцаар харахгүй байна, харц тулгарахгүй байна, чиний амны хайрцаг буруу уншигдаад байна, үгээ дутуу хэлж байна гээд зураг авалтыг цөөнгүй удаа зогсоож байсан. Ямар сайндаа Бунтар гуай уурлаад намайг буцаах дээрээ тулдаг юм. “Чи тоглож чадахгүй нь, буц” гэхэд нь миний санаа амарсан гэж жигтэйхэн. “Тэгье, би гэртээ буцъя, ямар сайн юм” гэж бодлоо. Тэгтэл “Харин чи Соёлын яамны энэ кинонд зарцуулсан нэг сая төгрөгийг төлнө дөө” гэдэг юм. Тэр үеийн сая төгрөг гэдэг чинь санаанд багтамгүй их мөнгө биз дээ. Тэр их мөнгийг төлөөд яаж буцах билээ. Соёлын яамны зөвлөлөөр миний дүр батлагдахад С.Удвал гуай, Э.Оюун гуай хоёр намайг ихэд дэмжсэн юм билээ. Бунтар гуай надад уурласан ч чамд сайн тал их байна гэсэн. Анагаахын оюутан гэдэг аливаад маш хариуцлагатай ханддаг, алдаагаа засах тэсвэр тэвчээр, сэтгэл зүйтэй гэдгийг дуулгасан юм. -Ж.Бунтар гуай “Гарьд магнай”-н дараа хийсэн нэг кинондоо тоглооч гэж хэлж байсан. Тэр нь “Ирж яваа цаг” кино байсан санагдана. Сүүлд мань хүн бас хэлдэг байсан. Би чамайг түүхэн кинонд тоглуулна, дарьганга эмэгтэй гэж ямар байдгийг чамаар үзүүлнэ гэнэ. Харамсалтай нь тэр киногоо хийж чадаагүй байх. Надад Багшийн дээдийн киноны ангийн хуваарь өгч болох юм гэж хэлж байсан. Жүжигчин Н.Батцэцэг Их сургуулийн орос хэлний ангийн оюутан байхдаа “Эх бүрдийн домог”-т тоглоод дараа нь кино драмын ангид орсон. Ийм замаар чи явах уу гэхэд нь би зөвшөөрөөгүй. '''УГЗ Зураач [[Пүрэвийн Цогзол|П.Цогзол]]:''' 1958 онд П.Цогзол Москвагийн Кино урлагийн дээд сургуулийн гуравдугаар курст сурч байхад  шинэхэн оюутан Бунтар нэгдүгээр дамжаанд сурахаар ирж байсан. Өөрөөр хэлбэл бид хоёр нэг тогоонд чанагдсан “боорцгууд”. Хожим хамтарч “Нар хиртсэн жил”, “Эх бүрдийн домог” киног хийхдээ ёстой л гар нийлж ажилласан.Найруулагч Ж.Бунтар гуайн тухай ярихад хамтран ажиллаж байсан нөхөд нь “ноён нуруутай, чадалтай, хамт ажиллаж байгаа нөхдийнхөө төлөө бүхнээ зориулдаг, ямар ч асуудалд голтой ханддаг” гэсэн нэг л дурсамж ярих юм билээ. Мэргэжлийнх нь тухайд “Кино хийх бүрдээ ахиж байсан. Зарим хүмүүс нэг л байрандаа байгаад байдаг бол Бунтар мэргэжлийн жолоогоо чанга атгаж явсан хүн шүү. Ажлыг яаж ийгээд аргалах, халтуурдах гэдэггүй үнэн сэтгэлээс ханддаг. Мэргэжилдээ сэтгэлээсээ дурласан хүн. Дээр нь өндөр боловсролтой. Кино үйлдвэрийнхэн Бунтарыг Бунтарчук гэдэг байсан юм. Оросын нэрт найруулагч С.Бондарчук, Ж.Бунтар хоёр нэг багшийн шавь нар юм шүү дээ. == Гавьяа Шагнал == * Алтан гадас одон * Ардын хувьсгалын 40, 50, 60 жилийн ойн медаль * Соёлын тэргүүний ажилтан * 1990 онд БНМАУ¬ын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн цол<ref name="touristinfocenter">{{cite web|title=Жамьянгийн Бунтар|url=http://mongol-kino.mn/uranbuteelchid/%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D1%83%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80|website=|accessdate=2018 оны 3 сарын 31}}</ref> == Дэлгэрэнгүй сурвалж == {{reflist}} == Цахим холбоос == * {{imdb name|0120563|Жамьянгийн Бунтар}} * [https://www.kinopoisk.ru/name/338622/ Жамьянгийн Бунтар [[КиноПоиск]]] {{DEFAULTSORT:Бунтар, Жамьянгийн}} [[Ангилал:Жамьянгийн Бунтар| ]] [[Ангилал:Монголын кино зохиолч]] [[Ангилал:Монголын кино найруулагч]] [[Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Бигэрийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1928 онд төрсөн]] [[Ангилал:1997 онд өнгөрсөн]] ng1vfmqrkx36pk358m2uf8syk0764oj 874440 874396 2026-10-28T08:29:24Z Zorigt 49 874440 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Жамьян Бунтар | зураг = | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = | тайлбар = | төрсөн_огноо = {{birth date|1928|3|19}} | төрсөн_газар = [[Монгол улс]], [[Говь-Алтай]], [[Бигэр сум]], Хажидын Хаяа | жинхэнэ_нэр = | нас_барсан_огноо = {{death date and age|1997|7|1|1928|3|19}} | нас_барсан_газар = Улсын 2-р эмнэлэг | үндэстэн =Монгол | төгссөн_сургууль = [[Бүх Холбоотын Кино Урлагийн Дээд сургууль|БХКУДС]] | бусад_нэр = | алдаршсан_хувь_нэмэр =Гарьд магнай, Тод магнай, Эх бүрдийн домог | ажил_мэргэжил = кино найруулагч, зохиолч | эхнэр_(нөхөр) =Жамцын Лхамсүрэн<br/>Пүрэвийн Долгорсүрэн | хүүхэд =Гарьд | вэбсайт = | гарын_үсэг = }} ''' Жамьянгийн Бунтар ''' ([[Говь-Алтай]] аймгийн [[Бигэр сум]]ын нутагт “Хажидын хаяа” гэдэг газар 1928 оны 3-р сарын 19-нд төрж, [[1997]] оны 7-р сарын 1-нд нас барсан) нь Монгол Улсын [[Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн]], кино найруулагч. == Намтар == Ж. Бунтар 1928 онд [[Говь-Алтай]] аймгийн [[Бигэр сум]]ын нутагт “Хажидын хаяа” гэдэг газар малчин Д.Жамьянгийн ууган хүү болж төрсөн. * 1938 онд төрсөн сумынхаа сайн дурын бага сургууль байгуулагдахад орж суралцаад, 1939 онд Чандмань сумын бага сургуульд суралцан, улмаар 1943 онд Багш нарыг бэлтгэх сургуульд суралцан, 1945 оноос Бигэр сумын бага сургуульд багшаар ажиллажээ. * 1947 онд Говь-Алтай аймгийн гэгээрлийн хэлтэст сургуулийн хэрэг эрхэлсэн байцаагч хийсэн. * 1947-1950 онд Намын шинэ хүчний дээд сургууль * 1959-1963 онд 3ХУ-ын Бүх Холбоотын Кино Урлагийн Дээд сургуулийг уран сайхны киноны найруулагчийн мэргэжлээр тус тус дүүргэжээ. * 1945 оноос Говь-Алтай аймагт бага сургуулийн багш, аймгийн гэгээрлийн хэлтэст байцаагч, * 1950 оноос [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-ын Төв Хороонд зааварлагч, * 1952 оноос М3НН-т лектор, хэлтсийн эрхлэгч, * 1955 оноос орлогч дарга, нарийн бичгийн дарга, * 1963 оноос Монгол кино үйлдвэрт редактор, найруулагч, үйлдвэрийн дарга, ерөнхий найруулагчаар тус тус ажилласан.<ref name="touristinfocenter">{{cite web|title=Жамьянгийн Бунтар|url=http://mongol-kino.mn/uranbuteelchid/%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D1%83%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80|website=|accessdate=2018 оны 3 сарын 31}}</ref> * 1965 оны 9-р сарын нэгэнд Ж.Бунтар Монгол кино үйлдвэрийн даргаар томилогдон ажиллажээ. 1968 онд чөлөөлөгдөн уран сайхны киноны найруулагчаар ажиллан олон сайхан кино бүтээсэн байна. == Гурван үеийн намтар == {{Quote| I.Өвгүүдийн талаар – Миний эцгийн эх Дашбал гэгч хүн байсан бөгөөд тэр хүн ядуугийн учир миний эцгийг нутгийн эмэгтэй Норжин гэгчид үрчлүүлжээ. Дашбал нь голдуу айлд зарцлагдах зэргээр амьдарч байжээ. Норжин нь мал тарианы талаар ажиллаж амьдарч байгаад намайг гарахаас өмнө нас барсан юм гэнэ билээ. Эмэг эх Дашбэл 1956 онд нас барсан. Өвгүүдийн талаар өөр мэдэх, сонссон зүйлгүй. II.Эцэг эхийн талаар – Миний эцэг Жамъян малчин эмэгтэй Дашбалын анхдугаар хүү болж 1908 онд төржээ. Эхийнхээ гар дээр өсөж байгаад нутгийн малчин эмэгтэй Норжинд үрчлэгджээ. Тэгээд Норжингийнхаа гар дээр өсөж мал маллах, тариа тарих зэрэг ажил хийж яваад 20 насандаа нутгийн эмэгтэй Цэвэлийн Янжмаатай гэр бүл болжээ. Ингэж толгой дааж амьдрах замд ороод мөн л мал маллах, тариа тарих ойр зуурын дарх хийх зэргээр амьдарч ирсэн байна. Миний эцэг эхийн амьдарч ирсэн зам нь тэр л үеийн жирийн малчны нэгэн хэвийн амьдрал байлаа.   Миний эцэг мяндаг тушаалгүй, хийдэд суудаггүй лам байгаад 1922 онд сайн дураараа хар болжээ. Миний эцэг 1943 оноос 1949 он хүртэл бага сумын мал эмнэлэгийн санитар, багийн худалдааны агент зэрэг ажил хийж байсан. Түүнд гавьяа, шийтгэл аль аль нь байхгүй. Цэргийн алба хааж байгаагүй. Одоо нийслэл хотод ажилгүй, миний дүү нарын хамт амьдарч байдаг. Миний эх Янжмаа 1947 онд өвчнөөр нас барсан. Ойрын хамаатнаас авга ах Дэмбэрэл, нагац эгч Намсрайжав нар Говь-Алтай аймгийн Бигэр суманд нэгдлийн малчин бөгөөд тус бүр гэр бүлтэй. III.Миний өөрийн түүх – Би 1928 оны 3 сарын 19-нд одоогийн Говь-Алтай аймгийн Бигэр сумын нутагт Хажидын хаяа гэдэг газар  Жамъянгийн гэр бүлийн анхдугаар хүү болж төржээ. 10 нас хүртэл эцэг эхийн гар дээр өсөж байгаад 1938 онд тус суманд байгуулагдсан ардын сайн дурын бага сургуульд суралцаж байгаад дараа жил нь мөн аймгийн Чандмань сум дахь бага сургуульд шилжин суралцаж 1943 онд уул сургуулиа төгсгөж ирээд Улаанбаатарт багшийн сургуульд ирж суралцсан боловч өвчний учир хоёрдугаар ангиасаа гарч хөдөө нутагт акттай байгаад 1945 оны 7 сараас 1947 оны 6 сар хүртэл Говь-Алтай аймгийн Бигэр сумын бага сургуульд багш хичээлийн эрхлэгч хавсарч хийж байгаад 6-р сараас 8-р сар хүртэл томилолтоор аймгийн гэгээрлийн хэлтэст байцаагчийн ажил хийсэн. Тэгээд намар нь намын шинэ дээд хүчний сургуульд орон 1950 онд төгссөн. 1950 оны 7 сараас 1951 оны 3 сар хүртэл намын төв хорооны үйлдвэр тээврийн хэлтэст зааварлагч, 1951 оны 3 сараас 1952 оны 8 сар хүртэл мөн газрын редколлект хянагч, 1952 оны 8 сараас 1955 оны 2 сар хүртэл Монгол – Зөвлөлтийн Найрамдлын Нийгэмлэгт лектор, зааварлагч, хэлтсийн эрхлэгч зэрэг ажлыг томилолтоор хийж байсан. 1955 оны 2 сараас 1959 оны 2 сар хүртэл Монгол – Зөвлөлтийн найрамдлын нийгэмлэгийн төв Зөвлөлийн нарийн бичгийн дарга, орлогч даргын ажлыг сонгуулиар хийж явсан.  1959 оны 2 сараас 8 сар хүртэл кино-үйлдвэрт баримтат киноны редактораар ажиллаж байсан.  Тэгээд Москвад киноны дээд сургуульд орж суралцсан. 1956-1957 онуудад соёлын төлөөлөгчөөр, соёлын хэлэлцээр хийхээр 2 удаа Зөвлөлт улсад явсан. Би багшийн сургуульд байхдаа 1944 оны 3 сард МХЗЭ-д, Намын шинэ хүчний дээд сургуульд байхдаа 1948 оны 10 сарын 25-нд МАХН-д элссэн. 1955 онд эвлэлээс нас хэтэрч гарсан. Мөн 1948 онд үйлдвэрчний эвлэлийн гишүүн, цэрэгт явж байгаагүй. Нам, ард түмэнд харш ямар нэгэн хэрэгт оролцож байгаагүй. Эцэг эхээс долуулаа төрснөөс нэг нь нас барж, одоо дүү Цэрэндулам Улаанбаатарт бага эмч, Ичинхорлоо Говь-Алтайд бага эмч хийдэг. Дүү Ядамдоржийгоо ээжийг нас бармагц айлд үрчлүүлсэн бөгөөд одоо Архустайн сургуулийн комбинатад багшилдаг. Дүү Намжил мөн энд хүүхдийн сүрьегийн больницад сувилагч хийдэг. Өөрийн ам бүл 7. 1954 онд Улаанбаатрын харьяат Цамцын Лхамсүрэнтэй гэр бүл болсон.  Одоо 5 хүүхэдтэй. Эхнэр Анагаах Ухааны дээд сургуульд деканы нарийн бичгийн дарга, 3 хүүхэд сургуульд, 1 хүүхэл яслид, хамгийн том нь цэрэгт, Солонго гэртээ байдаг. Би өөрөө сургуулийн зуны амралтаар кино үйлдвэрт ажиллаж байсан бөгөөд 1961-62 онд ар гэрийн гачигдлаар сургуулиас чөлөө авч найруулагчаар ажиллалаа. 1965 онд кино үйлдвэрийн даргаар томилогдож 1968 оны 9 сар хүртэл ажиллаад одоо мэргэжлийнхээ ажил болох кино найруулагчаа хийж байна. 1967 онд Зөвлөлт улстай хамтарч хийсэн “Төгсгөл” киноны ерөнхий найруулагчаар ажилласан. '''Түүхээ үнэн зөв бичсэн Ж.Бунтар. 1968 оны 11 сарын 19.'''}} == Бүтээлүүд == ===Уран сайхны кино=== *[[Элбэг дээл]] - 1960 он - зохиол *[[Төгсгөл]] - 1967 он *[[Далайд дусал нэмэр]] - 1970 он *[[Нар хиртсэн жил]] - 1974 он *[[Эх бүрдийн домог]] - 1975 он *[[Давааны цаана даваа]] - 1977 он *[[Үүрийн цолмон (кино)|Үүрийн цолмон]] - 1979 он *[[Гэрлэж амжаагүй явна]] - 1981 он *[[Гарьд магнай]] - 1983 он *[[Газарчин]] - 1983 он *[[Галын урсгал]] - 1985 он *[[Ирж яваа цаг]] - 1986 он *[[Тод магнай]] - 1990 он *[[Булингар (Монгол кино)|Булингар]] - 1992 он *[[Халаасны өрөө]] - 1994 он *[[Цэц магнай]] - 1995 он * ===Баримтат кино === * 1965 он “Зудын тухай” 2 бүлэг * 1971 он Д.Сүхбаатар * 1972 он Өнөөдрийн Төв аймаг * 1972 он Ардын эрхт монгол улс * 1979 он Хувьсгалт Афганистаны анхны баяр. Найруулагч – Ж.Бунтар, Ц.Наваан * 1980 он Афганистан * 1984 он Залуу Монгол ===Найруулсан орчуулгын кино === * 1964 – Хүний төлөө * 1970 – 042 хаана байна * 1976- Тэд эх ороныхоо төлөө тулалдсан юм. 2-р анги * 1977 – Бидний үүрэг хариуцлага * 1978 – Сүүн цагаан сэтгэл * 1978 – Чилийг нөмөрсөн шөнө * 1978 – Кадкиныг бүгдээрээ мэднэ * 1978 – Домогийн удиртгал * 1979 – Дороос ирсэн дохио * 1980 – Тавь дахь улирал * 1980 – Сибирийн дууль 2-р анги * 1980- Туршин нисэгч 1 , 2-р анги * 1981- Хүн ба далай, 1982- Эргүүл * 1982 – Хайр булаам бүсгүй * 1983 – Хувираагүй сэтгэл * 1983 – Дунд л сурвал боллоо * 1983 –Женекийн танго * 1984 – Анна Павловна 1,2 –р анги * 1984 – Байлдагчийн сэтгэл * 1984 – Серапим ба бусад хүмүүс * 1985 – Аврал 1,2-р анги * 1985 – Сингапур хүрэх багийхан * 1986 – Хайрын дуудлага * 1986- Түгшүүрт өглөө * 1987 – Одессын баатарууд 2-р анги * 1990 – Эртний уулсын домог * 1990 – Алдагдсан тэвчээр * 1991 –Царайлаг эр * 1991- [[Зуурдын учрал]] ===Дууны Шүлэг === * 1962 -  [[Хөхөө гэрлэх дөхлөө]] * 1968 - [[Нийслэл хүү]] * 1977 - [[Дэгдээхэй нас]] * 1981 - [[Гэрлэж амжаагүй явна]] == Дурсамж == '''“Нар хиртсэн жил” киноны зураглаач УГЗ , Төрийн шагналт , Зураглаач [[Луузаншаравын Шаравдорж]] дурсахдаа:'''  “ Ж.Бунтар гуай зураглаачийн  шинэлэг санааг их дэмжиж зөвшөөрдөг. Уран сайхны кино бол бүх эвлүүлэг, зураг авалтын төлөвлөгөө бүгд бэлэн болж байж сая зургандаа гардаг. Гэсэн хэдий ч тухайн үеийн нөхцөл байдалд тааруулан төлөвлөгөөний дагуу биш зураг бас авах тохиолдол их бий. Нар хиртсэн жил киноны тухайд Чулуун хүүгийн нэг план бий. Тэрийг орой авах ёстой байсан боловч надад олон төрлийн гэрэл байхгүй учраас цаад байгалийг гэрэлтүүлэж чадахгүй . Тэгэхээр зэрэг нар буугаад тэнгэрийн хаяа улайгаад ирхэд  плёнкондоо тааруулаад авъя гэхэд Бунтар гуай ойлгож түүнд тааруулаж жүжигчнээ тавьж өгч байх жишээтэй. Ер нь найруулагч нар зураглаачийн ажлыг сайн ойлгож хамтарч ажиллавал зохиол номоор, кино бүтэмжтэй болдог.” '''Кино найруулагч МУАЖ [[Гомбожавын Жигжидсүрэн]] дурсахдаа:''' Энийг л нэг үзэгчдэд , ирээдүйд хэрэгтэй юм болов уу гэсэн бодол тээж явдаг. Нар хиртсэн жил бол ахуйгаараа тоглохоос гадна монгол үг хэллэгийн онцлогийг их сайхан харуулж хийж чадсан кино. '''Урлаг судлаач , сэтгүүлч [[Дэмчигдоржийн Мягмарсүрэн]] дурсахдаа:''' Их нийтэч зантай, тэгсэн мөртлөө өндөр шаардлага тавьдаг. Жүжигчдээ болон хамтран оролцож байгаа хүмүүсээ нэг зорилго санаанд нэгтгэж чаддаг. '''МУГЖ [[Нацагдоржийн Батцэцэг]] дурсахдаа:''' Би Газарчин кинон дээр морь малтай их харьцаж тоглодог. Тэр үед Ж.Бунтар найруулагч жүжигчинд тавих анхаарал, уран бүтээлийн баг доторх эв нэгдэл, хүмүүсийн ажиллах орчин нөхцөл, ойлголцох байдал маш их анхаардаг байсан. Жүжигчдийг хөгшин залуу гэж голдоггүй, бүгдийг ойлгомтой тайлбарлаж өгдөг. '''СТА жүжигчин [[Бямбажавын Базаррагчаа]] дурсахдаа:''' Миний жүжигчин болох замд нэлээн том түлхэц өгсөн. Би Ж.Бунтар найруулагчтай хоёр кинон дээр ажиллаж байхад цаг үеийн байдлыг их мэдэрдэг, жүжигчидтэй их нийтэч, гэхдээ зургийн талбай дээр өндөр шаардлага тавьдаг. Нэг их уурлаад байдаггүй, хэлсэн, гаргасан, тавьсан бүтээл нь гайхамшигтай болдог. '''“Гарьд магнай МУСК”-ны Удвал буюу О.Уранчимэг:''' Анх пробонд орход ерөнхий найруулагч Ж.Бунтар гуай “Аав ээж чинь юу хийдэг хүмүүс вэ?  Чи хаана өссөн, морь унаж чадах уу? Дээл өмсдөг үү” гээд энгийн зүйлүүд асууж байсан . Тэгээд л тэнцээд явахад Ж.Бунтар найруулагч “жаран ес”-тэй давхиж ирээд аав ээж хоёрт батламж өгөөд намайг авч явсныг мартдаггүй. Ерөнхий найруулагчийн гэргий П.Долгорсүрэн эгч намайг дэргэдээ авсан. Үндсэндээ би ерөнхий найруулагчийн гэрт хуваарилагдсан. Ижий ааваас минь батламжилж авсан учир намайг дэргэдээ авсан байх. Түүнээс эрэгтэй, эмэгтэй жүжигчдийн гэр тусдаа байна. -Та хоёрын хоорондын харилцаа хөндий байна, бие биеэ хайр сэтгэлийн харцаар харахгүй байна, харц тулгарахгүй байна, чиний амны хайрцаг буруу уншигдаад байна, үгээ дутуу хэлж байна гээд зураг авалтыг цөөнгүй удаа зогсоож байсан. Ямар сайндаа Бунтар гуай уурлаад намайг буцаах дээрээ тулдаг юм. “Чи тоглож чадахгүй нь, буц” гэхэд нь миний санаа амарсан гэж жигтэйхэн. “Тэгье, би гэртээ буцъя, ямар сайн юм” гэж бодлоо. Тэгтэл “Харин чи Соёлын яамны энэ кинонд зарцуулсан нэг сая төгрөгийг төлнө дөө” гэдэг юм. Тэр үеийн сая төгрөг гэдэг чинь санаанд багтамгүй их мөнгө биз дээ. Тэр их мөнгийг төлөөд яаж буцах билээ. Соёлын яамны зөвлөлөөр миний дүр батлагдахад С.Удвал гуай, Э.Оюун гуай хоёр намайг ихэд дэмжсэн юм билээ. Бунтар гуай надад уурласан ч чамд сайн тал их байна гэсэн. Анагаахын оюутан гэдэг аливаад маш хариуцлагатай ханддаг, алдаагаа засах тэсвэр тэвчээр, сэтгэл зүйтэй гэдгийг дуулгасан юм. -Ж.Бунтар гуай “Гарьд магнай”-н дараа хийсэн нэг кинондоо тоглооч гэж хэлж байсан. Тэр нь “Ирж яваа цаг” кино байсан санагдана. Сүүлд мань хүн бас хэлдэг байсан. Би чамайг түүхэн кинонд тоглуулна, дарьганга эмэгтэй гэж ямар байдгийг чамаар үзүүлнэ гэнэ. Харамсалтай нь тэр киногоо хийж чадаагүй байх. Надад Багшийн дээдийн киноны ангийн хуваарь өгч болох юм гэж хэлж байсан. Жүжигчин Н.Батцэцэг Их сургуулийн орос хэлний ангийн оюутан байхдаа “Эх бүрдийн домог”-т тоглоод дараа нь кино драмын ангид орсон. Ийм замаар чи явах уу гэхэд нь би зөвшөөрөөгүй. '''УГЗ Зураач [[Пүрэвийн Цогзол|П.Цогзол]]:''' 1958 онд П.Цогзол Москвагийн Кино урлагийн дээд сургуулийн гуравдугаар курст сурч байхад  шинэхэн оюутан Бунтар нэгдүгээр дамжаанд сурахаар ирж байсан. Өөрөөр хэлбэл бид хоёр нэг тогоонд чанагдсан “боорцгууд”. Хожим хамтарч “Нар хиртсэн жил”, “Эх бүрдийн домог” киног хийхдээ ёстой л гар нийлж ажилласан.Найруулагч Ж.Бунтар гуайн тухай ярихад хамтран ажиллаж байсан нөхөд нь “ноён нуруутай, чадалтай, хамт ажиллаж байгаа нөхдийнхөө төлөө бүхнээ зориулдаг, ямар ч асуудалд голтой ханддаг” гэсэн нэг л дурсамж ярих юм билээ. Мэргэжлийнх нь тухайд “Кино хийх бүрдээ ахиж байсан. Зарим хүмүүс нэг л байрандаа байгаад байдаг бол Бунтар мэргэжлийн жолоогоо чанга атгаж явсан хүн шүү. Ажлыг яаж ийгээд аргалах, халтуурдах гэдэггүй үнэн сэтгэлээс ханддаг. Мэргэжилдээ сэтгэлээсээ дурласан хүн. Дээр нь өндөр боловсролтой. Кино үйлдвэрийнхэн Бунтарыг Бунтарчук гэдэг байсан юм. Оросын нэрт найруулагч С.Бондарчук, Ж.Бунтар хоёр нэг багшийн шавь нар юм шүү дээ. == Гавьяа Шагнал == * Алтан гадас одон * Ардын хувьсгалын 40, 50, 60 жилийн ойн медаль * Соёлын тэргүүний ажилтан * 1990 онд БНМАУ¬ын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн цол<ref name="touristinfocenter">{{cite web|title=Жамьянгийн Бунтар|url=http://mongol-kino.mn/uranbuteelchid/%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D1%83%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80|website=|accessdate=2018 оны 3 сарын 31}}</ref> == Дэлгэрэнгүй сурвалж == {{reflist}} == Цахим холбоос == * {{imdb name|0120563|Жамьянгийн Бунтар}} * [https://www.kinopoisk.ru/name/338622/ Жамьянгийн Бунтар [[КиноПоиск]]] {{DEFAULTSORT:Бунтар, Жамьянгийн}} [[Ангилал:Жамьянгийн Бунтар| ]] [[Ангилал:Монголын кино зохиолч]] [[Ангилал:Монголын кино найруулагч]] [[Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Бигэрийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1928 онд төрсөн]] [[Ангилал:1997 онд өнгөрсөн]] il75jtqb15of717ipxxx4ou8xw86nyi 0 83008 874423 874349 2026-10-28T07:38:35Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-57242-86|~2026-57242-86]] ([[User talk:~2026-57242-86|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Chongkian|Chongkian]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 810409 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''[[Төв аймаг|Төв]] аймгийн [[Угтаалцайдам сум]]ын ерөнхий боловсролын сургууль''' нь 1933 оны 10-р сарын 23-нд байгуулагдсан бөгөөд Монгол улсын ерөнхий боловсролын сургууль юм. Анх Халиугчин Боролзой уулын хошуунд 23 хүүхэд, 2 багштай, тэнхимийн сургууль нэртэйгээр хичээллэж эхлэн, анхны захирлаар З.Дамба гэдэг хүн ажиллаж байжээ. Улмаар 1939 онд бага сургууль байгуулагдаж захирлаар нь Э.Жүрмэддорж, багшаар нь С.Шарав нар ажиллаж байв. 1964 онд бүрэн бус дунд сургууль болон өргөжиж, 1988 онд 10 жилийн дунд сургууль болжээ. Тус сургуулийн захирлаар З.Дамба, Э.Жүрмэддорж, н.Шагдар, Т.Дашдорж, н.Гунгаа, н.Цэрэн, н.Дамбажанцан, н.Цэдэнсодном, З.Мөнхдалай, З.Сунрав, М.Мэндбаяр, Я.Дүгэр, Л.Жавзан, Ш.Бямбажав, Л.Бавуу, С.Оджаргал, Д.Раах, П.Дашгэлэг, Г.Алтангэрэл, Б.Туяацэцэг нар ажиллаж байсны дээр 1973-1992 онуудад ажиллаж байсан Зулын Сунрав тус сургуулийг Улсын тэргүүний сургуулийн зэрэгт хүргэж, аж ахуй зохион байгуулалтын талаар бэхжүүлж улсад 2 удаа, 1981, 1985 онуудад тэргүүн байрт шалгарсан юм. Энэ амжилтаа бататган 2003, 2005, 2009, 2011 онд дахин улсын тэргүүний сургуулиар шалгарч байв. ==Төгсөгчид== *[[Чойжинжавын Дугарсүрэн]] - Хөдөлмөрийн баатар, комбайнч *[[Цэрэндайшийн Цэрэн-Очир]] - Хөдөлмөрийн баатар, комбайнч *[[Лувсанжамцын Цогзолмаа]] - Хөдөлмөрийн баатар, ардын жүжигчин *[[Дагвацэрэнгийн Хадбаатар]] - Үндэсний бөхийн улсын аварга *[[Цэрэндоржийн Балдорж]] - Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, сэтгүүлч *[[Жамбалын Мягмарсүрэн]] - Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, сэтгүүлч *[[Загдын Түмэнжаргал]] - Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, яруу найрагч [[Ангилал:Төв аймгийн дунд сургууль]] [[Ангилал:1933 онд байгуулагдсан]] {{Mongolia-stub}} {{school-stub}} esdyp177knchzu071g50qak9tm6qekx 0 107030 874380 874256 2026-10-28T02:23:56Z Zorigt 49 874380 wikitext text/x-wiki {{Short description|Combined military forces of Israel}} {{Инфобокс зэвсэгт хүчин | name = Израилын Батлан хамгаалах хүчин | native_name = {{Noitalics|{{nobold|צבא הגנה לישראל}}}} | image = [[File:Badge of the Israeli Defense Forces 2022 version.svg|165px|alt=IDF Emblem, containing a sword wrapped in an olive branch inside a Star of David]] | alt = | caption = [[Израилын Батлан хамгаалах хүчний сүлд|Сүлд]] | image2 = [[File:Flag of the Israel Defense Forces.svg|border|190px]] | caption2 = Далбаа | alt2 = ИБХХ-ний сүлд болон Израилын далбааг дүрсэлсэн ИБХХ-ний далбаа | motto = | founded = {{Start date and age|1948|05|26}} | current_form = | disbanded = | branches = {{unbulletedlist|{{army|Израил}}|{{air force|Израил}}|{{navy|Израил}}}} | headquarters = | flying_hours = | website = {{URL|https://www.idf.il/en/|idf.il}} <!-- Leadership --> | commander-in-chief = | commander-in-chief_title = | chief minister = {{flagicon image|Flag of the Prime Minister of Israel.svg}} [[Биньямин Нетаньяху]] | chief minister_title = [[Израилын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] | minister = {{flagicon image|Flag of Israel Minister of Defence.svg}} [[Исраэль Кац]] | minister_title = [[Израилийн Батлан хамгаалахын сайд|Батлан хамгаалахын сайд]] | chief_of_staff = {{flagicon image|Flag of IDF Chief of Staff.svg}} [[Эяль Замир]] | chief_of_staff_title = [[Жанжин штабын дарга (Израил)|Жанжин штабын дарга]] <!-- Manpower --> | age = 17 | conscription = 24–34 сар | active = 169,500<ref name="IISS2023">{{cite book |title=The Military Balance 2023 |author=International Institute for Strategic Studies |date=2023-02-15 |publisher=Routledge |location=London |page=331 |isbn=9781032508955}}</ref> | ranked = | reserve = 465,000<ref name="IISS2023" /> | deployed = <!-- Financial --> | amount = {{USD|46.5 billion|link=yes}} (2024)<ref name="SIPRI2024">{{cite web |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2025-04/2504_fs_milex_2024.pdf |title=Trends in World Military Expenditure, 2024 |date=2025-04 |publisher=Stockholm International Peace Research Institute |access-date=2026-10-26}}</ref><br />(дэлхийн хэмжээнд 12 дугаарт) | percent_GDP = 8.8% (2024)<ref name="SIPRI2024" /> <!-- Industrial --> | domestic_suppliers = {{bulletedlist|[[Israel Aerospace Industries]]|[[Israel Military Industries]]|[[Israel Weapon Industries]]|[[Elbit Systems]]|[[Elisra]]|[[Elta Systems|Elta]]|[[Rafael Advanced Defense Systems]]|[[Israel Shipyards]]}} | foreign_suppliers = {{bulletedlist|{{flag|Америкийн Нэгдсэн Улс}}|{{flag|Герман}}|{{flag|Итали}}|{{flag|Нэгдсэн Хаант Улс}}|{{flag|Франц}}|{{flag|Энэтхэг}}}} | imports = | exports = <!-- Related articles --> | history = [[Израил–Палестины мөргөлдөөн]] <small>(1948–одоо)</small><br />[[1948 оны Араб–Израилын дайн]] <small>(1948–1949)</small><br />[[Хариу үйлдлийн ажиллагаа]] <small>(1951–1956)</small><br />[[Суэцийн хямрал]] <small>(1956)</small><br />[[Зургаан өдрийн дайн]] <small>(1967)</small><br />[[Элэгдлийн дайн]] <small>(1967–1970)</small><br />[[Йом Киппурын дайн]] <small>(1973)</small><br />[[1978 оны Өмнөд Ливаны мөргөлдөөн|Литани ажиллагаа]] <small>(1978)</small><br />[[1982 оны Ливаны дайн]] <small>(1982–1985)</small><br />[[Өмнөд Ливаны мөргөлдөөн (1982–2000)|Өмнөд Ливаны мөргөлдөөн]] <small>(1985–2000)</small><br />[[Анхны Интифада]] <small>(1987–1993)</small><br />[[Хоёрдугаар Интифада]] <small>(2000–2005)</small><br />[[2006 оны Ливаны дайн]] <small>(2006)</small><br />[[Газын дайн (2008–2009)]] <small>(2008–2009)</small><br />[[2012 оны Газын дайн]] <small>(2012)</small><br />[[2014 оны Газын дайн]] <small>(2014)</small><br />[[2021 оны Израил–Палестины хямрал]] <small>(2021)</small><br />[[Газын дайн]] <small>(2023–одоо)</small><br />[[2024 оны Израилын Ливан руу хийсэн довтолгоо|Израилын Ливан руу хийсэн довтолгоо]] <small>(2024)</small><br />[[Израилын Сири рүү хийсэн довтолгоо (2024–одоо)|Израилын Сири рүү хийсэн довтолгоо]] <small>(2024–одоо)</small><br />[[Арван хоёр өдрийн дайн|Иран–Израилын дайн]] <small>(2025)</small><br />[[2026 оны Ираны дайн]] <small>(2026–одоо)</small><br />[[Израилын Батлан хамгаалах хүчний явуулсан цэргийн ажиллагаанууд|Бусад]] | ranks = [[Израилын Батлан хамгаалах хүчний цол]] }} '''Израилын Батлан хамгаалах хүчин''' (еврей хэлээр צבא הגנה לישראל, ''Цва ха-Хагана ле-Йисраэль''), товчоор '''ЦАХАЛ''' (צה"ל) нь [[Израил]] улсын зэвсэгт хүчин юм. Тус байгууллага нь хуурай замын цэрэг, нисэх хүчин, тэнгисийн цэргийн хүчнээс бүрддэг бөгөөд улсын батлан хамгаалах, цэргийн аюулгүй байдал, дайчилгаа болон цэргийн ажиллагааг хариуцдаг. Израилын Батлан хамгаалах хүчин нь Израилын засгийн газрын эрх мэдэлд захирагддаг. Израилын ''Цэргийн тухай үндсэн хууль''-д зэвсэгт хүчний дээд командлал нь Жанжин штабын даргад харьяалагдах бөгөөд Жанжин штабын дарга нь засгийн газрын эрх мэдэлд, Батлан хамгаалахын сайдад захирагдахаар заасан байдаг.<ref name="BasicLaw">{{cite web |url=https://main.knesset.gov.il/EN/activity/documents/BasicLawsPDF/BasicLawTheMilitary.pdf |title=Basic-Law: The Military |publisher=The Knesset}}</ref> 2025 оны 3 дугаар сарын 5-нд [[Эяль Замир]] Израилын Батлан хамгаалах хүчний Жанжин штабын даргаар томилогдсон.<ref name="Zamir">{{cite web |url=https://mod.gov.il/en/press-releases/press-room/defense-minister-katz-congratulates-lt-gen-eyal-zamir-on-appointment-as-24th-idf-chief-of-the-general-staff |title=Defense Minister Katz Congratulates Lt. Gen. Eyal Zamir on Appointment as 24th IDF Chief of the General Staff |date=2025-03-05 |publisher=Israel Ministry of Defense}}</ref> == Түүх == === Байгуулагдсан нь === Израилын Батлан хамгаалах хүчин 1948 оны 5 дугаар сарын 26-нд байгуулагдсан. Израилын түр засгийн газрын тэргүүн, Батлан хамгаалахын сайд [[Давид Бен-Гурион]] нэгдсэн зэвсэгт хүчин байгуулах тушаал гаргаж, өмнө нь үйл ажиллагаа явуулж байсан еврей зэвсэгт байгууллагуудыг шинэ улсын армид нэгтгэх үйл явцыг эхлүүлжээ.<ref name="IDFHistory">{{cite web |url=https://archives.mod.gov.il/sites/English/Exhibitions/David_Ben_Gurion_and_the_IDF/Pages/The-establishment-of-the-IDF.aspx |title=The establishment of the IDF |publisher=Israel Ministry of Defense Archives}}</ref> Шинэ зэвсэгт хүчний үндсэн бүрэлдэхүүнд [[Хагана]], түүний харьяа [[Пальмах]], мөн [[Иргун]] болон [[Лехи]] байгууллагын гишүүд багтсан. Эдгээр байгууллага нь Британийн мандатын үеийн Палестин дахь улс төр, цэргийн нөхцөлд өөр өөр үүрэг гүйцэтгэж байсан бөгөөд Израил улс байгуулагдсаны дараа нэгдсэн командлалд шилжүүлэх үйл явц өрнөсөн юм. 1948 оны 5 дугаар сарын 14-нд Израил тусгаар тогтнолоо тунхагласны дараа бүс нутгийн дайн өргөжиж, шинээр байгуулагдсан улс зэвсэгт хүчнээ нэгдсэн бүтэцтэй болгох шаардлагатай болсон. 1948–1949 оны дайны үеэр ЦАХАЛ-ын бүтэц, командлал, хангалтын тогтолцоо үе шаттайгаар бүрэлдсэн.<ref name="IDFWar">{{cite web |url=https://www.idf.il/en/mini-sites/wars-and-operations/israels-war-of-independence-1948/ |title=Israel's War of Independence, 1948 |publisher=Israel Defense Forces}}</ref> === 1948–1949 оны дайн ба дараагийн хөгжил === 1948–1949 оны дайны дараа ЦАХАЛ улсын байнгын зэвсэгт хүчин болон хөгжиж, цэргийн сургалт, нөөц хүчний зохион байгуулалт, зэвсэглэл болон командлалын бүтцээ өргөжүүлсэн. Дараагийн хэдэн арван жилд Израилын зэвсэгт хүчин бүс нутгийн хэд хэдэн томоохон зэвсэгт мөргөлдөөнд оролцсон. 1956 оны Суэцийн хямрал, 1967 оны [[Зургаан өдрийн дайн]], 1967–1970 оны Элэгдлийн дайн, 1973 оны Йом Киппурын дайн зэрэг нь армийн зохион байгуулалт, тагнуул, агаарын болон хуурай замын ажиллагааны хөгжилд нөлөөлсөн. 1973 оны дайны дараа тагнуулын мэдээлэл, дайчилгаа, командлалын шийдвэр гаргалтын тогтолцоонд өөрчлөлт оруулах асуудал онцгой анхаарал татсан. 1982 оны Ливаны дайны дараа ЦАХАЛ Ливанд удаан хугацаанд цэргийн байрлал хадгалж, 2000 онд Өмнөд Ливанаас гарсан. 2006 оны Ливаны дайн, Газын зурваст явуулсан цэргийн ажиллагаанууд болон бусад мөргөлдөөн нь хуурай замын цэрэг, нисэх хүчин, тагнуулын байгууллагуудын хамтын ажиллагаанд нөлөөлжээ. 2023 оны 10-р сарын 7-нд ХАМАС Израилын өмнөд хэсэгт довтолсны дараа Газын дайн эхэлсэн. Үүний дараа Израилын арми Газын зурваст цэргийн ажиллагаа явуулж, Ливаны хил орчмын мөргөлдөөн болон Ирантай холбоотой бүс нутгийн сөргөлдөөнд оролцсон. Эдгээр ажиллагаа нь хүний амь нас, энгийн иргэдийн аюулгүй байдал, хүмүүнлэгийн нөхцөл байдал болон олон улсын эрх зүйн талаар маргаан үүсгэсэн. == Зохион байгуулалт == ЦАХАЛ нь хуурай замын цэрэг, нисэх хүчин, тэнгисийн цэргийн хүчнээс бүрддэг. Эдгээр салбар нь Жанжин штабын нэгдсэн удирдлагын дор ажилладаг бөгөөд ажиллагааны төлөвлөлт, тагнуул, хангалт, сургалт, хүний нөөц болон технологийн хөгжлийн чиглэлээр хамтран ажилладаг. === Хуурай замын цэрэг === Хуурай замын цэрэг нь явган цэрэг, хуягт цэрэг, их буу, байлдааны инженер, тагнуул болон бусад дэмжлэгийн нэгжүүдийг багтаадаг. Түүний үндсэн үүрэгт улсын хуурай газрын хил хамгаалах, газар дээрх цэргийн ажиллагаа явуулах, дайчилгааны үед нөөц хүчийг зохион байгуулах зэрэг багтана. Хуурай замын цэргийн байлдааны хүчин чадал нь танк, хуягт тээвэрлэгч, их буу, явган цэргийн зэвсэг болон мэдээлэл холбооны системд тулгуурладаг. Тоног төхөөрөмжийн төрөл, тоо хэмжээ нь шинэчлэл, худалдан авалт болон ашиглалтаас гаргах шийдвэрээс хамааран өөрчлөгддөг. === Нисэх хүчин === Израилын нисэх хүчин нь агаарын хамгаалалт, агаарын тагнуул, цэргийн тээвэр, сургалт болон агаараас цохилт өгөх ажиллагааг хариуцдаг. Тус салбар нь сөнөөгч онгоц, нисдэг тэрэг, тээврийн нисэх онгоц, нисгэгчгүй нисэх төхөөрөмж болон агаарын довтолгооноос хамгаалах системүүдтэй. Агаарын хүчний ажиллагаа нь хуурай замын болон тэнгисийн цэргийн нэгжүүдтэй уялдан явагддаг. Мөн радарын систем, тагнуулын мэдээлэл, холбоо болон командлалын дэд бүтэц нь агаарын ажиллагааны чухал бүрэлдэхүүн юм. === Тэнгисийн цэрэг === Тэнгисийн цэрэг нь Израилын Газар дундын тэнгис болон Улаан тэнгистэй холбогдох далайн орчны аюулгүй байдлыг хангах үүрэгтэй. Үүнд эргийн хамгаалалт, далайн замын аюулгүй байдал, тэнгисийн тагнуул болон далайн цэргийн ажиллагаа багтана. Тус салбар нь эргүүлийн хөлөг, пуужинт завь, шумбагч онгоц болон бусад тэнгисийн платформ ашигладаг. Тэнгисийн цэргийн үйл ажиллагаа нь далайн худалдаа, эргийн байгууламж болон улсын батлан хамгаалах хэрэгцээтэй холбоотой. === Жанжин штаб === Жанжин штаб нь зэвсэгт хүчний нэгдсэн төлөвлөлт, цэргийн бодлого хэрэгжүүлэх, ажиллагааг зохицуулах, нөөц болон байнгын хүчний бэлэн байдлыг хангах үүрэгтэй. Жанжин штабын даргыг засгийн газар Батлан хамгаалахын сайдын санал болгосноор томилдог.<ref name="BasicLaw" /> ЦАХАЛ-ын удирдлагын бүтэц нь иргэний төрийн эрх мэдэлд захирагдах зарчимд тулгуурладаг. Батлан хамгаалахын сайд нь зэвсэгт хүчнийг засгийн газрын өмнөөс хариуцдаг бол Жанжин штабын дарга нь цэргийн командлалын дээд албан тушаалтан юм. == Хүний нөөц ба хугацаат цэргийн алба == Израилын батлан хамгаалах тогтолцоонд хугацаат цэргийн алба болон нөөц хүчний дайчилгаа чухал байр суурь эзэлдэг. Цэргийн албаны үүрэг, чөлөөлөлт, хойшлуулалт болон алба хаах хугацааг хууль, захиргааны шийдвэрээр зохицуулдаг.<ref name="BasicLaw" /> Цэргийн албанд татагдах нас, алба хаах хугацаа нь тухайн хүний хүйс, иргэний болон оршин суугчийн статус, албаны төрөл, хуульд заасан чөлөөлөлтөөс хамааран ялгаатай байж болно. Иймээс бүх иргэн ижил нөхцөлөөр заавал алба хаадаг гэж ерөнхийлөн тайлбарлах нь зохимжгүй. Израилын нөөц хүчний тогтолцоо нь байнгын алба хаагчдаас гадна өмнө нь цэргийн алба хаасан хүмүүсийг шаардлагатай үед дахин дайчлах боломж олгодог. Томоохон мөргөлдөөн, үндэсний хэмжээний онцгой нөхцөлд нөөц хүчний дайчилгаа нь армийн бие бүрэлдэхүүнийг нэмэгдүүлэх гол арга хэрэгсэл болдог. Эмэгтэйчүүд Израилын зэвсэгт хүчинд алба хаадаг бөгөөд тэдний үүрэг, алба хаах хугацаа нь албаны төрөл болон холбогдох зохицуулалтаас хамаарна. Израилын араб иргэдийн ихэнх нь хугацаат цэргийн албанд ерөнхий журмаар татагддаггүй боловч сайн дурын алба хаах боломжтой. Друз болон черкес гаралтай эрэгтэйчүүдэд өөр зохицуулалт үйлчилдэг. == Зэвсэглэл ба батлан хамгаалах үйлдвэрлэл == Израилын Батлан хамгаалах хүчин нь дотоодын батлан хамгаалах үйлдвэр болон гадаадын нийлүүлэгчдээс авдаг зэвсэг, техник, технологийг ашигладаг. Дотоодын үйлдвэрлэлд нисэх онгоц, радар, пуужингийн систем, нисгэгчгүй төхөөрөмж, харилцаа холбоо, электроник болон кибер аюулгүй байдлын шийдлүүд багтдаг. Израилын батлан хамгаалах салбарт дараах компаниуд чухал байр суурь эзэлдэг: *[[Israel Aerospace Industries]] — нисэх онгоц, сансрын технологи болон нисгэгчгүй төхөөрөмж. *[[Elbit Systems]] — электроник, тагнуул, холбоо болон цэргийн систем. *[[Rafael Advanced Defense Systems]] — пуужингийн болон агаарын довтолгооноос хамгаалах технологи. *[[Israel Weapon Industries]] — явган цэргийн зэвсэг. *[[Israel Shipyards]] — тэнгисийн цэргийн болон бусад зориулалтын хөлөг онгоц. *[[Elta Systems]] — радар, мэдрэгч болон электрон систем. Израилын зэвсэгт хүчин мөн гадаадын зэвсэг үйлдвэрлэгчидтэй хамтран ажилладаг. АНУ нь Израилын батлан хамгаалах салбарын гол түншүүдийн нэг бөгөөд цэргийн тусламж, зэвсгийн нийлүүлэлт болон хамтарсан технологийн хөтөлбөрүүдэд оролцдог. Бусад улсын нийлүүлэлт нь зэвсгийн төрөл, худалдан авалтын гэрээ болон тухайн үеийн батлан хамгаалах бодлогоос хамаарна. == Цэргийн төсөв == Стокхольмын Олон улсын энх тайвны судалгааны хүрээлэнгийн (SIPRI) мэдээллээр Израилын цэргийн зардал 2024 онд ойролцоогоор 46.5 тэрбум ам.долларт хүрч, дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 8.8 хувьтай тэнцсэн байна.<ref name="SIPRI2024" /> Цэргийн зардалд бие бүрэлдэхүүний цалин, тоног төхөөрөмж худалдан авах, засвар үйлчилгээ, ажиллагааны зардал, цэргийн судалгаа ба хөгжүүлэлт зэрэг багтдаг. Жил бүрийн батлан хамгаалах төсөв болон SIPRI-ийн цэргийн зардлын тооцоолол нь хамрах хүрээгээрээ ялгаатай байж болно. Иймээс төсвийн албан ёсны тоо болон олон улсын харьцуулсан үнэлгээг хооронд нь шууд адилтгаж болохгүй. == Нийгэм, боловсрол ба технологийн нөлөө == Израилын цэргийн алба нь тус улсын нийгэм, улс төр, боловсрол, эдийн засаг болон технологийн салбарт нөлөө үзүүлдэг. Цэргийн алба хаах явцад зарим хүн техникийн сургалт, удирдлага, логистик, мэдээллийн технологи болон бусад мэргэжлийн туршлага хуримтлуулдаг. Цэргээс халагдсан хүмүүсийн зарим нь эдгээр ур чадвараа иргэний хөдөлмөрийн зах зээлд ашигладаг. ЦАХАЛ-ын боловсролын хөтөлбөрүүдэд бичиг үсэг, ерөнхий боловсрол, мэргэжлийн сургалт болон нийгэмд дасан зохицох чиглэлийн санаачилгууд багтсаар ирсэн. Гэхдээ цэргийн албаны боловсролын нөлөө нь хүн бүрд ижил байдаггүй бөгөөд тухайн хүний үүрэг, сургалт, алба хаасан хугацаанаас хамаардаг. Цэргийн технологийн салбарт радар, холбоо, тагнуул, нисгэгчгүй төхөөрөмж болон кибер аюулгүй байдлын чиглэлээр хөгжүүлсэн шийдлүүд нь иргэний салбарын технологийн хөгжилтэй харилцан нөлөөлдөг. Үүний зэрэгцээ цэргийн технологийн хэрэглээ, экспорт болон хяналтын асуудал нь олон нийтийн болон олон улсын хэлэлцүүлгийн сэдэв болдог. == Үйл ажиллагаа ба олон улсын эрх зүйн асуудал == Израилын Батлан хамгаалах хүчин нь улсын хил хамгаалах, цэргийн ажиллагаа явуулах, дайчилгаа зохион байгуулах зэрэг үүрэгтэй. Гэвч Израил–Палестины мөргөлдөөн болон бүс нутгийн бусад зэвсэгт мөргөлдөөнд оролцсон үйл ажиллагаа нь энгийн иргэдийн хохирол, хүмүүнлэгийн тусламжийн хүртээмж, эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр дэх цэргийн ажиллагаа болон олон улсын хүмүүнлэгийн эрх зүйн хэрэгжилтийн талаар маргаан дагуулдаг. Зэвсэгт мөргөлдөөний үед талууд энгийн иргэд болон цэргийн байг ялгах, довтолгооны үед урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах, шархадсан хүмүүс болон олзлогдогсодтой харьцах зэрэг олон улсын хүмүүнлэгийн эрх зүйн үүрэг хүлээдэг. ЦАХАЛ-ын тодорхой ажиллагааны хууль ёсны байдал, үр дагаврын талаархи үнэлгээ нь тухайн үйл явдал, нотлох баримт, холбогдох эрх зүйн шалгуураас хамаардаг. == Оролцсон дайн ба цэргийн ажиллагаа == ЦАХАЛ нь 1948 онд байгуулагдсанаасаа хойш олон дайн, цэргийн ажиллагаа болон зэвсэгт мөргөлдөөнд оролцсон. Үүнд: *[[1948 оны Араб–Израилын дайн]] (1948–1949) *[[Хариу үйлдлийн ажиллагаа]] (1951–1956) *[[Суэцийн хямрал]] (1956) *[[Зургаан өдрийн дайн]] (1967) *[[Элэгдлийн дайн]] (1967–1970) *[[Йом Киппурын дайн]] (1973) *[[1978 оны Өмнөд Ливаны мөргөлдөөн|Литани ажиллагаа]] (1978) *[[1982 оны Ливаны дайн]] (1982) *[[Өмнөд Ливаны мөргөлдөөн (1982–2000)]] (1985–2000) *[[Анхны Интифада]] (1987–1993) *[[Хоёрдугаар Интифада]] (2000–2005) *[[2006 оны Ливаны дайн]] (2006) *[[Газын дайн (2008–2009)]] (2008–2009) *[[2012 оны Газын дайн]] (2012) *[[2014 оны Газын дайн]] (2014) *[[2021 оны Израил–Палестины хямрал]] (2021) *[[Газын дайн]] (2023–одоо) *[[2024 оны Израилын Ливан руу хийсэн довтолгоо|Ливантай холбоотой цэргийн ажиллагаа]] *(2024) *[[Израилын Сири рүү хийсэн довтолгоо (2024–одоо)|Сиритэй холбоотой цэргийн ажиллагаа]] (2024–одоо) *[[Арван хоёр өдрийн дайн|Иран–Израилын дайн]] (2025) *[[2026 оны Ираны дайн]] (2026) Эдгээр үйл явдлын шалтгаан, явц, үр дагаврын талаар улс орон, талууд болон судлаачдын тайлбар ялгаатай байж болно. Түүхэн үйл явдлыг тайлбарлахдаа найдвартай эх сурвалж, тухайн үеийн нөхцөл байдал болон холбогдох талуудын байр суурийг хамтад нь авч үзэх шаардлагатай. == Мөн үзэх == *[[Израил]] *[[Израилын Батлан хамгаалахын сайд]] *[[Израилын Батлан хамгаалах хүчний цол]] *[[Израил–Палестины мөргөлдөөн]] *[[Израилын батлан хамгаалах үйлдвэрлэл]] == Эшлэл == {{Reflist}} {{Израилын талаарх сэдвүүд}} [[Ангилал:Израилын Батлан Хамгаалах Хүчин| ]] [[Ангилал:1948 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Израилын зэвсэгт хүчин| ]] scau2cv9y8vynfi8bm337pmnww7nlsl 0 111009 874385 874252 2026-10-28T02:29:38Z Zorigt 49 874385 wikitext text/x-wiki {{Хууль тогтоох байгууллага |нэр=Исландын Парламент |уг_нутгийн_нэр=Alþingi Íslendinga |seats1_title=Нам |seats1='''Засгийн газар''' *{{Color box|#EA0038|border=darkgray}} [[Социал-Демократ Холбоо]] *{{Color box|#FF7D14|border=darkgray}} [[Шинэчлэлтийн нам (Исланд)|Шинэчлэлтийн нам]] *{{Color box|#FFCA3E|border=darkgray}} [[Ардын нам (Исланд)|Ардын нам]] '''Сөрөг хүчин болон бусад намууд''' *{{Color box|#00ADEF|border=darkgray}} [[Тусгаар Тогтнолын нам (Исланд)|Тусгаар Тогтнолын нам]] *{{Color box|#002169|border=darkgray}} [[Төв нам (Исланд)|Төв нам]] *{{Color box|#A0D067|border=darkgray}} [[Прогрессив нам (Исланд)|Прогрессив нам]] |ирэх_сонгууль1=[[2028 он|2028 оны]] 11 сарын 25-наас өмнө |цахим_хаяг=[https://www.althingi.is www.althingi.is] |хуран_чуулах_газар=Alþingishúsið, [[Рейкьявик]], [[Исланд]] |session_room=Alþingi_2012-07.JPG |өнгөрсөн_сонгууль1=[[2024 он|2024 оны]] 11 сарын 30 |бүтэц_бүрэлдэхүүн1_зургийн_хэмжээ=270px |бүтэц_бүрэлдэхүүн1=Althing_2019.svg |гишүүний_тоо=63 |нам2= |дарга2= |дарга_эсвэл2=Парламентын дарга |хэдэн_танхимтай=Нэг танхим |сүлд_зураг= |одоогийн_ээлжийн_нэр= }} '''Альтинг''' ([[Исланд хэл|исландаар]] ''Alþingi'') нь [[Исланд]] улсын үндэсний парламент бөгөөд тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага юм. Альтинг нь 930 онд байгуулагдсан түүхтэй бөгөөд дэлхийн хамгийн эртний парламентын байгууллагуудын нэг гэж тооцогддог.<ref name="eu-oldest">{{cite web |title=A short history of Alþingi – the oldest parliament in the world |url=http://europa.eu/youth/is/article/61/4215_en |website=europa.eu |publisher=The European Union |access-date=7 April 2017 }}</ref><ref name="cnbc-oldest">{{cite news |last1=Meredith |first1=Sam |title=World's oldest parliament poised for radical Pirates to takeover |url=https://www.cnbc.com/2016/10/28/worlds-oldest-parliament-poised-for-radical-pirates-to-takeover.html |access-date=7 April 2017 |work=CNBC |date=28 October 2016 }}</ref> Альтинг нь анх [[Þingvellir]] буюу Тингведлир хэмээх газарт байгуулагдсан. Тус чуулган нь эрт үед хууль тогтоох, маргаан шийдвэрлэх, улс орны нийтлэг асуудлыг хэлэлцэх үүрэгтэй байв. 1262–1264 оны хооронд Исланд Норвегийн хааны эрх мэдэлд орсон боловч Альтинг тодорхой хэлбэрээр үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлжээ. 1800 онд Альтингийг татан буулгасан боловч 1844 онд дахин байгуулж, 1845 оноос [[Рейкьявик]] хотод хуралдаж эхэлсэн байна.<ref>{{cite web |last1=Sigurðardóttir |first1=Heiða María |last2=Emilsson |first2=Páll Emil |title=Hvenær var Alþingi stofnað? |url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=5268 |website=visindavefur.is |publisher=Vísindavefurinn |access-date=7 April 2017 }}</ref> Өнөөгийн парламентын ордон болох ''Alþingishúsið'' нь 1881 онд баригдсан. Тус барилга нь Рейкьявик хотын Аустюрвёллүр талбайд байрладаг бөгөөд Исландын улс төр, түүхийн чухал дурсгалт байгууламжийн нэг юм.<ref>{{cite news |title=ALÞINGISHÚSIÐ – ÁGRIP AF BYGGINGARSÖGU ÞESS |url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3278359 |access-date=7 April 2017 |work=Morgunblaðið |date=24 April 1949 }}</ref> Исланд 1944 онд бүгд найрамдах улс болсноос хойш Альтинг нь тус улсын парламентын тогтолцооны үндсэн байгууллага болон ажиллаж байна. Парламент нь хууль батлах, улсын төсвийг хэлэлцэх, засгийн газрын үйл ажиллагаанд хяналт тавих болон олон нийтийн ашиг сонирхлыг төлөөлөх үүрэгтэй. == Түүх == === Байгуулагдсан нь === Альтингийг 930 онд Исландын эртний суурьшигчид болон нутгийн удирдагчдын оролцоотойгоор Тингведлирт байгуулсан гэж үздэг. Тухайн үед Исланд төвлөрсөн хаант засаглалгүй байсан тул нийтлэг хууль, заншил, маргаан шийдвэрлэх асуудлыг чуулганаар хэлэлцдэг байжээ. Эртний Альтинг нь өнөөгийн парламенттай ижил бүтэцтэй байгаагүй. Харин хууль тогтоох, шүүхийн маргаан шийдвэрлэх болон улс орны нийтлэг асуудлыг зохицуулахад чиглэсэн чуулган байсан юм. === Норвеги болон Данийн эрх мэдлийн үе === XIII зуунд Исланд Норвегийн хааны эрх мэдэлд орсны дараа Альтингийн улс төрийн үүрэг өөрчлөгджээ. Дараа нь Исланд Данийн хаант улсын эрх мэдлийн хүрээнд орж, парламентын бие даасан байдал хязгаарлагдсан. 1800 онд Альтингийг татан буулгасан нь Исландын улс төрийн уламжлалт байгууллагын үйл ажиллагаанд томоохон өөрчлөлт авчирсан. === Сэргээн байгуулалт === 1843 онд Альтингийг сэргээн байгуулах шийдвэр гарч, 1844 онд сонгууль зохион байгуулжээ. Парламент 1845 онд Рейкьявик хотод дахин хуралдсан бөгөөд эхний үед Данийн хаанд зөвлөх үүрэгтэй байв.<ref>{{cite web |last1=Sigurðardóttir |first1=Heiða María |last2=Emilsson |first2=Páll Emil |title=Hvenær var Alþingi stofnað? |url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=5268 |website=Vísindavefurinn |access-date=7 April 2017 }}</ref> 1874 онд Исланд өөрийн үндсэн хуулийг баталж, Альтингийн хууль тогтоох эрх мэдэл өргөжсөн. 1918 онд Исланд тусгаар тогтносон улс болсон бөгөөд 1944 оны 6 сарын 17-нд бүгд найрамдах улс болсноор Альтинг өнөөгийн парламентын үндсэн үүргийг хэрэгжүүлэх болсон. == Бүтэц, бүрэлдэхүүн == Альтинг нь нэг танхимтай парламент бөгөөд нийт 63 гишүүнтэй. Парламентын гишүүд дөрвөн жилийн хугацаатай сонгогддог боловч парламент хугацаанаасаа өмнө тарах боломжтой. Исландын парламентын сонгууль нь пропорционал төлөөллийн тогтолцоонд тулгуурладаг. Улс төрийн намууд сонгуулийн тойрог бүрд нэр дэвшигчдийн жагсаалт гаргаж, сонгогчдын саналын дагуу парламентын суудлыг хуваарилдаг.<ref>{{cite web |last1=Álvarez-Rivera |first1=Manuel |title=Election Resources on the Internet: Elections to the Icelandic Althing (Parliament) |url=http://www.electionresources.org/is/ |website=electionresources.org |publisher=Election Resources |access-date=10 April 2017 }}</ref> Парламентын дарга нь хуралдааныг удирдах, хэлэлцүүлгийн дэгийг сахиулах, парламентын өдөр тутмын үйл ажиллагааг зохицуулах үүрэгтэй. === Улс төрийн намууд === Альтингт олон улс төрийн нам төлөөлөлтэй байдаг. Намууд эдийн засаг, нийгмийн бодлого, байгаль орчин, эрүүл мэнд, боловсрол болон гадаад харилцааны асуудлаар өөр өөр байр суурь илэрхийлдэг. Сонгуулийн дараа парламентын олонхын дэмжлэг авахын тулд намууд эвсэл байгуулж, засгийн газар бүрдүүлж болно. Парламент дахь суудлын хуваарилалт нь сонгуулийн үр дүн болон парламентын бүрэн эрхийн хугацаанд гарсан өөрчлөлтөөс хамаардаг. ''Althing_2019.svg'' зураг нь 2019 оны парламентын бүтцийг харуулсан түүхэн зураг бөгөөд өнөөгийн суудлын хуваарилалтыг шууд илэрхийлэхгүй. == Парламентын чиг үүрэг == === Хууль тогтоох === Альтинг нь шинэ хууль батлах, хүчин төгөлдөр хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах, хууль хүчингүй болгох эрхтэй. Хуулийн төслийг хэлэлцүүлж, холбогдох хороодын санал, дүгнэлтэд үндэслэн шийдвэр гаргадаг. === Улсын төсөв === Парламент улсын төсөв болон төрийн санхүүжилттэй холбоотой асуудлыг хэлэлцэж, баталдаг. Төсвийн шийдвэр нь боловсрол, эрүүл мэнд, нийгмийн хамгаалал, дэд бүтэц болон бусад төрийн үйлчилгээний санхүүжилтэд нөлөөлдөг. === Засгийн газрын хяналт === Альтинг нь засгийн газрын үйл ажиллагаанд хяналт тавих, сайд нараас тайлбар авах, бодлогын хэрэгжилтийг хэлэлцэх эрхтэй. Парламентын гишүүд засгийн газрын шийдвэр болон төрийн байгууллагуудын үйл ажиллагааны талаар асуулт тавьж, хэлэлцүүлэг өрнүүлдэг. == Эмэгтэйчүүдийн төлөөлөл == Исландын эмэгтэйчүүдийн улс төрийн оролцоо XX зууны эхэн үеэс өргөжсөн. Эмэгтэйчүүд парламентын сонгуульд оролцох эрхтэй болсны дараа 1922 онд Ингибьёрг Х. Бьярнасон Альтингийн анхны эмэгтэй гишүүн болсон. Эмэгтэйчүүдийн парламент дахь төлөөлөл нэмэгдэхийн хэрээр жендэрийн тэгш байдал, гэр бүлийн бодлого, хөдөлмөр эрхлэлт болон нийгмийн хамгааллын асуудал парламентын хэлэлцүүлэгт чухал байр суурь эзлэх болсон. == Исландын улс төр дэх ач холбогдол == Альтинг нь Исландын ардчилсан тогтолцооны үндсэн байгууллагуудын нэг юм. Тус парламент нь иргэдийн улс төрийн оролцоог хангах, төрийн бодлогыг хэлэлцэх, хууль тогтоомжийг батлах болон засгийн газрын үйл ажиллагаанд хяналт тавихад чухал үүрэгтэй. 930 оноос эхэлсэн түүхэн уламжлал нь Исландын үндэсний өв, улс төрийн соёлын нэг хэсэг болсон. Гэхдээ эртний Альтингийн бүтэц, эрх мэдэл нь өнөөгийн парламентын тогтолцооноос ялгаатай байсныг анхаарах хэрэгтэй. == Мөн үзэх == *[[Исланд]] *[[Исландын улс төр]] *[[Исландын Ерөнхийлөгч]] *[[Исландын Ерөнхий сайд]] *[[Тингведлир]] *[[Парламентын засаглалын систем]] == Эх сурвалжууд == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Alþingi|Альтинг}}{{Wiktionary}} [[Ангилал:Исландын улс төр| ]] [[Ангилал:Парламент (Европ)]] [[Ангилал:Парламент улс орноор]] 2141t803goxttarkk7wuakv2lpcetp3 0 114974 874418 874294 2026-10-28T07:26:35Z Zorigt 49 874418 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | native_name = {{native name|de|Großherzogtum Mecklenburg-Strelitz}} | conventional_long_name = Мекленбург-Штрелицийн Их Гүнт Улс | common_name = Мекленбург-Штрелиц | government_type = [[Хаант засаг]] | status = Хараат бус холбооны улс | status_text = [[Германы Холбоо]]ны [[Германы Холбооны улсууд|гишүүн улс]] (1815–1866)<br />[[Хойд Германы Холбоо]]ны [[Хойд Германы Холбооны улсууд|гишүүн улс]] (1867–1871)<br />[[Германы эзэнт гүрэн|Германы эзэнт гүрний]] [[Германы эзэнт гүрний улсууд|холбооны улс]] (1871–1918) | year_start = 1815 | year_end = 1918 | event_start = Их гүнт улс болсон | date_start = 6 сарын 28 | event_end = [[Германы хувьсгал]] | date_end = 11 сарын 14 | p1 = Мекленбург-Штрелицийн Гүнт Улс | flag_p1 = Flagge Großherzogtümer Mecklenburg.svg | s1 = Мекленбург-Штрелицийн Чөлөөт Улс | flag_s1 = Flagge Großherzogtümer Mecklenburg.svg | image_flag = Flagge Großherzogtümer Mecklenburg.svg | image_coat = Coat of Arms of the Grand Duchy of Mecklenburg - Strelitz.svg | symbol_type = [[Мекленбург-Өрнө Помераны сүлд|Сүлд]] | image_map = {{Switcher|[[File:Mecklenburg-Strelitz in the German Reich (1871).svg|upright=1.15|frameless]]|[[Германы эзэнт гүрэн]] дэх Мекленбург-Штрелиц|[[File:Map-DB-Mecklenburg-Strelitz.svg|upright=1.15|frameless]]|[[Германы Холбоо]]н дахь Мекленбург-Штрелиц|default=3}} | image_map2 = Karte-Mecklenburg.png | map_caption2 = Мекленбург-Штрелицийн газрын зураг (шар) | capital = [[Нойштрелиц]] | common_languages = [[Герман хэл|Герман]], [[Доод Герман хэл|Доод Герман]] | religion = [[Мекленбургийн Евангелийн сүм|Мекленбург-Штрелиц мужийн сүм]] | leader1 = [[II Карл, Мекленбург-Штрелицийн Их Гүн|II Карл]] | leader2 = [[Георг, Мекленбург-Штрелицийн Их Гүн|Георг]] | leader3 = [[Фридрих Вильхельм, Мекленбург-Штрелицийн Их Гүн|Фридрих Вильхельм]] | leader4 = [[V Адольф Фридрих]] | leader5 = [[VI Адольф Фридрих]] | year_leader1 = 1815–1816 | year_leader2 = 1816–1860 | year_leader3 = 1860–1904 | year_leader4 = 1904–1914 | year_leader5 = 1914–1918 | title_leader = [[Мекленбургийн удирдагчдын жагсаалт|Их Гүн]] | today = [[Герман]] }} '''Мекленбург-Штрелиц''' ({{langx|de|Mecklenburg-Strelitz}}, {{IPA|ˈmeːklənbʊʁk ˈʃtʁeːlɪts}}; мөн ''Штрелиц'' буюу ''Штрелицийн орон'' гэж нэрлэдэг, {{langx|de|Strelitz, Strelitzer Land}}<ref>[http://www.lexikus.de/bibliothek/Deutsche-Erde-Wanderungen-durch-Mecklenburg/Strelitzer-Land-Neustrelitz Lexikus: Strelitzer Land – Neustrelitz], ''Deutsche Erde – Wanderungen durch Mecklenburg''.</ref>) нь 1815–1918 оны хооронд оршин тогтнож байсан Германы хойд хэсгийн их гүнт улс юм. Тус улс нь Мекленбургийн угсааны Штрелицийн салбарын захиргаанд байсан бөгөөд нийслэл нь [[Нойштрелиц]] хот байв. Мекленбург-Штрелицийн түүх 1701 онд Мекленбургийн газар нутгийг хувааснаар эхэлсэн. Тухайн үед Мекленбург-Штрелицийн Гүнт Улс нь [[Мекленбург-Шверин]]ээс тусдаа улс болон байгуулагджээ. 1815 оны [[Венийн конгресс]]ын үеэр тус гүнт улс их гүнт улсын зэрэглэлтэй болсон. Улмаар 1867 онд [[Хойд Германы Холбоо]]нд, 1871 онд [[Германы эзэнт гүрэн]]д нэгдсэн байна.<ref name="USH">{{cite web |title=Mecklenburg-Strelitz |url=https://history.state.gov/countries/mecklenburg-strelitz |website=Office of the Historian, U.S. Department of State |access-date=2026-10-27 }}</ref> Мекленбург-Штрелиц нь хөрш Мекленбург-Шверинтэй нэг угсааны захирагчтай байсан боловч тусдаа төрийн байгуулалт, нутаг дэвсгэртэй байв. Гэсэн хэдий ч хоёр их гүнт улс мужийн язгууртан, газар эзэмшигчид болон хотуудын төлөөллөөс бүрдсэн хамтарсан мужийн хуралтай байсан бөгөөд орчин үеийн утгаар бүрэн ардчилсан парламентын тогтолцоогүй байжээ.<ref>{{cite web |title=Constitutions of the German Empire and German States |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ef/Constitutions_of_the_German_empire_and_German_states_%28IA_cu31924030509735%29.pdf |access-date=2026-10-27 }}</ref> 1918 оны [[Германы хувьсгал]]ын үр дүнд Германы хаант засаглал нуран унаснаар Мекленбург-Штрелицийн Их Гүнт Улс төгсгөл болж, оронд нь [[Мекленбург-Штрелицийн Чөлөөт Улс]] байгуулагдсан юм.<ref>{{cite web |title=Aufbruch in die Demokratie. Landtage und Abgeordnete in Mecklenburg-Strelitz und Mecklenburg-Schwerin zwischen 1918 und 1920 |url=https://www.lpb-mv.de/nc/publikationen/detail/aufbruch-in-die-demokratie-landtage-und-abgeordnete-in-mecklenburg-strelitz-und-mecklenburg-schwerin-zwischen-1918-und-1920/ |website=Landeszentrale für politische Bildung Mecklenburg-Vorpommern |access-date=2026-10-27 }}</ref> == Түүх == === Мекленбург-Штрелицийн Гүнт Улс байгуулагдсан нь === Мекленбург-Штрелицийн улс төрийн түүх 1701 оны 3 дугаар сарын 8-нд байгуулсан Хамбургийн гэрээтэй холбоотой. Тус гэрээгээр Мекленбургийн газар нутгийг хувааж, Мекленбург-Штрелицийн Гүнт Улсыг тусдаа захиргаатай болгосон байна. Шинэ гүнт улсын анхны захирагч нь [[II Адольф Фридрих, Мекленбург-Штрелицийн Гүн|II Адольф Фридрих]] байв. Түүний эзэмшилд Ратцебургийн ванлиг, Штаргардын нутаг болон бусад газар багтаж байжээ.<ref>{{cite web |title=History of the House |url=https://mecklenburg-strelitz.org/history/history-of-the-house/ |website=House of Mecklenburg-Strelitz |access-date=2026-10-27 }}</ref> Мекленбург-Штрелиц нь Мекленбургийн угсааны өөр нэг салбарын захиргаанд байсан Мекленбург-Шверинтэй хөрш зэргэлдээ оршиж байв. Хоёр улсын төрийн байгуулалт, язгууртны эрх мэдэл, газар эзэмшлийн тогтолцоо хоорондоо төстэй байсан ч тэд тусдаа улс төрийн нэгжүүд байжээ. === 1815 оны Венийн конгресс === 1815 онд [[Наполеоны дайн]] дууссаны дараа болсон [[Венийн конгресс]]оор Мекленбург-Штрелицийн гүнт улсын зэрэглэлийг их гүнт улс болгон дээшлүүлэв. Тухайн үеийн захирагч [[II Карл, Мекленбург-Штрелицийн Их Гүн|II Карл]] 1815 оны 6 дугаар сарын 28-нд их гүнгийн цол хүртсэн байна.<ref>{{cite web |title=History of the House |url=https://mecklenburg-strelitz.org/history/history-of-the-house/ |website=House of Mecklenburg-Strelitz |access-date=2026-10-27 }}</ref> Ингэснээр Мекленбург-Штрелиц нь Германы Холбооны бүрэлдэхүүнд багтсан, өөрийн захирагчтай холбооны улс болов. Германы Холбоо нь Наполеоны дайны дараа Германы олон улсын хамтын ажиллагааг зохицуулах зорилгоор байгуулагдсан улс төрийн холбоо байв. === XIX зууны улс төр, нийгэм === XIX зууны турш Мекленбург-Штрелицийн төрийн тогтолцоонд язгууртнууд болон томоохон газар эзэмшигчид ихээхэн нөлөөтэй байлаа. Төрийн эрх мэдлийг хязгаарласан орчин үеийн бичмэл үндсэн хууль байгуулах оролдлогууд амжилтад хүрээгүй бөгөөд мужийн төлөөллийн уламжлалт байгууллагууд улс төрийн үйл ажиллагаанд чухал байр суурь эзэлж байв.<ref>{{cite web |title=Constitutions of the German Empire and German States |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ef/Constitutions_of_the_German_empire_and_German_states_%28IA_cu31924030509735%29.pdf |access-date=2026-10-27 }}</ref> 1860 онд II Георг нас барсны дараа түүний хүү [[Фридрих Вильхельм, Мекленбург-Штрелицийн Их Гүн|Фридрих Вильхельм]] их гүнгийн суудалд залрав. Түүний урт хугацааны засаглалын үед Нойштрелиц хот тус улсын засаг захиргаа, соёлын гол төв хэвээр байв. === Германы нэгдэл === 1866 оны Австри-Пруссын дайны дараа Германы улс төрийн бүтэц өөрчлөгдөв. 1867 онд Мекленбург-Штрелиц нь [[Хойд Германы Холбоо]]ны гишүүн болж, 1871 онд Германы эзэнт гүрэн байгуулагдахад түүний холбооны улсын нэг хэсэг болсон байна.<ref name="USH"/> Германы эзэнт гүрний үед Мекленбург-Штрелиц өөрийн их гүн, орон нутгийн захиргаагаа хадгалсан боловч гадаад бодлого болон батлан хамгаалах зэрэг томоохон асуудал эзэнт гүрний түвшинд зохицуулагдах болжээ. === XX зууны эхэн үе === 1904 онд Фридрих Вильхельм нас барсны дараа [[V Адольф Фридрих]] их гүн болов. Түүний үед төрийн байгууллагыг шинэчлэх, сайд нарын тогтолцоог хөгжүүлэх, үндсэн хуульт засаглал бий болгох асуудал хэлэлцэгдэж байв. Гэвч язгууртнуудын эсэргүүцлийн улмаас үндсэн хуулийн томоохон шинэчлэл хэрэгжээгүй байна.<ref>{{cite web |title=Grand Duke Adolf Friedrich V |url=https://mecklenburg-strelitz.org/history/grand-dukes/adolf-friedrich-v-grand-duke-of-mecklenburg/ |website=House of Mecklenburg-Strelitz |access-date=2026-10-27 }}</ref> 1914 онд V Адольф Фридрих нас барж, түүний хүү [[VI Адольф Фридрих]] их гүнгийн суудалд залрав. Түүний засаглал нь [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] болон Германы улс төрийн хямралтай давхцсан юм. VI Адольф Фридрих 1918 оны 2 дугаар сарын 23-нд нас баржээ. Түүний дараа угсааны залгамжлалын асуудал үүсэж, Орост амьдарч байсан үеэл Карл Михаэль их гүнгийн эрхийг өвлөх боломжтой болсон боловч хаан ширээг хүлээн авах эсэх асуудал шийдэгдээгүй байв.<ref>{{cite web |title=Grand Dukes |url=https://mecklenburg-strelitz.org/history/grand-dukes/ |website=House of Mecklenburg-Strelitz |access-date=2026-10-27 }}</ref> === 1918 оны хувьсгал ба хаант засаглалын төгсгөл === 1918 оны намар Германд улс төр, цэргийн хямрал хурцдаж, эзэнт гүрний олон мужид хувьсгалт хөдөлгөөн өрнөв. Нойштрелиц хотод ч ажилчид, цэргүүдийн зөвлөл байгуулагдаж, хуучин төрийн тогтолцоо задран унах үйл явц эхэлжээ. 1918 оны 11 дүгээр сарын 14-нд Мекленбург-Швериний Их Гүн IV Фридрих Франц хаан ширээнээсээ татгалзсанаар хоёр их гүнт улсын хаант засаглалын үе дуусав. Мекленбург-Штрелиц тусдаа улс төрийн нэгжийн хувьд Чөлөөт Улс болон өөрчлөгдөж, дараа нь [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс]]ын бүрэлдэхүүнд орсон юм.<ref>{{cite web |title=Aufbruch in die Demokratie. Landtage und Abgeordnete in Mecklenburg-Strelitz und Mecklenburg-Schwerin zwischen 1918 und 1920 |url=https://www.lpb-mv.de/nc/publikationen/detail/aufbruch-in-die-demokratie-landtage-und-abgeordnete-in-mecklenburg-strelitz-und-mecklenburg-schwerin-zwischen-1918-und-1920/ |website=Landeszentrale für politische Bildung Mecklenburg-Vorpommern |access-date=2026-10-27 }}</ref> == Төрийн байгуулал == Мекленбург-Штрелиц нь удам залгамжилсан их гүнээр удирдуулсан хаант улс байв. Их гүн нь төрийн тэргүүн байсан бөгөөд засаг захиргааны үйл ажиллагаанд гол үүрэг гүйцэтгэж байлаа. Тус улс орчин үеийн утгаар бүрэн эрхт, сонгуулиар байгуулагдсан парламенттай байгаагүй. Мекленбург-Штрелиц болон Мекленбург-Швериний мужийн язгууртан, газар эзэмшигчид, хотуудын төлөөлөгчид хамтарсан мужийн хуралд оролцдог байв. Тус байгууллага нь уламжлалт эрх ямба, газар эзэмшлийн харилцаанд тулгуурласан улс төрийн тогтолцооны нэг хэсэг байжээ. XIX зууны сүүлч, XX зууны эхээр үндсэн хуульт засаглалын шинэчлэл хийх оролдлогууд гарсан ч язгууртны эсэргүүцэл болон улс төрийн зөрчилдөөнөөс шалтгаалан бодитой үр дүнд хүрээгүй байна.<ref>{{cite web |title=Grand Duke Adolf Friedrich V |url=https://mecklenburg-strelitz.org/history/grand-dukes/adolf-friedrich-v-grand-duke-of-mecklenburg/ |website=House of Mecklenburg-Strelitz |access-date=2026-10-27 }}</ref> == Газар нутаг ба нийслэл == Мекленбург-Штрелиц нь Германы хойд хэсэгт, Балтын тэнгисийн өмнөд бүсийн дотоод нутагт оршиж байв. Тус улсын нутаг дэвсгэр нь нэгэн бүхэл газар биш, харин газар зүйн хувьд тусгаарлагдсан хэсгүүдээс бүрдэж байжээ. Нойштрелиц хот нь улсын нийслэл, захиргааны төв байв. Хотод их гүнгийн ордон, төрийн байгууллагууд болон соёлын байгууллагууд төвлөрч байлаа. Мекленбург-Штрелицийн түүхэн нутаг дэвсгэр өнөөдөр [[Герман]] улсын [[Мекленбург-Өрнө Померан]] мужийн нэг хэсэгт хамаардаг. == Эдийн засаг ба нийгэм == Мекленбург-Штрелицийн эдийн засаг нь хөдөө аж ахуй, мал аж ахуй, ой мод, жижиг хотуудын худалдаа, гар урлалд тулгуурлаж байв. Газар эзэмшил нь язгууртнууд болон томоохон эзэмшигчдийн гарт төвлөрсөн тул хөдөө орон нутгийн нийгмийн бүтэц уламжлалт шинжтэй байлаа. XIX зуунд Германы бусад нутагт аж үйлдвэржилт эрчимжсэн ч Мекленбург-Штрелиц нь томоохон аж үйлдвэрийн төв болж хөгжөөгүй. Нойштрелиц зэрэг хотууд төрийн захиргаа, боловсрол, худалдаа болон соёлын үйл ажиллагааны төвийн үүрэг гүйцэтгэж байв. == Соёл ба өв == Мекленбург-Штрелицийн соёлын түүх нь Мекленбургийн угсааны түүх, Нойштрелиц хотын хөгжил, ордны соёл болон протестант шашны уламжлалтай холбоотой. Мекленбург-Штрелицийн угсааны зарим гишүүд Европын бусад хаадын гэр бүлтэй гэрлэлтээр холбогдсон нь тус угсааны улс төр, соёлын харилцаанд нөлөөлжээ. Тухайлбал, Мекленбург-Штрелицийн гүнж Шарлотт 1761 онд Их Британийн [[III Жорж]] хаантай гэрлэж, Их Британийн хатан хаан болсон юм. Түүний угсааны бусад гүнж нар Прусс болон Ханноверын хаадын гэр бүлтэй мөн гэрлэж байв.<ref>{{cite web |title=History of the House |url=https://mecklenburg-strelitz.org/history/history-of-the-house/ |website=House of Mecklenburg-Strelitz |access-date=2026-10-27 }}</ref> Хаант засаглал 1918 онд төгсгөл болсон хэдий ч тухайн үеийн ордон, хот байгуулалт, түүхэн барилга байгууламж болон архивын материалууд нь бүс нутгийн түүхэн өвийн чухал хэсэг хэвээр байна. == Их гүнгүүдийн жагсаалт == Мекленбург-Штрелицийн Их Гүнт Улсыг 1815–1918 онд дараах захирагчид удирджээ. *[[II Карл, Мекленбург-Штрелицийн Их Гүн|II Карл]] (1815–1816) *[[Георг, Мекленбург-Штрелицийн Их Гүн|Георг]] (1816–1860) *[[Фридрих Вильхельм, Мекленбург-Штрелицийн Их Гүн|Фридрих Вильхельм]] (1860–1904) *[[V Адольф Фридрих]] (1904–1914) *[[VI Адольф Фридрих]] (1914–1918) == Ном зүй == *Daniel Zander: ''Stoff zur Landeskunde von Mecklenburg-Strelitz.'' Neustrelitz, 1889. *Georg Krüger (Hrsg.): ''Kunst- und Geschichtsdenkmäler des Freistaates Mecklenburg-Strelitz.'' 2 боть, 4 хэсэг. Neubrandenburg, 1921–1934. ([http://rosdok.uni-rostock.de/resolve/recordIdentifier/rosdok_ppn769032370 Цахим хувилбарууд]) *''Mecklenburg-Strelitzer Geschichtsblätter'', Hans Witte (Hrsg.), 11 боть (1925–1935). Carl August Endler: ''Geschichte des Landes Mecklenburg-Strelitz (1701–1933).'' Hamburg, 1935. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Mecklenburg-Strelitz|Мекленбург-Штрелиц}} *[http://www.deutsche-schutzgebiete.de/grossherzogtum_mecklenburg-strelitz.htm Мекленбург-Штрелицийн Их Гүнт Улс] *[https://mecklenburg-strelitz.org/history/history-of-the-house/ Мекленбург-Штрелицийн угсааны түүх] *[https://history.state.gov/countries/mecklenburg-strelitz АНУ-ын Төрийн департаментын түүхийн алба: Мекленбург-Штрелиц] *[https://www.lpb-mv.de/nc/publikationen/detail/aufbruch-in-die-demokratie-landtage-und-abgeordnete-in-mecklenburg-strelitz-und-mecklenburg-schwerin-zwischen-1918-und-1920/ 1918–1920 оны ардчилсан шилжилтийн түүх] == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Мекленбург-Штрелиц| ]] [[Ангилал:Германы Хаант Улсын холбооны улс]] [[Ангилал:Мекленбург-Өрнө Помераны түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Ариун Ромын Эзэнт Гүрний улс]] [[Ангилал:Мекленбург (язгууртны овог)|!]] [[Ангилал:Райны Холбооны гишүүн улс]] [[Ангилал:Германы Холбооны гишүүн улс]] [[Ангилал:Германы Гаалийн Нийгэмлэгийн гишүүн улс]] [[Ангилал:Хойд Германы Холбооны гишүүн улс]] [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын муж улс]] [[Ангилал:1701 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1933 онд татан буугдсан]] 89qgjx1n74it5lakvzrt9qpoz95ee5d 0 116594 874459 869185 2026-10-28T09:49:01Z Ziv 95197 ([[c:GR|GR]]) [[File:Nikolai Gogol - Revizor cover (1836).jpg]] → [[File:Nikolai Gogol, Revizor, 1836, title page.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise 874459 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Nikolai Gogol, Revizor, 1836, title page.jpg|300px|right|Анхны хэвлэлийн нүүр]] «'''Байцаагч түшмэл'''» ([[Орос хэл|орос]]. ''Ревизор'') - [[Оросын Хаант Улс|Оросын]] алдарт зохиолч [[Николай Гоголь|Николай Васильевич Гоголийн]] зохиосон таван хэсэгтэй хамгийн алдартай хошин шог жүжиг. == Зохиогдсон түүх == Николай Гоголь 1835 оны намар уг жүжгийн зохиолыг эхлүүлсэн ажээ. Зохиолын санааг түүнд [[Александр Сергеевич Пушкин|Александр Пушкин]] хэлж өгсөн гэж үздэг. Үүнийг Оросын зохиолч Владимир Соллогубын дурсамж нотолж байгаа юм: "Пушкин Гогольтой уулзаж, Новгород мужийн Устюжна хотод (одоогийн Вологда муж) болсон явдлын талаар яамны ажилтан дүр эсгэж, хотын бүх оршин суугчудирдлагыг мэхлэн хуурсан" тухай ярьсан гэдэг. Н.Гоголь А.С.Пушкинд жүжгийн зохиолын явцын талаар удаа дараа захидал бичдэг байжээ, заримдаа зохиолоо орхихыг хүсдэг байсан ч Пушкины хатуу шаардлагаар үргэлжлүүлсэн гэдэг. Энэ жүжиг бол оросын [[I Николай|I Николайн]] хаанчлалын үед [[Декабристуудын бослого|декабристуудын бослогыг]] хатуу ширүүнээр дарсны дараа бичсэн ажээ. Оросын ноёд, түшмэд, хамжлагын эзэд нь Николай хааны тусламжтайгаар Орос орныг үүрд эзэмшиж байна гэж бодож байсан ба ард түмэн, тариачдыг үзэн яддаг байжээ. Гоголь энэ зохиолдоо орос орны хоцрогдмол байдал, ноёд түшмэдийн харгис хэрцгийг шүүмжлэн бичжээ. Ийм учраас оросын нийгмийн доторх ноёрхогч эрхтэн дархтны анги нь энэ жүжгийг дайсагнан үзэх болжээ. == Жүжгийн өрнөл == === 1-р үзэгдэл. === Бага албан тушаалтан (коллежийн бүртгэгч, зэрэглэлийн хүснэгтийн хамгийн доод зэрэглэл) Хлестаков Иван Александрович үйлчлэгч Осипийн хамт [[Санкт-Петербург|Петербургээс]] [[Саратов]] руу явдаг. Тэд замдаа орон нутгийн жижиг хотод саатаж Хлестаков хөзөр тоглоод мөнгөгүй үлджээ. Яг энэ үед хотын дарга Антон Антонович Сквозник-Дмухановскоос нарын хотын бүх удирдлагууд авлига, хээл хахуульд автсан байсан бөгөөд хотын дарга Санкт-Петербургээс байцаагч түшмэл нууцаар ирж байгаа тухай захидлаас мэдээд хэзээ ирэхийг айж ядан хүлээж байжээ. Хотын дарга доод албан тушаалтнуудаа гэртээ цуглуулж, тэдэнд захидал уншиж, байцаагчийг ирэхэд бэлэн байх заавар өгдөг байна. Хотын чинээлэг Бобчинский, Добчинский нар зочид буудалд Хлестаковыг санамсаргүйгээр олж мэдээд үүнийг байцаагч түшмэл гэж үзээд захирагчид очиж мэдэгдэв. Эндээс хамаг үймээн эхэлнэ. Бүх албан тушаалтнууд, албан хаагчид нүглээ нуун дарагдуулах гэж яарч эхлэнэ. Антон Антонович өөрөө хэсэг хугацаанд ухаан алдаж байсан ч удалгүй ухаан орж, байцаагч түшмэлд өөрөө бөхийх хэрэгтэйгээ ойлгов. === 2-р үзэгдэл === Үүний зэрэгцээ өлсгөлөн Хлестаков зочид буудлын хамгийн хямд өрөөнд сууж, хоол хүнс, мөнгөө хаанаас авахаа бодож байв. Тэрээр буудлын үйлчлэгчээс идэх хоол гуйж идээд, хүссэн зүйлээ авсны дараа хоолны хэмжээ, чанарт сэтгэл дундуур байгаагаа илэрхийлэв. Хотын дарга Хлестаковын өрөөнд гэнэт гарч ирсэн нь түүнд таагүй байдал болов. Эхэндээ тэрээр төлбөрийн чадваргүй зочин байна гээд зочид буудлын эзэн ховолж гэж боддог. Засаг дарга өөрөө хотын нөхцөл байдалд хяналт шалгалт хийх нууц даалгавартай ирсэн нийслэлийн нэгэн чухал албан тушаалтантай ярилцаж байна гэж итгэж буйгаа илэн далангүй хэлдэг. Хотын дарга Хлестаковыг байцаагч түшмэл гэж ойлгоод түүнд хахууль өгчээ. Хлестаков хотын даргыг сайхан сэтгэлтэй, зохистой иргэн гэж бодоод түүний өгсөн "зээлийг" авчээ. "Би түүнийг хоёр зуу гуйхад нь дөрвөн зууг атгуулж хуурсан" гэж хотын дарга дотроо баярлав. Гэсэн хэдий ч тэрээр Хлестаковын талаар илүү их мэдээлэл олж авахын тулд тэнэг юм шиг дүр үзүүлэхээр шийджээ. Хотын дарга дотроо "Түүнийг нууц байцаагч гэж үзэх хүсэлтэй байна." - "За, бид аймхай гэж бодог, тэр ямар хүн болохыг бид огт мэдэхгүй юм шиг дүр үзүүлье." Гэхдээ Хлестаков угаасаа гэнэн зангаараа хотын захирагч юу ч үгүй ​​үлддэг, итгэл үнэмшлээ алдалгүй шууд авирладаг, гэвч тэр бол "нарийн зүйл", "та түүнд анхаарлаа хандуулах хэрэгтэй" гэж боддог. Дараа нь хотын дарга Хлестаковт ундаа өгөх төлөвлөгөөтэй байгаа бөгөөд тэр хотын буяны байгууллагуудыг шалгахыг санал болгов. Хлестаков үүнтэй санал нэг байна гэв. === 3-р үзэгдэл === Дараа нь энэхүү арга хэмжээ хотын даргын байранд үргэлжилэв. Нэлээд халамцуу Хлестаков бүсгүйчүүд - Анна Андреевна, Марья Антоновна нарыг хараад "шоуд"-хаар шийджээ. Тэдний өмнө зураг зурахдаа тэрээр Санкт -Петербург дахь чухал байр суурийнхаа тухай үлгэр ярьж өгдөг бөгөөд хамгийн сонирхолтой нь тэр өөрөө түүндээ итгэдэг байна. Тэрээр Барон Брамбеус хэмээх нууц нэрээр Москвагийн телеграфт дуурь хэрхэн бичиж өгдөг, зохиогчдод бага мөнгө төлсөн Смирдин түүнд "нийтлэл бичдэг", тарвас тарвасаар бөмбөг бэлэглэснийхээ төлөө түүнд 40 мянган рубль өгдөг тухай худлаа ярьж байна. долоон зуун рубль ба усан онгоцоор ирсэн Парисын шөл (энэ нь жүжгийг бүтээхээс өмнөхөн зохион бүтээсэн лаазалсан хоол гэсэн үг), тоонууд, ноёд түүний хүлээн авах өрөөнд хэрхэн чимээ шуугиан тарьж, 35000 шуудан хүргэгчид гэрт нь ирж захирлын албан тушаалыг санал болгов. Тэрээр уран зохиолын болон хөгжмийн бүтээлүүдийг өөртөө багтаасан байдаг бөгөөд энэ нь "сэтгэлгээний ер бусын хөнгөн байдлаас" болж, "нэг үдэш тэр бүх хүмүүсийг гайхшруулсан юм шиг санагдсан." байна. Марья Антоновна түүнийг худлаа хэлсэн гэж буруутгахад тэр бүр ичиж зовдоггүй. Гэвч удалгүй нийслэлийн согтуу зочны хэл нь орооцолдож, Хлестаков хотын захирагчийн тусламжтайгаар "амрах" болно. === 4-р үзэгдэл === Маргааш өглөө нь Хлестаков юу ч санахгүй, тэр "фельдмаршал" биш, харин хамт олны бүртгэгч гэж сэрдэг. Үүний зэрэгцээ, хотын албан тушаалтнууд Хлестаковыг хахууль өгөхийн тулд "цэрэг маягаар" жагсаж, тэр зээл авч байна гэж бодоод (мөн гэртээ хариад бүх өрийг төлөх болно гэдэгт итгэлтэй байж) мөнгө хүлээн авдаг. Бобчинский, Добчинский хоёр байцаагчид хахууль өгөх ямар ч шалтгаан байхгүй гэх бодол төржээ. Хлестаков өөрөө мөнгө гуйж, "тэр замд мөнгөө бүрэн зарцуулсан" гэсэн "хачирхалтай хэргийг" дурджээ. Цаашилбал, бусад албан хаагчид "Засаг даргыг духаараа мөргөн" Хлестаков руу нэвтэрч, түүнд мөнгөө (дарс, элсэн чихэр) өгөхийг хүсч байна. Зөвхөн Хлестаковт хахууль өгсөн гэдгээ ухаарч, хэрэв түүнд зээл санал болговол тэр авах болно гэдгээ илэрхийлээд эрс татгалзсан байна. Гэсэн хэдий ч Хлестаковын үйлчлэгч Осип эзнээсээ илүү ухаалаг байсан тул, мөнгө ч бараа ч хээл хахууль хэвээр байгааг ойлгодог бөгөөд худалдаачдаас бүх зүйлийг авдаг бөгөөд үүнийг "олс ч замд хэрэг болно" гэсэн урам зориг орж бүхнийг авдаг. Сүүлийн зочдыг үдсэний дараа тэрээр Антон Антоновичийн эхнэр, охиныг эргүүлж амждаг. Хэдийгээр тэд бие биенээ ганцхан өдөр мэддэг байсан ч тэр хотын даргын охинтой суухыг гуйж, эцэг эхийн зөвшөөрлийг авдаг байна. Осип Хлестаковыг хууран мэхлэлтийг илрүүлэхээс өмнө хотоос хурдан явахыг зөвлөв. Хлестаков эцэст нь явахдаа найз Тряпичкинд орон нутгийн шуудангаас болсон явдлын тухай захидал илгээжээ. === 5-р үзэгдэл === Хотын дарга болон түүний тойрон хүрээлэгчид "байгаагч түшмэлийг" явахад нь тайвширч гүнзгий амьсгаа авав. Уран зөгнөлдөө хотын дарга өөрийгөө , Петербургт амьдардаг генерал гэж тосоолно. Хүрэх боломжгүй өндөрт гарсны дараа тэрээр Хлестаковт гомдоллохоор очсон худалдаачдад "чинжүү өгөх" шийдвэр гаргажээ. Тэр тэдний талаар эргэлзэж, сүүлчийн үг гэж хэлэв, гэхдээ худалдаачид Марья Антоновна, Хлестаков нарын сүй тавих ёслолд (дараа нь хуриманд) баялаг амлалт өгөхийг амлавал хотын дарга бүгдийг уучилжээ. Тэрээр Хлестаковын Марья Антоновнатай сүй тавьсан тухай олон нийтэд зарлахын тулд зочдыг бүрэн дүүрэн цуглуулдаг. Анна Андреевна нийслэлийн том дарга нартай холбоотой болсон гэдэгт итгэлтэй байж, нэг цагийн өмнө өөртэйгөө адилтгаж үздэг хүмүүстэйгээ ихэд ихэмсэг харьцаж эхэлдэг. Гэхдээ дараа нь гэнэтийн зүйл тохиолдоно. Орон нутгийн шуудангийн захирал өөрийн санаачлагаар Хлестаковын захидлыг нээж үзсэн бөгөөд эндээс үл танигдах этгээд хоосон нөхөр байсан нь тодорхой болдог байна. Дараагийн мэдээ ирэхэд хууртагдсан хотын дарга ийм цохилтоос сэргэж амжаагүй байна. Зочид буудалд байрлаж буй Санкт -Петербургийн албаны хүн цугларсан бүх хүмүүсийг түүнтэй нэгдэхийг шаардаж байна. Энэ бүхэн дуу чимээгүй үзэгдэлээр төгсдөг ... == Жүжгийн нээлт == [[Файл:Revisor paint by Gogol.JPG|thumb|298x298px|"Байцааг түшмэл" жүжгийн дүрүүд. Николай Гоголийн өөрийн 1836 онд зурсан зураг. ]] <abbr>Н.Гоголь уг жүжгийг 1835 онд бичиж дуусаад, 1836 оны 4-р сарын 19-ний өдөр Петербург дэх Александрын театрын тайзан дээр анхны</abbr> нээлт болжээ : Дүрүүдэд:- Хотын дарга — Сосницкий, ''Анна Андреевна'' — Сосницкая, ''Марья Антоновна'' — Асенкова, Ляпкин-Тяпкин — Григорьев 1-й, Земляника — Толчёнов, ''Бобчинский'' — Мартынов, ''Хлестаков'' — Дюр, ''Осип'' — Афанасьев, ''Пошлёпкина'' — Гусева нар тоглосон байна. == Монголд == [[Файл:Кардовский Типы комедии Ревизор. Купцы.jpg|thumb|Байцаагч түшмэл жүжиг]] Монголын уншигчид Н.Гоголийн зохиолыг 1930-аад оноос өөрийн хэл дээр унших болсон юм. «Байцаагч түшмэл» зохиолыг нь 1936 онд [[Эрдэнэбатын Оюун]] орчуулсныг Улсын төв театрт, 1956 онд [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн Хөгжимт драмын театрт тус тус тоглогдож байжээ. Уг зохиол 1940 онд «Дунд сургуулийн унших бичиг»-т хуучин монгол бичгээр анх удаа хэвлэгдсэн ба 1956 онд мөн «Дунд сургуулийн унших бичиг»-т шинэ үсгээр хоёр дахь удаагаа хэвлэгдэх Сүүлд 1985 онд мөн тоглож байжээ. ''Орчуулагч''                        '''Эрдэнэбатын Оюун''' ''Хотын дарга''         жүжигчин '''Цагааны Цэгмид''' ''Анна Андреевна'' жүжигчин '''Д.Цэрэндулам''' ''Мария Антоновна''         жүжигчин '''С.Дагийсүрэн''' ''Хлестаков'' жүжигчин '''Д.Намдаг''' ''Добчинский'' жүжигчин '''Ё.Шаравдоо''' ''Бобчинский'' жүжигчин '''Содном''' ''Найруулагч'' '''Ши.Аюуш'''         '''Шатилов''' ''Зураач''         '''К.И.Померанцев нар тоголсон байна.''' [[Ангилал:Николай Гоголийн бүтээл]] [[Ангилал:Хошин урлаг]] [[Ангилал:19-р зууны утга зохиол]] [[Ангилал:Орос хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:Утга зохиолын бүтээл]] l49qatiarcp77zueu405tkji5oauojw 0 126701 874422 874345 2026-10-28T07:38:10Z Zorigt 49 874422 wikitext text/x-wiki '''Юрий Викторович Тарич''' ([[Беларусь хэл|белорус]]. ''Юрый Віктаравіч Тарыч''; 1885 оны 1-р сарын 12-нд Оросын эзэнт гүрний Плоцк /өнөөгийн Польш/ хотод төрсөн- 1967 оны 2-р сарын 21-нд ЗХУ-ын Москва хотод нас барсан) -зөвлөлтийн кино найруулагч, кино зохилч. Зөвлөлт Оросын Урлагийн гавьат зүтгэлтэн (1935). 1943 онд Монгол кино үйлдвэрийн уран сайхны удирдагч. == Намтар == 1903-1905 онд Москвагийн Их сургуулийн хулийн ангид сурч байгаад хувьсгалын сурталчилгаа хийсэн гэж буруутгагдаад баривчлагдаж шоронд суусан. 1906 онд Сибирийн Тобольской мужийн Тара тосгонд цөллөгдсөн байна. Хэдэн жилийн дараа Тобольск хот руу нүүж орон нутгийн драмын театрын жүжигт оролцож, дараа нь Чит, Благовещенск, Хабаровск, Тамбов зэрэг бусад мужийн тайзнаа тоглосон байна. 1917 онд тэрээр Москва руу нүүжээ. 1920 оноос Кремлийн театрт 5 жил хувьсгалын жүжгүүдэд тоглож байжээ. Ленинградад ажиллаж байсан бөгөөд сүүлд Беларусийн кино урлагийн үндсийг тавилцахад оролцсон байна. Дэлхийн 2-р дайн эхэлснээр түүнийг студитэй хамт Алма-Ата хот руу нүүлгэн шилжүүлж, Төв Нэгдсэн кино студид ажиллажээ. 1943-1945 онд '''"Монголкино" кино студийн''' (БНМАУ) уран сайхны удирдагч байсан. Энэ үед Монголын кино урлагийг байгуулахад оролцож байжээ. Б.Ренчиний хамт “Халхын Цогт тайж” нэртэй бүрэн хэмжээний уран сайхны түүхэн зохиол бичсэн байна. 1946-1947 онд ЗХУ-ын "Союздетфильм" кино студийн зохиолын хэлтсийн зөвлөхөөр ажиллаж байжээ. 1948 оноос хойш тэрээр гурван жилийн турш "Кино жүжигчний Театр-студийн" захирлаар ажилласан. 1950-иад оны эхээр тэрээр "Беларусфильм" кино студид олон тооны шинжлэх ухааны алдартай, уран сайхны баримтат киноны зураг авалт хийсэн. 1954 оноос - Москвагийн шинжлэх ухааны киноны студийн найруулагч. {{DEFAULTSORT:Тарич, Юрий}} [[Ангилал:1885 онд төрсөн]] [[Ангилал:1967 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Беларусьчууд]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Плоцкийн хүн]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн кино найруулагч]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн кино зохиолч]] [[Ангилал:20-р зууны зохиолч]] [[Ангилал:Хүндэт Тэмдэг одон шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] 9dk2cci2tbt8qq4jknvhmi3lnlxw7lr 0 134611 874438 828290 2026-10-28T08:22:23Z Egzs 88168 залруулга 874438 wikitext text/x-wiki 2007 оны 10 сард болсон [[МАХН|МАХН-ын 25-р их хурлаар]] [[Санжаагийн Баяр|Санжаагийн Баярыг]] намын даргаар сонгож, 11 сард [[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газрыг]] огцоруулан, 11 сарын 22-ны өдрийн УИХ-ын чуулганы хурлаар гишүүдийн 97.1%-ийн саналаар С.Баяр [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] болсон. 2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд олонх болж, тус оны 9 сарын 11-ний өдрийн хуралдаанаараа оролцсон гишүүдийн 98.5 хувийн саналаар Монгол Улсын [[Ерөнхий сайд|ерөнхий сайдаар]] дахин томилсон. Мөн [[Долоодугаар сарын нэгний түйвээн|7 сарын 1-ний үймээнээс]] болж, [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан намтай]] хамтарсан засгийн газар байгуулахдаа 5 сайдын суудлыг өгсөн. 2009 оны 10 сарын 28 нд С.Баяр нь өвчний улмаас Ерөнхий сайдын албан тушаалаа хүлээлгэн өгснөөр түүний засгийн газар огцорсон. == С.Баярын Засгийн газар == === Эхний засгийн газрын бүтэц (2007 оны 11 сар - 2008 оны 8 сар) === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Яамдын сайд<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=С.Баярын Засгийн газрын "Битүү морьд" тодров |url=https://gogo.mn/r/6nyd |access-date=2024-05-14 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |title=С.Баяр ба түүний нөхөд |url=https://gogo.mn/r/688gd |access-date=2026-10-28 |website=GoGo.mn |language=mn}}</ref> !д.д !Албан тушаал !Сайдын нэр ! colspan="2" |Ажилласан огноо ! colspan="2" |Нам |- !1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |[[Санжийн Баяр]] |2007 оны 11 сарын 22 |2008 оны 9 сар | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- !2 |[[Монгол Улсын Шадар сайд|Шадар сайд]] |[[Миеэгомбын Энхболд|Миегомбын Энхболд]] |2007 оны 12 сарын 05 |2008 оны 9 сар | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- !3 |Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Нямаагийн Энхболд]] |2007 оны 12 сарын 05 |2008 оны 9 сар | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- !4 |Байгаль орчны сайд |[[Ичинхорлоогийн Эрдэнэбаатар]] |2007 оны 12 сар |2008 оны 9 сар | style="background:#fec402;" | |[[Эх орон нам (Монгол)|Эх Орон]] |- !5 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]] |[[Жамъяндоржийн Батхуяг]] |2007 оны 12 сарын 05 |2008 оны 9 сар | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- !6 |Барилга хот байгуулалтын сайд |[[Цэрэндашийн Цолмон]] |2007 оны 12 сарын 05 |2008 оны 9 сар | style="background:#0437AC;" | |[[Үндэсний Шинэ Нам|ҮШН]] |- !7 |[[Боловсролын яам (Монгол)|Боловсрол, шинжлэх ухааны сайд]] |[[Нордовын Болормаа]] |2007 оны 12 сарын 05 |2008 оны 9 сар | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- !8 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |[[Санжаасүрэнгийн Оюун]] |2007 оны 12 сарын 05 |2008 оны 9 сар | style="background:#1968e5;" | |[[Иргэний Зориг Нам|ИЗН]] |- !9 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] |[[Чүлтэмийн Улаан]] |2007 оны 12 сарын 05 |2008 оны 9 сар | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- !10 |[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүйн сайд]] |[[Цэндийн Мөнх-Оргил]] |2007 оны 12 сарын 05 |2008 оны 9 сар | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- !11 |Хүнс хөдөө аж ахуйн сайд |[[Цэрэндоржийн Ганхуяг]] |2007 оны 12 сарын 05 |2008 оны 9 сар | style="background:#1968e5;" | |[[Иргэний Зориг Нам|ИЗН]] |- !12 |Зам тээвэр, аялал жуулчалын сайд |[[Раднаабазарын Раш]] |2007 оны 12 сар |2008 оны 9 сар | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- !13 |Нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн сайд |[[Дамдины Дэмбэрэл]] |2007 оны 12 сарын 05 |2008 оны 9 сар | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- !14 |Түлш, эрчим хүчний сайд |[[Чимэдийн Хүрэлбаатар]] |2007 оны 12 сар |2008 оны 9 сар | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- !15 |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн сайд]] |[[Бямбаагийн Батсэрээдэнэ]] |2007 оны 12 сарын 05 |2008 оны 9 сар | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- !16 |Үйлдвэр худалдааны сайд |[[Халзхүүгийн Наранхүү]] |2007 оны 12 сарын 05 |2008 оны 9 сар | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |} === Хоёр дахь засгийн газрын бүтэц (2008 оны 9 сар - 2009 оны 10 сарын 28) === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Яамдын сайд<ref>{{Cite web |last=vip76 |title=Монгол Улсын Засгийн Газар |url=https://vip76.mn/government?year=2008-2009 |access-date=2024-05-14 |website=vip76.mn |language=mn }}{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> !д.д !Албан тушаал !Сайдын нэр !Ажилласан огноо ! colspan="2" |Нам |- !1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |[[Санжийн Баяр]] | rowspan="15" |2008-2009 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- !2 |[[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Тэргүүн Шадар сайд]] |[[Норовын Алтанхуяг]] | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- !3 |Шадар сайд |[[Миеэгомбын Энхболд|Миегомбын Энхболд]] | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- !4 |Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Бадраагийн Долгор]] | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- !5 |Байгаль орчин аялал жуулчлалын сайд |[[Л.Гансүх]] | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- !6 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]] |[[Лувсанвандангийн Болд]] | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- !7 |Боловсрол соёл шинжлэх ухааны сайд |[[Ёндонгийн Отгонбаяр]] | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- !8 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |[[Сүхбаатарын Батболд]] | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- !9 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] |[[Сангажавын Баярцогт]] | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- !10 |[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүйн сайд]] |[[Цэндийн Нямдорж]] | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- !11 |Хүнс хөдөө аж ахуй хөнгөн үйлдвэрийн сайд |[[Т.Бадамжунай]] | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- !12 |Зам тээвэр барилга хот байгуулалтын сайд |[[Халтмаагийн Баттулга]] | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- !13 |Нийгмийн хамгаалал хөдөлмөрийн сайд |[[Төгсжаргалын Ганди]] | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- !14 |Эрдэс баялаг эрчим хүчний сайд |Д.Зоригт | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- !15 |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн сайд]] |[[Самбуугийн Ламбаа]] | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |} == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:2007 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:2008 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Монголын засгийн газар]] jaxl2zel0pq6br4v892lp35afu4rzkv 0 136122 874414 795769 2026-10-28T05:45:20Z Avirmed Batsaikhan 53733 874414 wikitext text/x-wiki [[Файл:Chervonetz 1922.jpg|thumb|320x320px|Зөвлөлтийн 1922 оны мөнгөн тэмдэгт]] '''Зөвлөлтийн Шинэ эдийн засгийн бодлого''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Новая экономическая политика,'' товч. '''НЭП''') — 1921-1928 онуудад Зөвлөлт Орост дараа нь Зөвлөлт Холбоот Улсад хэрэгжүүлсэн эдийн засгийн бодлого. 1921 онд Оросын коммунист намын (большевик) X Их хурлаар Зөвлөлт Оросын эдийн засгийн уналтад хүргэсэн [[Оросын иргэний дайн|Оросын Иргэний дайн]], гадаадын довтолгооны үеэр явуулж байсан "[[Дайны үеийн коммунизм]]"-ын бодлогыг орлуулж баталсан байна. Шинэ эдийн засгийн бодлогын гол агуулга нь хөдөө орон нутагт ашигт малтмалын илүүдэл татварыг хүнсний татвараар (үр тарианы 70 хүртэлх хувийг үр тарианы үлдэгдлийн үед хураан авсан, 30 % орчмийг байгалийн татвараар хураан авсан) сольж, зах зээлийг ашиглах, өмчийн янз бүрийн хэлбэрүүд, концесс хэлбэрээр гадаадын капиталыг татах, мөнгөний шинэчлэл хийх (1922-1924) зэрэг юм. Үүний үр дүнд Зөвлөлтийн рубль чөлөөтэй хөрвөх валют болсон юм. Эдийн засгийн шинэ бодлого нь төлөвлөгөөт болон зах зээлийн механизмыг ашиглан холимог эдийн засгийг төрийн зохицуулалттай явуулна гэж үзсэн юм. Шинэ бодлого нь [[дэлхийн нэгдүгээр дайн]], Оросын иргэний дайны улмаас сүйрсэн үндэсний эдийн засаг, эдийн засгийг хурдан сэргээх боломжийг олгосон. Зөвлөлтийн Шинэ эдийн засгийн бодлогын үзэл санаануудыг 1980-аад оноос хойш [[Дэн Сяопин]] Хятадын эдийн засагт ашиглаж хурдацтай хөгжил авчирсан гэж зарим судлаачид үздэг. Албан ёсоор 1931 оны 10-р сарын 11-нд ЗСБНХУ-д хувийн худалдаа хийхийг бүрэн хориглох тогтоол батлагдсанаар л Эдийн засгийн шинэ бодлого дуусгавар болжээ. Эдийн засгийн шинэ бодлого задран унаснаар Сталинизмын эрин үе, хомсдолын гүнзгий үе эхэлсэн юм. 8thbkrb38nnjh5i9u5lbmlz9zm5z96k 874441 874414 2026-10-28T08:31:35Z Avirmed Batsaikhan 53733 874441 wikitext text/x-wiki [[Файл:Chervonetz 1922.jpg|thumb|320x320px|Зөвлөлтийн 1922 оны мөнгөн тэмдэгт]] '''Зөвлөлтийн Шинэ эдийн засгийн бодлого''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Новая экономическая политика,'' товч. '''НЭП''') — 1921-1928 онуудад Зөвлөлт Орост дараа нь Зөвлөлт Холбоот Улсад хэрэгжүүлсэн эдийн засгийн бодлого. 1921 онд Оросын коммунист намын (большевик) X Их хурлаар Зөвлөлт Оросын эдийн засгийн уналтад хүргэсэн [[Оросын иргэний дайн|Оросын Иргэний дайн]], гадаадын довтолгооны үеэр явуулж байсан "[[Дайны үеийн коммунизм]]"-ын бодлогыг орлуулж баталсан байна. Шинэ эдийн засгийн бодлогын гол агуулга нь хөдөө орон нутагт ашигт малтмалын илүүдэл татварыг хүнсний татвараар (үр тарианы 70 хүртэлх хувийг үр тарианы үлдэгдлийн үед хураан авсан, 30 % орчмийг байгалийн татвараар хураан авсан) сольж, зах зээлийг ашиглах, өмчийн янз бүрийн хэлбэрүүд, концесс хэлбэрээр гадаадын капиталыг татах, мөнгөний шинэчлэл хийх (1922-1924) зэрэг юм. Үүний үр дүнд Зөвлөлтийн рубль чөлөөтэй хөрвөх валют болсон юм. Эдийн засгийн шинэ бодлого нь төлөвлөгөөт болон зах зээлийн механизмыг ашиглан холимог эдийн засгийг төрийн зохицуулалттай явуулна гэж үзсэн юм. Шинэ бодлого нь [[дэлхийн нэгдүгээр дайн]], Оросын иргэний дайны улмаас сүйрсэн үндэсний эдийн засаг, эдийн засгийг хурдан сэргээх боломжийг олгосон. Зөвлөлтийн Шинэ эдийн засгийн бодлогын '''улс төрийн гол зорилго''' нь нийгмийн хурцадмал байдлыг намжааж, Зөвлөлтийн засгийн газрын нийгмийн баазыг ажилчид ба тариачдын холбоо буюу "хот, тосгоны холбоо" хэлбэрээр бэхжүүлэх явдал байв. '''Эдийн засгийн зорилго''' нь цаашдын хямралаас сэргийлэх, хямралыг даван туулах, эдийн засгийг сэргээх явдал байв. '''Нийгмийн зорилго''' нь дэлхийн хувьсгалыг хүлээхгүйгээр социалист нийгэм байгуулах таатай нөхцлийг бүрдүүлэх явдал байв. Цаашилбал, гадаад бодлогын хэвийн харилцааг сэргээж, олон улсын тусгаарлалтыг даван туулах зорилготой байв. Зөвлөлтийн Шинэ эдийн засгийн бодлогын үзэл санаануудыг 1980-аад оноос хойш [[Дэн Сяопин]] Хятадын эдийн засагт ашиглаж хурдацтай хөгжил авчирсан гэж зарим судлаачид үздэг. Албан ёсоор 1931 оны 10-р сарын 11-нд ЗСБНХУ-д хувийн худалдаа хийхийг бүрэн хориглох тогтоол батлагдсанаар л Эдийн засгийн шинэ бодлого дуусгавар болжээ. Эдийн засгийн шинэ бодлого задран унаснаар Сталинизмын эрин үе, хомсдолын гүнзгий үе эхэлсэн юм. k7p3iu6foo64h62qesj07zeszb0621c 874445 874441 2026-10-28T08:39:15Z Zorigt 49 874445 wikitext text/x-wiki [[Файл:Chervonetz 1922.jpg|thumb|320x320px|Зөвлөлтийн 1922 оны мөнгөн тэмдэгт]] '''Зөвлөлтийн Шинэ эдийн засгийн бодлого''' ({{langx|ru|Новая экономическая политика}}, товч. '''НЭП''') — 1921-1928 онуудад Зөвлөлт Орост, дараа нь Зөвлөлт Холбоот Улсад хэрэгжүүлсэн эдийн засгийн бодлого. 1921 онд Оросын коммунист (большевик) намын X Их хурлаар Зөвлөлт Оросын эдийн засгийг уналтад хүргэсэн [[Оросын иргэний дайн|Оросын Иргэний дайн]], гадаадын довтолгооны үеэр явуулж байсан "[[Дайны үеийн коммунизм]]"-ын бодлогыг орлуулж баталсан байна. Шинэ эдийн засгийн бодлогын гол агуулга нь хөдөө орон нутагт ашигт малтмалын илүүдэл татварыг хүнсний татвараар (үр тарианы 70 хүртэлх хувийг үр тарианы үлдэгдлийн үед хураан авсан, 30% орчмыг байгалийн татвараар хураан авсан) сольж, зах зээлийг ашиглах, өмчийн янз бүрийн хэлбэрүүд, концесс хэлбэрээр гадаадын капиталыг татах, мөнгөний шинэчлэл хийх (1922-1924) зэрэг юм. Үүний үр дүнд Зөвлөлтийн рубль чөлөөтэй хөрвөх валют болсон юм. Эдийн засгийн шинэ бодлого нь төлөвлөгөөт болон зах зээлийн механизмыг ашиглан холимог эдийн засгийг төрийн зохицуулалттай явуулна гэж үзсэн юм. Шинэ бодлого нь [[дэлхийн нэгдүгээр дайн]], Оросын иргэний дайны улмаас сүйрсэн үндэсний эдийн засаг, эдийн засгийг хурдан сэргээх боломжийг олгосон. Зөвлөлтийн Шинэ эдийн засгийн бодлогын '''улс төрийн гол зорилго''' нь нийгмийн хурцадмал байдлыг намжааж, Зөвлөлтийн засгийн газрын нийгмийн баазыг ажилчид ба тариачдын холбоо буюу "хот, тосгоны холбоо" хэлбэрээр бэхжүүлэх явдал байв. '''Эдийн засгийн зорилго''' нь цаашдын хямралаас сэргийлэх, хямралыг даван туулах, эдийн засгийг сэргээх явдал байв. '''Нийгмийн зорилго''' нь дэлхийн хувьсгалыг хүлээхгүйгээр социалист нийгэм байгуулах таатай нөхцлийг бүрдүүлэх явдал байв. Цаашилбал, гадаад бодлогын хэвийн харилцааг сэргээж, олон улсын тусгаарлалтыг даван туулах зорилготой байв. Зөвлөлтийн Шинэ эдийн засгийн бодлогын үзэл санаануудыг 1980-аад оноос хойш [[Дэн Сяопин]] Хятадын эдийн засагт ашиглаж хурдацтай хөгжил авчирсан гэж зарим судлаачид үздэг. Албан ёсоор 1931 оны 10-р сарын 11-нд ЗСБНХУ-д хувийн худалдаа хийхийг бүрэн хориглох тогтоол батлагдсанаар л Эдийн засгийн шинэ бодлого дуусгавар болжээ. Эдийн засгийн шинэ бодлого задран унаснаар Сталинизмын эрин үе, хомсдолын гүнзгий үе эхэлсэн юм. gwrdxscxfkclcm0vgu799u63xaswqux 10 136935 874461 859873 2026-10-28T11:04:22Z Ziv 95197 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wuerttemberg Banner.svg]] → [[File:Wappenflagge Herzogtum Württemberg.svg]] [[c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] · Harmonisation of a fileset 874461 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Вюртембергийн хаант улс | shortname alias = Вюртемберг | flag alias = Flagge Königreich Württemberg.svg | flag alias-county = Wappenflagge Herzogtum Württemberg.svg | flag alias-1803 = Flag of the Kingdom of Württemberg (1806 - 1816).png | flag alias-army = Royal Württemberg Infantry Standard (1817-1921).svg | link alias-army = Вюртембергийн хааны арми | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = county | var2 = 1803 </noinclude> }} g7yuxokz2j8cmmt8903my3s7kyckp86 828 138902 874372 873060 2026-10-27T22:19:57Z Grufo 96681 Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/mediawikiwiki/Q122696746|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]] 874372 Scribunto text/plain require[[strict]] --- --- --- PRIVATE ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ Abstract utilities ]]-- ---------------------------- -- Helper function for `string.gsub()` (for managing zero-padded numbers) local function zero_padded (str) return ('%03d%s'):format(#str, str) end -- Helper function for `table.sort()` (for natural sorting) local function natural_sort (var1, var2) return var1:gsub('%d+', zero_padded) < var2:gsub('%d+', zero_padded) end -- Return a copy or a reference to a table local function copy_or_ref_table (src, refonly) if refonly then return src end local newtab = {} for key, val in pairs(src) do newtab[key] = val end return newtab end -- Copy at most N items (of all kinds) from `src` to `dest` and return `dest` local function copy_table_maxn (dest, src, len) local idx = 1 for key, val in pairs(src) do dest[key], idx = val, idx + 1 if idx > len then break end end return dest end -- Remove some numeric elements from a table, shifting everything to the left local function remove_numeric_keys (tbl, idx, len) local cache, tmp = {}, idx + len - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key >= idx then if key > tmp then cache[key - len] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Make a reduced copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_reduced (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = 1 - idx for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - tmp] = val elseif key < idx then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val elseif key < idx then ret[key + len] = val end end end return ret end -- Make an expanded copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_expanded (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val else ret[key + len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = idx - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > 0 then ret[key + tmp] = val elseif key < 1 then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val else ret[key - len] = val end end end return ret end -- Given a table, create two new tables containing the sorted list of keys local function get_sorted_key_list (tbl, sort_fn) local nums, words, nn, nw = {}, {}, 1, 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then nums[nn], nn = key, nn + 1 else words[nw], nw = key, nw + 1 end end table.sort(nums) table.sort(words, sort_fn) return nums, words, nn - 1, nw - 1 end -- Parse a parameter name string and return it as a string or a number local function get_param_name (par_str) local ret = par_str:match'^%s*(.-)%s*$' if ret ~= '0' and ret:find'^%-?[1-9]%d*$' == nil then return ret end return tonumber(ret) end -- Move a key from a table to another, but only if under a different name and -- always parsing numeric strings as numbers local function steal_if_renamed (val, src, skey, dest, dkey) local realkey = get_param_name(dkey) if skey ~= realkey then dest[realkey], src[skey] = val, nil end end --[[ Public strings ]]-- ------------------------ -- Special match keywords (functions and modifiers MUST avoid these names) local mkeywords = { ['or'] = 0, pattern = 1, plain = 2, strict = 3 } -- Sort functions (functions and modifiers MUST avoid these names) local sortfunctions = { alphabetically = false, naturally = natural_sort } -- Callback styles for the `mapping_*` and `renaming_*` class of modifiers -- (functions and modifiers MUST avoid these names) --[[ Meanings of the columns: col[1] = Loop type (0-3) col[2] = Number of module arguments that the style requires (1-3) col[3] = Minimum number of sequential parameters passed to the callback col[4] = Name of the callback parameter where to place each parameter name col[5] = Name of the callback parameter where to place each parameter value col[6] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[4]` col[7] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[5]` A value of `-1` indicates that no meaningful value is stored (i.e. `nil`) ]]-- local mapping_styles = { names_and_values = { 3, 2, 2, 1, 2, -1, -1 }, values_and_names = { 3, 2, 2, 2, 1, -1, -1 }, values_only = { 1, 2, 1, -1, 1, -1, -1 }, names_only = { 2, 2, 1, 1, -1, -1, -1 }, names_and_values_as = { 3, 4, 0, -1, -1, 2, 3 }, names_only_as = { 2, 3, 0, -1, -1, 2, -1 }, values_only_as = { 1, 3, 0, -1, -1, -1, 2 }, blindly = { 0, 2, 0, -1, -1, -1, -1 } } -- Memory slots (functions and modifiers MUST avoid these names) local memoryslots = { h = 'header', f = 'footer', i = 'itersep', l = 'lastsep', n = 'ifngiven', p = 'pairsep', s = 'oxfordsep' } -- Possible trimming modes for the `parsing` modifier local trim_parse_opts = { trim_none = { false, false }, trim_positional = { false, true }, trim_named = { true, false }, trim_all = { true, true } } -- Possible string modes for the iteration separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local isep_parse_opts = { splitter_pattern = false, splitter_string = true } -- Possible string modes for the key-value separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local psep_parse_opts = { setter_pattern = false, setter_string = true } -- Possible position references for the `splicing` modifier local position_references = { add_nothing = 0, add_smallest_number = 1, add_last_of_sequence = 2, add_largest_number = 3 } -- Possible modes for the `reassigning` modifier local a_modes = { transfer = 0, clone = 1, rename = 2, copy = 3, sacrifice = 4, provide = 5, spare = 7 } -- Functions and modifiers MUST avoid these names too: `here`, `in_substack`, -- `let`, `expose`, `use`, `with_flushed_glue`, `without_flushed_glue` -- `without_sorting` --[[ Private constants ]]-- --------------------------- -- Hard-coded name of the module (to avoid going through `frame:getTitle()`) local modulename = 'Module:Params' -- The functions listed here declare that they don't need the -- `frame:getParent().args` metatable to be copied into a regular table; if -- they are modifiers they also guarantee that they will make their own -- (modified) copy available local refparams = { call_for_each_group = true, combining = true, combining_by_calling = true, combining_values = true, concat_and_call = true, concat_and_invoke = true, concat_and_magic = true, count = true, grouping_by_calling = true, mixing_names_and_values = true, keeping_at_most = true, renaming_by_mixing = true, renaming_to_sequence = true, renaming_to_uppercase = true, renaming_to_lowercase = true, shifting = true, splicing = true, value_of = true, with_name_matching = true } -- Maximum number of numeric parameters that can be filled, if missing (we -- chose an arbitrary number for this constant; you can discuss about its -- optimal value at Module talk:Params) local maxfill = 1024 -- The private table of functions local library = {} -- Functions and modifiers that can only be invoked in first position local static_iface = {} --[[ Private functions ]]-- --------------------------- -- Create a new context local function context_new (child_frame, first_fn_name) local main_frame, tpipe = child_frame:getParent(), { first_fn_name } for key, val in pairs(child_frame.args) do if type(key) == 'number' and key > 0 then tpipe[key + 1] = val else tpipe[key] = val end end return { frame = main_frame, pipe = tpipe, oparams = main_frame.args, firstposonly = static_iface, iterfunc = pairs, fnpos = 1, sorttype = 0, n_parents = 0, n_children = 0, n_available = maxfill } end -- Move to the next action within the user-given list local function context_iterate (ctx, next_fn_pos, trimmed_fname) local fname = trimmed_fname or ctx.pipe[next_fn_pos] and ctx.pipe[next_fn_pos]:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end if library[fname] == nil then if ctx.firstposonly[fname] == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) else error(modulename .. ': The ‘' .. fname .. '’ directive can only appear in first position', 0) end end ctx.fnpos = next_fn_pos return library[fname] end -- Main loop local function main_loop (ctx, start_with) local fn = start_with repeat fn = fn(ctx) until not fn if ctx.n_parents > 0 then error(modulename .. ': One or more ‘merging_substack’ directives are missing', 0) end if ctx.n_children > 0 then error(modulename .. ', For some of the snapshots either the ‘flushing’ directive is missing or a group has not been properly closed with ‘merging_substack’', 0) end end -- Load a `setting`-like directive string into the `dest` table local function set_strings_from_opts (dest, opts, offs) local cmd if opts[offs] == nil then return offs - 1 end cmd = opts[offs]:gsub('%s+', ''):gsub('/+', '/'):match'^/*(.*[^/])' if cmd == nil then return offs end local vname, chr local amap, sep, argc = {}, string.byte('/'), offs + 1 for idx = 1, #cmd do chr = cmd:byte(idx) if chr == sep then for key, val in ipairs(amap) do dest[val], amap[key] = opts[argc], nil end argc = argc + 1 else vname = memoryslots[string.char(chr)] if vname == nil then error(modulename .. ', ‘setting’: Unknown slot ‘' .. string.char(chr) .. '’', 0) end table.insert(amap, vname) end end for key, val in ipairs(amap) do dest[val] = opts[argc] end return argc end -- Add a new stack of parameters to `ctx.children` local function new_substack (ctx) local currsnap, newparams = ctx.n_children + 1, {} if ctx.children == nil then ctx.children = { newparams } else ctx.children[currsnap] = newparams end ctx.n_children = currsnap return newparams end -- Parse a raw argument containing a `sortfunctions` directive, or -- `'without_sorting'`, or `nil` local function load_sort_opt (raw_arg) local trarg if raw_arg ~= nil then trarg = raw_arg:match'^%s*(.*%S)' end if trarg == nil then return nil, 1, false, nil end if trarg == 'without_sorting' then return nil, 2, false, nil end local tmp = sortfunctions[trarg] if tmp == nil then return nil, 1, false, trarg end return tmp or nil, 2, true, nil end -- Parse optional user arguments of type `...|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]| -- [number of additional parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]` local function load_child_opts (src, start_from, append_after, params) local tnamed, tmp1, tmp2 local pin, tbl, mem = start_from, {}, {} while src[pin] ~= nil and src[pin + 1] ~= nil do tmp1 = src[pin]:match'^%s*(.*%S)' if tmp1 == 'let' and src[pin + 2] ~= nil then tmp1 = get_param_name(src[pin + 1]) tbl[tmp1], pin = src[pin + 2], pin + 3 --[[ elseif tmp1 == 'expose' then tmp1 = get_param_name(src[pin + 1]) tmp2 = params[tmp1] mem[tmp1], tbl[tmp1], pin = tmp2, tmp2, pin + 2 ]]-- elseif tmp1 == 'use' and src[pin + 2] ~= nil then tmp1 = get_param_name(src[pin + 2]) tmp2 = params[tmp1] mem[tmp1], tbl[get_param_name(src[pin + 1])], pin = tmp2, tmp2, pin + 3 else break end end local tnew = copy_or_ref_table(params, next(mem) == nil) for key in pairs(mem) do tnew[key] = nil end if pin ~= start_from then tnamed, tbl = tbl, {} end tmp1 = tonumber(src[pin]) if tmp1 ~= nil and math.floor(tmp1) == tmp1 then if tmp1 < 0 then tmp1 = -1 end tmp2 = append_after - pin for idx = pin + 1, pin + tmp1 do tbl[idx + tmp2] = src[idx] end pin = pin + tmp1 + 1 end if tnamed ~= nil then for key, val in pairs(tnamed) do tbl[key] = val end end return tbl, pin, tnew, mem end -- Load the optional arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` -- class of modifiers local function load_callback_opts (src, start_from, default_style, params) local style, shf local tmp = src[start_from + 1] if tmp ~= nil then style = mapping_styles[tmp:match'^%s*(.-)%s*$'] end if style == nil then style, shf = default_style, start_from - 1 else shf = start_from end local n_exist, karg, varg = style[3], style[4], style[5] tmp = style[6] if tmp > -1 then karg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if karg == '0' or karg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then karg = tonumber(karg) n_exist = math.max(n_exist, karg) end end tmp = style[7] if tmp > -1 then varg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if varg == '0' or varg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then varg = tonumber(varg) n_exist = math.max(n_exist, varg) end end tmp = style[1] local dest, argc, tnew, mem = load_child_opts(src, style[2] + shf, n_exist, params) if (tmp == 3 or tmp == 2) and dest[karg] ~= nil then tmp = tmp - 2 end if (tmp == 3 or tmp == 1) and dest[varg] ~= nil then tmp = tmp - 1 end return dest, argc, tmp, karg, varg, tnew, mem end -- Parse the arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` class of -- modifiers local function load_replace_args (opts, offs, whoami) if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern string was given', 0) end if opts[offs + 2] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No replacement string was given', 0) end local tn, flg local ptn, repl, nmax, argc = opts[offs + 1], opts[offs + 2], tonumber(opts[offs + 3]), 3 if nmax ~= nil then argc = 4 elseif opts[offs + 3] ~= nil then tn = opts[offs + 3]:match'^%s*(.*%S)' if tn == nil then argc = 4 end end if tn == nil and opts[offs + argc] ~= nil then tn = opts[offs + argc]:match'^%s*(.*%S)' end if tn ~= nil then flg = mkeywords[tn] if flg ~= nil then tn = nil end end if flg == 0 then flg = nil elseif flg ~= nil then argc = argc + 1 end return ptn, repl, nmax, flg, offs + argc, (nmax ~= nil and nmax < 1) or (flg == 3 and ptn == repl), tn end -- Parse the arguments of the `with_*_matching` class of modifiers local function load_pattern_args (opts, offs, whoami) local tn, kwid local ptns, arg, state, nptns, idx = {}, opts[offs + 1], 0, 0, offs + 2 while arg ~= nil do if state == 0 then nptns, state = nptns + 1, -1 ptns[nptns] = { arg, false, false } else tn = arg:match'^%s*(.*%S)' kwid = tn and mkeywords[tn] if kwid == nil or (state > 0 and kwid > 0) then break else state = kwid if state > 1 then ptns[nptns][2] = true end if state == 3 then ptns[nptns][3] = true end end end arg, idx = opts[idx], idx + 1 end if state == 0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern was given', 0) end return ptns, nptns, idx - 1, kwid == nil and tn or nil end -- Load the optional arguments of the `parsing`, `reinterpreting` and -- `evaluating` modifiers local function load_parse_opts (opts, offs, isp, psp) local tn, tmp local optslots, noptslots, argc, trimn, trimu, iplain, pplain = { true, true, true }, 3, offs, true, false, true, true repeat noptslots, tmp = noptslots - 1, opts[argc] tn = tmp and tmp:match'^%s*(.*%S)' if tn == nil then break end if optslots[1] ~= nil and trim_parse_opts[tn] ~= nil then tmp = trim_parse_opts[tn] trimn, trimu, optslots[1] = tmp[1], tmp[2], nil elseif optslots[2] ~= nil and isep_parse_opts[tn] ~= nil then argc = argc + 1 iplain, isp, optslots[2] = isep_parse_opts[tn], opts[argc], nil elseif optslots[3] ~= nil and psep_parse_opts[tn] ~= nil then argc = argc + 1 pplain, psp, optslots[3] = psep_parse_opts[tn], opts[argc], nil else break end argc, tn = argc + 1, nil until noptslots < 1 return isp, iplain, psp, pplain, trimn, trimu, argc, tn end -- Map parameters' values using a custom callback and a referenced table local value_maps = { [0] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do tbl[key] = fn() end end, [1] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[varg] = val tbl[key] = fn() end end, [2] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do margs[karg] = key tbl[key] = fn() end end, [3] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[karg], margs[varg] = key, val tbl[key] = fn() end end } -- Private table for `map_names()` local name_thieves = { [0] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [1] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[varg] = val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [2] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg] = key steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [3] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg], rargs[varg] = key, val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end } -- Map parameters' names using a custom callback and a referenced table local function map_names (tbl, rargs, karg, varg, looptype, fn) local cache = {} name_thieves[looptype](cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Return a new table that contains `src` regrouped according to the numeric -- suffixes in its keys local function make_groups (src) -- NOTE: `src` might be the original metatable! local prefix, gid local groups = {} for key, val in pairs(src) do -- `key` must only be a string or a number... if type(key) == 'string' then prefix, gid = key:match'^%s*(.-)%s*(%-?%d*)%s*$' gid = tonumber(gid) or '' else prefix, gid = '', key end if groups[gid] == nil then groups[gid] = {} end if prefix == '0' or prefix:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then prefix = tonumber(prefix) if prefix < 1 then prefix = prefix - 1 end end groups[gid][prefix] = val end return groups end -- Split into parts a string containing the `$#` and `$@` placeholders and -- return the information as a skeleton table, a canvas table and a length local function parse_placeholder_string (target) local skel, canvas, idx, s_pos, e_pos = {}, {}, 1, 1, string.find(target, '%$[@#]', 1, false) while e_pos ~= nil do canvas[idx], skel[idx + 1] = target:sub(s_pos, e_pos - 1), target:sub(e_pos, e_pos + 1) == '$@' idx, s_pos = idx + 2, e_pos + 2 e_pos = string.find(target, '%$[@#]', s_pos, false) end if (s_pos > target:len()) then idx = idx - 1 else canvas[idx] = target:sub(s_pos) end return skel, canvas, idx end -- Populate a table by parsing a parameter string (heavy lifting for `parsing`, -- `reinterpreting` and `evaluating`) local function parse_parameter_string (tbl, str, isp, ipl, psp, ppl, trn, tru) local key, val, spos1, spos2, pos1, pos2 local pos3, idx, lenplone = 0, 1, #str + 1 if isp == nil or isp == '' then if psp == nil or psp == '' then if tru then tbl[idx] = str:match'^%s*(.-)%s*$' else tbl[idx] = str end return end spos1, spos2 = str:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = str:match'^%s*(.-)%s*$' else val = str end else key = get_param_name(str:sub(1, spos1 - 1)) val = str:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val return end if psp == nil or psp == '' then repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end tbl[idx], idx = val, idx + 1 until pos2 == nil return end repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) spos1, spos2 = val:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end idx = idx + 1 else key = get_param_name(val:sub(1, spos1 - 1)) val = val:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val until pos2 == nil return end -- Heavy lifting for `snapshotting` and `remembering` local function make_child (ctx, src, whoami) local len = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1]) if len == nil or len == 0 then local stack = new_substack(ctx) for key, val in pairs(src) do stack[key] = val end return len == nil and 1 or 2 end if len < 0 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: The number of parameters to copy must be an integer greater than zero', 0) end copy_table_maxn(new_substack(ctx), src, len) return 2 end -- Heavy lifting for `setting_by_flushing`, `combining` and `combining_values` local function set_strings_from_substack (ctx, dest, whoami) if ctx.n_children < 1 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: There are no substacks to flush', 0) end local currsnap = ctx.n_children local stack = ctx.children[currsnap] for key, val in pairs(memoryslots) do if stack[key] ~= nil then dest[val] = stack[key] end end ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1 end -- Heavy lifting for `combining` and `combining_values` local function combine_parameters (ctx, keyval_fn, whoami) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! This function -- MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No parameter name was provided', 0) end local argc local tbl, vars = ctx.params, {} local sortfn, ivar0, dosort, tmp = load_sort_opt(opts[offs + 2]) if ivar0 == 2 then tmp = opts[offs + 3] ~= nil and opts[offs + 3]:match'^%s*(.*%S)' end ivar0 = ivar0 + offs if tmp == 'with_flushed_glue' then ivar0 = ivar0 + 1 argc = set_strings_from_opts(vars, opts, ivar0 + 1) set_strings_from_substack(ctx, vars, whoami) else if tmp == 'without_flushed_glue' then ivar0 = ivar0 + 1 end argc = set_strings_from_opts(vars, opts, ivar0 + 1) end if argc < ivar0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No setting directive was given', 0) end if next(tbl) == nil then if vars.ifngiven ~= nil then ctx.params = { [get_param_name(opts[offs + 1])] = vars.ifngiven } elseif tbl == ctx.oparams then ctx.params = {} end return argc + 1 end local cache, len if dosort then local words cache, words, len, tmp = get_sorted_key_list(tbl, sortfn) for idx = 1, tmp do cache[len + idx] = words[idx] end len = len + tmp else cache, len = {}, 1 for key in pairs(tbl) do cache[len], len = key, len + 1 end len = len - 1 end local pmap, nss, kvs, pps = {}, 0, vars.pairsep or '', vars.itersep or '' for idx = 1, len do tmp, pmap[nss + 1] = cache[idx], pps pmap[nss + 2] = keyval_fn(tmp, tbl[tmp], kvs) nss = nss + 2 end tmp = vars.oxfordsep or vars.lastsep if tmp ~= nil and nss > 4 then pmap[nss - 1] = tmp elseif nss > 2 and vars.lastsep ~= nil then pmap[nss - 1] = vars.lastsep end pmap[1] = vars.header or '' if vars.footer ~= nil then pmap[nss + 1] = vars.footer end ctx.params = { [get_param_name(opts[offs + 1])] = table.concat(pmap) } return argc + 1 end -- Concatenate the numeric keys from the table of parameters to the numeric -- keys from the table of options; non-numeric keys from the table of options -- will prevail over colliding non-numeric keys from the table of parameters local function concat_params (ctx, offs) local tbl, retval, cache, nmax = ctx.params, {}, {}, 0 for key, val in pairs(ctx.pipe) do if type(key) == 'number' then if key < 1 then cache[key] = val elseif key > offs then cache[key - offs] = val end if key > nmax then nmax = key end else cache[key] = val end end nmax = nmax - offs if ctx.subset == 1 then -- We need only the sequence for key, val in ipairs(tbl) do retval[key + nmax] = val end else if ctx.subset == -1 then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then retval[key + nmax] = val else retval[key] = val end end end for key, val in pairs(cache) do retval[key] = val end return retval end -- Flush the parameters by calling a custom function for each value (after this -- function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function flush_params (ctx, fn) local tmp local tbl = ctx.params if ctx.subset == -1 then for key, val in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end elseif ctx.subset == 1 then if ctx.pins == nil then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) end return end tmp = {} for key, val in ipairs(tbl) do tmp[key] = val end tbl = tmp end if ctx.pins ~= nil then local marker = ctx.sorttype < 1 and ctx.subset ~= -1 or nil for idx = 1, #ctx.pins do tmp = ctx.pins[idx] if tbl[tmp] ~= nil then fn(tmp, tbl[tmp]) tbl[tmp] = marker end end if ctx.subset == 1 then for key, val in ipairs(tbl) do if val ~= true then fn(key, val) end end return end end if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_sorted_key_list(tbl, natural_sort) if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end return end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end return end if ctx.subset == -1 or ctx.pins == nil then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) tbl[key] = nil end for key, val in pairs(tbl) do fn(key, val) end return end for key, val in ipairs(tbl) do if val ~= true then fn(key, val) end tbl[key] = nil end for key, val in pairs(tbl) do if val ~= true then fn(key, val) end end end -- Flush the parameters by calling one of two custom functions for each value -- (after this function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function mixed_flush_params (ctx, fn_seq, fn_oth) if ctx.subset == 1 then flush_params(ctx, fn_seq) return end if ctx.subset == -1 then flush_params(ctx, fn_oth) return end local tbl = ctx.params if ctx.pins == nil and ctx.sorttype < 1 then for key, val in ipairs(tbl) do fn_seq(key, val) tbl[key] = nil end for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end return end local tseq = {} for key, val in ipairs(tbl) do tseq[key] = val end if ctx.pins ~= nil then local tmp local marker = ctx.sorttype < 1 or nil for idx = 1, #ctx.pins do tmp = ctx.pins[idx] if tseq[tmp] ~= nil then fn_seq(tmp, tbl[tmp]) tbl[tmp], tseq[tmp] = nil, marker elseif tbl[tmp] ~= nil then fn_oth(tmp, tbl[tmp]) tbl[tmp] = nil end end end if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_sorted_key_list(tbl, natural_sort) if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end for idx = 1, nn do if tseq[nums[idx]] ~= nil then fn_seq(nums[idx], tseq[nums[idx]]) else fn_oth(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end end if ctx.sorttype ~= 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end return end for key, val in ipairs(tseq) do if val ~= true then fn_seq(key, val) tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end end -- Finalize and return a concatenated list local function finalize_and_return_concatenated_list (ctx, lst, len, modsize) if len > 0 then local tmp = ctx.oxfordsep or ctx.lastsep if tmp ~= nil and len > modsize * 2 then lst[len - modsize + 1] = tmp elseif len > modsize and ctx.lastsep ~= nil then lst[len - modsize + 1] = ctx.lastsep end lst[1] = ctx.header or '' if ctx.footer ~= nil then lst[len + 1] = ctx.footer end ctx.text = table.concat(lst) else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end --- --- --- PUBLIC ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ Modifiers ]]-- ------------------- -- Syntax: #invoke:params|sequential|pipe to library.sequential = function (ctx) if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘sequential’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == -1 then error(modulename .. ': The two directives ‘non-sequential’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end if ctx.sorttype > 0 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ and ‘reassorted’ directives are redundant when followed by ‘sequential’', 0) end ctx.iterfunc, ctx.subset = ipairs, 1 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|non-sequential|pipe to library['non-sequential'] = function (ctx) if ctx.subset == -1 then error(modulename .. ': The ‘non-sequential’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘non-sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.iterfunc, ctx.subset = pairs, -1 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|all_sorted|pipe to library.all_sorted = function (ctx) if ctx.sorttype == 1 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 2 then error(modulename .. ': The two directives ‘reassorted’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 1 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|reassorted|pipe to library.reassorted = function (ctx) if ctx.sorttype == 2 then error(modulename .. ': The ‘reassorted’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘reassorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘reassorted’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 2 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|pinned_until|sentinel|[parameter name 1]|[parameter -- name 2]|...|parameter name N|sentinel|pipe to library.pinned_until = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘pinned_until’: No sentinel was provided', 0) end local tmp, bucket, curr, ncurr local sntl, idx = opts[offs + 1]:match'^%s*(.-)%s*$', 2 if ctx.pin_bucket == nil then bucket, curr, ncurr = {}, {}, 0 ctx.pin_bucket, ctx.pins = bucket, curr else bucket, curr, ncurr = ctx.pin_bucket, ctx.pins, ctx.npins end while opts[offs + idx] ~= nil do tmp = opts[offs + idx]:match'^%s*(.-)%s*$' if tmp == sntl then if idx == 2 then error(modulename .. ', ‘pinned_until’: No parameters to pin were provided', 0) end ctx.npins = ncurr + idx - 2 return context_iterate(ctx, offs + idx + 1) end if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tmp = tonumber(tmp) end if bucket[tmp] then error(modulename .. ', ‘pinned_until’: Duplicate pinned parameter ‘' .. tostring(tmp) .. '’', 0) end curr[ncurr + idx - 1], bucket[tmp], idx = tmp, true, idx + 1 end error(modulename .. ', ‘pinned_until’: Missing sentinel in position #' .. tostring(idx), 0) end -- Syntax: #invoke:params|setting|directives|...|pipe to library.setting = function (ctx) local new_offs = set_strings_from_opts(ctx, ctx.pipe, ctx.fnpos + 1) if new_offs - ctx.fnpos < 2 then error(modulename .. ', ‘setting’: No directive was given', 0) end return context_iterate(ctx, new_offs + 1) end -- Syntax: #invoke:params|scoring|new parameter name|[container]|pipe to library.scoring = function (ctx) local opts, offs, retval = ctx.pipe, ctx.fnpos, 0 if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘scoring’: No parameter name was provided', 0) end for _ in pairs(ctx.params) do retval = retval + 1 end local tn = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' if tn == 'in_substack' then new_substack(ctx)[get_param_name(opts[offs + 1])] = tostring(retval) return context_iterate(ctx, offs + 3) end ctx.params[get_param_name(opts[offs + 1])] = tostring(retval) return tn == 'here' and context_iterate(ctx, offs + 3) or context_iterate(ctx, offs + 2, tn) end -- Syntax: #invoke:params|squeezing|pipe to library.squeezing = function (ctx) local store, indices, tbl, newlen = {}, {}, ctx.params, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then newlen = newlen + 1 indices[newlen], store[key], tbl[key] = key, val, nil end end table.sort(indices) for idx = 1, newlen do tbl[idx] = store[indices[idx]] end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|filling_the_gaps|pipe to library.filling_the_gaps = function (ctx) local newval, tbl, tmp, nmin, nmax, nnums = ctx.pipe[ctx.fnpos + 1], ctx.params, {}, 1, nil, -1 if newval == nil then error(modulename .. ', ‘filling_the_gaps’: No value was provided', 0) end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmax == nil then if key < nmin then nmin = key end nmax = key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end tmp[key], nnums = val, nnums + 1 end end if nmax ~= nil and nmax - nmin > nnums then ctx.n_available = ctx.n_available + nmin + nnums - nmax if ctx.n_available < 0 then error(modulename .. ', ‘filling_the_gaps’: It is possible to fill at most ' .. tostring(maxfill) .. ' parameters', 0) end for idx = nmin, nmax do tbl[idx] = newval end for key, val in pairs(tmp) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|clearing|pipe to library.clearing = function (ctx) local tbl, numerics = ctx.params, {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key], tbl[key] = val, nil end end for key, val in ipairs(numerics) do tbl[key] = val end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|cutting|left cut|right cut|pipe to library.cutting = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local lcut = tonumber(opts[offs + 1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Left cut must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(opts[offs + 2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Right cut must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local len = #tbl if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end local tot = lcut + rcut if tot > 0 then local cache = {} if tot >= len then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end tot = len else for idx = len - rcut + 1, len do tbl[idx] = nil end for idx = 1, lcut do tbl[idx] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then if key > len then cache[key - tot] = val else cache[key - lcut] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|cropping|left crop|right crop|pipe to library.cropping = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local lcut = tonumber(opts[offs + 1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Left crop must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(opts[offs + 2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Right crop must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local nmin, nmax for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmin == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end if nmin ~= nil then local len = nmax - nmin + 1 if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end if lcut + rcut - len > -1 then for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then tbl[key] = nil end end elseif lcut + rcut > 0 then for idx = nmax - rcut + 1, nmax do tbl[idx] = nil end for idx = nmin, nmin + lcut - 1 do tbl[idx] = nil end local lshift = nmin + lcut - 1 if lshift > 0 then for idx = lshift + 1, nmax do tbl[idx - lshift], tbl[idx] = tbl[idx], nil end end end end return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|purging|start offset|length|pipe to library.purging = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local idx = tonumber(opts[offs + 1]) if idx == nil or math.floor(idx) ~= idx then error(modulename .. ', ‘purging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(opts[offs + 2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘purging’: Length must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params if len < 1 then len = len + table.maxn(tbl) if idx > len then return context_iterate(ctx, offs + 3) end len = len - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(tbl, idx, len) return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|backpurging|start offset|length|pipe to library.backpurging = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local last = tonumber(opts[offs + 1]) if last == nil or math.floor(last) ~= last then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(opts[offs + 2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Length must be an integer number', 0) end local idx local tbl = ctx.params if len > 0 then idx = last - len + 1 else for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and (idx == nil or key < idx) then idx = key end end if idx == nil then return context_iterate(ctx, offs + 3) end idx = idx - len if last < idx then return context_iterate(ctx, offs + 3) end len = last - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(ctx.params, idx, len) return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|shifting|addend|pipe to library.shifting = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local nshift = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1]) if nshift == nil or nshift == 0 or math.floor(nshift) ~= nshift then error(modulename .. ', ‘shifting’: A non-zero integer number must be provided', 0) end local tbl = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'number' then tbl[key + nshift] = val else tbl[key] = val end end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|reversing_numeric_names|pipe to library.reversing_numeric_names = function (ctx) local tbl, numerics, nmax = ctx.params, {}, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key], tbl[key] = val, nil if key > nmax then nmax = key end end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax - key + 1] = val end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|pivoting_numeric_names|pipe to --[[ library.pivoting_numeric_names = function (ctx) local tbl = ctx.params local shift = #tbl + 1 if shift < 2 then return library.reversing_numeric_names(ctx) end local tmp = {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then tmp[key], tbl[key] = val, nil end end for key, val in pairs(tmp) do tbl[shift - key] = val end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|mirroring_numeric_names|pipe to --[[ library.mirroring_numeric_names = function (ctx) local nmax, nmin local tbl, tmp = ctx.params, {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then tmp[key], tbl[key] = val, nil if nmax == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end for key, val in pairs(tmp) do tbl[nmax + nmin - key] = val end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|swapping_numeric_names|pipe to --[[ library.swapping_numeric_names = function (ctx) local tmp local tbl, cache, nsize = ctx.params, {}, 1 for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then cache[nsize], nsize = key, nsize + 1 end end table.sort(cache) for idx = math.floor((nsize - 1) / 2), 1, -1 do tmp = tbl[cache[idx] ] tbl[cache[idx] ] = tbl[cache[nsize - idx] ] tbl[cache[nsize - idx] ] = tmp end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|sorting_sequential_values|[criterion]|pipe to library.sorting_sequential_values = function (ctx) local sortfn local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tn = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tn ~= nil then sortfn = sortfunctions[tn] end if sortfn then table.sort(ctx.params, sortfn) else table.sort(ctx.params) end -- i.e. either `false` or `nil` if sortfn == nil then return context_iterate(ctx, offs + 1, tn) end return context_iterate(ctx, offs + 2) end -- Syntax: #invoke:params|splicing|[add to position]|position|increment| -- [number of elements to write]|...|pipe to library.splicing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tmp2, argc, pos, refp local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos local tmp1 = opts[offs + 1] if tmp1 ~= nil then tmp2 = tonumber(tmp1) if tmp2 == nil or math.floor(tmp2) ~= tmp2 then pos, argc, tmp2 = tonumber(opts[offs + 2]), offs + 4, tmp1:match'^%s*(.*%S)' if tmp2 ~= nil then refp = position_references[tmp2] if refp == nil then error(modulename .. ', ‘splicing’: ‘' .. tostring(tmp2) .. '’ is not a valid first argument', 0) end else refp = 0 end else pos, argc, refp = tmp2, offs + 3, 0 end else pos, argc, refp = tonumber(opts[offs + 2]), offs + 4, 0 end if pos == nil or math.floor(pos) ~= pos then error(modulename .. ', ‘splicing’: The position must be an integer number', 0) end local len = tonumber(opts[argc - 1]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘splicing’: The increment must be an integer number', 0) end local insn = tonumber(opts[argc]) if len == 0 and (insn == nil or insn < 1) then error(modulename .. ', ‘splicing’: When the increment is zero the number of elements to write cannot be zero', 0) end if refp == 2 then for _ in ipairs(tbl) do pos = pos + 1 end refp = 0 end tmp1, tmp2 = nil, nil if refp ~= 0 or len ~= 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if tmp1 == nil then tmp1, tmp2 = key, key elseif key < tmp1 then tmp1 = key elseif key > tmp2 then tmp2 = key end end end end if tmp2 == nil then len = 0 elseif refp == 3 then pos = pos + tmp2 elseif refp == 1 then pos = pos + tmp1 end if len > 0 and pos + len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_expanded(tbl, pos, len) elseif len < 0 and pos - len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_reduced(tbl, pos, -len) else tbl = copy_or_ref_table(tbl, tbl ~= ctx.oparams) end ctx.params = tbl if insn == nil or insn < 0 or math.floor(insn) ~= insn then return context_iterate(ctx, argc) end tmp1 = argc - offs - pos + 1 for key = pos, pos + insn - 1 do tbl[key] = opts[offs + key + tmp1] end return context_iterate(ctx, argc + insn + 1) end -- Syntax: #invoke:params|imposing|name|value|pipe to library.imposing = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘imposing’: Missing parameter name to impose', 0) end ctx.params[get_param_name(opts[offs + 1])] = opts[offs + 2] return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|providing|name|value|pipe to library.providing = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘providing’: Missing parameter name to provide', 0) end local key = get_param_name(opts[offs + 1]) if ctx.params[key] == nil then ctx.params[key] = opts[offs + 2] end return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|reassigning|source|destination|[mode]|pipe to library.reassigning = function (ctx) local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘reassigning’: Missing source parameter', 0) end if opts[offs + 2] == nil then error(modulename .. ', ‘reassigning’: Missing destination parameter', 0) end local mode, argc local src, tn = get_param_name(opts[offs + 1]), opts[offs + 3] ~= nil and opts[offs + 3]:match'^%s*(.*%S)' local val = tbl[src] if tn ~= nil then mode = a_modes[tn] end if mode == nil then mode, argc = 0, offs + 3 else argc, tn = offs + 4, nil end if val == nil and mode > 1 then return context_iterate(ctx, argc, tn) end local dest = get_param_name(opts[offs + 2]) local tmp = tbl[dest] == nil if mode % 2 == 0 or (mode == 7 and tmp) then tbl[src] = nil end if tmp or mode < 4 then tbl[dest] = val end return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|discarding|name|[how many]|pipe to library.discarding = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘discarding’: Missing parameter name to discard', 0) end local len = tonumber(opts[offs + 2]) if len == nil then ctx.params[get_param_name(opts[offs + 1])] = nil return context_iterate(ctx, offs + 2) end local key = tonumber(opts[offs + 1]) if key == nil or math.floor(key) ~= key then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range was provided, but the initial parameter name is not an integer number', 0) end if len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range can only be an integer number greater than zero', 0) end for idx = key, key + len - 1 do ctx.params[idx] = nil end return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_non-numeric_names|pipe to library['excluding_non-numeric_names'] = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) ~= 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_numeric_names|pipe to library.excluding_numeric_names = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_matching|target 1|[plain flag 1]|[or]| -- [target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_name_matching = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tmp, ptn local tbl, newparams, opts, offs = ctx.params, {}, ctx.pipe, ctx.fnpos local targets, nptns, argc, tn = load_pattern_args(opts, offs, 'with_name_matching') for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then tmp = ptn[1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tmp = tonumber(tmp) end newparams[tmp] = tbl[tmp] else for key, val in pairs(tbl) do if tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then newparams[key] = val end end end end ctx.params = newparams return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_not_matching|target 1|[plain flag 1]| -- [and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_name_not_matching = function (ctx) local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos local targets, nptns, argc, tn = load_pattern_args(opts, offs, 'with_name_not_matching') if nptns == 1 and targets[1][3] then local tmp = targets[1][1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tbl[tonumber(tmp)] = nil else tbl[tmp] = nil end return context_iterate(ctx, argc, tn) end local yesmatch, ptn for key in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if tostring(key) ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_matching|target 1|[plain flag 1]|[or]| -- [target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_value_matching = function (ctx) local nomatch, ptn local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos local targets, nptns, argc, tn = load_pattern_args(opts, offs, 'with_value_matching') for key, val in pairs(tbl) do nomatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val == ptn[1] then nomatch = false break end elseif val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then nomatch = false break end end if nomatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_not_matching|target 1|[plain flag 1]| -- [and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_value_not_matching = function (ctx) local yesmatch, ptn local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos local targets, nptns, argc, tn = load_pattern_args(opts, offs, 'with_value_not_matching') for key, val in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|keeping_at_most|number of parameters to pick|pipe to library.keeping_at_most = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local len = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1]) if len == nil or len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘keeping_at_most’: The number of parameters to keep must be an integer greater than zero', 0) end ctx.params = copy_table_maxn({}, ctx.params, len) return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|trimming_values|pipe to library.trimming_values = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:match'^%s*(.-)%s*$' end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_lowercase|pipe to library.mapping_to_lowercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:lower() end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_uppercase|pipe to library.mapping_to_uppercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:upper() end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_calling|template name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.mapping_by_calling = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.values_only, ctx.params) local model = { title = tname, args = margs } value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_invoking|module name|function name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_invoking = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if mname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No module name was provided', 0) end local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 2, mapping_styles.values_only, ctx.params) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = margs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_magic|parser function|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_magic = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if magic == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.values_only, ctx.params) value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, margs) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.mapping_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die, tn = load_replace_args(ctx.pipe, ctx.fnpos, 'mapping_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc, tn) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then for key, val in pairs(tbl) do if val == ptn then tbl[key] = repl end end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:gsub(ptn, repl, nmax) end end return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_mixing|mixing string|pipe to library.mapping_by_mixing = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local tbl, mix = ctx.params, opts[offs + 1] if mix == '$#' then for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end return context_iterate(ctx, offs + 2) end local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(tbl) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end tbl[key] = table.concat(cnv) end return context_iterate(ctx, offs + 2) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_lowercase|pipe to library.renaming_to_lowercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:lower()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_uppercase|pipe to library.renaming_to_uppercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:upper()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_sequence|[sort order]|pipe to library.renaming_to_sequence = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache, len local tbl = ctx.params local sortfn, argc, dosort, tn = load_sort_opt(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1]) if dosort then local words, wl cache, words, len, wl = get_sorted_key_list(tbl, sortfn) for idx = 1, len do cache[idx] = tbl[cache[idx]] end for idx = 1, wl do cache[len + idx] = tbl[words[idx]] end else cache, len = {}, 1 for _, val in pairs(tbl) do cache[len], len = val, len + 1 end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_calling|template name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.renaming_by_calling = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_calling’: No template name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.names_only, ctx.params) local model = { title = tname, args = rargs } map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_invoking|module name|function -- name|[call style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of -- additional arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument -- N]|pipe to library.renaming_by_invoking = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if mname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No module name was provided', 0) end local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 2, mapping_styles.names_only, ctx.params) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = rargs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_magic|parser function|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.renaming_by_magic = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if magic == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.names_only, ctx.params) map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, rargs) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.renaming_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die, tn = load_replace_args(ctx.pipe, ctx.fnpos, 'renaming_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc, tn) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then ptn = get_param_name(ptn) local val = tbl[ptn] if val ~= nil then tbl[ptn], tbl[get_param_name(repl)] = nil, val end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end local cache = {} for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, tostring(key):gsub(ptn, repl, nmax)) end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_mixing|mixing string|pipe to library.renaming_by_mixing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local mix = ctx.pipe[ctx.fnpos + 1] if mix == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local cache = {} mix = mix:match'^%s*(.-)%s*$' if mix == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_param_name(val)] = val end else local skel, canvas, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(ctx.params) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then canvas[idx] = val else canvas[idx] = tostring(key) end end cache[get_param_name(table.concat(canvas))] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|grouping_by_calling|template -- name|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.grouping_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tmp, argc, tbl, mem = load_child_opts(opts, offs + 2, 0, ctx.params) local gargs = {} for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' and key < 1 then gargs[key - 1] = val else gargs[key] = val end end tmp = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘grouping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local groups = make_groups(tbl) for gid, group in pairs(groups) do for key, val in pairs(gargs) do group[key] = val end group[0], model.args = gid, group groups[gid] = ctx.frame:expandTemplate(model) end for key, val in pairs(mem) do groups[key] = val end ctx.params = groups return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|parsing|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.parsing = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘parsing’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc, tn = load_parse_opts(opts, offs + 2, '|', '=') parse_parameter_string(ctx.params, opts[offs + 1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|reinterpreting|parameter to reinterpret|[trim -- flag]|[iteration delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter -- setter]|[...]|pipe to library.reinterpreting = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘reinterpreting’: No parameter to reinterpret was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc, tn = load_parse_opts(opts, offs + 2, '|', '=') local tbl, tmp = ctx.params, get_param_name(opts[offs + 1]) local str = tbl[tmp] if str ~= nil then tbl[tmp] = nil parse_parameter_string(tbl, str, isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) end return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|evaluating|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.evaluating = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘evaluating’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, repos, tn = load_parse_opts(opts, offs + 2, '!', ':') if opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' == nil then remove_numeric_keys(opts, offs, repos - offs) return context_iterate(ctx, offs, tn) end local new_opts, cache = {}, {} parse_parameter_string(cache, opts[offs + 1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) local shift = #cache + offs - repos + 1 for key, val in pairs(opts) do if type(key) ~= 'number' or key < offs then new_opts[key] = val elseif key >= repos then new_opts[key + shift] = val end end for key, val in pairs(cache) do if type(key) ~= 'number' or key < 1 then new_opts[key] = val else new_opts[key + offs] = val end end ctx.pipe = new_opts return context_iterate(ctx, offs + 1) end -- Syntax: #invoke:params|mixing_names_and_values|mixing string|pipe to library.mixing_names_and_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter names', 0) end if opts[offs + 2] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter values', 0) end local tmp local cache, mix_k, mix_v = {}, opts[offs + 1]:match'^%s*(.-)%s*$', opts[offs + 2] if mix_k == '$@' and mix_v == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_param_name(val)] = val end elseif mix_k == '$@' and mix_v == '$#' then for key, val in pairs(ctx.params) do cache[get_param_name(val)] = tostring(key) end elseif mix_k == '$#' and mix_v == '$#' then for key in pairs(ctx.params) do cache[key] = tostring(key) end else local skel_k, cnv_k, n_parts_k = parse_placeholder_string(mix_k) local skel_v, cnv_v, n_parts_v = parse_placeholder_string(mix_v) for key, val in pairs(ctx.params) do tmp = tostring(key) for idx = 2, n_parts_k, 2 do if skel_k[idx] then cnv_k[idx] = val else cnv_k[idx] = tmp end end for idx = 2, n_parts_v, 2 do if skel_v[idx] then cnv_v[idx] = val else cnv_v[idx] = tmp end end cache[get_param_name(table.concat(cnv_k))] = table.concat(cnv_v) end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|combining|new parameter name|[sort -- order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to library.combining = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return key .. kvs .. val end, 'combining' )) end -- Syntax: #invoke:params|combining_values|new parameter name|[sort -- order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to library.combining_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return val end, 'combining_values' )) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_calling|template name|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tname == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No template name was provided', 0) end if opts[offs + 2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_param_name(opts[offs + 2])] = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = ctx.params } } return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_invoking|module name|function name|new -- parameter name|pipe to library.combining_by_invoking = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if mname == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No module name was provided', 0) end local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No function name was provided', 0) end if opts[offs + 3] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No parameter name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = ctx.params } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.params = { [get_param_name(opts[offs + 3])] = tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) } return context_iterate(ctx, offs + 4) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_magic|parser function|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if magic == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parser function was provided', 0) end if opts[offs + 2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_param_name(opts[offs + 2])] = ctx.frame:callParserFunction(magic, ctx.params) } return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|snapshotting|[maximum number]|pipe to library.snapshotting = function (ctx) return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + make_child(ctx, ctx.params, 'snapshotting')) end -- Syntax: #invoke:params|remembering|[maximum number]|pipe to library.remembering = function (ctx) return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + make_child(ctx, ctx.oparams, 'remembering')) end -- Syntax: #invoke:params|entering_substack|[new]|pipe to library.entering_substack = function (ctx) local tbl, opts, offs, ncurrparent = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos, ctx.n_parents + 1 local tn = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if ctx.parents == nil then ctx.parents = { tbl } else ctx.parents[ncurrparent] = tbl end ctx.n_parents = ncurrparent if tn == 'new' then ctx.params = {} return context_iterate(ctx, offs + 2) end local currsnap = ctx.n_children if currsnap > 0 then ctx.params, ctx.children[currsnap], ctx.n_children = ctx.children[currsnap], nil, currsnap - 1 else local newparams = {} for key, val in pairs(tbl) do newparams[key] = val end ctx.params = newparams end return context_iterate(ctx, offs + 1, tn) end -- Syntax: #invoke:params|pulling|parameter name|pipe to library.pulling = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘pulling’: No parameter to pull was provided', 0) end local tmp = ctx.n_parents local parent = tmp < 1 and ctx.oparams or ctx.parents[tmp] tmp = get_param_name(opts[offs + 1]) if parent[tmp] ~= nil then ctx.params[tmp] = parent[tmp] end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|recalling|parameter name|pipe to library.recalling = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘recalling’: No parameter to recall was provided', 0) end local arg = get_param_name(opts[offs + 1]) if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|finding|parameter name|pipe to --[[ library.finding = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘finding’: No parameter to find was provided', 0) end local arg = get_param_name(opts[offs + 1]) local parent for idx = ctx.n_parents, 1, -1 do parent = ctx.parents[idx] if parent[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = parent[arg] return context_iterate(ctx, offs + 2) end end if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end return context_iterate(ctx, offs + 2) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|picking|number of parameters to pick|pipe to --[[ library.picking = function (ctx) local len = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1]) if len == nil or len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘picking’: The number of parameters to pick must be an integer greater than zero', 0) end if ctx.n_parents < 1 then copy_table_maxn(ctx.params, ctx.oparams, len) else copy_table_maxn(ctx.params, ctx.parents[ctx.n_parents], len) end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|detaching_substack|pipe to library.detaching_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘detaching_substack’: No substacks have been created', 0) end local parent = ctx.parents[ncurrparent] for key in pairs(ctx.params) do parent[key] = nil end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|dropping_substack|pipe to library.dropping_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘dropping_substack’: No substacks have been created', 0) end ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents = ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|leaving_substack|pipe to library.leaving_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘leaving_substack’: No substacks have been created', 0) end local currsnap = ctx.n_children + 1 if ctx.children == nil then ctx.children = { ctx.params } else ctx.children[currsnap] = ctx.params end ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents, ctx.n_children = ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1, currsnap return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|merging_substack|pipe to library.merging_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘merging_substack’: No substack has been created', 0) end local parent, child = ctx.parents[ncurrparent], ctx.params ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents = parent, nil, ncurrparent - 1 for key, val in pairs(child) do parent[key] = val end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|flushing|pipe to library.flushing = function (ctx) if ctx.n_children < 1 then error(modulename .. ', ‘flushing’: There are no substacks to flush', 0) end local parent, currsnap = ctx.params, ctx.n_children for key, val in pairs(ctx.children[currsnap]) do parent[key] = val end ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|setting_by_flushing|pipe to library.setting_by_flushing = function (ctx) set_strings_from_substack(ctx, ctx, 'setting_by_flushing') return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end --[[ Functions ]]-- ----------------------------- -- Syntax: #invoke:params|count library.count = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local retval = 0 for _ in ctx.iterfunc(ctx.params) do retval = retval + 1 end if ctx.subset == -1 then retval = retval - #ctx.params end ctx.text = retval return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_call|template name|[prepend 1]|[prepend 2]| -- [...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=value -- n]|[...] library.concat_and_call = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_call’: No template name was provided', 0) end ctx.text = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = concat_params(ctx, offs + 1) } return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_invoke|module name|function name|[prepend -- 1]|[prepend 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named -- item n=value n]|[...] library.concat_and_invoke = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if mname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No module name was provided', 0) end local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No function name was provided', 0) end local mfunc = require('Module:' .. mname)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.text = mfunc(ctx.frame:newChild{ title = 'Module:' .. mname, args = concat_params(ctx, offs + 2) }) return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_magic|parser function|[prepend 1]|[prepend -- 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n= -- value n]|[...] library.concat_and_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if magic == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_magic’: No parser function was provided', 0) end ctx.text = ctx.frame:callParserFunction(magic, concat_params(ctx, offs + 1)) return false end -- Syntax: #invoke:params|value_of|parameter name library.value_of = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘value_of’: No parameter name was provided', 0) end local val local key = opts[offs + 1]:match'^%s*(.-)%s*$' if key == '0' or key:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then key = tonumber(key) val = ctx.params[key] -- No worries: #ctx.params is unused when the modifier is in -- first position (and therefore `ctx.params` is a metatable) if val ~= nil and ( ctx.subset ~= -1 or key > #ctx.params or key < 1 ) and ( ctx.subset ~= 1 or (key <= #ctx.params and key > 0) ) then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end else val = ctx.params[key] if ctx.subset ~= 1 and val ~= nil then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end return false end -- Syntax: #invoke:params|list library.list = function (ctx) local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, key, kvs, val, nss + 4 end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_values library.list_values = function (ctx) -- NOTE: `library.coins()` and `library.unique_coins()` rely on us local ret, nss, pps = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], nss = pps, val, nss + 2 end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_maybe_with_names library.list_maybe_with_names = function (ctx) local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' mixed_flush_params( ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, '', '', val, nss + 4 end, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, key, kvs, val, nss + 4 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|for_each|wikitext library.for_each = function (ctx) local ret, nss, pps, txt = {}, 0, ctx.itersep or '', ctx.pipe[ctx.fnpos + 1] or '' local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(txt) flush_params(ctx, function (key, val) for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end ret[nss + 1], nss = pps, nss + 2 ret[nss] = table.concat(cnv) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each|template name|[append 1]|[append 2]| -- [...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each’: No template name was provided', 0) end local cargs = copy_table_reduced(opts, 1, offs - 1) local model, ret, nss, ccs = { title = tname, args = cargs }, {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) cargs[1], cargs[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each|module name|module function|[append -- 1]|[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]| -- [named param n=value n]|[...] library.invoke_for_each = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No module name was provided', 0) end local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No function name was provided', 0) end local iargs = copy_table_reduced(ctx.pipe, 1, offs) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = iargs } local mfunc, ret, nss, ccs = require(model.title)[fname], {}, 0, ctx.itersep or '' if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end flush_params(ctx, function (key, val) iargs[1], iargs[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each|parser function|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.magic_for_each = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each’: No parser function was provided', 0) end local ret, nss, ccs, cargs = {}, 0, ctx.itersep or '', copy_table_reduced(opts, 1, offs - 1) flush_params(ctx, function (key, val) cargs[1], cargs[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, cargs) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_value|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_value = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_value’: No template name was provided', 0) end local cargs = copy_table_reduced(ctx.pipe, 1, offs) local model = { title = tname, args = cargs } local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) cargs[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each_value|module name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.invoke_for_each_value = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No module name was provided', 0) end local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No function name was provided', 0) end local iargs = copy_table_reduced(ctx.pipe, 1, offs + 1) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = iargs } local mfunc, ret, nss, ccs = require(model.title)[fname], {}, 0, ctx.itersep or '' if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end flush_params(ctx, function (key, val) iargs[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each_value|parser function|[append 1]| -- [append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named -- param n=value n]|[...] library.magic_for_each_value = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each_value’: No parser function was provided', 0) end local cargs, ret, nss, ccs = copy_table_reduced(opts, 1, offs), {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) cargs[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, cargs) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_group|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_group = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tmp = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_group’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local bargs, ret, nss, ccs = {}, {}, 0, ctx.itersep or '' for key, val in pairs(opts) do if type(key) ~= 'number' then bargs[key] = val elseif key > offs then bargs[key - offs - 1] = val elseif key < 1 then bargs[key - 1] = val end end ctx.params = make_groups(ctx.params) flush_params(ctx, function (gid, group) for key, val in pairs(bargs) do group[key] = val end group[0], model.args, ret[nss + 1], nss = gid, group, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end --[[ First-position-only modifiers ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|new|pipe to static_iface.new = function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame, 'new') ctx.params = {} main_loop(ctx, context_iterate(ctx, 2)) return ctx.text end --[[ First-position-only functions ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|self static_iface.self = function (child_frame) return child_frame:getParent():getTitle() end --[[ Public metatable of functions ]]-- --------------------------------------- return setmetatable({}, { __index = function (_, query) local fname = query:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end local func = static_iface[fname] if func ~= nil then return func end func = library[fname] if func == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end return function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame, fname) ctx.params = copy_or_ref_table(ctx.oparams, refparams[fname]) main_loop(ctx, func) return ctx.text end end }) ed6uj3jkl9sb18ckis1vsieht07yb7c 0 139713 874455 840083 2026-10-28T09:28:16Z Avirmed Batsaikhan 53733 874455 wikitext text/x-wiki [[Файл:1936 genrich grigorijewitsch jagoda.jpg|thumb|Генрих Ягода, 1936 он]] '''Генрих Ягода''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Ге́нрих Григо́рьевич Яго́да,'' төрөхдөө — Генах Гершенович Ягода, дараа нь ''Энох-Генрих (Енох) Гершенович'' болон ''Генрих Гершенович'', 1891 оны 11-р сарын 19-нд Оросын хаант улсын Ярослав мужийн Рыбинск хотод төрсөн— 1938 оны 3-р сарын 15-нд ЗХУ-ын Москва мужийн Коммунаркад будуулан хороогдсон) — еврей гаралтай, Оросын хувьсгалч, Зөвлөлтийн төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. Генрих Ягода бол ЗХУ-ын Аюулгүй байдлын байгууллагуудын (ВЧК, ГПУ, ОГПУ, НКВД) гол удирдагчдын нэг, ЗХУ-ын Дотоод хэргийн Ардын Комиссар (1934-1936), ЗХУ-ын түүхэн дэх анхны "Улсын аюулгүй байдлын ерөнхий комиссар" (Ягодад зориулж тусгай цолыг бий болгосон) юм. Иосиф Сталины хэлмэгдүүлэлтийн үеэр түүнийг буудаж хороосон байна. == Намтар == Генах Ягода Тэрээр 1891 оны 11-р сарын 19-нд Оросын Эзэнт гүрний Рыбинск хотод еврей гэр бүлд хоёр дахь хүү болон төрсөн. Түүний эцэг Гершен Фишелевич Ягода (1859-1939, шоронд хоригдож байсан) алтны дархан байжээ. Түүний эх Мария (Маса-Хася) Гавриловна Ягода (төрсөн овог нь Масин-Зон, 1863-1940), Симбирскээс гаралтай, гэрийн эзэгтэй байжээ. Генрих ах Михаил (1889 онд төрсөн), дүү Лев болон таван эмэгтэй дүү нартай байв. Тэрээр Симбирск, Нижний Новгород дахь гимназид суралцаж, 8-р ангийн шалгалтыг эчнээ өгч тэнцээд, статистикчаар ажиллаж байжээ. Нижний Новгород хотод амьдарч байхдаа тэрээр эцэг талаараа хамаатан байсан [[Яков Свердлов|Яков Свердловтой]] танилцжээ. 1912 оны зун 20 настай Генрих Ягодаг Москвад саатуулжээ. Тэрээр еврей хүн байсан тул тэнд амьдрах эрхгүй байсан бөгөөд хуурамч паспорт ашиглан суурьшжээ. Түүнийг "хувьсгалт байгууллагуудын хүмүүстэй эрүүгийн харилцаатай байсан" хэргээр ялласан. Шүүх түүнийг Симбирск хотод хоёр жилийн цөллөгт хорих ял оноожээ. [[Романовууд|Романов]] угсааны 300 жилийн ойд зориулсан өршөөлөөр түүний цөллөгийг нэг жилээр багасгасан. Энэ нь Генрих Ягодад 1913 оны зун цөллөгөөс буцаж ирээд зогсохгүй Санкт-Петербургт суурьших боломжийг олгосон. Үүний тулд тэрээр үнэн алдартны шашинд орох шаардлагатай болсон байна. 1913 оноос тэрээр Путиловын төмөрийн үйлдвэрт ажиллаж байжээ. 1915 онд Генрих Ягода цэрэгт татагдаж, Дэлхийн нэгдүгээр дайнд явж 5-р армийн корпусын 20-р винтовын хороонд капрал цол хүртжээ. 1916 оны намар тэрээр шархадсан бөгөөд удалгүй цэргээс халагдсан. Тэрээр Петроград руу буцаж иржээ. Хувьсгалаас өмнөх жилүүдэд Ягода зохиолч [[Максим Горький|Максим Горькийтэй]] танилцаж, хожим нь нөхөрсөг харилцаатай байсан ажээ. 1917 онд тэрээр Большевикийн "Солдатская правда" сонинд нийтлэл бичиж Петроград хотод болсон [[Октябрийн хувьсгал|Октябрийн хувьсгалд]] оролцсон байна. 1918 оноос тэрээр Петроградын Онцгой байдлын Хороо /ЧК/-нд ажиллаж байжээ. 1918-1919 онд тэрээр Улаан армийн Дээд цэргийн хяналтын газрын ажилтан байв. 1919 онд түүнийг [[Яков Свердлов]], [[Феликс Дзержинский]] нар анзаарч Москва руу шилжүүлжээ. 1919-1920 онд тэрээр Гадаад худалдааны Ардын комиссарын Зөвлөлийн гишүүн байв. 1919 оны сүүлээс 1920 оны сүүл хүртэл тэрээр Онцгой байдлын Хорооны тусгай хэлтсийн даргаар ажиллаж байжээ. 1923 оны 9-р сараас тэрээр Улс төрийн газрын /[[Орос хэл|орос.]] ОГПУ/ хоёр дахь орлогч даргаар ажиллаж байжээ. 1926 оны 7-р сард [[Феликс Дзержинский|Феликс Дзержинскийг]] нас барсны дараа Нууц ажиллагааны газрын даргын нэгдүгээр орлогч даргын албан тушаалыг хашиж байсан [[Вячеслав Менжинский]] 1927 оны 7-р сард Ягодад уг албан тушаалыг шилжүүлэв. ОГПУ-ын дарга В.Менжинскийн өвчтэй байх үеэр Ягода уг байгууллагыг үндсэндээ удирдаж байв. Тэрээр намын дотоод тэмцэлд [[Иосиф Сталин|И.Сталиныг]] дэмжиж, 1927 оны 10-р сард Сталины эсрэг жагсаалыг бут дарах ажлыг удирдсан. 1934 оны 7-р сард ЗХУ-ын Дотоод хэргийн Ардын Коммисарын газар байгуулагдаж түүний дотор хамгийн чухал бүрэлдэхүүн хэсэг болох Улсын аюулгүй байдлын ерөнхий газар (УАБЕГ)-ыг Генрих Ягода тэргүүлэх болсон. Ягодагийн удирдлага дор [[ГУЛАГ]] байгуулагдаж, Зөвлөлтийн албадан хөдөлмөрийн лагерийн сүлжээ өргөжиж, хоригдлуудыг ашиглан Цагаан тэнгис-Балтийн сувгийг барих ажил эхэлсэн. Максим Горькийн удирдсан 36 нэрт зохиолчид энэхүү барилгын ажлыг сурталчилж байсан юм. [[Файл:Приговор Бухарину 1937.JPG|thumb]] И.Сталины дарамт шахалтаар тэрээр [[Сергей Киров|С.Кировын]] "алуурчид", "Кремлийн хэрэг" болон бусад хүмүүсийн шүүх хурлыг зохион байгуулахад оролцсон боловч Зөвлөлтийн эсрэг далд байгууллагуудын эсрэг хэрэг зохиохыг эсэргүүцсэн байдаг. 1936 оны 9-р сарын 26-нд Ягода Дотоод хэргийн Ардын комиссарын албан тушаалаас чөлөөлөгдөж, Харилцаа холбооны Ардын комиссараар томилогдсон байна. 4 сарын дараа 1937 оны 1-р сард түүнийг энэ албан тушаалаас чөлөөлж, Бүх Холбоотны Коммунист Нам (Большевикууд)-аас хөөжээ. 1937 оны 2-3-р сард болсон Төв Хорооны Бага хурал дээр түүнийг хатуу шүүмжилж шалгуулахаар болсон. Улмаар 1937 оны 3-р сарын 28-нд түүнийг Дотоод хэргийн Ардын комиссарын газар баривчилжээ. Эхэндээ Ягодаг "төрийн эсрэг болон гэмт хэрэг үйлдсэн", дараа нь "Троцкий, Бухарин, Рыков нартай холбоотой, Дотоод яаманд Троцкийн талын фашист хуйвалдаан зохион байгуулсан, Сталин, Ежов нарын эсрэг аллага үйлдэхийг завдсан, төрийн эргэлт, хөндлөнгөөс оролцохыг бэлтгэсэн" хэмээн буруутгаж байсан. Түүний гол хамтрагчид болох Я. С. Агранов, Л. М. Заковский, С. Г. Фирин, С. Ф. Реденс, Ф. И. Эйхманс, З. Б. Кацнельсон, И. М. Леплевский болон бусад хүмүүс Ягодагийн эсрэг үг хэлж байв. Түүнийг 1938 оны 3-р сарын 15-нд Москва мужийн Коммунарка тусгай байгууламжид (түүний хуучин зуслангийн байшин) буудан хороожээ.{{DEFAULTSORT:Ягода, Генрих}} [[Ангилал:Оросын хувьсгалч]] [[Ангилал:1891 онд төрсөн]] [[Ангилал:1938 онд өнгөрсөн]] 5g26ctg84qu82cjqvv2s9f4bm7hi0f4 874457 874455 2026-10-28T09:30:59Z Avirmed Batsaikhan 53733 874457 wikitext text/x-wiki [[Файл:1936 genrich grigorijewitsch jagoda.jpg|thumb|Генрих Ягода, 1936 он]] '''Генрих Ягода''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Ге́нрих Григо́рьевич Яго́да,'' төрөхдөө — Генах Гершенович Ягода, дараа нь ''Энох-Генрих (Енох) Гершенович'' болон ''Генрих Гершенович'', 1891 оны 11-р сарын 19-нд Оросын хаант улсын Ярослав мужийн Рыбинск хотод төрсөн— 1938 оны 3-р сарын 15-нд ЗХУ-ын Москва мужийн Коммунаркад будуулан хороогдсон) — еврей гаралтай, Оросын хувьсгалч, Зөвлөлтийн төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. Генрих Ягода бол ЗХУ-ын Аюулгүй байдлын байгууллагуудын (ВЧК, ГПУ, ОГПУ, НКВД) гол удирдагчдын нэг, ЗХУ-ын Дотоод хэргийн Ардын Комиссар (1934-1936), ЗХУ-ын түүхэн дэх анхны "Улсын аюулгүй байдлын ерөнхий комиссар" (Ягодад зориулж тусгай цолыг бий болгосон) юм. Иосиф Сталины хэлмэгдүүлэлтийн үеэр түүнийг буудаж хороосон байна. == Намтар == Генах Ягода Тэрээр 1891 оны 11-р сарын 19-нд Оросын Эзэнт гүрний Рыбинск хотод еврей гэр бүлд хоёр дахь хүү болон төрсөн. Түүний эцэг Гершен Фишелевич Ягода (1859-1939, шоронд хоригдож байсан) алтны дархан байжээ. Түүний эх Мария (Маса-Хася) Гавриловна Ягода (төрсөн овог нь Масин-Зон, 1863-1940), Симбирскээс гаралтай, гэрийн эзэгтэй байжээ. Генрих ах Михаил (1889 онд төрсөн), дүү Лев болон таван эмэгтэй дүү нартай байв. Тэрээр Симбирск, Нижний Новгород дахь гимназид суралцаж, 8-р ангийн шалгалтыг эчнээ өгч тэнцээд, статистикчаар ажиллаж байжээ. Нижний Новгород хотод амьдарч байхдаа тэрээр эцэг талаараа хамаатан байсан [[Яков Свердлов|Яков Свердловтой]] танилцжээ. 1912 оны зун 20 настай Генрих Ягодаг Москвад саатуулжээ. Тэрээр еврей хүн байсан тул тэнд амьдрах эрхгүй байсан бөгөөд хуурамч паспорт ашиглан суурьшжээ. Түүнийг "хувьсгалт байгууллагуудын хүмүүстэй эрүүгийн харилцаатай байсан" хэргээр ялласан. Шүүх түүнийг Симбирск хотод хоёр жилийн цөллөгт хорих ял оноожээ. [[Романовууд|Романов]] угсааны 300 жилийн ойд зориулсан өршөөлөөр түүний цөллөгийг нэг жилээр багасгасан. Энэ нь Генрих Ягодад 1913 оны зун цөллөгөөс буцаж ирээд зогсохгүй Санкт-Петербургт суурьших боломжийг олгосон. Үүний тулд тэрээр үнэн алдартны шашинд орох шаардлагатай болсон байна. [[Файл:1935 genrich jagoda maxim gorki.jpg|thumb|336x336px|Максим Горькийн хамт]] 1913 оноос тэрээр Путиловын төмөрийн үйлдвэрт ажиллаж байжээ. 1915 онд Генрих Ягода цэрэгт татагдаж, Дэлхийн нэгдүгээр дайнд явж 5-р армийн корпусын 20-р винтовын хороонд капрал цол хүртжээ. 1916 оны намар тэрээр шархадсан бөгөөд удалгүй цэргээс халагдсан. Тэрээр Петроград руу буцаж иржээ. Хувьсгалаас өмнөх жилүүдэд Ягода зохиолч [[Максим Горький|Максим Горькийтэй]] танилцаж, хожим нь нөхөрсөг харилцаатай байсан ажээ. 1917 онд тэрээр Большевикийн "Солдатская правда" сонинд нийтлэл бичиж Петроград хотод болсон [[Октябрийн хувьсгал|Октябрийн хувьсгалд]] оролцсон байна. 1918 оноос тэрээр Петроградын Онцгой байдлын Хороо /ЧК/-нд ажиллаж байжээ. 1918-1919 онд тэрээр Улаан армийн Дээд цэргийн хяналтын газрын ажилтан байв. 1919 онд түүнийг [[Яков Свердлов]], [[Феликс Дзержинский]] нар анзаарч Москва руу шилжүүлжээ. 1919-1920 онд тэрээр Гадаад худалдааны Ардын комиссарын Зөвлөлийн гишүүн байв. 1919 оны сүүлээс 1920 оны сүүл хүртэл тэрээр Онцгой байдлын Хорооны тусгай хэлтсийн даргаар ажиллаж байжээ. 1923 оны 9-р сараас тэрээр Улс төрийн газрын /[[Орос хэл|орос.]] ОГПУ/ хоёр дахь орлогч даргаар ажиллаж байжээ. 1926 оны 7-р сард [[Феликс Дзержинский|Феликс Дзержинскийг]] нас барсны дараа Нууц ажиллагааны газрын даргын нэгдүгээр орлогч даргын албан тушаалыг хашиж байсан [[Вячеслав Менжинский]] 1927 оны 7-р сард Ягодад уг албан тушаалыг шилжүүлэв. ОГПУ-ын дарга В.Менжинскийн өвчтэй байх үеэр Ягода уг байгууллагыг үндсэндээ удирдаж байв. Тэрээр намын дотоод тэмцэлд [[Иосиф Сталин|И.Сталиныг]] дэмжиж, 1927 оны 10-р сард Сталины эсрэг жагсаалыг бут дарах ажлыг удирдсан. 1934 оны 7-р сард ЗХУ-ын Дотоод хэргийн Ардын Коммисарын газар байгуулагдаж түүний дотор хамгийн чухал бүрэлдэхүүн хэсэг болох Улсын аюулгүй байдлын ерөнхий газар (УАБЕГ)-ыг Генрих Ягода тэргүүлэх болсон. Ягодагийн удирдлага дор [[ГУЛАГ]] байгуулагдаж, Зөвлөлтийн албадан хөдөлмөрийн лагерийн сүлжээ өргөжиж, хоригдлуудыг ашиглан Цагаан тэнгис-Балтийн сувгийг барих ажил эхэлсэн. Максим Горькийн удирдсан 36 нэрт зохиолчид энэхүү барилгын ажлыг сурталчилж байсан юм. [[Файл:Приговор Бухарину 1937.JPG|thumb]] И.Сталины дарамт шахалтаар тэрээр [[Сергей Киров|С.Кировын]] "алуурчид", "Кремлийн хэрэг" болон бусад хүмүүсийн шүүх хурлыг зохион байгуулахад оролцсон боловч Зөвлөлтийн эсрэг далд байгууллагуудын эсрэг хэрэг зохиохыг эсэргүүцсэн байдаг. 1936 оны 9-р сарын 26-нд Ягода Дотоод хэргийн Ардын комиссарын албан тушаалаас чөлөөлөгдөж, Харилцаа холбооны Ардын комиссараар томилогдсон байна. 4 сарын дараа 1937 оны 1-р сард түүнийг энэ албан тушаалаас чөлөөлж, Бүх Холбоотны Коммунист Нам (Большевикууд)-аас хөөжээ. 1937 оны 2-3-р сард болсон Төв Хорооны Бага хурал дээр түүнийг хатуу шүүмжилж шалгуулахаар болсон. Улмаар 1937 оны 3-р сарын 28-нд түүнийг Дотоод хэргийн Ардын комиссарын газарынхан баривчилжээ. Эхэндээ Ягодаг "төрийн эсрэг болон гэмт хэрэг үйлдсэн", дараа нь "Троцкий, Бухарин, Рыков нартай холбоотой, Дотоод яаманд Троцкийн талын фашист хуйвалдаан зохион байгуулсан, Сталин, Ежов нарын эсрэг аллага үйлдэхийг завдсан, төрийн эргэлт, хөндлөнгөөс оролцохыг бэлтгэсэн" хэмээн буруутгаж байсан. Түүний гол хамтрагчид болох Я. С. Агранов, Л. М. Заковский, С. Г. Фирин, С. Ф. Реденс, Ф. И. Эйхманс, З. Б. Кацнельсон, И. М. Леплевский болон бусад хүмүүс Ягодагийн эсрэг үг хэлж байв. Түүнийг 1938 оны 3-р сарын 15-нд Москва мужийн Коммунарка тусгай байгууламжид (түүний зуслангийн байшин) буудан хороожээ.{{DEFAULTSORT:Ягода, Генрих}} [[Ангилал:Оросын хувьсгалч]] [[Ангилал:1891 онд төрсөн]] [[Ангилал:1938 онд өнгөрсөн]] qfem4xuwuf49oxqy00awxspm7pemfj9 0 149013 874408 874362 2026-10-28T04:05:39Z Avirmed Batsaikhan 53733 874408 wikitext text/x-wiki [[Файл:Jean Cocteau b Meurisse 1923.jpg|thumb|Жан кокту, 1923 он.]] '''Жан Морис Эжен Клеман Кокту''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Jean Maurice Eugène Clément Cocteau,'' 1889 оны 7-р сарын 5-нд [[Парис|Парисаас]] холгүй Мэйзон-Лаффит хотод төрсөн) — Францын зохиолч, яруу найрагч, зураач, кино найруулагч. 20-р зууны Францын соёл, урлагийн томоохон төлөөлөгч. == Намтар == Жан Кокту 1889 оны 7-р сарын 5-нд Францын нийслэл Парисаас холгүй Мэйзон-Лаффит хотод төрсөн. Түүний эцэг Жорж Кокту хуульч, сонирхогч зураач байсан. Жан хүүг 9 настай байхад эцэг нь амиа хорлож нас барж, түүнийг өсгөсөн өвөг эцэг нь гэртээ сонирхогчдын концерт зохион байгуулдаг байсан бөгөөд хөгжимд дуртай, хөгжмийн зэмсэг цуглуулдаг байжээ. Гэр бүлийн цуглуулгад Ингрес, Делакруа нарын уран зургууд, мөн Грекийн баримлууд байдаг байжээ. Жан Кокту өөрийн олсон хүмүүжил, боловсролоо өвөг эцэгтээ өртэй гэж үздэг байв. Тэрээр Парисын хамгийн шилдэг лицейнүүдийн нэг болох "Кондорсэ лицей"-д суралцдаг байв. Жан Кокту 1910-1920 оны хооронд яруу найрагч болж өссөн бөгөөд "Шүлэг" түүвэртээ Дадаизм, "Дуурь" яруу найргийн түүвэртээ Сюрреализмыг хүндэтгэн бичсэн байна. Тэрээр график зураач гэдгээрээ онцгой алдартай болж, [[Кубизм|кубизмд]] үнэнч байв. Жан Коктугийн уран сайхны ойлголт, сэтгэлгээ нь гоо зүй, үзэл бодол, Эрик Сатитай хамтран ажилласан байдал, түүнчлэн [[Сергей Дягилев|Сергей Дягилевын]] Оросын балет, [[Игорь Стравинский|Игорь Стравинскийн]] хөгжим, [[Пабло Пикассо|Пабло Пикассогийн]] уран бүтээл, Гийом Аполлайнерын яруу найргаар тодорхойлогддог байв. Хожим тэрээр [[Жан Марэ]], [[Эдит Пиаф]] нартай танилцаж ойртсон байна. == Уран зохиол == * ''Crosland M.'' Jean Cocteau; a biography. New York: Knopf, 1956. * ''Fraigneau A.'' Cocteau par lui-même. P., 1957. * ''Oxenhandler N.'' Scandal & parade: the theater of Jean Cocteau. New Brunswick: Rutgers UP, 1957. * ''Kihm J.-J.'' Jean Cocteau. P., 1960. * ''Fowlie W.'' Jean Cocteau: the history of a poet’s age. Bloomington: Indiana UP, 1966. * ''Brown F.'' An impersonation of angels. A biography of Jean Cocteau. NY, 1968. * ''Sprigge E. and Kihm J.-J.'' Jean Cocteau. NY, 1968. * ''Brosse J.'' Cocteau. P., 1970. * ''Steegmuller F.'' Cocteau. A biography. Boston-Toronto, 1970. * ''Рыкова Н. Я.'' Жан Кокто // Cocteau J. Thomas l’imposteur. Orphée. La Voix humaine. La Machine à écrire. Poésies. M., 1976. С. 314—336. * ''Evans A. B.'' Jean Cocteau and his films of Orfic identity. Philadelphia, 1977. * ''Aschengreen E.'' Jean Cocteau and the dance. Kobenhavn, 1986. * ''Lange M.'' Cocteau: Prince sans royaume. Paris: J.-C. Lattès, 1989. * ''Touzot J.'' Jean Cocteau. Lyon: Manufacture, 1989. * ''Mourgue G.'' Cocteau. P., 1990. * ''Touzot J.'' Jean Cocteau, qui êtes-vous? Lyon, 1990. * ''Jejcic M.'' Le savoir du poète. Œdipe selon Jean Cocteau, éd. Agalma, 1996. * ''Caizergues P.'' Jean Cocteau, quarante ans après: 1963—2003. Montpellier: Centre d'étude du XXe siècle, Université Paul-Valéry, Montpellier III; Paris: Centre Pompidou, 2005. * ''Jemma-Jejcic M.'' Jean Cocteau ou l'énigme du désir. Ce que le poète apprend au psychanalyste. Ramonville Saint-Agne: Editions Eres, 2006. {{DEFAULTSORT:Кокту, Жан}} [[Ангилал:Францын зохиолч]] [[Ангилал:Францын яруу найрагч]] [[Ангилал:1889 онд төрсөн]] [[Ангилал:1963 онд өнгөрсөн]] es7uhqbym0037r0wpq4us4p7ixj9bbl 0 149015 874381 874253 2026-10-28T02:25:31Z Zorigt 49 874381 wikitext text/x-wiki [[Файл:Severomuyskiy tun vostochny portal.JPG|thumb]] '''Северомуйскийн хонгил''' ({{langx|ru|Северому́йский тонне́ль}}) - ОХУ-ын Буриад улсын [[Байгал-Амарын төмөр зам|Байгал-Амарын төмөр замын]] шугам дээрх (Итикитийн хажуугийн зам болон Окусикан өртөөний хоорондох хэсэгт) төмөр замын хонгил бөгөөд 2003 оны 12-р сарын 5-нд нээгдсэн. Уртын хувьд энэ нь Оросын хамгийн урт төмөр замын хонгил юм - 15,343 метр. Северомуйскийн хонгил нь Ангаракан давааны замыг 57-гоос 23 километр болгон богиносгож, аяллын хугацааг хоёр цагаас 25 минут болгон бууруулсан. Хонгил нээгдэхээс өмнө бүрэн жинтэй ачааны галт тэрэгнүүдийг салгаж, тойруу замаар буюу Северомуйскийн нурууг тойрч ердөө 20 км/цаг хурдтайгаар явах шаардлагатай байсан бөгөөд ачаатай галт тэрэгнүүдийг явуулахад хоёр дахь зүтгүүр шаардлагатай байв. Хонгилоор өдөрт 14-16 хүнд даацын галт тэрэг явдаг байна. Энэ хонгил нь Северомуйскийн нуруунаас нэрээ авсан юм. 2012 оны 6-р сард Северомуйскийн хонгилыг В.А.Бессоловын нэрэмжит болгосон бөгөөд түүний удирдлага дор хонгилын ихэнх хэсгийг ухаж, барьсан. Барилгын ажил 26 жилийн турш завсарлагатай үргэлжилсэн юм. Үйлчилгээний хугацаа 100 жил гэж тооцоолсон. 20ywkxx9ld50gse55aq6i4dupamrt1s 874407 874381 2026-10-28T04:04:28Z Avirmed Batsaikhan 53733 874407 wikitext text/x-wiki [[Файл:Severomuyskiy tun vostochny portal.JPG|thumb]] '''Северомуйскийн хонгил''' ({{langx|ru|Северому́йский тонне́ль}}) - ОХУ-ын [[Буриад]] улсын [[Байгал-Амарын төмөр зам|Байгал-Амарын төмөр замын]] шугам дээрх (Итикитийн хажуугийн зам болон Окусикан өртөөний хоорондох хэсэгт) төмөр замын хонгил бөгөөд 2003 оны 12-р сарын 5-нд нээгдсэн. Уртын хувьд энэ нь [[Орос]] улсад баригдсан хамгийн урт 15,343 метр төмөр замын хонгил юм. Северомуйскийн хонгил нь Ангаракан давааны замыг 57-гоос 23 километр болгон богиносгож, аяллын хугацааг хоёр цагаас 25 минут болгон бууруулсан. Хонгил нээгдэхээс өмнө бүрэн жинтэй ачааны галт тэрэгнүүдийг салгаж, тойруу замаар буюу Северомуйскийн нурууг тойрч ердөө 20 км/цаг хурдтайгаар явах шаардлагатай байсан бөгөөд ачаатай галт тэрэгнүүдийг явуулахад хоёр дахь зүтгүүр шаардлагатай байв. Хонгилоор өдөрт 14-16 хүнд даацын галт тэрэг явдаг байна. Энэ хонгил нь Северомуйскийн нуруунаас нэрээ авсан юм. 2012 оны 6-р сард Северомуйскийн хонгилыг В.А.Бессоловын нэрэмжит болгосон бөгөөд түүний удирдлага дор хонгилын ихэнх хэсгийг ухаж, барьсан байна. Барилгын ажил 26 жилийн турш завсарлагатай үргэлжилсэн юм. Үйлчилгээний хугацаа 100 жил гэж тооцоолсон. 6y74a9vdo7eykxlewntv8dpvocw0xws 0 149016 874388 874258 2026-10-28T02:33:38Z Zorigt 49 874388 wikitext text/x-wiki '''Израилын Батлан хамгаалахын сайд''' ([[Еврей хэл|еврей.]] שר הביטחון, ''Сар ха-битахон,'' шууд утгаараа. Аюулгүй байдлын сайд) — [[Израил]] улсын Батлан хамгаалах яамны тэргүүн. Энэ албан тушаал нь Израилын засгийн газрын хоёр дахь хамгийн өндөр албан тушаал гэж тооцогддог. Батлан ​​​​хамгаалахын сайд нь мөн Аюулгүй байдлын кабинетын байнгын гишүүн байдаг юм. Уг албан тушаалын ач холбогдлоос шалтгаалан Ерөнхий сайдын албан тушаалтай хослуулах нь түгээмэл байв. {| class="wikitable" !№ !Овог, нэр !Нам !Хугацаа |- |1 |[[Давид Бен-Гурион]] |МАПАЙ |1948.05.14 — 1954.01.26 |- |2 |Пинхас Лавон |МАПАЙ |1954.01.26 — 1955.02.21 |- |3 |Давид Бен-Гурион |МАПАЙ |1955.02.21 — 1963.06.26 |- |4 |Леви Эшколь |МАПАЙ/Авода |1963.06.26 — 1967.06.05 |- |5 |Моше Даян |[[Авода]] |1967.06.05 — 1974.06.03 |- |6 |[[Шимон Перес]] |[[Авода]] |1974.06.03 — 1977.06.20 |- |7 |Эзер Вейцман |[[Ликуд]] |1977.06.20 — 1980.05.28 |- |8 |[[Менахем Бегин]] |Ликуд |1980.05.28 — 1981.08.05 |- |9 |[[Ариел Шарон]] |Ликуд |1981.08.05 — 1983.02.14 |- | |Менахем Бегин |Ликуд |1983.02.14 — 1983.02.23 |- |10 |Моше Аренс |Ликуд |1983.02.23 — 1984.09.13 |- |11 |[[Ицхак Рабин]] |Авода |1984.09.13 — 1990.03.15 |- |12 |[[Ицхак Шамир]] |Ликуд |1990.03.15 — 1990.06.11 |- |13 |Моше Аренс |Ликуд |1990.06.11 — 1992.07.13 |- |14 |Ицхак Рабин |Авода |1992.07.13 — 1995.11.04 |- |15 |Шимон Перес |Авода |1995.11.04 — 1996.06.18 |- |16 |Ицхак Мордехай |Ликуд |1996.06.18 — 1999.01.25 |- |17 |Моше Аренс |Ликуд |1999.01.25 — 1999.07.06 |- |18 |[[Эхуд Барак]] |Нэгдсэн Израил |1999.07.06 — 2001.03.07 |- |19 |Беньямин Бен-Элиэзер |Авода |2001.03.07 — 2002.11.02 |- |20 |Шауль Мофаз |Ликуд |2002.11.02 — 2006.05.04 |- |21 |Амир Перец |Авода |2006.05.04 — 2007.06.18 |- |22 |[[Эхуд Барак]] |Авода / Ацмаут |2007.06.18 — 2013.03.18 |- |23 |Моше Яалон |Ликуд |2013.03.18 — 2016.05.30 |- |24 |[[Авигдор Либерман]] |Израил-манай гэр |2016.05.30 — 2018.11.14 |- |25 |[[Биньямин Нетаньяху]] |Ликуд |2018.11.14 — 2019.11.12 |- |26 |Нафтали Беннет |Ха-Ямин ха-Хадаш |2019.11.12 — 2020.05.17 |- |27 |Бени Ганц |Хосен ле-Исраэль |2020.05.17 — 2022.12.29 |- |28 |Йоав Галант |Ликуд |2022.12.29 — 2024.11.05 |- |29 |[[Исраэль Кац]] |Ликуд |2024.11.05-наас |} f88demfvbers1e0hfhn738ehp4idjh1 0 149017 874389 874298 2026-10-28T02:42:33Z Zorigt 49 874389 wikitext text/x-wiki [[Файл:Israel Katz on July 3, 2024 (cropped).jpg|thumb|Исраэль Кац, 2024 он.]] '''Исраэль Кац''' ([[Еврей хэл|еврей.]] ישראל כ"ץ&#x200E;; 1955 оны 9-р сарын 21-нд Ашкелон хотод төрсөн) — Израилын улс төр, цэргийн болон төрийн зүтгэлтэн. 2024 оны 11-р сарын 5-наас хойш одоогийн [[Израилын Батлан хамгаалахын сайд|Израилын Батлан ​​​​хамгаалахын сайдаар]] ажиллаж байгаа тэрээр өмнө нь Израилын Гадаад хэргийн сайд (2024, 2019–2020), Үндэсний дэд бүтэц, эрчим хүч, усны сайд (2022–2024), Тагнуул, атомын эрчим хүчний сайд (2015–2020), Израилын Цэрэг-улс төрийн кабинетын гишүүн (2015 оноос хойш) зэрэг албан тушаалуудыг хашиж байжээ. Тэрээр мөн Израилын Хөдөө аж ахуй, хөдөө орон нутгийн хөгжлийн сайд (2003–2006), Тээвэр, замын аюулгүй байдлын сайд (2009–2019)-аар ажиллаж байжээ. == Намтар == Исраэль Кац 1955 оны 9-р сарын 21-нд Ашкелон хотод төрсөн. Тэрээр цэргийн албаа ахмад цолтойгоор хааж дуусгаад улс төрийн карьераа "Херут" намаас Ариэль Шароны тусгай туслахаар эхлүүлсэн. 1998 оны 11-р сард [[Ликуд]] намын жагсаалтаар [[Кнессет|Кнессетэд]] сонгогдож, Иерусалимын хотын даргын албан тушаалыг парламентын үүрэгтэй хослуулж чадаагүй [[Эхуд Олмерт]]ыг орложээ. 16 дахь удаагийн Кнессетийн сонгуулийн дараа Кацыг Хөдөө аж ахуй, хөдөөгийн хөгжлийн сайдаар томилсон. [[Биньямин Нетаньяху]] 2009 онд засгийн газраа байгуулсны дараа түүнийг Тээвэр, замын аюулгүй байдлын сайдаар томилсон. 2007 онд Израилын цагдаа нар Кацыг залилан мэхэлсэн, олон нийтийн итгэлийг зөрчсөн хэргээр ялласан ч 2009 онд Израилын прокурорын байгууллага хэргийг хаасан. 2024 оны 11-р сарын 5-нд тэрээр Батлан ​​​​хамгаалахын сайдаар томилогдсон. Исраэль Кац гэрлэсэн, хоёр хүүхэдтэй. Боловсрол: Иерусалимын Еврей Их Сургуулийг Олон улсын харилцааны чиглэлээр бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. {{DEFAULTSORT:Кац, Исраэль}} [[Ангилал:Израилын улс төрч]] [[Ангилал:Израилын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Израилын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:1955 онд төрсөн]] qeb2nnh3qatdz33nnvrvnv7mwldoaab 0 149019 874399 874279 2026-10-28T03:27:39Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Роберт Хөүбарт]] to [[Роберт Хобарт]] without leaving a redirect 874279 wikitext text/x-wiki [[Файл:4thEarlOfBuckinghamshire.jpg|thumb]] '''Роберт Хөүбарт, Бакинхемширын 4-р гүн''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Robert Hobart, 4th Earl of Buckinghamshire''; 1760 оны 5-р сарын 6-нд төрсөн – 1816 оны 2-р сарын 4-нд нас барсан) — Британийн язгууртан, улс төрч, Бакинхемширийн гүн цолтон (1804 оноос хойш). == Намтар == Роберт Хөүбарт бол Бакинхемширын 3-р гүн Жорж Хөүбарт болон түүний эхнэр Альбиниа Берти нарын ууган хүүхэд байв. Тэрээр Вестминстерийн сургуульд боловсрол эзэмшиж, дараа нь Старсбургийн цэргийн академид суралцаж, дуулга цол хүртжээ. Тэр жилдээ [[Арван гурван колони]] руу явж, колоничлолын дайнд оролцож, хошууч цол хүртжээ. Ирланд руу буцаж ирээд 1784-1797 онуудад Ирландын парламентын гишүүн болж, 3 тойргийг төлөөлж байжээ. Ирландад Роберт хэд хэдэн албан тушаал хашиж, 1789 онд Ирландын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга болжээ. Үүнээс өмнөхөн 1788 онд тэрээр Британийн парламентад сонгогдож, 8 жил ажилласан. Хөүбарт хоёр парламентад идэвхтэй ажиллаж, Британийн парламентад Ирландын талаарх асуудлыг хэлэлцэхэд оролцдог байжээ. Тэрээр Дайн ба Колоничлолын асуудал сайд (1801–1804), Ланкастерын гүнгийн канцлер (1805, 1812), Шуудангийн ерөнхий захирал (1806–1807), Зүүн Энэтхэгийн компанийн Захирлуудын зөвлөлийн ерөнхийлөгч (1812–1816) зэрэг хэд хэдэн албан тушаал хашиж байжээ. Тэрээр 1816 оны 2-р сарын 4-нд 55 настайдаа нас барсан. Австралийн [[Тасмани|Тасмани мужийн]] нийслэл болсон [[Хөүбарт]] хотыг түүний хүндэтгэлд нэрлэжээ. hoslxex9b4uchj25fo3o7bas641lb40 874400 874399 2026-10-28T03:32:30Z Zorigt 49 874400 wikitext text/x-wiki [[Файл:4thEarlOfBuckinghamshire.jpg|thumb]] '''Роберт Хобарт, Бакинхемширын 4-р гүн''' ({{langx|en|Robert Hobart, 4th Earl of Buckinghamshire}}; 1760 оны 5-р сарын 6 – 1816 оны 2-р сарын 4) — Британийн язгууртан, улс төрч, Бакинхемширийн гүн цолтон (1804 оноос хойш). == Намтар == Роберт Хөүбарт бол Бакинхемширийн 3-р гүн Жорж Хобарт болон түүний эхнэр Альбиниа Берти нарын ууган хүүхэд байв. Тэрээр Вестминстерийн сургуульд боловсрол эзэмшиж, дараа нь Старсбургийн цэргийн академид суралцаж, дуулга цол хүртжээ. Тэр жилдээ [[Арван гурван колони]] руу явж, колоничлолын дайнд оролцож, хошууч цол хүртжээ. Ирланд руу буцаж ирээд 1784-1797 онуудад Ирландын парламентын гишүүн болж, 3 тойргийг төлөөлж байжээ. Ирландад Роберт хэд хэдэн албан тушаал хашиж, 1789 онд Ирландын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга болжээ. Үүнээс өмнөхөн 1788 онд тэрээр Британийн парламентад сонгогдож, 8 жил ажилласан. Хобарт хоёр парламентад идэвхтэй ажиллаж, Британийн парламентад Ирландын талаарх асуудлыг хэлэлцэхэд оролцдог байжээ. Тэрээр Дайн ба Колоничлолын асуудал сайд (1801–1804), Ланкастерын гүнгийн канцлер (1805, 1812), Шуудангийн ерөнхий захирал (1806–1807), Зүүн Энэтхэгийн компанийн Захирлуудын зөвлөлийн ерөнхийлөгч (1812–1816) зэрэг хэд хэдэн албан тушаал хашиж байжээ. Тэрээр 1816 оны 2-р сарын 4-нд 55 настайдаа нас барсан. Австралийн [[Тасмани|Тасмани мужийн]] нийслэл болсон [[Хобарт]] хотыг түүний хүндэтгэлд нэрлэжээ. 1sa2kieggamvs499i61cbscaczq9wtb 874402 874400 2026-10-28T03:36:14Z Zorigt 49 874402 wikitext text/x-wiki [[Файл:4thEarlOfBuckinghamshire.jpg|thumb]] '''Роберт Хобарт, Бакинхемширийн 4-р гүн''' ({{langx|en|Robert Hobart, 4th Earl of Buckinghamshire}}; 1760 оны 5-р сарын 6 – 1816 оны 2-р сарын 4) — Британийн язгууртан, улс төрч, Бакинхемширийн гүн цолтон (1804 оноос хойш). == Намтар == Роберт Хөүбарт бол Бакинхемширийн 3-р гүн Жорж Хобарт болон түүний эхнэр Альбиниа Берти нарын ууган хүүхэд байв. Тэрээр Вестминстерийн сургуульд боловсрол эзэмшиж, дараа нь Старсбургийн цэргийн академид суралцаж, дуулга цол хүртжээ. Тэр жилдээ [[Арван гурван колони]] руу явж, колоничлолын дайнд оролцож, хошууч цол хүртжээ. Ирланд руу буцаж ирээд 1784-1797 онуудад Ирландын парламентын гишүүн болж, 3 тойргийг төлөөлж байжээ. Ирландад Роберт хэд хэдэн албан тушаал хашиж, 1789 онд Ирландын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга болжээ. Үүнээс өмнөхөн 1788 онд тэрээр Британийн парламентад сонгогдож, 8 жил ажилласан. Хобарт хоёр парламентад идэвхтэй ажиллаж, Британийн парламентад Ирландын талаарх асуудлыг хэлэлцэхэд оролцдог байжээ. Тэрээр Дайн ба Колоничлолын асуудал сайд (1801–1804), Ланкастерын гүнгийн канцлер (1805, 1812), Шуудангийн ерөнхий захирал (1806–1807), Зүүн Энэтхэгийн компанийн Захирлуудын зөвлөлийн ерөнхийлөгч (1812–1816) зэрэг хэд хэдэн албан тушаал хашиж байжээ. Тэрээр 1816 оны 2-р сарын 4-нд 55 настайдаа нас барсан. Австралийн [[Тасмани|Тасмани мужийн]] нийслэл болсон [[Хобарт]] хотыг түүний хүндэтгэлд нэрлэжээ. c9h30t0nkax3um3juiu5rwf55lm2n0o 874405 874402 2026-10-28T04:00:55Z Avirmed Batsaikhan 53733 874405 wikitext text/x-wiki [[Файл:4thEarlOfBuckinghamshire.jpg|thumb]] '''Роберт Хобарт, Бакинхемширийн 4-р гүн''' ({{langx|en|Robert Hobart, 4th Earl of Buckinghamshire}}; 1760 оны 5-р сарын 6 – 1816 оны 2-р сарын 4) — Британийн язгууртан, улс төрч, Бакинхемширийн гүн цолтон (1804 оноос хойш). == Намтар == Роберт Хөүбарт бол Бакинхемширийн 3-р гүн Жорж Хобарт болон түүний эхнэр Альбиниа Берти нарын ууган хүүхэд байв. Тэрээр Вестминстерийн сургуульд боловсрол эзэмшиж, дараа нь Старсбургийн цэргийн академид суралцаж, дуулга цол хүртжээ. Тэр жилдээ [[Арван гурван колони]] руу явж, колоничлолын дайнд оролцож, хошууч цол хүртжээ. Ирланд руу буцаж ирээд 1784-1797 онуудад Ирландын парламентын гишүүн болж, 3 тойргийг төлөөлж байжээ. Ирландад Роберт хэд хэдэн албан тушаал хашиж, 1789 онд Ирландын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга болжээ. Үүнээс өмнөхөн 1788 онд тэрээр Британийн парламентад сонгогдож, 8 жил ажилласан. Хобарт хоёр парламентад идэвхтэй ажиллаж, Британийн парламентад Ирландын талаарх асуудлыг хэлэлцэхэд оролцдог байжээ. Тэрээр Дайн ба Колоничлолын асуудал сайд (1801–1804), Ланкастерын гүнгийн канцлер (1805, 1812), Шуудангийн ерөнхий захирал (1806–1807), Зүүн Энэтхэгийн компанийн Захирлуудын зөвлөлийн ерөнхийлөгч (1812–1816) зэрэг хэд хэдэн албан тушаал хашиж байжээ. Тэрээр 1816 оны 2-р сарын 4-нд 55 настайдаа нас барсан. Австралийн [[Тасмани|Тасмани мужийн]] нийслэл болсон [[Хобарт]] хотыг түүний хүндэтгэлд зориулж нэрлэсэн байна. ah10b83puxyg1ul0dh064qtduyskiu4 874406 874405 2026-10-28T04:02:20Z Avirmed Batsaikhan 53733 874406 wikitext text/x-wiki [[Файл:4thEarlOfBuckinghamshire.jpg|thumb]] '''Роберт Хобарт, Бакинхемширийн 4-р гүн''' ({{langx|en|Robert Hobart, 4th Earl of Buckinghamshire}}; 1760 оны 5-р сарын 6 – 1816 оны 2-р сарын 4) — Британийн язгууртан, улс төрч, Бакинхемширийн гүн цолтон (1804 оноос хойш). == Намтар == Роберт Хобарт бол Бакинхемширийн 3-р гүн Жорж Хобарт болон түүний эхнэр Альбиниа Берти нарын ууган хүүхэд байв. Тэрээр Вестминстерийн сургуульд боловсрол эзэмшиж, дараа нь Старсбургийн цэргийн академид суралцаж, дуулга цол хүртжээ. Тэр жилдээ [[Арван гурван колони]] руу явж, колоничлолын дайнд оролцож, хошууч цол хүртжээ. Ирланд руу буцаж ирээд 1784-1797 онуудад Ирландын парламентын гишүүн болж, 3 тойргийг төлөөлж байжээ. Ирландад Роберт хэд хэдэн албан тушаал хашиж, 1789 онд Ирландын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга болжээ. Үүнээс өмнөхөн 1788 онд тэрээр Британийн парламентад сонгогдож, 8 жил ажилласан. Хобарт хоёр парламентад идэвхтэй ажиллаж, Британийн парламентад Ирландын талаарх асуудлыг хэлэлцэхэд оролцдог байжээ. Тэрээр Дайн ба Колоничлолын асуудлын сайд (1801–1804), Ланкастерын гүнгийн канцлер (1805, 1812), Шуудангийн ерөнхий захирал (1806–1807), Зүүн Энэтхэгийн компанийн Захирлуудын зөвлөлийн ерөнхийлөгч (1812–1816) зэрэг хэд хэдэн албан тушаал хашиж байжээ. Тэрээр 1816 оны 2-р сарын 4-нд 55 настайдаа нас барсан. Австралийн [[Тасмани|Тасмани мужийн]] нийслэл болсон [[Хобарт]] хотыг түүний хүндэтгэлд зориулж нэрлэсэн байна. hc4ztpgf58nf096al3gxy433z5qtbfl 0 149020 874403 874284 2026-10-28T03:42:20Z Zorigt 49 874403 wikitext text/x-wiki [[Файл:David Attenborough in 2025.jpg|thumb|Дэвид Эттенбороу, 2025 он.]] '''Дэвид Фрэдэрик Эттенбороу''' ({{langx|en|David Frederick Attenborough}}; 1926 оны 5-р сарын 8-нд Их Лондоны Айвортод төрсөн) — Британийн телевизийн хөтлөгч, байгаль судлаач, байгалийн тухай баримтат киноны үүсгэн байгуулагчдын нэг. Мөн зохиолч, нийгмийн зүтгэлтэн юм. Дэлхий дээрх амьдралын бүх хэлбэр, тэдгээрийн харилцан үйлчлэлийг нарийвчлан харуулсан байгалийн тухай баримтат киноны найруулагч, хөтлөгч. 1960, 1970-аад онд тэрээр Британийн телевиз, радиогийн BBC сүлжээний ерөнхий менежерээр ажиллаж байсан бөгөөд 1952 оноос хойш тэндээ ажиллаж байна. [[Файл:RRS Sir David Attenborough at Liverpool Cruise Terminal 4.jpg|thumb|277x277px|Д.Эттенбороу судалгааны усан онгоц.]] Тэрээр хүн амын өсөлттэй холбоотой асуудлуудыг, тухайлбал байгалийн бохирдол, нөөцийн хомсдол, уур амьсгалын өөрчлөлт, төрөл зүйлийн устаж үгүй ​​болох зэрэг асуудлыг шийдвэрлэж, хосуудыг хоёр дахь хүүхэдтэй болоод зогсохыг уриалдаг Оновчтой Хүн Амын Итгэл ({[langx|en|Optimum Population Trust}}, ''OPT'') хөдөлгөөнийг үүсгэн байгуулагч юм. == Түүний бүтээсэн цувралууд == * Life on Earth («Дэлхий дээрх амьдрал», 1979) 13 × 55 мин — Дэлхийн амьтны эволюци; * The Living Planet («Амьд гараг», 1984) 12 × 55 мин — Экологийн тухай; * The Trials of Life («Амьдралын сорилтууд», 1990) 12 × 50 мин — Этологи буюу амьтны зан байдал ба сэтгэл зүйн тухай. * Life in the Freezer («Хөлдөөгчин дэх амьдрал», 1993) 6 × 30 мин — Антарктидын тухай. * The Private Life of Plants («Ургамалын далд амьдрал», 1995) 6 × 50 мин — ургамлын тухай. * The Life of Birds («Жигүүртний амьдрал», 1998) 10 × 50 мин — жигүүртний тухай. * The Life of Mammals («Сүүн тэжээлтний амьдрал», 2002) 10 × 50 мин — сүүн тэжээлтний тухай. * Life in the Undergrowth («Харагдашгүй амьдрал», 2005) 5 × 50 мин — нугасгүйтны тухай. * Life in Cold Blood («Хүйтэн цустны амьдрал», 2008) 5 × 50 мин — мөлхөгчид болон хоёр нутагтан амьтдын тухай. * «Life» («Амьдрал», 2009) 10 х 50 мин, 2009 оны 10-р сарын 12-ноос 12-р сарын 14-ний хооронд BBC телевизээр анх гарсан. 1984 онд цацагдсан "Амьд гараг" киноны үргэлжлэл болох энэ кино нь Дэвид Эттенбороугийн өндөр нягтралтай стандартаар хийсэн анхны цуврал кино юм. 6fs37u3m8cfti9drkf8sis59hjix9kr 0 149025 874421 874343 2026-10-28T07:37:32Z Zorigt 49 874421 wikitext text/x-wiki '''Доржийн Гончиг''' (1901 онд одоогийн [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Богд сум (Баянхонгор)|Богд сумын]] их Богдын ар /Хөнөг/ гэдэг газар төрсөн, хэдэн онд нас барсан нь тодорхойгүй, 1980-аад он орчим нас барсан) - БНМАУ-ын Кино зургийн хорооны анхны дарга. == Намтар == Д.Гончиг Ламын гэгээний хүрээнд сууж, ном заалгаж, бичээч нарт зар бичгийг хуулж өгсөөр бичиг үсэгтэй болсон байна. Тэрээр 20 настайдаа Ламын гэгээний сангийн сүргийн данс хийлцэж байсан. 1922 оноос тамгын жасааны бичээч, залуучуудын эвлэлийн 38-р үүрийн дарга, Цэцэрлэг мандал аймгийн яамны бичээч зэрэг ажлыг хийж байгаад, Монголын залуучуудын эвлэлийн 3-р их хуралд төлөөлөгчөөр сонгогдон оролцож байсан юм. 1924 онд Ленинград хотын Дорно дахины их сургуульд 2 жилийн бэлтгэл курст сураад 1927-1930 онуудад дээд сургуулийн хэл бичгийн ангид сурч Англи, Орос, Герман хэлийг залгаж, түүх, хэл бичгийн хичээл заалгаж, төгсөхөөс нэг жилийн өмнө дуудагдаж, 1930 оны 6-р сараас Багшийн сургуулийн анхны захиралаар томилогдон ажиллаж байжээ.  1933 онд Ардын Гэгээрүүлэх Яамны сайд [[Эрдэнэбатхаан]] Гончигийг 8-р сарын 1-нээс Кино зургийн хорооны даргаар томилж, юуны өмнө Улаанбаатар хотод кино театр байгуул гэдэг үүрэг өгчээ. 1935 оны 5-р сарын 1-нд театраа албан ёсоор нээж, “Ард” гэдэг нэр өгчээ. Эрдэнэбатхаан сайд ЗХУ, Герман, Итали, Англи, Франц орнуудаар явж, туршлага судлаад ирэхдээ, Герман улсаас кино гаргадаг “Жек” гэдэг хагас суурин аппарат 4 ширхгийг авч ирсэн ажээ. 1935 оны намар сайд дахин дуудаж, “[[Монгол кино үйлдвэр]]” байгуулах шийдвэр мөдхөн гарна, улсаас 200000 төгрөгийн зээллэг, 30000 төгрөгийн валют, газ машин хоёрыг өгөх болсон, мөн ЗХУ-аас киноны мэргэжилтэн 10-аад хүнийг урьж ирүүлэх зөвшөөрөл өгсөн, иймд кино үйлдвэр байгуулах, зөвлөлтийн хүмүүсийг суулгах орон байр бэлд гэж үүрэг өгсөн байдаг юм. Д.Гончиг Кино зургийн хорооны анхны дарга, Монгол кино үйлдвэрийг үүсгэн байгуулагчийн нэг байсан юм. ЗХУ-ын "Ленфильм” студи “[[Монгол хүү]]” хэмээх киногоо хийхээр 1935 онд Монголд ирэхдээ Д.Гончигийн тусламжийг авч, шинэхэн байгуулагдаж байгаа кино үйлдвэрт бөөн олз, туршлага болон үлдсэн гэдэг. Д.Гончиг энэ үеэс “Киноны Гончиг” гэж нэрлэгдэх болсон юм. 1935 оны 10 сарын 11-нд Ардын Сайд нарын Зөвлөлийн 132-р тогтоол гаргаснаар “Кино үйлдвэр” байгуулах болж даргаар нь Д.Гончиг томилогдсон байна. 1936 оны 7-р сард Улсын баяр наадмаар “Монгол хүү” уран сайхны киногоо ард түмнээ толилуулж, манай улсад киноны хувилсан 12 хувийг Зөвлөлтийн тал бэлэглэсэн байна. Д.Гончиг “Монгол кино үйлдвэр”-ийг байгуулж, анхны даргаар ажиллаж байгаад, Улс хувьсгалын 25 жилийн ой гэхэд жирийн ажилчнаас инженерийн мэдлэг олтлоо эмийн завод, 40 мянгатын орон сууц, бетон завод барихад гар бие оролцсон байна. Түүний гавьяа зүтгэлийг үнэлж “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль”, “Алтан гадас” одонгоор шагнасан. {{DEFAULTSORT:Гончиг, Доржийн}} [[Ангилал:Богдын (Баянхонгор) хүн]] [[Ангилал:1901 онд төрсөн]] pwqn2jxg7xesw62rco0d8qprod8pf6x 0 149026 874424 874351 2026-10-28T07:41:55Z Zorigt 49 874424 wikitext text/x-wiki '''Наваандугарын Гомбосүрэн''' (1916 онд Төв аймгийн Батсүмбэр сумын нутаг Баянгол гэдэг газар төрж, 1988 он орчим нас барсан) 1945-1953 онд БНМАУ-ын Кино үйлдвэрийн дарга, 1965-1987 онд Уран сайхны кино зургийн дарга. == Намтар == Н.Гомбосүрэн малчин, партизан Гомбын Лувсандамдины хүү болж төрөөд 8 нас хүртэл эцэг эхийн гар дээр хүмүүжин, мал маллаж байгаад 1930-1935 онд Ноён-Уулын хошууны бага сургуульд суралцаж төгсжээ. Сүүлд эцэг Г.Лувсандамдинаар овоглоогүй өвөг эцэг Наваандугараар овоглосон юм. Лувсандамдин нь 1886 онд одоогийн Өмнөговь аймгийн Булган сумын нутагт малчин ард Гомбын хоёрдугаар хүү болон төрсөн ажээ. Малчин гаралтай, бага наснаасаа эхлэн мал маллаж байгаад 1921 онд Сэлэнгэ аймгийн Тужийн-Нарсанд цагааны дээрэмчидтэй тэмцэж явсан партизан хүн бөгөөд 1955 онд нас барсан байна. Н.Гомбосүрэн 1935-1937 онд Багшийн сургуульд суралцаж байгаад Ардыг Гэгээрүүлэх Явдлын Яамны сайдын 1937 оны 3-р сарын 9-ний өдрийн 50 тоот тушаалаар Кино зургийн хороонд шилжин ирсэн анхны 8 хүний нэг юм. 1937 онд Броутманы удирдлагад лабораторийн  дамжлагууд дээр лаборантаар дагалдан суралцаж, уг мэргэжилдээ шамдан сурч, ахиц дэвшлийг олсноор, ганцхан жилийн дараа 1939 онд лабораторийн тасгийн эрхлэгчээр томилогдон олон жил үр бүтээлтэй ажиллажээ. Тэрээр 1945-1953 онд Монгол кино үйлдвэрийн даргаар ажиллаж байсан. Үйлдвэрийн даргаар томилогдсон үеэс эхлэн Монголкино үйлдвэр бие даасан ажиллагаатай урлагийн томоохон салбар болж, өмнө нь хальсаа гараар угаадаг байсан бол цахилгаанаар ажилладаг иж бүрэн угаах машиныг Зөвлөлтийн мэргэжилтэн, эрдэмтэн Арцевский ахлан удирдаж 1951 онд ашиглалтад оруулснаар хальс угаах арга технологид цоо шинэ эргэлт гарсан. 1946 онд “Тусгаар тогтносон Монгол улс”, 1951 онд “БНМАУ” бүрэн хэмжээний анхны өнгөт баримтат кино бүтээсэн юм. 1953-1965 онд эд шалгах хэлтсийн дарга, 1965-1987 онд Уран сайхны кино зургийн даргаар эргэн ажиллажээ. Түүний хөдөлмөр бүтээлийг өндрөөр үнэлж 1940, 1941, 1943 онуудад Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр гурван удаа, Хөдөлмөрийн хүндэт медалиар хоёр удаа, 1945 онд “[[Цогт тайж (кино)|Цогт тайж]]” киног бүтээлцэж Алтан гадас одон, 1975 онд Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, 1985 онд БНМАУ-ын “Соёлын гавьяат зүтгэлтэн” цолоор тус тус шагнасан байна. {{DEFAULTSORT:Гомбосүрэн, Наваандугарын}} [[Ангилал:Батсүмбэрийн хүн]] [[Ангилал:1916 онд төрсөн]] [[Ангилал:1988 онд өнгөрсөн]] 7fkmm21gkb3zulkui2gt38o6lesgmsd 0 149027 874383 2026-10-28T02:28:35Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Хавиржов бол Чех Улсын Морави-Силези мужид байрладаг хот юм. Энэ хот нь Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа нүүрсний уурхайн олборлолтыг даган үүсэж хөгжсөн бөгөөд тус улсын хамгийн залуу хотуудын нэгэнд тооцогддог. Түүнчлэн Социалист реализмын үеийн уран б..." 874383 wikitext text/x-wiki Хавиржов бол Чех Улсын Морави-Силези мужид байрладаг хот юм. Энэ хот нь Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа нүүрсний уурхайн олборлолтыг даган үүсэж хөгжсөн бөгөөд тус улсын хамгийн залуу хотуудын нэгэнд тооцогддог. Түүнчлэн Социалист реализмын үеийн уран барилгын өвөрмөц хэв маягийг хадгалсан хотын төвтэй. 0egx8kn8y12a52enog968u1f8u4yheq 874428 874383 2026-10-28T07:51:08Z Zorigt 49 874428 wikitext text/x-wiki '''Хавиржов''' ({{langx|cs|Havířov}}) бол [[Чех]] Улсын Морави-Силези мужид байрладаг хот юм. Энэ хот нь Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа нүүрсний уурхайн олборлолтыг даган үүсэж хөгжсөн бөгөөд тус улсын хамгийн залуу хотуудын нэгэнд тооцогддог. Түүнчлэн Социалист реализмын үеийн уран барилгын өвөрмөц хэв маягийг хадгалсан хотын төвтэй. [[Ангилал:Чехийн суурин]] irp1m4bctipkgje9u5j2lfqqz5sxvt2 0 149028 874384 2026-10-28T02:29:18Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Кладно бол Чех Улсын Төв Богеми мужийн хамгийн том хот юм. Тус хот нь түүхэндээ хүнд үйлдвэр, гангийн үйлдвэрлэл болон нүүрсний олборлолтын гол төв байсаар ирсэн. Өдгөө нийслэл Прага хоттой ойр оршдог тул бүс нутгийнхаа эдийн засаг, боловсролын чухал түш..." 874384 wikitext text/x-wiki Кладно бол Чех Улсын Төв Богеми мужийн хамгийн том хот юм. Тус хот нь түүхэндээ хүнд үйлдвэр, гангийн үйлдвэрлэл болон нүүрсний олборлолтын гол төв байсаар ирсэн. Өдгөө нийслэл Прага хоттой ойр оршдог тул бүс нутгийнхаа эдийн засаг, боловсролын чухал түшиц газар болжээ. 72o5yep756kiifdhzj3azkoe7hghkz7 874429 874384 2026-10-28T07:52:41Z Zorigt 49 874429 wikitext text/x-wiki '''Кладно''' ({{langx|cs|Kladno}}) бол [[Чех]] Улсын Төв Бохеми мужийн хамгийн том хот юм. Тус хот нь түүхэндээ хүнд үйлдвэр, гангийн үйлдвэрлэл болон нүүрсний олборлолтын гол төв байсаар ирсэн. Өдгөө нийслэл [[Праг]] хоттой ойр оршдог тул бүс нутгийнхаа эдийн засаг, боловсролын чухал түшиц газар болжээ. [[Ангилал:Чехийн суурин]] 32f4w3sc7ocjl705oc79yilh32frvom 0 149029 874387 2026-10-28T02:31:04Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Мост бол Чех Улсын Усти-над-Лабем мужид байрладаг аж үйлдвэрийн хот юм. Хотын нэр нь "Гүүр" гэсэн утгатай бөгөөд уул уурхайн салбараараа алдартай. 20-р зуунд хүрэн нүүрс олборлох зорилгоор хуучин хотыг бүхэлд нь нүүлгэн шилжүүлж, шинээр зохион байгуулалтта..." 874387 wikitext text/x-wiki Мост бол Чех Улсын Усти-над-Лабем мужид байрладаг аж үйлдвэрийн хот юм. Хотын нэр нь "Гүүр" гэсэн утгатай бөгөөд уул уурхайн салбараараа алдартай. 20-р зуунд хүрэн нүүрс олборлох зорилгоор хуучин хотыг бүхэлд нь нүүлгэн шилжүүлж, шинээр зохион байгуулалттайгаар барьсан түүхтэй. gap5x70sgj5udzzo965yv9wo8c7dk4s 874430 874387 2026-10-28T07:54:09Z Zorigt 49 874430 wikitext text/x-wiki '''Мост''' ({{langx|cs|Most}}) бол [[Чех]] Улсын Усти-над-Лабем мужид байрладаг аж үйлдвэрийн хот юм. Хотын нэр нь "Гүүр" гэсэн утгатай бөгөөд уул уурхайн салбараараа алдартай. 20-р зуунд хүрэн нүүрс олборлох зорилгоор хуучин хотыг бүхэлд нь нүүлгэн шилжүүлж, шинээр зохион байгуулалттайгаар барьсан түүхтэй. [[Ангилал:Чехийн суурин]] 1aoaqx0gq47budob04euzit66a7z6ur 0 149030 874390 2026-10-28T02:43:29Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Карвина бол Чех Улсын Морави-Силези мужид, Польш улсын хилтэй ойр орших хот юм. Энэ хот нь нүүрсний үйлдвэрлэл дээр тогтсон түүхэн баялаг аж үйлдвэрийн суурьтай. Мөн хотод эрүүл мэндийн аялал жуулчлалын чухал хэсэг болох Дарков рашаан сувилал байрладаг." 874390 wikitext text/x-wiki Карвина бол Чех Улсын Морави-Силези мужид, Польш улсын хилтэй ойр орших хот юм. Энэ хот нь нүүрсний үйлдвэрлэл дээр тогтсон түүхэн баялаг аж үйлдвэрийн суурьтай. Мөн хотод эрүүл мэндийн аялал жуулчлалын чухал хэсэг болох Дарков рашаан сувилал байрладаг. t9xm8ycbtdcbcsihe7wsax2m7qqj03q 874431 874390 2026-10-28T07:56:35Z Zorigt 49 874431 wikitext text/x-wiki '''Карвина''' ({{langx|cs|Karviná}}) бол [[Чех]] Улсын Морави-Силези мужид, [[Польш]] улсын хилтэй ойр орших хот юм. Энэ хот нь нүүрсний үйлдвэрлэл дээр тогтсон түүхэн баялаг аж үйлдвэрийн суурьтай. Мөн хотод эрүүл мэндийн аялал жуулчлалын чухал хэсэг болох Дарков рашаан сувилал байрладаг. [[Ангилал:Чехийн суурин]] sg6heenzgh8eoxctiasyx0a65gg6l06 0 149031 874391 2026-10-28T02:53:40Z Уянга951 106536 Хуудас үүсгэв: "Дечин бол Чех Улсын Усти-над-Лабем мужид, Эльба болон Плучнице голын бэлчир дээр орших хот юм. Энэхүү хот нь Герман улстай хиллэдэг бөгөөд голын чухал усан боомт, төмөр замын зангилаа болдог. Хотын гол үзмэр нь өндөр хадан дээр сүндэрлэх Дечиний цайз юм." 874391 wikitext text/x-wiki Дечин бол Чех Улсын Усти-над-Лабем мужид, Эльба болон Плучнице голын бэлчир дээр орших хот юм. Энэхүү хот нь Герман улстай хиллэдэг бөгөөд голын чухал усан боомт, төмөр замын зангилаа болдог. Хотын гол үзмэр нь өндөр хадан дээр сүндэрлэх Дечиний цайз юм. 6zwze2zvatn0n3my35v1t5h3onq65hi 874432 874391 2026-10-28T08:04:07Z Zorigt 49 874432 wikitext text/x-wiki '''Дечин''' ({{langx|cs|Děčín}}) бол [[Чех]] Улсын Усти-над-Лабем мужид, [[Эльба мөрөн|Эльба]] болон Плучнице голын бэлчир дээр орших хот юм. Энэхүү хот нь [[Герман]] улстай хиллэдэг бөгөөд голын чухал усан боомт, төмөр замын зангилаа болдог. Хотын гол үзмэр нь өндөр хадан дээр сүндэрлэх Дечиний цайз юм. [[Ангилал:Чехийн суурин]] elyu513kexde9dfwwguadbrm7q3txsj 0 149032 874392 2026-10-28T02:56:00Z Уянга951 106536 Хуудас үүсгэв: "Хомутов бол Чех Улсын Усти-над-Лабем мужид байрладаг хот юм. Тус хот нь Крушне-Хори уулын бэлд оршдог бөгөөд уул уурхай, төмөрлөгийн үйлдвэрлэлээрээ алдартай. Түүнчлэн хотод Чех улсын хамгийн том амьтны хүрээлэнгүүдийн нэг болон байгалийн өвөрмөц Камсов..." 874392 wikitext text/x-wiki Хомутов бол Чех Улсын Усти-над-Лабем мужид байрладаг хот юм. Тус хот нь Крушне-Хори уулын бэлд оршдог бөгөөд уул уурхай, төмөрлөгийн үйлдвэрлэлээрээ алдартай. Түүнчлэн хотод Чех улсын хамгийн том амьтны хүрээлэнгүүдийн нэг болон байгалийн өвөрмөц Камсовы нуур байдаг. clrbro2r2zy075bidsytysjir56r3vx 874435 874392 2026-10-28T08:16:35Z Zorigt 49 874435 wikitext text/x-wiki '''Хомутов''' ({{langx|cs|Chomutov}}) бол [[Чех]] Улсын Усти-над-Лабем мужид байрладаг хот юм. Тус хот нь Крушне-Хори уулын бэлд оршдог бөгөөд уул уурхай, төмөрлөгийн үйлдвэрлэлээрээ алдартай. Түүнчлэн хотод Чех улсын хамгийн том амьтны хүрээлэнгүүдийн нэг болон байгалийн өвөрмөц Камсовы нуур байдаг. [[Ангилал:Чехийн суурин]] 9jexb5sa3vogy4675jo76vyh9woelj9 0 149033 874393 2026-10-28T02:59:22Z Уянга951 106536 Хуудас үүсгэв: "Пршеров бол Чех Улсын Оломоуц мужид, Бечва голын эрэг дээр байрладаг хот юм. Энэ хот нь түүхийн чухал төмөр замын зангилаа төдийгүй эртний археологийн олдворуудаараа алдартай. Өдгөө хотод машин механизм, оптик багаж хэрэгслийн үйлдвэрлэл өндөр хөгжсөн." 874393 wikitext text/x-wiki Пршеров бол Чех Улсын Оломоуц мужид, Бечва голын эрэг дээр байрладаг хот юм. Энэ хот нь түүхийн чухал төмөр замын зангилаа төдийгүй эртний археологийн олдворуудаараа алдартай. Өдгөө хотод машин механизм, оптик багаж хэрэгслийн үйлдвэрлэл өндөр хөгжсөн. 8b38c0q2j8juldthemmtzkgmvcf58wq 874436 874393 2026-10-28T08:18:07Z Zorigt 49 874436 wikitext text/x-wiki '''Пршеров''' ({{langx|cs|Přerov}}) бол [[Чех]] Улсын Оломоуц мужид, Бечва голын эрэг дээр байрладаг хот юм. Энэ хот нь түүхийн чухал төмөр замын зангилаа төдийгүй эртний археологийн олдворуудаараа алдартай. Өдгөө хотод машин механизм, оптик багаж хэрэгслийн үйлдвэрлэл өндөр хөгжсөн. [[Ангилал:Чехийн суурин]] 78n58lxhm0xe9ivthfc6jorjx1s1qn4 0 149034 874394 2026-10-28T03:02:52Z Уянга951 106536 Хуудас үүсгэв: "Млада-Болеслав бол Чех Улсын Төв Богеми мужид байрладаг аж үйлдвэрийн чухал хот юм. Энэ хот нь дэлхийд алдартай "Шкода Авто" (Škoda Auto) компанийн төв байр болон гол үйлдвэр байрладаг гэдгээрээ алдартай. Тиймээс тус хотыг Чехийн автомашины үйлдвэрлэлийн зүрх..." 874394 wikitext text/x-wiki Млада-Болеслав бол Чех Улсын Төв Богеми мужид байрладаг аж үйлдвэрийн чухал хот юм. Энэ хот нь дэлхийд алдартай "Шкода Авто" (Škoda Auto) компанийн төв байр болон гол үйлдвэр байрладаг гэдгээрээ алдартай. Тиймээс тус хотыг Чехийн автомашины үйлдвэрлэлийн зүрх гэж нэрлэдэг. kbs4h8ngurmdji4i9ewq90ht8sj48ee 874437 874394 2026-10-28T08:19:54Z Zorigt 49 874437 wikitext text/x-wiki '''Млада-Болеслав''' ({{langx|cs|Mladá Boleslav}}) бол [[Чех]] Улсын Төв Бохеми мужид байрладаг аж үйлдвэрийн чухал хот юм. Энэ хот нь дэлхийд алдартай "Шкода Авто" (Škoda Auto) компанийн төв байр болон гол үйлдвэр байрладаг гэдгээрээ алдартай. Тиймээс тус хотыг Чехийн автомашины үйлдвэрлэлийн зүрх гэж нэрлэдэг. [[Ангилал:Чехийн суурин]] k9a3oy87dzw5h7zidvpe41ezj892bz7 0 149035 874395 2026-10-28T03:05:16Z Уянга951 106536 Хуудас үүсгэв: "Трутнов бол Чех Улсын Краловы-Градец мужид орших хот юм. Крконоше уулын бэлд оршдог тул уулын аялал жуулчлалын чухал гарц болдог. Хотын түүх нь нэхмэлийн үйлдвэрлэлтэй салшгүй холбоотой бөгөөд хотын төв талбай нь дундад зууны үеийн уран барилгын хэв мая..." 874395 wikitext text/x-wiki Трутнов бол Чех Улсын Краловы-Градец мужид орших хот юм. Крконоше уулын бэлд оршдог тул уулын аялал жуулчлалын чухал гарц болдог. Хотын түүх нь нэхмэлийн үйлдвэрлэлтэй салшгүй холбоотой бөгөөд хотын төв талбай нь дундад зууны үеийн уран барилгын хэв маягаа хадгалж үлджээ. 977knz0oy8uyjg34700gz311b67ujdv 874439 874395 2026-10-28T08:27:20Z Zorigt 49 874439 wikitext text/x-wiki '''Трутнов''' ({{langx|cs|Trutnov}}) бол [[Чех]] Улсын Краловы-Градец мужид орших хот юм. Крконоше уулын бэлд оршдог тул уулын аялал жуулчлалын чухал гарц болдог. Хотын түүх нь нэхмэлийн үйлдвэрлэлтэй салшгүй холбоотой бөгөөд хотын төв талбай нь дундад зууны үеийн уран барилгын хэв маягаа хадгалж үлджээ. [[Ангилал:Чехийн суурин]] irz69hlzjlsz6ird7amepb4qypnzqnf 0 149037 874409 2026-10-28T04:36:18Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Dyagilev SP.jpg|thumb]] '''Сергей Дя́гилев''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Серге́й Па́влович Дя́гилев,'' [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] Новгород губерний Селищи тосгонд төрсөн — 1929 оны 8-р сарын 19-нд Италийн Венецид нас барсан) — оросын театрын болон уран сайхны..." 874409 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dyagilev SP.jpg|thumb]] '''Сергей Дя́гилев''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Серге́й Па́влович Дя́гилев,'' [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] Новгород губерний Селищи тосгонд төрсөн — 1929 оны 8-р сарын 19-нд Италийн Венецид нас барсан) — оросын театрын болон уран сайхны зүтгэлтэн, урлаг ивээн тэтгэгч, Оросын урлдагийн "Мөнгөн зуун"-ы хамгийн алдартай хүний нэг. "Урлагийн ертөнц" нийгэмлэг болон ижил нэртэй сэтгүүлийг үүсгэн байгуулагчдын нэг, гол үзэл сурталчдын нэг ([[Александр Бенуа|Александр Бенуатай]] хамт), Парист "Оросын улирал" болон "Дягилевийн балетууд" хамтлагийн зохион байгуулагч. Тэрээр 20-р зууны эхэн үед Оросын урлагийг Европ болон олон улсад түгээн дэлгэрүүлэхэд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэж, олон авьяаслаг балетчин, хөгжмийн зохиолч, уран бүтээлчдийг нээн илрүүлсэн хүн юм. Дягилев залуу насаа Санкт-Петербургт өнгөрөөсөн бөгөөд их сургуульд сурч байхдаа зураг зурах хүсэл тэмүүлэлтэй болж, "Урлагийн ертөнц" хөдөлгөөнийг үндэслэгчдийн нэг болсон байна. Сергей Дягилевын замналын эхний үе шат нь орчин үеийн Европ, Оросын уран бүтээлчдийн цуврал үзэсгэлэнг зохион байгуулж, маш амжилттай болсон явдал байв. "Эзэн хааны театрууд" улсын байгууллагад элссэний дараа тэрээр "Эзэн хааны театруудын жилийн ном"-ын редактороор томилогдож, хэвлэлийг шинэчилж, хэд хэдэн нэмэлт, өндөр чанартай чимэглэл, уран зохиолын нийтлэл бүхий өндөр чанартай урлагийн сэтгүүл болгон хувиргаж чадсан байна. 1906 онд нөлөө бүхий ивээн тэтгэгчдийн тусламжтайгаар тэрээр Парист анхны "Оросын түүхэн концерт"-ыг зохион байгуулж ([[Николай Римский-Корсаков]], [[Сергей Рахманинов]], [[Александр Глазунов]], [[Фёдор Шаляпин]], Фелия Литвин болон бусад хөгжмийн зүтгэлтнүүд оролцсон), Францын үзэгчдэд Оросын дуурийг, 1909 онд балетыг Эзэн хааны театруудын тэргүүлэх гоцлол — [[Михаил Фокин]], [[Анна Павлова]], [[Вацлав Нижинский]], [[Бронислава Нижинская]], [[Тамара Карсавина]], [[Адольф Больм]], [[Людмила Шоллар]], [[Вера Каралли]], [[Любовь Чернышёва]] нар оролцсон байна. Эдгээр Оросын балетын жүжгүүдийн амжилт маш их байсан тул 20-р зууны эхээр Европод "Оросын бүх зүйл" гэсэн моод шугиан бий болгоход хувь нэмэр оруулсан юм. Тус хамтлагийн аялан тоглолтууд жил бүр болж, аажмаар зөвхөн Парис төдийгүй Лондон болон Европын бусад хотууд, түүнчлэн АНУ, Өмнөд Америк руу өргөжөн тэлсэн байна. Оросын [[Октябрын хувьсгал|1917 оны Октябрын хувьсгалын]] дараа тус хамтлаг Орос улстай холбоогоо тасалж, 1929 онд нас барах хүртлээ Дягилевын нэрээр ажилласаар байжээ. 2raovxh2xyjdyjgxaku6zyzsqiy1rs3 874443 874409 2026-10-28T08:35:26Z Zorigt 49 874443 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dyagilev SP.jpg|thumb]] '''Сергей Дягилев''' ({{langx|ru|Серге́й Па́влович Дя́гилев}}, [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] Новгород губерний Селищи тосгонд төрж, 1929 оны 8-р сарын 19-нд Италийн Венецид нас барсан) — Оросын театрын болон уран сайхны зүтгэлтэн, урлаг ивээн тэтгэгч, Оросын урлагийн "Мөнгөн зуун"-ы хамгийн алдартай хүний нэг. "Урлагийн ертөнц" нийгэмлэг болон ижил нэртэй сэтгүүлийг үүсгэн байгуулагчдын нэг, гол үзэл сурталчдын нэг ([[Александр Бенуа|Александр Бенуатай]] хамт), Парист "Оросын улирал" болон "Дягилевын балетууд" хамтлагийн зохион байгуулагч. Тэрээр 20-р зууны эхэн үед Оросын урлагийг Европ болон олон улсад түгээн дэлгэрүүлэхэд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэж, олон авьяаслаг балетчин, хөгжмийн зохиолч, уран бүтээлчдийг нээн илрүүлсэн хүн юм. Дягилев залуу насаа Санкт-Петербургт өнгөрөөсөн бөгөөд их сургуульд сурч байхдаа зураг зурах хүсэл тэмүүлэлтэй болж, "Урлагийн ертөнц" хөдөлгөөнийг үндэслэгчдийн нэг болсон байна. Сергей Дягилевын замналын эхний үе шат нь орчин үеийн Европ, Оросын уран бүтээлчдийн цуврал үзэсгэлэнг зохион байгуулж, маш амжилттай болсон явдал байв. "Эзэн хааны театрууд" улсын байгууллагад элссэний дараа тэрээр "Эзэн хааны театруудын жилийн ном"-ын редактороор томилогдож, хэвлэлийг шинэчилж, хэд хэдэн нэмэлт, өндөр чанартай чимэглэл, уран зохиолын нийтлэл бүхий өндөр чанартай урлагийн сэтгүүл болгон хувиргаж чадсан байна. 1906 онд нөлөө бүхий ивээн тэтгэгчдийн тусламжтайгаар тэрээр Парист анхны "Оросын түүхэн концерт"-ыг зохион байгуулж ([[Николай Римский-Корсаков]], [[Сергей Рахманинов]], [[Александр Глазунов]], [[Фёдор Шаляпин]], Фелия Литвин болон бусад хөгжмийн зүтгэлтнүүд оролцсон), Францын үзэгчдэд Оросын дуурийг, 1909 онд балетыг Эзэн хааны театруудын тэргүүлэх гоцлол — [[Михаил Фокин]], [[Анна Павлова]], [[Вацлав Нижинский]], [[Бронислава Нижинская]], [[Тамара Карсавина]], [[Адольф Больм]], [[Людмила Шоллар]], [[Вера Каралли]], [[Любовь Чернышёва]] нар оролцсон байна. Эдгээр Оросын балетын жүжгүүдийн амжилт маш их байсан тул 20-р зууны эхээр Европод "Оросын бүх зүйл" гэсэн моод шугиан бий болгоход хувь нэмэр оруулсан юм. Тус хамтлагийн аялан тоглолтууд жил бүр болж, аажмаар зөвхөн Парис төдийгүй Лондон болон Европын бусад хотууд, түүнчлэн АНУ, Өмнөд Америк руу өргөжин тэлсэн байна. Оросын [[Октябрийн хувьсгал|1917 оны Октябрийн хувьсгалын]] дараа тус хамтлаг Орос улстай холбоогоо тасалж, 1929 онд түүнийг нас барах хүртэл Дягилевын нэрээр ажилласаар байжээ. {{DEFAULTSORT:Дягилев, Сергей}} [[Ангилал:1872 онд төрсөн]] [[Ангилал:1929 онд өнгөрсөн]] lvpr2nejpaezed12yc8nk8lcj8yqtfi 0 149038 874410 2026-10-28T04:37:49Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "Фёдор Шаляпин" 874410 wikitext text/x-wiki Фёдор Шаляпин 3gkm5c78jbcnkgnxqjl1s5cz56t062k 874411 874410 2026-10-28T04:58:31Z Avirmed Batsaikhan 53733 874411 wikitext text/x-wiki '''Фёдор Шаляпин''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Фёдор Ива́нович Шаля́пин'' , 1873 оны 2-р сарын 13-нд [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] Казаньд төрсөн – 1938 оны 4-р сарын 12-нд [[Парис]] хотод нас барсан) - [[Орос|Оросын]] дуурь, камер дуучин (басс) бөгөөд янз бүрийн үед [[Большой театр|Большой]], [[Марийнский театр|Марийнскийн театрууд]], мөн [[Метрополитен Опера|Метрополитен Операгийн]] гоцлол дуучин байсан. [[Файл:Chaliapin F. (Шаляпин Ф. И.) 1893.jpg|thumb]] [[Файл:Фёдор Шаляпин.jpg|thumb]] Тэрээр дэлхийн дуурийн урлагт гүн гүнзгий нөлөө үзүүлсэн. Тэрээр мөн уран зураг, график урлаг, уран баримал, кино урлагт янз бүрийн үед ажиллаж байжээ. Тэрээр мөн зохиолч, дурсамж бичиж үлдээсэн байна. 0f0pnxlb50yvr2fmvxbo4lzeuxpmc15 874444 874411 2026-10-28T08:36:56Z Zorigt 49 874444 wikitext text/x-wiki '''Фёдор Шаляпин''' ({{langx|ru|Фёдор Ива́нович Шаля́пин}}, 1873 оны 2-р сарын 13-нд [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] Казаньд төрж, 1938 оны 4-р сарын 12-нд [[Парис]] хотод нас барсан) - [[Орос|Оросын]] дуурь, камер дуучин (басс) бөгөөд янз бүрийн үед [[Большой театр|Большой]], [[Марийнский театр|Марийнскийн театрууд]], мөн [[Метрополитен Опера|Метрополитен Операгийн]] гоцлол дуучин байсан. [[Файл:Chaliapin F. (Шаляпин Ф. И.) 1893.jpg|thumb]] [[Файл:Фёдор Шаляпин.jpg|thumb]] Тэрээр дэлхийн дуурийн урлагт гүн гүнзгий нөлөө үзүүлсэн. Тэрээр мөн уран зураг, график урлаг, уран баримал, кино урлагт янз бүрийн үед ажиллаж байжээ. Тэрээр мөн зохиолч, дурсамж бичиж үлдээсэн байна. {{DEFAULTSORT:Шаляпин, Фёдор}} [[Ангилал:Оросын дуучин]] [[Ангилал:1873 онд төрсөн]] [[Ангилал:1938 онд өнгөрсөн]] 5jw2l1l66kjywktl5c40jtmshy7lsr3 0 149039 874433 2026-10-28T08:04:27Z Egzs 88168 Хуудас үүсгэв: "'''''ЦЭРЭНДАШИЙН  ЦОЛМОН ДОКТОР. ПРОФЕССОР''  ''' Цэрэндашийн Цолмон нь 1953 онд Архангай аймгийн Цэнхэр суманд төрсөн. 1970 онд дунд сургуулийг Алтан медальтай төгссөн. 1970-1976 онд Эрхүү хотын Политехникийн дээд сургуульд цахилгааны инженерийн мэргэжил эзэмшсэ..." 874433 wikitext text/x-wiki '''''ЦЭРЭНДАШИЙН  ЦОЛМОН ДОКТОР. ПРОФЕССОР''  ''' Цэрэндашийн Цолмон нь 1953 онд Архангай аймгийн Цэнхэр суманд төрсөн. 1970 онд дунд сургуулийг Алтан медальтай төгссөн. 1970-1976 онд Эрхүү хотын Политехникийн дээд сургуульд цахилгааны инженерийн мэргэжил эзэмшсэн. Энэ хугацаанд оройгоор “Шинийг сэдэх арга зүйн багш” мэргэжлийг эзэмшсэн. 1982 онд Улаанбаатарын Намын дээд сургуулийг, 1987 онд Москвагийн Дипломатын академийг төгссөн. Монгол улсын эдийн засгийн гадаад харилцааны сэдвээр 1988 онд эрдмийн зэрэг/PhD/ хамгаалсан. 1993 онд АНУ–ын “Вержинитех” их сургуульд 3 сар багш солилцооны хөтөлбөрт хамрагдсан. Инженер, эдийн засагч, дипломатч. Орос, англи хэлтэй. Ардчилал шинэчлэлийн тэргүүн эгнээнд явж 1990 онд "15 эрдэмтний багт" ажиллаж Монгол орныг ардчилал, зах зээлд зэрэг шилжүүлэх үндэслэлийг боловсруулахад санаачлан оролцов. Монголын нийгэм, эдийн засгийг шинэчлэх концепци, 15 эрдэмтний хамт, “ Үнэн” сонин, 1989 Цөмийн зэвсэггүй улс болж олон улсын анхааралд орох замаар НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн  Байнгын гишүүн 5 орны баталгааг олж авах саналыг 80 -аад оны сүүлчээр ГЯЯ-д ажиллаж байхдаа дэвшүүлж байсан нь олон үеийн дипломатуудын хүчин зүтгэлээр амжилттай хэрэгжиж байгаа болно. Монгол улсын гадаад бодлого, батлан хамгаалах бодлогын үндсэн баримтлалуудыг шинэчлэн боловсруулахад биечлэн оролцсон. '''''АЖЛЫН ТУРШЛАГА''''' * 1976-1980 онд цахилгааны инженерээр ажилласан * 1990-1992 онд Хөдөлмөрийн сайд * 1995-1996 онд Болгар Улсад Онц бөгөөд Бүрэн Эрхэт Элчин Сайд * 1996-2000 онд Оросын Холбооны Улсад Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин Сайд. Москвагаас хавсран Иранд * 1997, Финландад 1997, Беларуст 1998 онд, Софигоос хавсран Туркт 1996 онд тус тус Элчин сайдаар ажилласан. * 2006-2007 онд Гадаад хэргийн дэд сайд, * 2007-2008 онд Барилга, хот байгуулалтын сайд, * 2012-2016 онд УИХ-ын гишүүн, * 2014-2016 онд Батлан хамгаалахын сайдаар ажиллав. * Монголын олон улс судлалын Алтан Аргамж холбооны ерөнхийлөгч, Эртний Хархорум санаачилга олон улсын сангийн тэргүүнээр  сонгогдон ажиллаж байна. * 2024 оноос Монголын үндэсний их сургуулийн ректор '''''Шагнал:''''' * 2017 онд Онц бөгөөд Бүрэн Эрхэт Элчин Сайд цол, * 2023 онд Гавъяат эдийн засагч цол, Болгар улсын “Мадарски конник” одон, нэгдүгээр зэрэг. * 1996 онд Шилдэг менежер цол, тэмдэг * 2004 онд Удирдлагын академийн “Шилдэг төгсөгч” өргөмжлөл * 2004 бусад одон медалиар шагнагдсан байна. '''''Бүтээл:''''' Шинийг сэдэх арга зүйн үндэс /1980 он/, Сэдье, бүтээе /1983 он/, Өөрчлөлтийг удирдахуй 1995 он, Удирдахуйн үндэс 1996 он, Софи, Үндэсний ухаарал  2016. Монгол цэргийн урлаг /Хамтын бүтээл/ 2015. Монгол улсын гуравдагч хөрш. Гадаад бодлого, стратегийн дүн шинжилгээ. '''''Хамтын бүтээл'''''. МУИС. зэрэг ном хэвлүүлсэн. Эдийн засаг, хөгжлийн асуудал, үндэсний үзэл, гадаад бодлого, батлан хамгаалах асуудлаар 20 гаруй өгүүлэл бичиж нийтлүүлсэн байна. '''''Сүүлийн үеийн нийтлэлүүдийг дурьдвал:''''' Хоёр хөрштэйгөө холбоотон байя. МУИС Олон улсын харилцаа, Нийтийн удирдлагын сургуулийн "Бодлогын мэдээ" 2017. Дугаар 6, Төвийг сахих биш төвд нь идэвхэжье.  МУИС Олон улсын харилцаа, Нийтийн удирдлагын сургуулийн "Бодлогын мэдээ" 2020. Дугаар 14. Үзэл суртлыг гадаад явдалд ашиглахуй. МУИС Олон улсын харилцаа, Нийтийн удирдлагын сургуулийн "Бодлогын мэдээ" 2021. Дугаар 18. Ардчиллын 15 эрдэмтэн- сэхээтний хувьсгал. Зууны мэдээ. 2022. Мөн Оновчтой саналын үнэмлэх № 4032, 1980 он, “Будаа буулгагч төхөөрөмж”, Алсын удирдлагат үзүүлэнгийн төхөөрөмж /ХХҮЯ-д нэвтэрсэн/ 1979 он, Оновчтой саналын үнэмлэх № 3881, 1980 он. “Хэрэглээний халуун усыг хагас цэвэр конденсатор бэлтгэх арга”  /Ноосны үйлдвэрийн нэгдэлд нэвтэрсэн./,  Шинэ бүтээлийн патент № 2521, 2005он,  “Барилгад давхар барих арга ба хийц” , Монгол хэлийг латин галигаар бичих арга хувилбар. Зохиогчийн эрхийн гэрчилгээ 2013. № 5317 зэрэг бүтээлүүдийг зохиогчийн эрхээр хамгаалуулжээ. bkhoa3pu3ykwf2vjc7scedvvoh49d1z 874447 874433 2026-10-28T08:45:22Z Zorigt 49 874447 wikitext text/x-wiki '''Цэрэндашийн Цолмон''' нь 1953 онд Архангай аймгийн Цэнхэр суманд төрсөн. 1970 онд дунд сургуулийг Алтан медальтай төгссөн. 1970-1976 онд Эрхүү хотын Политехникийн дээд сургуульд цахилгааны инженерийн мэргэжил эзэмшсэн. Энэ хугацаанд оройгоор “Шинийг сэдэх арга зүйн багш” мэргэжлийг эзэмшсэн. 1982 онд Улаанбаатарын Намын дээд сургуулийг, 1987 онд Москвагийн Дипломатын академийг төгссөн. Монгол улсын эдийн засгийн гадаад харилцааны сэдвээр 1988 онд эрдмийн зэрэг (PhD) хамгаалсан. 1993 онд АНУ–ын “Вержинитех” их сургуульд 3 сар багш солилцооны хөтөлбөрт хамрагдсан. Инженер, эдийн засагч, дипломатч. Орос, англи хэлтэй. Ардчилал шинэчлэлийн тэргүүн эгнээнд явж 1990 онд "15 эрдэмтний багт" ажиллаж Монгол орныг ардчилал, зах зээлд зэрэг шилжүүлэх үндэслэлийг боловсруулахад санаачлан оролцов. Монголын нийгэм, эдийн засгийг шинэчлэх концепци, 15 эрдэмтний хамт, “ Үнэн” сонин, 1989 Цөмийн зэвсэггүй улс болж олон улсын анхааралд орох замаар НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн  Байнгын гишүүн 5 орны баталгааг олж авах саналыг 80 -аад оны сүүлчээр ГЯЯ-д ажиллаж байхдаа дэвшүүлж байсан нь олон үеийн дипломатуудын хүчин зүтгэлээр амжилттай хэрэгжиж байгаа болно. Монгол улсын гадаад бодлого, батлан хамгаалах бодлогын үндсэн баримтлалуудыг шинэчлэн боловсруулахад биечлэн оролцсон. ==Ажлын туршлага== * 1976-1980 онд цахилгааны инженерээр ажилласан * 1990-1992 онд Хөдөлмөрийн сайд * 1995-1996 онд Болгар Улсад Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин Сайд * 1996-2000 онд Оросын Холбооны Улсад Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин Сайд. Москвагаас хавсран Иранд 1997, Финландад 1997, Беларуст 1998 онд, Софигоос хавсран Туркт 1996 онд тус тус Элчин сайдаар ажилласан. * 2006-2007 онд Гадаад хэргийн дэд сайд, * 2007-2008 онд Барилга, хот байгуулалтын сайд, * 2012-2016 онд УИХ-ын гишүүн, * 2014-2016 онд Батлан хамгаалахын сайдаар ажиллав. * Монголын олон улс судлалын Алтан Аргамж холбооны ерөнхийлөгч, Эртний Хархорум санаачилга олон улсын сангийн тэргүүнээр  сонгогдон ажиллаж байна. * 2024 оноос Монголын үндэсний их сургуулийн ректор ==Шагнал== * 2017 онд Онц бөгөөд Бүрэн Эрхэът Элчин Сайд цол, * 2023 онд Гавьяат эдийн засагч цол, *Болгар улсын “Мадарски конник” одон, нэгдүгээр зэрэг. * 1996 онд Шилдэг менежер цол, тэмдэг * 2004 онд Удирдлагын академийн “Шилдэг төгсөгч” өргөмжлөл бусад одон медалиар шагнагдсан байна. ==Бүтээл== Шинийг сэдэх арга зүйн үндэс /1980 он/, Сэдье, бүтээе /1983 он/, Өөрчлөлтийг удирдахуй 1995 он, Удирдахуйн үндэс 1996 он, Софи, Үндэсний ухаарал  2016. Монгол цэргийн урлаг /Хамтын бүтээл/ 2015. Монгол улсын гуравдагч хөрш. Гадаад бодлого, стратегийн дүн шинжилгээ (хамтын бүтээл), МУИС. зэрэг ном хэвлүүлсэн. Эдийн засаг, хөгжлийн асуудал, үндэсний үзэл, гадаад бодлого, батлан хамгаалах асуудлаар 20 гаруй өгүүлэл бичиж нийтлүүлсэн байна. ===Сүүлийн үеийн нийтлэлүүд=== Хоёр хөрштэйгөө холбоотон байя. МУИС Олон улсын харилцаа, Нийтийн удирдлагын сургуулийн "Бодлогын мэдээ" 2017. Дугаар 6, Төвийг сахих биш төвд нь идэвхэжье.  МУИС Олон улсын харилцаа, Нийтийн удирдлагын сургуулийн "Бодлогын мэдээ" 2020. Дугаар 14. Үзэл суртлыг гадаад явдалд ашиглахуй. МУИС Олон улсын харилцаа, Нийтийн удирдлагын сургуулийн "Бодлогын мэдээ" 2021. Дугаар 18. Ардчиллын 15 эрдэмтэн- сэхээтний хувьсгал. Зууны мэдээ. 2022. Мөн Оновчтой саналын үнэмлэх № 4032, 1980 он, “Будаа буулгагч төхөөрөмж”, Алсын удирдлагат үзүүлэнгийн төхөөрөмж /ХХҮЯ-д нэвтэрсэн/ 1979 он, Оновчтой саналын үнэмлэх № 3881, 1980 он. “Хэрэглээний халуун усыг хагас цэвэр конденсатор бэлтгэх арга”  /Ноосны үйлдвэрийн нэгдэлд нэвтэрсэн./,  Шинэ бүтээлийн патент № 2521, 2005он,  “Барилгад давхар барих арга ба хийц” , Монгол хэлийг латин галигаар бичих арга хувилбар. Зохиогчийн эрхийн гэрчилгээ 2013. № 5317 зэрэг бүтээлүүдийг зохиогчийн эрхээр хамгаалуулжээ. {{DEFAULTSORT:Цолмон, Цэрэндашийн}} [[Ангилал:Монголын дипломатч]] [[Ангилал:Монголын инжежнер]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монголын хөдөлмөрийн сайд]] [[Ангилал:Монголын барилга хот байгуулалтын сайд]] [[Ангилал:Монголын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Болгар дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Орос дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Цэнхэрийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1953 онд төрсөн]] io08lh9re9rfl7w8p7uymowml4rsxzh 874448 874447 2026-10-28T08:46:49Z Zorigt 49 874448 wikitext text/x-wiki '''Цэрэндашийн Цолмон''' нь 1953 онд Архангай аймгийн Цэнхэр суманд төрсөн. 1970 онд дунд сургуулийг Алтан медальтай төгссөн. 1970-1976 онд Эрхүү хотын Политехникийн дээд сургуульд цахилгааны инженерийн мэргэжил эзэмшсэн. Энэ хугацаанд оройгоор “Шинийг сэдэх арга зүйн багш” мэргэжлийг эзэмшсэн. 1982 онд Улаанбаатарын Намын дээд сургуулийг, 1987 онд Москвагийн Дипломатын академийг төгссөн. Монгол улсын эдийн засгийн гадаад харилцааны сэдвээр 1988 онд эрдмийн зэрэг (PhD) хамгаалсан. 1993 онд АНУ–ын “Вержинитех” их сургуульд 3 сар багш солилцооны хөтөлбөрт хамрагдсан. Инженер, эдийн засагч, дипломатч. Орос, англи хэлтэй. Ардчилал шинэчлэлийн тэргүүн эгнээнд явж 1990 онд "15 эрдэмтний багт" ажиллаж Монгол орныг ардчилал, зах зээлд зэрэг шилжүүлэх үндэслэлийг боловсруулахад санаачлан оролцов. Монголын нийгэм, эдийн засгийг шинэчлэх концепци, 15 эрдэмтний хамт, “ Үнэн” сонин, 1989 Цөмийн зэвсэггүй улс болж олон улсын анхааралд орох замаар НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн  Байнгын гишүүн 5 орны баталгааг олж авах саналыг 80 -аад оны сүүлчээр ГЯЯ-д ажиллаж байхдаа дэвшүүлж байсан нь олон үеийн дипломатуудын хүчин зүтгэлээр амжилттай хэрэгжиж байгаа болно. Монгол улсын гадаад бодлого, батлан хамгаалах бодлогын үндсэн баримтлалуудыг шинэчлэн боловсруулахад биечлэн оролцсон. ==Ажлын туршлага== * 1976-1980 онд цахилгааны инженерээр ажилласан * 1990-1992 онд Хөдөлмөрийн сайд * 1995-1996 онд Болгар Улсад Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин Сайд * 1996-2000 онд Оросын Холбооны Улсад Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин Сайд. Москвагаас хавсран Иранд 1997, Финландад 1997, Беларуст 1998 онд, Софигоос хавсран Туркт 1996 онд тус тус Элчин сайдаар ажилласан. * 2006-2007 онд Гадаад хэргийн дэд сайд, * 2007-2008 онд Барилга, хот байгуулалтын сайд, * 2012-2016 онд УИХ-ын гишүүн, * 2014-2016 онд Батлан хамгаалахын сайдаар ажиллав. * Монголын олон улс судлалын Алтан Аргамж холбооны ерөнхийлөгч, Эртний Хархорум санаачилга олон улсын сангийн тэргүүнээр  сонгогдон ажиллаж байна. * 2024 оноос Монголын үндэсний их сургуулийн ректор ==Шагнал== * 2017 онд Онц бөгөөд Бүрэн Эрхэът Элчин Сайд цол, * 2023 онд Гавьяат эдийн засагч цол, *Болгар улсын “Мадарски конник” одон, нэгдүгээр зэрэг. * 1996 онд Шилдэг менежер цол, тэмдэг * 2004 онд Удирдлагын академийн “Шилдэг төгсөгч” өргөмжлөл бусад одон медалиар шагнагдсан байна. ==Бүтээл== Шинийг сэдэх арга зүйн үндэс /1980 он/, Сэдье, бүтээе /1983 он/, Өөрчлөлтийг удирдахуй 1995 он, Удирдахуйн үндэс 1996 он, Софи, Үндэсний ухаарал  2016. Монгол цэргийн урлаг /Хамтын бүтээл/ 2015. Монгол улсын гуравдагч хөрш. Гадаад бодлого, стратегийн дүн шинжилгээ (хамтын бүтээл), МУИС. зэрэг ном хэвлүүлсэн. Эдийн засаг, хөгжлийн асуудал, үндэсний үзэл, гадаад бодлого, батлан хамгаалах асуудлаар 20 гаруй өгүүлэл бичиж нийтлүүлсэн байна. ===Сүүлийн үеийн нийтлэлүүд=== Хоёр хөрштэйгөө холбоотон байя. МУИС Олон улсын харилцаа, Нийтийн удирдлагын сургуулийн "Бодлогын мэдээ" 2017. Дугаар 6, Төвийг сахих биш төвд нь идэвхэжье.  МУИС Олон улсын харилцаа, Нийтийн удирдлагын сургуулийн "Бодлогын мэдээ" 2020. Дугаар 14. Үзэл суртлыг гадаад явдалд ашиглахуй. МУИС Олон улсын харилцаа, Нийтийн удирдлагын сургуулийн "Бодлогын мэдээ" 2021. Дугаар 18. Ардчиллын 15 эрдэмтэн- сэхээтний хувьсгал. Зууны мэдээ. 2022. Мөн Оновчтой саналын үнэмлэх № 4032, 1980 он, “Будаа буулгагч төхөөрөмж”, Алсын удирдлагат үзүүлэнгийн төхөөрөмж /ХХҮЯ-д нэвтэрсэн/ 1979 он, Оновчтой саналын үнэмлэх № 3881, 1980 он. “Хэрэглээний халуун усыг хагас цэвэр конденсатор бэлтгэх арга”  /Ноосны үйлдвэрийн нэгдэлд нэвтэрсэн./,  Шинэ бүтээлийн патент № 2521, 2005он,  “Барилгад давхар барих арга ба хийц” , Монгол хэлийг латин галигаар бичих арга хувилбар. Зохиогчийн эрхийн гэрчилгээ 2013. № 5317 зэрэг бүтээлүүдийг зохиогчийн эрхээр хамгаалуулжээ. {{DEFAULTSORT:Цолмон, Цэрэндашийн}} [[Ангилал:Монголын дипломатч]] [[Ангилал:Монголын инжежнер]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын хөдөлмөрийн сайд]] [[Ангилал:Монголын барилга хот байгуулалтын сайд]] [[Ангилал:Монголын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Болгар дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Орос дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Цэнхэрийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1953 онд төрсөн]] ky3617y6r9lgsjf7eli4geg21lc2epv 874449 874448 2026-10-28T08:47:01Z Zorigt 49 874449 wikitext text/x-wiki '''Цэрэндашийн Цолмон''' нь 1953 онд Архангай аймгийн Цэнхэр суманд төрсөн. 1970 онд дунд сургуулийг Алтан медальтай төгссөн. 1970-1976 онд Эрхүү хотын Политехникийн дээд сургуульд цахилгааны инженерийн мэргэжил эзэмшсэн. Энэ хугацаанд оройгоор “Шинийг сэдэх арга зүйн багш” мэргэжлийг эзэмшсэн. 1982 онд Улаанбаатарын Намын дээд сургуулийг, 1987 онд Москвагийн Дипломатын академийг төгссөн. Монгол улсын эдийн засгийн гадаад харилцааны сэдвээр 1988 онд эрдмийн зэрэг (PhD) хамгаалсан. 1993 онд АНУ–ын “Вержинитех” их сургуульд 3 сар багш солилцооны хөтөлбөрт хамрагдсан. Инженер, эдийн засагч, дипломатч. Орос, англи хэлтэй. Ардчилал шинэчлэлийн тэргүүн эгнээнд явж 1990 онд "15 эрдэмтний багт" ажиллаж Монгол орныг ардчилал, зах зээлд зэрэг шилжүүлэх үндэслэлийг боловсруулахад санаачлан оролцов. Монголын нийгэм, эдийн засгийг шинэчлэх концепци, 15 эрдэмтний хамт, “ Үнэн” сонин, 1989 Цөмийн зэвсэггүй улс болж олон улсын анхааралд орох замаар НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн  Байнгын гишүүн 5 орны баталгааг олж авах саналыг 80 -аад оны сүүлчээр ГЯЯ-д ажиллаж байхдаа дэвшүүлж байсан нь олон үеийн дипломатуудын хүчин зүтгэлээр амжилттай хэрэгжиж байгаа болно. Монгол улсын гадаад бодлого, батлан хамгаалах бодлогын үндсэн баримтлалуудыг шинэчлэн боловсруулахад биечлэн оролцсон. ==Ажлын туршлага== * 1976-1980 онд цахилгааны инженерээр ажилласан * 1990-1992 онд Хөдөлмөрийн сайд * 1995-1996 онд Болгар Улсад Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин Сайд * 1996-2000 онд Оросын Холбооны Улсад Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин Сайд. Москвагаас хавсран Иранд 1997, Финландад 1997, Беларуст 1998 онд, Софигоос хавсран Туркт 1996 онд тус тус Элчин сайдаар ажилласан. * 2006-2007 онд Гадаад хэргийн дэд сайд, * 2007-2008 онд Барилга, хот байгуулалтын сайд, * 2012-2016 онд УИХ-ын гишүүн, * 2014-2016 онд Батлан хамгаалахын сайдаар ажиллав. * Монголын олон улс судлалын Алтан Аргамж холбооны ерөнхийлөгч, Эртний Хархорум санаачилга олон улсын сангийн тэргүүнээр  сонгогдон ажиллаж байна. * 2024 оноос Монголын үндэсний их сургуулийн ректор ==Шагнал== * 2017 онд Онц бөгөөд Бүрэн Эрхэът Элчин Сайд цол, * 2023 онд Гавьяат эдийн засагч цол, *Болгар улсын “Мадарски конник” одон, нэгдүгээр зэрэг. * 1996 онд Шилдэг менежер цол, тэмдэг * 2004 онд Удирдлагын академийн “Шилдэг төгсөгч” өргөмжлөл бусад одон медалиар шагнагдсан байна. ==Бүтээл== Шинийг сэдэх арга зүйн үндэс /1980 он/, Сэдье, бүтээе /1983 он/, Өөрчлөлтийг удирдахуй 1995 он, Удирдахуйн үндэс 1996 он, Софи, Үндэсний ухаарал  2016. Монгол цэргийн урлаг /Хамтын бүтээл/ 2015. Монгол улсын гуравдагч хөрш. Гадаад бодлого, стратегийн дүн шинжилгээ (хамтын бүтээл), МУИС. зэрэг ном хэвлүүлсэн. Эдийн засаг, хөгжлийн асуудал, үндэсний үзэл, гадаад бодлого, батлан хамгаалах асуудлаар 20 гаруй өгүүлэл бичиж нийтлүүлсэн байна. ===Сүүлийн үеийн нийтлэлүүд=== Хоёр хөрштэйгөө холбоотон байя. МУИС Олон улсын харилцаа, Нийтийн удирдлагын сургуулийн "Бодлогын мэдээ" 2017. Дугаар 6, Төвийг сахих биш төвд нь идэвхэжье.  МУИС Олон улсын харилцаа, Нийтийн удирдлагын сургуулийн "Бодлогын мэдээ" 2020. Дугаар 14. Үзэл суртлыг гадаад явдалд ашиглахуй. МУИС Олон улсын харилцаа, Нийтийн удирдлагын сургуулийн "Бодлогын мэдээ" 2021. Дугаар 18. Ардчиллын 15 эрдэмтэн- сэхээтний хувьсгал. Зууны мэдээ. 2022. Мөн Оновчтой саналын үнэмлэх № 4032, 1980 он, “Будаа буулгагч төхөөрөмж”, Алсын удирдлагат үзүүлэнгийн төхөөрөмж /ХХҮЯ-д нэвтэрсэн/ 1979 он, Оновчтой саналын үнэмлэх № 3881, 1980 он. “Хэрэглээний халуун усыг хагас цэвэр конденсатор бэлтгэх арга”  /Ноосны үйлдвэрийн нэгдэлд нэвтэрсэн./,  Шинэ бүтээлийн патент № 2521, 2005он,  “Барилгад давхар барих арга ба хийц” , Монгол хэлийг латин галигаар бичих арга хувилбар. Зохиогчийн эрхийн гэрчилгээ 2013. № 5317 зэрэг бүтээлүүдийг зохиогчийн эрхээр хамгаалуулжээ. {{DEFAULTSORT:Цолмон, Цэрэндашийн}} [[Ангилал:Монголын дипломатч]] [[Ангилал:Монголын инженер]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын хөдөлмөрийн сайд]] [[Ангилал:Монголын барилга хот байгуулалтын сайд]] [[Ангилал:Монголын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Болгар дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Орос дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Цэнхэрийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1953 онд төрсөн]] e1d2yjnycmt05ho2n0rvlfnwzw8ysn8 0 149040 874458 2026-10-28T09:43:03Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Свердлов Яков Михайлович.jpg|thumb]] '''Яков Свердлов''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Я́ков Миха́йлович Свердло́в,'' мөн заримдаа Моисеевич гэж нэрлэдэг, намын нууц нэр: Андрей Уральский, Нөхөр Андрей, Михаил Пермяков; 1885 оны 6-р сарын 3-нд [[Доод Новгород]] хотод төрсөн -..." 874458 wikitext text/x-wiki [[Файл:Свердлов Яков Михайлович.jpg|thumb]] '''Яков Свердлов''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Я́ков Миха́йлович Свердло́в,'' мөн заримдаа Моисеевич гэж нэрлэдэг, намын нууц нэр: Андрей Уральский, Нөхөр Андрей, Михаил Пермяков; 1885 оны 6-р сарын 3-нд [[Доод Новгород]] хотод төрсөн - 1919 оны 3-р сарын 16-нд [[Москва]]<nowiki/>д нас барсан) - Оросын хувьсгалч, Зөвлөлтийн улс төрч, төрийн зүтгэлтэн бөгөөд еврей үндэстэн байв. Мэргэжлийн большевик хувьсгалч тэрээр нийт 12 гаруй жил цөллөг, шоронд амьдарсан. РСДРП(б) болон РКП(б)-гийн Төв Хорооны гишүүн. "Правда" сонины редакцийн зөвлөлийн гишүүн (1912). 1905-1907 оны хувьсгалын үеэр тэрээр РСДРП(б)-гийн Екатеринбург, Уралын хороодын удирдлагын гишүүн байв. [[Октябрийн хувьсгал|Октябрийн хувьсгалын]] удирдагчдын нэг. [[Владимир Ленин|В.Лениний]] амь насанд халдах оролдлогын дараа 1918 оны 8-9-р сард тэрээр Зөвлөлт Оросын Ардын комиссаруудын зөвлөлийн даргын үүрэг гүйцэтгэж байсан. Тэрээр мөн Зөвлөлт Оросын 1918 оны Үндсэн хуулийг боловсруулах комиссыг даргалж байжээ. c224sdi1x4itjycztbfnmlnzf3odo0l 2 149041 874460 2026-10-28T09:57:01Z Amartuvshin1 108590 /* */ Лундаажанцан арслан 874460 wikitext text/x-wiki '''Сундуйн Лундаажанцан арслан 1937 онд өөд болсон''' 4q94rywcorrz5gtwgb8gjky6ei2i6b5