Литани гол

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Литани гол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6177</id>
    <revision>
      <id>874480</id>
      <parentid>672779</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T03:11:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэнийн тобчи</username>
        <id>108163</id>
      </contributor>
      <origin>874480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11938" sha1="jpbjmq4uanacy7bg5m638hcqlrr51en" xml:space="preserve">[[Файл:Lebanese rivers litani.jpg|right|220px|Литани гол]]
'''Литани гол''' (арабаар: نهر الليطاني, ''Nahr al-Līṭānī'') нь [[Ливан]] улсын нутаг дэвсгэрт бүхэлдээ урсдаг, тус улсын хамгийн урт гол юм. Гол нь [[Бекаагийн тэгш өндөрлөг]]ийн баруун хэсэгт, [[Баалбек]] хотын баруун орчимд орших Аль-Алик булгуудаас эх авч, өмнө зүгт урсаад, [[Карауны нуур]]ын орчимд баруун тийш эргэн, [[Тырус]] хотын хойд хэсэгт [[Газар дундын тэнгис]]т цутгадаг. Литани гол нь Ливаны усны нөөц, хөдөө аж ахуй, усалгааны систем болон усан цахилгаан эрчим хүчний үйлдвэрлэлд чухал ач холбогдолтой.

== Газарзүй ==
Литани голын нийт урт ойролцоогоор 170 км бөгөөд голын сав газар нь Ливаны төв болон өмнөд [[Бекаагийн хөндий]]ийн ихэнх хэсгийг хамардаг. Сав газрын талбайг тооцоолсон эх сурвалжаас хамааран ойролцоогоор 2000–2200 км² гэж үздэг. Голын эх нь далайн түвшнээс дээш ойролцоогоор 1000 метрийн өндөрт оршдог.

Гол эхэн хэсэгтээ Бекаагийн хөндийгөөр өмнө зүгт урсдаг. Дараа нь [[Карауны нуур]]ын усан сангаар дамжин баруун тийш чиглэлээ өөрчилж, Ливаны өмнөд нутгаар урсан Газар дундын тэнгист цутгана. Голын урсац нь улирлын хур тунадас, хуурайшилт болон усны хэрэглээнээс шалтгаалан өөрчлөгддөг. Литани голын усны нөөцийг жилд ойролцоогоор 750 сая шоо метр гэж тооцдог.

=== Цутгал голууд ===
Литани голын дээд сав газарт хэд хэдэн жижиг гол, горхи цутгадаг. Тэдгээрийн дотор Бердауни (Berdawni), Газайел (Ghzayel), Хала буюу Яхфуфа (Hala/Yahfoufa) зэрэг голууд багтдаг. Эдгээр цутгал нь голын усны нөөцийг бүрдүүлэхээс гадна Бекаагийн хөндийн газар тариалан, суурин газруудын усан хангамжид нөлөөлдөг.

== Усны нөөц ба сав газар ==
Литани голын сав газрыг Карауны усан сангийн дээд болон доод хэсэг гэж ангилж болно. Дээд сав газар нь Бекаагийн хөндийн төв болон өмнөд хэсгийг хамардаг бол доод сав газар нь голын баруун болон өмнөд чиглэлд урсах хэсгийг хамарна.

Ливаны бусад гол мөрөнтэй харьцуулахад Литани нь усны нөөцийн хэмжээ, газар тариалангийн хэрэглээ, усан цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэх боломж зэргээрээ онцгой ач холбогдолтой. Гэвч хүн амын өсөлт, усны хэрэглээ нэмэгдэх, газрын доорх усны нөөцийг хэт ашиглах зэрэг нь сав газрын усны нөөцөд дарамт учруулдаг.

== Карауны далан ба усан сан ==
[[Карауны нуур]] нь Литани гол дээр байгуулсан томоохон усан сан юм. Карауны далангийн барилгын ажил 1960 онд дууссан бөгөөд далан нь ойролцоогоор 60 метр өндөр, усан сангийн нийт багтаамж нь 220 сая шоо метр юм.

Усан санг голын усыг хуримтлуулах, газар тариалангийн усалгааг зохицуулах, усан цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэхэд ашигладаг. Мөн усны урсацыг улирлын өөрчлөлтөд тохируулан зохицуулахад чухал үүрэгтэй.

== Усан цахилгаан эрчим хүч ==
Литани гол нь Ливаны усан цахилгаан эрчим хүчний үйлдвэрлэлийн үндсэн эх үүсвэрүүдийн нэг юм. Голын усны урсац болон өндрийн зөрүүг ашиглан хэд хэдэн усан цахилгаан станц ажиллуулдаг.

Карауны далангаас доош чиглэлд Маркаба (Markabi), Авали (Awali), Жун (Joun) зэрэг усан цахилгаан станцын байгууламжууд байрладаг. Эдгээр станцын суурилагдсан хүчин чадлыг нийтдээ ойролцоогоор 190 МВт гэж мэдээлдэг. Төслүүдийг 1960-аад онд үе шаттайгаар ашиглалтад оруулсан бөгөөд Ливаны цахилгаан эрчим хүчний хангамжид хувь нэмэр оруулдаг.

Голын усны зарим хэсгийг усан цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэх зорилгоор [[Авали гол]]ын сав газар руу шилжүүлдэг. Ийм ус шилжүүлэлт нь усны нөөцийн ашиглалт болон голын доод хэсгийн урсацад нөлөөлдөг.

== Хөдөө аж ахуй ба усалгаа ==
Литани голын ус нь Бекаагийн хөндий болон Ливаны өмнөд нутгийн газар тариаланд чухал үүрэгтэй. Голын ус болон усан сангаас усалгааны системээр дамжуулан тариалангийн талбайд ус хүргэдэг.

Усалгааны төслүүд нь газар тариалангийн үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх, усны хүртээмжийг сайжруулах зорилготой. Гэвч усны нөөц хязгаарлагдмал, бохирдол ихтэй, усны хэрэгцээ нэмэгдэж буй нөхцөлд усалгааны усыг зохистой хуваарилах, чанарыг нь хамгаалах асуудал чухал хэвээр байна.

== Түүх ба усны нөөцийн хөгжил ==
Литани голын усыг эдийн засгийн зорилгоор ашиглах томоохон төслүүдийг 20-р зууны дунд үеэс төлөвлөж эхэлсэн. 1954 онд Литани голын үндэсний байгууллага (Litani River Authority) байгуулагдаж, голын сав газрын усны нөөцийг хөгжүүлэх, усалгааны байгууламж барих, усан цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэх төслүүдийг хэрэгжүүлэх үүрэг хүлээсэн.

1950-иад онд голын сав газрын усны нөөцийг судалж, далан, усан сан болон усан цахилгаан станцын төслүүдийг боловсруулсан. Карауны далан болон холбогдох байгууламжууд 1960-аад оны эхээр ашиглалтад орж, Ливаны усны нөөцийн менежмент, цахилгаан эрчим хүчний үйлдвэрлэлд шинэ үе шат эхлүүлсэн.

== Байгаль орчны асуудал ==
Литани голын сав газар нь усны бохирдол, ахуйн бохир ус, үйлдвэрийн хаягдал, хөдөө аж ахуйн урсац болон хатуу хог хаягдлын нөлөөнд өртдөг. Ялангуяа дээд сав газрын зарим хэсэгт хот суурин газар, үйлдвэр, газар тариалангаас үүдэлтэй бохирдол голын усны чанарт сөргөөр нөлөөлдөг.

Бохирдсон усыг усалгаанд ашиглах нь хөрс, ургамал, мал амьтан болон хүний эрүүл мэндэд эрсдэл учруулж болзошгүй. Карауны нуурын усны бохирдол ч усны хэрэглээ, загас агнуур болон усан орчны экосистемд асуудал үүсгэж ирсэн.

Литани голын сав газарт тулгарч буй бусад асуудалд усны нөөцийг хэт ашиглах, газрын доорх усны түвшин буурах, голын урсац багасах, усны эрэлт нэмэгдэх зэрэг орно. Эдгээр асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд бохир ус цэвэрлэх байгууламжийг сайжруулах, үйлдвэрийн хаягдлыг хянах, усалгааны усыг зохистой ашиглах, голын экосистемийг хамгаалах шаардлагатай.

== Литани голын үндэсний байгууллага ==
Литани голын үндэсний байгууллага (Litani River Authority) нь 1954 онд байгуулагдсан Ливаны төрийн байгууллага юм. Тус байгууллага голын сав газрын усны нөөцийг хөгжүүлэх, усалгааны системийг удирдах, усан цахилгаан станцуудын үйл ажиллагааг зохицуулах, усны урсац болон чанарын хяналт хийх чиглэлээр ажилладаг.

Тус байгууллагын үйл ажиллагаа нь Ливаны усны нөөцийг тогтвортой ашиглах, газар тариалан болон эрчим хүчний салбарын хэрэгцээг хангах, голын бохирдлыг бууруулах зорилготой.

== Эшлэл ==
&lt;references&gt;
&lt;ref&gt;{{cite web |title=Litani River Basin |url=https://www.litani.gov.lb/en-us/aboutlrb |publisher=Litani River Authority |access-date=2026-10-29}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite web |title=Litani River Authority and the Lebanon RESRP Project – LRA Component Overview |url=https://litani.gov.lb/en-us/aboutlra/worldbankagreement |publisher=Litani River Authority |access-date=2026-10-29}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite web |title=Litani River Basin Management support program |url=https://www.litani.gov.lb/en-us/aboutlra/lraprojectdetail/3f0f204a-bf18-40a6-be25-3e548da0bc66 |publisher=Litani River Authority |access-date=2026-10-29}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite web |title=Physicochemical Evaluation of the Upper Litani River Watershed, Lebanon |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3361268/ |publisher=National Center for Biotechnology Information |access-date=2026-10-29}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite web |title=Water |url=https://moe.gov.lb/%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B7%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA/%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%8A%D8%A7%D9%87.aspx?lang=en-us |publisher=Ministry of Environment of Lebanon |access-date=2026-10-29}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== Мөн үзэх ==

[[Ливан]]

[[Бекаагийн тэгш өндөрлөг]]

[[Карауны нуур]]

[[Авали гол]]

[[Газар дундын тэнгис]]</text>
      <sha1>jpbjmq4uanacy7bg5m638hcqlrr51en</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6713</id>
    <revision>
      <id>874518</id>
      <parentid>834975</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T09:45:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <comment>түүх, дарга нар</comment>
      <origin>874518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12818" sha1="j1wwhqzr6h4d81i2s1potqiz7n8g3ej" xml:space="preserve">:''Энэ намыг 1992-2000 онд байсан, [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]]аас ялган таниарай.''

{{Инфобокс нам
| name             = Монгол Үндэсний&lt;br&gt;Ардчилсан Нам
| native_name      = {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠦᠨᠳᠦᠰᠦᠨ ᠦ}}{{MongolUnicode|ᠠᠷᠠᠳᠴᠢᠯᠠᠭᠰᠠᠨ ᠨᠠᠮ}}
| logo             = Mongolian National Democratic Party (2005).png
| logo_size        = 150px
| colorcode        = #0437AC
| foundation       = {{start date|2006|5|19|df=y}}
| ideology         = [[Консерватизм]]&lt;br /&gt;[[Үндсэрхэг үзэл]]
| position         = Баруун-төв
| national         = [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]]&lt;br&gt;(2024 оноос хойш)
| headquarters     = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]]
| website          = {{URL|https://mndp.mn/}}
| country          = Монголын
| leader2_title    = Ерөнхийлөгч
| leader2_name     = [[Баянжаргалын Цогтгэрэл]]
| dissolution      = 
| split            = [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]
| newspaper        = 
| youth_wing       = 
| membership_year  = 
| membership       = 
| seats1_title     = [[Улсын Их Хурал]]
| seats1           = {{Инфобокс нам/мандат|0|126|hex=#0437AC}}
| flag             = [[File:Mongolian National Democratic Party flag.svg|Mongolian National Democratic Party flag|border|200px]]
| colors           = 
| footnotes        = '''Хуучин нэр:'''&lt;br&gt;Үндэсний Шинэ Нам&lt;br&gt;(2006–2011)
}}

'''Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам''' ('''МҮАН''') нь [[Монгол Улс]]ын [[улс төрийн нам]] юм. 2006 онд Үндэсний Шинэ Нам нэрээр байгуулагдаж, 2011 онд нэрээ сольжээ. 26 мянган гишүүнтэй нам.

== Бүртгэл ==
Хаяг: Улаанбаатар, Чингэлтэй дүүрэг, Бага тойруу, 24/3, 04 тоот

Үндэсний шинэ намын анхдугаар их хурлын 2006.05.19-ний 06-р тогтоолоор Үндэсний шинэ намын дүрмийг батлах тухай /УДШ-ийн 2006.06.12-ны өдрийн 04-р тогтоолоор бүртгэсэн/ Үндэсний Шинэ намын III хурлын 2011.09.14-ний 08-р тогтоолоор намын дүрмийн нэмэлт өөрчлөлтийг батлах тухай, Үндэсний Шинэ намын III Их хурлын 2011.09.14-ний 12-р тогтоолоор намын нэр өөрчлөх тухай /УДШ-ийн 2011.10.07-ны өдрийн 10-р тогтоолоор бүртгэсэн/ Монгол Үндэсний Ардчилсан Намын 2017 оны 09 дүгээр сарын 06-ны өдрийн Бүгд хурлаар намын даргаар Өөлд бөөлөө овогт Баянжаргалын Цогтгэрэл сонгогдсон болохыг /УДШ-ий 2017.10.30-ны өдрийн 14 дүгээр тогтоолоор бүртгэсэн.

== Түүх ==
Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам (МҮАН)-ын үүсгэн байгуулагчид тухайн үеийн Ардчилал [[анархизм]] болж эмх замбараагүй байдал, шударга бус байдал газар авч байгаад шүүмжлэлтэй хандаж, ардчиллыг үүрэгжүүлэн, хариуцлагажуулах, үндэсний уламжлал, төрт ёсны уламжлалаараа баяжуулах, нийгмийн шударга ёсыг сэргээх зорилгоор [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан намаас]] тусгаарлан шинэ нам байгуулсан.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Намын түүх – МҮАН |url=https://mndp.mn/history/ |access-date=2026-10-29 |website=mndp.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

Уг нам нь Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн билэгдэлт 2006 онд, Монгол [[Үндсэрхэг үзэл|Үндэсний]] [[Үндсэрхэг үзэл|үзэл]], Монгол [[Ардчилал|Ардчилсан]] [[Ардчилал|үзэл]], Монгол [[Шударга ёс|Шударга ёсны үзлийг]] тулгын гурван чулуугаа хэмээн зарлаж Ерөнхий сайд асан [[Мэндсайханы Энхсайхан|Мэндсайханы]] [[Мэндсайханы Энхсайхан|Энхсайхан]], [[Жанлавын Наранцацралт]] нарын үүсгэл санаачлагаар Үндэсний Шинэ Нам нэртэйгээр байгуулагдаж, 2006 оны 6 дугаар сарын 12-ны өдөр [[Монгол Улсын Дээд Шүүх|Улсын Дээд Шүүхэд]] бүртгүүлсэн.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Намын угшил гарвалыг хөөвөл ерээд оноос эхтэй. Монголын ардчиллын хөдөлгөгч хүч олон намын тогтолцооны эд эс болж байсан [[Монголын Ардчилсан Холбоо]], [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Нам]], [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам]], [[Монголын Социал-Демократ Нам|Монголын]] [[Монголын Социал-Демократ Нам|Социал Демократ Нам]], [[Монголын Сэргэн Мандалын Нам|Монголын Сэргэн Мандалын Намын]] гишүүд тус намыг үүсгэн байгуулж, удирдан, залуурдаж яваагаараа ингэж хэлэгдэх эрхтэй.

Тус нам Монгол төрийн бодлого харь улс гүрнүүдийн “импортын” үзэл санаанд тулгуурлах бус өвөг дээдсийн оюун билэг, төрөө засах ур ухаанд суурилах, үндэс угсаагаа хайрлан хамгаалах, дэлхий ертөнц болон улс орны дотоодод өрнөж буй үйл явдлыг үндэсний үзэл хэмээх шинэ өнцгөөр харах, түүнийгээ улс төрийн үзэл баримтлал болгох их зорилт тавьсан улс төрийн анхны нам байснаараа бусад намуудаас үлэмж ялгаатай юм.
Үндэсний Шинэ Нам нь 2011 оны есдүгээр сарын 14-нд хуралдсан Гуравдугаар Их хурлаараа намын нэрээ Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам болгон өөрчилсөн билээ. Мөн уг хурлаараа намын даргаар Мэндсайханы Энхсайхан, ЕНБД-аар [[Намдагийн Батцэрэг]] нарыг сонгов. Намын III их хурлаас улс төрийн нам, иргэний хөдөлгөөнүүд болон үндэсний сэхээтэн, ажилчин, малчин, тариаланч, цэрэг арми, хүчний байгууллагынхан, нийт монголчууддаа хандан [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|Улсын Их Хурлын 2012 оны сонгуульд]] “Гуравдахь хүчний ялах эвсэл”-д нэгдэхийг уриалж, “ЭВСЭХ УРИАЛГА” гаргалаа.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]], МҮАН-ын нээлттэй /2012.02.13/ хуралдаанд Бүгд Найрамдах Нам, Монголын Либерал Нам, Монголын Ардчилсан Хөдөлгөөн Нам болон иргэний хөдөлгөөнүүд, иргэд оролцож, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийллээ. Нээлттэй хуралдааны гол үзэл санаа нь олигархийн “МАН-АН” бүлэглэлийг төр, засгийн өндөрлөгөөс хэрхэн зайлуулах арга замын эрэл байж, УИХ-ын гадна байгаа улс төрийн намууд, иргэний хөдөлгөөнийхөн нэгдэж, “Гуравдагч хүчний эсвэл” байгуулах явдал байв. Үүний тулд “Бүх ард түмний хуралдай”-г зарлан хуралдуулахын өмнө орон даяар бүс нутгийн “Их хуралдай”-г зохион явуулах шийдвэрт хүрсэн билээ.

2012 оны УИХ-ын сонгуулиар МАХН-тай хамтран “МАХН-МҮАН-ын [[Шударга ёс эвсэл]]”-ийг байгуулж оролцон, нийт 11 гишүүний суудал авснаас, МҮАН нь 5 суудал авсан.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгуульд]] [[Монголын Ногоон Нам|Монголын Ногоон Намтай]] хамтран “[[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний эвсэл]]” байгуулж оролцов. Тус сонгуулиар “Үндэсний эвсэл” нь 4 суудал авав.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Үзэл баримтлал ==
Монгол Үндэсний Ардчилсан Намын үзэл баримтлалын үндсэн онол, номлол нь үндэсний үзэл мөн. Үндэсний үзэл гэдэг бол тухайн үндэстэн төрөө байгуулж, хамгаалан бэхжүүлэхтэй холбоо бүхий улс төрийн хөтөлбөр, нийгмийн хөдөлгөөн юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Өнгөрөгч хугацаанд тус нам ҮНДЭСНИЙ ҮЗЭЛ-ийг томьёолон тодорхойлж, улс төрийн эргэлтэнд оруулж чадсан бөгөөд удаахь зорилт, тулгамдаж буй асуудлаа АРДЧИЛЛЫГ жинхэнэ утгаар нь бий болгох, хөгжүүлэх явдал хэмээн үзэж байгаа болно.

Үндэсний Ардчилсан үзэл нь өмнөх зууны эхэнд буюу 1900-аад онд сэргэн мандаж, Богд хаант Монгол Улс байгуулагдахын суурь үзэл санаа байсан бөгөөд зуу шахам жилийн дараа дахин сэргэж байгаа, энэ утгаараа МҮАН нь монголчуудын “тасарсан үзлийг залгаж, мартсан ухааныг сануулах” зорилготой нам юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Намын дарга нар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!д.д
!Нэр
!Ажилласан хугацаа
|-
|1
|[[Мэндсайханы Энхсайхан]]
|2006–2007
|-
|2
|[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]
|2007
|-
|3
|[[Цэрэндашийн Цолмон]]
|2008–2011&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-12-10 |title=БАТЛАН ХАМГААЛАХЫН САЙД Ц.ЦОЛМОН ТАМГАА ХҮЛЭЭН АВЛАА |url=https://mongolia.gov.mn/news/view/7977/mn |access-date=2026-10-29 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
|-
|4
|Мэндсайханы Энхсайхан
|2011–2016&lt;ref&gt;{{Cite web |title=М.Энхсайхан: Шинэ үндсэн хууль гаргаж, Ерөнхийлөгчийн засаглал тогтоомоор байна |url=https://gogo.mn/r/e9j5y |access-date=2026-10-29 |website=GoGo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
|-
|5
|[[Баянжаргалын Цогтгэрэл]]
|2016–одоо хүртэл&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-12-01 |title=МҮАН-ын даргаар Б.Цогтгэрэл сонгогджээ |url=https://www.24tsag.mn/a/143216 |access-date=2026-10-29 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
|}

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
*[https://mndp.mn/ mndp.mn - Албан ёсны цахим холбоос]
*[https://web.archive.org/web/20120626183328/http://muan.mn/ Албан ёсны вэб хуудас] (хуучин)

[[Ангилал:Монголын нам]]
[[Ангилал:Консерватив нам]]
[[Ангилал:Үндсэрхэг үзэлт нам]]
[[Ангилал:2006 онд байгуулагдсан]]
{{Монголын нам}}{{Mongolia-stub}}</text>
      <sha1>j1wwhqzr6h4d81i2s1potqiz7n8g3ej</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жейн Остин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7614</id>
    <revision>
      <id>874497</id>
      <parentid>838832</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T07:02:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>О. Батсайхан</username>
        <id>108165</id>
      </contributor>
      <origin>874497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19159" sha1="by2p7oimtn0afdgnwmuniam1dtpkrc2" xml:space="preserve">[[Зураг:CassandraAusten-JaneAusten(c.1810).jpg|thumb|right|250px|Эгч [[Кассандра Остин]]ы зурсан гэж үздэг Жейн Остиний хөрөг]]

'''Жейн Остин''' ({{langx|en|Jane Austen}}; [[1775 он]]ы 12 дугаар сарын 16 – [[1817 он]]ы 7 дугаар сарын 18) нь [[Англи]]йн зохиолч бөгөөд [[реализм|реалист]] үргэлжилсэн үгийн уран зохиолын нэрт төлөөлөгчдийн нэг юм. Тэрээр XVIII зууны сүүл, XIX зууны эхэн үеийн Английн нийгэм, гэр бүл, гэрлэлт, эмэгтэйчүүдийн амьдрал, эдийн засгийн харилцаа болон нийгмийн давхаргын ялгааг уран бүтээлдээ дүрсэлсэн гэдгээрээ алдартай.

Түүний хамгийн алдартай зохиолуудад '''«[[Бардамнал ба өрөөсгөл ойлголт]]»''' (''Pride and Prejudice''), '''«Мэдрэмж ба мэдрэхүй»''' (''Sense and Sensibility''), '''«Эмма»''' (''Emma''), '''«Мэнсфилд Парк»''' (''Mansfield Park'') зэрэг романууд багтдаг.

Остиний зохиолууд нь хүний зан чанар, нийгмийн харилцааг нарийн ажигласан дүрслэл, ёжлол, хошин өнгө аяс болон чөлөөт шууд бус өгүүлэмжийн арга барилаараа онцлог юм.

Амьд ахуй цагт нь түүний бүтээлүүд тодорхой хэмжээний уншигчдын хүрээнд танигдаж, эерэг шүүмж авч байсан боловч зохиолчийн нэрийг хэвлэгдсэн романуудын нүүрэнд нь ил тод бичдэггүй байв. XIX зууны дунд үеэс түүний бүтээлүүдийн нэр хүнд өсөж, 1870 онд ач хүү [[Жеймс Эдвард Остин-Ли]]гийн бичсэн ''A Memoir of Jane Austen'' ном хэвлэгдсэнээр зохиолчийн амьдрал, уран бүтээлийг олон нийт илүү өргөнөөр мэдэх болсон.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Jane-Austen |title=Jane Austen |website=Encyclopaedia Britannica |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Намтар ==

=== Хүүхэд нас, гэр бүл ===

Жейн Остин 1775 оны 12 дугаар сарын 16-нд Английн [[Хэмпшир]] гүнлэгийн [[Стивентон]] тосгонд төржээ.

Түүний эцэг Жорж Остин нь Английн сүмийн санваартан, эх Кассандра Ли нь боловсролтой гэр бүлийн гаралтай эмэгтэй байв.

Жейн найман хүүхэдтэй гэр бүлийн долоо дахь хүүхэд бөгөөд зургаан ах, нэг эгчтэй байжээ. Түүний эгч Кассандра Остин нь насан туршийнх нь дотнын хүн, захидал харилцааны гол хамтрагч байсан.

Остиний гэр бүл ном унших, жүжиг тоглох, уран зохиолын талаар ярилцахыг эрхэмлэдэг байсан нь түүний зохиолч болох сонирхолд нөлөөлжээ.

=== Боловсрол ===

Жейн Остин бага насандаа гэр бүлийн орчинд боловсрол эзэмшиж, хэсэг хугацаанд сургуульд суралцсан.

Тэрээр эцгийнхээ номын сан дахь бүтээлүүдийг уншиж, Английн уран зохиол, түүх болон тухайн үеийн нийгмийн амьдралын талаар мэдлэг хуримтлуулжээ.

Бага наснаасаа өгүүллэг, жүжиг, хошин зохиол бичиж эхэлсэн бөгөөд эдгээр эртний бүтээлүүдийг хожим ''Juvenilia'' буюу өсвөр насны зохиолууд хэмээн нэрлэх болсон.

=== Зохиол бичиж эхэлсэн нь ===

1790-ээд оны үед Остин анхны томоохон зохиолуудынхаа эх хувилбаруудыг бичиж эхэлжээ.

''Elinor and Marianne'' нэртэй зохиол нь хожим ''Sense and Sensibility'' роман болсон бол ''First Impressions'' нэртэй бүтээл нь ''Pride and Prejudice'' романы үндэс болсон.

Тэрээр мөн ''Susan'' нэртэй зохиол бичсэн нь хожим ''Northanger Abbey'' нэрээр хэвлэгдсэн.

Эдгээр бүтээлд гэрлэлт, гэр бүлийн харилцаа, эдийн засгийн байдал болон нийгмийн ёс суртахууны асуудлыг хөнджээ.

=== Бат, Саутгемптон дахь амьдрал ===

1801 онд Остиний гэр бүл Стивентоноос [[Бат (Англи)|Бат]] хот руу нүүжээ.

1805 онд эцэг нь нас барсны дараа Жейн, эгч Кассандра болон эх нь санхүүгийн хувьд илүү хязгаарлагдмал нөхцөлд амьдрах болсон.

Тэд хэсэг хугацаанд [[Саутгемптон]] хотод амьдарсны дараа 1809 онд Хэмпширийн Чотон тосгонд суурьшжээ.

=== Чотон дахь бүтээлч үе ===

1809 онд Чотонд суурьшсан нь Остиний уран бүтээлийн амьдралд чухал өөрчлөлт авчирсан.

Тэрээр өмнө бичсэн романуудынхаа эхийг засварлаж, шинэ зохиолууд бичиж эхэлсэн.

1811 онд ''Sense and Sensibility'' роман хэвлэгдсэн бөгөөд зохиолчийн нэрийг дурдахын оронд ''By a Lady'' буюу «Нэгэн эмэгтэйн бичсэн» хэмээн тэмдэглэжээ.

1813 онд ''Pride and Prejudice'', 1814 онд ''Mansfield Park'', 1815 оны сүүлээр ''Emma'' романууд хэвлэгдэн гарсан.

Эдгээр бүтээлүүд нь Остинийг Английн уран зохиолын хүрээнд танигдахад нөлөөлсөн.

=== Өвчин, нас барсан нь ===

1816 оноос Остиний эрүүл мэнд муудаж эхэлжээ.

1817 онд эмчилгээ хийлгэхээр [[Винчестер]] хотод очсон боловч мөн оны 7 дугаар сарын 18-нд 41 насандаа нас барсан.

Түүнийг [[Винчестерийн сүм]]д оршуулжээ.

Түүний өвчний шалтгааны талаар судлаачид янз бүрийн таамаг дэвшүүлсэн боловч эцсийн оношийг баттай тогтоогоогүй.

== Уран бүтээл ==

Жейн Остин нийт зургаан бүрэн хэмжээний роман бичсэн бөгөөд тэдгээрийн дөрөв нь амьд ахуй цагт нь, хоёр нь нас барсны дараа хэвлэгджээ.

=== Романууд ===

==== Мэдрэмж ба мэдрэхүй ====

'''''Sense and Sensibility''''' (1811) нь Остиний анх хэвлэгдсэн роман юм.

Зохиолд Элинор болон Марианна Дэшвүүд хэмээх хоёр эгч дүүгийн амьдрал, хайр дурлал, гэрлэлт, гэр бүлийн эдийн засгийн нөхцөл байдлыг өгүүлдэг.

Элинор нь ухаалаг, сэтгэл хөдлөлөө хянадаг бол Марианна нь мэдрэмж, хайр дурлалын сэтгэл хөдлөлийг илүү эрхэмлэдэг.

Роман нь хүний сэтгэл хөдлөл болон ухаалаг шийдвэр гаргахын хоорондын харилцааг хөнддөг.

==== Бардамнал ба өрөөсгөл ойлголт ====

'''''[[Бардамнал ба өрөөсгөл ойлголт|Pride and Prejudice]]''''' (1813) нь Остиний хамгийн алдартай роман юм.

Зохиолын гол дүрүүд нь Элизабет Беннет болон Фицуильям Дарси юм.

Тэдний харилцаагаар дамжуулан нийгмийн байр суурь, хөрөнгө чинээ, гэрлэлт, гэр бүлийн хүлээлт болон хүнийг анхны сэтгэгдлээр дүгнэхийн алдааг харуулдаг.

Элизабет Беннет нь Английн сонгодог уран зохиолын алдартай эмэгтэй дүрүүдийн нэг болсон.

==== Мэнсфилд Парк ====

'''''Mansfield Park''''' (1814) роман нь Фанни Прайс хэмээх залуу эмэгтэйн амьдралын тухай өгүүлдэг.

Фанни бага насандаа чинээлэг хамаатныхаа гэрт амьдрахаар очдог бөгөөд түүний амьдралаар дамжуулан нийгмийн давхарга, гэр бүлийн эрх мэдэл, ёс суртахуун болон хувь хүний зарчмын асуудлыг хөнджээ.

Романд Британийн эзэнт гүрэн, боолчлолын эдийн засагтай холбоотой асуудал ч судлаачдын анхаарлыг татдаг.

==== Эмма ====

'''''Emma''''' (1815) роман нь Эмма Вудхаус хэмээх чинээлэг залуу эмэгтэйн тухай өгүүлдэг.

Эмма бусдын хайр дурлал, гэрлэлтийн асуудалд оролцох дуртай боловч өөрийн дүгнэлт, төсөөлөлдөө алдаа гаргадаг.

Зохиол нь хүний өөрийгөө танин мэдэх, нийгмийн харилцаа болон өрөөсгөл ойлголтын асуудлыг хошин, ёжлолтой байдлаар дүрсэлдэг.

==== Нортангерийн сүм ====

'''''Northanger Abbey''''' (1817 онд хэвлүүлэхээр бэлтгэгдэж, 1818 онд гарсан) роман нь Кэтрин Морланд хэмээх залуу эмэгтэйн амьдралын тухай өгүүлдэг.

Тус роман нь тухайн үед түгээмэл байсан готик романы хэв маягийг ёжлон дүрсэлсэн бүтээл юм.

Зохиолд уран зохиолын төсөөлөл болон бодит амьдралын ялгааг хөнддөг.

==== Итгүүлэн үнэмшүүлэх нь ====

'''''Persuasion''''' (1817 онд хэвлүүлэхээр бэлтгэгдэж, 1818 онд гарсан) нь Остиний сүүлчийн бүрэн хэмжээний роман юм.

Зохиолын гол дүр Энн Эллиот нь урьд нь хайртай хүнээсээ гэр бүлийнхний зөвлөгөөгөөр салсан боловч олон жилийн дараа түүнтэй дахин уулздаг.

Роман нь хайр дурлал, нийгмийн байр суурь, өнгөрсөн шийдвэр болон хоёр дахь боломжийн тухай өгүүлдэг.

=== Бусад зохиол ===

==== Хатагтай Сюзан ====

'''''Lady Susan''''' нь Остиний бичсэн захидлын хэлбэртэй богино роман юм.

Зохиолын гол дүр Леди Сюзан Вернон нь өөрийн ашиг сонирхол, гэрлэлт, нийгмийн харилцааг зохицуулахын тулд бусдад нөлөөлөхийг оролддог эмэгтэй юм.

Энэхүү бүтээл нь Остиний амьд ахуйд хэвлэгдээгүй бөгөөд 1871 онд нийтлэгдсэн.

=== Дуусгаагүй бүтээлүүд ===

* '''''The Watsons''''' — XIX зууны эхээр бичиж эхэлсэн боловч дуусгаагүй роман.
* '''''Sanditon''''' — 1817 онд бичиж эхэлсэн бөгөөд зохиолчийн нас барсны улмаас дуусаагүй үлдсэн роман.

=== Өсвөр насны зохиолууд ===

Остин бага нас, өсвөр насандаа олон богино өгүүллэг, жүжиг, хошин зохиол бичсэн.

Эдгээр бүтээлүүдийг нийтэд нь ''Juvenilia'' хэмээн нэрлэдэг.

Тэдгээрийн дунд:

* ''Love and Freindship'' — захидлын хэлбэртэй хошин зохиол;
* ''The History of England'' — Английн түүхийг ёжлон дүрсэлсэн богино бүтээл;
* ''Lesley Castle'' — захидлын хэлбэртэй зохиол зэрэг багтдаг.

== Уран зохиолын онцлог ==

=== Реализм ===

Жейн Остиний зохиолууд нь XVIII зууны сүүл, XIX зууны эхэн үеийн Английн нийгмийн өдөр тутмын амьдралыг дүрсэлдэг.

Тэрээр гэр бүл, хөрөнгө чинээ, өв залгамжлал, гэрлэлт болон нийгмийн харилцааны асуудлыг бодит амьдралтай ойр байдлаар өгүүлсэн.

=== Ёжлол ба хошин өнгө аяс ===

Остиний зохиолуудын нэг онцлог нь нийгмийн зан үйл, хүний бардамнал, өрөөсгөл ойлголт болон хоёр нүүртэй байдлыг ёжлон дүрсэлдэг явдал юм.

Тэрээр дүрүүдийн яриа, үйлдэл болон бодол санаагаар дамжуулан нийгмийн зөрчил, хүний зан чанарыг илэрхийлдэг.

=== Эмэгтэйчүүдийн нийгмийн байр суурь ===

Остиний зохиолуудад эмэгтэйчүүдийн эдийн засгийн хараат байдал, гэрлэлтийн сонголт болон нийгмийн боломжийн хязгаарлалт чухал байр суурь эзэлдэг.

Тухайн үеийн Английн нийгэмд эмэгтэйчүүдийн хөрөнгө эзэмших, өв залгамжлах боломж гэр бүлийн байдал, хууль эрх зүйн нөхцөлөөс хамааран хязгаарлагддаг байсан.

Остин эдгээр асуудлыг дүрүүдийн амьдрал, гэр бүлийн харилцаагаар дамжуулан харуулжээ.

=== Өгүүлэмжийн арга барил ===

Остин нь '''чөлөөт шууд бус өгүүлэмж''' ({{lang-en|free indirect discourse}}) хэмээх арга барилыг үр дүнтэй ашигласан зохиолчдын нэг юм.

Энэ арга нь зохиогчийн өгүүлэмжийг дүрийн бодол, мэдрэмжтэй нэгтгэн илэрхийлэх боломж олгодог.

== Уран зохиол дахь нөлөө ==

Жейн Остиний бүтээлүүд нь XIX зуунаас хойш Английн уран зохиолын хөгжилд нөлөөлсөн.

Түүний романуудыг хүний зан чанар, нийгмийн харилцаа, ёс суртахуун болон эмэгтэйчүүдийн амьдралыг дүрсэлсэн сонгодог бүтээлүүдийн тоонд оруулдаг.

1870 онд Жеймс Эдвард Остин-Лигийн ''A Memoir of Jane Austen'' ном хэвлэгдсэнээр зохиолчийн намтар олон нийтэд илүү өргөн танигдсан.

XX зуунд Остиний бүтээлүүдийг уран зохиол судлалын хүрээнд өргөн судлах болж, түүний зохиолын өгүүлэмж, ёжлол, нийгмийн шүүмжлэл болон эмэгтэй дүрүүдийн онцлогийг шинжилсэн олон бүтээл гарчээ.

== Кино, телевизийн бүтээлүүд ==

Жейн Остиний романуудыг олон удаа кино, телевизийн цуврал болон тайзны жүжиг болгон бүтээсэн.

Тухайлбал:

* ''Pride and Prejudice'' (1940) — кино;
* ''Sense and Sensibility'' (1995) — кино;
* ''Pride and Prejudice'' (1995) — телевизийн цуврал;
* ''Emma'' (1996) — кино;
* ''Pride &amp; Prejudice'' (2005) — кино;
* ''Emma.'' (2020) — кино;
* ''Persuasion'' (2022) — кино.

Эдгээр бүтээлүүд нь Остиний зохиолуудыг шинэ үеийн үзэгчдэд таниулахад нөлөөлсөн.

== Дурсгал, өв ==

Жейн Остиний амьдрал, уран бүтээлтэй холбоотой хэд хэдэн түүхэн дурсгалт газар Англид хадгалагдан үлдсэн.

Тэдгээрийн нэг нь Хэмпширийн Чотон тосгонд байрлах '''Жейн Остиний гэр музей''' ({{lang-en|Jane Austen's House}) юм.

Энэхүү байшинд Остин 1809 оноос 1817 он хүртэл амьдарч, алдартай романуудынхаа заримыг бичиж, засварлажээ.

Түүний шарил [[Винчестерийн сүм]]д оршдог.

2017 онд Их Британийн шинэ 10 фунтын мөнгөн дэвсгэрт дээр Жейн Остиний хөргийг байрлуулсан.

== Мөн үзэх ==

* [[Английн уран зохиол]]
* [[Реализм]]
* [[Бардамнал ба өрөөсгөл ойлголт]]
* [[Эмма]]
* [[Лувр]]

== Эшлэл ==

{{reflist}}

== Гадаад холбоос ==

* {{commonscat|Jane Austen}}
* [https://www.janeaustens.house/ Жейн Остиний гэр музей]
* [https://www.britannica.com/biography/Jane-Austen Encyclopaedia Britannica — Jane Austen]
* [https://www.gutenberg.org/ebooks/author/68 Project Gutenberg — Жейн Остиний бүтээлүүд]
* [https://www.janeaustensociety.org.uk/ Jane Austen Society]

{{DEFAULTSORT:Остин, Жейн}}
[[Ангилал:Английн зохиолч]]
[[Ангилал:1775 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1817 онд нас барсан]]
[[Ангилал:Английн эмэгтэй зохиолч]]
[[Ангилал:Английн роман зохиолч]]</text>
      <sha1>by2p7oimtn0afdgnwmuniam1dtpkrc2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сагил сум</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7840</id>
    <revision>
      <id>874482</id>
      <parentid>827187</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T03:42:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>О. Батсайхан</username>
        <id>108165</id>
      </contributor>
      <origin>874482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12659" sha1="gpadza13g3u1wxye7lu6j3tn2rtwvq8" xml:space="preserve">{{Инфобокс суурин
|name                           = Сагил сум
|native_name                    = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠰᠠᠭᠢᠯᠢ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}}
|native_name_lang               = mn
|settlement_type                = [[Монгол Улсын сумд|Сум]]
|nickname                       =
|motto                          =
|image_skyline                  =
|imagesize                      =
|image_caption                  =
|image_flag                     =
|flag_size                      =
|image_seal                     =
|seal_size                      =
|image_shield                   =
|shield_size                    =
|image_blank_emblem             =
|blank_emblem_size              =
|image_map                      =
|mapsize                        =
|map_caption                    =
|image_map1                     =
|mapsize1                       =
|map_caption1                   =
|pushpin_map                    = Mongolia
|pushpin_label_position         =
|subdivision_type               = Улс
|subdivision_name               = {{flag|Монгол}}
|subdivision_type1              = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]]
|subdivision_name1              = {{flagicon image|Uvs Aimag Flag.svg}} [[Увс аймаг|Увс]]
|subdivision_type2              =
|subdivision_name2              =
|seat_type                      = Сумын төв
|seat                           = Хармод
|government_type                = Сумын нутгийн удирдлага
|leader_title                   =
|leader_name                    =
|leader_title1                  =
|leader_name1                   =
|established_title              = Байгуулагдсан
|established_date               = 1925 он
|area_magnitude                 =
|unit_pref                      =
|area_footnotes                 =
|area_total_km2                 = 3990
|area_land_km2                  =
|area_water_km2                 =
|area_total_sq_mi               =
|area_land_sq_mi                =
|area_water_sq_mi               =
|area_water_percent             =
|area_urban_km2                 =
|area_urban_sq_mi               =
|area_metro_km2                 =
|area_metro_sq_mi               =
|population_as_of               = 2022
|population_footnotes           =
|population_note                =
|population_total               = 2513
|population_density_km2         = auto
|population_density_sq_mi       =
|population_metro               =
|population_density_metro_km2   =
|population_density_metro_sq_mi =
|population_urban               =
|population_density_urban_km2   =
|population_density_urban_mi2   =
|timezone                       = UTC+7
|utc_offset                     = +7
|elevation_footnotes            =
|elevation_m                    =
|elevation_ft                   =
|postal_code_type               = Шуудангийн код
|postal_code                    = 85190
|area_code                      =
|website                        =
|footnotes                      =
}}

'''Сагил сум''' нь [[Монгол Улс]]ын [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] баруун хойд хэсэгт орших сум юм. Сумын төв нь '''Хармод''' бөгөөд аймгийн төв [[Улаангом]] хотоос баруун хойш ойролцоогоор 60 км зайд байрладаг.

Сагил сум нь 1925 онд байгуулагдсан Увс аймгийн ууган сумдын нэг юм. Тус сум нь [[Цагаан Шувуут уул]]ын өвөрт оршдог бөгөөд хойд талаараа [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Тува]] улстай хиллэдэг.

Сумын нийт нутаг дэвсгэр 3990 км² бөгөөд 2022 оны байдлаар 2513 хүн амтай байв. Хүн амын дийлэнх хэсгийг [[Дөрвөд]] ястнууд бүрдүүлдэг.

== Газарзүй ==

Сагил сум нь Монгол Улсын баруун хойд хэсэгт, Увс аймгийн нутаг дэвсгэрт байрладаг. Сумын газар нутаг нь өндөр уулс, уулын бэл, хөндий, бэлчээр болон хуурай хээрийн бүсийг хамардаг.

Сум нь баруун талаараа [[Түргэн сум]], зүүн талаараа [[Давст сум]], хойд талаараа ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Тува Улстай хиллэдэг.

Сумын нутаг дэвсгэрийн байгалийн онцлог нь Цагаан Шувуут уул болон түүний орчмын уулсын тогтолцоотой холбоотой юм.

=== Цагаан Шувуут уул ===

[[Цагаан Шувуут уул]] нь Сагил сумын байгалийн онцлогийг тодорхойлох томоохон уулсын нэг юм.

Тус уул нь улсын тусгай хамгаалалттай газар нутгийн сүлжээнд хамаарах бөгөөд байгалийн тогтоц, уулын экосистем, ургамал, амьтны аймгийг хамгаалах ач холбогдолтой.

Уулын бүсэд өндөр уулын болон уулын хээрийн байгалийн тогтоц зонхилдог.

=== Уур амьсгал ===

Сагил сум нь Монгол орны баруун хойд хэсгийн эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай бүсэд оршдог.

Өвлийн улиралд хүйтэн, зуны улиралд дулаан бөгөөд өдөр, шөнийн температурын хэлбэлзэл их байдаг.

Уулархаг нутаг, хөндий болон бэлчээрийн бүсийн уур амьсгалын нөхцөл харилцан адилгүй байж болно.

== Түүх ==

Сагил сум нь 1925 онд байгуулагдсан бөгөөд Увс аймгийн ууган сумдын нэгэнд тооцогддог.

Тус сумын нутаг нь Монголын баруун хойд хэсэгт оршин сууж ирсэн дөрвөдүүдийн уламжлалт нутагшлын бүсийн нэг юм.

XX зууны эхэн үед Монголын орон нутгийн засаг захиргааны тогтолцоо өөрчлөгдөж, сум, багийн зохион байгуулалт бүрэлдэн тогтсон.

Сагил сум байгуулагдсанаас хойш нутгийн захиргаа, боловсрол, эрүүл мэнд болон мал аж ахуйн үйлчилгээний байгууллагуудын үйл ажиллагаа хөгжиж ирсэн.

== Засаг захиргаа ==

Сагил сум нь засаг захиргааны хувьд таван багт хуваагддаг.

# '''Өндөрмод баг'''
# '''Баянзүрх баг'''
# '''Хариг баг'''
# '''Боршоо баг'''
# '''Хармод баг'''

Сумын засаг захиргааны төв нь Хармод юм.

Сумын нутгийн удирдлагыг [[Сумын иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]] болон сумын Засаг дарга хэрэгжүүлдэг.

== Хүн ам ==

2022 оны байдлаар Сагил сум 2513 хүн амтай байв.

Нийт 3990 км² нутаг дэвсгэртэй харьцуулахад хүн амын нягтрал нь нэг км² талбайд ойролцоогоор 0.63 хүн ногдож байна.

Сумын хүн амын дийлэнх хэсгийг дөрвөд ястнууд бүрдүүлдэг. Дөрвөдүүд нь Монголын баруун бүс нутагт уламжлалт ахуй, хэл аялгуу, соёлын онцлогоо хадгалан амьдардаг монгол угсаатны бүлгийн нэг юм.

Сумын хүн амын тоо, өрхийн бүтэц, насны бүрэлдэхүүний тухай дэлгэрэнгүй мэдээллийг Монгол Улсын Үндэсний статистикийн хорооны мэдээллээс авч үзэх боломжтой.

== Эдийн засаг ==

Сагил сумын эдийн засгийн уламжлалт үндэс нь [[мал аж ахуй]] юм.

Сумын нутаг дэвсгэрийн уулын бэл, хөндий, хээрийн бүсийн бэлчээр нь мал аж ахуй эрхлэх байгалийн нөхцөлийг бүрдүүлдэг.

Малчид хонь, ямаа, үхэр, адуу болон тэмээ зэрэг таван хошуу мал өсгөн үржүүлдэг.

Мал аж ахуйтай холбоотой бүтээгдэхүүнд мах, сүү, ноос, ноолуур болон арьс шир багтдаг.

Мөн сумын төвд худалдаа, үйлчилгээ, боловсрол, эрүүл мэнд болон төрийн байгууллагуудын үйл ажиллагаа төвлөрдөг.

== Соёл, уламжлал ==

Сагил сум нь Увс аймгийн дөрвөд ястны соёл, уламжлалтай холбоотой нутаг юм.

Нутгийн иргэдийн уламжлалт ахуйд мал аж ахуй, нүүдлийн соёл, үндэсний баяр ёслол болон ардын зан заншил чухал байр суурь эзэлдэг.

Дөрвөдүүдийн хэл аялгуу, ардын дуу, аман зохиол, хувцас хэрэглэл болон зан үйлийн уламжлал нь Монголын баруун бүс нутгийн соёлын өвийн нэг хэсэг юм.

== Боловсрол, эрүүл мэнд ==

Сумын төв Хармодод орон нутгийн иргэдэд боловсрол, эрүүл мэнд болон төрийн үйлчилгээ үзүүлэх байгууллагууд ажилладаг.

Хөдөөгийн багуудад амьдардаг иргэд сумын төвөөр дамжуулан боловсрол, эмнэлгийн болон захиргааны үйлчилгээ авдаг.

== Тээвэр, харилцаа холбоо ==

Сагил сумын төв Хармод нь Увс аймгийн төв Улаангом хотоос баруун хойш ойролцоогоор 60 км зайд байрладаг.

Аймгийн төвөөс сумын төв хүртэлх замын 53 км орчим хэсэг нь хатуу хучилттай бөгөөд үлдсэн хэсэгт шороон замаар зорчдог тухай мэдээлэл бий.

Замын нөхцөл нь улирал, цаг агаар болон засвар үйлчилгээний байдлаас шалтгаалан өөрчлөгдөж болно.

Сумын шуудангийн код нь '''85190''' юм.

== Байгаль орчин ==

Сагил сумын нутаг дэвсгэрт уулын болон хээрийн экосистем тархсан байдаг.

Цагаан Шувуут уулын орчмын байгалийн бүс нь биологийн олон янз байдал, уулын ландшафт болон байгалийн нөөцийг хамгаалахад чухал ач холбогдолтой.

Мал аж ахуйн үйлдвэрлэл, бэлчээр ашиглалт болон байгаль хамгааллын асуудал нь сумын нутаг дэвсгэрийн тогтвортой хөгжилтэй холбоотой юм.

== Мөн үзэх ==

* [[Увс аймаг]]
* [[Улаангом]]
* [[Түргэн сум]]
* [[Давст сум]]
* [[Цагаан Шувуут уул]]
* [[Дөрвөд]]
* [[Монгол Улсын сумд]]

== Зүүлт, тайлбар ==

{{лавлах холбоос}}

== Гадаад холбоос ==

* [https://www.1212.mn/ Монгол Улсын Үндэсний статистикийн хороо]
* [https://www.uvs.gov.mn/ Увс аймгийн албан ёсны цахим хуудас]
* [https://eic.mn/ Байгаль орчны мэдээллийн сан]

{{Хөтлөгч мөр Увсын сумууд}}

[[Ангилал:Сагил сум| ]]
[[Ангилал:Монголын сум]]
[[Ангилал:Увс аймгийн сум]]</text>
      <sha1>gpadza13g3u1wxye7lu6j3tn2rtwvq8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Азимут</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8840</id>
    <revision>
      <id>874509</id>
      <parentid>806824</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T08:15:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>О. Батсайхан</username>
        <id>108165</id>
      </contributor>
      <origin>874509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11681" sha1="ju9trlrmzgbc5ii2ffdqlnol6ae1458" xml:space="preserve">[[File:Azimuth-Altitude schematic.svg|thumb|Азимут болон өндрийн өнцгийг харуулсан бүдүүвч зураг]]

'''Азимут''' ({{lang-en|azimuth}}) нь ажиглагчийн байрлалаас тодорхой объект руу чиглэсэн чиглэл болон урьдчилан тогтоосон лавлах чиглэлийн хооронд хэвтээ хавтгайд хэмжигдэх өнцөг юм. Азимутыг [[газарзүй]], [[геодези]], [[одон орон]], [[навигаци]], [[зураг зүй]], [[радар]] болон цэргийн чиглэл тогтоох үйл ажиллагаанд өргөн ашигладаг.

Азимутыг ихэвчлэн хойд зүгээс эхлэн цагийн зүүний дагуу 0°-аас 360° хүртэл хэмждэг. Гэхдээ одон орон болон зарим тусгай хэрэглээнд өнцгийг хэмжих эхлэл, чиглэлийн өөр тогтолцоог ашиглаж болно.

== Тодорхойлолт ==

Азимут нь тухайн цэгээс өөр нэг цэг буюу объектын байрлах чиглэлийг тоон утгаар илэрхийлдэг өнцгийн хэмжигдэхүүн юм.

Жишээлбэл, хойд зүгийг 0° гэж үзвэл:

* '''0° буюу 360°''' — хойд зүг;
* '''90°''' — зүүн зүг;
* '''180°''' — өмнөд зүг;
* '''270°''' — баруун зүг.

Ийнхүү азимутын өнцгийг ашигласнаар объектын байрлах чиглэлийг нарийвчлан тодорхойлох боломжтой.

== Азимутын төрөл ==

Азимутыг лавлах чиглэлээс нь хамааран хэд хэдэн төрөлд ангилдаг.

=== Жинхэнэ азимут ===

'''Жинхэнэ азимут''' ({{lang-en|true azimuth}}) нь газарзүйн жинхэнэ хойд зүгээс эхлэн тухайн объектын чиглэл хүртэл хэмжсэн өнцөг юм.

Жинхэнэ хойд зүг нь дэлхийн эргэлтийн тэнхлэгийн хойд туйлын чиглэлтэй холбоотой.

Энэ төрлийн азимутыг геодези, газрын зураг, навигаци болон газарзүйн тооцоололд ашигладаг.

=== Соронзон азимут ===

'''Соронзон азимут''' ({{lang-en|magnetic azimuth}}) нь соронзон хойд зүгээс тухайн объектын чиглэл хүртэл хэмжсэн өнцөг юм.

Соронзон хойд зүг нь газарзүйн жинхэнэ хойд зүгтэй үргэлж давхцдаггүй.

Эдгээр хоёр чиглэлийн хоорондох өнцгийг '''соронзон хазайлт''' ({{lang-en|magnetic declination}}) гэж нэрлэдэг.

Соронзон хазайлтын утга нь газарзүйн байршил болон цаг хугацаанаас хамааран өөрчлөгддөг.

=== Торын азимут ===

'''Торын азимут''' ({{lang-en|grid azimuth}}) нь газрын зургийн координатын торын хойд чиглэлээс объектын чиглэл хүртэл хэмжсэн өнцөг юм.

Үүнийг байр зүйн зураг, геодезийн хэмжилт болон инженерийн тооцоололд ашигладаг.

== Азимутыг хэмжих ==

Азимутыг луужин, теодолит, электрон хэмжилтийн багаж, хиймэл дагуулын навигацийн төхөөрөмж болон бусад хэрэгслээр тодорхойлж болно.

=== Луужингаар хэмжих ===

[[Луужин]] нь соронзон хойд зүгийг заадаг тул түүгээр соронзон азимутыг хэмжиж болно.

Луужин ашиглахдаа төхөөрөмжийг хэвтээ байрлуулж, соронзон зүүний чиглэлийг тогтоосны дараа зорьж буй объектын чиглэлтэй харьцуулан өнцгийг уншина.

Жинхэнэ азимутыг олохын тулд тухайн газрын соронзон хазайлтыг тооцох шаардлагатай.

=== Геодезийн багажаар хэмжих ===

[[Теодолит]] болон электрон тахеометр зэрэг багаж нь хэвтээ болон босоо өнцгийг нарийвчлалтай хэмжих боломжтой.

Геодезийн хэмжилтэд азимутыг газар дээрх цэгүүдийн харилцан байрлалыг тодорхойлох, барилга байгууламжийн чиглэл тогтоох болон газрын зураг боловсруулахад ашигладаг.

== Азимутын тооцоолол ==

Хоёр цэгийн координат мэдэгдэж байгаа үед азимутыг математик аргаар тооцоолж болно.

Хавтгайн тэгш өнцөгт координатын системд хойд чиглэлийг эерэг ''y'' тэнхлэг, зүүн чиглэлийг эерэг ''x'' тэнхлэг гэж үзвэл хоёр цэгийн хоорондох азимутыг дараах байдлаар тодорхойлж болно.

:&lt;math&gt;A=\operatorname{atan2}(\Delta x,\Delta y)&lt;/math&gt;

Энд:

* &lt;math&gt;A&lt;/math&gt; — азимутын өнцөг;
* &lt;math&gt;\Delta x&lt;/math&gt; — зүүн чиглэлийн координатын зөрүү;
* &lt;math&gt;\Delta y&lt;/math&gt; — хойд чиглэлийн координатын зөрүү;
* &lt;math&gt;\operatorname{atan2}&lt;/math&gt; — өнцгийн квадрантыг харгалзан тооцдог урвуу тангенсын функц.

Гарсан өнцгийг 0°–360° завсарт шилжүүлэн илэрхийлнэ.

Энэхүү томьёо нь хавтгайн координатын системд хэрэглэгдэх бөгөөд дэлхийн бөмбөрцөг болон эллипсоид гадаргуу дээрх алслагдсан цэгүүдийн хоорондох чиглэлийг геодезийн тусгай аргаар тооцоолдог.

== Одон орон дахь азимут ==

[[Одон орон]]д азимут нь тэнгэрийн биетийн байрлалыг ажиглагчийн орон нутгийн хэвтээ координатын системд илэрхийлэх үндсэн хэмжигдэхүүний нэг юм.

Тэнгэрийн биетийн байрлалыг тодорхойлоход ихэвчлэн хоёр өнцөг ашигладаг.

* '''Азимут''' — тэнгэрийн биетийн хэвтээ чиглэлийг тодорхойлно.
* '''Өндрийн өнцөг''' ({{lang-en|altitude}}) — тэнгэрийн хаяанаас дээш буюу доош хэмжигдэх өнцөг юм.

Өндрийн өнцөг нь тэнгэрийн хаяанд 0°, ажиглагчийн яг дээрх зенитэд +90° байна.

Азимут болон өндрийн өнцгийг хамтад нь ашигласнаар ажиглагчийн байрлалаас тэнгэрийн биетийн харагдах чиглэлийг тодорхойлж болно.

Тэнгэрийн биетийн азимут нь дэлхийн эргэлт болон ажиглагчийн байршлаас шалтгаалан цаг хугацааны явцад өөрчлөгддөг.

== Газарзүй, зураг зүй дэх хэрэглээ ==

Газарзүй болон зураг зүйд азимут нь газрын гадаргуу дээрх хоёр цэгийн хоорондох чиглэлийг тодорхойлоход хэрэглэгддэг.

Азимутын тусламжтайгаар:

* Газрын зураг дээр чиглэл тогтоох;
* Аяллын маршрут төлөвлөх;
* Байр зүйн хэмжилт хийх;
* Геодезийн цэгүүдийн хоорондох чиглэл тодорхойлох;
* Барилга, зам болон инженерийн байгууламжийн чиглэл тогтоох боломжтой.

== Навигаци дахь хэрэглээ ==

[[Навигаци]]д азимут нь хөлөг онгоц, нисэх онгоц болон газрын тээврийн хэрэгслийн чиглэл тодорхойлоход ашиглагддаг.

Навигацийн тооцоололд жинхэнэ болон соронзон чиглэлийн ялгааг харгалзан үзэх шаардлагатай.

Дэлхийн соронзон орны өөрчлөлт, багажийн алдаа болон орчны нөлөө нь соронзон чиглэлийн хэмжилтэд нөлөөлж болно.

== Радар дахь хэрэглээ ==

[[Радар]]ын системд азимут нь радарын байрлалаас илрүүлсэн объект руу чиглэсэн хэвтээ чиглэлийг илэрхийлдэг.

Радарын мэдээлэлд объектын азимут, зай болон зарим системд өндрийн өнцгийг ашиглан байрлалыг тодорхойлдог.

Азимутын хэмжилтийг агаарын хөдөлгөөний удирдлага, цаг уурын ажиглалт, далайн навигаци болон бусад салбарт ашигладаг.

== Азимут ба чиглэлийн өнцгийн ялгаа ==

Азимут болон чиглэлийн өнцөг нь хоорондоо холбоотой боловч хэрэглэж буй лавлах чиглэл, хэмжих аргаас шалтгаалан ялгаатай байж болно.

Азимутыг ихэвчлэн хойд чиглэлээс цагийн зүүний дагуу 0°–360° хүртэл хэмждэг.

Харин зарим геодезийн болон инженерийн тооцоололд координатын тэнхлэг, зураглалын тор болон өөр лавлах чиглэлээс хэмжсэн өнцгийг ашигладаг.

Иймээс хэмжилтийн үр дүнг харьцуулахдаа ашигласан координатын систем болон лавлах чиглэлийг тодорхой заах шаардлагатай.

== Мөн үзэх ==

* [[Одон орны координатын систем]]
* [[Геодези]]
* [[Газарзүй]]
* [[Луужин]]
* [[Навигаци]]
* [[Радар]]
* [[Өндрийн өнцөг]]
* [[Соронзон хазайлт]]
== Гадаад холбоос ==

* [https://www.britannica.com/science/azimuth Encyclopaedia Britannica — Azimuth]
* [https://www.ngdc.noaa.gov/geomag/calculators/magcalc.shtml NOAA — Соронзон хазайлтын тооцоолуур]
* [https://aa.usno.navy.mil/data/AltAz АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн одон орны хүрээлэн — Өндөр ба азимут]

[[Ангилал:Одон орны координатын систем]]
[[Ангилал:Геодезийн одон орон]]
[[Ангилал:Бөмбөрцгөн одон орон]]</text>
      <sha1>ju9trlrmzgbc5ii2ffdqlnol6ae1458</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өэлүн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9955</id>
    <revision>
      <id>874462</id>
      <parentid>850086</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T13:46:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57534-05</username>
        <id>108595</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>874462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12423" sha1="3y9a3ifb4tvyv9q0wxrtc710xeykz7y" xml:space="preserve">'''Өүлэн''' (1140-1221)&lt;ref&gt;https://www.myheritage.es/names/hoelun_khan&lt;/ref&gt; бол [[Хонгирад|Олхунуд]] аймгийн салбар [[Олхонууд]] овогтон. [[Есүхэй баатар|Есүхэй баатрын]] булааж авсан эхнэр, хаан [[Тэмүүжин]]ий төрсөн эх болно. Монгол судлаачид болон Монгол түмний түүхэнд мөнхрөн үлдсэн хамгийн их нэр хүндтэй эмэгтэй, дэлхий ертөнцийн талыг эзэгнэсэн энгүй их гүрнийг цогцлон байгуулсан их эзэн Чингис хааныг ариун хэвлийдээ тээн төрүүсэн нэгэн хэмээн өргөмжилдөг ажээ.

==Намтар==
===Есүхэйн гэргий===
Өэлүн 1159 оны орчимд [[Мэргид]]ийн Чилэдүтэй дөнгөж гэрлээд байх үед нь Есүхэй баатар булааж өөрийн хатан болгосон. Энэ тухай [[Монголын нууц товчоо]]нд ийн өгүүлдэг.

{{quote|54. Тэр цагт Есүхэй баатар, шувуу агнан явах зуур олхуноуд аймгаас эм аваад буцаж яваа мэргидийн их Чилэдү гэдэг хүнтэй уулзаж, түүний эмийг өнгийж үзвэл гоо үзэсгэлэнтэй хатан байна. Есүхэй баатар гэртээ давхиж ирээд ах Нэгүүн тайжи, дүү Даридай отчигин хоёрыг дагуулан мордож, их Чилэдүг гүйцэж очвол, 
 
55. Тэр айж хурдан ухаа морины гуяыг ташуурдаж, уулын бэлээр дутаав. Түүнийг гурвуулаа цувалдан хөөвөл тэр улам дутаасаар нэгэн хошууг тойрч эргэж тэргэндээ хүрч ирсэнд эм Өэлүн үжин (фүжин гэж хятадаар хатныг хэлнэ) өгүүлрүүн: &quot;Тэр гурван хүний учрыг мэдэв үү чи? Тэдний царай сэжиглэмээр байна. Чиний аминд хор хүргэж болно. Амьд мэнд үлдвэл эхнэрийг олоход бэрхгүй. Мухлаг тутам охид бий. Тэрэг тутам хатад бий. [Миний мэт өнгөт эхнэр олдоно А.то.] Хэрэв намайг санавал дахин авсан гэргийг миний нэрээр нэрлэгтүн. Одоо амиа арчил. Миний үнэрийг үнсэж яв&quot; гээд өмссөн цамцаа тайлж өгөв. Их Чилэдү, тэр цамцыг морин дээрээс тонгойж авмагц, харвал, нөгөө гурав мөн хошууг тойрч нэхэж айсуй. Чилэдү, хурдан ухаа морины гуяыг ташуурдаж яаран Онон мөрөн өөд дутаав. 

56. Түүнийг гурвуулаа хойноос нь нэхэж, долоон даваа давтал хөөж орхиод, Өэлүн үжинийг авч, Есүхэй баатар жолоодон хөтөлж, ах Нэгүүн тайжи тэргүүлж, дүү Даридай отчигин хажууд дагаж [тэмээг гилж А.то.] явна. Үүнд Өэлүн үжин өгүүлрүүн: 

        &quot;Миний эр Чилэдү,

        Сэрүүн салхинд

        Сэвлэг үсээ хийсгэж

        Хээр хөдөө

        Гэдсээ өлсгөж яахин зовох болов? 

Одоо би хоёр сэвлэг үсээ хойш урагш унжуулж яахин одно?&quot; гээд Онон мөрнийг долгилтол, ой шугуйг ганхтал их дуугаар уйлахад Даридай отчигин хажуунаас өгүүлрүүн: 

        &quot;Тэврэх хайрт эр чинь

        Тэртээ давааг давав.

        Уйлан санах эр чинь

        Ус олныг гэтлэв.

        Хайлж уйлавч

        Харж чамайг үзэхгүй,

        Хайж эрэвч

        Хаалга зам нь олдохгүй.

        [Гурван гол гэтэлгэв

        Гурван гурви давуулав

        Хайвал мөргүй

        Харвал бараагүй

        Хайлбал үл сонстоно. Ч.Ц.]

Дуугүй бай гэж ятгав. Өэлүн үжинийг Есүхэй баатар тэгээд гэртээ авчирч гэргий болгов. Өэлүн үжинийг Есүхэй баатрын авчирсан ёс ийм бүлгээ.}}

Тэрээр Есүхэйн хатан болоод [[Тэмүжин]], [[Хасар]], [[Хачиун]], [[Тэмүгэ]] дөрвөн хүү, [[Тэмүлэн|Тэмүлүн]] охиныг төрүүлжээ.

===Бэлэвсэн хатан===
Есүхэй баатар 9 настай Тэмүжингийн хамт Бөртэ үжинд сүй тавиад буцах замдаа татаруудад хорлуулж нас барснаар Өэлүн бэлэвсэн хоцорсон бөгөөд тэднийг харьяат улс нь орхин нүүсэн байна. Өэлүн, нас барсан нөхрийнхөө бага хатан Сочихэлийн хамт хүүхдүүдээ өсгөжээ. Энэ тухай Монголын нууц товчоонд ийн өгүүлжээ.

{{quote|70. Тэр хавар Амбагай хааны хатан Орбай Сохатай хоёр ихсийн газар (өвгөдийн хүүр оршуулах газар) тайлгын идээ өргөхөд Өэлүн үжин хождож очсон тул тайлгын идээний хуваариас хоцрогдов. Орбай Сохатай хоёрт Өэлүн үжин өгүүлрүүн: &quot;Есүхэй баатрыг үхэв гэж, хөвүүнийг минь балчир гэж, ихсийн тайлгын хишгийн архи сархдаас яахин хождуулав, та? Нүд үзсээр үл өгөх, нүүхдээ үл хэлэх болов, та&quot; гэжээ. 

71. Тэр үгэнд Орбай Сохатай хоёр хатан хариу өгүүлрүүн: 

        &quot;Урьж чамд өгөх ёсгүй

        Учирвал чи идэх ёстой!

        Хүргэж, чамд өгөх ёсгүй

        Хүртвэл чи идэх ёстой! 

Амбагай хаан үхээд, Өэлүнд ийнхүү хэлэгдэх болов. 

72. Аргацаан эдний эх, хөвүүдийг нутагт орхиж нүүе. Бүү авч явъя&quot; гэв. Түүний маргааш тайчуудын Таргудай-Хирилтуг, Тодойн-Гиртэ нар Онон мөрөн уруу хөдлөв. Өэлүн үжин, хөвүүдийн хамт орхигдоход хонхотаны Чирха өвгөн нүүж одогсдыг очиж ятгавал Тодойн Гиртэ, 

        &quot;Цээлийн ус ширгэв

        Цэгээн чулуу хагарав&quot; 

гээд Чирха өвгөний үгийг хайхрахгүй, цааш нүүж &quot;Чи ингэж ятгах буюу&quot; гэж тэр өвгөний зоо нурууг жадлан хөөв. 

73. Чирха өвгөн шархтай болж гэртээ ирээд зовуурилан хэвтэхэд Тэмүжин үзэхээр одов. Хонхотаны Чирха өвгөн, Тэмүжинд өгүүлрүүн: &quot;Сайн эцгийн чинь хураасан улс тарж нүүхэд ятгахаар яваад ийнхүү жадлагдав&quot; гэвэл Тэмүжин уйлж гарав. Өэлүн үжин өөрийн биеэр туг барьж мордоод, орхиж нүүсэн иргэдийн заримыг буцааж авчрав. Гэвч, буцаж ирсэн иргэд бас тогтсонгүй, тайчуудын хойноос нүүжээ. 

74. Ийнхүү тайчууд ах дүү нар бэлбэсэн Өэлүн үжинийг бяцхан хөвүүдийн хамт нутагт гээж нүүсэн ажээ. 

        Оюунтай төрсөн Өэлүн эх

        Оёдолт дээлийг огшуулан өмсөж

        Оготор хормойг шуун бүсэлж

        Онон мөрнийг өгсөж уруудаж

        Олирс мойлыг түүж явж

        Өчүүхэн хөвүүдээ хайрлан тэжээж

        Өдөр шөнийг аргацаан өнгөрүүлэв.

        Чадалтай төрсөн үжин эх

        Царсан шорыг барин явж

        Цавчим газрыг өгсөж уруудаж

        Сөдөн хичгэний үндсийг малтаж

        Шөнө өдрийг хатамжин өнгөрүүлж

        Суут хөвүүдээ тэжээн өсгөв.

        [Хатан төрсөн үжин эх

        Хайлаасан шор барин явж

        Халдун уулыг өгсөн уруудаж

        Хавийн мангирыг малтан түүж

        Хаад хөвүүдээ хайрлан тэжээж

        Ханатал цадтал идүүлж өсгөв. А.то.] 

75. Гоо төрсөн Өэлүн эх

Гох дэгээ барин явж

Гол завыг өгсөж уруудаж

Гогод мангирыг түүн явж

Хутагтан хөвүүдээ тэжээж өсгөв.

Зарчимтай төрсөн үжин эхийн

Затгас төмсөөр тэжээсэн хөвүүд

Засагтан сайд болж өсөв.

Гоо төрсөн үжин эхийн

Гогод мангираар тэжээсэн хөвүүд 

Хутагтан сайд болж өсөв

Эх үжиний тэжээсэн хөвүүд

Эрс сайд болон өсөж

Эрх омог төгөлдөр болж

Эх Ононы эрэгт сууж

Өлгүүр гох усанд хаяж

Эрэмдэг загасыг шүүн барьж

Эх үжинийг тэжээх болов

Зарчимт үжиний тэжээсэн хөвүүд

Засагт эрс болон өсөж

Замагтай усыг шүүрдэн байж

Загас жараахайг гөхидөн барьж

Заяат эхээ тэжээх болов.}}

===Хатан эх===
Ахмад хүү Тэмүжин нь хотол монголчуудыг нэгтгэж, Чингис хаан цолд өргөмжлөгдөхөд тэрээр хатан эхийн хувиар хүүгийнхээ итгэлт зөвлөх нь болж, мөн дайн байлдаанд өнчирч хоцорсон хүүхдүүдийг өсгөн хүмүүжүүлэх үүргийг хүлээж байжээ. Мөн 1206 онд Их Монгол Улс байгуулахад Чингис хаан эхдээ түмэн өрх захируулахаар өгсөн байдгийг Монголын нууц товчоонд ингэж дурьдсан.

{{quote|242. Чингис хаан зарлиг болж, эх, хөвүүд, дүү нартаа иргэнийг хувааж өгсөн нь: &quot;Улсыг хураахад зовж зүдсэн эх минь биз. Хөвүүдийн минь ах Зүчи биз. Дүү нарын минь бага Отчигин (отгон: галын хан, голомтын эзэн) биз&quot; гээд эх Отчигин хоёрт нэгэн түмэн иргэн (түмэн өрх)-ийг өгвөл эх чамлаж эс дуугарав...}}

== Мөн үзэх ==
* [[Монголын түүх]]

== Цахим холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20081228041249/http://mongolianhistory.blog.banjig.net/ Өүлэн эх]

[[Ангилал:Их Монгол Улсын хатан]]
[[Ангилал:Монгол хатан]]
[[Ангилал:Чингис хааны гэр бүлийнхэн]]
[[Ангилал:Эмэгтэйчүүд ба зэвсэгт хүчин]]
[[Ангилал:12-р зуунд төрсөн]]
[[Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>3y9a3ifb4tvyv9q0wxrtc710xeykz7y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эритрей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14818</id>
    <revision>
      <id>874473</id>
      <parentid>849007</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T01:16:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэнийн тобчи</username>
        <id>108163</id>
      </contributor>
      <origin>874473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46397" sha1="i7erb14gmycjwcsjukv3f7oihle21bm" xml:space="preserve">{{Short description|Африкийн эвэрт орших улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Эритрей Улс | common_name = Эритрей | native_name = {{native name|ti|ሃገረ ኤርትራ}} | image_flag = Flag of Eritrea.svg | flag_type = [[Эритрейн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Emblem of Eritrea (or argent azur).svg | symbol_type = [[Эритрейн төрийн сүлд|Сүлд]] | image_map = {{Switcher|[[File:Eritrea (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Eritrea AU Africa.svg|upright=1.15|frameless]]|Африкийн газрын зураг|default=1}} | map_caption = | image_map2 = | national_anthem = {{native name|ti|ኤርትራ ኤርትራ ኤርትራ}}&lt;br /&gt;&quot;[[Эритрейн төрийн дуулал|Эритрей, Эритрей, Эритрей]]&quot;{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Eritrea by US Navy Band.ogg|center]]}} | official_languages = Үндсэн хуулиар албан ёсны ганц хэл тогтоогоогүй&lt;ref name=&quot;EritreaConstitution&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.shaebia.org/constitution.html#CHAP1_ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503234856/http://www.shaebia.org/constitution.html#CHAP1_ |archive-date=3 May 2011 |title=Constitution of the State of Eritrea |publisher=Shaebia.org |access-date=2 May 2010}}&lt;/ref&gt; | national_languages = {{unbulleted list |[[Тигриня хэл]] |[[Тигре хэл]] |[[Бежа хэл]] |[[Сахо хэл]] |[[Афар хэл]] |[[Кунама хэл]] |[[Билин хэл]] |[[Нара хэл]] }} | languages_type = Түгээмэл хэрэглэгддэг хэл | languages = {{unbulleted list|[[Тигриня хэл]]|[[Араб хэл]]|[[Англи хэл]]}}&lt;ref name=&quot;MOI Eritrea&quot;&gt;{{cite web |url=https://shabait.com/2009/10/01/eritrea-at-a-glance/ |title=Eritrea at a Glance |date=1 October 2009 |publisher=Eritrea Ministry of Information |access-date=9 September 2020}}&lt;/ref&gt; | demonym = {{Plainlist|* [[Эритрейчүүд]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list | 50% [[Тигриня үндэстэн|Тигриня]] | 30% [[Тигре үндэстэн|Тигре]] | 4% [[Сахо үндэстэн|Сахо]] | 4% [[Афар үндэстэн|Афар]] | 4% [[Кунама ястан|Кунама]] | 3% [[Билин үндэстэн|Билин]] | 2% Бежа | 2% [[Нара ястан|Нара]] | 1% [[Рашайда]] }} | ethnic_groups_ref = &lt;ref&gt;{{cite web |title=Eritrea |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/eritrea/ |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=2025-10-29}}&lt;/ref&gt; | ethnic_groups_year = 2021 оны тооцоо | capital = [[Асмара]] | coordinates = {{Coord|15|20|N|38|55|E|type:city}} | largest_city = [[Асмара]] | government_type = Нэг намын тогтолцоотой ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс&lt;ref name=&quot;HRW2026&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.hrw.org/world-report/2026/country-chapters/eritrea |title=World Report 2026: Eritrea |publisher=Human Rights Watch |access-date=2026-10-29}}&lt;/ref&gt; | leader_title1 = [[Эритрейн төрийн тэргүүний жагсаалт|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Исайас Афеверки]] | legislature = [[Үндэсний Ассамблей (Эритрей)|Үндэсний Ассамблей]] | sovereignty_type = [[Эритрейн тусгаар тогтнолын дайн|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = [[Этиоп]]оос | established_event1 = [[Эритрейн тусгаар тогтнолын дайн]] | established_date1 = 1961 оны 9 сарын 1 | established_event2 = ''[[Де-факто]]'' тусгаар тогтнол | established_date2 = 1991 оны 5 сарын 24 | established_event3 = ''[[1993 оны Эритрей улсын тусгаар тогтнолын санал асуулга|Де-юре]]'' тусгаар тогтнол | established_date3 = 1993 оны 5 сарын 24 | area_rank = 97 | area_km2 = 117600 | area_sq_mi = 45400 | percent_water = 14.1% | population_estimate = 3.6 сая орчим&lt;ref name=&quot;UNDataEritrea&quot;&gt;{{cite web |title=UNData: Eritrea |url=https://data.un.org/legacy/en/iso/er.html |publisher=United Nations Statistics Division |access-date=2026-10-29}}&lt;/ref&gt; | population_estimate_year = 2025 | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | GDP_PPP_per_capita = | GDP_nominal = 2.275 тэрбум ам.доллар орчим&lt;ref name=&quot;UNDataEritrea&quot;/&gt; | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_per_capita = | Gini_year = | Gini_change = | Gini = | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI_year = 2023 | HDI_change = | HDI = 0.503 | HDI_ref = &lt;ref&gt;{{cite web |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2025 |publisher=United Nations Development Programme |access-date=2026-10-29}}&lt;/ref&gt; | HDI_rank = | currency = [[Эритрей накфа|Накфа]] | currency_code = ERN | time_zone = [[Дорнод Африкийн Цаг|ДАЦ]] | utc_offset = +3 | time_zone_DST = - | utc_offset_DST = +3 | drives_on = баруун | calling_code = [[+291]] | cctld = [[.er]] | footnotes = | religion = [[Эритрей дэх шашин шүтлэг]] }}

[[Файл:Eritrea Train Mountain Tunnel.jpg|300px|thumb|Эритрейн уулархаг нутгийн төмөр зам]]

'''Эритрей''' ({{lang-en|Eritrea}}, [[Тигриня хэл|тигриня]]: {{Unicode|ኤርትራ}}, [[Араб хэл|араб]]: إرتريا), албан ёсоор '''Эритрей Улс''' нь [[Африк]] тивийн зүүн хойд хэсэгт, [[Африкийн эвэр]]ийн бүсэд орших улс юм. Баруун талаараа [[Судан]], өмнөд талаараа [[Этиоп]], зүүн өмнөд талаараа [[Жибути]] улстай хиллэдэг. Зүүн болон зүүн хойд талаараа [[Улаан тэнгис]]ээр хүрээлэгддэг бөгөөд далайн цаана [[Саудын Араб]] болон [[Йемен]] оршино. Эритрейн харьяанд [[Дахлак ольтриг]] болон Улаан тэнгисийн бусад арлууд багтдаг.

Эритрейн нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Асмара]] юм. Тус улсын газар нутаг нь далайн эргийн нам дор бүс, хуурай цөл, өндөрлөг тэгш тал, уул нуруудаас бүрдэнэ. Улаан тэнгисийн эрэгт байрладаг нь тус улсын худалдаа, тээвэр, бүс нутгийн аюулгүй байдалд стратегийн чухал ач холбогдолтой.

Эритрей нь олон хэл, соёл, шашны уламжлалтай улс юм. Хүн амын дийлэнх нь тигриня болон тигре хэлт бүлгүүдэд хамаардаг боловч афар, сахо, кунама, билин, бежа, нара, рашайда зэрэг бусад угсаатны бүлэг мөн амьдардаг. Үндсэн хуульд албан ёсны ганц хэл тогтоогоогүй бөгөөд олон хэл төрийн байгууллага, боловсрол, өдөр тутмын харилцаанд хэрэглэгддэг.&lt;ref name=&quot;MOI Eritrea&quot;/&gt;

Эритрей улс 1993 онд Этиопоос тусгаар тогтнолоо олон улсын хэмжээнд хүлээн зөвшөөрүүлсэн. Түүнээс хойш Исайас Афеверки ерөнхийлөгчийн албыг хашиж ирсэн бөгөөд улс даяар олон намын сонгууль явуулаагүй, улс төрийн эрх чөлөө болон иргэний эрхийн нөхцөл байдлын талаар олон улсын байгууллагууд шүүмжлэл илэрхийлсээр байна.&lt;ref name=&quot;HRW2026&quot;/&gt;

== Газар зүй ==

=== Байршил ба газар нутаг ===

Эритрей нь Африкийн зүүн хойд хэсэгт, Улаан тэнгисийн баруун эрэг дагуу оршдог. Хуурай газраар Судан, Этиоп, Жибути улстай хиллэдэг. Улаан тэнгисийн эргийн урт болон арлуудын байршил нь далайн тээвэр, загас агнуур, бүс нутгийн худалдаанд чухал үүрэгтэй.

Тус улсын газар зүйн гол бүсүүдийг дараах байдлаар ангилж болно.

'''Эргийн нам дор бүс:''' Улаан тэнгисийн дагуух халуун, хуурай уур амьсгалтай нутаг. [[Массава]] зэрэг боомтын хотууд энэ бүсэд оршино.
'''Төвийн өндөрлөг:''' Уул нуруу, өндөрлөг тэгш тал, тариалангийн бүсээс бүрдэх бөгөөд нийслэл Асмара энд байрладаг.
'''Баруун нам дор газар:''' Судантай хиллэх хэсгийн хуурай болон хагас хуурай бүс.
'''Өмнөд ба зүүн өмнөдийн цөллөг бүс:''' Хэт халуун, хур тунадас багатай бөгөөд зарим хэсэг нь Данакилийн хотгортой холбогдоно.
Эритрейн газар нутаг далайн түвшнээс дээш болон доош олон янзын өндөршилтэй. Өндөрлөг нутагт уур амьсгал харьцангуй сэрүүн байдаг бол эргийн болон нам дор бүсэд халуун, хуурай нөхцөл давамгайлдаг.

=== Уур амьсгал ===

Эритрейн уур амьсгал нь газар нутгийн өндөршил, далайгаас алслагдсан байдал, улирлын салхины нөлөөгөөр ялгаатай. Улаан тэнгисийн эрэг болон зүүн нам дор газар маш халуун, хуурай байдаг бол төвийн өндөрлөгт температур харьцангуй зөөлөн байна.

Хур тунадас нь бүс нутаг болон улирлаас хамааран ихээхэн өөрчлөгддөг. Зарим өндөрлөг бүсэд улирлын чанартай бороо ордог боловч нам дор нутгийн олон хэсэгт ган гачиг, усны хомсдол тогтмол тулгардаг. Ийм нөхцөл нь газар тариалан, мал аж ахуй, хүн амын усан хангамжид нөлөөлдөг.

=== Байгаль орчин ===

Усны нөөцийн хязгаарлагдмал байдал, бэлчээрийн доройтол, цөлжилт, ган гачиг нь Эритрейн байгаль орчны гол сорилтуудын нэг юм. Хөдөө аж ахуй болон мал аж ахуйгаас хамааралтай өрхийн амьжиргаа нь хур тунадасны хэлбэлзэлд мэдрэмтгий байдаг.

Улаан тэнгисийн эргийн шүрэн хад, далайн өвс ургамал, арлуудын экосистем нь биологийн олон янз байдлын хувьд чухал ач холбогдолтой. Эдгээр орчныг хамгаалах, далайн нөөцийг тогтвортой ашиглах нь загас агнуур болон аялал жуулчлалын урт хугацааны хөгжилтэй холбоотой.

== Түүх ==

=== Эртний үе ===

Өнөөгийн Эритрейн нутаг нь Африкийн зүүн хойд хэсэг болон Улаан тэнгисийн худалдааны сүлжээний нэг хэсэг байв. Улаан тэнгисийн эрэг нь Африкийн дотоод бүс нутгийг Арабын хойг, Газар дундын тэнгисийн ертөнцтэй холбодог худалдааны замын чухал хэсэг байсан юм.

Эртний үед энэ бүс нутаг нь [[Д'мт]] болон [[Аксумын хаант улс]] зэрэг улс төр, соёлын төвүүдтэй харилцаатай байжээ. Худалдаагаар дамжин бараа бүтээгдэхүүн, шашин, хэл, бичгийн уламжлал тархаж, нутгийн нийгэм, соёлын хөгжилд нөлөөлсөн байна.

=== Дундад зуун ба Османы үе ===

Дундад зууны үед Эритрейн нутаг нь Улаан тэнгисийн худалдааны зам, Африкийн эвэрийн улс төрийн өрсөлдөөнтэй нягт холбоотой байв. Эргийн боомтууд нь худалдаа, шашин, соёлын солилцооны төв болж, нутгийн олон бүлэг өөр өөр улс төрийн болон худалдааны сүлжээнд оролцож байжээ.

16 дугаар зуунаас Османы эзэнт гүрэн Улаан тэнгисийн зарим эргийн бүсэд нөлөөгөө тогтоож, Массава зэрэг боомтууд бүс нутгийн худалдаа, цэргийн бодлогод чухал байр суурь эзэлсэн.

=== Египет, Британи болон Италийн нөлөө ===

19 дүгээр зуунд Улаан тэнгисийн далайн замын стратегийн ач холбогдол нэмэгдсэнээр Египет, Османы эзэнт гүрэн, Европын улсуудын өрсөлдөөн Эритрейн нутагт хүчтэй нөлөөлжээ.

1869 онд [[Суэцийн суваг]] нээгдсэн нь Европ, Ази тивийг холбосон далайн тээврийн замыг богиносгож, Улаан тэнгисийн боомтуудын стратегийн ач холбогдлыг өсгөсөн. 19 дүгээр зууны сүүлээр Итали улс эргийн бүсэд эзэмшлээ тэлж, 1890 оны 1 дүгээр сарын 1-нд Эритрейг Италийн колони болгон албан ёсоор байгуулжээ.

Италийн колоничлолын үед Асмара болон бусад хотод шинэ зам, барилга байгууламж, төмөр зам, захиргааны байгууллагууд бий болсон. Гэвч колонийн засаг захиргаа нь улс төрийн эрх чөлөөг хязгаарлаж, нутгийн хүн амыг тэгш бус нийгэм, эдийн засгийн тогтолцоонд оруулсан байна.

1936 онд Эритрейг [[Италийн Зүүн Африк]] хэмээх колонийн бүтцэд нэгтгэв. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр 1941 онд Британийн цэрэг Италийн хүчнийг ялж, тус нутагт хяналтаа тогтоожээ.

=== НҮБ-ын холбооны шийдвэр ба Этиоптой нэгдсэн нь ===

Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа Эритрейн ирээдүйн улс төрийн статус олон улсын хэлэлцүүлгийн сэдэв болов. НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей 1950 онд 390 A (V) тогтоол баталж, Эритрейг Этиоптой холбооны хэлбэрээр нэгтгэх шийдвэр гаргасан байна.

1952 онд холбооны зохицуулалт хэрэгжиж эхэлсэн боловч дараагийн жилүүдэд Эритрейн өөртөө засах эрх хязгаарлагдаж, 1962 онд Этиопын эзэн хааны засаг захиргаа холбооны бүтцийг халжээ. Үүний дараа Эритрейг Этиопын нэг муж болгон нэгтгэсэн нь тусгаар тогтнолын хөдөлгөөнийг эрчимжүүлэх гол шалтгаануудын нэг болсон юм.

=== Тусгаар тогтнолын дайн ===

1961 оны 9 дүгээр сарын 1-нд Эритрейн тусгаар тогтнолын төлөөх зэвсэгт тэмцэл эхэлсэн гэж үздэг. Дараагийн хэдэн арван жилд Эритрейн чөлөөлөх хөдөлгөөнүүд Этиопын засгийн газрын эсрэг тулалдаж байв.

1970-аад онд Эритрейн тусгаар тогтнолын хөдөлгөөнүүдийн дотоод зөрчил, зохион байгуулалтын өөрчлөлт үргэлжилсэн. Улмаар [[Эритрейн ардын чөлөөлөх фронт]] гол зэвсэгт хөдөлгөөн болж, Этиопын засгийн газрын цэргүүдтэй урт хугацааны дайн өрнүүлжээ.

1991 онд Этиопын улс төрийн дэглэм унасны дараа Эритрейн чөлөөлөх хүчнүүд Асмара болон бусад чухал бүсэд хяналтаа тогтоосон. Ингэснээр тусгаар тогтнолын төлөөх дайны үндсэн үе шат дууссан байна.

=== Тусгаар тогтносон улс ===

1993 оны 4 дүгээр сард НҮБ-ын хяналт дор тусгаар тогтнолын санал асуулга явуулжээ. Санал өгсөн иргэдийн дийлэнх олонх нь тусгаар тогтнолыг дэмжсэн бөгөөд 1993 оны 5 дугаар сарын 24-нд Эритрей тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглав. Тус улс мөн оны 5 дугаар сарын 28-нд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]д гишүүнээр элссэн.

Тусгаар тогтносны дараа шинэ төрийн байгууллагууд байгуулагдаж, эдийн засгийг сэргээн босгох, дэд бүтэц хөгжүүлэх, үндэсний батлан хамгаалах тогтолцоог зохион байгуулах ажил эхэлжээ. Гэвч олон намын улс төрийн тогтолцоо бүрэлдээгүй бөгөөд 1997 онд батлагдсан үндсэн хууль бүрэн хэрэгжээгүй хэвээр үлдсэн.

=== Этиоптой хийсэн дайн ба дараагийн үе ===

1998–2000 онд Эритрей, Этиопын хооронд хилийн маргаанаас үүдэлтэй өргөн хэмжээний дайн өрнөв. Дайн нь олон хүний амь нас, эд хөрөнгө, эдийн засагт хохирол учруулсан бөгөөд хоёр улсын харилцаанд удаан хугацааны зөрчил үүсгэсэн.

2000 онд Алжирын хэлэлцээрээр дайныг зогсоох үндэс тавигдаж, хилийн маргааныг шийдвэрлэх олон улсын механизм бий болсон. Гэсэн хэдий ч хоёр улсын харилцаа олон жилийн турш хурцадмал хэвээр байлаа.

2018 онд Эритрей болон Этиопын удирдагчид энх тайван, хамтын ажиллагааг сэргээхээр тохиролцож, дипломат харилцаагаа хэвийн болгох алхмууд хийсэн. Гэвч бүс нутгийн аюулгүй байдал, хилийн асуудал, цэргийн оролцоотой холбоотой хүндрэлүүд бүрэн арилсангүй.

== Улс төр ==

=== Төрийн байгуулал ===

Эритрей нь ерөнхийлөгчийн засаглалтай, нэг намын тогтолцоотой улс юм. Ерөнхийлөгч [[Исайас Афеверки]] 1993 онд тусгаар тогтносноос хойш төрийн тэргүүнээр ажиллаж ирсэн.

1997 онд батлагдсан үндсэн хуульд төрийн эрх мэдлийн бүтэц, иргэдийн эрх, парламентын тогтолцооны үндсэн зарчмуудыг тусгасан боловч уг үндсэн хууль бүрэн хэрэгжээгүй. Улсын хэмжээнд олон намын сонгууль зохион байгуулаагүй бөгөөд эрх баригч Ардчилал ба шударга ёсны төлөөх ардын фронт нь зөвшөөрөгдсөн цорын ганц улс төрийн нам хэвээр байна.&lt;ref name=&quot;HRW2026&quot;/&gt;

=== Ерөнхийлөгч ба парламент ===

Ерөнхийлөгч нь төрийн тэргүүн бөгөөд гүйцэтгэх засаглалын гол эрх мэдлийг хэрэгжүүлдэг. Үндэсний Ассамблей нь хууль тогтоох байгууллагаар тодорхойлогддог боловч тусгаар тогтнолын дараах улс төрийн тогтолцоонд парламентын үйл ажиллагаа тогтмол явагдаагүй.

Төрийн байгууллагуудын эрх мэдлийн хуваарилалт, сонгуулийн тогтолцоо, шүүхийн хараат бус байдал зэрэг асуудал нь Эритрейн улс төрийн тогтолцооны талаархи олон улсын үнэлгээний гол сэдэв болдог.

=== Хүний эрх ба иргэний эрх чөлөө ===

Олон улсын хүний эрхийн байгууллагууд Эритрейд үзэл бодлоо илэрхийлэх, хэвлэл мэдээлэл, эвлэлдэн нэгдэх, шашин шүтэх эрх чөлөө хязгаарлагдмал байгааг удаа дараа мэдээлсэн. Мөн шүүхийн шийдвэргүй баривчлах, удаан хугацаагаар хорих, албадан цэргийн болон үндэсний алба хаалгахтай холбоотой асуудлуудыг шүүмжилдэг.&lt;ref name=&quot;HRW2026&quot;/&gt;

Үндэсний алба нь хуульд заасан хугацаатай боловч бодит амьдрал дээр олон хүний хувьд хугацаа нь тодорхойгүй үргэлжлэх тохиолдол гардаг гэж олон улсын байгууллагууд мэдээлдэг. Энэ нөхцөл байдал нь иргэдийн амьжиргаа, боловсрол, хөдөлмөр эрхлэлт, гадаад руу шилжин суурьших шийдвэрт нөлөөлж байна.

== Засаг захиргааны хуваарь ==

Эритрей нь зургаан засаг захиргааны бүс буюу ''зоба''-д хуваагддаг. Эдгээр нь төв засаг захиргааны бодлогыг орон нутагт хэрэгжүүлэх үндсэн нэгж юм.

Үүнд:

[[Ансеба]]
[[Дебуб]]
[[Дебубави Кэй-Бахри]]
[[Гаш-Барка]]
[[Маакэл]]
[[Сэмиэн-Кэй-Бахри]]
Эдгээр бүс нь хүн амын нягтрал, уур амьсгал, эдийн засгийн үйл ажиллагаа, дэд бүтцийн хөгжлөөрөө ялгаатай. Асмара хот нь Маакэл бүсэд оршдог бөгөөд улсын улс төр, боловсрол, худалдааны гол төв юм. Массава болон Ассаб нь Улаан тэнгисийн эргийн боомт, худалдааны чухал хотуудын тоонд ордог.

== Хүн ам ==

=== Хүн амын тоо ба тархалт ===

Эритрейн хүн амын нийт тооны талаарх тооцоолол эх сурвалж бүрд ялгаатай байдаг. НҮБ-ын 2025 оны статистикт хүн амыг ойролцоогоор 3.6 сая гэж тооцсон бол зарим бусад байгууллагын үнэлгээ 6 саяас дээш тоо гаргадаг.&lt;ref name=&quot;UNDataEritrea&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CIAEritrea2025&quot;&gt;{{cite web |title=Eritrea |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/eritrea/ |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=2025-10-29}}&lt;/ref&gt; Тус улс орчин үеийн албан ёсны хүн амын тооллогыг нийтэд нээлттэй байдлаар явуулаагүй тул хүн амын бодит тоог нарийн тогтооход хүндрэлтэй.

Хүн ам нь төвийн өндөрлөг болон хот суурин газруудад харьцангуй төвлөрсөн. Асмара нь хамгийн том хот бөгөөд төрийн байгууллага, боловсрол, худалдаа, үйлчилгээний гол төв юм. Массава, Керен, Мэндэфэра, Ассаб зэрэг хотууд бүс нутгийн худалдаа, тээвэр, захиргааны үүрэгтэй.

Хөдөө орон нутагт амьдардаг хүмүүсийн олонх нь газар тариалан, мал аж ахуй, загас агнуур болон бусад анхан шатны үйлдвэрлэлээр амьжиргаагаа залгуулдаг.

=== Угсаатны бүлгүүд ===

Эритрей нь олон угсаатны бүлэгтэй. Тэдгээрийн дунд:

[[Тигриня үндэстэн|Тигриня]]
[[Тигре үндэстэн|Тигре]]
[[Сахо үндэстэн|Сахо]]
[[Афар үндэстэн|Афар]]
[[Кунама ястан|Кунама]]
[[Билин үндэстэн|Билин]]
Бежа
[[Нара ястан|Нара]]
[[Рашайда]]
зэрэг бүлгүүд багтана.

Угсаатны бүлгүүд нь хэл, шашин, аж ахуй, уламжлал, суурьшлын бүсээрээ ялгаатай. Зарим бүлэг нь өндөрлөгийн газар тариалан эрхэлдэг бол зарим нь мал аж ахуй, нүүдлийн амьдрал, далайн эргийн худалдаатай холбоотой уламжлалтай.

Угсаатны бүлгүүдийн эзлэх хувийн жингийн талаарх мэдээлэл нь ихэвчлэн тооцоололд тулгуурладаг бөгөөд албан ёсны хүн амын тооллогоор баталгаажсан сүүлийн үеийн үзүүлэлт биш юм.

=== Хэл ===

Эритрейд афразийн хэлний бүлэгт хамаарах олон хэл хэрэглэгддэг. Үүнд тигриня, тигре, араб, афар, сахо, бежа, билин, кунама, нара зэрэг хэл багтана.

Тус улсын үндсэн хуульд ганц албан ёсны хэл тогтоогоогүй. Төрийн мэдээлэлд тигриня, араб, англи хэл өргөн хэрэглэгддэг бөгөөд англи хэл нь боловсролын зарим шатанд чухал үүрэгтэй. Хэлний хэрэглээ нь бүс нутаг, угсаатны бүлэг, боловсролын орчноос хамаарч ялгаатай.

Тигриня хэл нь төвийн өндөрлөг болон Асмара орчмын олон хүний өдөр тутмын харилцааны гол хэл юм. Тигре хэл нь баруун болон хойд бүсийн зарим бүлгийн дунд хэрэглэгддэг. Афар, сахо, кунама болон бусад хэл нь тухайн бүлгүүдийн соёлын өв, уламжлалыг хадгалахад чухал үүрэгтэй.

=== Шашин ===

Эритрейд [[Христийн шашин]] болон [[Ислам]] голлон шүтэгддэг. Христийн шашны дотор [[Эритрейн үнэн алдартны сүм]], Ромын католик болон протестант урсгалууд байдаг. Лалын шашинтнуудын дийлэнх нь суннит урсгалд хамаардаг.

Шашны уламжлал нь бүс нутаг, угсаатны бүлэг, гэр бүлийн түүхтэй холбоотойгоор ялгаатай. Шашны баяр, мацаг, мөргөл, гэр бүлийн ёслолууд нь нийгмийн амьдралд чухал байр суурь эзэлдэг.

Төрөөс шашны байгууллагуудад бүртгэлийн шаардлага тавьдаг бөгөөд шашин шүтэх эрх чөлөөний бодит хэрэгжилт, бүртгэлгүй шашны бүлгүүдийн нөхцөл байдлын талаар олон улсын байгууллагууд санаа зовниж ирсэн.&lt;ref&gt;{{cite web |title=2025 Annual Report: Eritrea |url=https://www.uscirf.gov/sites/default/files/2025-04/Eritrea%202025%20USCIRF%20Annual%20Report.pdf |publisher=United States Commission on International Religious Freedom |access-date=2026-10-29}}&lt;/ref&gt;

== Эдийн засаг ==

=== Ерөнхий байдал ===

Эритрейн эдийн засаг нь газар тариалан, мал аж ахуй, уул уурхай, загас агнуур, худалдаа болон төрийн үйлчилгээ зэрэг салбараас бүрддэг. Эдийн засгийн бүтэц нь байгалийн нөхцөл, дэд бүтцийн хүртээмж, гадаад худалдаа, төрийн бодлогоос ихээхэн хамаардаг.

НҮБ-ын статистикийн мэдээллээр 2025 оны нэрлэсэн дотоодын нийт бүтээгдэхүүнийг ойролцоогоор 2.275 тэрбум америк доллар гэж тооцсон байдаг. Гэхдээ Эритрейн эдийн засгийн мэдээлэл бүрэн, тогтмол шинэчлэгддэггүй тул олон улсын байгууллагуудын тооцоолол болон бодит үзүүлэлтүүдийн хооронд зөрүү гарч болно.&lt;ref name=&quot;UNDataEritrea&quot;/&gt;

=== Хөдөө аж ахуй ба мал аж ахуй ===

Хөдөө аж ахуй нь Эритрейн хүн амын амьжиргаанд чухал үүрэгтэй. Тариалангийн гол бүтээгдэхүүнд сорго, шар будаа, улаан буудай, арвай, буурцагт ургамал болон хүнсний ногоо багтана. Зарим бүсэд жимс, тосны ургамал болон бусад таримал ургуулдаг.

Мал аж ахуй нь үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөхөд тулгуурладаг. Хуурай болон хагас хуурай бүсэд мал сүрэг нь хүнсний хангамж, өрхийн орлого, орон нутгийн худалдаанд чухал ач холбогдолтой.

Хур тунадасны хэлбэлзэл, ган гачиг, усалгааны хязгаарлагдмал боломж нь газар тариалангийн бүтээмжид нөлөөлдөг. Иймээс усны менежмент, хөрсний хамгаалалт, хуурай нөхцөлд тохирсон тариалангийн арга нь эдийн засгийн тогтвортой хөгжилд чухал юм.

=== Уул уурхай ===

Эритрейд алт, зэс, цайр болон бусад ашигт малтмалын орд байдаг. Уул уурхайн салбар нь экспортын орлого олох боломжтой боловч олборлолтын хэмжээ, олон улсын зах зээлийн үнэ, дэд бүтэц, хөрөнгө оруулалтын нөхцөлөөс хамаардаг.

Уул уурхайн төслүүдийн хөгжил нь ажлын байр, тээвэр, эрчим хүчний дэд бүтцэд нөлөөлөх боломжтой. Үүний зэрэгцээ байгаль орчны хамгаалалт, хөдөлмөрийн нөхцөл, орон нутгийн иргэдийн эрх ашгийг харгалзан үзэх шаардлагатай.

=== Загас агнуур ба далайн нөөц ===

Улаан тэнгисийн урт эрэг, арлууд нь Эритрейд загас агнуур болон далайн нөөц ашиглах боломж олгодог. Загас, далайн бусад бүтээгдэхүүн нь дотоодын хүнсний хангамж болон экспортын орлогын боломжит эх үүсвэр юм.

Гэвч далайн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл нь боомтын байгууламж, хөргөлтийн агуулах, тээвэр, зах зээлд нэвтрэх боломж зэрэг хүчин зүйлээс хамаардаг. Далайн экосистемийг хамгаалах, нөөцийг хэт ашиглахаас сэргийлэх нь урт хугацааны хөгжилд чухал.

=== Гадаад худалдаа ===

Эритрейн гадаад худалдаанд уул уурхайн бүтээгдэхүүн, хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн болон импортын хүнс, түлш, машин тоног төхөөрөмж чухал байр суурь эзэлдэг. Улаан тэнгисийн эргийн боомтууд нь олон улсын худалдаа, тээврийн гол гарц болдог.

Эдийн засгийн өсөлтөд гадаадын хөрөнгө оруулалт, олон улсын санхүүгийн харилцаа, бүс нутгийн тогтвортой байдал нөлөөлдөг. Худалдааны статистик болон хөрөнгө оруулалтын мэдээлэл хязгаарлагдмал байдаг нь тус улсын эдийн засгийг харьцуулахад хүндрэл үүсгэдэг.

== Дэд бүтэц ==

=== Тээвэр ===

Эритрейн тээврийн гол төрөлд авто зам, төмөр зам, далайн тээвэр болон агаарын тээвэр орно. Асмара нь улсын гол тээврийн зангилаа бөгөөд төвийн өндөрлөгийг эргийн боомтуудтай холбодог.

Эритрейн төмөр замын түүх нь Италийн колонийн үеэс эхтэй. Асмараг Массавагийн боомттой холбох төмөр зам нь уулын нарийн зам, гүүр, хонгил зэрэг инженерийн байгууламжаараа онцлог юм. Төмөр замын зарим хэсгийг сэргээн засварласан боловч өнөөгийн ашиглалт нь хязгаарлагдмал.

Авто зам нь хот, суурин газрууд болон хөдөө орон нутгийг холбох үндсэн хэрэгсэл юм. Замын чанар, улирлын нөхцөл, түлшний хүртээмж нь тээврийн үйлчилгээний найдвартай байдалд нөлөөлдөг.

=== Далайн боомт ===

[[Массава]] болон [[Ассаб]] нь Эритрейн Улаан тэнгисийн эрэгт байрлах гол боомтууд юм. Массава нь нийслэл болон төвийн өндөрлөгтэй харьцангуй ойр байрладаг бол Ассаб нь өмнөд эргийн худалдаа, тээврийн боломжийг бүрдүүлдэг.

Эдгээр боомт нь импорт, экспорт, загас агнуур, далайн тээвэрт ач холбогдолтой. Боомтын хүчин чадал, авто замын холболт, гаалийн үйл ажиллагаа нь тус улсын худалдааны өрсөлдөх чадварт нөлөөлдөг.

=== Эрчим хүч ба холбоо ===

Эритрейн эрчим хүчний хангамжид уламжлалт түлш болон цахилгаан эрчим хүчний эх үүсвэрүүд оролцдог. Зарим бүс нутагт цахилгаан эрчим хүчний хүртээмж хязгаарлагдмал хэвээр байдаг тул эрчим хүчний дэд бүтэц хөгжүүлэх нь чухал асуудал юм.

Нарны эрчим хүчний боломж нь тус улсын нарлаг, хуурай уур амьсгалтай холбоотой. Сэргээгдэх эрчим хүчийг хөгжүүлэх нь алслагдсан суурин газрын цахилгаан хангамжийг сайжруулахад туслах боломжтой.

Харилцаа холбооны салбарт утас, радио, телевиз болон интернетийн үйлчилгээ ашиглагддаг боловч үйлчилгээний хүртээмж, интернэтийн эрх чөлөө, мэдээллийн орчны талаар олон улсын байгууллагууд шүүмжлэл гаргаж ирсэн.

== Боловсрол ==

Эритрейн боловсролын тогтолцоо нь бага, дунд болон дээд боловсролын байгууллагуудаас бүрддэг. Боловсролын хүртээмжийг нэмэгдүүлэх, бичиг үсэг тайлагдалтыг сайжруулах, алслагдсан бүсийн хүүхдүүдийг сургуульд хамруулах нь төрийн бодлогын чухал зорилтуудын нэг юм.

Сургалтын хэл нь бүс нутаг, боловсролын шатнаас хамааран өөр өөр байж болно. Тигриня, араб болон англи хэл нь боловсролын орчинд чухал байр суурь эзэлдэг.

Дээд боловсролын байгууллагууд нь багш бэлтгэх, эрүүл мэнд, хөдөө аж ахуй, инженерчлэл болон бусад салбарын мэргэжилтэн бэлтгэхэд чиглэдэг. Гэсэн хэдий ч боловсролын санхүүжилт, мэргэжлийн сургалт, ажил эрхлэлттэй уялдах байдал зэрэг асуудал хэвээр байна.

== Соёл ==

=== Хэл, уламжлал ба нийгмийн амьдрал ===

Эритрейн соёл нь Африкийн эвэрийн нутгийн уламжлал, Улаан тэнгисийн худалдаа, Этиопын өндөрлөгийн соёл, Арабын хойгтой харилцаж ирсэн түүхийн нөлөөг агуулдаг.

Угсаатны бүлгүүд бүр өөрийн хэл, хөгжим, бүжиг, хувцас, хоол, гэр бүлийн ёслолын уламжлалтай. Хурим, шашны баяр, ургац хураалт, нутгийн олон нийтийн арга хэмжээ нь соёлын өвийг үе дамжуулан хадгалахад чухал үүрэгтэй.

=== Хөгжим ба бүжиг ===

Эритрейн хөгжим нь олон хэл, угсаатны бүлгийн уламжлалыг тусгадаг. Тигриня болон тигре хэлээр дуулах уламжлалт дуунууд, ардын бүжиг, бөмбөр болон чавхдаст хөгжмийн зэмсгүүд нь баяр ёслол, олон нийтийн арга хэмжээнд хэрэглэгддэг.

Орчин үеийн хөгжимд уламжлалт хэмнэл, Африкийн поп хөгжим болон олон улсын хөгжмийн чиглэлүүд нөлөөлдөг. Гадаадад амьдардаг Эритрейчүүдийн нийгэмлэгүүд мөн үндэсний хөгжим, хэл, соёлын уламжлалыг хадгалахад хувь нэмэр оруулдаг.

=== Хоол хүнс ===

Эритрейн хоолны соёл нь газар тариалан, мал аж ахуй болон Улаан тэнгисийн эргийн хүнсний бүтээгдэхүүнтэй холбоотой. Түгээмэл хүнсэнд сорго, шар будаа, буурцагт ургамал, мах, загас, хүнсний ногоо орно.

Тигриня хэлт бүсийн хоолонд исгэлэн хөрөнгөөр хийсэн хавтгай талх, халуун ногоотой шөл, ногоо болон махан хоол түгээмэл байдаг. Кофе уух ёслол нь нийгмийн харилцаа, зочломтгой заншлын нэг хэсэг юм.

== Аялал жуулчлал ==

Эритрей нь түүхэн архитектур, колонийн үеийн барилга байгууламж, уулын байгаль, Улаан тэнгисийн эрэг болон арлуудаараа аялал жуулчлал хөгжүүлэх боломжтой.

=== Асмара ===

[[Асмара]] нь Италийн колонийн үеийн модернист архитектур, хот төлөвлөлт, олон нийтийн барилга байгууламжаараа алдартай. Хотын модернист архитектурын өв нь 2017 онд [[ЮНЕСКО]]-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгэгдсэн.

Асмарагийн барилга байгууламж, өргөн гудамж, нийтийн талбай, кино театр, сүм хийдүүд нь 20 дугаар зууны хот байгуулалтын түүхийг харуулдаг. Энэ өвийг хамгаалах, сэргээн засварлах нь хотын соёлын өвийн менежментийн чухал хэсэг юм.

=== Дахлак ольтриг ===

[[Дахлак ольтриг]] нь Улаан тэнгисийн эрэгт орших олон арлаас бүрдэнэ. Арлуудын эргэн тойронд шүрэн хад, далайн төрөл бүрийн амьтан, ургамал байдаг тул далайн биологийн олон янз байдал, загас агнуурын хувьд чухал ач холбогдолтой.

Энэ бүс нь усан доорх аялал, байгаль ажиглах, түүхэн далайн худалдааны замыг судлах боломжтой боловч тээвэр, үйлчилгээний хүртээмж болон байгаль хамгааллын шаардлагаас шалтгаалан аялал жуулчлалын хөгжил хязгаарлагдмал байдаг.

== Олон улсын харилцаа ==

Эритрей нь 1993 онд тусгаар тогтносныхоо дараа НҮБ болон Африкийн бүс нутгийн байгууллагуудын гишүүн болсон. Тус улсын гадаад бодлогод үндэсний бүрэн эрхт байдал, бүс нутгийн аюулгүй байдал, Улаан тэнгисийн стратегийн байр суурь чухал нөлөө үзүүлдэг.

Этиоптой хийсэн энх тайвны хэлэлцээрийн дараа хоёр улсын дипломат харилцаа тодорхой хэмжээнд сэргэсэн боловч хил, аюулгүй байдал болон бүс нутгийн зөрчилтэй холбоотой асуудлууд үргэлжилсээр байна. Судан, Жибути болон Улаан тэнгисийн эргийн бусад улстай харилцах харилцаа нь худалдаа, шилжилт хөдөлгөөн, далайн аюулгүй байдлын хүрээнд чухал ач холбогдолтой.

Эритрейн гадаад харилцаанд хүний эрх, улс төрийн оролцоо, цэргийн алба, дүрвэгсдийн асуудал мөн анхаарал татдаг. Олон улсын байгууллагууд эдгээр асуудлыг тус улсын дотоод бодлого болон бүс нутгийн тогтвортой байдалтай холбон авч үздэг.

== Мөн үзэх ==

[[Эритрейн тусгаар тогтнолын дайн]]
[[Эритрейн төрийн тэргүүний жагсаалт]]
[[Эритрей дэх шашин шүтлэг]]
[[Африкийн эвэр]]
[[Улаан тэнгис]]
[[Аксумын хаант улс]]
== Эшлэл == {{Reflist}}
{{Африк}} {{Хөтлөгч мөр Африкийн Холбоо}} {{Stub}}

[[Ангилал:Эритрей| ]] [[Ангилал:Африкийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:1993 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>i7erb14gmycjwcsjukv3f7oihle21bm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хидан Улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20570</id>
    <revision>
      <id>874517</id>
      <parentid>837225</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T09:34:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57668-44</username>
        <id>108610</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>874517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60168" sha1="tcctn9q4cbarvkcf9c8sjaxz8uuhg06" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| native_name            = [[File:契丹國.png|70px|&quot;хятан Улс&quot;]] / {{nobold|{{lang|zh-Hant|契丹國|nocat=true}}}}&lt;hr /&gt;Их Ляо&lt;br /&gt;{{nobold|{{lang|zh-Hant|大遼|nocat=true}}}}
| conventional_long_name = Кидан Гүрэн
| common_name            = Ляо
| era                    = [[Азийн түүх#Дундад зуун|Дундад зууны Ази]]
| status                 = Эзэнт гүрэн
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| year_start             = 916
| year_end               = 1125|
| year_exile_start       = 
| year_exile_end         = |
| event_pre              = [[Амбагян]] Хиданчуудын хан болов
| date_pre               = 907
| event_start            = Амбагян [[Хуанди|Тэнгэрийн эзэн хаан]] цолыг авав
| date_start             = 
| event_end              = [[Елюй Яньши]] хаан Алтан улсад олзлогдов
| date_end               = |
| event1                 = &quot;Их Ляо&quot; нэрийг авав
| date_event1            = 947
| event2                 = [[Чаньюанийн гэрээ]]г Сүн улстай байгуулав
| date_event2            = 1005
| event3                 = [[Алтан улс]] үүсэв
| date_event3            = 1114–1115
| event_post             = [[Хар Хидан|Баруун Ляо]] улс байгуулагдав
| date_post              = 1124|
| p1                     = Киданчууд
| p2                     = Тан улс
| p3                     = Енисейн киргиз
| p4                     = Хожуу Жинь (936-947){{!}}Хожуу Жинь
| p5                     = Татабууд
| p6                     = Шивэй
| p7                     = Бохай улс
| p8                     = Зүбү
| p9                     = Харлуг
| s1                     = Алтан улс
| s2                     = Умард Ляо улс
| s3                     = Тангуд улс
| s4                     = Хар Хидан{{!}}Баруун Ляо
| s5                     = Хамаг Монгол
| s6                     = Кочо|
| image_map              = {{Location map+
|Киданчууд
| width=300  &lt;!--  DO NOT CHANGE MAP SIZE (300) AS THIS WILL DISPLACE THE LABELS  --&gt;
| float = center
| border  =none
| nodiv   = 1
| mini    = 1
| relief  = yes
| places  = 
{{Annotation|55|55|[[Хар ханы улс|&lt;span style=&quot;color:#4F311CFF&quot;&gt;ХАР ХАНЫ&lt;br&gt;ХАНЛИГ&lt;/span&gt;]]|text-align=center|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6.5|color=#000000}}
{{Annotation|30|35|[[Куман-Кипчакийн холбоо|&lt;span style=&quot;color:#4F311CFF&quot;&gt;КУМАН-КИПЧАК&lt;/span&gt;]]|text-align=center|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6.5|color=#000000}}
{{Annotation|175|50|[[Хидан Улс|&lt;span style=&quot;color:#4F311CFF&quot;&gt;ХИДАНЫ ЭЗЭНТ ГҮРЭН&lt;/span&gt;]]|text-align=center|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
{{Annotation|155|20|[[Киргизүүд|&lt;span style=&quot;color:#4F311CFF&quot;&gt;''Киргизүүд''&lt;/span&gt;]]|text-align=center|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}}
{{Annotation|195|90|[[Сүн улс|&lt;span style=&quot;color:#4F311CFF&quot;&gt;СҮН&lt;br&gt;УЛС&lt;/span&gt;]]|text-align=center|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6.5|color=#000000}}
{{Annotation|270|05|[[Ляо улс|&lt;span style=&quot;color:#4F311CFF&quot;&gt;1000&lt;/span&gt;]]|text-align=center|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=10|color=#000000}}
{{Annotation|130|60|[[Кочо улс|&lt;span style=&quot;color:#4F311CFF&quot;&gt;КОЧО&lt;/span&gt;]]|text-align=center|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6.5|color=#000000}}
{{Annotation|100|73|[[Хотаны хаант улс|&lt;span style=&quot;color:#4F311CFF&quot;&gt;ХОТАН&lt;/span&gt;]]|text-align=center|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6.5|color=#000000}}
{{Annotation|45|80|[[Газнавид|&lt;span style=&quot;color:#4F311CFF&quot;&gt;ГАЗНАВИДЫН&lt;br&gt;ЭЗЭНТ ГҮРЭН&lt;/span&gt;]]|text-align=center|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6.5|color=#000000}}
{{Annotation|5|85|[[Буид улс|&lt;span style=&quot;color:#4F311CFF&quot;&gt;БУИДУУД&lt;/span&gt;]]|text-align=center|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6.5|color=#000000}}
{{Annotation|83|130|[[Баруун Чалукьягийн эзэнт гүрэн|&lt;span style=&quot;color:#4F311CFF&quot;&gt;БАРУУН&lt;br&gt;ЧАЛУКЬЯ&lt;/span&gt;]]|text-align=center|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=5|color=#000000}}
{{Annotation|110|110|[[Пала|&lt;span style=&quot;color:#4F311CFF&quot;&gt;ПАЛАГИЙН&lt;br&gt;ЭЗЭНТ ГҮРЭН&lt;/span&gt;]]|text-align=center|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6.5|color=#000000}}
{{Annotation|273|162|[[Template:Continental Asia in 900 CE|&lt;span style=&quot;color:#4F311CFF&quot;&gt; ◁  &lt;/span&gt;]] [[Template:Continental Asia in 1100 CE|&lt;span style=&quot;color:#4F311CFF&quot;&gt;  ▷ &lt;/span&gt;]]|text-align=center|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=12|color=#000000}}
| caption=
}}
| image_map_caption      = Ляо улс (Хидан улс) болон Азийн томоохон улсууд {{circa|1000}}.
| image_map2             = Kidan - Mongolian National Atlas 2009.jpeg
| image_map2_caption     = Хиданы аймгууд, {{Circa|1111}}|&lt;!-- DO NOT LINK SHANGJING, THE MODERN CITY IS NOT THE SAME ONE AS THE LIAO DYNASTY CAPITAL --&gt;
| image_map2_size        = 300
| capital                = [[Баарин зүүн хошуу|Шаньжин]] (Линьхуан)&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| capital_exile          = &lt;!-- If status=&quot;Exile&quot; --&gt;|
| common_languages       = [[Кидан хэл|Кидан]], [[Хятад хэл]], Зүрчид хэл
| religion               = Олонх:{{plainlist|
* [[Буддын шашин|Буддизм]]
* {{nowrap|Киданы уламжлалт [[анимизм]]}}
}}
| currency               = &lt;!-- SOURCE? [[Ancient Chinese coinage|Cast metal coins]]--&gt;Ихэвчлэн нүүдэлчин газар [[бартер]],  [[Мөнгө (Хятад зоос)|зоосон мөнгө]] өмнөд аймгуудад.|
| leader1                = [[Амбагян|Тайзү]]
| year_leader1           = 907–926
| leader2                = [[Яогу|Tайзун]]
| year_leader2           = 926–947
| leader3                = [[Елюй Уюй|Шизун]]
| year_leader3           = 947–951
| leader4                = [[Елюй Жин|Музун]]
| year_leader4           = 951–969
| leader5                = [[Елюй Шянь|Жиньзун]]
| year_leader5           = 969–982
| leader6                = [[Елюй Вэньшүнү|Шэньзун]]
| year_leader6           = 982–1031
| leader7                = [[Елюй Жигу|Шиньзун]]
| year_leader7           = 1031–1055
| leader8                = [[Елюй Хунжи|Даозун]]
| year_leader8           = 1055–1101
| leader9                = [[Елюй Яньши|Тянь Зуо]]
| year_leader9           = 1101–1125
| title_leader           = Эзэн хаан
| legislature            = 
| stat_year1             = 947 тоо.&lt;ref&gt;Turchin, Adams, and Hall (2006), 222.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rein Taagepera (September 1997). &quot;Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia&quot;. International Studies Quarterly 41 (3): 475–504.&lt;/ref&gt;
| stat_area1             = 2,600,000
| stat_year3             = peak
| stat_pop3              = 
| footnotes              = 
| demonym                = [[Киданчууд]]
| area_km2               = 
| area_rank              = 
| GDP_PPP                = 
| GDP_PPP_year           = 
| HDI                    = 
| HDI_year               = 
| today                  = {{plainlist|
*[[Хятад]]
*[[Монгол]]
*[[Умард Солонгос]]
*[[Орос]]}}
}}
{{Хятадын түүх |BC = 1 }}
{{Монголын түүх}}

'''Хидан Улс'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://catalog.msue.edu.mn/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=71307 |title=Монголын эртний түүх судлал Ред Далай Ч. |access-date=2022-07-27 |archive-date=2022-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220727234145/https://catalog.msue.edu.mn/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=71307 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; буюу бүрнээрээ Ляо Улс, X-XII зууны үеийн Зүүн хойд Азид оршин тогтнож байжээ. '''[[Киданчууд|Кидан Монголчууд]]''' нь анх [[Лууха гол]]ын баруун талаар, [[Шар мөрөн (Өвөр Монгол)|Шар мөрний]] умард саваар (Ордосын [[Шар мөрөн]] биш) нутаглаж байсан бололтой бөгөөд яваандаа Шар тэнгисийн эрэг хүртэлх нутагт тархан суужээ. Тэд [[Сяньби]] нарын адил [[дорнод ху]] нарын удам байсан ба тэдний ихэнх нь өнөөгийн Монгол нутагт төвлөн сууж байгаагүй ч 923 оноос [[Алтайн нуруу|Алтайгаас]] зүүн тийш [[Хэрлэн гол]]ын хойт бие хүртэл нутгаа тэлж соёл, түүхийн олон зүйл дурсгал Монгол нутагт үлдээжээ.

== Угсаа гарал ==
[[Киданчууд|Кидан үндэстэн]] уг удмын хувьд [[дунху]] аймгийн [[сяньби]] нараас гаралтай учир удам гарвалын хувьд өвөг [[Монгол]]чууд гэж үздэг. Хэл судлалын талаар хийсэн судалгаагаар ч монгол хэлтэн байсан нь нотлогдсон. Кидан нарын 100 үг тутмаас 70 нь Монгол үг байдаг. Жишээ нь: Боули-Боол, шава-шувуу, ике-их, найхэ-нохой, толи-туулай гэх мэт. Тан улсын сударт Кидан нарын аж ахуй, үг хэл зан заншил нь Монголын [[шивэй]] нартай адил гэсэн байдаг. [[Антропологи]]йн судалгаагаар Монгол төрхтөн болохыг нь судалжээ. Кидан нар MЭ IV зууны үеэс түүхэнд тэмдэглэгдэх болжээ.

== Түүх==
=== Кидан аймгийн холбоо ===
Киданчуудын дунд овгийн байгуулал задарч цэргийн ардчиллын шатанд шилжих үйл явц явагдаж байжээ. Тухайлбал: III-IV зууны үед овгийн ахлагч болон найман аймаг холбооны тэргүүлэгчийг сонгож Да-Хэ гэж нэрлэдэг, тэр нь бусад долоон аймгийн тэргүүлэгчдийг захирдаг бөгөөд гэрийх нь өмнө туг хэнгэрэг байрлуулдаг байжээ. Энэхүү Да-хэ гэдэг нэр нь цаашдаа эрх барих овог аймгийн нэр болсон байна.

 Кидан нар
 * Хэв хуулиар нийгмийн амьдралыг зохицуулдаг.
 * Хүрээ нүүдэл хийдэг
 * Овог дотрооо гэрлэхийг цээрлэдэг байсан нь овгийн ёст байдлыг илрэл байв.

V зууны сүүлчийн хагасаас VII зууны эхэн хүртэл [[Тоба]]гийн [[Тоба Вэй|Их Вэй улс]] ба [[Түрэг]]ийн хаант улсын харьяанд байжээ. [[Сяньби]]йн олон аймгийн нэг нь [[Шар мөрөн]], [[Лууха гол]] орчмоор нутаглах болсон нь [[Кидан үндэстэн|Киданчууд]] байлаа. Харин 648 онд [[Нанхиад]]ын Тан улсад дагаар орж 682 он хүртэл түүний харьяанд найман муж болон захирагдаж байв. Кидан аймгууд Нанхиад-ын [[Тан улс|Тан (618-907) он]] улс болон [[Түрэг]] ийн захиргаанд орж зарим үед биеэ даасан байдлаа хадгалан оршин тогтнож байв. 699 онд Түрэгт эзлэгдэн харьяалагдах болсон боловч харьцангуй биеэ даасан байдалтай байв. Энэ үеэс кидан нарын дунд төр улсын эх үүсгэл тавигдсан байна. 

Тухайлбал: Торгон цэрэг, Харцгай цэрэг гэсэн 2 төрлийн цэрэг эртэй болсон, сайн, түшмэл, зонхилогчид зэрэг албан тушаал бий болсон, албаны хэрэгт уналга, хөсөг залгуулах үүрэгтнүүд бий болж түүгээр мөнгөн, модон, загасны дүрсэн пайзтан түшмэлүүд &quot;зар&quot; бичигтэй зорчиж байв. Пайзны бичиг нь &quot;угтуул&quot; гэсэн үгтэй бол цэрэг дайчлах хэргээр явдаг, &quot;довтлон морилох&quot; гэсэн үгтэй бол алба татвар хураагч нар байдаг байв. 

 Газар эдэлбэрийн хуультай болж, газрыг
 # Язгуурын эдэлбэр газар
 # Тариа ногооны
 # Бэлчээрийн
 # Ан гөрөөний
 # Хүүр оршуулгын гэсэн хэлбэрүүдээр эзэмшүүлэх болсон.

Албан татвар нь Боомтын, Давсны, Архины онцгой албан татвар гэх мэт нэртэй байв.

Нанхиад айл өрхийг &quot;олзлогдогсод&quot; гэдэг, [[Монгол улс]] ын биш нүүдэлчдийг &quot;буруу хэлтэй&quot; гэдэг байлаа. Нанхиадуудаас торго, бөс даавуу, цай, эм тан, цагаан хүдэр, цагаан шаазгайгаар алба авдаг байжээ. Үүнийгээ &quot;алба&quot; гэдэг, гар урчуудаас &quot;түрээс&quot;, худалдаачдаас худалдааны &quot;гааль&quot; хэмээн нэрлэдэг байв. Хууль цаазын түшмэлтэй болж ялт хүнийг газар гянданд хорих болсон.

=== Улс болох === 
VIII зууны дунд үеэс Киданууд аль нэг улсад харьяалагдахаа больж гадаад байдлаа бэхжүүлэн хүчирхэгжиж 8 аймаг 38 болтлоо өссөн байв. Энэ үед Киданчууд тэргүүнээ [[хан]] гэх болжээ. Киданчууд VIII-IX зууны үед олзны хүнийг боол болгож аж ахуйн ажилд ашигладаг байв. 907 онд Елюй овгийн [[Амбагян]] ханд өргөмжлөгдсөнөөр улсаа Хидан гүрэн гэж нэрлэснээр язгууртны эрх мэдэл нэмэгдэж, засаг төрийн байгууллагууд байгуулагдсан ба нүүдэлчин иргэдээ захирах умард өмнөд гэсэн хоёр хэсэгт хуваан захирчээ. 

Энэ үеийн Нанхиад орон &quot;[[Таван улс, арван ванлигийн үе|Таван ус, арван ханлиг-ийн үе]]&quot; хэмээн нэрлэгдсэн төр засаглалтай байсан боловч Кидан нарыг хүчирхэгжихэд саад хийж чадсангүйгээр барахгүй Нанхиадын урвагч түшмэлүүд Киданы язгууртнуудад зулгуйдан нөлөөлж, Киданы төр ёсоо бэхжүүлэхэд түлхэж болжээ. Тухайлбал [[Хань Яньхуй]] гэгч Амбагян ханы албан ёсны зөвлөгч нь болж хот байгуулах, орд харш цоглох, суурьшмал иргэдэд газар олгож тариа тариулах, цааз хууль, түшмэдийн зэрэг дэв тогтоох хэрэгт тус дэм үзүүлжээ. Амбагян хан 907 оноос хойш нийт есөн жил [[төр]] барьж Киданы ханг гурван жилд нэг удаа сонгох цаг хугацааг зөрчөөд зогсоогүй хан ширээг залгамжлах ёсыг бий болгосон нь Нанхиад зөвлөхтэй холбоотой байв. 922 оны үед улсын цэргийн ерөнхийлөн захирах тушаал бий болгож, 50000 хүнтэй их цэрэг байгуулжээ. 923 оноос Киданы гадаад байдал үлэмж бэхжин Азийн бусад улсуудтай харилцаа тогтоосон байна. 923 онд [[Персийн эзэнт гүрэн|Перс улс]]аас, 924 онд [[Солонгос]]ын гурван хаант улсын нэг [[Силла улс]]аас Хидан Улсад элч ирж байжээ. 923-924 онд Зүүн далай ([[Шар тэнгис]])-гаас [[Алтайн нуруу|Алтайн уулс]], [[Цагаан хэрэм|Цагаан хэрмээс]] [[Хэрлэн гол|Хэрлэн]] хүртэл нутгийг эрхэндээ оруулсан байна. 924 онд Дорнод тэнгисийн захын [[Бохай улс]]ыг эрхшээлдээ оруулж түүнийг [[Дундань]] ([[Кидан хэл|кидан.]] ''Дон Гур'') хэмээ түшмэг улс болгож жил бүр 150000 [[бөс бараа]], 1000 [[морь|мориор]] алба бариулж байв. Хятад нар Нанхиад орны төв хэсэгт довтлон 938 онд [[Бээжин]] хотыг эзлэн авчээ. Ийнхүү Кидан нар [[Нанхиад]] орны төв болон зүүн хойт хэсгийг бүхэлд нь эрхшээлдээ оруулснаас хойш тэдгээр нутгийн соёл иргэншил бүхэлдээ Кидан болж түүхэнд тэмдэглэгджээ. 

Киданчууд 10-р зууны үед [[Енисейн киргиз|Киргизийн хаант улс]]ыг эзэлж байсан байж болох юм.&lt;ref  name=&quot;Гусейнов&quot;&gt;[http://www.turkist.org/2011/03/nikolai-huseinov-kyrgyz-kaqanat.html Николай Гусейнов &quot;Кыргызский каганат - тюркское государство на Енисее&quot;]&lt;/ref&gt;

Харин 1005 оны үед өмнөт нутгийн [[Сүн улс]]тай найрамдсаны дараа хүлгийн жолоо, зэвсгийн үзүүрийг [[Солонгос]], [[Уйгур]], [[Тангуд]] зэрэг газар орнуудад хандуулжээ. Хидан Улсын бүрэлдэхүүнд өөр өөрийн хэл заншил, амьдралы ахуйтай эрээвэр, хураавар аймаг угсаатан багтаж агсан нь ирээдүйн хувь тавиланд нь сайнаар нөлөөлөөгүй нь мэдээж.  
=== Киданчуудын үлдсэн хэсэг нь баруун тийш нүүв ===
Их аймаг бүрийг Илижин (эл эзэн) толгойлж түүний дор зүүн баруун [[зайсан]], [[тайш]], [[сыту]] тушаалтан нар захирч байжээ. Эзлэгдсэн олон аймаг, улс ард түмний тэмцэл хөдөлгөөн XI зууны дунд үеэс улам хүчтэй болж XII зууны эхэн үеэс зэвсэгт бослогын хэмжээнд хүрчээ. Хамниган угсааны [[зүрчид|зүрчид аймаг]] 1113 онд бослого гаргаж өөрийн нутаг Хидан гүрний зарим нутгийг ч эзлэн авч 1115 онд [[Алтан улс]]ыг байгуулжээ. 1118-1125 онд Алтан улс Сүн улстай хүч хавсран Хидан гүрнийг хоёр этгээдээс нь хаввсайдан газар нутгийг нь жилээс жилд эзлэн танасаар 200 гаруй жил тогтносон Хидан гүрнийг мөхөөжээ. Киданы нэг хэсэг нь тэдний хаан угсааны [[Елюй Даши]]йн захиргаан доор баруун тийш зайлан одож [[Төв Ази]] газар орныг байлдан эзлээд 1124 онд биеэ [[Гүр хан]]д өргөмжилжээ. Елюй Дашийг улсыг [[Хар Хидан|Баруун Ляо]] гэдэг ба [[Араб]], [[Перс]] сударт Кара Китай, Монголоор Хар Хидан гэдэг.

== Засаг захиргааны бүтэц, байгууламж ==

=== Төрийн байгууламж ===
Ляо улсын газар нутаг нь орчин үеийнхээр [[Шэньси муж|Шэньси]], [[Хэбэй муж|Хэбэй мужийн]] хойд хэсэг, [[Ляонин муж|Ляонин]], [[Гирин муж|Гирин]], [[Хармөрөн муж|Хармөрөн]], [[Өвөр Монгол]]&lt;nowiki/&gt;ын ихэнх нутаг, [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] төв болон зүүн хэсгийн үлэмж нутаг, [[Солонгосын хойг|Солонгосын хойгийн]] хойд хэсэг, [[Орос|Оросын]] [[Хабаровскийн хязгаар|Хабаровск]], [[Приморийн хязгаар|Приморийн хязгаарыг]] эзэгнэж байсан.

Энэ улс нь суурин, хагас суурин, нүүдэлчин, анчин гөрөөчин соёлтой ард түмнийг багтаасан байсан учраас 947 онд [[Елюй Уюй|Шизун хаан Елюй Уюйгийн]] үед өмнө зүгийн суурин соёлт нангиад иргэдийг хэргийг Өмнөд орд, хойд хэсгийн нүүдэлчин аймаг түмний хэргийг Умард орд гэх байгууллагад захируулж, тус бүрт их ван, цэрэг иргэний хэрэг хариуцсан сайд түшмэд томилж, тэдгээр хоёр ордын дундын хил хязгаарыг хуульчилсан. Киданы хаад жил бүр өмнөд нийслэл, дээд нийслэлийн хооронд нүүж төрийн хэргийг шийддэг байсан. 

Ляо улс нь 1041 оны байдлаар &quot;5 нийслэл, 6 [[фу]], 156 [[Жоу (хятадын төрийн нэгж)|жоу]] (жюнь, хот), 209 [[шянь]], 52 овог аймаг, 60 хараат улсад&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=遼史/卷三十七/地理志一 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E9%81%BC%E5%8F%B2/%E5%8D%B737}}&lt;/ref&gt;&quot; хуваагдаж, нийт нутаг нь умард болон өмнөд орд хэмээх байгууллагаас тогтож байв.  

Хидан Улсад [[Хаан|эзэн хааны]] дараа [[зайсан]] (宰相) гэх албан тушаалтан умард орд, өмнөд ордыг ерөнхийлөн захирч, тэдний доор дараах тушаалтан яамдыг захирч байсан.

* [[Ван|Их ван]] (大王): умар, өмнө ордоны их ван өрхийн яамыг хариуцаж байсан.
* [[Ти-инь]] (惕隐): Хааны угсааны хэрэг эрхлэгч түшмэл
* [[Шу Ми Юань|Шумиши]] (枢密使): '''умард ордонд''' цэргийн яамны сайд, '''өмнөд ордонд''' түшмэлийн яамны сайдын үүргийг гүйцэтгэж байсан.
* Ди-ле-маду (敌烈麻都): Ёслолын хэрэг эрхлэг түшмэл
* Илиби (夷离毕): Шүүх яамны сайд
* Сюаньхуй (宣徽): Үйлдвэрлэлийн яамны сайд 
* Линь-я (林牙): Бичиг хэрэг хариуцсан сайд

'''Умард орд''' нь дээд нийслэл Линьхуан хотод төвлөрч, [[Киданчууд|киданы 16 аймаг]], [[Зүбү|зүбү татарын холбоо]], [[зүрчид]], [[Бохай улс|бохайгийн]] аймаг овгийг захирч байсан. Тус ордоны захирагчаар ихэнхдээ киданы сяо овгийн язгууртныг &quot;умард ордын их ван&quot; (北院大王) гэх тушаалд томилдог байсан. Засаг захиргааны тогтолцоо нь киданы уламжлалыг хадгалж байсан. Умард ордод дараах байгууллага ажиллаж байсан. 

# Умард цэргийн явдлын хүрээлэн (北枢密院)&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |title=遼史/卷45 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E9%81%BC%E5%8F%B2/%E5%8D%B745}}&lt;/ref&gt;
# Өмнөд цэргийн явдлын хүрээлэн (南枢密院)&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;
# Умард зайсангийн өргөө (北宰相府)&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;
# Өмнөд зайсангийн өргөө (南宰相府)&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;
# Умард их вангийн хүрээлэн (北大王院)&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;
# Өмнөд их вангийн хүрээлэн (南大王院)&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;
# Сюань хуй умард хүрээлэн(宣徽北院)&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;
# Сюань хуй өмнөд хүрээлэн (宣徽南院)&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;
# Их [[Юйюэ|Юйюэгийн]] өргөө (大于越府)&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;
# Их ордны Ти-инь хэлтэс (大内惕隐司)&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;: Хааны угсааны ноёдыг захирах хэлтэс.
# Илиби хүрээлэн (夷离毕院)&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;
# Их Линья хүрээлэн (大林牙院)&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;
# Дилемаду хэлтэс (敌烈麻都司)&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;
# Тэнгэрийн доорх цэрэг, морины их [[Юаньшуай|юаньшуайн]] өргөө (天下兵马大元帅府)&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |title=遼史/卷46 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E9%81%BC%E5%8F%B2/%E5%8D%B746}}&lt;/ref&gt;

'''Өмнөд орд''' нь өмнөд нийслэл Яньжин хотоор төвлөрч, [[Янь-Юний 16 жөү|Янь-Юний 16 жоугийн]] газар нутгийг захирах болсон. Өмнөд ордны их ван, цэргийн явдлын хүрээлэнгийн сайд зэрэг дээд шатны албан тушаалд ихэвчлэн [[елюй]], [[Сяо (овог)|сяо]] зэрэг киданы язгууртнаас томилохоос гадна [[Хятадууд|нангиад]] угсааны [[Хань (овог)|хань]], [[Жао (овог)|жао]], [[Лю (овог)|лю]], [[Ма (овог)|ма]] зэрэг хүчирхэг гэр бүлээс гаралтай түшмэдийг зарим үед томилж байв. Харин засаг захиргааны бүтэц нь [[Тан улс|Тан улсы]]&lt;nowiki/&gt;н үеэс хэрэглэж байсан тогтолцоог шууд ашиглаж байв. Үүнд Жуншушэн (中書省), Мэншяшэн (門下省), Шаншушэн (尚書省) гэх гурван том яамны доор зургаан жижиг яам, бичгийн утгачийн хүрээлэн зэрэг жижиг хүрээлэн, товчоод ажиллаж байсан.

=== Нутаг дэвсгэрийн хуваарь ===
Ляо улс газар нутгаа таван нийслэлд төвлөрсөн таван зам буюу муж болгон хуваасан. '''Таван нийслэл''' нь Дээд нийслэл [[Линьхуан фу]]&lt;ref&gt;одоогийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] [[Баарин зүүн хошуу]]&lt;/ref&gt;, Дунд нийслэл [[Дадин фу]]&lt;ref&gt;[[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын]] [[Нинчэн шянь|Нинчэн шяний]] ойролцоо&lt;/ref&gt;, Зүүн нийслэл [[Ляоян фу]]&lt;ref&gt;одоогийн [[Ляонин муж|Ляонин мужийн]] [[Ляоян|Ляоян хот]]&lt;/ref&gt;, Өмнөд нийслэл [[Яньжин|Шижин фу]]&lt;ref&gt;одоогийн Бээжин хот&lt;/ref&gt;, Баруун нийслэл [[Датун фу]]&lt;ref&gt;одоогийн [[Шэньси муж|Шаньси мужийн]] [[Датун|Датун хот]]&lt;/ref&gt; болой. Эдгээр таван нийслэл нь тус бүртээ [[фу]], [[Жоу (Засаг захиргааны нэгж)|жоу]], [[жюнь]], [[шянь]] гэх засаг захиргааны нэгж, түүнд тааруулсан газар нутагт хуваагдана. Мөн эдгээр нэгжийг захирах албан тушаалтныг томилж, тус бүрдээ хариуцсан нэгж байгууллагатай байв.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Замын нэр
!Төв хот
!Харьяалагдах нэгж
!Өрхийн тоо
|-
|'''Дээд нийслэлийн зам (上京道)'''
|Дээд нийслэл [[Линьхуан фу]] (临潢府)
|1 фу, 23 жоу
|128900 өрх&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|'''Зүүн нийслэлийн зам (东京道)'''
|Зүүн нийслэл [[Ляоян фу]] (辽阳府)
|2 фу, 10 жоу
|69200 өрх&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=遼史/卷38/地理志二 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E9%81%BC%E5%8F%B2/%E5%8D%B738}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''Дунд нийслэлийн зам (中京道)'''
|Дунд нийслэл [[Дадин фу]] (大定府)
|2 фу, 6 жоу
|тодорхойгүй
|-
|'''Өмнөд нийслэлийн зам(南京道)'''
|Өмнөд нийслэл [[Яньжин|Шижин фу]] (析津府)
|1 фу, 5 жоу
|240,000 өрх&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=遼史/卷40/地理志四 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E9%81%BC%E5%8F%B2/%E5%8D%B740}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''Баруун нийслэлийн зам (西京道)'''
|Баруун нийслэл [[Датун фу]] (大同府)
|1 фу, 9 жоу
|164800 өрх&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=遼史/卷41/地理志五 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E9%81%BC%E5%8F%B2/%E5%8D%B741}}&lt;/ref&gt;
|}
Дээрх таван замын дөрвөн замын өрхийн тоо нийт 602,900 болно. Харин ганц Дунд нийслэлийн замын өрхийн тоог түүхийн бичигдэж үлдээгүй. Эдгээрээс зөвхөн таван мужийн төв хотын өрхийн тоо дараах болно.

'''Дээд нийслэл Линьхуан фу''' нь &quot;25 жоу (үүнд фу, хот, цэргийн хүрээ багтана), 10 шяньтай. Нийт 36500 өрхтэй.&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

'''Зүүн нийслэл Ляоян фу''' нь &quot;87 жоу болон хот, 9 шянь, 46400 өрхтэй.&quot;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

'''Дунд нийслэл Дадин фу''' нь 10 жоу, 9 шяньтай.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=遼史/卷39/地理志三 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E9%81%BC%E5%8F%B2/%E5%8D%B739}}&lt;/ref&gt; 

'''Өмнөд нийслэл Шижин фу''' нь 6 жоу, 11 шянь, 102,000 өрхтэй&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

'''Баруун нийслэл Датун фу''' нь 2 жоу, 7 шянь, 54000 өрхтэй.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Цэрэг ==
Хидан Улсыг байгуулахаас урьд [[Хятадууд|нангиадын]] [[Тан улс|Тан Улсын]] цагт дахэ аймаг тэргүүтэй найман аймаг нь 43,000 цэргээс бүрдэж байв.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=遼史/卷三十四/兵衛誌上 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E9%81%BC%E5%8F%B2/%E5%8D%B734}}&lt;/ref&gt; Тан Улсын сүүл үед хиданы найман аймаг нь салбарлаж хорин аймаг болж үржив. &lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Тайзун хаан [[Яогу|Елюй Яогугийн]] үед хааны захиргаанд 300,000 цэрэг, хатны мэдэлд 200,000 цэрэг захирагдаж байсан.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |title=Ляо улсын судар: 35-р дэвтэр/Цэрэг харуулын ойллого-дунд (遼史/卷三十五/兵衞志中) |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E9%81%BC%E5%8F%B2/%E5%8D%B735}}&lt;/ref&gt;

&quot;Киданы цэргийн дүрмээр 15 наснаас 50 насны эрчүүд цөм цэргийн алба хаах үүрэгтэй байв. Цэрэгт татахдаа алтан загастай пайз өгч татна.&quot;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; &quot;Хиданы жинхэнэ цэрэг хүн гурван морьтой, гурван зарцтай, биедээ төмөр хуягтай, дөрвөн нумтай, дөрвөн зуун сумтай урт богино жад, алх, шөвөг, жижиг дарцагтай, гал гаргах хэт цахиур зэрэг зэвсэгтэй байв.&quot;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; Эдгээр зэвсэг хэрэглэлийг цэрэг бүр өөрсдөө бэлддэг байсан. Кидан нь морин цэрэг, явган цэрэг, буут цэрэг, оньсон зэвсэгт цэрэг гэсэн төрөл мэргэжилд хуваагдана. Морин цэргийг хидан, зүбү, зүрчид, бохай зэрэг нүүдэлчин, хагас нүүдэлчин аймгаар бүрдүүлнэ. Явган цэрэг нь нангиад голдуу суурин иргэншилтэй өмнө зүгийн газраас гаргана. Харин буут болон оньсон зэвсэгт цэргийг хиданы аль ч бүс нутгаас шилж авч байсан. Хиданы морин цэргийн анхдагч нэгж нь анги гэнэ. 

Киданы цэргийн анги&lt;ref&gt;орчин үеийнхээр '''батальон'''той дүйнэ.&lt;/ref&gt; бүрт 500-700 цэрэгтэй, 10 анги нийлж 1 зам&lt;ref&gt;Орчин үеийнхээр '''Бригад'''&lt;/ref&gt; (5000-7000) болдог, 10 зам нь 1 тал&lt;ref&gt;Одоогийн '''Арми'''тай дүйнэ&lt;/ref&gt; (50000-70000) болдог.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; 

&quot;Кидан Улс нь хааны ордны хамгаалагч цэрэг, хувийн цэрэг, улсын цэрэг гэсэн үндсэн гурван төрлийн цэрэгтэй байсан.&quot;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book |last=А. |first=Дамдинсүрэн |title=Монголын зэвсэгийн товч түүх |publisher=Улсын хэвлэлийн газар |year=1990 |pages=89}}&lt;/ref&gt; Ордны гэдэг нь зөвхөн хааны орд өргөөг хамгаалах үүрэгтэй торгон цэрэг бөгөөд нийт 12 орд байсан бол хувийн цэрэг нь их, бага ноёд жанждын төлөө зүтгэдэг байсан. Уг 12 орд, 1 вангийн өргөөг [[Амбагян|Елюй Амбагян хааны]] үеэс байгуулж эхлээд Ляо Улсын эцэс гэхэд 9 хаан, 2 хатан, 2 вангийн эзэмшилд харьяалагдах 101,000 морьт цэрэгтэй арми бий болсон нь Хидан Улс дахь эзэн хааны хүч чадлыг хүчжүүлсэн бол эсрэгээрээ овог аймгийн ноёдын хүчийг илт сулруулжээ. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Ляо улсын хаад хатдын 13 орд, өргөөний харьяат өрх, цэргийн тоо
! rowspan=&quot;2&quot; |№
! rowspan=&quot;2&quot; |Ордын кидан нэр&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |title=Ляо улсын судар: 31-р дэвтэр/Ордын харуулын ойллого (遼史/卷31 - 營衞志上 ) |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E9%81%BC%E5%8F%B2/%E5%8D%B731 |access-date=2025-10-30 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |Ордын хятад нэр&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |Эзний нэр&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |Харьяат өрхийн тоо&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;
! colspan=&quot;3&quot; |Харьяат эр, цэргийн тоо&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
!Кидан өрх
!Харь, хятад өрх
!Кидан эр
!Харь, хятад эр
!Морин цэрэг
|-
|1
|Суань орд (算 斡魯朵)
|Хун-и орд (弘義宮)
|[[Амбагян|Абаожи хаан]]
|8000
|7000
|16000
|14000
|6000
|-
|2
|Пүсүван (蒲速碗 斡魯朵)
|Чаннин орд (長寧宮)
|Абаожи хааны [[Шүлү Пин|Шүлү Пин хатан]]
|7000
|6000
|14000
|12000
|5000
|-
|3
|Гуо алян (國阿輦 斡魯朵)
|Юншин орд (永興宮)
|[[Яогу|Яогу хаан]]
|3000
|7000
|6000
|14000
|5000
|-
|4
|Елюйван (耶魯碗 斡魯朵)
|Жичин орд (積慶宮)
|[[Елюй Уюй|Елюй Уюй хаан]]
|5000
|8000
|10000
|16000
|8000
|-
|5
|Дулибэн орд (奪裏本 斡魯朵)
|Янчан орд (延昌宮)
|[[Елюй Жин|Елюй Жин хаан]]
|1000
|3000
|2000
|6000
|2000
|-
|6
|Хааны эхийн орд (監母 斡魯朵)
|Жанминь орд (彰湣宮)
|[[Елюй Шянь|Елюй Шянь хаан]]
|8000
|10000
|16000
|20000
|10000
|-
|7
|Гувэн орд (孤穩 斡魯朵)
|Чундэ орд (崇德宮)
|[[Сяо Яньянь|Сяо Яньянь хатан]]
|6000
|10000
|12000
|20000
|10000
|-
|8
|Нүгү орд (女古 斡魯朵)
|Шиншэн орд (興聖宮)
|[[Елюй Вэньшүнү|Елюй Вэньшүнү хаан]]
|10000
|20000
|20000
|40000
|5000
|-
|9
|Өдуван орд (窩篤碗 斡魯朵)
|Янчин орд (延慶宮)
|[[Елюй Жигу|Елюй Жигу хаан]]
|7000
|10000
|14000
|20000
|10000
|-
|10
|Ас орд (阿思 斡魯朵)
|Тайхө орд (太和宮)
|[[Елюй Хунжи|Елюй Хунжи хаан]]
|10000
|20000
|20000
|40000
|15000
|-
|11
|Алуван орд (阿魯碗 斡魯朵)
|Юнчан орд (永昌宮)
|[[Елюй Яньши|Елюй Яньши хаан]]
|8000
|10000
|14000
|10000
|10000
|-
|12
|Чишитэбан орд (赤寔得本 斡魯朵)
|Дүньмү орд (敦睦宮)
|[[Елюй Лунчин]] ван
|3000
|5000
|6000
|10000
|5000
|-
|13
| colspan=&quot;2&quot; |Вэньжун вангийн өргөө (文忠王府)
|Вэньжун ван Хань Дэран
|5000
|8000
|10000
|16000
|10000
|-
|
| colspan=&quot;3&quot; |'''Нийт Тоо'''
| align=&quot;right&quot; |'''81000'''
| align=&quot;right&quot; |'''124000'''
| align=&quot;right&quot; |'''160000'''
| align=&quot;right&quot; |'''238000'''
| align=&quot;right&quot; |'''101000'''
|}
Энэ улсыг бүрдүүлэгч аймгуудын тогтолцоо дараах гурван хэлбэртэй байв. Үүнд:
* 3000 цэрэг гаргах үүрэгтэй Их аймаг (өөрөөр хэлбэл Киданы гол аймгууд)
* 1000 цэрэг гаргах үүрэгтэй Бага аймгууд
* Эзлэгдсэн хараат аймгуудын захиргаа зэрэг болно.

Их аймгийг [[Илижин]] хэмээх тушаалтан захирч, түүний доор зүүн баруун гарын [[зайсан]], [[тайши]],[[тайбао]], [[тайвэй]], [[сыту]], [[зэдуши]], [[шянвэнь]]&lt;ref&gt;Цэргийн түшмэлийн цол&lt;/ref&gt; (详稳) зэрэг түшмэд захирагдана.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Бага аймгийг сыту түшмэл захирч, сыкун, зэдуши, шянвэнь, шилэ зэрэг дунд, доод шатны түшмэд захирагдана.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Хараат улсыг ван цолтон үе улиран захирч байв.  

Киданы Ляо улс ид хүчирхэг үедээ бүх цэргийн тоо 1,642,800 болж, зөвхөн таван нийслэл хот, бусад харьяа хот газрын иргэдээс татах боломжтой эрчүүдийн тоо 1,107,300&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ляо улсын судар: 36-р дэвтэр-Хамгаалах цэрэг, доод бүлэг (遼史/卷36 - 兵衛誌下) |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E9%81%BC%E5%8F%B2/%E5%8D%B736 |access-date=2025-10-30 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}&lt;/ref&gt; гаруйд хүрч байсан. 

== Эдийн засаг ==

=== Аж ахуй ===
Хидан гүрний хүн ам нь нүүдэлчин, суурьшмал, хоёр янзын амьдралтай ард иргэд байжээ. Баруун хойд талын нүүдэлчдийн амь зуулга нь мал аж ахуй , газар тариалан, гар үйлдвэр, худалдаа арилжаа болж байв. X-XI зуунд малын тоо толгой ихэд өссөн байна. Үүнд дээрмийн дайны олз, эзлэгдсэн аймаг угсаатнаас авдаг алба татвар нөлөөлсөн гэж үзэж болно. Ийнхүү Киданы малын тоо нэмэгдсэнээр улсын мал сүргийн хэргийг эрхлэх &quot;Адууны сүргийн&quot; яам байгуулагджээ. Албан татвартай холбоотойгоор малыг тоолж дансалдаг байв. Харин жирийн ардууд малаа албаны тооноос нууж дарах явдал гардаг байв. Киданы язгууртнууд ан гөрөөг голдуу зугаа цэнгэлийн хэлбэрээр хийх болсон байна. 1041 онд Цаазтай газарт хийгсдийг ял шийтгэх тухай зарлиг гарчээ. Хидан Улсад тарианы хэсргийг эрхэлсэн байгууллага, тариаланг элдэв сүйдлээс хамгаалах хууль байжээ. Кидан нар төмөр хошуутай анжисыг үхрээр зүтгүүлэн газар хагалж, суваг татан тариалнгаа усалдаг,хар будаа, монгол амуу хоёрыг голчлон хийлгэдэг байв. 

=== Ажил хэрэг ===
X-XI зууны үед Киданд нэхэх, ээрэх ажлыг улсаас зориуд удирдах урчуудын яам байгуулжээ. 940 онд хааны зарлигаар тусгай түшмэл гарган хүн ардад нэхэх, ээрэх сургалт явуулсан байна. Киданд төмөрлөгийн хүдэр хайлуулан төмөрлөгөөр аж ахуйн багаж зэвсэг, цэрэг дайны зэр зэвсэг хийж байснаас гадна зоос, бурхан цутгах цутгуур урлан дэлгэрч байв. Зоос, төмрийн ажил эрхэлсэн байгууллага байв. Мөн чулуугаар урлах талаар ихэд нэрд гарчээ. Киданы бүрэлдэхүүнд багтаж байсан далайн эргийхэн хөлөг онгоц хийх, барилга, гүүр барих зэрэг ажлыг чадамгай хийж байсан нь Киданы түүхэнд бичигдэж байлаа. X-XI зууны үед Кидан нүүдэлчин, суурьшмал иргэдийн хооронд худалдаалах үүрэгтэй худалдааны газрууд ажиллаж байснаас гадна муж, тосгон, гацаанд хүртэл худалдааны ажиллаж байснаас гадна муж тосгон, гацаанд хүртэл худалдааны газар бий болжээ. Барааны үнийг зарим үед улсаас зохицуулан таацуулах явдал байв. Гадагш гаргах худалдаалахдаа [[сувд]], [[булга]], [[хэрэм]], [[хэрмян загас]]ны арьс, мал аж ахуйн түүхий эдийг гаргадаг байсан ба давсыг зөвхөн хаан мэдэж борлуулдаг байсан. Киданууд баруун зүгт [[Уйгур]], [[Перс]], мөн зүүн талаараа [[Гүрёо]], [[Сүн улс]]тай нягт харилцаатай байсан бөгөөд янз бүрийн орны худалдаачид бэлчээрийн [[торгоны зам]]аар Ляо улсад хүрч байжээ.

== Соёл ==

=== Хиданы бичгийн соёл ===
Хидан нар [[Хятад]], [[Солонгос]], [[Дундад Ази]]йн улсуудтай зах нийлж, [[улс төр]], [[эдийн засаг]], соёлын харилцаатай байсан нь тэдгээр улсын эдийн засаг, соёлын харилцаатай байсан нь нүүдэлчдийн соёл, суурьшмал иргэдийн хосолсон өвөрмөц соёл нутагшиж байв. 920 онд '''&quot;Хиданы их бичиг&quot;'''-ийг [[Амбагян]]ы ач хүү [[Елюй Лубугу]], эрдэмтэн [[Тулюйгу]] нар [[Хятад үсэг|ханз үсгээр]] үлгэрлэн зохиосон байна.  Уг бичиг нь хятадын ханз үсгийн шинжийг дууриасан ч, хидан хэлний авиа бүрийг ялгах бие даасан олон зурлагатай байв. Бичихдээ дээрээс доош, зүүнээс баруун мөр тийш бичдэг тул эрдэмтэд шугаман шинжтэй бичиг гэдэг. Уг бичгийг хятад ханзнаас үлгэрлэж зохиосон ч, ханзнаас өөр утга илэрхийлдэг. Их бичгийн дурсгал орчин үед цөөн тоогоор үлдсэн агаад тэдгээр нь 986-1176 оны хооронд хамаардаг.   

925 онд '''&quot;Хиданы бага бичиг&quot;'''-ийг Амбагяны дүү [[Елюй Дэла]] ханз үсгээс санаа авсан ч, нэг дүрс тэмдэгт нь нэг [[Авиа|авиаг]] илэрхийлж, нэг үг бүтэхэд хоёроос гурван авиат ханзыг хайрцаглан багцалж нэг үг бүтнэ. Энэ дүрэм нь орчин үеийн [[Солонгос үсэг|Солонгос бичгийн]] гийгүүлэгч, эгшиг нийлж үе юмуу үг бүтэх дүрэмтэй төстэй юм. Хиданы их, бага бичгийн судлагаа 20-р зууны сүүлийн хагасаас эхлэж, 21-р зууны эхээр [[БНХАУ|БНХАУ-ын]] өвөрмонгол эрдэмтэн [[Чингэлтэй (эрдэмтэн)|Чингэлтэй]], [[Япон|Японы]] иргэн манж судлаач [[Айсингиоро Улхичунь|Айсингиоро Улхичүн]] зэрэг цөөхөн судлаач уг чиглэлээр судлагаа хийж, уг бичгийн ихэнх дүрс үсгийн авиа, утга, үг бүтэх дүрэм зэргийг тайлж, уншиж чадсан.  

Хидан нар түүхийн тэмдэглэл туурвиж хойч үедээ сурвалж болгожээ. &quot;Морилон саатсаны тэмдэглэл&quot;, &quot;Гурван сайдын замын тэмдэглэл&quot;, &quot;Хаант төрийн тэмдэглэл&quot; 70 боть гэх мэт түүхийг улсын сударч хэмээх албан тушаалтан эзэмшиж байв. Киданд Эрдмийн [[Хятад]], [[Монгол]] хоёр хүрээлж байсан ба түүнд &quot;Улсыг мөчих&quot; гэдэг нэртэй шалгалт өгч зэрэг горилдог байжээ. Кидан нар төрөлх хэлээрээ бичсэн утга зохиолтой байжээ. Жишээ нь: Елюй Амбагяны ач хүү [[Елюй Луньсянь]] &quot;Цэцэрлэгт хүрээлэн&quot; хэмээх уран зохиолын цоморлиг эмхэтгэн зохиожээ. Мөн Цэнгэлдэх шүлэг, Засах шүлэг, Гэрэлт хөшөө Пайлуурын шүлэг, Угсаатны шүлэг гэх мэт олон төрөр шүлэг зохиодог, дуу зохиож хоолой нийлүүлэн дуулцгаана. Хааны ордонд дуу хуур, ший янгууны ажил эрхэлсэн &quot;Хэнгэрэг бишгүүрийн эзэн&quot; албан тушаалтан байв. Мөн үндэсний цаг тооны бичиг зохиодог &quot;Тэнгэрийн улирлын үзэх түшмэл&quot; ажиллаж байжээ. Түүхт хүмүүс, бурхны болон байгалийн зураг зурах уран зураачидтай, өөрийн нутгийн газрын зурагтай байсан гэдэг. &quot;[[Өвөр Монгол|ӨМӨЗО]]-ны Баарин хошуунд Киданы үед баригдсан чулуун гүүр одоо ч ашиглагдсаар байна.&quot;{{Citation needed}} XI зуунд Хидан гүрэнд [[дарь]] хийдэг болж улмаар [[галт зэвсэг]] туршиж байсан мэдээ бий. &quot;Нөхөр, эхнэрийн ёс&quot; гэдэг гэр бүлийн дүрэм, журам тогтоож мөрдөж байв. Кидан нар 5-н Хятад сургууль байгуулж хүүхдүүдийг бичиг ном сургадаг болсон бөгөөд 995 онд Солонгосоос арван залуу ирүүлж хидан хэл сургаж байсан.  

=== '''Хот суурин''' ===
Манай улсын нутагт хиданы үеийн арав гаруй хот цайзын үлдэгдэл байдаг.  

# [[Хар бухын балгас|Харбухын балгас]] (Хадаасангийн балгас). 1970 онд хийсэн малтлагаар Монголын бичиг, соёлын үнэт дурсгал &quot;Үйсэн ном&quot; олдсон юм.
# [[Чин толгойн балгас|Чинтолгойн балгас]]: Чэньжоу буюу Хатан балгас. [[Булган|Булган аймгийн]] [[Дашинчилэн сум]]ын нутаг Чин толгойд хиданы Чэньжоу байсан. Тэнд Киданы 20000 дарангуй цэрэг хуарагнаж байжээ. Мөн энэ хотод Нанхиад бол зүрчидийн 700 гаруй өрхийг цөллөгийн журмаар авчирч суулгаж байсан гэдэг. амьдралд оршин тогтнож байсан нь тодорхой байна.
# [[Зүүн хэрэм]]: [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Мөрөн сум (Хэнтий)|Мөрөн сумын]] нутагт байдаг.
# [[Баруун хэрэм]]: Хэнтий аймгийн Мөрөн сумын нутагт байдаг.
# [[Өглөгчийн хэрэм]]: Хэнтий аймаг, [[Батширээт сум]] 
# [[Хэрлэн Барс]]: [[Дорнод|Дорнод аймгийн]] [[Цагаан-Овоо сум]]ын нутаг дахь [[Хэрлэн Барс]] гэдэг хааш хаашаагаа 1800 метр талбай эзэлсэн хотын үлдэгдэл нь Киданы Дунчэн хот байсныг тогтоожээ.
# Талын Улаан балгас: Булган аймгийн [[Баяннуур сум|Баяннуур сумын]] нутагт байдаг. 
# Дэрсэн хэрэм: [[Булган аймаг|Булган аймгийн]] [[Дашинчилэн сум|Дашинчилэн]] сумын нутагт байдаг.
# Хэрмэн дэнж: [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Заамар сум|Заамар суманд]] байдаг цэргийн бэхлэлт хэрэм.
# Эмгэнтийн хэрэм: Булган аймгийн [[Бүрэгхангай сум|Бүрэгхангай сумын]] нутагт байдаг.
# Цагаан хэрэм: Төв аймгийн Заамар сум. Талын Улаан балгасаас зүүн тийш 30 км-д байдаг. 
# Сүмтийн туйр: [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар аймгийн]] [[Дарьганга сум|Дарьганга сумын]] нутагт [[Молцог элс|Молцог элсний]] өмнөд хэсэгт байх киданы үеийн байгууламж.
# Модонгийн хэрэм: Хэнтий аймгийн [[Баянхутаг сум|Баянхутаг сумын]] Модонгийн хөндийн хойд хэсэгт байх шороон хэрэм 

Киданы зан зашлаас зарим нэгийг нь авч үзвэл:
* Кидан нар бусдын нутагт довтлохдоо өвөг дээдсийн сүнсэнд &quot;Нүгэл наминчлах өргөл&quot; үйлдэж түүндээ хэн нэгэн хэрэгтэн ялтан хүнийг 1000 сумаар хавж алдаг. Дайснаа дараад ирэхдээ нөгөө сүнсэндээ &quot;Талархлын өргөл&quot; үйлдэж олзлон авчирсан хүмүүсийн нэгийг нь алдаг байжээ.
* Гавьяа байгуулсан гэж үнэлэгдсэн хүмүүсийг хэдэн зуун айл өрхөөр шагнадаг.
* Хулгайч нарыг хонь, үхэр, тэмээ, будаа, тариагаар торгодог байснаас гадна жил бүрийн 5-р сарын 13-15 ны хооронд хулгайлахыг зөвшөөрдөг байжээ. Тэр үед хулгай хийж чадсан хүнийг шийтгэдэггүй байв.

1115 онд Киданы харъяат зүрчидүүд [[Алтан улс]] байгуулан хятадын [[Сүн улс|Сүн улстай]] хамтран 10 жил тасралтгүй довтолсноор 1125 онд Хидан Улс унажээ. Кидан унасны дараа Алтан улс үргэлжүүлэн Сүн улсыг довтолж хойд хэсгийг нь эзэлснээр хойд нутгаа алдсан Сүн улс Өмнөд Сүн улс (1127-1279) гэж нэрлэгдэх болжээ.

== Киданы эзэн хаад ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''Хидан гүрэн 907-1125'''
|-
! style=&quot;background: #efefef;&quot; | Өвгөдийн сүмийн цол (廟號 miàohào)
! style=&quot;background: #efefef;&quot; | Хааны цол (尊號, zūnhào)
! style=&quot;background: #efefef;&quot; | Өөрийн нэр
! style=&quot;background: #efefef;&quot; | Хаанчлалын үе
! style=&quot;background: #efefef;&quot; | [[Монгол Хятад оны цол|Оны цол]] (年號 niánhào) 
|-
| [[Амбагян|'''Тайзү''']] '''(太祖 Tàizǔ)'''
| Шэн Тянь Хуанди
| Амбагян (Елюй Абаожи 耶律阿保機 Yēlǜ Ābǎojī)
| 907-926
| Шэньцэ (神冊 Shéncè) 916-922&lt;br /&gt;Тяньзань (天贊 Tiānzàn) 922-926&lt;br /&gt;Тяншянь (天顯 Tiānxiǎn) 926
|-
| [[Яогу|'''Tайзун''']] '''(太宗 Tàizōng)'''
| Си Шэнь Хуанди
| Яогу (Елюй Дэгуан 耶律德光 Yēlǜ Déguāng)
| 926-947
| Тяншянь (天顯 Tiānxiǎn) 927-938&lt;br /&gt;Хуйтон (會同 Huìtóng) 938-947&lt;br /&gt;Датон (大同 Dàtóng) 947
|-
| [[Елюй Уюй|'''Шизун''']] '''(世宗 Shìzōng)'''
| Тянь Шоу Хуанди
| Уюй (Елюй Руань 耶律阮 Yēlǜ Ruǎn)
| 947-951
| Тяньлү (天祿 Tiānlù) 947-951
|-
| [[Елюй Жин|'''Музун''']] '''(穆宗 Mùzōng)'''
| Тянь Шүнь Хуанди
| Шулү (Елюй Жин 耶律璟 Yēlǜ Jǐng)
| 951-969
| Инли (應曆 Yìnglì) 951-969
|-
| [[Елюй Шянь|'''Жиньзун''']] '''(景宗 Jǐngzōng)'''
| Тянь Зан Хуанди
| (Елюй Шянь 耶律賢 Yēlǜ Xián)
| 969-982
| Баонинь (保寧 Bǎoníng) 969-979&lt;br /&gt;Чяньхэн (乾亨 Qiánhēng) 979-982
|-
| '''[[Елюй Вэньшүнү|Шэньзун]] (聖宗 Shèngzōng)'''
| Жао Жэнь Хуанди
| Вэньшүнү (Елюй Лоншү 耶律隆緒 Yēlǜ Lóngxù)
| 982-1031
| Чяньхэн (乾亨 Qiánhēng) 982&lt;br /&gt;Тонхө (統和 Tǒnghé) 983-1012&lt;br /&gt;Каитай (開泰 Kāitài) 1012-1021&lt;br /&gt;Тайпин (太平 Tàipíng) 1021-1031
|-
| '''[[Елюй Жигу|Шиньзун]] (興宗 Xīngzōng)'''
| Шяожан Хуанди
| Жигу (Елюй Зонжень 耶律宗真 Yēlǜ Zōngzhēn)
| 1031–1055
| Жинфу (景福 Jǐngfú) 1031-1032&lt;br /&gt;Чунси (重熙 Chóngxī) 1032-1054
|-
| '''[[Елюй Хунжи|Даозун]] (道宗 Dàozōng)'''
| Тянь Ёу Хуанди
| Чара (Елюй Хонжи 耶律洪基 Yēlǜ Hóngjī)
| 1055–1101
| Чиньнинь (清寧 Qīngníng) 1055-1064&lt;br /&gt;Шянонь (咸雍 Xiányōng) 1065-1074&lt;br /&gt;Тайкань (太康 Tàikāng) 1075-1084&lt;br /&gt;Да'ан (大安 Dà'ān) 1085-1094&lt;br /&gt;Шоучань (壽昌 Shòuchāng) 1095-1101
|-
|
| [[Елюй Яньши|'''Тянь Зуоди''']] (天祚帝)
| Агүо (Елюй Янши 耶律延禧 Yēlǜ Yánxǐ)
| 1101–1125
| Чянтон (乾統 Qiántǒng) 1101-1110&lt;br /&gt;Тянчинь (天慶 Tiānqìng) 1111-1120&lt;br /&gt;Баода (保大 Bǎodà) 1121-1125
|}

==Зураг==
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Файл:Cernuschi Museum 20060812 099.jpg|Киданы үеийн Хойд Чүй загвараар хийгдсэн гантиган Амитаба Будда
Файл:Bars Hota Mongolia.jpg|Хэрлэн барс хотын цамхаг
Файл:LiaoDynastySancaiLuohanCirca1000.jpg|Хидан гүрний үеийн шаазан бурхан
Файл:Liao dynasty furniture.jpg|Киданы үеийн гэрийн тавилга
Файл:MongolHuntersSong.jpg|Сүн гүрний үеийн бүтээл &quot;Бүргэд агнаж байгаа Хиданчууд&quot;
Файл:1000 on.jpg|1000 он
Файл:Asia 1025ad.jpg|Ази тив 1025 оны үед
Файл:Liao Dynasty - Guan Yin statue.jpg|Хидан гүрний үеийн Гуань Инь-ий өнгө хослосон модон сийлбэр; Хятад улс, (М.Э 907-1125)
Файл:FuneraryMaskLiao10thcentury.jpg|Киданы оршуулгын баг, X зуун
Файл:SancaiPlateLiaoX-XII.JPG|Хидан гүрний үеийн [[Санкай]] таваг, X-XII зуун
Файл:Liao dynasty silver coin with Khitan large script characters.jpg|[[Киданы их бичиг|Киданы их бичигтэй]] Ляо улсын мөнгөн зоос
Файл:Chinese cup, Liao dynasty, gold.jpg|Киданы үеийн алтан аяга
Файл:Liao dynasty gilded mask.jpg|Кидан хүний булшнаас олдсон алтан баг
&lt;/gallery&gt;
== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[Тан улс]]&lt;br/&gt;[[Енисейн киргиз]]&lt;br/&gt;[[Бохай улс]]&lt;br/&gt;
|он=916-1125
|албан_тушаал= Их Ляо Улс
|дараа=[[Алтан улс]] &lt;br/&gt;[[Хамаг Монгол]]&lt;br/&gt;[[Хар Хидан]]&lt;br/&gt;
}}
{{end}}

[[Ангилал:Кидан| ]]
[[Ангилал:Хятадын династи]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:10-р зууны Монголын түүх]]</text>
      <sha1>tcctn9q4cbarvkcf9c8sjaxz8uuhg06</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хан Хэнтий Аварга</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27821</id>
    <revision>
      <id>874477</id>
      <parentid>835785</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T01:57:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэнийн тобчи</username>
        <id>108163</id>
      </contributor>
      <origin>874477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8134" sha1="8xnmrtumro0jxp3pufvz3ggw4gi8xij" xml:space="preserve">[[File:Khan Khentii Avarga.jpg|thumb|right|300px|Хан Хэнтий-Аварга дэвжээний бөхчүүдийн барилдаан]]== Гадаад холбоос ==
* [https://eguur.mn/682146/ &quot;Хан Хэнтий Аварга&quot; дэвжээний сорилго барилдааны гэрэл зургийн сурвалжилга]
* [https://www.ulsturch.mn/a/74865 &quot;Хан Хэнтий Аварга&quot; дэвжээний наадмын сорилго барилдааны тухай]
{{Short description|Хэнтий аймгийн үндэсний бөхийн дэвжээ}}


'''Хан Хэнтий-Аварга''' нь [[Хэнтий аймаг]]ийн бөхчүүдийг нэгтгэсэн, [[Монгол бөх|үндэсний бөхийн]] уламжлалыг хөгжүүлэх, залуу бөхчүүдийн залгамж халааг бэлтгэх зорилготой бөхийн дэвжээ юм. Тус дэвжээ нь өсвөр болон залуу бөхчүүдийг дэмжих, тэднийг бэлтгэл сургуулилалтад хамруулах, үндэсний бөхийн ёс заншлыг хойч үед өвлүүлэх чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг.&lt;ref name=&quot;Todmagnai&quot;&gt;{{cite web |url=https://todmagnai.mn/n/7l |title=Дархан сумын нэрэмжит барилдаан боллоо |publisher=Todmagnai.mn |date=2012-03-11 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
Хан Хэнтий-Аварга дэвжээ нь Хэнтий нутгийн бөхийн уламжлалыг хадгалан хөгжүүлэх, хүчит бөхчүүдийн залгамж халааг бэлтгэх зорилгоор байгуулагдсан. Дэвжээ нь бөхөөр тууштай хичээллэх хүсэл сонирхолтой залуучуудыг дэмжих, тэднийг бэлтгэл сургуулилалтад хамруулах, аймаг, орон нутгийн хэмжээнд үндэсний бөхийн спортыг хөгжүүлэхэд чиглэж иржээ.&lt;ref name=&quot;Todmagnai&quot;/&gt;

2012 оны гуравдугаар сарын 4-нд тус дэвжээний нэрэмжит барилдаан Дархан сумын нэрэмжит болгон зохион байгуулагдсан байна. Уг барилдаанд 40 бөх зодоглосноос Э.Оюунболд түрүүлж, Г.Ганцоож үзүүрлэжээ. Энэ нь дэвжээний үйл ажиллагаа, орон нутгийн бөхийн барилдааны талаар нийтлэгдсэн мэдээллийн нэг юм.&lt;ref name=&quot;Todmagnai&quot;/&gt;

== Зорилго, үйл ажиллагаа ==
Дэвжээний үйл ажиллагааны үндсэн чиглэл нь үндэсний бөхийн спортыг хөгжүүлэх, өсвөр болон залуу бөхчүүдийг бэлтгэх, Хэнтий нутгийн бөхийн уламжлалыг үргэлжлүүлэхэд оршино.

Үндсэн зорилтууд нь:
* Үндэсний бөхөөр хичээллэх сонирхолтой хүүхэд, залуучуудыг дэмжих.
* Бөхчүүдийн бие бялдар, тэсвэр хатуужил, барилдааны ур чадварыг хөгжүүлэх.
* Залуу бөхчүүдийг тогтмол бэлтгэл сургуулилалтад хамруулах.
* Аймаг, сумдын хэмжээнд бөхийн барилдаан зохион байгуулахад хувь нэмэр оруулах.
* Үндэсний бөхийн ёс жаяг, уламжлал, соёлыг хойч үед өвлүүлэх.

Дэвжээний нэрэмжит барилдаанууд нь бөхчүүдийн ур чадварыг сорих, орон нутгийн бөхийн спортыг сурталчлах, нутгийн иргэдийн оролцоог нэмэгдүүлэхэд чиглэдэг.&lt;ref name=&quot;Todmagnai&quot;/&gt;

== Бөхчүүд ==
Хан Хэнтий-Аварга дэвжээтэй холбоотойгоор хэвлэл мэдээлэлд дурдагдсан бөхчүүдийн дунд дараах хүмүүс багтдаг.

* [[Энхтөгсийн Оюунболд]] — улсын арслан.
* [[Ганзоригийн Бадрах]] — улсын харцага.
* [[Шаравдоржийн Отгонтөгс]] — улсын начин.

2025 оны долоодугаар сарын 2-нд зохион байгуулсан наадмын сорилго барилдаанд улс, аймаг, цэргийн цолтой 64 бөх оролцсоноос улсын арслан Э.Оюунболд түрүүлж, улсын харцага Г.Бадрах үзүүрлэсэн байна.&lt;ref name=&quot;Ulsturch&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.ulsturch.mn/a/74865 |title=Хан Хэнтий Аварга дэвжээний наадмын сорилго барилдаан боллоо |publisher=Ulsturch.mn |date=2025-07-03 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

Шаравдоржийн Отгонтөгс нь Хэнтий аймгийн Жаргалтхаан сумын харьяат бөгөөд Хан Хэнтийн Аварга дэвжээ болон Хилчин спорт хороотой холбоотойгоор мэдээлэгдсэн бөх юм.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://khural.mn/n/240445 |title=Улсын начин Шаравдоржийн Отгонтөгсийг аймгийн удирдлагууд хүлээн авлаа |publisher=Khural.mn |date=2025-07-23 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Наадмын сорилго барилдаан ==
2025 оны долоодугаар сарын 2-нд Хан Хэнтий-Аварга дэвжээний наадмын сорилго барилдаан зохион байгуулагджээ. Барилдаанд улс, аймаг, цэргийн цолтой 64 бөх оролцож, үндэсний их баяр наадмын өмнөх бэлтгэл, барилдааны ур чадвараа сорьсон байна.

Тус барилдаанд улсын арслан Э.Оюунболд түрүүлж, улсын харцага Г.Бадрах үзүүрлэсэн тухай хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд мэдээлжээ.&lt;ref name=&quot;Ulsturch&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imedee.mn/n/80187 |title=Хан Хэнтий Аварга дэвжээний наадмын сорилго барилдаанд улсын арслан Э.Оюунболд түрүүлжээ |publisher=iMedee.mn |date=2025-07-03 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Ач холбогдол ==
Монгол үндэсний бөх нь монголчуудын түүх, соёл, уламжлалын салшгүй хэсэг юм. Орон нутгийн бөхийн дэвжээнүүд нь шинэ үеийн бөхчүүдийг бэлтгэх, туршлагатай бөхчүүдийн мэдлэг, ур чадварыг өвлүүлэх, үндэсний бөхийн соёлыг хадгалан хөгжүүлэхэд чухал үүрэгтэй.

Хан Хэнтий-Аварга дэвжээ нь Хэнтий нутгийн бөхчүүдийг дэмжих, залуу үеийнхний спортын оролцоог нэмэгдүүлэх, үндэсний бөхийн уламжлалыг үргэлжлүүлэхэд чиглэсэн үйл ажиллагаагаараа онцлог юм.

== Цахим холбоос ==
* [https://www.ulsturch.mn/a/74865 Хан Хэнтий Аварга дэвжээний наадмын сорилго барилдааны тухай сурвалжилга]
* [https://eguur.mn/682146/ Хан Хэнтий Аварга дэвжээний бөхчүүдийн тухай гэрэл зургийн сурвалжилга]
* [https://todmagnai.mn/n/7l Дэвжээний нэрэмжит барилдааны тухай мэдээлэл]
* [https://khural.mn/n/240445 Шаравдоржийн Отгонтөгсийн тухай мэдээлэл]</text>
      <sha1>8xnmrtumro0jxp3pufvz3ggw4gi8xij</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28125</id>
    <revision>
      <id>874505</id>
      <parentid>870191</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T07:52:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <comment>С.Баяр</comment>
      <origin>874505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70208" sha1="lywsunrsxxqgmm9nfax6e91s39ugsol" xml:space="preserve">{{Multiple image
|total_width=300
|image1=Yagaan noyon.jpg
|perrow=2
|image2=Altered portrait of Yumjaagiin Tsedenbal.jpg
|image3=Luvsannamsrain Oyun-Erdene, Prime Minister of Mongolia at The Pentagon, USA on August 3, 2023 (cropped).jpg
|image4=Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png
|caption1=Монгол Улсын анхны ерөнхий сайд
[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]]
|caption2=Монголын түүхэн дэх хамгийн урт хугацаагаар ажилласан Ерөнхий сайд [[Юмжаагийн Цэдэнбал]]
|caption3=Орчин үеийн Монголын хамгийн урт хугацаагаар ажилласан Ерөнхий сайд [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]
|caption4=Одоогийн Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайд [[Ням-Осорын Учрал]]
}}
{{Монгол улсын улс төр}}
'''[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]''' нь [[Монгол|Монгол Улсын]] [[Монгол Улсын Засгийн газар|засгийн газрын]] тэргүүн юм.&lt;ref&gt;[https://legalinfo.mn/mn/detail/367 Монгол Улсын Үндсэн Хууль]&lt;/ref&gt; Тус албан тушаалыг [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын]] үеэр [[Чин улс]]аас тусгаар тогтнолоо зарласны дараахан буюу 1912 онд байгуулсан.{{efn|[[Ар Монгол]] нь 1946 оны 1 сарын 5 хүртэл (1945 оны 10 сарын 20-нд болсон [[1945 оны Монголын тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга|бүх нийтийн санал асуулгын]] дараа) БНХУ ''де-факто'' тусгаар тогтнолыг нь албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөх хүртэл ''де-юре'' [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс (1912–1949)|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]ын бүрэлдэхүүнд байсан.}} Нэршлийн өөрчлөлтүүдээс хамаарахгүйгээр одоогийн Засгийн газар нь энэ албан тушаалыг 1912 оноос хойш тасралтгүй үргэлжилж байна гэж үздэг бөгөөд Засгийн газрын тэргүүнийг Ерөнхий сайд гэж тооцдог юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол Улсын 28 Ерөнхий сайдын хөрөг |url=https://mass.mn/n/24625 |access-date=2026-09-19 |website=mass.mn}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
1912 оны дундуур [[Богд хаан|Богд хааны]] зарлигаар Бүгд ерөнхийлөн шийтгэх яамыг байгуулж, тэргүүн сайдаар [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан]] [[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Төгс-Очирын Намнансүрэнг]] томилсон.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zindaa |title=Анхны Ерөнхий сайд Т.Намнансүрэнгийн амьдарч байсан байшинг НУРААХ УУ? |url=https://news.zindaa.mn/2a3f |access-date=2026-09-19 |website=news.zindaa.mn |language=en}}&lt;/ref&gt; Ерөнхий сайдын албаа хашиж байх үеэр Т.Намнансүрэн 1919 оны 4 дүгээр сард учир битүүлгээр нас барсан байдаг. Тус оны 10 дугаар сард [[Дундад Иргэн Улс]] Ар Монголд ноёрхлоо тогтоож, 1920 оны 1 дүгээр сард Монголын [[Хятадын Монгол дахь эзлэн түрэмгийлэл|автономит эрхийг устгасан]] билээ.&lt;ref name=&quot;Rieber2015&quot;&gt;{{cite book |author=Alfred J. Rieber|url=https://books.google.com/books?id=WhB4CgAAQBAJ&amp;q=stalin+buryat+ungern&amp;pg=PA83|title=Stalin and the Struggle for Supremacy in Eurasia|date=25 August 2015|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-316-35219-9|pages=83–}}&lt;/ref&gt;

1921 оны 2-р сард [[Цагаан хөдөлгөөн|Цагаантан]] [[Барон Унгерн фон Штернберг]] Нийслэл хүрээг [[Гамин цэрэг|Гамин цэргүүдээс]] эзэлж, VIII Богд Жавзандамбыг хаан ширээнд нь буцаан залснаар [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Богд хаант Монгол улсыг]] сэргээсэн юм. Гэвч 1921 оны 3-р сард [[Дамбын Чагдаржав|Дамбын Цагдаржав]] тэргүүтэй [[Ардын түр засгийн газар|Ардын түр Засгийн газрыг]] [[Монгол Ардын Нам]] байгуулав. Ардын цэрэг 1921 оны 7-р сард Их хүрээг Цагаантнуудаас чөлөөлж, Ардын эрхт хэмжээт цаазат Монгол улс ба [[Ардын хувьсгал|Ардын хувьсгалын]] ялалтыг зарлан тунхаглажээ.&lt;ref name=&quot;Baabar1999&quot;&gt;Baabar, B., History of Mongolia, 1999, {{ISBN|978-99929-0-038-3}}, {{OCLC|515691746}}, p. 216&lt;/ref&gt; Хувьсгалын дараа Богд хаан [[Хэмжээт эрхт хаант засаг|хэмжээт эрхт хаанаар]] өргөмжлөгдөж, 1924 онд нас барсан.&lt;ref name=&quot;Juergensmeyer2008&quot;&gt;{{cite book |author=Mark Juergensmeyer |url=https://archive.org/details/globalrebellionr0000juer |title=Global Rebellion: Religious Challenges to the Secular State, from Christian Militias to al Qaeda |date=2008 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-93476-4 |pages=[https://archive.org/details/globalrebellionr0000juer/page/139 139]– |quote=bogda khan. |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; 1911 оноос 1924 он хүртэл нийт 6 хүн албан ёсоор ерөнхий сайдын албыг хашсан.

1924 онд анхдугаар Үндсэн хуулиар [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ)-ыг тунхаглан зарлажээ. 1924 оноос 1992 оны хооронд БНМАУ-ын Засгийн газрын тэргүүний албан тушаалын нэршилд хэд хэдэн удаа өөрчлөлт орсон байдаг.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Баабар |date=2025-06-24 |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЕРӨНХИЙ САЙД НАР |url=https://baabar.mn/baabar/list-of-prime-minirters-of-mongolia |access-date=2026-09-19 |website=baabar.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt; Үүнд:

* '''Ардын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга''' (1924–1939)
* '''Сайд нарын Зөвлөлийн дарга''' (1939–1990)
* '''Ерөнхий сайд''' (1990–1992)

1924 оноос 1992 он хүртэлх [[Социализм|социалист]] он жилүүдэд нийт 10 хүн БНМАУ-ын Ерөнхий сайдаар ажилласан. Монгол оронд [[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|ардчилсан хувьсгал]] ялсан 1990 оноос уг албыг дахин Ерөнхий сайд гэж нэрлэж эхэлжээ. 1992 онд [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Монгол Улсын Үндсэн Хуулийг]] баталснаас хойш нийт 17 хүн засгийн газрын тэргүүний албыг хашсан бөгөөд одоогийн Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар [[Ням-Осорын Учрал]] 2026 оны 3 дугаар сарын 30-наас хойш ажиллаж байгаа.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-03-30 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар Улсын Их Хурлын гишүүн Н.Учралыг томиллоо |trans-title=Member of the State Great Khural N.Uchral appointed as Prime Minister of Mongolia |url=https://www.parliament.mn/nn/76909/ |access-date=2026-03-31 |website=parliament.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

[[БНМАУ-ын маршал|Маршал]] [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] 1952 оноос 1972 он хүртэл Ерөнхий сайд байсан бөгөөд Монголын түүхэн дэх хамгийн урт хугацаагаар ажилласан Ерөнхий сайд гэх тодотголтой. Орчин үеийн Монголын хамгийн удаан хугацаагаар ажилласан Ерөнхий сайд бол 2021 оноос 2025 он хүртэл Засгийн газрын тэргүүн байсан [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] юм. Түүхэн дэх хамгийн богино хугацаагаар [[Жалханз хутагт|Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар]] хоёрхон сар ажилласан бол орчин үед [[Жанлавын Наранцацралт]] 1998 оноос 1999 он хүртэл 225 хоногийн турш Ерөнхий сайдын албыг хашжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zindaa |title=29 Ерөнхий сайдын 29 хувь тавилан |url=https://news.zindaa.mn/24k3 |access-date=2026-09-19 |website=news.zindaa.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Монгол Улсын Ерөнхий сайд нар==

=== [[Богд хааны Засгийн газар|Халхын хүрээний газрын бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газар]] (1911) ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! rowspan=2 colspan=2| {{abbr|Ду.|Дугаар}}
! rowspan=2| Хөрөг зураг
! rowspan=2| Нэр&lt;br&gt;{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}}
! colspan=3| Бүрэн эрхийн хугацаа
! rowspan=2| Нам
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Жавзандамба хутагт|Шашны тэргүүн]]&lt;br&gt;{{small|(Хаанчлал)}}
|-
! Эхэлсэн
! Дууссан
! Хашсан хугацаа
|-
! colspan=&quot;8&quot;| Халхын Хүрээний газрын бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газрын дарга
! rowspan=&quot;2 &quot;style=&quot;font-weight:normal&quot; |'''[[Богд хаан|VIII Жавзандамба хутагт]]'''&lt;br&gt;[[File:Bogd Khan.jpg|123x123px|alt=VIII Жавзандамба хутагт]]&lt;br&gt;{{small|(1870–1924)}}
|- style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; |
| –
! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}};&quot; |
| [[Файл:Gadinbalyn Tserendorj.jpg|140x140px]]
| {{small|[[Чин ван]]}}&lt;br&gt;'''[[Гадинбалын Чагдаржав]]'''&lt;br&gt;{{small|(1869–1915)&lt;br&gt;''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}
| 1911 оны 11 сарын 28
| 1911 оны 12 сарын 29
| {{Age in years and months|1911|11|28|1911|12|29}}
| [[Бие даагч|Нам бус]]
|}

===[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] (1911–1919, 1921–1924) болон [[Ардын түр засгийн газар]] (1921)===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! rowspan=2 colspan=2| {{abbr|Ду.|Дугаар}}
! rowspan=2| Хөрөг зураг
! rowspan=2| Нэр&lt;br&gt;{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}}
! colspan=3| Бүрэн эрхийн хугацаа
! rowspan=2| Нам
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Монгол хаад|Хаан]]&lt;br&gt;{{small|(Хаанчлал)}}
|-
! Эхэлсэн
! Дууссан
! Хашсан хугацаа
|-
! colspan=&quot;8&quot;| Ерөнхий сайд
! rowspan=&quot;13 &quot;style=&quot;font-weight:normal&quot; | '''[[Богд хаан]]'''&lt;br&gt;[[File:Bogd Khan.jpg|123x123px|alt=Bogd Khan]]&lt;br&gt;{{small|(1911–1924)}}
|- style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; |
| –
! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}};&quot; |
| [[File:Tserenchimed.jpg|100px|alt=Da Lama Gombyn Tserenchimed]]
| {{small|[[Да лам]]}}&lt;br&gt;[[Да лам Цэрэнчимэд|'''Гомбын Цэрэнчимэд''']]&lt;br&gt;{{small|(1872–1914)&lt;br&gt;''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}
| 1911 оны 12 сарын 29{{efn|Жулианы хуанлийн дагуу 1911 оны 12 сарын 16.}}
| 1912 оны 7 сар
| {{Age in years and months|1911|12|29|1912|7|1}}
| [[Бие даагч|Нам бус]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;| Сул орон зай (1912 оны 7 сар – 1912 оны 11 сар)
|-
| 1
! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}};&quot; |
| [[File:Yagaan noyon.jpg|100px|alt=Sain Noyon Khan Tögs-Ochiryn Namnansüren]]
| {{small|[[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан]]}}&lt;br&gt;'''[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]]'''&lt;br&gt;{{small|(1878–1919)}}
| 1912 оны 11 сар
| 1919 оны 4 сар †
| {{Age in years and months|1912|11|1|1919|4|1}}
| [[Бие даагч|Нам бус]]
|-
| 2
! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}};&quot; |
| [[File:PrimeMinisterBadamdorj.jpg|123x123px|alt=Da Lama Gonchigjalzangiin Badamdorj]]
| {{small|[[Да лам]]}}&lt;br&gt;'''[[Гончигжалцангийн Бадамдорж]]'''&lt;br&gt;{{small|(1850–1920)}}
| 1919 оны 4 сарын 9
| 1920 оны 1 сарын 2{{Efn|[[Сю Шүжан]] Ар Монголын автономит эрхийг цуцалав}}
| {{Age in years and months|1919|4|9|1920|1|2}}
| [[Бие даагч|Нам бус]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;| Сул орон зай (1920 оны 1 сарын 2 – 1921 оны 2 сарын 22)
|-
| 3
! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}};&quot; |
| [[File:JalkhanzKhutagt2.jpg|100px|alt=Jalkhanz Khutagt Sodnomyn Damdinbazar]]
| [[Содномын Дамдинбазар|{{small|Жалханз хутагт}}&lt;br&gt;'''Содномын Дамдинбазар''']]&lt;br&gt;{{small|(1874–1923)}}&lt;br&gt;{{efn|Гамингаас чөлөөлөгдсөн Монголын анхны Ерөнхий сайд. Жалханз хутагт Дамдинбазар нь Богд хааныг хаан ширээнд нь ахин залсан өдөр албан тушаалаа авсан.}}
| 1921 оны 2 сарын 22
| 1921 оны 5 сар
| {{Age in years and months|1921|2|22|1921|5|1}}
| [[Бие даагч|Нам бус]]
|- style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; |
| –
! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}};&quot; |
| [[File:Sambadondogiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Manzushir Khutagt Sambadondogiin Tserendorj]]
| [[Манзушир хутагт Цэрэндорж|{{small|Манзушир хутагт}}&lt;br&gt;'''Самбадондогийн Цэрэндорж''']]&lt;br&gt;{{small|(1872–1937)&lt;br&gt;''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}
| 1921 оны 5 сар
| 1921 оны 7 сарын 10
| {{Age in years and months|1921|5|1|1921|7|10}}
| [[Бие даагч|Нам бус]]
|- style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; |
| –
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Acting Prime Minister Dambyn Chagdarjav.jpg|100px|alt=Dambyn Chagdarjav]]
| '''[[Дамбын Чагдаржав]]'''&lt;br&gt;{{small|(1880–1922)&lt;br&gt;''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}&lt;br&gt;{{efn|1921 оны 3 сарын 12-нд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт Оросын]] [[Хиагт]] хотод байгуулагдсан МАН-ын [[Ардын түр засгийн газар|Ардын түр засгийн газрын]] Ерөнхий сайд}}
| 1921 оны 3 сарын 13
| 1921 оны 4 сарын 16
| {{Age in years and days|1921|3|12|1921|4|16}}
| [[Монгол Ардын Нам]]
|-
| 4
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[Файл:Dogsomyn Bodoo High Res.jpg|111x111px]]
| '''[[Догсомын Бодоо]]'''&lt;br&gt;{{small|(1885–1922)}}&lt;br&gt;{{efn|1921 оны 7 сарын 11-н хүртэл АТЗГ-ын Ерөнхий сайд байсан. Ардын эрхт хэмжээт цаазат Монгол улс ба Ардын хувьсгалын ялалтыг уг өдөр МАН зарлан тунхагласан.}}
| 1921 оны 4 сарын 16
| 1922 оны 1 сарын 7
| {{Age in years and days|1921|4|16|1922|1|7}}
| [[Монгол Ардын Нам]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;| Сул орон зай (1922 оны 1 сарын 7 – 3 сарын 3)
|-
| 5
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:JalkhanzKhutagt2.jpg|100px|alt=Jalkhanz Khutagt Sodnomyn Damdinbazar]]
| [[Содномын Дамдинбазар|{{small|Жалханз хутагт}}&lt;br&gt;'''Содномын Дамдинбазар''']]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1874–1923)&lt;/small&gt;
| 1922 оны 3 сарын 3
| 1923 оны 3 сарын 23 †
| {{Age in years and days|1922|3|3|1923|6|23}}
| [[Монгол Ардын Нам]]
|-
| 6
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Balingiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Balingiin Tserendorj]]
| '''[[Балингийн Цэрэндорж]]'''&lt;br&gt;{{small|(1868–1928)}}
| 1923 оны 6 сарын 23
| ''1924 оны 11 сарын 28''
| {{Age in years and days|1923|6|23|1924|11|26}}
| [[Монгол Ардын Нам|МАН]]→[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|}{{#tag:timeline|
ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16
PlotArea  = top:10 bottom:80 right:170 left:20
AlignBars = late
Define $today = {{#time:d/m/Y}}
Colors =
  id:independent value:gray(0.8) legend:Нам_бус
  id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Нам
  id:gray1  value:gray(0.85)
  id:gray2  value:gray(0.95)
DateFormat = dd/mm/yyyy
Period     = from:28/11/1911 till:01/01/1925
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1915
ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1912
Legend     = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170
TextData =
  pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M
  text:&quot;Улс төрийн нам:&quot;
BarData =
 bar:GChagdarjav
 bar:Tserenchimed
 bar:Namnansüren
 bar:Badamdorj
 bar:Damdinbazar
 bar:SambadondogiinTserendorj
 bar:Chagdarjav
 bar:Bodoo
 bar:BalingiinTserendorj

PlotData =
  width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till
 bar:GChagdarjav
  from: 28/11/1911 till: 29/12/1911 color:independent text:&quot;[[Гадинбалын Чагдаржав|Чин ван Чагдаржав]]&quot;
 bar:Tserenchimed
  from: 29/12/1911 till: 01/07/1912 color:independent text:&quot;[[Да лам Цэрэнчимэд]]&quot;
 bar:Namnansüren
  from: 01/11/1912 till: 09/04/1919 color:independent text:&quot;[[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Сайн ноён хан Намнансүрэн]]&quot;
 bar:Badamdorj
  from: 09/04/1919 till: 02/01/1920 color:independent text:&quot;[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Да Лам Бадамдорж]]&quot;
 bar:Damdinbazar
  from: 22/02/1921 till: 01/05/1921 color:independent
  from: 03/03/1922 till: 23/06/1923 color:mprp text:&quot;[[Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт Дамдинбазар]]&quot;
 bar:SambadondogiinTserendorj
  from: 01/05/1921 till: 10/07/1921 color:independent text:&quot;[[Манзушир хутагт Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Chagdarjav
  from: 13/03/1921 till: 16/04/1921 color:mprp text:&quot;[[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]](үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Bodoo
  from: 16/04/1921 till: 07/01/1922 color:mprp text:&quot;[[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]]&quot;
 bar:BalingiinTserendorj
  from: 23/06/1923 till: 26/11/1924 color:mprp text:&quot;[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]&quot;
|}}
===[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (1924–1992)===
'''Түлхүүр''':&lt;br&gt;{{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) (11)|border=1px solid #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | {{abbr|Ду.|Дугаар}}
! rowspan=&quot;2&quot; | Хөрөг зураг
! rowspan=&quot;2&quot; | Нэр&lt;br&gt;{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}}
! colspan=&quot;3&quot; | Бүрэн эрхийн хугацаа
! rowspan=&quot;2&quot; | Нам
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Ардын Их Хурал]]
|-
! Эхэлсэн
! Дууссан
! Хашсан хугацаа
|-
! colspan=&quot;9&quot; | '''Ардын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга'''
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | (6)
! rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;4&quot; | [[File:Balingiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Balingiin Tserendorj]]
| rowspan=&quot;4&quot; | '''[[Балингийн Цэрэндорж]]'''&lt;br&gt;{{small|(1868–1928)}}
| rowspan=&quot;4&quot; | ''1924 оны 11 сарын 28''
| rowspan=&quot;4&quot; | 1928 оны 2 сарын 13 †
| rowspan=&quot;4&quot; | {{Age in years and days|1924|11|26|1928|2|13}}
| rowspan=&quot;4&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|I&lt;br&gt;{{small|(1924)}}
|-
|II&lt;br&gt;{{small|(1925)}}
|-
|III&lt;br&gt;{{small|(1926)}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |IV&lt;br&gt;{{small|(1927)}}
|-
| colspan=&quot;8&quot; | Сул орон зай (1928 оны 2 сарын 13 – 21)
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 7
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[File:Anandyn Amar.png|100px|alt=Anandyn Amar]]
| rowspan=&quot;2&quot; | '''[[Анандын Амар]]'''&lt;br&gt;{{small|(1886–1941)}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 1928 оны 2 сарын 21
| rowspan=&quot;2&quot; | 1930 оны 4 сарын 27
| rowspan=&quot;2&quot; | {{Age in years and days|1928|2|21|1930|4|27}}
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
|V&lt;br&gt;{{small|(1928)}}
|-
| 8
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Tsengeltiin Jigjidjav.png|100px|alt=Tsengeltiin Jigjidjav]]
| '''[[Цэнгэлтийн Жигжиджав]]'''&lt;br&gt;{{small|(1894–1933)}}
| 1930 оны 4 сарын 27
| 1932 оны 7 сарын 2
| {{Age in years and days|1930|4|27|1932|7|2}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
| rowspan=&quot;2&quot; |VI&lt;br&gt;{{small|(1930)}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 9
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[File:Genden.jpg|100px|alt=Peljidiin Genden]]
| rowspan=&quot;2&quot; | '''[[Пэлжидийн Гэндэн]]'''&lt;br&gt;{{small|(1892–1937)}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 1932 оны 7 сарын 2
| rowspan=&quot;2&quot; | 1936 оны 3 сарын 2
| rowspan=&quot;2&quot; | {{Age in years and days|1932|7|2|1936|3|2}}
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| rowspan=&quot;6&quot; |VII&lt;br&gt;{{small|(1934)}}
|-
| colspan=&quot;8&quot; | Сул орон зай (1936 оны 3 сарын 2 – 22)
|-
| 10
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Anandyn Amar.png|100px|alt=Anandyn Amar]]
| '''[[Анандын Амар]]'''&lt;br&gt;{{small|(1886–1941)}}
| 1936 оны 3 сарын 22
| 1939 оны 3 сарын 7
| {{Age in years and days|1936|3|22|1939|3|7}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| colspan=&quot;8&quot; | Сул орон зай (1939 оны 3 сарын 7 – 24)
|-
! colspan=&quot;8&quot; | '''Сайд нарын Зөвлөлийн дарга'''
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | 11
! rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;4&quot; | [[File:Horloogiyn Choybalsan.jpg|100px|alt=Khorloogiin Choibalsan]]
| rowspan=&quot;4&quot; | {{small|[[БНМАУ-ын маршал|Маршал]]}}&lt;br&gt;'''[[Хорлоогийн Чойбалсан]]'''&lt;br&gt;{{small|(1895–1952)}}
| rowspan=&quot;4&quot; | 1939 оны 3 сарын 24
| rowspan=&quot;4&quot; | 1952 оны 1 сарын 26 †
| rowspan=&quot;4&quot; | {{Age in years and days|1939|3|24|1952|1|26}}
| rowspan=&quot;4&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
|VIII&lt;br&gt;{{small|(1940)}}
|-
|IX&lt;br&gt;{{small|(1949)}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |I&lt;br&gt;{{small|(1951)}}
|-
| rowspan=&quot;8&quot; |12
! rowspan=&quot;8&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;8&quot; |[[Файл:Altered portrait of Yumjaagiin Tsedenbal.jpg|128x128px]]
| rowspan=&quot;8&quot; |{{small|[[БНМАУ-ын маршал|Маршал]]}}&lt;br&gt;'''[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]'''&lt;br&gt;{{small|(1916–1991)}}
| rowspan=&quot;8&quot; |1952 оны 1 сарын 26
| rowspan=&quot;8&quot; |1974 оны 6 сарын 11
| rowspan=&quot;8&quot; |{{Age in years and days|1952|1|26|1974|6|11}}
| rowspan=&quot;8&quot; |[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
|II&lt;br&gt;{{small|(1954)}}
|-
|III&lt;br&gt;{{small|(1957)}}
|-
|IV&lt;br&gt;{{small|(1960)}}
|-
|V&lt;br&gt;{{small|(1963)}}
|-
|VI&lt;br&gt;{{small|(1966)}}
|-
|VII&lt;br&gt;{{small|(1969)}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |VIII&lt;br&gt;{{small|(1973)}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 13
! rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; | [[File:J Batmonkh.jpg|100px|alt=Jambyn Batmönkh]]
| rowspan=&quot;3&quot; | '''[[Жамбын Батмөнх]]'''&lt;br&gt;{{small|(1926–1997)}}
| rowspan=&quot;3&quot; | 1974 оны 6 сарын 11
| rowspan=&quot;3&quot; | 1984 оны 12 сарын 12
| rowspan=&quot;3&quot; | {{Age in years and days|1974|6|11|1984|12|12}}
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
|IX&lt;br&gt;{{small|(1977)}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |X&lt;br&gt;{{small|(1981)}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 14
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Файл:Japanese Prime Minister Toshiki Kaifu receiving Mongolian Prime Minister Dumaagiin Sodnom during his official 1990 visit to Japan (cropped).jpg|153x153px]]
| rowspan=&quot;2&quot; | '''[[Думаагийн Содном]]'''&lt;br&gt;{{small|(1933 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 1984 оны 12 сарын 12
| rowspan=&quot;2&quot; | 1990 оны 3 сарын 21
| rowspan=&quot;2&quot; | {{Age in years and days|1984|12|12|1990|3|21}}
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |XI&lt;br&gt;{{small|(1986)}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |15
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Файл:Sharavyn Gungaadorj in the 1990s.jpg|138x138px]]
| rowspan=&quot;2&quot; |'''[[Шаравын Гунгаадорж]]'''&lt;br&gt;{{small|(1935 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;2&quot; |1990 оны 3 сарын 21
| rowspan=&quot;2&quot; |1990 оны 9 сарын 11
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Age in years and days|1990|3|21|1990|9|11}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|XII&lt;br&gt;{{small|(1990)}}]]
|-
! colspan=&quot;8&quot; | '''Ерөнхий сайд'''
|-
| 16
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Dashiin_Byambasüren_(cropped).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dashiin_Byambas%C3%BCren_(cropped).png|133x133px]]
| '''[[Дашийн Бямбасүрэн]]'''&lt;br&gt;{{small|(1942 онд төрсөн)}}
| 1990 оны 9 сарын 11
| ''1992 оны 2 сарын 12''
| {{Age in years and days|1990|9|11|1992|2|12}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|}{{#tag:timeline|
ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16
PlotArea  = top:10 bottom:80 right:170 left:20
AlignBars = late

Define $today = {{#time:d/m/Y}}

Colors =
  id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам

  id:gray1  value:gray(0.85)
  id:gray2  value:gray(0.95)

DateFormat = dd/mm/yyyy
Period     = from:26/11/1924 till:12/02/1992
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1925
ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1926

Legend     = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170

TextData =
  pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M
  text:&quot;Улс төрийн нам:&quot;

BarData =
 bar:BalingiinTserendorj
 bar:Amar
 bar:Jigjidjav
 bar:Genden
 bar:Choibalsan
 bar:Tsedenbal
 bar:Batmönkh
 bar:Sodnom
 bar:Gungaadorj
 bar:Byambasüren

PlotData =
  width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till

 bar:BalingiinTserendorj
  from: 26/11/1924 till: 13/02/1928 color:mprp text:&quot;[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]&quot;
 bar:Amar
  from: 21/02/1928 till: 27/04/1930 color:mprp
  from: 22/03/1936 till: 07/03/1939 color:mprp text:&quot;[[Анандын Амар|А.Амар]]&quot;
 bar:Jigjidjav
  from: 27/04/1930 till: 02/07/1932 color:mprp text:&quot;[[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]]&quot;
 bar:Genden
  from: 02/07/1932 till: 02/03/1936 color:mprp text:&quot;[[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]]&quot;
 bar:Choibalsan
  from: 24/03/1939 till: 26/01/1952 color:mprp text:&quot;[[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]&quot;
 bar:Tsedenbal
  from: 26/01/1952 till: 11/06/1974 color:mprp text:&quot;[[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]&quot;
 bar:Batmönkh
  from: 11/06/1974 till: 12/12/1984 color:mprp text:&quot;[[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]]&quot;
 bar:Sodnom
  from: 12/12/1984 till: 21/03/1990 color:mprp text:&quot;[[Думаагийн Содном|Д.Содном]]&quot;
 bar:Gungaadorj
  from: 21/03/1990 till: 11/09/1990 color:mprp text:&quot;[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]]&quot;
 bar:Byambasüren
  from: 11/09/1990 till: 12/02/1992 color:mprp text:&quot;[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]&quot;
|}}

===[[Монгол|Монгол Улс]] (1992–одоо үе)===
'''Түлхүүр''':&lt;br&gt;{{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) / [[Монгол Ардын Нам]] (МАН) (11)|border=1px solid #AAAAAA}}&lt;br&gt;{{legend2|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (АН) (7)|border=1px solid #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | {{abbr|Ду.|Дугаар}}
! rowspan=&quot;2&quot; | Хөрөг зураг
! rowspan=&quot;2&quot; | Нэр&lt;br&gt;{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}}
! colspan=&quot;3&quot; | Бүрэн эрхийн хугацаа
! rowspan=&quot;2&quot; | Нам
! rowspan=&quot;2&quot; | Засгийн газар
! rowspan=&quot;2&quot; | Сонгууль
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br /&gt;{{small|(Бүрэн эрх)}}
|-
! Эхэлсэн
! Дууссан
! Хашсан хугацаа
|-
| (16)
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Dashiin_Byambasüren_(cropped).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dashiin_Byambas%C3%BCren_(cropped).png|133x133px]]
| '''[[Дашийн Бямбасүрэн]]'''&lt;br&gt;{{small|(1942 онд төрсөн)}}
| ''1992 оны 2 сарын 12''
| 1992 оны 7 сарын 21
| &lt;small&gt;{{Age in years and days|1992|2|12|1992|7|21}}&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Бямбасүрэн]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]–[[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]])}}
| {{small|[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|(1990)]]}}
! rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
! rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br&gt;'''[[Пунсалмаагийн Очирбат]]'''&lt;br&gt;[[File:Punsalmaagiin Ochirbat 1990.png|90px|alt=1st President Punsalmaagiin Ochirbat]]&lt;br&gt;{{small|(1990–1997)}}
|-
| 17
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Пунцагийн_Жасрай_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%9F%D1%83%D0%BD%D1%86%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B9_(cropped).jpg|133x133px]]
| '''[[Пунцагийн Жасрай]]'''&lt;br&gt;{{small|(1933–2007)}}
| 1992 оны 7 сарын 21
| 1996 оны 7 сарын 19
| &lt;small&gt;{{Age in years and days|1992|7|21|1996|7|19}}&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|Жасрай]]
| [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|I&lt;br&gt;{{small|(1992)}}]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 18
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[File:Mendsaikhany Enkhsaikhan-1.jpg|100px|alt=Mendsaikhany Enkhsaikhan]]
| rowspan=&quot;2&quot; | '''[[Мэндсайханы Энхсайхан]]'''&lt;br&gt;{{small|(1955 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 1996 оны 7 сарын 19
| rowspan=&quot;2&quot; | 1998 оны 4 сарын 23
| rowspan=&quot;2&quot; | &lt;small&gt;{{Age in years and days|1996|7|19|1998|4|23}}&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|Энхсайхан]]&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}}
| rowspan=&quot;6&quot; | [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|II&lt;br&gt;{{small|(1996)}}]]
|-
! rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
! rowspan=&quot;8&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br&gt;'''[[Нацагийн Багабанди]]'''&lt;br&gt;[[File:President Natsagiin Bagabandi.jpg|90px|alt=2nd President Natsagiin Bagabandi]]&lt;br&gt;{{small|(1997–2005)}}
|-
| 19
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| [[File:Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 1998 (cropped).png|100px|alt=Tsakhiagiin Elbegdorj]]
| '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''&lt;br&gt;{{small|(1963 онд төрсөн)}}
| 1998 оны 4 сарын 23
| 1998 оны 12 сарын 9
| &lt;small&gt;{{Age in years and days|1998|4|23|1998|12|9}}&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]]
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#1998 оны Засгийн газар|Элбэгдорж I]]&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}}
|-
| 20
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| [[File:Janlavyn_Narantsatsralt_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Janlavyn_Narantsatsralt_(cropped).jpg|144x144px]]
| '''[[Жанлавын Наранцацралт]]'''&lt;br&gt;{{small|(1957–2007)}}
| 1998 оны 12 сарын 9
| 1999 оны 7 сарын 22
| &lt;small&gt;{{Age in years and days|1998|12|9|1999|7|22}}&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Наранцацралт]]&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}}
|- style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; |
| –
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| [[File:Nyam-Osoryn Tuyaa.png|106x106px|alt=Nyam-Osoryn Tuyaa]]
| '''[[Ням-Осорын Туяа]]'''&lt;br&gt;{{small|(1958 онд төрсөн)&lt;br&gt;''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}
| 1999 оны 7 сарын 22
| 1999 оны 7 сарын 30
| &lt;small&gt;{{Age in years and days|1999|7|22|1999|7|30}}&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]]
|-
| 21
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| [[File:Rinchinnyamyn_Amarjargal_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rinchinnyamyn_Amarjargal_(cropped).jpg|133x133px]]
| '''[[Ринчиннямын Амаржаргал]]'''&lt;br&gt;{{small|(1961 онд төрсөн)}}
| 1999 оны 7 сарын 30
| 2000 оны 7 сарын 26
| &lt;small&gt;{{Age in years and days|1999|7|30|2000|7|26}}&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]]
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар|Амаржаргал]]&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}}
|-
| 22
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[Файл:Nambaryn Enkhbayar 2004 (cropped2).jpg|133x133px]]
| '''[[Намбарын Энхбаяр]]'''&lt;br&gt;{{small|(1958 онд төрсөн)}}
| 2000 оны 7 сарын 26
| 2004 оны 8 сарын 13
| &lt;small&gt;{{Age in years and days|2000|7|26|2004|8|20}}&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар|Энхбаяр]]
| [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|III&lt;br&gt;{{small|(2000)}}]]
|-
| style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; | –
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; | [[Файл:State emblem of Mongolia.svg|89x89px]]
| style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; | '''[[Чүлтэмийн Улаан]]'''&lt;br&gt;{{small|(1954 онд төрсөн)&lt;br&gt;''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}
| style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; | 2004 оны 8 сарын 13
| style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; | 2004 оны 8 сарын 20
| style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; | &lt;small&gt;{{Age in years and days|2004|8|13|2004|8|20}}&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
| rowspan=&quot;6&quot; |[[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|IV&lt;br&gt;{{small|(2004)}}]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 23
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[File:Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 2004 (cropped).png|100px|alt=Tsakhiagiin Elbegdorj]]
| rowspan=&quot;2&quot; | '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''&lt;br&gt;{{small|(1963 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 2004 оны 8 сарын 20
| rowspan=&quot;2&quot; | 2006 оны 1 сарын 13
| rowspan=&quot;2&quot; | &lt;small&gt;{{Age in years and days|2004|8|20|2006|1|13}}&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#2004-2006 оны Засгийн газар|Элбэгдорж II]]&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
|-
! rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
! rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br&gt;'''[[Намбарын Энхбаяр]]'''&lt;br&gt;[[File:Nambaryn Enkhbayar-1.jpg|90px|alt=3rd President Nambaryn Enkhbayar]]&lt;br&gt;{{small|(2005–2009)}}
|-
| colspan=&quot;9&quot; | Сул орон зай (2006 оны 1 сарын 13 – 25)
|-
| 24
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Miyeegombyn Enkhbold.jpg|100px|alt=Miyeegombyn Enkhbold]]
| '''[[Миеэгомбын Энхболд]]'''&lt;br&gt;{{small|(1964 онд төрсөн)}}
| 2006 оны 1 сарын 25
| 2007 оны 11 сарын 22
| &lt;small&gt;{{Age in years and days|2006|1|25|2007|11|22}}&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|Энхболд]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|ҮШН]]–[[Эх Орон Нам (Монгол)|Эх орон-МАШСН]]–[[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|БНН]])}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 25
! rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; | [[File:Sangiyin Bayar.jpg|100px|alt=Sanjiin Bayar]]
| rowspan=&quot;3&quot; | '''[[Санжаагийн Баяр|Санжийн Баяр]]'''&lt;br&gt;{{small|(1956 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;3&quot; | 2007 оны 11 сарын 22{{Efn|2008 оны 9-р сарын 11-нд улиран томилогдсон.}}
| rowspan=&quot;3&quot; | 2009 оны 10 сарын 28
| rowspan=&quot;3&quot; | &lt;small&gt;{{Age in years and days|2007|11|22|2009|10|28}}&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар#Эхний засгийн газрын бүтэц (2007 оны 11 сар - 2008 оны 8 сар)|Баяр I]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Иргэний Зориг Нам|ИЗН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|ҮШН]]–[[Эх Орон Нам (Монгол)|Эх орон-МАШСН]])}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар#Хоёр дахь засгийн газрын бүтэц (2008 оны 9 сар - 2009 оны 10 сарын 28)|Баяр II]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]])}}
| rowspan=&quot;4&quot; | [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар сонгогдсон гишүүдийн жагсаалт|V]]&lt;br&gt;{{small|([[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]])}}
|-
! rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
! rowspan=&quot;8&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br&gt;'''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''&lt;br&gt;[[File:Tsakhiagiin Elbegdorj (3x4 cropped).jpg|90px|alt=4th President Tsakhiagiin Elbegdorj]]&lt;br&gt;{{small|(2009–2017)}}
|- style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; |
| –
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| [[File:Norovyn Altankhuyag (cropped).png|106x106px|alt=Norovyn Altankhuyag]]
| '''[[Норовын Алтанхуяг]]'''&lt;br&gt;{{small|(1958 онд төрсөн)&lt;br&gt;''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}
| 2009 оны 10 сарын 28
| 2009 оны 10 сарын 29
| &lt;small&gt;{{Age in years and days|2009|10|28|2009|10|29}}&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]
|-
| 26
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Sükhbaataryn Batbold (cropped).jpg|100px|alt=Sükhbaataryn Batbold]]
| '''[[Сүхбаатарын Батболд]]'''&lt;br&gt;{{small|(1963 онд төрсөн)}}
| 2009 оны 10 сарын 29
| 2012 оны 8 сарын 10
| &lt;small&gt;{{Age in years and days|2009|10|29|2012|8|10}}&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]→[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар|Батболд]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]])}}
|-
| 27
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| [[File:Norovyn Altankhuyag (cropped).png|100px|alt=Norovyn Altankhuyag]]
| '''[[Норовын Алтанхуяг]]'''&lt;br&gt;{{small|(1958 онд төрсөн)}}
| 2012 оны 8 сарын 10
| 2014 оны 11 сарын 5
| &lt;small&gt;{{Age in years and days|2012|8|10|2014|11|5}}&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Алтанхуяг]]&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]])}}
| rowspan=&quot;4&quot; | [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|VI&lt;br&gt;{{small|(2012)}}]]
|- style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; |
| –
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};&quot; |
| [[File:Dendeviin Terbishdagva (cropped).jpg|107x107px|alt=Dendeviin Terbishdagva]]
| '''[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]]'''&lt;br&gt;{{small|(1955 онд төрсөн)&lt;br&gt;''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}
| 2014 оны 11 сарын 5
| 2014 оны 11 сарын 21
| &lt;small&gt;{{Age in years and days|2014|11|5|2014|11|21}}&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#EFA7AB;&quot; | [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]{{efn|2010 онд МАН-аас салсан [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (2010–2021).}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 28
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Файл:The Prime Minister, Shri Narendra Modi and the Prime Minister of Mongolia, Mr. Chimed Saikhanbileg signing of agreements between India and Mongolia, at the State Palace, in Mongolia on May 17, 2015 (1) (cropped).jpg|133x133px]]
| rowspan=&quot;2&quot; | '''[[Чимэдийн Сайханбилэг]]'''&lt;br&gt;{{small|(1969 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 2014 оны 11 сарын 21
| rowspan=&quot;2&quot; | 2016 оны 7 сарын 7
| rowspan=&quot;2&quot; | &lt;small&gt;{{Age in years and days|2014|11|21|2016|7|7}}&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Сайханбилэг I]]&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}}
|-
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | {{nowrap|[[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Сайханбилэг II]]}}&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 29
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[File:Mongolia PM Jargatulgyn Erdenebat 2017 (cropped).png|100px|alt=Jargaltulgyn Erdenebat]]
| rowspan=&quot;2&quot; | '''[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]'''&lt;br&gt;{{small|(1973 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 2016 оны 7 сарын 7
| rowspan=&quot;2&quot; | 2017 оны 10 сарын 4
| rowspan=&quot;2&quot; | &lt;small&gt;{{Age in years and days|2016|7|7|2017|10|4}}&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Эрдэнэбат]]
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020|VII]]&lt;br&gt;{{small|([[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]])}}
|-
! rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
! rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br&gt;'''[[Халтмаагийн Баттулга]]'''&lt;br&gt;[[File:Khaltmaagiin Battulga - 2019 (48425595252) (cropped).jpg|90px|alt=5th President Khaltmaagiin Battulga]]&lt;br&gt;{{small|(2017–2021)}}
|-
| 30
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[File:Mongolian Prime Minister Khurelsukh Ukhnaa in 2018.jpg|100px|alt=Ukhnaagiin Khürelsükh]]
| rowspan=&quot;2&quot; | '''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''&lt;br&gt;{{small|(1968 онд төрсөн)}}
| 2017 оны 10 сарын 4
| 2020 оны 7 сарын 2
| rowspan=&quot;2&quot; | &lt;small&gt;{{Age in years and days|2017|10|4|2021|1|27}}&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам]]
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар#У.Хүрэлсүхийн нэг дэх Засгийн газар (2017-2020)|Хүрэлсүх I]]
|-
|31
|2020 оны 7 сарын 2
|2021 оны 1 сарын 27
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар#У.Хүрэлсүхийн хоёр дахь Засгийн газар|Хүрэлсүх II]]
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|VIII]]&lt;br&gt;{{small|([[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]])}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 32
! rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Файл:Prime Minister Oyun-Erdene Luvsannamsrai of Mongolia discussed space cooperation with NASA at a meeting on 4 August 2023 at the NASA Headquarters in Washington, D.C. (cropped).jpg|133x133px]]
| rowspan=&quot;3&quot; | '''[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]'''&lt;br&gt;{{small|(1980 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 2021 оны 1 сарын 27
| rowspan=&quot;2&quot; | 2024 оны 7 сарын 5
| rowspan=&quot;3&quot; | &lt;small&gt;{{Age in years and days|2021|1|27|2025|6|13}}&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар#2021-2024 оны Засгийн газрын сайд нар|Оюун-Эрдэнэ I]]
|-
! rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
! rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br&gt;'''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''&lt;br&gt;[[File:Ukhnaagiin Khürelsükh (2024) (cropped).jpg|90px|alt=6th President Ukhnaagiin Khürelsükh]]&lt;br&gt;{{small|(2021 оноос хойш)}}
|-
|33
|2024 оны 7 сарын 5
|2025 оны 6 сарын 13
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | {{nowrap|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар#2024-2025 оны Засгийн газрын сайд нар|Оюун-Эрдэнэ II]]}}&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]])}}
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|IX]]&lt;br&gt;{{small|([[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]])}}
|-
| 34
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Gombojavyn Zandanshatar (2025) (cropped).png|100px|alt=Gombojavyn Zandanshatar]]
| '''[[Гомбожавын Занданшатар]]'''&lt;br&gt;{{small|(1970 онд төрсөн)}}
| 2025 оны 6 сарын 13
| 2026 оны 3 сарын 30
| &lt;small&gt;{{Age in years and days|2025|6|13|2026|3|30}}&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Занданшатар]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]])}}
|-
|35
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|[[Файл:Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png|134x134px]]
|'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''&lt;br&gt;{{small|(1987 онд төрсөн)}}
|2026 оны 3 сарын 30
|''Алба хашиж байгаа''
| -
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Учрал]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]]–[[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]])}}
|}{{#tag:timeline|
ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16
PlotArea  = top:10 bottom:80 right:170 left:20
AlignBars = late

Define $today = {{#time:d/m/Y}}

Colors =
  id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам
  id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам
  id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам
  id:mprp2012 value:rgb(1,0,0.1) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам_(2012)

  id:gray1  value:gray(0.85)
  id:gray2  value:gray(0.95)

DateFormat = dd/mm/yyyy
Period     = from:12/02/1992 till:$today
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1995
ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1994

Legend     = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170

TextData =
  pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M
  text:&quot;Улс төрийн нам:&quot;

BarData =
 bar:Byambasüren
 bar:Jasrai
 bar:Enkhsaikhan
 bar:Elbegdorj
 bar:Narantsatsralt
 bar:Tuyaa
 bar:Amarjargal
 bar:Enkhbayar
 bar:Enkhbold
 bar:Bayar
 bar:Altankhuyag
 bar:Batbold
 bar:Terbishdagva
 bar:Saikhanbileg
 bar:Erdenebat
 bar:Khürelsükh
 bar:Oyun-Erdene
 bar:Zandanshatar
 bar:Uchral

PlotData =
  width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till

 bar:Byambasüren
  from: 12/02/1992 till: 21/07/1992 color:mprp text:&quot;[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]&quot;
 bar:Jasrai
  from: 21/07/1992 till: 19/07/1996 color:mprp text:&quot;[[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]&quot;
 bar:Enkhsaikhan
  from: 19/07/1996 till: 23/04/1998 color:dp text:&quot;[[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]]&quot;
 bar:Elbegdorj
  from: 23/04/1998 till: 09/12/1998 color:dp
  from: 20/08/2004 till: 13/01/2006 color:dp text:&quot;[[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]]&quot;
 bar:Narantsatsralt
  from: 09/12/1998 till: 22/07/1999 color:dp text:&quot;[[Жанлавын Наранцацралт|Ж.Наранцацралт]]&quot;
 bar:Tuyaa
  from: 22/07/1999 till: 30/07/1999 color:dp text:&quot;[[Ням-Осорын Туяа|Н.Туяа]] (үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Amarjargal
  from: 30/07/1999 till: 26/07/2000 color:dp text:&quot;[[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]]&quot;
 bar:Enkhbayar
  from: 26/07/2000 till: 13/08/2004 color:mprp text:&quot;[[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]&quot;
 bar:Enkhbold
  from: 25/01/2006 till: 22/11/2007 color:mprp text:&quot;[[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]&quot;
 bar:Bayar
  from: 22/11/2007 till: 28/10/2009 color:mprp text:&quot;[[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]]&quot;
 bar:Altankhuyag
  from: 28/10/2009 till: 29/10/2009 color:dp
  from: 10/08/2012 till: 05/11/2014 color:dp text:&quot;[[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]]&quot;
 bar:Batbold
  from: 29/10/2009 till: 24/06/2011 color:mprp
  from: 24/06/2011 till: 10/08/2012 color:mpp text:&quot;[[Сүхбаатарын Батболд|Сү.Батболд]]&quot;
 bar:Terbishdagva
  from: 05/11/2014 till: 21/11/2014 color:mprp2012 text:&quot;[[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Д.Тэрбишдагва]] (үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Saikhanbileg
  from: 21/11/2014 till: 07/07/2016 color:dp text:&quot;[[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]]&quot;
 bar:Erdenebat
  from: 07/07/2016 till: 04/10/2017 color:mpp text:&quot;[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Ж.Эрдэнэбат]]&quot;
 bar:Khürelsükh
  from: 04/10/2017 till: 27/01/2021 color:mpp text:&quot;[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]&quot;
 bar:Oyun-Erdene
  from: 27/01/2021 till: 03/06/2025     color:mpp text:&quot;[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]]&quot;
 bar:Zandanshatar
  from: 13/06/2025 till: 30/03/2026 color:mpp text:&quot;[[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]]&quot;
 bar:Uchral
  from: 30/03/2026 till: $today     color:mpp text:&quot;[[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]]&quot;
|}}

==== Насны статистик ====
1992 оноос хойш Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар томилогдсон хүмүүсийн дундаж нас 2026 оны байдлаар 45 байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=М. Батчимэг |first= |date=2026-03-31 |title=Н.Учрал Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн залуу гурав дахь Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mf3 |access-date=2026-08-12 |website=ikon.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

Хамгийн залуу нь Ц.Элбэгдорж 35 настайдаа Ерөнхий сайдаар томилогдож байжээ. Түүний дараа Р.Амаржаргал 38 настайдаа Ерөнхий сайд болж байжээ. Дараагаар нь Н.Учрал 39 настайдаа засгийн эрхийг барих болсноор хамгийн залуудаа Ерөнхий сайд болж буй гурав дахь хүн болж байна. 

Хамгийн ахмад нь П.Жасрай 59 насандаа томилогдон ажиллаж байжээ. 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Д.д
!Нэр
!Төрсөн он
!Нас
!Томилогдсон
!Алба хашсан хугацаа
!Нэмэлт тайлбар
|-
|17
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|{{Sort|Жасрай|[[Пунцагийн Жасрай]]}}
|1933
|59
|1992
|{{Age in days|1992|7|21|1996|7|19}} хоног
|Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн ахмад ерөнхий сайд болсон
|-
|18
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
|{{Sort|Энхсайхан|[[Мэндсайханы Энхсайхан]]}}
|1955
|41
|1996
|{{Age in days|1996|7|19|1998|4|23}} хоног
|
|-
|19
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
|{{Sort|Элбэгдорж|[[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;''&lt;small&gt;1 дэх томилгоо&lt;/small&gt;''}}
|1963
|35
|1998
|{{Age in days|1998|4|23|1998|12|9}} хоног
|Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн залуу ерөнхий сайд болсон
|-
|20
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
|{{Sort|Наранцацралт|[[Жанлавын Наранцацралт]]}}
|1957
|41
|1998
|{{Age in days|1998|12|9|1999|7|22}} хоног
|Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаагаар ЕС-аар ажилласан
|-
|21
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
|{{Sort|Амаржаргал|[[Ринчиннямын Амаржаргал]]}}
|1961
|38
|1999
|{{Age in days|1999|7|30|2000|7|26}} хоног
|
|-
|22
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|{{Sort|Энхбаяр|[[Намбарын Энхбаяр]]}}
|1958
|42
|2000
|{{Age in days|2000|7|26|2004|8|13}} хоног
|
|-
|23
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
|{{Sort|Элбэгдорж|[[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;''&lt;small&gt;2 дахь томилгоо&lt;/small&gt;''}}
|1963
|41
|2004
|{{Age in days|2004|8|20|2006|1|13}} хоног
|
|-
|24
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|{{Sort|Энхболд|[[Миеэгомбын Энхболд]]}}
|1964
|42
|2006
|{{Age in days|2006|1|25|2007|11|22}} хоног
|
|-
|25
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|{{Sort|Баяр|[[Санжийн Баяр]]}}
|1956
|51
|2007
|{{Age in days|2007|11|22|2009|10|28}} хоног
|
|-
|26
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|{{Sort|Батболд|[[Сүхбаатарын Батболд]]}}
|1963
|46
|2009
|{{Age in days|2009|10|29|2012|8|10}} хоног
|
|-
|27
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
|{{Sort|Алтанхуяг|[[Норовын Алтанхуяг]]}}
|1958
|54
|2012
|{{Age in days|2012|8|10|2014|11|5}} хоног
|
|-
|28
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
|{{Sort|Сайханбилэг|[[Чимэдийн Сайханбилэг]]}}
|1969
|45
|2014
|{{Age in days|2014|11|21|2016|7|7}} хоног
|
|-
|29
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|{{Sort|Эрдэнэбат|[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]}}
|1973
|43
|2016
|{{Age in days|2016|7|7|2017|10|4}} хоног
|
|-
|30
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Sort|Хүрэлсүх|[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |1968
| rowspan=&quot;2&quot; |49
| rowspan=&quot;2&quot; |2017
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Age in days|2017|10|4|2021|1|27}} хоног
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|31
|-
|32
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Sort|Оюун-Эрдэнэ|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |1980
| rowspan=&quot;2&quot; |41
| rowspan=&quot;2&quot; |2021
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Age in days|2021|1|27|2025|6|13}} хоног
| rowspan=&quot;2&quot; |Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн урт хугацаагаар ЕС-аар ажилласан
|-
|33
|-
|34
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|{{Sort|Занданшатар|[[Гомбожавын Занданшатар]]}}
|1970
|56
|2025
|{{Age in days|2025|6|13|2026|3|30}} хоног
|
|-
|35
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|{{Sort|Учрал|[[Ням-Осорын Учрал]]}}
|1987
|39
|2026
| -- хоног
|Одоогийн ерөнхий сайд
|}

==Цаг хугацааны график==
{{#tag:timeline|
ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16
PlotArea  = top:10 bottom:80 right:170 left:20
AlignBars = late

Define $today = {{#time:d/m/Y}}

Colors =
  id:independent value:gray(0.8) legend:Нам_бус_(Бие_даагч)
  id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам
  id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам
  id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам
  id:mprp2012 value:rgb(1,0,0.1) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам_(2012)

  id:gray1  value:gray(0.85)
  id:gray2  value:gray(0.95)

DateFormat = dd/mm/yyyy
Period     = from:28/11/1911 till:$today
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1915
ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1912

Legend     = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170

TextData =
  pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M
  text:&quot;Улс төрийн нам:&quot;

BarData =
 bar:GChagdarjav
 bar:Tserenchimed
 bar:Namnansüren
 bar:Badamdorj
 bar:Damdinbazar
 bar:SambadondogiinTserendorj
 bar:Chagdarjav
 bar:Bodoo
 bar:BalingiinTserendorj
 bar:Amar
 bar:Jigjidjav
 bar:Genden
 bar:Choibalsan
 bar:Tsedenbal
 bar:Batmönkh
 bar:Sodnom
 bar:Gungaadorj
 bar:Byambasüren
 bar:Jasrai
 bar:Enkhsaikhan
 bar:Elbegdorj
 bar:Narantsatsralt
 bar:Tuyaa
 bar:Amarjargal
 bar:Enkhbayar
 bar:Enkhbold
 bar:Bayar
 bar:Batbold
 bar:Altankhuyag
 bar:Terbishdagva
 bar:Saikhanbileg
 bar:Erdenebat
 bar:Khürelsükh
 bar:Oyun-Erdene
 bar:Zandanshatar
 bar:Uchral

PlotData =
  width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till

 bar:GChagdarjav
  from: 28/11/1911 till: 29/12/1911 color:independent text:&quot;[[Гадинбалын Чагдаржав|Г.Чагдаржав]]&quot;
 bar:Tserenchimed
  from: 29/12/1911 till: 01/07/1912 color:independent text:&quot;[[Г.Цэрэнчимэд]]&quot;
 bar:Namnansüren
  from: 01/11/1912 till: 09/04/1919 color:independent text:&quot;[[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Т.Намнансүрэн]]&quot;
 bar:Badamdorj
  from: 09/04/1919 till: 02/01/1920 color:independent text:&quot;[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Г.Бадамдорж]]&quot;
 bar:Damdinbazar
  from: 22/02/1921 till: 01/05/1921 color:independent
  from: 03/03/1922 till: 23/06/1923 color:mprp text:&quot;[[Содномын Дамдинбазар|С.Дамдинбазар]]&quot;
 bar:SambadondogiinTserendorj
  from: 01/05/1921 till: 10/07/1921 color:independent text:&quot;[[Манзушир хутагт Цэрэндорж|С.Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Chagdarjav
  from: 13/03/1921 till: 16/04/1921 color:mprp text:&quot;[[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]] (үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Bodoo
  from: 16/04/1921 till: 07/01/1922 color:mprp text:&quot;[[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]]&quot;
 bar:BalingiinTserendorj
  from: 23/06/1923 till: 13/02/1928 color:mprp text:&quot;[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]&quot;
 bar:Amar
  from: 21/02/1928 till: 27/04/1930 color:mprp
  from: 22/03/1936 till: 07/03/1939 color:mprp text:&quot;[[Анандын Амар|А.Амар]]&quot;
 bar:Jigjidjav
  from: 27/04/1930 till: 02/07/1932 color:mprp text:&quot;[[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]]&quot;
 bar:Genden
  from: 02/07/1932 till: 02/03/1936 color:mprp text:&quot;[[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]]&quot;
 bar:Choibalsan
  from: 24/03/1939 till: 26/01/1952 color:mprp text:&quot;[[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]&quot;
 bar:Tsedenbal
  from: 26/01/1952 till: 11/06/1974 color:mprp text:&quot;[[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]&quot;
 bar:Batmönkh
  from: 11/06/1974 till: 12/12/1984 color:mprp text:&quot;[[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]]&quot;
 bar:Sodnom
  from: 12/12/1984 till: 21/03/1990 color:mprp text:&quot;[[Думаагийн Содном|Д.Содном]]&quot;
 bar:Gungaadorj
  from: 21/03/1990 till: 11/09/1990 color:mprp text:&quot;[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]]&quot;
 bar:Byambasüren
  from: 11/09/1990 till: 21/07/1992 color:mprp text:&quot;[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]&quot;
 bar:Jasrai
  from: 21/07/1992 till: 19/07/1996 color:mprp text:&quot;[[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]&quot;
 bar:Enkhsaikhan
  from: 19/07/1996 till: 23/04/1998 color:dp text:&quot;[[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]]&quot;
 bar:Elbegdorj
  from: 23/04/1998 till: 09/12/1998 color:dp
  from: 20/08/2004 till: 13/01/2006 color:dp text:&quot;[[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]]&quot;
 bar:Narantsatsralt
  from: 09/12/1998 till: 22/07/1999 color:dp text:&quot;[[Жанлавын Наранцацралт|Ж.Наранцацралт]]&quot;
 bar:Tuyaa
  from: 22/07/1999 till: 30/07/1999 color:dp text:&quot;[[Ням-Осорын Туяа|Н.Туяа]] (үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Amarjargal
  from: 30/07/1999 till: 26/07/2000 color:dp text:&quot;[[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]]&quot;
 bar:Enkhbayar
  from: 26/07/2000 till: 20/08/2004 color:mprp text:&quot;[[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]&quot;
 bar:Enkhbold
  from: 25/01/2006 till: 22/11/2007 color:mprp text:&quot;[[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]&quot;
 bar:Bayar
  from: 22/11/2007 till: 29/10/2009 color:mprp text:&quot;[[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]]&quot;
 bar:Batbold
  from: 29/10/2009 till: 24/06/2011 color:mprp
  from: 24/06/2011 till: 10/08/2012 color:mpp text:&quot;[[Сүхбаатарын Батболд|Сү.Батболд]]&quot;
 bar:Altankhuyag
  from: 10/08/2012 till: 05/11/2014 color:dp text:&quot;[[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]]&quot;
 bar:Terbishdagva
  from: 05/11/2014 till: 21/11/2014 color:mprp2012 text:&quot;[[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Д.Тэрбишдагва]] (үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Saikhanbileg
  from: 21/11/2014 till: 07/07/2016 color:dp text:&quot;[[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]]&quot;
 bar:Erdenebat
  from: 07/07/2016 till: 04/10/2017 color:mpp text:&quot;[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Ж.Эрдэнэбат]]&quot;
 bar:Khürelsükh
  from: 04/10/2017 till: 27/01/2021 color:mpp text:&quot;[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]&quot;
 bar:Oyun-Erdene
  from: 27/01/2021 till: 03/06/2025 color:mpp text:&quot;[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]]&quot;
 bar:Zandanshatar
  from: 13/06/2025 till: 30/03/2026 color:mpp text:&quot;[[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]]&quot;
 bar:Uchral
  from: 30/03/2026 till: $today     color:mpp text:&quot;[[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]]&quot;
|}}

==Мөн үзэх==
* [[Монгол хаад]]
* [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]
** [[Монгол улсын төрийн тэргүүн]]
* [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]

==Тэмдэглэл==
{{notelist}}

==Эх сурвалж==
{{reflist}}

== Гадаад холбоос ==
* [http://www.open-government.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=33&amp;Itemid=76 Монгол Улсын Ерөнхий сайдын тухай]

{{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}}

[[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд| ]]
[[Ангилал:Засгийн газрын тэргүүний жагсаалт]]</text>
      <sha1>lywsunrsxxqgmm9nfax6e91s39ugsol</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ямагата муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34360</id>
    <revision>
      <id>874475</id>
      <parentid>855480</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T01:24:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэнийн тобчи</username>
        <id>108163</id>
      </contributor>
      <origin>874475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19169" sha1="qul8jwel0w6j5hepbf3z41kjpds2lb4" xml:space="preserve">{{Инфобокс суурин

&lt;!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;

| name = Ямагата муж | native_name = {{nobold|{{lang|ja|山形県}}}} | settlement_type = [[Японы мужууд|Муж]] | translit_lang1 = Япон | translit_lang1_type = [[Япон хэл|Япон]] | translit_lang1_info = {{lang|ja|山形県}} | translit_lang1_type1 = [[Япон хэлний латинчлал|Ромажи]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ja-Latn|Yamagata-ken}} | image_skyline = {{Multiple image | border = infobox | total_width = 290 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | caption_align = center | image1 = Evening twilight in Ginzan Onsen town January 2022 A.jpg | caption1 = [[Гинзаны халуун рашаан]] | image2 = 蔵王の樹氷 (Snow Monsters (Soft rime) at Zao) 08 Feb, 2011 - panoramio.jpg | caption2 = [[Зао уул]]ын цасан тогтоц | image3 = Risshaku-ji Kaisan-do 201706b.jpg | caption3 = [[Яма-дэра]] | image4 = Five tier pagoda at Mt. Haguro 2006-10-29.jpg | caption4 = [[Дэва сүм|Хагүро уул]] | image5 = Kamo Aquarium Water tank.jpg | caption5 = [[Камо аквариум]] }} | image_flag = Flag of Yamagata Prefecture.svg | flag_size = 100px | image_blank_emblem = Emblem of Yamagata Prefecture.svg | blank_emblem_size = 80px | blank_emblem_type = Бэлгэдэл | image_map = Map of Japan with highlight on 06 Yamagata_prefecture.svg | coordinates = {{Coord|38|14|N|140|21|E|type:adm1st_region:JP|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Япон}} | subdivision_type1 = [[Японы бүсийн жагсаалт|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Тохоку муж|Тохоку]] | subdivision_type2 = [[Японы арлын жагсаалт|Арал]] | subdivision_name2 = [[Хоншүү]] | seat_type = [[Япон дахь нийслэлийн жагсаалт|Мужийн төв]] | seat = [[Ямагата]] | parts_type = Засаг захиргааны хуваалт | parts_style = para | p1 = 8 дүүрэг | p2 = 35 хот, суурин | leader_title = [[Япон дахь мужийн амбан захирагчдын жагсаалт|Захирагч]] | leader_name = [[Ёшимүра Миэко]] | area_total_km2 = 9325.15 | area_water_percent = 0.02 | area_rank = [[Японы мужийн жагсаалт (газар нутгийн хэмжээгээр)|9-р байр]] | population_footnotes = | population_total = 1028055 | population_as_of = 2023 оны 8 сарын 1 | population_rank = [[Японы мужийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|35-р байр]] | population_density_km2 = auto | iso_code = JP-06 | website = {{URL|https://www.pref.yamagata.jp/}} | population_blank1_title = Аялгын бүлэг | population_blank1 = [[Наирику аялга|Наирику]] болон Шонай | anthem = [[:ja:最上川 (曲)|Могами гава]] }}

'''Ямагата муж''' ({{lang-ja|山形県}}, ''Yamagata-ken'') нь [[Япон]] улсын [[Хоншүү]] арлын хойд хэсэгт, [[Тохоку муж|Тохоку бүс нутагт]] оршдог 47 мужийн нэг юм. Мужийн засаг захиргааны төв нь [[Ямагата]] хот. Баруун талаараа [[Японы тэнгис]]тэй хиллэдэг бөгөөд хойд талаараа [[Акита муж]], зүүн талаараа [[Мияги муж]], өмнөд талаараа [[Фүкүшима муж]] болон [[Нийгата муж]]тай хиллэнэ. Ямагата нь уулархаг байгаль, өвлийн их цас, халуун рашаан, жимс жимсгэний үйлдвэрлэл, түүхэн сүм хийдүүдээрээ алдартай.

Мужийн нутаг дэвсгэр 9,325.15 км² орчим бөгөөд 2023 оны 8 сарын 1-ний байдлаарх мэдээллээр 1.03 сая орчим хүн амтай байв. Нутаг дэвсгэрийн ихэнх хэсгийг уулс, ой мод, голын хөндий эзэлдэг. Мужийн баруун хэсэгт Японы тэнгисийн эрэг орших бол төв болон зүүн хэсгээр [[Дэва уулс]], [[Зао уул]] зэрэг уул нурууд үргэлжилнэ. Мужийн нутгаар урсдаг [[Могами гол]] нь бүс нутгийн газар тариалан, тээвэр, соёлын түүхэнд чухал байр суурь эзэлдэг.

== Газар зүй ==

Ямагата муж нь Японы хойд хэсгийн Тохоку бүс нутгийн баруун талд байрладаг. Баруун хэсэг нь Японы тэнгисийн эрэг дагуу үргэлжилж, төв болон зүүн хэсэгт уулс, өндөрлөг газар, үржил шимтэй хөндий зонхилно. Мужийн нутаг дэвсгэрийг ерөнхийд нь Мураяма, Окитама, Могами, Шонай гэсэн дөрвөн бүсэд хуваан авч үздэг.

[[Могами гол]] нь Японы томоохон голуудын нэг бөгөөд мужийн төв болон өмнөд хэсгийн хөндийгөөр урсдаг. Голын сав газар нь будаа болон бусад хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн тариалахад тохиромжтой. Шонайн тэгш тал нь будааны тариалангаараа алдартай бол уулын бүсүүдэд ой мод, цанын бааз, халуун рашаан олон бий.

Мужийн байгалийн онцлох газруудад [[Зао уул]], [[Дэва уулс]], [[Тёкай уул]] болон [[Асахи уулс]]ын хэсгүүд орно. Зао уулын орчим өвлийн улиралд цас, мөсөн талстын нөлөөгөөр модод дээр үүсдэг ер бусын хэлбэртэй цасан тогтоцоороо жуулчдын анхаарлыг татдаг.

== Уур амьсгал ==

Ямагата муж нь улирлын ялгаа ихтэй, чийглэг уур амьсгалтай. Өвөлдөө их хэмжээний цас ордог бөгөөд ялангуяа уулын бүсүүдэд цасан бүрхүүл зузаан тогтоно. Зуны улирал харьцангуй дулаан, чийглэг байдаг.

Японы тэнгисийн эрэг орчмын Шонай бүсэд өвлийн улиралд далайн нөлөөгөөр хур тунадас, цас их ордог. Харин дотоодын уулс, хөндийн бүсүүдэд өдөр, шөнийн температурын ялгаа мэдэгдэхүйц байж болно. Эдгээр байгалийн нөхцөл нь цана, сноубордын аялал жуулчлал болон жимс жимсгэнэ тариалахад нөлөөлдөг.

== Түүх ==

Өнөөгийн Ямагата мужийн нутаг нь эрт үед Дэва мужийн бүрэлдэхүүнд багтаж байв. Японы феодалын үед энэ нутагт хэд хэдэн ноёдын эзэмшил оршиж байсан бөгөөд [[Ямагата цайз]] болон [[Тэндо]] зэрэг суурингууд бүс нутгийн улс төр, цэргийн түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэжээ.

Эдогийн үед Шонайн тэгш талын будаа болон бусад хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн нь бүс нутгийн эдийн засгийн үндэс болж байв. Могами гол болон Японы тэнгисийн эргийн боомтууд нь бараа бүтээгдэхүүн тээвэрлэх, худалдаа хийхэд чухал ач холбогдолтой байсан.

[[Мэйжийн шинэчлэл]]ийн дараа Японы засаг захиргааны тогтолцоо өөрчлөгдөж, 1876 онд өнөөгийн Ямагата мужийн нутаг дэвсгэр үндсэндээ нэг захиргааны нэгжид нэгтгэгджээ. Үүнээс хойш муж нь хөдөө аж ахуй, аж үйлдвэр, боловсрол, аялал жуулчлалын салбараа хөгжүүлсээр ирсэн.

== Засаг захиргаа ==

Ямагата мужийн засаг захиргааны төв нь [[Ямагата]] хот юм. Мужийн захиргаа нь бүс нутгийн эдийн засаг, боловсрол, эрүүл мэнд, дэд бүтэц, байгаль орчны бодлогыг хэрэгжүүлдэг.

Мужийн нутаг дэвсгэр нь хот, суурин болон дүүргүүдэд хуваагдана. Гол хотуудад [[Ямагата]], [[Ёнэзава]], [[Цүрүока]], [[Саката]], [[Синжо]], [[Тэндо]], [[Каминояма]] зэрэг багтана. Цүрүока, Саката хотууд нь Японы тэнгисийн эрэг орчмын эдийн засаг, соёлын төвүүд бол Ёнэзава хот нь түүхэн уламжлал, нэхмэлийн үйлдвэрлэл болон Ёнэзава үхрийн махаараа танигдсан.

== Эдийн засаг ==

Ямагата мужийн эдийн засагт хөдөө аж ахуй, хүнсний үйлдвэрлэл, боловсруулах үйлдвэр, худалдаа, аялал жуулчлал чухал байр суурь эзэлдэг.

=== Хөдөө аж ахуй ===

Ямагата нь Японы жимс жимсгэний гол үйлдвэрлэгч бүс нутгуудын нэг юм. Ялангуяа интоор, лийр, алим, усан үзэм зэрэг жимсээрээ алдартай. Мужийн интоорын үйлдвэрлэл нь улсын хэмжээнд онцгой байр суурь эзэлдэг бөгөөд ''Сатонишики'' сорт нь Ямагататай өргөнөөр холбогддог.

Шонайн тэгш талд будаа тариалах нь уламжлалт аж ахуйн чухал салбар юм. Мөн хүнсний ногоо, жимсний боловсруулалт, мал аж ахуй хөгжсөн. [[Ёнэзава үхрийн мах]] нь Японы нэр хүндтэй үхрийн махны төрлүүдийн нэг бөгөөд тус бүс нутгийн хоолны соёлын чухал хэсэг юм.

=== Аж үйлдвэр ===

Мужид хүнсний бүтээгдэхүүн боловсруулах, машин тоног төхөөрөмж, цахилгаан болон электрон эд ангийн үйлдвэрлэл, нэхмэл эдлэл зэрэг салбар хөгжсөн. Хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүнийг боловсруулах үйлдвэрүүд нь орон нутгийн эдийн засаг, ажлын байрыг дэмждэг.

Мөн уламжлалт гар урлал, модон эдлэл, керамик, нэхмэлийн үйлдвэрлэл нь зарим хот, сууринд хадгалагдан үлджээ.

== Соёл ==

Ямагата муж нь Японы уламжлалт шашин, зан үйл, урлаг, хоолны соёлыг хадгалсан бүс нутгийн нэг юм. Мужийн уулс нь буддын шашин болон уулын шүтлэгийн уламжлалтай холбоотой. [[Дэва сүм|Хагүро уул]] нь Дэва Санзан хэмээх гурван ариун уулын нэг бөгөөд шашны мөргөл, уламжлалт зан үйлийн чухал төв юм.

[[Яма-дэра]] хэмээн нэрлэгддэг [[Риссакү-жи]] сүм нь уулын энгэрт байрладаг бөгөөд шаталсан чулуун зам, байгалийн үзэмжээрээ алдартай. Японы алдарт хайку найрагч [[Мацуо Башё]] энэ газарт аялсан нь Ямагатагийн уран зохиолын болон аялал жуулчлалын нэр хүндэд нөлөөлжээ.

Мужид улирлын чанартай олон наадам зохиогддог. Тэдгээрийн дотор Ямагата хотын зуны бүжгийн наадам, Шонай бүсийн уламжлалт арга хэмжээ, уулын сүм хийдүүдийн шашны ёслолууд орно. Эдгээр нь орон нутгийн иргэдийн хамтын амьдрал, уламжлалыг хадгалахад чухал үүрэгтэй.

== Аялал жуулчлал ==

Ямагата муж нь байгалийн үзэсгэлэнт газар, халуун рашаан, өвлийн спорт, түүхэн дурсгалт газруудаараа жуулчдыг татдаг.

[[Гинзаны халуун рашаан]] — Уламжлалт модон барилгуудтай, оройн гэрэлтүүлэг болон өвлийн цастай үзэмжээрээ алдартай халуун рашааны суурин.
[[Зао уул]] — Цана, сноубордын спорт болон өвлийн улиралд үүсдэг цасан тогтоцоороо алдартай уулын бүс.
[[Яма-дэра]] — Уулын энгэрт байрлах Риссакү-жи сүмийн цогцолбор бөгөөд чулуун шат, байгалийн үзэмжээрээ танигдсан.
[[Дэва сүм|Хагүро уул]] — Дэва Санзан хэмээх ариун уулсын нэг бөгөөд таван давхар модон суварга, шашны уламжлалаараа алдартай.
[[Камо аквариум]] — Цүрүока хотод байрлах аквариум бөгөөд медузын үзүүлэнгээрээ олон улсад танигдсан.
[[Ямагата цайз]] — Ямагата хотын түүхэн дурсгалт газар бөгөөд хотын үүсэл, хөгжлийн түүхтэй холбоотой.
[[Ёнэзава]] — Түүхэн самурайн уламжлал, нутгийн хоол, гар урлалаараа алдартай хот.
Халуун рашааны аялал жуулчлал нь мужийн эдийн засгийн чухал хэсэг юм. Өвлийн улиралд уулын цанын баазууд, зуны улиралд явган аялал, сүм хийд үзэх аялал жуулчлал идэвхтэй хөгждөг.

== Хоол хүнс ==

Ямагата мужийн уламжлалт хоол нь газар тариалан, улирлын чанартай хүнсний бүтээгдэхүүн, уулын бүсийн амьдралтай нягт холбоотой.

'''Интоор''' — Мужийн хамгийн алдартай хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүний нэг.
'''Ёнэзава үхрийн мах''' — Өндөр чанартай үхрийн махны төрлөөрөө Японд танигдсан.
'''Имоны''' — Таро үндэст ургамал болон мах, хүнсний ногоог хамт чанаж бэлтгэдэг уламжлалт хоол. Намрын улиралд голын эрэгт олноороо цуглан имоны хийх заншил бий.
'''Шонайн будаа''' — Японы тэнгисийн эрэг орчмын үржил шимтэй талбайд тариалдаг будаагаараа алдартай.
'''Соба гоймон''' — Мужийн олон газарт уламжлалт аргаар хийдэг бөгөөд орон нутгийн хоолны соёлын нэг хэсэг юм.
Эдгээр бүтээгдэхүүн, хоол нь Ямагатагийн газар зүй, уур амьсгал, хөдөө аж ахуйн уламжлалыг илэрхийлдэг.

== Тээвэр ==

Ямагата муж нь төмөр зам, авто зам, автобусны сүлжээгээр Японы бусад бүс нутагтай холбогддог. [[Ямагата Шинкансэн]] нь мужийн төв болон өмнөд хэсгийг [[Токио]] хоттой холбодог хурдны галт тэрэгний шугам юм.

Мөн мужийн нутаг дэвсгэрт [[Ямагата нисэх онгоцны буудал]] болон [[Шонай нисэх онгоцны буудал]] үйл ажиллагаа явуулдаг. Саката боомт нь Японы тэнгисийн эргийн тээвэр, худалдаанд чухал үүрэгтэй.

Уулын бүсүүдэд өвлийн улиралд цас их ордог тул авто замын хөдөлгөөн, нийтийн тээвэрт улирлын нөхцөл нөлөөлдөг.

== Боловсрол ==

Ямагата мужид их сургууль, мэргэжлийн боловсролын байгууллага, ерөнхий боловсролын сургуулиуд үйл ажиллагаа явуулдаг. [[Ямагата их сургууль]] нь мужийн төв Ямагата хотод үндсэн кампустай бөгөөд боловсрол, судалгаа, бүс нутгийн хөгжлийн чиглэлээр ажилладаг.

Боловсролын байгууллагууд нь хөдөө аж ахуй, инженерчлэл, анагаах ухаан, хүмүүнлэгийн ухаан болон орон нутгийн үйлдвэрлэлийн салбарт шаардлагатай мэргэжилтэн бэлтгэхэд хувь нэмэр оруулдаг.

== Хүн ам ==

Ямагата мужийн хүн ам сүүлийн хэдэн арван жилд буурах хандлагатай байна. Энэ нь Японы бусад олон хөдөө орон нутагт ажиглагддаг хүн амын насжилт, төрөлт бууралт, залуучуудын томоохон хотууд руу шилжин суурьших үзэгдэлтэй холбоотой.

Хүн амын ихэнх нь Ямагата, Цүрүока, Саката, Ёнэзава зэрэг хотуудад болон тэдгээрийн ойролцоох суурин газруудад амьдардаг. Хөдөө орон нутагт газар тариалан, уламжлалт үйлдвэрлэл, аялал жуулчлал нь орон нутгийн амьдралын үндэс хэвээр байна.</text>
      <sha1>qul8jwel0w6j5hepbf3z41kjpds2lb4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тони Паркер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36883</id>
    <revision>
      <id>874520</id>
      <parentid>871442</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T09:55:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zafer</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <comment>Photo changed</comment>
      <origin>874520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11931" sha1="qatn3jancybhb6nrm5olv410cuue0ya" xml:space="preserve">{{НБА2 тоглогч
| Нэр                = Тони Паркер
| Англиар  = Tony Parker
| Зураг               = Tony Parker France 20260628 (5).jpg
| Хэмжээ             = 200px
| Тайлбар             = Тони Паркер 2026 онд
| Байрлал            = [[холбон тоглогч]]
| Өндөр              = 188 [[Сантиметр|см]]
| Жин                = 81 [[Килограмм|кг]]
| Баг               = Сан-Антонио Спёрс
| Дугаар              = 9
| Иргэншил        = {{FRA}}
| Мэндэлсэн огноо      = {{Birth date and age|1982|05|17|df=y}}
| Мэндэлсэн газар     = [[Бельги]], [[Брюгге]]
| Драфт              = 28
| Драфтын жил         = 2001
| Сонгогдсон баг         = [[Сан-Антонио Спёрс]]
| Багууд           = &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
* [[Расинг Парис]] (1999—2001)
* [[Сан-Антонио Спёрс]] (2001—одоо)
* [[АСВЕЛ (сагсан бөмбөгийн баг)|Виллербан]] (2011)
| Алдар цол           = &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
* [[НБА-гийн бүх оддын тоглолт]] (2006—2007, 2009, 2012—2014)
* [[НБА-гийн шувтаргын MVP]] (2007)
* 4 удаагийн [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо|НБА-гийн аварга]] (2003, 2005, 2007, 2014)
* [[НБА-гийн бүх оддын тоглолт|НБА-гийн бүх оддын II баг]] (2012-2014)
| Медалиуд = 
{{МедальТэмцээн|[[Сагсан бөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|ЕАШТ]]}}
{{МедальХүрэл|Серби ба Черногори 2005|[[Францын эрэгтэйчүүдийн сагсан бөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Франц]]}}
{{МедальМөнгө|Литва 2011|[[Францын эрэгтэйчүүдийн сагсан бөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Франц]]}}
{{МедальАлт|Словени 2013|[[Францын эрэгтэйчүүдийн сагсан бөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Франц]]}}
}}
'''Уильям Энтони &quot;Тони&quot; Паркер''' ({{lang-fr|William Anthony &quot;Tony&quot; Parker}}, ''[[1982]] оны [[5 сарын 17|тавдугаар сарын 17-нд]] [[Бельги]]йн улсын [[Брюгге]] хотод төрсөн'') — [[Франц]]ын [[сагсан бөмбөг]]чин бөгөөд [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо]]ны [[Сан Антонио Спарс|Сан Антонио Спёрс]] багийн [[Холбон тоглогч (сагсан бөмбөг)|холбон тоглогч]] юм. 
==Замнал==
[[2001]] оны [[драфт]]ын №28 тэрээр Францын Расинг Парис багаас Спёрс багт ирсэн байна. Паркер НБА-гийн аваргаар гурван удаа (2002—2003, 2004—2005, 2006—2007) тодорч, [[Бүх оддын тоглолт]]онд дөрвөн удаа (2006, 2007, 2009, 2012) оролцож, 2007 оны ''[[НБА-гийн Шигшээ тоглолтын Үнэ цэнэтэй тоглогч]]оор'' нэрлэгдэж байсан шилдэг тоглогч билээ. [[Франц улсын сагсан бөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Францын шигшээ багийн]] бүрэлдэхүүнд [[2013]] оны [[Европ]]ын [[Сагсан бөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|аварга]] болсон. 
==НБА-гийн үзүүлэлт==
{{НБА-гийн тоглогчийн үзүүлэлтийн таних тэмдэг}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| style=&quot;background:#afe6ba; width:3em;&quot;|†
|НБА-д аваргалсан
|}
===Улирал===
{{НБА-гийн тоглогчийн үзүүлэлт}}
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| {{nbay|2001}}
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сан-Антонио Спёрс|Сан-Антонио]]
| 77 || 72 || 29.4 || .419 || .323 || .675 || 2.6 || 4.3 || '''1.2''' || '''.1''' || 9.2
|-
| style=&quot;text-align:left;background:#afe6ba;&quot;| {{nbay|2002}}†
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сан-Антонио Спёрс|Сан-Антонио]]
| '''82''' || '''82''' || 33.8 || .464 || .337 || .755 || 2.6 || 5.3 || .9 || '''.1''' || 15.5
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| {{nbay|2003}}
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сан-Антонио Спёрс|Сан-Антонио]]
| 75 || 75 || '''34.4''' || .447 || .312 || .702 || 3.2 || 5.5 || .8 || .0|| 14.7
|-
| style=&quot;text-align:left;background:#afe6ba;&quot;| {{nbay|2004}}†
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сан-Антонио Спёрс|Сан-Антонио]]
| 80 || 80 || 34.2 || .482 || .276 || .650 || '''3.7''' || 6.1 || '''1.2''' || '''.1''' || 16.6
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| {{nbay|2005}}
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сан-Антонио Спёрс|Сан-Антонио]]
| 80 || 80 || 33.9 || '''.548''' || .306 || .707 || 3.3 || 5.8 || 1.0 || '''.1''' || 18.9
|-
| style=&quot;text-align:left;background:#afe6ba;&quot;| {{nbay|2006}}†
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сан-Антонио Спёрс|Сан-Антонио]]
| 77 || 77 || 32.5 || .520 || '''.395''' || .783 || 3.2 || 5.5 || 1.1 || '''.1''' || 18.6
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| {{nbay|2007}}
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сан-Антонио Спёрс|Сан-Антонио]]
| 69 || 68 || 33.5 || .494 || .258 || .715 || 3.2 || 6.0 || .8 || '''.1''' || 18.8
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| {{nbay|2008}}
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сан-Антонио Спёрс|Сан-Антонио]]
| 72 || 71 || 34.1 || .506 || .292 || .782 || 3.1 || 6.9 || .9 || '''.1''' || '''22.0'''
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| {{nbay|2009}}
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сан-Антонио Спёрс|Сан-Антонио]]
| 56 || 50 || 30.9 || .487 || .294 || .756 || 2.4 || 5.7 || .5 || '''.1''' || 16.0
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| {{nbay|2010}}
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сан-Антонио Спёрс|Сан-Антонио]]
| 78 || 78 || 32.4 || .519 || .357 || .769 || 3.1 || 6.6 || '''1.2''' || .0 || 17.5
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| {{nbay|2011}}
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сан-Антонио Спёрс|Сан-Антонио]]
| 60 || 60 || 32.0 || .480 || .230 || .799 || 2.9 || '''7.7''' || 1.0 || '''.1''' || 18.3
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| {{nbay|2012}}
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сан-Антонио Спёрс|Сан-Антонио]]
| 66 || 66 || 32.9 || .522 || .353 || '''.845''' || 3.0 || 7.6 || .8 || '''.1''' || 20.3
|-
| style=&quot;text-align:left;background:#afe6ba;&quot;| {{nbay|2013}}†
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сан-Антонио Спёрс|Сан-Антонио]]
| 68 || 68 || 29.4 || .499 || .373 || .811 || 2.3 || 5.7 || .5 || '''.1''' || 16.7
|-class=&quot;unsortable&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot;| Замнал
| style=&quot;text-align:left;&quot;|
| 940 || 927 || 32.6 || .495 || .316 || .752 || 3.0 || 6.0 || .9 || .1 || 17.1
|-class=&quot;unsortable&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot;| Бүх одод
| style=&quot;text-align:left;&quot;|
| 6 || 0 || 18.3 || .522 || .167 || 1.000 || 1.8 || 4.7 || .8 || .0 || 8.8
{{s-end}}
===Плей-офф===
{{НБА-гийн тоглогчийн үзүүлэлт}}
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сан-Антонио Спёрс|Сан-Антонио]]
| 10 || 10 || 34.1 || .456 || .370 || .750 || 2.9 || 4.0 || .9 || .1 || 15.5
|-
| style=&quot;text-align:left;background:#afe6ba;&quot;| 2003†
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сан-Антонио Спёрс|Сан-Антонио]]
| '''24''' || '''24''' || 33.9 || .403 || .268 || .713 || 2.8 || 3.5 || .9 || .1 || 14.7
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| 2004
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сан-Антонио Спёрс|Сан-Антонио]]
| 10 || 10 || '''38.6''' || .429 || .395 || .657 || 2.1 || '''7.0''' || '''1.3''' || .1 || 18.4
|-
| style=&quot;text-align:left;background:#afe6ba;&quot;| 2005†
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сан-Антонио Спёрс|Сан-Антонио]]
| 23 || 23 || 37.3 || .454 || .188 || .632 || 2.9 || 4.3 || .7 || .1 || 17.2
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| 2006
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сан-Антонио Спёрс|Сан-Антонио]]
| 13 || 13 || 36.5 || .460 || .222 || '''.810''' || 3.6 || 3.8 || 1.0 || .1 || 21.1
|-
| style=&quot;text-align:left;background:#afe6ba;&quot;| 2007†
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сан-Антонио Спёрс|Сан-Антонио]]
| 20 || 20 || 37.6 || .480 || .333 || .679 || 3.4 || 5.8 || 1.1 || .0 || 20.8
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| 2008
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сан-Антонио Спёрс|Сан-Антонио]]
| 17 || 17 || 38.5 || .497 || .350 || .753 || 3.7 || 6.1 || .9 || .1 || 22.4
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| 2009
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сан-Антонио Спёрс|Сан-Антонио]]
| 5 || 5 || 36.2 || '''.546''' || .214 || .710 || '''4.2''' || 6.8 || 1.2 || .2 || '''28.6'''
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| 2010
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сан-Антонио Спёрс|Сан-Антонио]]
| 10 || 2 || 33.5 || .474 || '''.667''' || .595 || 3.8 || 5.4 || .6 || .0 || 17.3
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| 2011
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сан-Антонио Спёрс|Сан-Антонио]]
| 6 || 6 || 36.8 || .462 || .125 || .756 || 2.7 || 5.2 || '''1.3''' || '''.3''' || 19.7
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| 2012
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сан-Антонио Спёрс|Сан-Антонио]]
| 14 || 14 || 36.1 || .453 || .333 || .807 || 3.6 || 6.8 || .9 || .0 || 20.1
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| 2013
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сан-Антонио Спёрс|Сан-Антонио]]
| 21 || 21 || 36.4 || .458 || .355 || .777 || 3.2 || '''7.0''' || 1.1 || .1 || 20.6
|-
| style=&quot;text-align:left;background:#afe6ba;&quot;| 2014†
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сан-Антонио Спёрс|Сан-Антонио]]
| 23 || 23 || 31.3 || .486 || .371 || .729 || 2.0 || 4.8 || 0.7 || .0 || 17.4
|-class=&quot;unsortable&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot;| Замнал
| style=&quot;text-align:left;&quot;|
| 196 || 188 || 35.7 || .463 || .310 || .727 || 3.0 || 5.3 || 0.9 || .1 || 18.9
{{s-end}}
==Эшлэл==
{{Reflist}}

==Холбоос==
{{commonscat|Tony Parker|Тони Паркер}}
* {{official|http://www.tp9.net/}}
* {{basketballstats|nba=tony_parker|bbr=p/parketo01}}
* [https://web.archive.org/web/20130927101121/http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/q/Tony%20PARKER/pid/28162/_//players.html Профайл - ФИФА]
* [http://www.interbasket.net/players/tonyparker.htm Тони Паркер - InterBasket]

{{Сан Антонио Спарс багийн бүрэлдэхүүн}}
{{2001 оны НБА-гийн драфт}}
{{НБА-гийн шувтаргын тоглолтын MVP}}
{{2002-2003 оны НБА-гийн аваргууд}}
{{2004-2005 оны НБА-гийн аваргууд}}
{{2006-2007 оны НБА-гийн аваргууд}}
{{2013-2014 оны НБА-гийн аваргууд}}
{{2011 оны ЕАШТ-д Францын эрэгтэйчүүдийн сагсан бөмбөгийн баг‎}}

{{DEFAULTSORT:Паркер, Тони}}
[[Ангилал:Францын шигшээ багийн сагсан бөмбөгчин]]
[[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн холбон тоглогч]]
[[Ангилал:Сан-Антонио Спёрс багийн тоглогч]]
[[Ангилал:НБА-гийн тоглогч]]
[[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (рыцарь)]]
[[Ангилал:Францчууд]]
[[Ангилал:1982 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>qatn3jancybhb6nrm5olv410cuue0ya</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пярну</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37215</id>
    <revision>
      <id>874471</id>
      <parentid>701357</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T01:05:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>О. Батсайхан</username>
        <id>108165</id>
      </contributor>
      <origin>874471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12463" sha1="t6szsp58ot8q08o3fuj52hm7ckkopr1" xml:space="preserve">[[Файл:Pärnu coastal meadow hiking trail, beach and town in Estonia.webm|thumb|Пярну хотын далайн эрэг, нуга болон хотын дүр төрхийг харуулсан 2022 оны дрон бичлэг]]

'''Пярну''' ({{lang-et|Pärnu}}) нь [[Эстон улс]]ын баруун өмнөд хэсэгт, [[Балтийн тэнгис]]ийн [[Ригагийн булан]]гийн эрэгт орших боомт, амралт сувиллын [[хот]] юм. Тус хот нь Эстонийн хүн амын тоогоор томоохон хотуудын нэг бөгөөд ойролцоогоор 40 мянган оршин суугчтай.

Пярну нь Эстонийн нийслэл [[Таллин]] хотоос өмнө зүгт байрладаг бөгөөд далайн эргийн наран шарлагын газар, амралт сувилал, түүхэн барилга байгууламж, соёлын арга хэмжээгээрээ алдартай. Тус хотыг Эстонийн '''зуны нийслэл''' ({{lang-et|suvepealinn}}) хэмээн нэрлэдэг.

Пярну хотын түүх XIII зуунаас эхэлдэг. 1251 он нь хотын эртний түүхтэй холбоотой чухал он бөгөөд дундад зууны үед Балтийн тэнгисийн худалдааны сүлжээнд холбогдон хөгжжээ.

{{double image|left|Pärnu 2009-07-09.jpg|230|Pernau 1554.jpg|260|Пярну хотын орчин үеийн дүр төрх|Пярну хотын 1554 оны түүхэн дүрслэл}}

== Газарзүй ==

Пярну нь Эстонийн баруун өмнөд хэсэгт, Пярну голын адаг болон Ригагийн булангийн эрэгт байрладаг. Хотын байршил нь Балтийн тэнгисийн эргийн худалдаа, загас агнуур, усан тээвэр болон аялал жуулчлалын хөгжилд нөлөөлсөн.

Пярну гол хотын нутаг дэвсгэрээр урсан өнгөрч, Ригагийн буланд цутгадаг. Хотын эргэн тойронд нам дор газар, эргийн нуга, ой мод болон ус намгархаг бүсүүд тархсан байдаг.

Далайн эргийн уур амьсгалын нөлөөгөөр өвөл нь харьцангуй хүйтэн, зун нь сэрүүнээс дулаан байдаг. Зуны улиралд далайн эргийн амралт, аялал жуулчлал идэвхждэг.

== Түүх ==

=== Дундад зууны үе ===

Пярну хотын түүх XIII зуунаас эхэлдэг. 1251 онд Пярнугийн эртний суурьшлын түүхэнд чухал үйл явдал болсон бөгөөд дараагийн зуунуудад худалдаа, гар урлал, усан тээврийн төв болон хөгжжээ.

Дундад зууны үед Пярну нь Балтийн тэнгисийн худалдааны харилцаанд оролцож, [[Ханзын холбоо]]той холбоотой худалдааны төвүүдийн нэг болсон.

Хотын байршил нь Балтийн тэнгисийн эрэг орчмын худалдааны замуудтай холбогдох боломж олгож байв.

=== Швед болон Оросын эзэнт гүрний үе ===

XVI–XVII зууны үед Пярну болон Эстонийн бусад нутаг дэвсгэр Балтийн бүсийн улс төр, цэргийн өрсөлдөөний нөлөөнд орсон.

XVII зуунд Пярну [[Швед]]ийн мэдэлд байсан бөгөөд хотын хамгаалалтын байгууламж, худалдаа, боловсролын хөгжилд өөрчлөлт гарчээ.

1699–1710 онд Тартугийн их сургуулийн өмнөх түүхтэй холбоотой Academia Gustavo-Carolina боловсролын байгууллага Пярну хотод үйл ажиллагаа явуулж байв.

[[Умардын их дайн]]ы дараа Пярну [[Оросын эзэнт гүрэн]]ий мэдэлд шилжсэн. XIX зуунд хотын худалдаа, боомтын үйл ажиллагаа, зам харилцаа болон амралт сувиллын салбар хөгжсөн.

=== XX зуун ===

1918 оны 2 дугаар сарын 23-нд Эстонийн тусгаар тогтнолын тунхаглалыг Пярну хотод олон нийтэд уншин танилцуулсан. Дараагийн өдөр буюу 2 дугаар сарын 24-нийг Эстонийн тусгаар тогтнолын өдөр болгон тэмдэглэдэг.

XX зууны турш Пярну нь улс төр, эдийн засгийн олон өөрчлөлтийг туулсан. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр хотын зарим барилга байгууламж эвдэрч сүйдсэн.

Зөвлөлтийн үед Пярну нь амралт сувиллын томоохон төвүүдийн нэг болсон бөгөөд рашаан сувилал, зочид буудал болон аялал жуулчлалын үйлчилгээ хөгжжээ.

1991 онд Эстони улс тусгаар тогтнолоо сэргээсний дараа хотын эдийн засаг, аялал жуулчлал, үйлчилгээний салбар шинэ нөхцөлд хөгжсөн.

== Хүн ам ==

Пярну нь Эстонийн хүн амын тоогоор томоохон хотуудын нэг юм. Хотын хүн ам ойролцоогоор 40 мянга байдаг боловч засаг захиргааны хил хязгаар, тооллогын он болон статистикийн аргачлалаас шалтгаалан тоо өөрчлөгддөг.

2017 онд Эстонид засаг захиргааны шинэчлэл хийгдсэнээр Пярну хотын захиргааны нутаг дэвсгэр өргөжсөн. Иймээс хуучин хотын төвлөрсөн суурьшлын хүн ам болон өргөтгөсөн хотын захиргааны нэгжийн хүн амыг ялгаж үзэх шаардлагатай.

== Эдийн засаг ==

Пярну хотын эдийн засагт аялал жуулчлал, амралт сувилал, худалдаа, тээвэр, үйлдвэрлэл болон үйлчилгээний салбар чухал байр суурь эзэлдэг.

Хотын боомт нь далайн тээвэр, бараа бүтээгдэхүүний хөдөлгөөнтэй холбоотой бөгөөд Ригагийн булангийн эрэгт байрладаг нь худалдаа, тээврийн хөгжлийн нэг үндэс болсон.

Зуны улиралд далайн эргийн амралтын газрууд, зочид буудал, зоогийн газар, сувилал болон соёлын арга хэмжээнүүд хотын эдийн засгийн идэвхийг нэмэгдүүлдэг.

== Аялал жуулчлал ==

Пярну нь Эстонийн далайн эргийн амралтын хамгийн алдартай хотуудын нэг юм. Хотын урт элсэн эрэг, амралт сувиллын газрууд, түүхэн төв болон ногоон байгууламж нь жуулчдын сонирхлыг татдаг.

=== Пярнугийн далайн эрэг ===

Пярнугийн далайн эрэг нь зуны улиралд усанд сэлэх, наранд биеэ шарах, алхах болон амрахад тохиромжтой газар юм.

Далайн эргийн ойролцоо зочид буудал, амралтын байгууламж, явган хүний зам болон нийтийн эзэмшлийн талбайнууд байрладаг.

=== Пярнугийн эргийн нуга ===

Пярнугийн эргийн нуга нь байгалийн өвөрмөц тогтоц бүхий бүс бөгөөд явган аялал, байгаль ажиглах зориулалттай зам, байгууламжуудтай.

Энэ бүс нь далайн эргийн экосистем, ургамал, шувуудын амьдрах орчныг хадгалах ач холбогдолтой.

=== Түүхэн дурсгалт газрууд ===

Пярну хотын түүхэн төвд дундад зуун болон дараагийн үеийн барилга байгууламжууд хадгалагдан үлдсэн байдаг.

Хотын соёл, түүхтэй холбоотой онцлох газруудад:

* '''Пярнугийн Улаан цамхаг''' — дундад зууны хамгаалалтын байгууламжийн үлдэгдэл;
* '''Таллин хаалга''' — XVII зууны үеийн хотын хамгаалалтын байгууламжтай холбоотой түүхэн хаалга;
* '''Пярнугийн музей''' — хот болон бүс нутгийн түүх, соёлын өвийг танилцуулдаг музей;
* '''Элизабетын сүм''' — XVIII зууны үеийн сүм;
* '''Пярнугийн далайн эргийн цэцэрлэгт хүрээлэн''' — амралт, зугаалгын зориулалттай ногоон байгууламж.

== Соёл ==

Пярну нь хөгжмийн наадам, театр, музей, үзэсгэлэн болон олон нийтийн соёлын арга хэмжээгээрээ танигдсан.

Хотод зохион байгуулагддаг хөгжмийн арга хэмжээнүүдийн дунд Пярнугийн хөгжмийн наадам чухал байр суурь эзэлдэг. Энэхүү наадамд Эстони болон бусад улсын хөгжимчид оролцдог.

Мөн Пярну хот нь Эстонийн үндэсний түүх, тусгаар тогтнолын үйл явдалтай холбоотой дурсгалт газруудтай.

== Тээвэр ==

Пярну нь Эстонийн нийслэл Таллин болон [[Латви]]йн нийслэл [[Рига]] хотыг холбодог авто замын чиглэлд байрладаг.

Хот нь автобусны тээврээр Эстонийн бусад хотуудтай холбогддог. Мөн далайн боомт, орон нутгийн тээврийн дэд бүтэцтэй.

Таллин–Рига чиглэлийн төмөр замын шинэ төслийн нэг хэсэг болох [[Rail Baltica]] нь Пярну орчмын тээврийн ирээдүйн хөгжилтэй холбоотой томоохон дэд бүтцийн төсөл юм.

== Боловсрол ==

Пярну хотод ерөнхий боловсролын сургууль, мэргэжлийн сургалтын байгууллага болон дээд боловсролын сургалтын төвүүд үйл ажиллагаа явуулдаг.

Хотын боловсролын түүх нь XVII зууны үеийн Academia Gustavo-Carolina байгууллагатай холбоотой бөгөөд энэ нь Эстонийн дээд боловсролын түүхийн нэг хэсэг юм.

== Мөн үзэх ==

* [[Эстон улс]]
* [[Таллин]]
* [[Балтийн тэнгис]]
* [[Ригагийн булан]]
* [[Ханзын холбоо]]
* [[Rail Baltica]]

== Эшлэл ==
{{reflist}}

== Гадаад холбоос ==

* [https://www.parnu.ee/ Пярну хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас]
* [https://visitparnu.com/ Пярнугийн аялал жуулчлалын мэдээлэл]
* [https://www.stat.ee/en Эстонийн статистикийн алба]

[[Ангилал:Эстонийн хот]]</text>
      <sha1>t6szsp58ot8q08o3fuj52hm7ckkopr1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белокан хот</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37309</id>
    <revision>
      <id>874481</id>
      <parentid>867823</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T03:20:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>О. Батсайхан</username>
        <id>108165</id>
      </contributor>
      <origin>874481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7180" sha1="7nn7a0zhbf2ps3nfi24jgn8n30t542p" xml:space="preserve">'''Белокан''' ({{lang-az|Balakən}}) нь [[Азербайжан]]ы баруун хойд хэсэгт орших хот бөгөөд [[Балакен район]]ы засаг захиргааны төв юм. Тус хот нь [[Их Кавказ]]ын нурууны өмнөд бэл, [[Гүрж]] болон [[Орос]]ын хилийн ойролцоо байрладаг.

Белокан нь Азербайжаны баруун хойд бүс нутгийн худалдаа, үйлчилгээ, боловсрол, соёлын төвүүдийн нэг юм. Хотын эргэн тойронд газар тариалан, жимс жимсгэнэ, самар болон мал аж ахуй хөгжсөн.

== Газарзүй ==

Белокан хот нь Азербайжаны баруун хойд хэсэгт, Их Кавказын нурууны өмнөд бэлд байрладаг. Тус бүс нутаг нь уулархаг газар, ой мод, гол горхи болон үржил шимтэй хөндийгөөрөө онцлог.

Хот нь Гүржийн хилийн ойролцоо байрлах бөгөөд Балакен районы засаг захиргаа, худалдаа, үйлчилгээний гол төв юм.

Балакен районы нутаг дэвсгэр нь хойд болон зүүн хойд хэсгээрээ уулархаг, өмнөд хэсгээрээ нам дор газар зонхилдог.

== Түүх ==

Белокан хот болон түүний эргэн тойрны нутаг нь Кавказын олон үндэстэн, соёлын харилцаа хөгжсөн бүсэд оршдог.

Түүхийн туршид энэ нутаг нь Кавказын бүс нутгийн улс төр, худалдаа, соёлын өөрчлөлттэй холбоотой байв.

XIX зуунд тус нутаг [[Оросын эзэнт гүрэн]]ий захиргаанд орсон.

XX зууны эхээр Белокан нь Кавказын бүс нутгийн улс төрийн өөрчлөлтийг туулж, улмаар [[Азербайжаны Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улс]]ын бүрэлдэхүүнд багтсан.

1930 онд Балакен районыг засаг захиргааны нэгж болгон байгуулжээ. 1963 онд тус районыг татан буулгаж, Закатала районд нэгтгэсэн боловч 1965 онд дахин бие даасан район болгон сэргээсэн.&lt;ref name=&quot;court&quot;&gt;{{Cite web |url=https://courts.gov.az/courts/2112 |title=Balakən Rayon Məhkəməsi |website=Азербайжаны шүүхийн нэгдсэн портал |language=az}}&lt;/ref&gt;

1991 онд Азербайжан улс тусгаар тогтнолоо сэргээсний дараа Белокан хот нь тус улсын засаг захиргааны төвүүдийн нэг хэвээр үлдсэн.

== Хүн ам ==

Белокан хотын хүн ам 2023 оны 1 дүгээр сарын 1-ний байдлаар 14,784 байжээ.&lt;ref name=&quot;population&quot;&gt;{{Cite web |url=https://modern.az/az/reportaj/456682/balaken-ehalisinin-milli-terkibi-avarlar-ingiloylar-ruslar-lezgiler-siyahi/ |title=Balakən əhalisinin milli tərkibi: avarlar, ingiloylar, ruslar, ləzgilər |date=2024-02-19 |website=Modern.az |language=az}}&lt;/ref&gt;

Харин Балакен районы нийт хүн ам 2024 оны мэдээллээр ойролцоогоор 100 мянга байсан. Энэ нь зөвхөн хотын бус, районы бүх суурин газрын хүн амыг хамарсан үзүүлэлт юм.&lt;ref name=&quot;parliament&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.meclis.gov.az/erazi-en.php?cat=23&amp;lang=en |title=Territory: Balakan |website=Азербайжаны парламент |language=en}}&lt;/ref&gt;

Балакен район нь үндэстний бүрэлдэхүүний хувьд олон янз бөгөөд азербайжанчууд, аварчууд, ингилойчууд болон бусад үндэстний төлөөлөл оршин суудаг.&lt;ref name=&quot;population&quot;/&gt;

== Эдийн засаг ==

Белокан хотын эдийн засаг нь худалдаа, үйлчилгээ, жижиг үйлдвэрлэл болон хүрээлэн буй хөдөө аж ахуйн бүс нутгийн үйл ажиллагаатай холбоотой.

Балакен районд дараах хөдөө аж ахуйн чиглэлүүд хөгжсөн.

* Үр тариа, ялангуяа эрдэнэ шишийн тариалалт;
* Тамхины тариалалт;
* Жимс, самрын аж ахуй;
* Сүү, махны чиглэлийн мал аж ахуй.

Районы эдийн засагт газар тариалан, хүнсний бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл болон орон нутгийн худалдаа чухал байр суурь эзэлдэг.&lt;ref name=&quot;parliament&quot;/&gt;

== Соёл ==

Белокан хот нь Азербайжаны баруун хойд бүс нутгийн олон үндэстний соёлын орчинд байрладаг.

Хот болон түүний эргэн тойрны суурин газруудад азербайжан, авар болон бусад Кавказын ард түмний хэл, зан заншил, уламжлалын нөлөө ажиглагддаг.

Хотод боловсрол, соёл, олон нийтийн үйлчилгээний байгууллагууд үйл ажиллагаа явуулдаг.

== Аялал жуулчлал ==

Белокан хотын эргэн тойрны нутаг нь Их Кавказын уулс, ой мод, байгалийн үзэсгэлэнт газруудаараа онцлог.

Бүс нутгийн байгаль, уулын ландшафт болон орон нутгийн соёл нь аялал жуулчлал хөгжүүлэх боломжийг бүрдүүлдэг.&lt;ref name=&quot;abad&quot;&gt;{{Cite web |url=https://abad.gov.az/en/city/3 |title=Balakan |website=ABAD |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Тээвэр ==

Белокан хот нь Азербайжаны баруун хойд хэсгийн авто замын сүлжээнд холбогддог.

Хотын авто зам нь ойролцоох суурин газрууд болон бусад бүс нутгийн төвүүдтэй зорчигч, ачаа тээврийн харилцааг хангадаг.

== Мөн үзэх ==

* [[Азербайжан]]
* [[Их Кавказ]]
* [[Гүрж]]
* [[Закатала]]

== Эшлэл ==

{{reflist}}

== Гадаад холбоос ==

* [https://www.stat.gov.az/ Азербайжаны Улсын статистикийн хороо]
* [https://www.meclis.gov.az/ Азербайжаны парламент]
* [https://abad.gov.az/en/city/3 Балакены тухай мэдээлэл]

[[Ангилал:Азербайжаны хот]]</text>
      <sha1>7nn7a0zhbf2ps3nfi24jgn8n30t542p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Амьтны хүрээлэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37787</id>
    <revision>
      <id>874510</id>
      <parentid>811271</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T08:26:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5941" sha1="hy7y87im9fa98yvbggt4fb28d1lsj49" xml:space="preserve">[[File:Giants of the Savanna Inhabitants.jpg|thumb|300px|[[Техас]]ын [[Даллас хот]]ын амьтны хүрээлэнгийн саваннын том амьтдын үзүүлэн, 2011 оны 10-р сар]]

'''Амьтны хүрээлэн''' ([[Англи хэл|англи]]. zoo, [[Орос хэл|орос]]. ''зоопарк'') -төрөл зүйл бүрийн амьтдыг нэгэн дор цуглуулж олон нийтэд үзүүлэн танилцуулах, өсгөн үржүүлэх, хамгаалах болон ажиглалт шинжлэх ухааны судалгаа хийх зорилго бүхий байгууллага юм.

Дэлхий дээрх хамгийн анхны амьтны хүрээлэн төст байгууламж НТӨ 3500 оны үед [[Египет]]эд үүссэн гэж үздэг.

Орчин үеийн Европт амьтны хүрээлэнгүүд 1752 онд Вена, 1770 онд Мадрид хотуудад анх үүсгэн байгуулагдаж байв. [[Францын хувьсгал|Францын их хувьсгалын]] дараа Парисын ургамлын цэцэрлэгт хүрээлэнд амьтны хүрээлэн нээгдсэн бөгөөд түүний гол зорилго нь танин мэдүүлж судлах байв. [[Версаль]] дахь хуучин хааны амьтны хүрээлэнгийн амьтдыг тийш нь шилжүүлсэн байна. 

20-р зууны хоёрдугаар хагаст амьтны хүрээлэнгүүд зугаа цэнгэлийн газраас шинжлэх ухааны байгууллага болон хувирч, амьтны ертөнцийн нарийн хэсгүүдэд зориулсан үзмэрүүд бүхий төрөлжсөн амьтны хүрээлэнгүүд бий болж эхэлжээ.

2010 он гэхэд дэлхий дээр 1300 орчим амьтны хүрээлэн байсны бараг тал нь Европт, 20 хувь нь Хойд Америкт байдаг ажээ.

== Дэлхийн алдартай амьтны хүрээлэнгүүд ==

* [[Берлиний амьтны хүрээлэн]] нь 1844 онд байгуулагдсахн Германы хамгийн ууган амьтны хүрээлэн бөгөөд амьтдын төрөл зүйлийн хувьд хамгийн том нь юм. 
* [[Сан-Диего хотын амьтны хүрээлэн]]- Дэлхийн хамгийн том гэгддэг амьтны хүрээлэнгүүдийн нэг. АНУ-ын [[Сан-Диего]] хотод байрладаг бөгөөд түүний нутаг дэвсгэрийн тал орчим хувийг 1800 акр (730 га) талбайд байрлах &quot;Зэрлэг амьтдын цэцэрлэгт хүрээлэн&quot; эзэлдэг. 
* [[Прагийн амьтны хүрээлэн]] дэлхийд нэр хүндтэй томоохон бөгөөд олон ховор төрөл зүйлийн амьтны хүрээлэн. 
* [[Сингапурын амьтны хүрээлэн]] бол амьтны зэрлэг байгал дахь амьдардаг орчин нөхцөлийг бүрдүүл өгдөг гэдгээрээ алдартай. Жишээ нь уг халуун оронд Цагаан байвгай тэжээдэг байна. 
* [[Лондоны амьтны хүрээлэн]] бол дэлхийн ууган амьтны хүрээлэн юм. 
* [[Майами хотын амьтны хүрээлэн]]- АНУ-ын Флоридагийн хамгийн ууган бөгөөд хамгийн том амьтны хүрээлэн бөгөөд АНУ-ын цорын ганц халуун орны амьтны хүрээлэн юм.
* [[Австралийн амьтны хүрээлэн]] - Харриет нэртэй 175 жил насалсан яст мэлхий 1987 оноос 2006 онд нас барах хүртлээ уг хүрээлэнд амьдарч байсан гэдгээрээ алдартай.
* [[Москвагийн амьтны хүрээлэн]] -Оросын ууган бөгөөд хамгийн том амтны хүрээлэн. 
* [[Бээжингийн амьтны хүрээлэн]] - уг амьтны хүрээлэнд дэлхийн өнцөг булан бүрээс ирсэн 600 өөр зүйлийн 7000 амьтан байдаг гэдгээрээ алдартай.

== Амьтны хүрээлэнгийн зорилго ==
Амьтны хүрээлэнгийн чухал үүрэг бол хотын оршин суугчдад үзүүлэх зэрлэг ан амьтдыг хадгалах, байгаль, ан амьтдыг хамгаалах, тэднийг амьд байгалийн ертөнцийн нэг хэсэг юм байна гэсэн ойлголтыг хүмүүст төлөвшүүлэх, энэ ертөнцийг хамгаалах үүрэг хариуцлагыг тэдний өдөр тутмын амьдралд нийцүүлэн оруулах явдал юм. Шинжлэх ухааны хувьд амьтдын биологи, сэтгэл зүйг судлах, төрөл зүйлийг хамгаалах, дараа нь байгальд амьдрах орчинд нөхөн сэргээх замаар нөхөн үржихүй нь чухал ач холбогдолтой бөгөөд энэ нь амьтны ертөнцийн ховордсон төлөөлөгчдийг зэрлэг байгальд хадгалахад тусалдаг байна. Жишээ нь [[Тахь|тахийг]] ийм аргаар бүрэн устах аюулаас хамгаалж чадсан юм. 


[[ангилал:амьтан судлал]]
[[Ангилал:Цэцэрлэгт хүрээлэн]]</text>
      <sha1>hy7y87im9fa98yvbggt4fb28d1lsj49</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874515</id>
      <parentid>874510</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T09:00:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6095" sha1="e2cn6n8fmak85g1byexnpv7fbwwxbfs" xml:space="preserve">[[File:Giants of the Savanna Inhabitants.jpg|thumb|300px|[[Техас]]ын [[Даллас хот]]ын амьтны хүрээлэнгийн саваннын том амьтдын үзүүлэн, 2011 оны 10-р сар]]

'''Амьтны хүрээлэн''' ([[Англи хэл|англи]]. zoo, [[Орос хэл|орос]]. ''зоопарк'') -төрөл зүйл бүрийн амьтдыг нэгэн дор цуглуулж олон нийтэд үзүүлэн танилцуулах, өсгөн үржүүлэх, хамгаалах болон ажиглалт шинжлэх ухааны судалгаа хийх зорилго бүхий байгууллага юм.

Дэлхий дээрх хамгийн анхны амьтны хүрээлэн төст байгууламж НТӨ 3500 оны үед [[Египет]]эд үүссэн гэж үздэг.

Орчин үеийн Европт амьтны хүрээлэнгүүд 1752 онд Вена, 1770 онд Мадрид хотуудад анх үүсгэн байгуулагдаж байв. [[Францын хувьсгал|Францын их хувьсгалын]] дараа Парисын ургамлын цэцэрлэгт хүрээлэнд амьтны хүрээлэн нээгдсэн бөгөөд түүний гол зорилго нь танин мэдүүлж судлах байв. [[Версаль]] дахь хуучин хааны амьтны хүрээлэнгийн амьтдыг тийш нь шилжүүлсэн байна. 

20-р зууны хоёрдугаар хагаст амьтны хүрээлэнгүүд зугаа цэнгэлийн газраас шинжлэх ухааны байгууллага болон хувирч, амьтны ертөнцийн нарийн хэсгүүдэд зориулсан үзмэрүүд бүхий төрөлжсөн амьтны хүрээлэнгүүд бий болж эхэлжээ.

2010 он гэхэд дэлхий дээр 1300 орчим амьтны хүрээлэн байсны бараг тал нь Европт, 20 хувь нь Хойд Америкт байдаг ажээ.

== Дэлхийн алдартай амьтны хүрээлэнгүүд ==

* [[Берлиний амьтны хүрээлэн]] нь 1844 онд байгуулагдсахн Германы хамгийн ууган амьтны хүрээлэн бөгөөд амьтдын төрөл зүйлийн хувьд хамгийн том нь юм. 
* [[Сан-Диего хотын амьтны хүрээлэн]]- Дэлхийн хамгийн том гэгддэг амьтны хүрээлэнгүүдийн нэг. АНУ-ын [[Сан-Диего]] хотод байрладаг бөгөөд түүний нутаг дэвсгэрийн тал орчим хувийг 1800 акр (730 га) талбайд байрлах &quot;Зэрлэг амьтдын цэцэрлэгт хүрээлэн&quot; эзэлдэг. 
* [[Прагийн амьтны хүрээлэн]] дэлхийд нэр хүндтэй томоохон бөгөөд олон ховор төрөл зүйлийн амьтны хүрээлэн. 
* [[Сингапурын амьтны хүрээлэн]] бол амьтны зэрлэг байгал дахь амьдардаг орчин нөхцөлийг бүрдүүл өгдөг гэдгээрээ алдартай. Жишээ нь уг халуун оронд Цагаан байвгай тэжээдэг байна. 
* [[Лондоны амьтны хүрээлэн]] бол дэлхийн ууган амьтны хүрээлэн юм. 
* [[Майами хотын амьтны хүрээлэн]]- АНУ-ын Флоридагийн хамгийн ууган бөгөөд хамгийн том амьтны хүрээлэн бөгөөд АНУ-ын цорын ганц халуун орны амьтны хүрээлэн юм.
* [[Австралийн амьтны хүрээлэн]] - Харриет нэртэй 175 жил насалсан яст мэлхий 1987 оноос 2006 онд нас барах хүртлээ уг хүрээлэнд амьдарч байсан гэдгээрээ алдартай.
* [[Москвагийн амьтны хүрээлэн]] -Оросын ууган бөгөөд хамгийн том амтны хүрээлэн. 
* [[Бээжингийн амьтны хүрээлэн]] - уг амьтны хүрээлэнд дэлхийн өнцөг булан бүрээс ирсэн 600 өөр зүйлийн 7000 амьтан байдаг гэдгээрээ алдартай.

== Амьтны хүрээлэнгийн зорилго ==
Амьтны хүрээлэнгийн чухал үүрэг бол хотын оршин суугчдад үзүүлэх зэрлэг ан амьтдыг хадгалах, байгаль, ан амьтдыг хамгаалах, тэднийг амьд байгалийн ертөнцийн нэг хэсэг юм байна гэсэн ойлголтыг хүмүүст төлөвшүүлэх, энэ ертөнцийг хамгаалах үүрэг хариуцлагыг тэдний өдөр тутмын амьдралд нийцүүлэн ойлгуулах явдал юм. Шинжлэх ухааны хувьд амьтдын биологи, сэтгэл зүйг судлах, төрөл зүйлийг хамгаалах, дараа нь байгальд амьдрах орчинд нөхөн сэргээх замаар нөхөн үржихүй нь чухал ач холбогдолтой бөгөөд энэ нь амьтны ертөнцийн ховордсон төлөөлөгчдийг зэрлэг байгальд нь хадгалахад тусалдаг байна. Жишээ нь [[Тахь|тахийг]] ийм аргаар бүрэн устах аюулаас хамгаалж [[Прагийн амьтны хүрээлэн|Прагийн амьтны хүрээлэнгээс]] Монголд авчирч үржүүлж чадсан юм. 


[[ангилал:амьтан судлал]]
[[Ангилал:Цэцэрлэгт хүрээлэн]]</text>
      <sha1>e2cn6n8fmak85g1byexnpv7fbwwxbfs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шинэ жил (1954 оны монгол кино)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67385</id>
    <revision>
      <id>874467</id>
      <parentid>727744</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T00:07:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2054" sha1="n2l6meo2d3l611hx8l30hffveq35a0t" xml:space="preserve">«''' Шинэ жил '''» — [[1954 он]]д бүтсэн [[Монгол улс|Монголын]] 3 бүлэг хар цагаан анхны богино хэмжээний [[уран сайхны кино]]. Уг киног [[Цэвээний Зандраа]] зохиолыг бичиж найруулсан бөгөөд Д.Ганжуур, Д.Жигжид нар зураглаачаар, Ц.Доржпалам кино зураачаар ажиллсан байна.  

== Гол дүрүүдэд ==

* Пунцаг – [[Цэдэндамбын Цэрэндорж]]
* Дулмаа – З.Долгорсүрэн
* Долгор – [[Түдэвийн Цэвээнжав]]
* Цэрмаа – Б.Цэрэндолгор
* Сүрэн – Б.Цэрэнлхам

== Агуулга ==
Социализмын үеийн үйлдвэрийн ажилчин залуу жилийн төлөвлөгөөгөө хугацаанаасаа өмнө 4-р сард биелүүлж, [[шинэ жил]]ээ найз нөхөдийнхөө хамт урьдчилан тэмдэглэх болсон тухайгаа ээждээ хэлэхэд залуугийн ээж хөрш айлын авгай хоёр хурим хийх гэж байна гэж андуурч ойлгоод байгааг инээдмийн хэлбэрээр өгүүлж, мэргэжил дээрээ өсөн яваа тэргүүний ажилчин залуучуудын харилцаа, үерхэл нөхөрлөл, тэдний амжилт бүтээлийг тусган харуулжээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mongol-kino.mn/uranbuteel/%D1%88%D0%B8%D0%BD%D1%8D-%D0%B6%D0%B8%D0%BB|title=Шинэ жил. /Монгол кино/|work=|date=|dateformat=mdy|accessdate=2017 оны 8 сарын 12|publisher=mongol-kino.mn}} &lt;/ref&gt;.

== Эх сурвалж ==
{{reflist}}

[[Ангилал:1954 оны кино]]
[[Ангилал:20-р зууны монгол кино]]
[[Ангилал:Уран сайхны кино]]
[[Ангилал:Монгол кинонууд]]</text>
      <sha1>n2l6meo2d3l611hx8l30hffveq35a0t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874468</id>
      <parentid>874467</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T00:10:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2070" sha1="5m1g9izwhiv18l7nvonrz4bhbc0tuq5" xml:space="preserve">«''' Шинэ жил '''» — [[1954 он]]д бүтсэн [[Монгол улс|Монголын]] 3 бүлэг хар цагаан анхны богино хэмжээний [[уран сайхны кино]]. Уг киног [[Цэвээний Зандраа]] зохиолыг бичиж найруулсан бөгөөд Д.Ганжуур, Д.Жигжид нар зураглаачаар, Ц.Доржпалам кино зураачаар ажиллсан байна.  

== Гол дүрүүдэд ==

* Пунцаг – [[Цэдэндамбын Цэрэндорж]]
* Дулмаа – [[Зоодойн Долгорсүрэн]]
* Долгор – [[Түдэвийн Цэвээнжав]]
* Цэрмаа – Б.Цэрэндолгор
* Сүрэн – Б.Цэрэнлхам

== Агуулга ==
Социализмын үеийн үйлдвэрийн ажилчин залуу жилийн төлөвлөгөөгөө хугацаанаасаа өмнө 4-р сард биелүүлж, [[шинэ жил]]ээ найз нөхөдийнхөө хамт урьдчилан тэмдэглэх болсон тухайгаа ээждээ хэлэхэд залуугийн ээж хөрш айлын авгай хоёр хурим хийх гэж байна гэж андуурч ойлгоод байгааг инээдмийн хэлбэрээр өгүүлж, мэргэжил дээрээ өсөн яваа тэргүүний ажилчин залуучуудын харилцаа, үерхэл нөхөрлөл, тэдний амжилт бүтээлийг тусган харуулжээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mongol-kino.mn/uranbuteel/%D1%88%D0%B8%D0%BD%D1%8D-%D0%B6%D0%B8%D0%BB|title=Шинэ жил. /Монгол кино/|work=|date=|dateformat=mdy|accessdate=2017 оны 8 сарын 12|publisher=mongol-kino.mn}} &lt;/ref&gt;.

== Эх сурвалж ==
{{reflist}}

[[Ангилал:1954 оны кино]]
[[Ангилал:20-р зууны монгол кино]]
[[Ангилал:Уран сайхны кино]]
[[Ангилал:Монгол кинонууд]]</text>
      <sha1>5m1g9izwhiv18l7nvonrz4bhbc0tuq5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gremix</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83719</id>
    <revision>
      <id>874465</id>
      <parentid>860654</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T18:40:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57819-22</username>
        <id>108601</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>874465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12037" sha1="l99ikwjjb17o0f4k7aq1byaoc7c2xm9" xml:space="preserve">

Tag youtuber

== Бага нас ба боловсрол ==
Ганбаяр 1996 оны 5-р сарын 16-нд Улаанбаатар хотод айлын ганц хүү болон мэндэлсэн. Түүнийг бага байхад эцэг эх нь гадаадад ажиллахаар явсан бөгөөд тэрээр хүүхэд насныхаа ихэнх дурсамжийг өвөө, эмээгийнхээ хайр халамжид өнгөрүүлжээ. Энэхүү бие даасан байдал нь түүнийг багаас нь видео тоглоом болон интернэт ертөнцтэй гүнзгий холбогдоход нөлөөлсөн гэж үздэг. 

2003 онд Нийслэлийн Ерөнхий Боловсролын 84-р сургуульд элсэн орж, 2013 онд бүрэн дунд боловсрол эзэмшсэн. Сургуулиа төгсөөд [[Шинжлэх ухаан, технологийн их сургууль|Шинжлэх Ухаан, Технологийн Их Сургууль]] (ШУТИС)-д Мэдээллийн технологийн инженер (IT Engineering) мэргэжлээр элсэн орсон. Компьютерын программ хангамж, техник хангамжийн талаарх энэхүү академик мэдлэг нь түүнд хожим видео эвлүүлэг хийх, стриминг (streaming) төхөөрөмжүүдээ бие даан угсрах зэрэгт асар их давуу талыг олгосон бөгөөд тэрээр 2017 онд сургуулиа амжилттай төгссөн байна.

== YouTube карьер ба өсөлт ==
=== Эхлэл буюу &quot;Харанхуй өрөөний эрин үе&quot; (2014–2018) ===
Ганбаяр оюутан байхдаа буюу 2014 онд өрөөндөө ганцаараа аймшгийн болон амьд үлдэх төрлийн тоглоомууд (Amnesia, Outlast, Five Nights at Freddy's зэрэг) тоглож, түүндээ гаргаж буй бодит айдас, хөгжилтэй хариу үйлдлүүдээ бичиж YouTube-д оруулж эхэлсэн. Тухайн үед Монголд YouTube хөгжөөгүй, интернэтийн хурд болон үзэгчдийн тоо харьцангуй хязгаарлагдмал байсан ч тэрээр өөрийн гэсэн үнэнч шүтэн бишрэгчдийн суурийг бага багаар бүрдүүлж байв. 

Түүний бичлэгүүдийн онцлог нь тухайн үеийн Монгол контентуудад огт байхгүй байсан барууны хэв маягийн &quot;Jump cut&quot; (хурдан шилжилт), хэтрүүлэгтэй дууны эффектүүд болон &quot;меме&quot; (meme) ашигласан динамик эвлүүлгүүд байсан юм. Их сургуулиа төгсөөд мэргэжлээрээ ажиллахын оронд YouTube-ийг үндсэн карьераа болгон сонгосон нь тухайн үедээ маш зоригтой шийдвэр байв. Энэхүү эрсдэлтэй алхам нь үр дүнгээ өгч, 2018 оны 7-р сарын 24-нд 100,000 дагагчийн &quot;Мөнгөн товч&quot; (Silver Play Button) хүртсэнээр Монголын контент бүтээгчдийн хувьд нэгэн шинэ эрин үеийг эхлүүлсэн.


=== Тэсрэлт, Влог ба Gremix Gaming (2019–одоо) ===
2019 оноос хойш тэрээр зөвхөн тоглоомын бичлэг гэлтгүй Омегл (Omegle) чат, реакшн, өдөр тутмын влог, мөн үзэгчдийнхээ илгээсэн Монгол меменүүд дээр хариу үйлдэл үзүүлэх зэргээр контентынхоо цар хүрээг огцом тэлсэн. Түүний үзэгчидтэйгээ харилцах энгийн, илэн далангүй байдал нь түүнийг &quot;Ах&quot; эсвэл &quot;Найз&quot; мэт дотно санагдуулдаг байв. 

Үндсэн сувгийнхаа хажуугаар 2021 онд зөвхөн цэвэр видео тоглоомд зориулагдсан '''&quot;Gremix Gaming&quot;''' сувгийг нээсэн. Энэхүү суваг нь Minecraft, PUBG Mobile болон төрөл бүрийн инди (indie) тоглоомуудын цувралаар дүүрэн бөгөөд 2026 оны байдлаар бараг 900,000 дагагчтай болж, үндсэн сувгаасаа дутахгүй бие даасан аварга том платформ болон хөгжжээ. 

2023 оны 10-р сарын 5-нд түүний гол суваг 1,000,000 дагагчийн босгыг давсан бөгөөд энэ үйл явдал нь Монголын интернэт хэрэглэгчдийн хувьд үндэсний хэмжээний баяр мэт тэмдэглэгдэн өнгөрсөн юм.

== Дэлгэцийн урлаг ба Хөгжмийн &quot;Халтуур&quot; ==
=== Жүжигчний карьер ===
Камерын өмнө биеэ авч явах төрөлхийн авьяасаа ашиглан Ганбаяр кино урлагт хүч үзсэн. 2018 онд &quot;ОРК&quot; инээдмийн уран сайхны кинонд дүр бүтээснээр цахим дэлгэцээс том дэлгэц рүү амжилттай шилжсэн. Үүний дараа:
* ''Шилжилт 2 (2018)''
* ''Сүүлчийн Монита'' (2019)
* ''Би эмээ болохгүй'' (2019)
* ''Анагаахын алдартнууд'' олон ангит цуврал (2020)
* ''Бараг л аймшгийн кино'' (2024) зэрэг төслүүдэд гол болон туслах дүрүүдийг бүтээж, зөвхөн хүүхэд залуус гэлтгүй бүх насны үзэгчдэд танигдсан байна.

=== Хөгжим: &quot;Huiten Baina&quot; феномен ===
2020 оны 1-р сард Gremix өөрийн үзэгчдэдээ зориулан тоглоом шоглоом болгон (өөрийнх нь хэлснээр &quot;халтуур&quot;) '''&quot;Huiten baina&quot;''' нэртэй рэп дуу, видео клип гаргасан. Гэвч уг дууны хөнгөн хэмнэл, хөгжилтэй үгс нь интернэтэд жинхэнэ тэсрэлт хийж, хүн бүрийн сонсдог хит дуу болон хувирчээ. Улмаар &quot;iTunes Mongolia&quot;-ийн шилдэг 100 дууны жагсаалтад өндөр байр эзэлсэн нь түүний нөлөөлөл ямар түвшинд хүрснийг баталсан хэрэг байв.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eguur.mn/63440/ |title=ВИДЕО: Gremix-ийн “халтуур”- “HUITEN BN” |access-date=2020-02-14}}&lt;/ref&gt; Тэрээр хожим нь энэ амжилтаа бататгаж &quot;Chi baina&quot;, &quot;Sangiimsal&quot; зэрэг уран бүтээлүүдээ гаргасан.

== Бизнес болон AR Технологи (Gremmy's Chest) ==
{{Infobox mapframe
| coord = {{Coord|47.9150|N|106.9050|E}}
| zoom = 12
| frame-width = 250
| frame-align = right
| marker = shop
| text = Gremmy's Chest дэлгүүрийн шилжилт хийгдэх бүс нутаг.
}}
=== Жижиглэн худалдааны хувьсгал ===
2024 оны 2-р сарын 2-нд Ганбаяр өөрийн брэндийг бодит амьдрал дээр буулгаж, Улсын Их Дэлгүүрт (УИД) '''&quot;Gremmy's Chest&quot;''' нэртэй тоглоом, хобби, аниме цуглуулгын нэрийн дэлгүүрээ нээсэн. Нээлтийн өдөр дэлгүүрийн гадаа мянга мянган фенүүд нь дугаарлан зогсож, дэлгүүрийн бүх бараа ердөө хоёрхон өдрийн дотор бүрэн зарагдаж дууссан нь Монголын жижиглэн худалдааны салбарт ховорхон тохиох үзэгдэл болсон юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Б |first=Хонгорзул |date=2024-02-04 |title=&quot;Gremix&quot;-ийн дэлгүүрийн бараа хоёр өдөрт дуусаж, түр хаалаа |url=https://www.dobu.mn/?p=45158 |access-date=2024-07-02}}&lt;/ref&gt;

Бизнес нь асар хурдтай томорч буйтай холбогдуулан 2026 онд тэрээр УИД дэх салбараа стратегийн хувьд хааж, илүү том, илүү концепц сайтай орчин үеийн салбарыг Мишээл Экспогийн (Misheel Expo) '''&quot;Little Venice&quot;''' энтертайнмент бүсэд нээнэ гэдгээ албан ёсоор зарлажээ. Энэ нь түүний дэлгүүрийг зүгээр нэг худалдааны цэг биш, залуусын цугладаг поп-соёлын төв болгох алхам юм.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Gremix |title=Баяртай тоглоомын дэлгүүр минь |date=2025-12-12 |url=https://www.youtube.com/watch?v=QV1EQNj1Baw}}&lt;/ref&gt;


=== Gremix Blockverse төсөл ===
Мэдээллийн технологийн инженерийн суурьтай тэрээр технологийн дэвшлийг ашиглан &quot;AR Mongolia&quot; компанитай хамтарч '''&quot;Gremix Blockverse&quot;''' (мөн Gremix AR гэх) өргөтгөсөн бодит байдлын (AR) эвлүүлдэг тоглоомыг зах зээлд гаргасан. Энэ нь биет 3D эвлүүлдэг тоглоомыг гар утасны аппликэйшнтэй хослуулсан шинэлэг бүтээгдэхүүн бөгөөд тоглогчид ухаалаг утсаараа эвлүүлдэг тоглоомоо сканнердаж, хиймэл оюун ухаант муу санаатан клоноос виртуал Gremix-ийг аврах интерактив даалгавруудыг гүйцэтгэдэг. Энэхүү төсөл нь Монголд контент бүтээгчийн зүгээс гаргасан хамгийн өндөр технологийн шийдэл бүхий мерчандайз бүтээгдэхүүн болж чадсан юм.

== Нөлөөлөл ба соёл (Trivia) ==
* '''&quot;Бацаанууд&quot;:''' Gremix өөрийн үзэгч, дагагчдаа хайрлаж &quot;Бацаануудаа&quot; (Batsaanuudaa) хэмээн дууддаг нь түүний нэрийн хуудас болсон үг юм. 2014 онд түүнийг үзэж байсан хүүхдүүд өдгөө насанд хүрсэн ч энэхүү үг нь нэгэн үеийг нэгтгэсэн дурсамжтай үг хэвээр үлджээ.
* '''Хандив, тусламж:''' Тэрээр YouTube-ийн шууд дамжуулалтаас олсон орлого болон хувийн хөрөнгөөсөө хүүхдийн сайн сайхны төлөөх байгууллагуудад тогтмол хандив өргөж, нийгмийн хариуцлагаа хэрэгжүүлдэг үлгэр жишээ нөлөөлөгчдийн нэг юм.

== Эх Сурвалж ==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
*{{YouTube|u=Gremix33|name=Gremix}}
*{{YouTube|c=GremixGaming|name=Gremix Gaming}}
*{{Facebook|OfficialGremix|name=Gremix}}
*{{Instagram|gremixbn|name=Gremix}}

{{DEFAULTSORT:Ганбаяр, Маамбаярын}}
[[Ангилал:YouTube суваг]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:1996 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголын жүжигчид]]
[[Ангилал:Монголын энтрепренёрүүд]]
[[Ангилал:Видео тоглоом тоглогчид]]</text>
      <sha1>l99ikwjjb17o0f4k7aq1byaoc7c2xm9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ростех</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105182</id>
    <revision>
      <id>874472</id>
      <parentid>797979</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T01:10:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>О. Батсайхан</username>
        <id>108165</id>
      </contributor>
      <origin>874472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21046" sha1="5431ha6wghz7vwf59ckp5i1o44dsgdu" xml:space="preserve">{{Инфобокс аж ахуйн нэгж
 | Logo             = Rostec logo.svg
 | Unternehmensform = ОХУ-ын төрийн корпораци
 | ISIN             = Байхгүй
 | Gründungsdatum   = [[2007 он]]ы 11 дүгээр сарын 23
 | Auflösungsdatum  =
 | Auflösungsgrund  =
 | Sitz             = [[Москва]], [[Оросын Холбооны Улс]]
 | Leitung          = [[Сергей Чемезов]] (ерөнхий захирал)
 | Mitarbeiterzahl  = 600,000 гаруй (корпорацийн мэдээллээр)
 | Umsatz           = 18,9 тэрбум [[Америк доллар]] (2016 оны мэдээлэл)
 | Stand            = 2026
 | Branche          = Батлан хамгаалах, машин үйлдвэрлэл, нисэх онгоц, электроник, өндөр технологи
 | Homepage         = https://rostec.ru/
}}

'''Ростех''' ({{lang-ru|Ростех}}; {{lang-en|Rostec}}), албан ёсоор '''Өндөр технологийн аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүнийг боловсруулах, үйлдвэрлэх, экспортлох үйл ажиллагааг дэмжих «Ростех» улсын корпораци''' ({{lang-ru|Государственная корпорация по содействию разработке, производству и экспорту высокотехнологичной промышленной продукции «Ростех»}}) нь [[Оросын Холбооны Улс]]ын төрийн өмчит аж үйлдвэрийн корпораци юм.

Тус корпораци нь иргэний болон цэргийн зориулалттай өндөр технологийн бүтээгдэхүүн боловсруулах, үйлдвэрлэх, экспортлох, үйлдвэрлэлийн байгууллагуудын хамтын ажиллагааг зохицуулах зорилгоор 2007 онд байгуулагдсан. Анх '''«Ростехнологии»''' ({{lang-ru|Ростехнологии}}) нэртэй байсан бөгөөд 2012 онд «Ростех» нэрийг хэрэглэх болсон.

Ростехийн үйл ажиллагаанд нисэх онгоц, нисдэг тэрэг, хөдөлгүүр, автомашин, радиоэлектроник, холбооны тоног төхөөрөмж, эмнэлгийн хэрэгсэл, үйлдвэрлэлийн машин тоног төхөөрөмж, зэвсэглэл болон цэргийн техник үйлдвэрлэл багтдаг.

Корпорацийн албан ёсны мэдээллээр 2020-иод оны дунд үед Оросын 60 бүс нутагт байрлах 800 гаруй байгууллагыг нэгтгэж, 600 мянга гаруй ажилтантай болсон байна.&lt;ref name=&quot;rostec-about&quot;&gt;{{Cite web |title=About Rostec |url=https://www.rostec.ru/en/about/ |website=Rostec |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rostec-careers&quot;&gt;{{Cite web |title=Corporate culture |url=https://rostec.ru/en/careers/corporate-culture/ |website=Rostec |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==

=== Байгуулагдсан нь ===

Ростех нь 2007 оны 11 дүгээр сарын 23-ны өдрийн ОХУ-ын Холбооны №270-ФЗ хуулийн дагуу байгуулагдсан. Тус корпорацийн зорилго нь Оросын өндөр технологийн аж үйлдвэрийн байгууллагуудыг нэгтгэн хөгжүүлэх, үйлдвэрлэлийн үр ашгийг нэмэгдүүлэх, дотоодын болон олон улсын зах зээлд бүтээгдэхүүн нийлүүлэх үйл ажиллагааг дэмжих явдал байв.&lt;ref name=&quot;rostec-about&quot;/&gt;

Корпорацийг байгуулснаар төрийн өмчийн олон үйлдвэр, судалгааны байгууллага, үйлдвэрлэлийн нэгжүүдийг нэгдсэн удирдлагын тогтолцоонд шилжүүлэх үйл явц эхэлсэн.

Анхны нэр нь «Ростехнологии» байсан бөгөөд 2012 онд нэр, брэндээ шинэчилж «Ростех» болсон.

=== 2010-аад оны хөгжил ===

2010-аад онд Ростехийн бүрэлдэхүүн дэх үйлдвэрүүдийн бүтэц, удирдлага болон үйлдвэрлэлийн хамтын ажиллагаанд өөрчлөлт орсон.

Корпораци нисэх онгоц, нисдэг тэрэг, автомашин, хөдөлгүүр, радиоэлектроник, холбоо, эмнэлгийн тоног төхөөрөмж болон батлан хамгаалах үйлдвэрлэлийн салбарт үйл ажиллагаагаа өргөжүүлсэн.

2016 оны мэдээллээр Ростех нь 14 үндсэн холдинг, 700 орчим байгууллагатай байсан бөгөөд 450 мянга орчим ажилтантай байжээ. Эдгээр тоо нь тухайн үеийн байгууллагын бүтцийг илэрхийлдэг бөгөөд дараагийн жилүүдэд өөрчлөгдсөн.

=== 2020-иод оны үйл ажиллагаа ===

2020-иод онд Ростех нь Оросын аж үйлдвэрийн технологийн хөгжүүлэлт, дотоодын үйлдвэрлэлийн хүчин чадал, электроник, хөдөлгүүр, нисэх онгоц болон батлан хамгаалах үйлдвэрлэлийн чиглэлд үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлсэн.

Корпорацийн албан ёсны мэдээлэлд 800 гаруй байгууллага багтдаг гэж дурдсан байдаг. Эдгээр байгууллага нь үйлдвэрлэл, судалгаа, зохион бүтээлт болон инженерийн үйлчилгээний чиглэлээр ажилладаг.&lt;ref name=&quot;rostec-about&quot;/&gt;

== Байгууллагын бүтэц ==

Ростех нь олон салбарын үйлдвэр, судалгааны байгууллага, холдинг компаниудыг нэгтгэсэн төрийн корпораци юм.

Корпорацийн удирдлагын тогтолцоонд ерөнхий захирал, хяналтын зөвлөл болон бусад удирдлагын байгууллагууд оролцдог.

Сергей Чемезов нь корпорацийн ерөнхий захирлаар ажилладаг.

Ростехийн бүрэлдэхүүнд янз бүрийн хугацаанд дараах томоохон байгууллага, холдингууд багтаж ирсэн.

* '''[[Оросын нэгдсэн нисэх онгоц үйлдвэрлэлийн корпораци]]''' (ОАК) — нисэх онгоцны үйлдвэрлэл;
* '''[[Оросын нисдэг тэрэгнүүд]]''' (Вертолёты России) — нисдэг тэрэгний үйлдвэрлэл;
* '''[[Нэгдсэн хөдөлгүүр үйлдвэрлэлийн корпораци]]''' (ОДК) — нисэх онгоц болон бусад зориулалтын хөдөлгүүр;
* '''[[Швабе]]''' — оптик, эмнэлгийн болон бусад өндөр технологийн тоног төхөөрөмж;
* '''[[Росэлектроника]]''' — радиоэлектроникийн бүтээгдэхүүн;
* '''[[Высокоточные комплексы]]''' — нарийвчлал өндөртэй зэвсэглэл болон тусгай зориулалтын техник;
* '''[[Технодинамика]]''' — нисэх онгоцны систем, тоног төхөөрөмж;
* '''[[Уралвагонзавод]]''' — төмөр замын болон хуягт техникийн үйлдвэрлэл;
* '''[[АвтоВАЗ]]''' — автомашины үйлдвэрлэлтэй холбоотой байгууллага.

Эдгээр байгууллагын өмчлөл, харьяалал болон зохион байгуулалтын бүтэц цаг хугацааны явцад өөрчлөгдөж ирсэн тул жагсаалтыг тухайн үеийн мэдээлэлтэй харьцуулан үзэх шаардлагатай.

== Үйл ажиллагааны үндсэн чиглэл ==

=== Батлан хамгаалах үйлдвэрлэл ===

Ростех нь Оросын батлан хамгаалах аж үйлдвэрийн томоохон байгууллагуудыг нэгтгэдэг.

Корпорацийн бүрэлдэхүүн дэх үйлдвэрүүд хуягт техник, нисдэг тэрэг, хөдөлгүүр, оптик тоног төхөөрөмж, холбооны систем, электрон төхөөрөмж болон төрөл бүрийн зэвсэглэл үйлдвэрлэдэг.

Тус корпораци нь Оросын төрийн батлан хамгаалах захиалга, цэргийн техник үйлдвэрлэл болон гадаад орнуудтай хийх цэрэг-техникийн хамтын ажиллагаанд оролцдог.&lt;ref name=&quot;rostec-about&quot;/&gt;

=== Нисэх онгоц, хөдөлгүүрийн үйлдвэрлэл ===

Ростехийн үйл ажиллагааны нэг томоохон салбар нь нисэх онгоц болон хөдөлгүүрийн үйлдвэрлэл юм.

Энэ чиглэлд иргэний болон цэргийн зориулалттай нисэх онгоц, нисдэг тэрэг, тэдгээрийн хөдөлгүүр, эд анги, удирдлагын систем болон бусад тоног төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл багтдаг.

=== Автомашин, машин үйлдвэрлэл ===

Корпорацийн үйл ажиллагаанд автомашин, хүнд машин механизм, төмөр замын техник болон аж үйлдвэрийн тоног төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл мөн багтдаг.

Эдгээр үйлдвэр нь дотоодын зах зээлд бүтээгдэхүүн нийлүүлэхээс гадна зарим бүтээгдэхүүнийг экспортолдог.

=== Электроник, мэдээллийн технологи ===

Ростех нь радиоэлектроник, харилцаа холбоо, мэдээллийн технологи, хэмжилтийн хэрэгсэл болон автоматжуулалтын тоног төхөөрөмжийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг.

Корпорацийн зарим байгууллага нь үйлдвэрлэлийн удирдлага, дижитал систем, мэдээллийн дэд бүтэц болон инженерийн программ хангамжийн төслүүд хэрэгжүүлдэг.

=== Эмнэлгийн тоног төхөөрөмж ===

Ростехийн иргэний зориулалттай үйлдвэрлэлийн нэг хэсэг нь эмнэлгийн тоног төхөөрөмж, оношилгооны систем, оптик хэрэгсэл болон эрүүл мэндийн салбарт ашиглагдах технологи юм.

== Монгол Улстай холбоотой үйл ажиллагаа ==

Ростех нь Монгол Улсын уул уурхайн салбар дахь Оросын хөрөнгө оруулалттай холбоотой томоохон байгууллагуудын нэг байсан.

Тус корпораци 2016 он хүртэл [[Эрдэнэт үйлдвэр]] болон [[Монголросцветмет]] компанийн Оросын талын 49 хувийн хувьцааг эзэмшиж байв.

=== Эрдэнэт үйлдвэр ===

Эрдэнэт үйлдвэр нь Монгол, Зөвлөлтийн Засгийн газар хоорондын хамтын ажиллагааны хүрээнд байгуулагдсан зэс, молибдений уул уурхайн томоохон үйлдвэр юм.

Тус үйлдвэрийн өмчлөлийн бүтцэд Монголын тал 51 хувь, Оросын тал 49 хувийг эзэмшиж байсан.

2016 оны 6 дугаар сард Ростех өөрийн эзэмшиж байсан 49 хувийн хувьцааг Монголын «Монголиан Коппер Корпорэйшн» ХХК-д худалдсан.&lt;ref name=&quot;mcc-erdenet&quot;&gt;{{Cite web |title=Erdenet Mining Corporation |url=https://mcc.mn/emc |website=Mongolian Copper Corporation |language=en}}&lt;/ref&gt;

Энэхүү хэлцэл нь Монгол Улсын улс төр, хууль эрх зүй, төрийн өмчийн бодлогын хүрээнд маргаан дагуулсан.

2017 онд Монгол Улсын Их Хурал уг хувьцааны өмчлөлтэй холбоотой шийдвэр гаргасан бөгөөд дараагийн жилүүдэд шүүхийн маргаан, төрийн өмчийн зохицуулалтын асуудлууд үргэлжилсэн.&lt;ref name=&quot;mcc-release&quot;&gt;{{Cite web |title=Press Release |url=https://mcc.mn/post/11032 |website=Mongolian Copper Corporation |language=en}}&lt;/ref&gt;

2019 онд Эрдэнэт үйлдвэрийг төрийн өмчит үйлдвэрийн газар болгон өөрчлөн зохион байгуулсан.&lt;ref name=&quot;erdenet-history&quot;&gt;{{Cite web |title=History |url=https://erdenetmc.mn/index.php/en/about |website=Erdenet Mining Corporation |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Монголросцветмет ===

[[Монголросцветмет]] нь Монгол, Зөвлөлтийн хамтарсан уул уурхайн байгууллагын үндсэн дээр байгуулагдсан компани юм.

Тус байгууллага нь хайлуур жонш болон бусад ашигт малтмалын олборлолт, боловсруулалтын чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж ирсэн.

Ростех 2016 оны 6 дугаар сард Монголросцветметийн өөрийн эзэмшиж байсан 49 хувийн хувьцааг мөн «Монголиан Коппер Корпорэйшн» ХХК-д худалдсан.&lt;ref name=&quot;mcc-monros&quot;&gt;{{Cite web |title=Mongolrostsvetmet |url=https://mcc.mn/mongolrostsvetmet |website=Mongolian Copper Corporation |language=en}}&lt;/ref&gt;

Дараа нь тус компанийн өмчлөлтэй холбоотой маргаан үүсэж, Монголын төрийн байгууллагууд хувьцааны асуудлыг шийдвэрлэх арга хэмжээ авсан.

Монголросцветметийн залгамж байгууллагын албан ёсны мэдээллээр 2016 оноос хойш компанийн хувьцаа Монголын төрийн өмчлөлд шилжсэн бөгөөд 2019 оноос төрийн өмчит үйлдвэрийн газрын хэлбэрээр ажилласан.&lt;ref name=&quot;monros-profile&quot;&gt;{{Cite web |title=Corporate Profile |url=https://www.monros.mn/p/21?locale=en |website=Mongolrostsvetmet |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Хувьцааны хэлцлийн талаарх маргаан ===

2016 оны Эрдэнэт үйлдвэр болон Монголросцветметийн 49 хувийн хувьцааг худалдах хэлцэл нь Монгол Улсын төрийн өмчийн эрх, хувьцаа худалдан авах давуу эрх, хэлцлийн санхүүжилт болон хувьцааны өмчлөлтэй холбоотой маргаан үүсгэсэн.

Монгол Улсын шүүхийн шийдвэрийн цахим санд уг хэлцэлтэй холбоотой худалдах, худалдан авах гэрээ, Ростехийн мэдэгдэл болон бусад баримт бичгийн талаар дурдсан байдаг.&lt;ref name=&quot;court-mn&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Улсын шүүхийн шийдвэрийн цахим сан |url=https://shuukh.mn/single_case/50624?bb=1&amp;court_cat=2&amp;end_date=&amp;id=1&amp;start_date= |website=Монгол Улсын шүүхийн шийдвэрийн цахим сан |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Олон улсын үйл ажиллагаа ==

Ростех нь Оросын өндөр технологийн болон батлан хамгаалах бүтээгдэхүүний гадаад худалдаа, үйлдвэрлэлийн хамтын ажиллагаанд оролцдог.

Корпорацийн үйл ажиллагаанд олон улсын үзэсгэлэн, технологийн хамтын ажиллагаа, үйлдвэрлэлийн төсөл, бүтээгдэхүүний экспорт болон техникийн үйлчилгээ багтдаг.

Гадаад худалдааны цар хүрээ нь бүтээгдэхүүний төрөл, тухайн улсын хууль эрх зүйн зохицуулалт болон олон улсын хориг арга хэмжээнээс хамааран өөрчлөгддөг.

== Олон улсын хориг арга хэмжээ ==

Ростех болон түүний бүрэлдэхүүн дэх зарим байгууллага нь Оросын батлан хамгаалах үйлдвэрлэлтэй холбоотойгоор олон улсын хориг арга хэмжээнд хамрагдсан.

2022 оны 6 дугаар сарын 28-нд [[АНУ-ын Сангийн яам]] Ростехийг Оросын батлан хамгаалах аж үйлдвэрийн салбарт чиглэсэн хориг арга хэмжээний хүрээнд тусгайлан хориг арга хэмжээнд хамрагдах этгээдийн жагсаалтад оруулсан.&lt;ref name=&quot;us-treasury&quot;&gt;{{Cite web |title=U.S. Treasury Sanctions Nearly 100 Targets in Putin’s War Machine, Prohibits Russian Gold Imports |url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0838 |date=2022-06-28 |website=U.S. Department of the Treasury |language=en}}&lt;/ref&gt;

АНУ-ын Төрийн департаментын 2022 оны мэдэгдэлд Ростех болон Оросын батлан хамгаалах аж үйлдвэрийн бусад байгууллагад хориг арга хэмжээ авсан тухай дурдсан.&lt;ref name=&quot;us-state&quot;&gt;{{Cite web |title=Targeting Russia’s War Machine, Sanctions Evaders, Military Units Implicated in Human Rights Abuses, and Officials Involved in Suppression of Dissent |url=https://2021-2025.state.gov/targeting-russias-war-machine-sanctions-evaders-military-units-implicated-in-human-rights-abuses-and-officials-involved-in-suppression-of-dissent/ |date=2022-06-28 |website=U.S. Department of State |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хориг арга хэмжээ нь олон улсын төлбөр тооцоо, технологи, тоног төхөөрөмжийн нийлүүлэлт, хөрөнгө оруулалт болон гадаад худалдааны үйл ажиллагаанд хязгаарлалт үүсгэх боломжтой.

== Мөн үзэх ==

* [[Оросын Холбооны Улс]]
* [[Сергей Чемезов]]
* [[Оросын нэгдсэн нисэх онгоц үйлдвэрлэлийн корпораци]]
* [[Эрдэнэт үйлдвэр]]
* [[Монголросцветмет]]
* [[Оросын батлан хамгаалах аж үйлдвэр]]

== Цахим холбоос ==

{{Commonscat|Rostec}}

* [https://rostec.ru/ Ростехийн албан ёсны цахим хуудас]
* [https://www.rostec.ru/en/about/ Ростех корпорацийн танилцуулга]
* [https://home.treasury.gov/ АНУ-ын Сангийн яам]
* [https://shuukh.mn/ Монгол Улсын шүүхийн шийдвэрийн цахим сан]

== Эшлэл ==

{{reflist}}

[[Ангилал:Буу зэвсэг үйлдвэрлэгч]]
[[Ангилал:Зэвсэгт хүчний тээврийн хэрэгсэл үйлдвэрлэгч]]
[[Ангилал:Москвагийн үйлдвэрлэгч аж ахуйн нэгж]]
[[Ангилал:Оросын зэвсэг үйлдвэрлэгч]]
[[Ангилал:Оросын программ хангамж үйлдвэрлэгч]]
[[Ангилал:2007 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>5431ha6wghz7vwf59ckp5i1o44dsgdu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эрдэнэцогтын Одбаяр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118521</id>
    <revision>
      <id>874463</id>
      <parentid>835371</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T18:38:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57819-22</username>
        <id>108601</id>
      </contributor>
      <comment>Хулгайч</comment>
      <origin>874463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="329" sha1="cqnre56fumnflg0vg4nzi5h9kyucfe9" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

{{DEFAULTSORT:Одбаяр, Эрдэнэцогтын}}
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зөвлөх]]
[[Ангилал:1982 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Амьд хүн]]</text>
      <sha1>cqnre56fumnflg0vg4nzi5h9kyucfe9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874464</id>
      <parentid>874463</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T18:38:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57819-22</username>
        <id>108601</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудсыг '   Хулгайч!!'-р сольж байна.</comment>
      <origin>874464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="bletkks9p9mumlseyb5pio35kffep1q" xml:space="preserve">


Хулгайч!!</text>
      <sha1>bletkks9p9mumlseyb5pio35kffep1q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Луврын ордон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125360</id>
    <revision>
      <id>874479</id>
      <parentid>773000</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T03:07:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>О. Батсайхан</username>
        <id>108165</id>
      </contributor>
      <origin>874479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14666" sha1="fxtxx6ckvntb5lbxruqagc6l381ivie" xml:space="preserve">'''Луврын ордон''' ({{lang-fr|Palais du Louvre}}) буюу '''Лувр''' нь [[Франц]]ын нийслэл [[Парис]] хотын төвд, [[Сена мөрөн|Сена мөрний]] баруун эрэгт байрладаг түүхэн ордон юм. Тус ордонд дэлхийн хамгийн алдартай урлагийн музейн нэг болох [[Лувр|Луврын музей]] байрладаг. Ордны цогцолбор нь Тюйлрийн цэцэрлэгт хүрээлэнгээс Сен-Жермен-л'Осерруа сүмийн орчим хүртэл үргэлжилдэг.

Луврын ордон нь анх XII зууны сүүлээр цэргийн хамгаалалтын зориулалттай цайз хэлбэрээр байгуулагдсан бөгөөд XIV зуунаас Францын хаадын ордон, төрийн захиргааны төв, урлагийн бүтээлийн хадгалалтын газар болон ашиглагдаж ирсэн. [[Францын хувьсгал]]ын дараа 1793 онд ордны зарим хэсгийг олон нийтэд зориулсан музей болгон нээжээ.

Өнөөгийн Луврын ордон нь олон зууны туршид өргөтгөн баригдсан барилгын цогцолбор бөгөөд [[Сэргэн мандалтын үе]], [[барокко]], [[неоклассицизм]] болон орчин үеийн архитектурын элементүүдийг нэгтгэсэн байдаг.

== Түүх ==

=== Дундад зууны үе ===

Луврын ордны түүх XII зууны сүүл үеэс эхэлдэг. [[Францын II Филипп]] буюу Филипп Август хаан 1190 оны орчимд Парис хотыг хамгаалах зорилгоор чулуун цайз бариулах шийдвэр гаргасан.

Тухайн үед Парис хотын баруун хэсэг нь гаднын довтолгоонд өртөх боломжтой байсан тул Сена мөрний ойролцоо хамгаалалтын байгууламж барьжээ.

Анхны Лувр нь зузаан чулуун хэрэм, хамгаалалтын цамхаг, шуудуу болон төв хэсэгтээ том дугуй цамхагтай байв. Энэхүү байгууламж нь хотын хамгаалалтын системийн нэг хэсэг болсон.

XIV зуунд [[Францын V Шарль]] хаан Луврыг хааны ордон болгон өөрчилж, дотоод засал, номын сан болон орон сууцны зориулалттай өрөөнүүдийг тохижуулсан.

Ийнхүү Лувр нь цэргийн цайзаас хааны ордон болон хувирч эхэлжээ.

=== Сэргэн мандалтын үе ===

XVI зууны эхэн үед Францын хаад Италийн Сэргэн мандалтын урлаг, архитектурын нөлөөгөөр ордныг шинэчлэх ажлыг эхлүүлсэн.

[[Францын I Франциск]] хаан 1546 онд дундад зууны хуучин цайзын зарим хэсгийг буулган, шинэ ордон барих ажлыг эхлүүлсэн.

Энэхүү шинэчлэлийн гол архитектор нь [[Пьер Леско]] байсан бөгөөд уран барималч [[Жан Гужон]] барилгын чимэглэлийн ажилд оролцсон.

Лескогийн жигүүр нь Францын Сэргэн мандалтын архитектурын чухал жишээ болсон. Тус жигүүрт сонгодог багана, тэгш хэмт фасад, уран баримлын чимэглэл болон нарийн зохион байгуулалттай цонхны хийц ашигласан.

=== Тюйлрийн ордонтой холбогдсон нь ===

1564 онд [[Катрин Медичи]] хатан Луврын баруун талд өөрийн шинэ ордон болох [[Тюйлрийн ордон]]г бариулж эхэлсэн.

Дараагийн зуунуудад Лувр болон Тюйлрийн ордныг хооронд нь холбох урт галерей байгуулах ажил хийгдсэн.

[[Францын IV Анри]] хааны үед энэхүү өргөтгөлийн ажил эрчимжиж, Сена мөрний дагуу байрлах '''Их галерей''' ({{lang-fr|Grande Galerie}}) баригдсан.

Ингэснээр Лувр болон Тюйлрийн ордон нь архитектурын хувьд холбогдсон томоохон хааны ордны цогцолбор болсон.

=== XVII зууны өргөтгөл ===

XVII зуунд [[Францын XIII Луи]] болон [[Францын XIV Луи]] хаадын үед Луврын барилгын ажил үргэлжилсэн.

Ордны төв хашаа болох '''Дөрвөлжин хашаа''' ({{lang-fr|Cour Carrée}})-г өргөтгөж, барилгын фасадыг шинэчилсэн.

Луврын зүүн фасад буюу '''Луврын колоннад''' нь XVII зууны Францын сонгодог архитектурын онцлох бүтээлүүдийн нэг юм. Энэхүү фасадын төслийг боловсруулахад [[Клод Перро]], [[Луи Лево]] болон [[Шарль Лебрен]] нар оролцсон.

1682 онд XIV Луи хаан Францын хааны ордны үндсэн төвийг [[Версалийн ордон]] руу шилжүүлсэн.

Үүний дараа Луврын зарим хэсгийг уран бүтээлчид, шинжлэх ухааны байгууллагууд болон төрийн захиргааны зориулалтаар ашиглаж байв.

=== Францын хувьсгал ба музей байгуулагдсан нь ===

XVIII зууны сүүлээр Францад хааны урлагийн цуглуулгыг олон нийтэд үзүүлэх музей байгуулах тухай санал өргөн хэлэлцэгдэж байв.

1789 онд [[Францын хувьсгал]] эхэлсний дараа хааны өмч, урлагийн цуглуулгын асуудал төрийн бодлогын нэг хэсэг болсон.

1793 оны 8 дугаар сарын 10-нд Луврын ордонд '''Төв урлагийн музей''' ({{lang-fr|Muséum central des arts}}) нэртэй музей нээгдсэн.

Энэхүү музей нь Францын хаадын цуглуулга болон хувьсгалын үеэр улсын мэдэлд шилжсэн урлагийн бүтээлүүдийг олон нийтэд үзүүлэх зорилготой байв.

=== Наполеоны үе ===

[[Наполеон Бонапарт]]ын үед Луврын музейн цуглуулга өргөжиж, Европын бусад орноос авчирсан олон урлагийн бүтээл музейд байрлах болсон.

Тухайн үед музейг Наполеоны музей хэмээн нэрлэж байв.

1815 онд Наполеон ялагдсаны дараа дайны үеэр Францад авчирсан урлагийн бүтээлүүдийн заримыг эх орнуудад нь буцаасан.

XIX зуунд Луврын ордны барилгын ажил үргэлжилж, [[III Наполеон]] хааны үед томоохон өргөтгөл хийгджээ.

=== Тюйлрийн ордон сүйрсэн нь ===

Луврын түүх нь Тюйлрийн ордонтой гурван зуу гаруй жилийн турш нягт холбоотой байв.

Тюйлрийн ордон нь Францын хаад болон эзэн хаадын үндсэн оршин суух газруудын нэг байсан.

1871 оны 5 дугаар сарын 23-нд [[Парисын Коммун]]ы үеэр Тюйлрийн ордныг галдан шатаажээ. Галын улмаас ордны барилга ихээхэн сүйдсэн.

1883 онд Тюйлрийн ордны үлдэгдлийг буулгаснаар Луврын ордны баруун талын талбай өнөөгийн нээлттэй зохион байгуулалттай болсон.

== Архитектур ==

Луврын ордон нь Францын архитектурын олон үеийн хэв маягийг нэгтгэсэн цогцолбор юм.

Ордны хамгийн эртний үлдэгдэл нь XII зууны цайзын суурь, хэрэм болон хамгаалалтын байгууламжийн хэсгүүд юм.

XVI зууны Лескогийн жигүүр нь Сэргэн мандалтын архитектурын хэв маягийг илэрхийлдэг бол XVII зууны зүүн фасад нь Францын сонгодог архитектурын жишээ юм.

XIX зуунд ордны олон хэсгийг өргөтгөн барьж, дотоод зохион байгуулалт, чимэглэлийг шинэчилсэн.

=== Дөрвөлжин хашаа ===

'''Дөрвөлжин хашаа''' ({{lang-fr|Cour Carrée}}) нь Луврын ордны түүхэн төв хэсгийн нэг юм.

Энэ хашааг тойрон байрлах барилгууд нь XVI–XVII зууны үеийн Францын архитектурын хөгжлийг харуулдаг.

=== Их галерей ===

'''Их галерей''' ({{lang-fr|Grande Galerie}}) нь Сена мөрний дагуу үргэлжилдэг урт барилгын хэсэг юм.

Анх Лувр болон Тюйлрийн ордныг холбох зорилгоор баригдсан бөгөөд хожим Луврын музейн үзэсгэлэнгийн танхимуудын нэг хэсэг болсон.

=== Луврын зүүн фасад ===

Луврын зүүн фасад буюу колоннад нь XVII зууны Францын сонгодог архитектурын чухал бүтээл юм.

Энэ хэсэг нь өндөр багана, тэгш хэмт зохион байгуулалт болон сонгодог барилгын чимэглэлээрээ онцлог.

== Луврын пирамид ==

[[Файл:Louvre Museum Wikimedia Commons.jpg|thumb|Луврын ордон ба шилэн пирамид]]

1980-аад онд Францын Ерөнхийлөгч [[Франсуа Миттеран]]ы санаачилсан '''Их Лувр''' төслийн хүрээнд музейн шинэчлэлийн ажил эхэлсэн.

Төслийн гол хэсэг нь ордны Наполеоны хашаанд шилэн пирамид байгуулах явдал байв.

Пирамидын төслийг Хятад гаралтай Америкийн архитектор [[И Мин Пэй]] боловсруулсан бөгөөд 1989 онд ашиглалтад оржээ.

Шилэн пирамид нь музейн гол орцын үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд орчин үеийн архитектурыг түүхэн ордны цогцолбортой хослуулсан жишээ болсон.

== Луврын музей ==

[[Лувр|Луврын музей]] нь дэлхийн томоохон урлагийн музейн нэг юм.

Музейн цуглуулгад эртний Египет, Месопотами, Грек, Ром болон Европын олон үеийн урлагийн бүтээлүүд багтдаг.

Луврын музейд хадгалагдаж буй алдартай бүтээлүүдээс дурдвал:

* '''[[Мона Лиза]]''' — [[Леонардо да Винчи]]гийн уран зураг;
* '''[[Милосын Венера]]''' — эртний Грекийн уран баримал;
* '''[[Самотракийн Нике]]''' — эртний Грекийн уран баримал;
* '''[[Ард түмнийг удирдан чиглүүлэгч Эрх чөлөө]]''' — [[Эжен Делакруа]]гийн уран зураг;
* '''[[Наполеоны титэм өргөх ёслол]]''' — [[Жак-Луи Давид]]ын уран зураг.

Луврын ордон нь музейн үзэсгэлэнгийн танхимуудаас гадна Францын хаант засаглал, төрийн байгууллагууд болон архитектурын хөгжлийн түүхийг хадгалсан дурсгалт байгууламж юм.

== Соёлын өвийн ач холбогдол ==

Луврын ордон нь Францын хаант засаглал, Сэргэн мандалтын урлаг, сонгодог архитектур болон орчин үеийн музейн хөгжлийн түүхтэй холбоотой.

Ордны цогцолбор нь Парисын түүхэн төвийн чухал хэсэг бөгөөд Сена мөрний эрэг дагуух соёлын дурсгалт газруудын нэг юм.

1991 онд [[ЮНЕСКО]]-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгэгдсэн '''«Парис, Сена мөрний эрэг»''' хэмээх өвийн бүсэд Луврын ордон багтдаг.

== Мөн үзэх ==

* [[Лувр]]
* [[Парис]]
* [[Франц]]
* [[Версалийн ордон]]
* [[Тюйлрийн ордон]]
* [[Францын хувьсгал]]
* [[Наполеон Бонапарт]]
* [[Сена мөрөн]]

== Эшлэл ==
{{reflist}}

== Гадаад холбоос ==

* [https://www.louvre.fr/en Луврын музейн албан ёсны цахим хуудас]
* [https://www.louvre.fr/en/explore/the-palace Луврын ордны түүх, архитектур]
* [https://whc.unesco.org/en/list/600/ ЮНЕСКО — Парис, Сена мөрний эрэг]

[[Ангилал:Парисын барилга байгууламж]]
[[Ангилал:Харш (ордон)]]
[[Ангилал:Парисын түүх]]
[[Ангилал:Лувр| ]]</text>
      <sha1>fxtxx6ckvntb5lbxruqagc6l381ivie</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874516</id>
      <parentid>874479</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T09:15:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14801" sha1="73ntyesjmfd896atejno4t5vv47lnk8" xml:space="preserve">'''Луврын ордон''' ({{lang-fr|Palais du Louvre}}) буюу '''Лувр''' нь [[Франц]]ын нийслэл [[Парис]] хотын төвд, [[Сена мөрөн|Сена мөрний]] баруун эрэгт байрладаг түүхэн ордон юм. Тус ордонд дэлхийн хамгийн алдартай урлагийн музейн нэг болох [[Лувр|Луврын музей]] байрладаг. Ордны цогцолбор нь Тюйлрийн цэцэрлэгт хүрээлэнгээс Сен-Жермен-л'Осерруа сүмийн орчим хүртэл үргэлжилдэг.

Луврын ордон нь анх 12-р зууны сүүлээр цэргийн хамгаалалтын зориулалттай цайз хэлбэрээр байгуулагдсан бөгөөд 14-р зуунаас Францын хаадын ордон, төрийн захиргааны байгууллагын төв, урлагийн бүтээлийн хадгалалтын газар болон ашиглагдаж ирсэн. [[Францын хувьсгал]]ын дараа 1793 онд ордны зарим хэсгийг олон нийтэд зориулсан музей болгон нээжээ.

Өнөөгийн Луврын ордон нь олон зууны туршид өргөтгөн баригдсан барилгын цогцолбор бөгөөд [[Сэргэн мандалтын үе]], [[барокко]], [[неоклассицизм]] болон орчин үеийн архитектурын элементүүдийг нэгтгэсэн байдаг.

== Түүх ==

=== Дундад зууны үе ===

Луврын ордны түүх 12-р зууны сүүл үеэс эхэлдэг. [[Францын II Филипп]] буюу Филипп Август хаан 1190 оны орчимд Парис хотыг хамгаалах зорилгоор чулуун цайз бариулах шийдвэр гаргасан.

Тухайн үед Парис хотын баруун хэсэг нь гаднын довтолгоонд өртөх боломжтой байсан тул Сена мөрний ойролцоо хамгаалалтын байгууламж барьжээ.

Анхны Лувр нь зузаан чулуун хэрэм, хамгаалалтын цамхаг, шуудуу болон төв хэсэгтээ том дугуй цамхагтай байв. Энэхүү байгууламж нь хотын хамгаалалтын системийн нэг хэсэг болсон.

14-р зуунд [[Францын V Шарль]] хаан Луврыг хааны ордон болгон өөрчилж, дотоод засал, [[номын сан]] болон орон сууцны зориулалттай өрөөнүүдийг тохижуулсан.

Ийнхүү Лувр нь цэргийн цайзаас хааны ордон болон хувирч эхэлжээ.

=== Сэргэн мандалтын үе ===

16-р зууны эхэн үед Францын хаад Италийн Сэргэн мандалтын урлаг, архитектурын нөлөөгөөр ордныг шинэчлэх ажлыг эхлүүлсэн.

[[Францын I Франциск]] хаан 1546 онд дундад зууны хуучин цайзын зарим хэсгийг буулган, шинэ ордон барих ажлыг эхлүүлсэн.

Энэхүү шинэчлэлийн гол архитектор нь [[Пьер Леско]] байсан бөгөөд уран барималч [[Жан Гужон]] барилгын чимэглэлийн ажилд оролцсон байна.

Пьер Лескогийн жигүүр нь Францын Сэргэн мандалтын архитектурын чухал жишээ болсон. Тус жигүүрт сонгодог багана, тэгш хэмт фасад, уран баримлын чимэглэл болон нарийн зохион байгуулалттай цонхны хийц ашигласан.

=== Тюйлрийн ордонтой холбогдсон нь ===

1564 онд [[Катрин Медичи]] хатан Луврын баруун талд өөрийн шинэ ордон болох [[Тюйлрийн ордон]]г бариулж эхэлсэн.

Дараагийн зуунуудад Лувр болон Тюйлрийн ордныг хооронд нь холбох урт галерей байгуулах ажил хийгдсэн.

[[Францын IV Анри]] хааны үед энэхүү өргөтгөлийн ажил эрчимжиж, [[Сена мөрөн|Сена мөрний]] дагуу байрлах '''Их галерей''' ({{lang-fr|Grande Galerie}}) баригдсан.

Ингэснээр Лувр болон Тюйлрийн ордон нь архитектурын хувьд холбогдсон томоохон хааны ордны цогцолбор болсон.

=== XVII зууны өргөтгөл ===

XVII зуунд [[XIII Луи|Францын XIII Луи]] болон [[XIV Луи]] хаадын үед Луврын барилгын ажил үргэлжилсэн.

Ордны төв хашаа болох '''Дөрвөлжин хашаа''' ({{lang-fr|Cour Carrée}})-г өргөтгөж, барилгын фасадыг шинэчилсэн.

Луврын зүүн фасад буюу '''Луврын колоннад''' нь XVII зууны Францын сонгодог архитектурын онцлох бүтээлүүдийн нэг юм. Энэхүү фасадын төслийг боловсруулахад [[Клод Перро]], [[Луи Лево]] болон [[Шарль Лебрен]] нар оролцсон.

1682 онд XIV Луи хаан Францын хааны ордны үндсэн төвийг [[Версаль|Версалийн ордон]] руу шилжүүлсэн.

Үүний дараа Луврын зарим хэсгийг уран бүтээлчид, шинжлэх ухааны байгууллагууд болон төрийн захиргааны зориулалтаар ашиглаж байв.

=== Францын хувьсгал ба музей байгуулагдсан нь ===

18-р зууны сүүлээр Францад хааны урлагийн цуглуулгыг олон нийтэд үзүүлэх музей байгуулах тухай санал өргөн хэлэлцэгдэж байв.

1789 онд [[Францын хувьсгал]] эхэлсний дараа хааны өмч, урлагийн цуглуулгын асуудал төрийн бодлогын нэг хэсэг болсон.

1793 оны 8-р сарын 10-нд Луврын ордонд Урлагийн Төв музей ({{lang-fr|Muséum central des arts}}) нэртэй музей нээгдсэн.

Энэхүү музей нь Францын хаадын цуглуулга болон [[Францын хувьсгал|хувьсгалын]] үеэр улсын мэдэлд шилжсэн урлагийн бүтээлүүдийг олон нийтэд үзүүлэх зорилготой байв.

=== Наполеоны үе ===

[[Наполеон Бонапарт]]ын үед Луврын музейн цуглуулга өргөжиж, Европын бусад орноос олзолж авчирсан олон урлагийн бүтээл музейд байрлах болсон. Тухайн үед музейг Наполеоны музей хэмээн нэрлэж байв.

1815 онд Наполеон ялагдсаны дараа дайны үеэр Францад авчирсан урлагийн бүтээлүүдийн заримыг эх орнуудад нь буцаасан юм. 19-р зуунд Луврын ордны барилгын ажил үргэлжилж, [[III Наполеон]] хааны үед томоохон өргөтгөл хийгджээ.

=== Тюйлрийн ордон сүйрсэн нь ===

Луврын түүх нь Тюйлрийн ордонтой 300 гаруй жилийн турш нягт холбоотой байв.

Тюйлрийн ордон нь Францын хаад болон эзэн хаадын үндсэн оршин суух газруудын нэг байсан.

1871 оны 5-р сарын 23-нд [[Парисын Коммун]]ы үеэр Тюйлрийн ордныг галдан шатаажээ. Галын улмаас ордны барилга ихээхэн сүйдсэн.

1883 онд Тюйлрийн ордны үлдэгдлийг буулгаснаар Луврын ордны баруун талын талбай өнөөгийн нээлттэй зохион байгуулалттай болсон.

== Архитектур ==

Луврын ордон нь Францын архитектурын олон үеийн хэв маягийг нэгтгэсэн цогцолбор юм. Ордны хамгийн эртний үлдэгдэл нь 12-р зууны цайзын суурь, хэрэм болон хамгаалалтын байгууламжийн хэсгүүд юм. 16-р зууны Лескогийн жигүүр нь Сэргэн мандалтын архитектурын хэв маягийг илэрхийлдэг бол 17-р зууны зүүн фасад нь Францын сонгодог архитектурын жишээ юм. 19-р зуунд ордны олон хэсгийг өргөтгөн барьж, дотоод зохион байгуулалт, чимэглэлийг шинэчилсэн байна.

=== Дөрвөлжин хашаа ===

'''Дөрвөлжин хашаа''' ({{lang-fr|Cour Carrée}}) нь Луврын ордны түүхэн төв хэсгийн нэг юм.

Энэ хашааг тойрон байрлах барилгууд нь 16-17-р зууны үеийн Францын архитектурын хөгжлийг илэрхийлдэг байна.

=== Их галерей ===

'''Их галерей''' ({{lang-fr|Grande Galerie}}) нь Сена мөрний дагуу үргэлжилдэг урт барилгын хэсэг юм.

Анх Лувр болон Тюйлрийн ордныг холбох зорилгоор баригдсан бөгөөд хожим Луврын музейн үзэсгэлэнгийн танхимуудын нэг хэсэг болсон.

=== Луврын зүүн фасад ===

Луврын зүүн фасад буюу колоннад нь 17-р зууны Францын сонгодог архитектурын чухал бүтээл юм. Энэ хэсэг нь өндөр багана, тэгш хэмт зохион байгуулалт болон сонгодог барилгын чимэглэлээрээ онцлог.

== Луврын пирамид ==

[[Файл:Louvre Museum Wikimedia Commons.jpg|thumb|Луврын ордон ба шилэн пирамид]]

1980-аад онд Францын Ерөнхийлөгч [[Франсуа Миттеран]]ы санаачилсан '''Их Лувр''' төслийн хүрээнд музейн шинэчлэлийн ажил эхэлсэн.

Төслийн гол хэсэг нь ордны Наполеоны хашаанд шилэн пирамид байгуулах явдал байв.

Пирамидын төслийг Хятад гаралтай Америкийн архитектор [[И Мин Пэй]] боловсруулсан бөгөөд 1989 онд ашиглалтад оржээ.

Шилэн пирамид нь музейн гол орцын үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд орчин үеийн архитектурыг түүхэн ордны цогцолбортой хослуулсан жишээ болсон.

== Луврын музей ==

[[Лувр|Луврын музей]] нь дэлхийн томоохон урлагийн музейн нэг юм.

Музейн цуглуулгад эртний Египет, Месопотами, Грек, Ром болон Европын олон үеийн урлагийн бүтээлүүд багтдаг.

Луврын музейд хадгалагдаж буй алдартай бүтээлүүдээс дурдвал:

* '''[[Мона Лиза]]''' — [[Леонардо да Винчи]]гийн уран зураг;
* '''[[Милосын Венера]]''' — эртний Грекийн уран баримал;
* '''[[Самотракийн Нике]]''' — эртний Грекийн уран баримал;
* '''[[Ард түмнийг удирдан чиглүүлэгч Эрх чөлөө]]''' — [[Эжен Делакруа]]гийн уран зураг;
* '''[[Наполеоны титэм өргөх ёслол]]''' — [[Жак-Луи Давид]]ын уран зураг.

Луврын ордон нь музейн үзэсгэлэнгийн танхимуудаас гадна Францын хаант засаглал, төрийн байгууллагууд болон архитектурын хөгжлийн түүхийг хадгалсан дурсгалт байгууламж юм.

== Соёлын өвийн ач холбогдол ==

Луврын ордон нь Францын хаант засаглал, Сэргэн мандалтын урлаг, сонгодог архитектур болон орчин үеийн музейн хөгжлийн түүхтэй холбоотой.

Ордны цогцолбор нь Парисын түүхэн төвийн чухал хэсэг бөгөөд Сена мөрний эрэг дагуух соёлын дурсгалт газруудын нэг юм.

1991 онд [[ЮНЕСКО]]-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгэгдсэн '''«Парис, Сена мөрний эрэг»''' хэмээх өвийн бүсэд Луврын ордон багтдаг.

== Мөн үзэх ==

* [[Лувр]]
* [[Парис]]
* [[Франц]]
* [[Версалийн ордон]]
* [[Тюйлрийн ордон]]
* [[Францын хувьсгал]]
* [[Наполеон Бонапарт]]
* [[Сена мөрөн]]

== Эшлэл ==
{{reflist}}

== Гадаад холбоос ==

* [https://www.louvre.fr/en Луврын музейн албан ёсны цахим хуудас]
* [https://www.louvre.fr/en/explore/the-palace Луврын ордны түүх, архитектур]
* [https://whc.unesco.org/en/list/600/ ЮНЕСКО — Парис, Сена мөрний эрэг]

[[Ангилал:Парисын барилга байгууламж]]
[[Ангилал:Харш (ордон)]]
[[Ангилал:Парисын түүх]]
[[Ангилал:Лувр| ]]</text>
      <sha1>73ntyesjmfd896atejno4t5vv47lnk8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хомын тал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127911</id>
    <revision>
      <id>874483</id>
      <parentid>741125</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T06:29:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baljukaa</username>
        <id>108608</id>
      </contributor>
      <origin>874483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2167" sha1="lvhzs48j5zamenxelvn6nl7akkx85wi" xml:space="preserve">[[Файл:Khomyn Tal.jpg|thumb|Хомын тал ]]
'''Хомын тал'''- Байгалийн цогцолбор газар. Газарзүйн байршлын хувьд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Дөрвөлжин сумын нутагт томоохон нуур, голууд, элсэн манханаар хүрээлүүлсэн байгалийн цөлөрхөг арал юм.  
Хомын тал Байгалийн цогцолбор газрын нийт талбай нь 411403.80 га бөгөөд Хар ус нуурын Байгалийн цогцолбор газар, Монгол элс Байгалийн цогцолбор газартай хиллэдэг байна. 

Хомын талд 2004 онд Франц дахь тахь хамгаалах холбоо, Швейцарын МАВА сангийн санхүүжилтээр дахин нутагшуулах зорилготой 22 тахь тээвэрлэн авчирч тавьсанаар Монгол дахь зэрлэг адууг сэргээн нутагшуулж буй 3 дахь газар болсон.  2011 онд Чех улсын нийслэл Праг хотын амьтны хүрээлэнгийн санаачилга, дэмжлэгээр 4 тахь нэмж нутагшуулаад байгаа ажээ. Улмаар нийт 26 тахь нутагшуулж байсанаас зэрлэг адууны тоо толгой 100 гаруй болоод байгаа ажээ.  

Хомын талын өмнөд хэсэгт орших Бага нуур нь реликт цахлай, борцгор хотон, цагаан сүүлт усны нөмрөг бүргэд зэрэг нэн ховор шувуудын дамжин нүүддэллэх газар юм. 

2020 онд Хомын талыг тусгай хамгаалтанд авах шийдвэр гаргаж &quot;Байгалийн цогцолбор газар&quot; зэрэглэд хамруулжээ.

[[Ангилал:Монголын байгалийн цогцолборт газар]]
[[Ангилал:Завхан аймгийн газар зүй]]</text>
      <sha1>lvhzs48j5zamenxelvn6nl7akkx85wi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874484</id>
      <parentid>874483</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T06:31:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baljukaa</username>
        <id>108608</id>
      </contributor>
      <origin>874484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2177" sha1="hxikgbduqmsshmu5hzw02c152mx9o0x" xml:space="preserve">[[Файл:Khomyn Tal.jpg|thumb|Хомын тал |350x350px]]
'''Хомын тал'''- Байгалийн цогцолбор газар. Газарзүйн байршлын хувьд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Дөрвөлжин сумын нутагт томоохон нуур, голууд, элсэн манханаар хүрээлүүлсэн байгалийн цөлөрхөг арал юм.  
Хомын тал Байгалийн цогцолбор газрын нийт талбай нь 411403.80 га бөгөөд Хар ус нуурын Байгалийн цогцолбор газар, Монгол элс Байгалийн цогцолбор газартай хиллэдэг байна. 

Хомын талд 2004 онд Франц дахь тахь хамгаалах холбоо, Швейцарын МАВА сангийн санхүүжилтээр дахин нутагшуулах зорилготой 22 тахь тээвэрлэн авчирч тавьсанаар Монгол дахь зэрлэг адууг сэргээн нутагшуулж буй 3 дахь газар болсон.  2011 онд Чех улсын нийслэл Праг хотын амьтны хүрээлэнгийн санаачилга, дэмжлэгээр 4 тахь нэмж нутагшуулаад байгаа ажээ. Улмаар нийт 26 тахь нутагшуулж байсанаас зэрлэг адууны тоо толгой 100 гаруй болоод байгаа ажээ.  

Хомын талын өмнөд хэсэгт орших Бага нуур нь реликт цахлай, борцгор хотон, цагаан сүүлт усны нөмрөг бүргэд зэрэг нэн ховор шувуудын дамжин нүүддэллэх газар юм. 

2020 онд Хомын талыг тусгай хамгаалтанд авах шийдвэр гаргаж &quot;Байгалийн цогцолбор газар&quot; зэрэглэд хамруулжээ.

[[Ангилал:Монголын байгалийн цогцолборт газар]]
[[Ангилал:Завхан аймгийн газар зүй]]</text>
      <sha1>hxikgbduqmsshmu5hzw02c152mx9o0x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874494</id>
      <parentid>874484</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T06:50:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baljukaa</username>
        <id>108608</id>
      </contributor>
      <origin>874494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2183" sha1="dd3hmg6pkblsk837te9iz5nlih4doa8" xml:space="preserve">[[Файл:Khomyn Tal.jpg|thumb|Хомын тал |350x350px]]
'''Хомын тал''' - Байгалийн цогцолборт газар. Газарзүйн байршлын хувьд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Дөрвөлжин сумын нутагт томоохон нуур, голууд, элсэн манханаар хүрээлүүлсэн байгалийн цөлөрхөг арал юм. Хомын талын Байгалийн цогцолбор газрын нийт талбай нь 411,403.80 га бөгөөд Хар ус нуурын Байгалийн цогцолбор газар, Монгол элс Байгалийн цогцолбор газартай хиллэдэг байна. 

Хомын талд 2004 онд Франц дахь тахь хамгаалах холбоо, Швейцарын МАВА сангийн санхүүжилтээр дахин нутагшуулах зорилготой 22 тахь тээвэрлэн авчирч тавьсанаар Монгол дахь зэрлэг адууг сэргээн нутагшуулж буй 3 дахь газар болсон.  2011 онд Чех улсын нийслэл Праг хотын амьтны хүрээлэнгийн санаачилга, дэмжлэгээр 4 тахь нэмж нутагшуулаад байгаа ажээ. Улмаар нийт 26 тахь нутагшуулж байсанаас зэрлэг адууны тоо толгой 100 гаруй болоод байгаа ажээ.  

Хомын талын өмнөд хэсэгт орших Бага нуур нь реликт цахлай, борцгор хотон, цагаан сүүлт усны нөмрөг бүргэд зэрэг нэн ховор шувуудын дамжин нүүддэллэх газар юм. 

2020 онд Хомын талыг тусгай хамгаалтанд авах шийдвэр гаргаж &quot;Байгалийн цогцолбор газар&quot; зэрэглэд хамруулжээ.

[[Ангилал:Монголын байгалийн цогцолборт газар]]
[[Ангилал:Завхан аймгийн газар зүй]]</text>
      <sha1>dd3hmg6pkblsk837te9iz5nlih4doa8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874496</id>
      <parentid>874494</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T06:55:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2225" sha1="asgwhygx4gmc1mfc9jypthqcr39k9ic" xml:space="preserve">[[Файл:Khomyn Tal.jpg|thumb|Хомын тал |350x350px]]
'''Хомын тал''' - Байгалийн цогцолборт газар. Газарзүйн байршлын хувьд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Дөрвөлжин сум|Дөрвөлжин сумын]] нутагт томоохон нуур, голууд, элсэн манханаар хүрээлүүлсэн байгалийн цөлөрхөг арал юм. Хомын талын Байгалийн цогцолбор газрын нийт талбай нь 411,403.80 га бөгөөд Хар ус нуурын Байгалийн цогцолбор газар, Монгол элс Байгалийн цогцолбор газартай хиллэдэг байна. 

Хомын талд 2004 онд Франц дахь тахь хамгаалах холбоо, Швейцарын МАВА сангийн санхүүжилтээр дахин нутагшуулах зорилготой 22 [[тахь]] тээвэрлэн авчирч тавьсанаар Монгол дахь зэрлэг адууг сэргээн нутагшуулж буй 3 дахь газар болсон.  2011 онд Чех улсын нийслэл [[Праг]] хотын амьтны хүрээлэнгийн санаачилга, дэмжлэгээр 4 тахь нэмж нутагшуулаад байгаа ажээ. Улмаар нийт 26 тахь нутагшуулж байсанаас зэрлэг адууны тоо толгой 100 гаруй болоод байгаа ажээ.  

Хомын талын өмнөд хэсэгт орших Бага нуур нь реликт цахлай, борцгор хотон, цагаан сүүлт усны нөмрөг бүргэд зэрэг нэн ховор жигүүртний дамжин нүүддэллэх газар юм. 

2020 онд Хомын талыг тусгай хамгаалтанд авах шийдвэр гаргаж &quot;Байгалийн цогцолбор газар&quot; зэрэглэд хамруулжээ.

[[Ангилал:Монголын байгалийн цогцолборт газар]]
[[Ангилал:Завхан аймгийн газар зүй]]</text>
      <sha1>asgwhygx4gmc1mfc9jypthqcr39k9ic</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874507</id>
      <parentid>874496</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T08:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baljukaa</username>
        <id>108608</id>
      </contributor>
      <origin>874507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2315" sha1="kmjtejsywuexa3uap3jqxc85jqmkehs" xml:space="preserve">[[Файл:Khomyn Tal.jpg|thumb|Хомын тал |350x350px]]
'''Хомын тал''' - Байгалийн цогцолборт газар. Газарзүйн байршлын хувьд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Дөрвөлжин сум|Дөрвөлжин сумын]] нутагт томоохон нуур, голууд, элсэн манханаар хүрээлүүлсэн байгалийн цөлөрхөг арал юм. Хомын талын Байгалийн цогцолбор газрын нийт талбай нь 411,403.80 га бөгөөд Хар ус нуурын Байгалийн цогцолбор газар, Монгол элс Байгалийн цогцолбор газартай хиллэдэг байна. 2020 онд Хомын талыг тусгай хамгаалтанд авах шийдвэр гаргаж &quot;Байгалийн цогцолбор газар&quot; зэрэглэд хамруулжээ. 

'''Түүх'''  

Хомын талд 2004 онд Франц дахь тахь хамгаалах холбоо, Швейцарын МАВА сангийн санхүүжилтээр дахин нутагшуулах зорилготой 22 [[тахь]] тээвэрлэн авчирч тавьсанаар Монгол дахь зэрлэг адууг сэргээн нутагшуулж буй 3 дахь газар болсон.  2011 онд Чех улсын нийслэл [[Праг]] хотын амьтны хүрээлэнгийн санаачилга, дэмжлэгээр 4 тахь нэмж нутагшуулаад байгаа ажээ. Улмаар нийт 26 тахь нутагшуулж байсанаас зэрлэг адууны тоо толгой 100 гаруй болоод байгаа ажээ.  

'''Биологийн олон янз байдал'''  

Хомын талын өмнөд хэсэгт орших давст Бага нуур нь Реликт цахлай, Борцгор хотон, Идлэг шонхор, Усны нөмрөг бүргэд зэрэг нэн ховор жигүүртний дамжин нүүддэллэх газар юм.  

 
[[Ангилал:Монголын байгалийн цогцолборт газар]]
[[Ангилал:Завхан аймгийн газар зүй]]</text>
      <sha1>kmjtejsywuexa3uap3jqxc85jqmkehs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874508</id>
      <parentid>874507</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T08:00:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baljukaa</username>
        <id>108608</id>
      </contributor>
      <origin>874508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2240" sha1="9bnc8rup898hlo18tbppxmwvtksviv8" xml:space="preserve">[[Файл:Khomyn Tal.jpg|thumb|Хомын тал |350x350px]]
'''Хомын тал''' - Байгалийн цогцолборт газар. Газарзүйн байршлын хувьд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Дөрвөлжин сум|Дөрвөлжин сумын]] нутагт томоохон нуур, голууд, элсэн манханаар хүрээлүүлсэн байгалийн цөлөрхөг арал юм. Хомын талын Байгалийн цогцолбор газрын нийт талбай нь 411,403.80 га бөгөөд Хар ус нуурын Байгалийн цогцолбор газар, Монгол элс Байгалийн цогцолбор газартай хиллэдэг байна. 2020 онд Хомын талыг тусгай хамгаалтанд авах шийдвэр гаргаж &quot;Байгалийн цогцолбор газар&quot; зэрэглэд хамруулжээ. 

Хомын талд 2004 онд Франц дахь тахь хамгаалах холбоо, Швейцарын МАВА сангийн санхүүжилтээр дахин нутагшуулах зорилготой 22 [[тахь]] тээвэрлэн авчирч тавьсанаар Монгол дахь зэрлэг адууг сэргээн нутагшуулж буй 3 дахь газар болсон.  2011 онд Чех улсын нийслэл [[Праг]] хотын амьтны хүрээлэнгийн санаачилга, дэмжлэгээр 4 тахь нэмж нутагшуулаад байгаа ажээ. Улмаар нийт 26 тахь нутагшуулж байсанаас зэрлэг адууны тоо толгой 100 гаруй болоод байгаа ажээ.  

Хомын талын өмнөд хэсэгт орших давст Бага нуур нь Реликт цахлай, Борцгор хотон, Идлэг шонхор, Усны нөмрөг бүргэд зэрэг нэн ховор жигүүртний дамжин нүүддэллэх газар юм.  

 
[[Ангилал:Монголын байгалийн цогцолборт газар]]
[[Ангилал:Завхан аймгийн газар зүй]]</text>
      <sha1>9bnc8rup898hlo18tbppxmwvtksviv8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэвээний Зандраа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131106</id>
    <revision>
      <id>874466</id>
      <parentid>802304</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T23:34:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6959" sha1="8nd9fvitjxhoy1vgmkrx80bzb5uwnib" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Цэвээний Зандраа''' (1919 оны 11-р сарын 17-нд одоогийн [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Алтанбулаг сум (Сэлэнгэ)|Алтанбулаг]] хотноо төрж, 2009 онд нас барсан) - Монгол Улсын [[Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн|Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]], Монголын анхны мэргэжлийн кино зохиолч, уран сайхны болон баримтат кино найруулагч. 

== Намтар ==
Ц.Зандраа 1936 онд Багшийн сургуулийг төгсөөд Төв аймгийн Батсүмбэр сумын бага сургууль, Санхүүгийн техникумд багшилж байсан. 

1941 оноос Кино үйлдвэрт ажилласан. 

1943 онд ЗХУ-ын Бүх Холбоотын Кино Урлагийн Дээд Сургуулийн босгыг алхаж ирээдүйн амьдрал үйлсээ энэ урлагтай холбожээ.

Дээд сургууль төгсөж ирээд үндсэн мэргэжлээр нь ажиллуулах болсон ч цаг үеийн шаардлагаар баримтат киноны найруулагчаар давхар ажиллуулах боллоо. 

1951 онд өөрийн орны 30 жилийн хөгжлийн түүхийг харуулсан “Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс” хэмээх бүрэн хэмжээний 9 бүлэг анхны өнгөт баримтат киног Зөвлөлт улсын баримтат киноны төв студитэй хавсран найруулагч М.Трояновскийн хамт бүтээсэн.

1954 онд өөрийн зохиосон [[Шинэ жил (1954 оны монгол кино)|“Шинэ жил” уран сайхны киногоо]] найруулж, 1955 онд “Гэм нь урдаа” кино зохиолоо бичсэн. 

1962 онд Монголын кино урлагт анх “Хоёр найз” хэмээх хүүхэлдэйн киног туршин хийж байсан бол 1966 онд ”Эртний нутгийн солонго” кинондоо Сүхбаатар жанжны амьд сэрүүн байх үеийн дүрийг Москвагийн дүүрэгт багтдаг “Красногорск” тосгоны “Баримтат киноны төв архив”-ын сан хөмрөгөөс олж хийсэн нь түүхэнд үлдэх гавьяа юм. 

1965 онд “Гэмшил зэмлэл” 2 бүлэг киноны зохиолыг бичиж өөрөө найруулсан бөгөөд  анхаарал болгоомжгүй байвал ямар аюул, их хохирол авчирч болохыг сэрэмжлүүлжээ.

1971 онд “Миний Монгол” нэртэй бүрэн хэмжээний баримтат киног ЗХУ-тай хамтран хийхээр 1970 оны хавар Ц.Зандраа, П.Лувсанцэрэн нар бичсэн зохиолоо Москвад очиж хамтран ажиллах уран бүтээлчид болон холбогдох хүмүүст танилцуулж, санал солилцох зорилгоор очсон. Ф.Киселев, Ц.Зандраа нарын бүтээсэн ”Миний Монгол” 7 бүлэг баримтат кино бол Монгол Улсын 50 жилийн хөгжлийн онцлог үйл явдлыг он дарааллын түүхэн баримтаар баталгаажуулан гаргасан нэг ёсны тайлан байлаа. 

Тэрбээр [[Бадрахын Сумхүү|Бадрахын Сумхүүгийн]] &quot;Хань&quot;, [[Гомбожавын Жигжидсүрэн|Гомбожавын Жигжидсүрэнгийн]] &quot;[[Хүний амь]]&quot; кинонд туслах дүр бүтээсэн юм.

“Үндэсний соёлын зам” сэтгүүл болон “Ардын үндэсний эрх” сонинд шүлэг өгүүллэгээ хэвлүүлж байсан. 1999 онд &quot;Кино урлагийн үндэс&quot; ном гаргаж байжээ.

== Ц.Зандраагийн найруулсан уран бүтээлийн жагсаалт ==
# Монгол Улс - 1951 он
# Румыны жүжигчдийн концерт – 1953 он
# Шинэ жил - 1954 он
# Гэм нь урдаа - 1955 он
# МАХН-ын 13-р их хурал – 1958 он
# Улаанбаатар – 1960 он
# Төлөөр мал өснө – 1962 он
# Матад сумын соёл хөдөлмөрийн бригад – 1963 он
# Эртний нутгийн солонго – 1966 он
# Уран нугараач Норовсамбуу – 1967 он
# Мөнхийн холбоо – 1967 он
# Энх тайвны манаа – 1968 он
# Найрамдлын гэрээ хэлэлцээрийн 50 жил – 1971 он
# Афганистаны цог жавхлант Ван манай оронд – 1971 он
# Миний Монгол – 1971 он
# Нэхмэлчин Гүнжлхам – 1972 он
# Манай зохиолчид – 1973 он
# Шийдвэрлэх он – 1974 он
# Манай орны нэг өдөр – 1974 он
# Их ойн өдрүүд – 1975 он
# Фрунзийн фестиваль – 1975 он
# Хурц халдварт гепатит өвчин – 1975 он
# МАХН хоёр Их хурлын хооронд – 1976 он
# Эх орны төлөө – 1977 он
# Говь – 77-1978 он
# Найрамдал дружба -1977 он
# Социалист хамтын нөхөрлөл – 1979 он
# Халх голын 40 жил  – 1979 он
# Номин хөх тэнгэр – 1981 он
# Эрдмийн золбоо – 1981 он
# Манай холбоо өчигдөр, өнөөдөр – 1982 он
# БНСЧУ-ын соёлын өдрүүд манай оронд – 1983 он
# Энх тайвны төлөө- 1983 он
# Холбооны шугам кабелийн хамгаалалт – 1984 он
# Монгол кино – 50 жил – 1985 он.

== Дурсгал ==
Алтанбулаг сумын Соёлын төвийг түүний нэрэмжит болгосон.

{{DEFAULTSORT:Зандраа, Цэвээний}}
[[Ангилал:Монголын кино найруулагч]]
[[Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]]
[[Ангилал:Монголын кино найруулагч]]
[[Ангилал:Алтанбулагийн (Сэлэнгэ) хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1919 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2009 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>8nd9fvitjxhoy1vgmkrx80bzb5uwnib</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мэвисис</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132837</id>
    <revision>
      <id>874478</id>
      <parentid>795856</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T02:58:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэнийн тобчи</username>
        <id>108163</id>
      </contributor>
      <origin>874478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12357" sha1="jxgcbem294777yql3qkg06y43two84u" xml:space="preserve">{{Инфобокс Урлагийнхан
| Name                = Мэвисис&lt;br /&gt;The Mavis's
| Img                 =
| Img_capt            = The Mavis's хамтлаг
| Img_size            = 250px
| Landscape           =
| Background          = group_or_band
| Alias               =
| Origin              = [[Австрали]], [[Викториа (Австрали)|Викториа]], [[Балларат]]
| Genre               = [[Поп рок]], альтернатив рок, инди рок, нью вэйв, пост-панк
| Years_active        = 1987–2001, 2013–2014, 2018, 2022–одоо
| Label               = [[Машрүүм Рекордс]], Festival Mushroom Records
| Associated_acts     = Beki and the Bullets, The Blow Waves, Video Video
| URL                 = 
| Current_members     = Мэтт Томас&lt;br /&gt;Ребекка Томас&lt;br /&gt;Роун Хаос&lt;br /&gt;Гленн Льюис&lt;br /&gt;Ник Каннийн
| Past_members        = Ник Гилл&lt;br /&gt;Жош Александр&lt;br /&gt;Андреа Венди&lt;br /&gt;Кэтрин Макналти&lt;br /&gt;Эндрю Кроу&lt;br /&gt;Кейт Ёркхарт&lt;br /&gt;Гэбриэль Аткинсон&lt;br /&gt;Элистер Морли
}}

'''Мэвисис''' ({{lang-en|The Mavis's}}) нь [[Австрали]]йн [[Викториа (Австрали)|Викториа]] мужийн [[Балларат]] хотод 1987 онд байгуулагдсан рок хамтлаг юм. Тус хамтлагийн хөгжим нь поп рок, альтернатив рок, инди рок, нью вэйв болон пост-панк урсгалын элементүүдийг хослуулдгаараа онцлог. Ах, дүү Мэтт Томас, Ребекка Томас нар хамтлагийн гол уран бүтээлчид бөгөөд тэдний дуу хоолойн зохицол, гитар болон электрон хөгжмийн хослол нь хамтлагийн дуугаралтад чухал байр суурь эзэлдэг.

Мэвисис нь 1990-ээд оны Австралийн альтернатив хөгжмийн орчинд танигдаж, ''Venus Returning'' (1996), ''Pink Pills'' (1998), ''Rapture'' (2003) зэрэг студийн цомог гаргасан. Тэдний ''Cry'' сингл Австралийн синглийн жагсаалтын 13 дугаар байрт, ''Pink Pills'' цомог ARIA-ийн цомгийн жагсаалтын 12 дугаар байрт хүрч байжээ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Mavis's |url=https://en.wikipedia.org/wiki/The_Mavis%27s |website=Wikipedia |access-date=2026-10-29}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==

=== Байгуулагдсан нь ===

Мэвисис хамтлаг 1987 онд Балларат хотод байгуулагдсан. Эхний бүрэлдэхүүнд Ребекка Томас, Мэтт Томас, Андреа Венди болон Кэтрин Макналти нар багтаж байв. Хамтлаг эхэн үедээ орон нутгийн тоглолтуудад оролцож, пост-панк болон рок хөгжмийн нөлөө бүхий хэв маягаар уран бүтээлээ туурвиж байжээ.

1990 онд хамтлаг Мельбурн хот руу нүүж, гитарчин Ник Гилл нэгдсэнээр бүрэлдэхүүн болон хөгжмийн чиглэл нь өргөжсөн. 1991 онд ''Rollercoaster'' болон ''Witch Hunt'' дуунуудыг багтаасан анхны синглээ гаргасан. Үүний дараа ''Spindrift'' (1993), ''Poseidon'' (1994) зэрэг богино цомгууд гаргаж, Австралийн бие даасан хөгжмийн хүрээнд танигдаж эхэлсэн.

1994 онд Жош Александр басс гитарчнаар нэгдсэн нь хамтлагийн хөгжмийн бүтцэд өөрчлөлт оруулж, дараагийн студийн цомгуудын бэлтгэлд нөлөөлжээ.

=== ''Venus Returning'' (1996) ===

1995 онд Мэвисис нь Mushroom Records компанийн White Records шошготой гэрээ байгуулсан. Үүний дараа ''Moon Drone Gold'' сингл гаргаж, илүү өргөн хүрээний сонсогчдод хүрэх боломжтой болсон.

1996 онд хамтлаг анхны студийн цомог болох ''Venus Returning''-ийг гаргасан. Цомогт гитар давамгайлсан рок хөгжим, поп аялгуу, синтезатор болон ер бусын хөгжмийн зэмсгийн дуугаралтыг хослуулсан бүтээлүүд багтжээ. ''Thunder'', ''Box'', ''Lost'' зэрэг дуунууд цомгийн гол синглүүд болсон.

''Thunder'' дуу нь 1996 оны Triple J радио станцын ''Hottest 100'' санал асуулгад 92 дугаар байрт шалгарсан. Энэ амжилт нь хамтлагийн нэр хүндийг нэмэгдүүлж, Австралийн альтернатив рокийн хүрээнд илүү танигдахад тусалсан.

=== ''Pink Pills'' (1998) ===

1998 онд Мэвисис хоёр дахь студийн цомог болох ''Pink Pills''-ийг гаргасан. Уг цомог нь поп рок, альтернатив рок болон электрон хөгжмийн элементүүдийг хослуулсан бөгөөд хамтлагийн хамгийн амжилттай бүтээлүүдийн нэг юм.

Цомгийн ''Cry'' сингл Австралийн ARIA синглийн жагсаалтын 13 дугаар байрт хүрч, 1998 оны Triple J ''Hottest 100'' жагсаалтад мөн багтсан. Харин ''Pink Pills'' цомог ARIA-ийн цомгийн жагсаалтын 12 дугаар байрт хүрчээ.

1998 онд хамтлаг Австралид тоглолт хийж, Kylie Minogue болон Green Day зэрэг уран бүтээлчдийн аялан тоглолтын хүрээнд тайзнаа гарч байв. Мөн тэд Австралийн хөгжмийн салбарын ARIA Music Awards наадамд ''Pink Pills'' болон ''Cry''-тэй холбоотой хэд хэдэн номинацид нэр дэвшсэн.

=== ''Rapture'' ба хамтлагийн завсарлага ===

Мэвисис гурав дахь студийн цомог болох ''Rapture''-ийн материалуудыг 2000 оны орчимд бичүүлсэн боловч цомог нь 2003 оны гуравдугаар сард гарсан. Цомогтой холбоотой ''Coming Home'' болон ''Happiness'' зэрэг синглүүд гарчээ.

2001 онд хамтлаг Австрали даяар салах ёсны аялан тоглолт хийж, тухайн оны арванхоёрдугаар сард үйл ажиллагаагаа зогсоосон. 2002 онд ''Throwing Little Stones'' нэртэй шилдэг дуунуудын эмхэтгэл цомог гарсан. Гишүүд нь дараа нь өөр өөр хөгжмийн төсөл, бие даасан уран бүтээлүүдэд оролцож байв.

=== Дахин нэгдсэн нь ===

2013 онд Мэтт Томас болон Ребекка Томас дахин хамтран ажиллаж, ''Searching for Zero'' нэртэй богино цомог гаргасан. 2014 онд хамтлаг Мельбурн хотод нэг удаагийн тоглолт хийхээр дахин нэгдсэн.

2018 онд ''Pink Pills'' цомгийн 20 жилийн ойг тохиолдуулан хамтлагийн гишүүд дахин нэгдэж, цомгийн дуунуудыг бүрэн эхээр нь тоглосон тоглолтууд хийжээ.

2022 онд Мэвисис дахин тоглолт хийхээр нэгдэж, дараагийн жилүүдэд амьд тоглолтуудаа үргэлжлүүлсэн. 2024 онд хамтлаг TISM хамтлагийн аялан тоглолтын дэмжигч уран бүтээлчдийн нэгээр зарлагдсан. 2026 онд ''Heaven'' нэртэй шинэ синглээ гаргасан нь хамтлагийн уран бүтээлийн үргэлжлэл болсон юм.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Mavis's |url=https://en.wikipedia.org/wiki/The_Mavis%27s |website=Wikipedia |access-date=2026-10-29}}&lt;/ref&gt;

== Хөгжмийн хэв маяг ==

Мэвисисийн хөгжмийн хэв маяг нь поп рок, альтернатив рок, инди рок, нью вэйв болон пост-панк урсгалын нөлөөг агуулдаг. Тэд гитарын хүчтэй дуугаралтыг синтезатор, цахим хэмнэл болон уянгалаг поп аялгуутай хослуулдаг.

Мэтт Томас, Ребекка Томас нарын дуу хоолойн зохицол нь хамтлагийн онцлог шинжүүдийн нэг юм. Тэдний бүтээлүүдэд эрч хүчтэй рок хөгжим, поп хөгжмийн хялбар тогтоцтой аялгуу болон туршилтын шинжтэй хөгжмийн элементүүд зэрэгцэн оршдог.

1990-ээд оны Австралийн альтернатив хөгжмийн орчинд Мэвисис нь радио, телевизийн хөгжмийн нэвтрүүлэг болон амьд тоглолтоор дамжуулан сонсогчдод хүрч байв.

== Төлөөлөх уран бүтээлүүд ==

* '''''Cry''''' — 1998 онд гарсан бөгөөд ''Pink Pills'' цомгийн хамгийн танигдсан синглүүдийн нэг.
* '''''Thunder''''' — ''Venus Returning'' цомгийн дуу бөгөөд Triple J-ийн ''Hottest 100'' жагсаалтад багтсан.
* '''''Naughty Boy''''' — 1997 онд гарсан, хамтлагийн эрч хүчтэй рок хэв маягийг харуулсан сингл.
* '''''Coming Home''''' — ''Rapture'' цомогтой холбоотой сингл.
* '''''Happiness''''' — 2000 онд гарсан сингл.
* '''''Heaven''''' — 2026 онд гарсан шинэ сингл.

== Сонсогчид ба соёлын нөлөө ==

Мэвисисийн сонсогчдын хүрээнд Австралийн поп рок, альтернатив рок болон инди хөгжмийг сонирхдог хүмүүс багтдаг. 1990-ээд оны үед Triple J зэрэг радио станц, хөгжмийн телевизийн нэвтрүүлэг болон амьд тоглолтуудаар дамжуулан тэдний бүтээлүүд залуу сонсогчдод хүрч байжээ.

''Pink Pills'' цомог болон ''Cry'' синглийн амжилт нь хамтлагийг Австралийн поп рок хөгжмийн хүрээнд илүү өргөнөөр танигдахад тусалсан. Тэдний хөгжим нь гитарын рок, электрон хөгжим болон поп аялгууг нэгтгэсэн байдгаараа 1990-ээд оны Австралийн хөгжмийн олон талт орчныг төлөөлөх жишээний нэг юм.

Хамтлагийн дахин нэгдсэн тоглолтууд нь хуучин сонсогчдод дурсамж сэргээх боломж олгож, шинэ үеийн сонсогчдод тэдний уран бүтээлийг танилцуулахад хувь нэмэр оруулсан.

== Цомгууд ==

=== Студийн цомгууд ===

* ''[[Venus Returning]]'' (1996)
* ''[[Pink Pills]]'' (1998)
* ''[[Rapture (The Mavis's album)|Rapture]]'' (2003)

=== Богино цомгууд ===

* ''Spindrift'' (1993)
* ''Poseidon'' (1994)
* ''Searching for Zero'' (2013)

=== Эмхэтгэл цомгууд ===

* ''Throwing Little Stones'' (2002)</text>
      <sha1>jxgcbem294777yql3qkg06y43two84u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чырпыкты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144966</id>
    <revision>
      <id>874476</id>
      <parentid>846695</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T01:35:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэнийн тобчи</username>
        <id>108163</id>
      </contributor>
      <origin>874476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6160" sha1="1mjfnqrdakr7xhl8h7iwrb7cf549rdj" xml:space="preserve">{{Short description|Киргизстаны тосгон}}
{{Инфобокс суурин
| official_name            = Чырпыкты
| native_name              = {{langx|ky|Чырпыкты}}
| pushpin_map              = Kyrgyzstan
| mapsize                  = 200px
| subdivision_type         = Улс
| subdivision_name         = [[Киргизстан]]
| subdivision_type1        = Муж
| subdivision_name1        = [[Ысыккөл муж]]
| subdivision_type2        = Район
| subdivision_name2        = [[Ысыккөл район]]
| leader_title             = 
| leader_name              = 
| established_title        = 
| established_date         = 
| area_total_km2           = 
| area_footnotes           = 
| population_as_of         = 2023
| population_total         = 2657&lt;ref name=&quot;pop21&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.stat.kg/ru/statistics/download/operational/825/ |title=Киргиз улсын бүс нутаг, дүүрэг, хот, суурин, хөдөөгийн суурин, тосгоны хүн ам |publisher=Киргиз улсын Үндэсний статистикийн хороо |year=2021 |format=XLS |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110033419/http://www.stat.kg/ru/statistics/download/operational/825/ |archive-date=2021-11-10 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2   = 
| timezone                 = 
| utc_offset               = +6
| timezone_DST             = 
| utc_offset_DST           = 
| coordinates              = {{coord|42|30|36|N|76|34|48|E|region:KG|display=inline,title}}
| elevation_m              = 1617
| area_code                = 
| website                  = 
}}

'''Чырпыкты''' ({{lang-ky|Чырпыкты}}) нь [[Төв Ази]]йн [[Киргизстан]] улсын [[Ысыккөл муж]]ийн [[Ысыккөл район]]д орших тосгон юм.&lt;ref name=&quot;class&quot;&gt;{{cite web |url=https://stat.gov.kg/media/files/21f93e4d-9418-433e-aed9-ecb28d70ef5a.doc |title=Киргиз улсын нутаг дэвсгэрийн нэгжийн ангиллын систем |language=ky |date=2021 оны 5 сар |publisher=Киргиз улсын Үндэсний статистикийн хороо |pages=12–14}}&lt;/ref&gt; Тосгон нь далайн түвшнээс дээш 1617 метрийн өндөрт байрладаг бөгөөд [[Ыссыккөл нуур]]ын эрэг орчмын суурин газруудын нэг юм.

== Газарзүй ==
Чырпыкты нь Киргизстаны зүүн хойд хэсэгт, [[Тянь-Шань]]ы уулсын бүсэд орших [[Ыссыккөл нуур]]ын сав газарт байрладаг. Энэ бүс нутаг нь өндөр уулс, нуурын эрэг, хөндий хосолсон байгалийн тогтоцтой.

Ыссыккөл нуурын эргэн тойрны суурин газрууд нь нуурын байгалийн орчин, уулын ландшафттай нягт холбоотой. Тус бүсийн уур амьсгал, өндөршил, усны нөөц нь орон нутгийн аж ахуй болон амьдралын хэв маягт нөлөөлдөг.

== Хүн ам ==
Киргизстаны Үндэсний статистикийн хорооны нийтэлсэн хүн амын мэдээлэлд Чырпыкты тосгоны хүн амыг 2657 гэж тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;pop21&quot; /&gt; Инфобокст 2023 оны хүн амын үзүүлэлт болгон оруулсан энэ тооны анхны статистикийн лавлагаа нь 2021 оны мэдээллийн файл тул тухайн оны хүн амын тоотой бүрэн тохирч байгаа эсэхийг нэмж нягтлах шаардлагатай.

Тосгон нь Киргизстаны хөдөө орон нутгийн суурьшлын нэгжийн ангилалд багтдаг. Орон нутгийн хүн амын амьжиргаа, ажил эрхлэлтийн талаарх дэлгэрэнгүй статистик мэдээллийг тусгайлан баталгаажуулсан эх сурвалжгүйгээр тодорхойлох боломжгүй.

== Аж ахуй ==
Ыссыккөл мужийн эдийн засагт хөдөө аж ахуй, мал аж ахуй, худалдаа, үйлчилгээ болон аялал жуулчлал чухал байр суурь эзэлдэг. Чырпыкты тосгоны хувьд эдгээр салбарын аль нь хүн амын амьжиргаанд зонхилох нөлөөтэй талаар нарийвчилсан мэдээлэл хязгаарлагдмал байна.

== Аялал жуулчлал ==
Чырпыкты нь Ыссыккөл нуурын орчимд байрладаг тул бүс нутгийн байгалийн аялал жуулчлалтай газарзүйн хувьд холбоотой. Ыссыккөл нуур нь Киргизстаны аялал жуулчлалын гол бүсүүдийн нэг бөгөөд зуны амралт, усан спорт, уулын аялал болон байгалийн үзэсгэлэнт газруудаараа алдартай.

Гэхдээ Чырпыкты тосгонд байрлах аялал жуулчлалын байгууламж, үзвэр үйлчилгээний талаарх мэдээллийг тусгай эх сурвалжаар баталгаажуулах шаардлагатай.

== Засаг захиргаа ==
Чырпыкты нь Киргизстаны засаг захиргааны хуваарийн дагуу Ысыккөл мужийн Ысыккөл районд харьяалагддаг. Киргизстаны Үндэсний статистикийн хорооноос гаргасан нутаг дэвсгэрийн нэгжийн ангилалд тосгоныг суурин газрын нэгжээр бүртгэсэн байна.&lt;ref name=&quot;class&quot; /&gt;

== Эшлэл ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>1mjfnqrdakr7xhl8h7iwrb7cf549rdj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Содномдоржийн Галиндив</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148670</id>
    <revision>
      <id>874522</id>
      <parentid>874191</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T10:45:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa f4m3ioog7s</username>
        <id>108318</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>хээрийн судалгаагаар тогтоосон бодит үнэнг тодорхой бичлээ</comment>
      <origin>874522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31271" sha1="r1u0h9m222ikb4po2rwji2uylm4o0qa" xml:space="preserve">{{Намтар|нэр=С.Галиндив|бүтэн нэр=Содномдоржийн Галиндив|цол=Хатан|төрсөн он=(Мэдээлэл байвал оруулах)|насан эцэслэсэн=(Мэдээлэл байвал оруулах)|угсаа гарал=[[Боржигин]] (Халхын Засагт хан аймаг)|эцэг=Чадраабалын Содномдорж тайж|гэр бүл=Тайж Г.Гончигсүрэн}}


{{Infobox Түүхэн хүн
|нэр                  = Чадраабалын Содномдорж
|дүрс                 = 
|тайлбар              = 
|төрсөн_он            = 19-р зууны сүүл үе
|төрсөн_газар         = Халхын Засагт хан аймаг, Илдэн, Жонон засгийн хошуу
|нас барсан_он        = 20-р зууны эхэн үе
|нас барсан_газар     = 
|албан_тушаал         = Тэргүүн зэргийн тайж, Төр захиргааны зүтгэлтэн
|угсаа_гарвал         = Бясуд (Бэсүд) овог, Алтан ураг
|эцэг                 = Цогтын Чадраабал ноён (&quot;Тэргүүн баян ноён&quot;)
|гэргий               = Хотгойдын Л.Мандал зайсаны охин
|хүүхэд               = Содномдоржийн Галиндив хатан (ууган охин) тэдгээрийн хамт 12 хүүхэд
}}

'''Чадраабалын Содномдорж''' (19-р зууны сүүл — 20-р зууны эхэн үе) — Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Илдэн, Жонон засгийн хошуу (хожмын Хантайшир уулын аймгийн Дамдин Авшаа гүний хошуу)-ны Тэргүүн зэргийн тайж, язгууртан, төр захиргааны зүтгэлтэн юм. Тэрээр [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн шууд тасархай, Бясуд (Бэсүд) овгийн Илдэн, Жонон засгийн хошууны ноёдын уг эх, ясан төрлийн (агнатик) шууд залгамжлагч болно. Нутаг орондоо &quot;Тэргүүн баян ноён&quot; хэмээн алдаршсан Цогтын Чадраабал ноёны хүү юм.

== Угсаа гарал ==
Чадраабалын Содномдорж ноёны ясан төрлийн (агнатик) шууд залгамжлалыг ЮНЕСКО-ийн “Дэлхийн дурсамж” хөтөлбөрт бүртгэгдсэн “Халхын долоон хошуу, дөрвөн аймгийн ноёдын гэрийн үеийн бичмэл хүрдэн зураг” дурсгал болон түүхийн албан ёсны сурвалж бичгүүдэд дараах байдлаар баримтжуулсан байдаг:

# '''[[Батмөнх Даян хаан]]''' — Монголын нэгдсэн улсын суут хаан.
# '''[[Гэрсэнз Жалайр хунтайж]]''' — Даян хааны арван нэгдүгээр хөвгүүн, Ар Халхын дээд өвөг.
# '''Ноёндой хатанбаатар''' (1549 онд төрсөн) — Гэрсэнз хааны хоёрдугаар хөвгүүн. 1549 онд арын 7 отгоос Бясуд, Элжигин отгийг өмчлөн авсан бөгөөд хожмын Засагт хан аймгийн тус хошуудын ноёд, тайж нарын дээд өвөг.
# '''Төвд хатанбаатар''' (1551 онд төрсөн) — Ноёндой хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхээр Халхын 6 хошууны цаазыг батлалцахад тэргүүлэн оролцсон баруун гарын засаг барьсан ноёдын нэг.
# '''Хонхуй сэцэн жонон''' (1566 онд төрсөн) — Төвд Хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. Бясудын газарт сууж байсан бөгөөд Бясудын 5 хошууны ноёдын дээд өвөг.
# '''Цэрэн цөхүр''' — Хонхуй сэцэн жононгийн ахмад хөвгүүн.
# '''Дорж сэцэн жонон''' (1680 оны үе) — Цэрэн цөхүрийн хөвгүүн. 1680 онд хошуугаа тусгаарлан Манжийн Энх амгалан хаанаас Дорж сэцэн жонон цол шагнагджээ.
# '''Сономишжав''' (1691 оны үе) — Дорж сэцэн жононгийн ганц хөвгүүн. 1691 оны Долоннуурын чуулганаар засаг тэргүүн зэрэг тайж, улмаар туслагч гүн өргөмжлөгдөн Жонон засгийн хошууг захирчээ.
# '''Галсанцэвээн гүн''' (1718 онд засаг залгамжилсан) — Сономишжавын ахмад хөвгүүн, Жонон засгийн хошууны ноён.
# '''Жигжиддорж гүн''' (1737 онд засаг залгамжилсан) — Галсанцэвээнгийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжлан, 1768 он хүртэл хошуу ноён суужээ.
# '''Лачинсүрэн гүн''' (1768 онд засаг залгамжилсан) — Жигжиддоржийн ахмад хөвгүүн. 1781 оны зарлигаар засаг хэргэмийг үе улиран тасралгүй залгамжлуулахаар болсон бөгөөд сурвалж бичигт &quot;Мэргэн жонон&quot; цолтой Илдэн засгийн хошууны &quot;Цагаан бар ноён&quot; хэмээн тэмдэглэгдсэн өвөг mөн.
# '''Минжүүрдорж гүн''' (1804 онд засаг залгамжилсан) — Лачинсүрэнгийн ахмад хөвгүүн.
# '''Сандувдорж гүн''' (1826 онд засаг залгамжилсан) — Минжүүрдоржийн ахмад хөвгүүн.
# '''Цэдэндондовдорж засаг гүн''' (1842 онд засаг залгамжилсан) — Сандувдоржийн хөвгүүн. 1849 онд Засагт хан аймгийн Дэд чуулганы дарга, 1863 онд Туслагч жанжнаар томилогдсон, Засагт хан аймгийн маш нөлөө бүхий томоохон зүтгэлтэн байв.
# '''Чогдон тайж''' — Бэсүд хаадын шууд залгамж, Цэдэндондовдорж засаг гүний ураг төрлийн Тэргүүн зэргийн тайж. Өөрийн салбар шугамын суурийг тавигч.
# '''Чогдоны Цогт''' — Чогдон тайжийн хүү, Хантайшир уулын хошууны нөлөө бүхий Тэргүүн зэргийн тайж, ноён.
# '''Цогтын Чадраабал''' — Цогт тайжийн хүү, нутаг орондоо &quot;Тэргүүн баян ноён&quot; хэмээн алдаршсан төр захиргааны нөлөөт удирдагч.
# '''Чадраабалын Содномдорж''' — Тэргүүн баян Чадраабал ноёны хүү.

# '''Содномдоржийн Галиндив''' (Ууган охин, 1883 онд төрсөн. Хотгойдын тайж Г.Гончигсүрэнгийн гэргий, хатан)
# '''Содномдоржийн Цэрмаа'''  
# '''Содномдоржийн Дийдмаа'''
# '''Содномдоржийн Номжил'''
# '''Содномдоржийн Донжо'''
# '''Содномдоржийн Циенойдов'''

Хөвгүүд / Банди нар (6 хүү)

Хөвгүүд нь алтан ургийн тайж язгуур, Бэсүд овгийн ноёдын уг эхийг шууд залгамжлах тул тухайн үеийн хошуу тамгын &quot;Тайж унших&quot; албан ёсны улаан шугамт нэрсийн цэс болон цэргийн насны бүртгэлд заавал бүртгэгддэг байв. [1]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

# '''Содномдоржийн Гомбосүрэн''' (Ууган хүү)
# '''Содномдоржийн Жамран'''
# '''Содномдоржийн Чойжоо'''
# '''Содномдоржийн Дорилгжав'''
# '''Содномдоржийн Шаандай'''

== Гэр бүл, худ ургийн холбоо ==
Чадраабалын Содномдорж ноён нь 12 хүүхэд (6 хүү, 6 охин) байсан өгөөд нутаг хошуундаа олон түмэнд таньгдсан алтан ургийн язгууртан байж. '''1938 онд''' Онцгой бүрэн эрхт комиссын (ОБЭК) шийдвэрээр '''1938 онд 15,268 лам''' баригдаж, тэдний дийлэнх нь цаазаар авахуулсаны дотор тайж лам Жамран гавж, тайж лам Дорилгжав гавж, тайж лам Чойжоо, Тайж Шаандай нар байсан юм. 

Түүний хамгийн том ууган охин нь '''Содномдоржийн Галиндэв''' нь атлан ургийн тайж язгууртан Гончигсүрэн (Голио)-той хууль ёсны дагуу ураг барилдан суусан түүхтэй. 

Содномдорж ноёны 6 охин нь халхын 6 тайж суусан гэдэг.

Цэрмаа - Найдансүрэн тайж

Дийдмаа - Гомбосүрэн тайж

Галиндэв - Гончигсүрэн тайж

Циенойдов - Хантайж тайж

Донжоо- Гунаажав тайж

Намжил- Заазай тайж

== Хутагт хувилгаадтай холбогдох сэжим ==
Содномдорж ноёны гэргий талын эцэг Л.Мандал зайсан нь Ар Халхад тодорсон '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэнгийн''' шууд нагац ах байсан тул С.Галиндив хатан нь нагац талаасаа Ялгуусан хутагтуудын цусан төрлийн (махан) ойрын садан болдог. Мөн түүний хүргэн Гүржавын Гончигсүрэн тайж нь '''V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885-1912)-гийн шууд төрсөн үеэл (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвийн өргөмөл хүү) байв. 

== Орчин үеийн шууд үргэлжлэл ==
Чадраабалын Содномдорж ноёны ууган охин С.Галиндив хатан болон Г.Гончигсүрэн тайж нараас Сүрэнхоржав (1934-2013 оны хооронд амьдарч байсан, том охин), Гөлөг (бага охин) нар төрсөн. Түүнээс салбарласан шууд үр хойчсын хэлхээ нь С.Лхамжав (Мухлаашийн Оросын гэргий), түүний ууган хүү Тожилсүрэн (1953 онд төрсөн) нараар үргэлжлэн баримтжуулагдсан байдаг.

== Эх сурвалж ==
{{Эх сурвалж}}
* '''Олон улсын баримтат өв:''' ЮНЕСКО-ийн “Дэлхийн дурсамж” хөтөлбөрт бүртгэгдсэн ''“Халхын долоон хошуу, дөрвөн аймгийн ноёдын гэрийн үеийн бичмэл хүрдэн зураг”'' (угийн бичгийн эх хувь).
* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):'''
** ''Фонд-А-133, Төвъёог-1, Хавтаст хэрэг-160:'' Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн болон Илдэн, Жонон засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын ураг төрлийн данс хараа.
** ''Фонд-А-31, Хэргийн дугаар-5751:'' '''Засагт хан аймгийн чуулган дарга, туслагч жанжин Цэдэндондовдорж засаг гүний албан хэргийн баримтууд.'''
** БНМАУ-ын 1922 болон 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс''', Хантайшир уулын аймгийн Дамдин Авшаа гүний хошууны тайж, язгууртнуудын өрхийн бүртгэл'''.
* '''Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд:'''
** Б. Нацагдорж, ''“Халхын Засагт хан аймгийн түүх”'' (Улаанбаатар, 2013).
** А. Очир, Ж. Сэржээ, ''“Монголын хаад, язгууртны угийн бичиг”'' (Улаанбаатар, 2002).
* '''Гэндэнсүрэнгийн Бадарч, Бадарчийн Натжав нарын өвөг дээдсээс уламжлагдсан угийн эхийн гар бичмэл баримт, гэр бүлийн цадиг түүхийн цуглуулга'''.

[[Ангилал:Монголын тайж нар]]
[[Ангилал:Алтан ургийнхан]]
[[Ангилал:Засагт хан аймаг]]

'''Содномдоржийн Галиндэв''' (Хатан С.Галиндив) — [[XX зуун|XX зууны]] эхэн үеийн [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] алтан ургийн тайж язгууртан, хатан. 1929 оны хүн амын албан ёсны тооллогоор одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] [[Нөмрөг сум|Нөмрөг сумны]] нутагт дөтгөөр зэргийн тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт бүртгэгдэн үлдсэн түүхэн зүтгэлтэн юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;БНМАУ-ын 1929 оны хүн амын хөрөнгө, орлогын тооллогын бүртгэл, Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Түүхийн баримтын архив.&lt;/ref&gt;

* '''''Ноёндой хатанбаатар (1549 онд төрсөн)''' — Батмөнх Даян хааны арван нэгдүгээр хөвгүүн Гэрсэнз жалайр хунтайжийн хоёрдугаар хөвгүүн. 15''49 онд арын 7 отгоос Бясуд, Элжигин отгийг өмчлөн авсан бөгөөд хожмын Засагт хан аймгийн тус хошуудын ноёд, тайж нарын дээд өвөг мөн.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №640.1, Хуудас 243.&lt;/ref&gt;
* '''Төвд хатанбаатар (1551 онд төрсөн)''' — Ноёндой хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхээр Халхын 6 хошууны цаазыг батлалцахад тэргүүлэн оролцсон баруун гарын засаг барьсан ноёдын нэг байв.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №641.1, Хуудас 243.&lt;/ref&gt;
* '''Хонхуй сэцэн жонон (1566 онд төрсөн)''' — Төвд Хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. Бясудын газарт сууж байсан бөгөөд Бясудын 5 хошууны ноёдын дээд өвөг болох ажээ.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №642.1, Хуудас 243.&lt;/ref&gt;
* '''Цэрэн цөхүр''' — Хонхуй сэцэн жононгийн ахмад хөвгүүн.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №643.1, Хуудас 244.&lt;/ref&gt;
* '''Дорж сэцэн жонон (1680 оны үе)''' — Цэрэн цөхүрийн хөвгүүн. 1670-аад оноос Манжтай харилцаж байсан бөгөөд 1680 онд хошуугаа тусгаарлан Манжийн Энх амгалан хаанаас Дорж сэцэн жонон цол шагнагджээ.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №644.1, Хуудас 244.&lt;/ref&gt;
* '''Сономишжав (1691 оны үе)''' — Дорж сэцэн жононгийн ганц хөвгүүн. 1688 онд албат ардаа дагуулан Манжид дагаж орж, 1691 оны Долоннуурын чуулганаар засаг тэргүүн зэрэг тайж, улмаар туслагч гүн өргөмжлөгдөн Жонон засгийн хошууг захирчээ.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №645.1, Хуудас 244.&lt;/ref&gt;
* '''Галсанцэвээн гүн (1718 онд засаг залгамжилсан)''' — Сономишжавын ахмад хөвгүүн. 1718 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, Жонон засгийн хошууны ноён суусан.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №646.1, Хуудас 244.&lt;/ref&gt;
* '''Жигжиддорж гүн (1737 онд засаг залгамжилсан)''' — Галсанцэвээнгийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжлан, 1768 он хүртэл хошуу ноён суужээ.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №647.1, Хуудас 245.&lt;/ref&gt;
* '''Лачинсүрэн гүн (1768 онд засаг залгамжилсан)''' — Жигжиддоржийн ахмад хөвгүүн. 1781 оны зарлигаар засаг хэргэмийг үе улиран тасралгүй залгамжлуулахаар болсон бөгөөд сурвалж бичигт &quot;Лачинсүрэн миний өвөг хууд, өргөмжилсөн овог бясуд, цол мэргэн жонон&quot; хэмээн тэмдэглэгдсэн Илдэн засгийн хошууны &quot;Цагаан бар ноён&quot; хэмээх алдарт өвөг мөн.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №648.1, Хуудас 245.&lt;/ref&gt;
* '''Минжүүрдорж гүн (1804 онд засаг залгамжилсан)''' — Лачинсүрэнгийн ахмад хөвгүүн. 1804 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1826 он хүртэл хошуу захирсан.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №649.1, Хуудас 245.&lt;/ref&gt;
* '''Сандувдорж гүн (1826 онд засаг залгамжилсан)''' — Минжүүрдоржийн ахмад хөвгүүн. 1826 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1841 он хүртэл хошуу ноён байсан.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №650.1, Хуудас 245.&lt;/ref&gt;
* '''Цэдэндондовдорж засаг гүн (1842 онд засаг залгамжилсан)''' — Сандувдоржийн хөвгүүн. 1849 онд Засагт хан аймгийн Дэд чуулганы дарга, 1863 онд Засагт хан аймгийн Туслагч жанжнаар томилогдсон. 1874 онд үе улиран тасралгүй залгамжлах Илдэн, Жонон зэрэг хэргэм хүртсэн, Засагт хан аймгийн маш нөлөө бүхий томоохон зүтгэлтэн байв.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №651.1, Хуудас 245.&lt;/ref&gt;
* '''Содномдорж тайж (1800-аад оны сүүл үе)''' — Цэдэндондовдорж засаг гүний ураг төрлийн сурвалжвалжит тайж. Дамдин-Абиша гүний хошуунд харьяалагдаж байсан бөгөөд зургаан хүү, зургаан охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн гэр бүлийн тэргүүн байв.&lt;ref&gt;«Г. Гончигсүрэн тайжийн намтар», Хуудас 383.&lt;/ref&gt;
* '''Содномдоржийн Галиндив хатан (1883 онд төрсөн)''' — Тайж Содномдоржийн ууган охин (том охин). Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (Нөмрөг уулын) хошууны алтан ургийн дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн тайжтай (1883) гэр бүл болж, 12 хүүхэд төрүүлсэн, өнөр өтгөн айлын ухаант хатан байв.&lt;ref&gt;«Г. Гончигсүрэн тайж ба С. Галиндив хатан», Түүхэн дурсамж-намтар.&lt;/ref&gt;

=== . Сүрэнхоржавын Лхамжав, Отгонбилэг(Үр хойч, амьд түүх) ===

* '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Сүрэнхоржавын охин, 1934 онд төрсөн. Өдгөө АНУ-д амьд сэрүүн амьдарч буй тус гэр бүл, угсаа гарлын хамгийн ахмад, хүндтэй төлөөлөгч, түүхийн амьд гэрч юм.
 '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Өвөг дээдсийнхээ бичгийн соёл, зарчимч, нямбай чанарыг бүрэн өвлөсөн. Хүнийг засаж залруулах, сургахдаа жинхэнэ монгол сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалаар зүйр цэцэн үгээр сурган сүүл толгой холбон уран цэцэн үгсээр сургадаг. Түүний ач Т. Дариймаа нь эмээгийнхээ талаар тодорхойлох доо  &quot; ''миний эмээ Лхамжав нь 90 гаруй настай ч гэсэн ухаан саруул, хэлэх ярих нь язгууртны өндөр соёлтой, зарчимтай хүн юм''&quot; гэжээ.
{{Өгүүлэл дутуу|Тожилсүрэнгийн Дариймаа=Миний эмээ С. Лхамжав нь 90 гаруй настай боловч ухаан саруул аливаа хүнд буруу зөрүүг нь хэлэхдээ зүйр үгээр, толгой сүүл холбон уран цэцэн хэлж ярьдаг нь  цаанаасаа язгууртан хүний шинжтэй.}} '''Хотгойдын алтан ургийн түүхэн залгамжлал''' нь [[Чингис хаан|Эзэн Чингис хааны]] язгуур үндэснээс салбарласан, [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Хотгойд салбарын хаад, засаг ноёд болон тайж нарын ураг төрлийн албан ёсны түүхэн хэлхээ юм. Уг түүхэн залгамжлал нь Манж Чин улс, Богд хаант Монгол Улс болон БНМАУ-ын эхэн үеийн хүн амын албан ёсны тооллого, угийн бичгийн сурвалжуудаар баталгаажсан. 

== Анхдагч эх сурвалжууд ==

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд № А-89, А-90, Засагт хан аймгийн Хотгойдын Ахай бэйсийн хошуу болон Цогтой вангийн хошууны 1913, 1922 оны хүн амын албан ёсны тооллогын гар бичмэл данснууд.
* Халхын тайж нарын угийн бичгийн латин галигт сурвалжийн индекс кодууд (Хуудас 25, 26, 36, 37, 47, 49). С, D, E салбарын нэгдсэн бүртгэл.

== Эх сурвалж ==
{{Ишлэлүүд}}

'''Амьдрал ба түүхэн үйл явдал'''

Ч.Содномдорж тайж нь нутаг орондоо маш нэр хүндтэй, бичиг номтой язгууртан байсан бөгөөд 6 хүү, 6 охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн алдартай айл гэр болжээ. Түүния ууган охин нь 1929 оны хүн амын албан ёсны бүртгэлд одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг суманд  Г.Гончигсүрэнгийн хамт тэмдэглэгдсэн С.Галиндэв юм.[1]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Содномдорж тайж залуудаа '''[[Дилав хутагт Б.Жамсранжавд]]''' шавь орж байжээ. '''Дилав хутагт''' өөрийн түүхэн дурсамж бүтээл болох &quot;'''Миний намтар'''&quot; номдоо түүний тухай тусгайлан нэр зааж: &quot;Түүний нэрийг Содномдорж гэдэг бөгөөд хэдэн жилийн тэртээ надад шавь орсон залуу билээ. Хожим тэр Өвөр монгол руу дүрвэн зугтсан юм...&quot; хэмээн дурдсан байдаг.[2] Энэ нь 1930-иад оны эхээр Монголд язгууртан, тайж нар болон шашны зүтгэлтнүүдийг хяхан хавчих, хэлмэгдүүлэх давалгаа эхэлсэнтэй холбоотой бөгөөд тэрээр гэр бүл, үр хойчсоо хамгаалахын тулд ийнхүү өмнөд хил даван дүрвэсэн байна. Түүний үр удам одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сум болон бусад нутгуудаар салбарлан үлдсэн.[1]&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;МУҮТА, Түүхийн баримтын архив, ХМ-168 сан, Засагт хан аймгийн тооллогын данс.&lt;/ref&gt;

1911 оны зун VIII Богд Жавзандамба хутагтад бат-оршил (даншиг) өргөх, Богдхан уулыг тахих тайлга наадмыг далимдуулан Халхын дөрвөн аймгийн 200 гаруй хаад, засаг ноёд, том тайж нар Нийслэл Хүрээ болон Богдхан уулын Төр хурах, Шажин хурахын амуудад 2 сар гаруй хугацаанд хууран байрлаж, Манж Чин улсаас тусгаарлах нууц зөвлөгөөнийг шат дараатай хийсэн билээ. Энэхүү маш нууц операцид Засагт хан Д.Содномравданг дагалдан, түүний хатны төрөл төрөгсөд болох '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' биечлэн оролцож, орон нутагтаа цэрэг, зэвсэг, агт морьдын дайчилгааны нууц бэлтгэлийг хангаж байв.

1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар:

* Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' &quot;Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан&quot; цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов.

Ч.Содномдорж тайжийн ууган охин '''С.Галиндэв (Галиндив) хатан''' нь хожим тус хошууны сурвалжит язгууртан, дөтгөөр зэргийн тайж '''Г. Гончигсүрэн''' (1883 онд төрсөн)-тэй гэрлэж, ураг барилдан Алтан ургийн хоёр том голомтыг нэгтгэсэн түүхтэй.

=== 1911 оны хувьсгал ба Ураг төрлийнхний оролцоо, Богд хааны шагнал ===


1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар:

* Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' &quot;Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан&quot; цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов.

== Эх сурвалж ==

* '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, &quot;Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг&quot;.''
* '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. &quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot; (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).''
* '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''&quot;Монголын товч түүх&quot;'' (Улсын хэвлэл, 1934 он).

== Эх сурвалж ==

* '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, &quot;Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг&quot;.''
* '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. &quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot; (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).''
* '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''&quot;Монголын товч түүх&quot;'' (Улсын хэвлэл, 1934 он).


== Эх сурвалж ==
{{Ишлэлүүд}}</text>
      <sha1>r1u0h9m222ikb4po2rwji2uylm4o0qa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874523</id>
      <parentid>874522</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T10:51:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa f4m3ioog7s</username>
        <id>108318</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>нутаг хошууг тодорхой зааж орууллаа</comment>
      <origin>874523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31874" sha1="h5w3mg9037i0tpf3tszy837t1sni7kb" xml:space="preserve">{{Намтар|нэр=С.Галиндив|бүтэн нэр=Содномдоржийн Галиндив|цол=Хатан|төрсөн он=(Мэдээлэл байвал оруулах)|насан эцэслэсэн=(Мэдээлэл байвал оруулах)|угсаа гарал=[[Боржигин]] (Халхын Засагт хан аймаг)|эцэг=Чадраабалын Содномдорж тайж|гэр бүл=Тайж Г.Гончигсүрэн}}


{{Infobox Түүхэн хүн
|нэр                  = Чадраабалын Содномдорж
|дүрс                 = 
|тайлбар              = 
|төрсөн_он            = 19-р зууны сүүл үе
|төрсөн_газар         = Халхын Засагт хан аймаг, Илдэн, Жонон засгийн хошуу
|нас барсан_он        = 20-р зууны эхэн үе
|нас барсан_газар     = 
|албан_тушаал         = Тэргүүн зэргийн тайж, Төр захиргааны зүтгэлтэн
|угсаа_гарвал         = Бясуд (Бэсүд) овог, Алтан ураг
|эцэг                 = Цогтын Чадраабал ноён (&quot;Тэргүүн баян ноён&quot;)
|гэргий               = Хотгойдын Л.Мандал зайсаны охин
|хүүхэд               = Содномдоржийн Галиндив хатан (ууган охин) тэдгээрийн хамт 12 хүүхэд
}}

'''Чадраабалын Содномдорж''' (19-р зууны сүүл — 20-р зууны эхэн үе) — Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Илдэн, Жонон засгийн хошуу (хожмын Хантайшир уулын аймгийн Дамдин Авшаа гүний хошуу)-ны Тэргүүн зэргийн тайж, язгууртан, төр захиргааны зүтгэлтэн юм. Тэрээр [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн шууд тасархай, Бясуд (Бэсүд) овгийн Илдэн, Жонон засгийн хошууны ноёдын уг эх, ясан төрлийн (агнатик) шууд залгамжлагч болно. Нутаг орондоо &quot;Тэргүүн баян ноён&quot; хэмээн алдаршсан Цогтын Чадраабал ноёны хүү юм.

== Угсаа гарал ==
Чадраабалын Содномдорж ноёны ясан төрлийн (агнатик) шууд залгамжлалыг ЮНЕСКО-ийн “Дэлхийн дурсамж” хөтөлбөрт бүртгэгдсэн “Халхын долоон хошуу, дөрвөн аймгийн ноёдын гэрийн үеийн бичмэл хүрдэн зураг” дурсгал болон түүхийн албан ёсны сурвалж бичгүүдэд дараах байдлаар баримтжуулсан байдаг:

# '''[[Батмөнх Даян хаан]]''' — Монголын нэгдсэн улсын суут хаан.
# '''[[Гэрсэнз Жалайр хунтайж]]''' — Даян хааны арван нэгдүгээр хөвгүүн, Ар Халхын дээд өвөг.
# '''Ноёндой хатанбаатар''' (1549 онд төрсөн) — Гэрсэнз хааны хоёрдугаар хөвгүүн. 1549 онд арын 7 отгоос Бясуд, Элжигин отгийг өмчлөн авсан бөгөөд хожмын Засагт хан аймгийн тус хошуудын ноёд, тайж нарын дээд өвөг.
# '''Төвд хатанбаатар''' (1551 онд төрсөн) — Ноёндой хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхээр Халхын 6 хошууны цаазыг батлалцахад тэргүүлэн оролцсон баруун гарын засаг барьсан ноёдын нэг.
# '''Хонхуй сэцэн жонон''' (1566 онд төрсөн) — Төвд Хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. Бясудын газарт сууж байсан бөгөөд Бясудын 5 хошууны ноёдын дээд өвөг.
# '''Цэрэн цөхүр''' — Хонхуй сэцэн жононгийн ахмад хөвгүүн.
# '''Дорж сэцэн жонон''' (1680 оны үе) — Цэрэн цөхүрийн хөвгүүн. 1680 онд хошуугаа тусгаарлан Манжийн Энх амгалан хаанаас Дорж сэцэн жонон цол шагнагджээ.
# '''Сономишжав''' (1691 оны үе) — Дорж сэцэн жононгийн ганц хөвгүүн. 1691 оны Долоннуурын чуулганаар засаг тэргүүн зэрэг тайж, улмаар туслагч гүн өргөмжлөгдөн Жонон засгийн хошууг захирчээ.
# '''Галсанцэвээн гүн''' (1718 онд засаг залгамжилсан) — Сономишжавын ахмад хөвгүүн, Жонон засгийн хошууны ноён.
# '''Жигжиддорж гүн''' (1737 онд засаг залгамжилсан) — Галсанцэвээнгийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжлан, 1768 он хүртэл хошуу ноён суужээ.
# '''Лачинсүрэн гүн''' (1768 онд засаг залгамжилсан) — Жигжиддоржийн ахмад хөвгүүн. 1781 оны зарлигаар засаг хэргэмийг үе улиран тасралгүй залгамжлуулахаар болсон бөгөөд сурвалж бичигт &quot;Мэргэн жонон&quot; цолтой Илдэн засгийн хошууны &quot;Цагаан бар ноён&quot; хэмээн тэмдэглэгдсэн өвөг mөн.
# '''Минжүүрдорж гүн''' (1804 онд засаг залгамжилсан) — Лачинсүрэнгийн ахмад хөвгүүн.
# '''Сандувдорж гүн''' (1826 онд засаг залгамжилсан) — Минжүүрдоржийн ахмад хөвгүүн.
# '''Цэдэндондовдорж засаг гүн''' (1842 онд засаг залгамжилсан) — Сандувдоржийн хөвгүүн. 1849 онд Засагт хан аймгийн Дэд чуулганы дарга, 1863 онд Туслагч жанжнаар томилогдсон, Засагт хан аймгийн маш нөлөө бүхий томоохон зүтгэлтэн байв.
# '''Чогдон тайж''' — Бэсүд хаадын шууд залгамж, Цэдэндондовдорж засаг гүний ураг төрлийн Тэргүүн зэргийн тайж. Өөрийн салбар шугамын суурийг тавигч.
# '''Чогдоны Цогт''' — Чогдон тайжийн хүү, Хантайшир уулын хошууны нөлөө бүхий Тэргүүн зэргийн тайж, ноён.
# '''Цогтын Чадраабал''' — Цогт тайжийн хүү, нутаг орондоо &quot;Тэргүүн баян ноён&quot; хэмээн алдаршсан төр захиргааны нөлөөт удирдагч.
# '''Чадраабалын Содномдорж''' — Тэргүүн баян Чадраабал ноёны хүү.

# '''Содномдоржийн Галиндив''' (Ууган охин, 1883 онд төрсөн. Хотгойдын тайж Г.Гончигсүрэнгийн гэргий, хатан)
# '''Содномдоржийн Цэрмаа'''  
# '''Содномдоржийн Дийдмаа'''
# '''Содномдоржийн Номжил'''
# '''Содномдоржийн Донжо'''
# '''Содномдоржийн Циенойдов'''

Хөвгүүд / Банди нар (6 хүү)

Хөвгүүд нь алтан ургийн тайж язгуур, Бэсүд овгийн ноёдын уг эхийг шууд залгамжлах тул тухайн үеийн хошуу тамгын &quot;Тайж унших&quot; албан ёсны улаан шугамт нэрсийн цэс болон цэргийн насны бүртгэлд заавал бүртгэгддэг байв. [1]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

# '''Содномдоржийн Гомбосүрэн''' (Ууган хүү)
# '''Содномдоржийн Жамран'''
# '''Содномдоржийн Чойжоо'''
# '''Содномдоржийн Дорилгжав'''
# '''Содномдоржийн Шаандай'''

== Гэр бүл, худ ургийн холбоо ==
Чадраабалын Содномдорж ноён нь 12 хүүхэд (6 хүү, 6 охин) байсан өгөөд нутаг хошуундаа олон түмэнд таньгдсан алтан ургийн язгууртан байж. '''1938 онд''' Онцгой бүрэн эрхт комиссын (ОБЭК) шийдвэрээр '''1938 онд 15,268 лам''' баригдаж, тэдний дийлэнх нь цаазаар авахуулсаны дотор тайж лам Жамран гавж, тайж лам Дорилгжав гавж, тайж лам Чойжоо, Тайж Шаандай нар байсан юм. 

Түүний хамгийн том ууган охин нь '''Содномдоржийн Галиндэв''' нь атлан ургийн тайж язгууртан Гончигсүрэн (Голио)-той хууль ёсны дагуу ураг барилдан суусан түүхтэй. 

Содномдорж ноёны 6 охин нь халхын 6 тайж суусан гэдэг.

Цэрмаа - Найдансүрэн тайж

Дийдмаа - Гомбосүрэн тайж

Галиндэв - Гончигсүрэн тайж

Циенойдов - Хантайж тайж

Донжоо- Гунаажав тайж

Намжил- Заазай тайж

== Хутагт хувилгаадтай холбогдох сэжим ==
Содномдорж ноёны гэргий талын эцэг Л.Мандал зайсан нь Ар Халхад тодорсон '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэнгийн''' шууд нагац ах байсан тул С.Галиндив хатан нь нагац талаасаа Ялгуусан хутагтуудын цусан төрлийн (махан) ойрын садан болдог. Мөн түүний хүргэн Гүржавын Гончигсүрэн тайж нь '''V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' (1885-1912)-гийн шууд төрсөн үеэл (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвийн өргөмөл хүү) байв. 

== Орчин үеийн шууд үргэлжлэл ==
Чадраабалын Содномдорж ноёны ууган охин С.Галиндив хатан болон Г.Гончигсүрэн тайж нараас Сүрэнхоржав (1934-2013 оны хооронд амьдарч байсан, том охин), Гөлөг (бага охин) нар төрсөн. Түүнээс салбарласан шууд үр хойчсын хэлхээ нь С.Лхамжав (Мухлаашийн Оросын гэргий), түүний ууган хүү Тожилсүрэн (1953 онд төрсөн) нараар үргэлжлэн баримтжуулагдсан байдаг.

== Эх сурвалж ==
{{Эх сурвалж}}
* '''Олон улсын баримтат өв:''' ЮНЕСКО-ийн “Дэлхийн дурсамж” хөтөлбөрт бүртгэгдсэн ''“Халхын долоон хошуу, дөрвөн аймгийн ноёдын гэрийн үеийн бичмэл хүрдэн зураг”'' (угийн бичгийн эх хувь).
* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):'''
** ''Фонд-А-133, Төвъёог-1, Хавтаст хэрэг-160:'' Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн болон Илдэн, Жонон засгийн хошууны засаг ноёд, тайж нарын ураг төрлийн данс хараа.
** ''Фонд-А-31, Хэргийн дугаар-5751:'' '''Засагт хан аймгийн чуулган дарга, туслагч жанжин Цэдэндондовдорж засаг гүний албан хэргийн баримтууд.'''
** БНМАУ-ын 1922 болон 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогын данс''', Хантайшир уулын аймгийн Дамдин Авшаа гүний хошууны тайж, язгууртнуудын өрхийн бүртгэл'''.
* '''Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд:'''
** Б. Нацагдорж, ''“Халхын Засагт хан аймгийн түүх”'' (Улаанбаатар, 2013).
** А. Очир, Ж. Сэржээ, ''“Монголын хаад, язгууртны угийн бичиг”'' (Улаанбаатар, 2002).
* '''Гэндэнсүрэнгийн Бадарч, Бадарчийн Натжав нарын өвөг дээдсээс уламжлагдсан угийн эхийн гар бичмэл баримт, гэр бүлийн цадиг түүхийн цуглуулга'''.

[[Ангилал:Монголын тайж нар]]
[[Ангилал:Алтан ургийнхан]]
[[Ангилал:Засагт хан аймаг]]

'''Содномдоржийн Галиндэв''' (Хатан С.Галиндив) — [[XX зуун|XX зууны]] эхэн үеийн [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] алтан ургийн тайж язгууртан, хатан. 1929 оны хүн амын албан ёсны тооллогоор одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] [[Нөмрөг сум|Нөмрөг сумны]] нутагт дөтгөөр зэргийн тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт бүртгэгдэн үлдсэн түүхэн зүтгэлтэн юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;БНМАУ-ын 1929 оны хүн амын хөрөнгө, орлогын тооллогын бүртгэл, Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Түүхийн баримтын архив.&lt;/ref&gt;

* '''''Ноёндой хатанбаатар (1549 онд төрсөн)''' — Батмөнх Даян хааны арван нэгдүгээр хөвгүүн Гэрсэнз жалайр хунтайжийн хоёрдугаар хөвгүүн. 15''49 онд арын 7 отгоос Бясуд, Элжигин отгийг өмчлөн авсан бөгөөд хожмын Засагт хан аймгийн тус хошуудын ноёд, тайж нарын дээд өвөг мөн.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №640.1, Хуудас 243.&lt;/ref&gt;
* '''Төвд хатанбаатар (1551 онд төрсөн)''' — Ноёндой хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхээр Халхын 6 хошууны цаазыг батлалцахад тэргүүлэн оролцсон баруун гарын засаг барьсан ноёдын нэг байв.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №641.1, Хуудас 243.&lt;/ref&gt;
* '''Хонхуй сэцэн жонон (1566 онд төрсөн)''' — Төвд Хатанбаатарын ахмад хөвгүүн. Бясудын газарт сууж байсан бөгөөд Бясудын 5 хошууны ноёдын дээд өвөг болох ажээ.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №642.1, Хуудас 243.&lt;/ref&gt;
* '''Цэрэн цөхүр''' — Хонхуй сэцэн жононгийн ахмад хөвгүүн.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №643.1, Хуудас 244.&lt;/ref&gt;
* '''Дорж сэцэн жонон (1680 оны үе)''' — Цэрэн цөхүрийн хөвгүүн. 1670-аад оноос Манжтай харилцаж байсан бөгөөд 1680 онд хошуугаа тусгаарлан Манжийн Энх амгалан хаанаас Дорж сэцэн жонон цол шагнагджээ.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №644.1, Хуудас 244.&lt;/ref&gt;
* '''Сономишжав (1691 оны үе)''' — Дорж сэцэн жононгийн ганц хөвгүүн. 1688 онд албат ардаа дагуулан Манжид дагаж орж, 1691 оны Долоннуурын чуулганаар засаг тэргүүн зэрэг тайж, улмаар туслагч гүн өргөмжлөгдөн Жонон засгийн хошууг захирчээ.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №645.1, Хуудас 244.&lt;/ref&gt;
* '''Галсанцэвээн гүн (1718 онд засаг залгамжилсан)''' — Сономишжавын ахмад хөвгүүн. 1718 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, Жонон засгийн хошууны ноён суусан.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №646.1, Хуудас 244.&lt;/ref&gt;
* '''Жигжиддорж гүн (1737 онд засаг залгамжилсан)''' — Галсанцэвээнгийн ахмад хөвгүүн. 1737 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжлан, 1768 он хүртэл хошуу ноён суужээ.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №647.1, Хуудас 245.&lt;/ref&gt;
* '''Лачинсүрэн гүн (1768 онд засаг залгамжилсан)''' — Жигжиддоржийн ахмад хөвгүүн. 1781 оны зарлигаар засаг хэргэмийг үе улиран тасралгүй залгамжлуулахаар болсон бөгөөд сурвалж бичигт &quot;Лачинсүрэн миний өвөг хууд, өргөмжилсөн овог бясуд, цол мэргэн жонон&quot; хэмээн тэмдэглэгдсэн Илдэн засгийн хошууны &quot;Цагаан бар ноён&quot; хэмээх алдарт өвөг мөн.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №648.1, Хуудас 245.&lt;/ref&gt;
* '''Минжүүрдорж гүн (1804 онд засаг залгамжилсан)''' — Лачинсүрэнгийн ахмад хөвгүүн. 1804 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1826 он хүртэл хошуу захирсан.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №649.1, Хуудас 245.&lt;/ref&gt;
* '''Сандувдорж гүн (1826 онд засаг залгамжилсан)''' — Минжүүрдоржийн ахмад хөвгүүн. 1826 онд засаг улсад туслагч гүн залгамжилж, 1841 он хүртэл хошуу ноён байсан.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №650.1, Хуудас 245.&lt;/ref&gt;
* '''Цэдэндондовдорж засаг гүн (1842 онд засаг залгамжилсан)''' — Сандувдоржийн хөвгүүн. 1849 онд Засагт хан аймгийн Дэд чуулганы дарга, 1863 онд Засагт хан аймгийн Туслагч жанжнаар томилогдсон. 1874 онд үе улиран тасралгүй залгамжлах Илдэн, Жонон зэрэг хэргэм хүртсэн, Засагт хан аймгийн маш нөлөө бүхий томоохон зүтгэлтэн байв.&lt;ref&gt;«Шастир бичиг», №651.1, Хуудас 245.&lt;/ref&gt;
* '''Содномдорж тайж (1800-аад оны сүүл үе)''' — Цэдэндондовдорж засаг гүний ураг төрлийн сурвалжвалжит тайж. Дамдин-Абиша гүний хошуунд харьяалагдаж байсан бөгөөд зургаан хүү, зургаан охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн гэр бүлийн тэргүүн байв.&lt;ref&gt;«Г. Гончигсүрэн тайжийн намтар», Хуудас 383.&lt;/ref&gt;
* '''Содномдоржийн Галиндив хатан (1883 онд төрсөн)''' — Тайж Содномдоржийн ууган охин (том охин). Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (Нөмрөг уулын) хошууны алтан ургийн дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн тайжтай (1883) гэр бүл болж, 12 хүүхэд төрүүлсэн, өнөр өтгөн айлын ухаант хатан байв.&lt;ref&gt;«Г. Гончигсүрэн тайж ба С. Галиндив хатан», Түүхэн дурсамж-намтар.&lt;/ref&gt;

=== . Сүрэнхоржавын Лхамжав, Отгонбилэг(Үр хойч, амьд түүх) ===

* '''Түүхэн үйл хэрэг:''' Сүрэнхоржавын охин, 1934 онд төрсөн. Өдгөө АНУ-д амьд сэрүүн амьдарч буй тус гэр бүл, угсаа гарлын хамгийн ахмад, хүндтэй төлөөлөгч, түүхийн амьд гэрч юм.
 '''Зан чанарын тодорхойлолт:''' Өвөг дээдсийнхээ бичгийн соёл, зарчимч, нямбай чанарыг бүрэн өвлөсөн. Хүнийг засаж залруулах, сургахдаа жинхэнэ монгол сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалаар зүйр цэцэн үгээр сурган сүүл толгой холбон уран цэцэн үгсээр сургадаг. Түүний ач Т. Дариймаа нь эмээгийнхээ талаар тодорхойлох доо  &quot; ''миний эмээ Лхамжав нь 90 гаруй настай ч гэсэн ухаан саруул, хэлэх ярих нь язгууртны өндөр соёлтой, зарчимтай хүн юм''&quot; гэжээ.
{{Өгүүлэл дутуу|Тожилсүрэнгийн Дариймаа=Миний эмээ С. Лхамжав нь 90 гаруй настай боловч ухаан саруул аливаа хүнд буруу зөрүүг нь хэлэхдээ зүйр үгээр, толгой сүүл холбон уран цэцэн хэлж ярьдаг нь  цаанаасаа язгууртан хүний шинжтэй.}} '''Хотгойдын алтан ургийн түүхэн залгамжлал''' нь [[Чингис хаан|Эзэн Чингис хааны]] язгуур үндэснээс салбарласан, [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Хотгойд салбарын хаад, засаг ноёд болон тайж нарын ураг төрлийн албан ёсны түүхэн хэлхээ юм. Уг түүхэн залгамжлал нь Манж Чин улс, Богд хаант Монгол Улс болон БНМАУ-ын эхэн үеийн хүн амын албан ёсны тооллого, угийн бичгийн сурвалжуудаар баталгаажсан. 

== Анхдагч эх сурвалжууд ==

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд № А-89, А-90, Засагт хан аймгийн Хотгойдын Ахай бэйсийн хошуу болон Цогтой вангийн хошууны 1913, 1922 оны хүн амын албан ёсны тооллогын гар бичмэл данснууд.
* Халхын тайж нарын угийн бичгийн латин галигт сурвалжийн индекс кодууд (Хуудас 25, 26, 36, 37, 47, 49). С, D, E салбарын нэгдсэн бүртгэл.

== Эх сурвалж ==
{{Ишлэлүүд}}

'''Амьдрал ба түүхэн үйл явдал'''

Ч.Содномдорж тайж нь нутаг орондоо маш нэр хүндтэй, бичиг номтой язгууртан байсан бөгөөд 6 хүү, 6 охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн алдартай айл гэр болжээ. Түүния ууган охин нь 1929 оны хүн амын албан ёсны бүртгэлд одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг суманд  Г.Гончигсүрэнгийн хамт тэмдэглэгдсэн С.Галиндэв юм.[1]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Содномдорж тайж залуудаа '''[[Дилав хутагт Б.Жамсранжавд]]''' шавь орж байжээ. '''Дилав хутагт''' өөрийн түүхэн дурсамж бүтээл болох &quot;'''Миний намтар'''&quot; номдоо түүний тухай тусгайлан нэр зааж: &quot;Түүний нэрийг Содномдорж гэдэг бөгөөд хэдэн жилийн тэртээ надад шавь орсон залуу билээ. Хожим тэр Өвөр монгол руу дүрвэн зугтсан юм...&quot; хэмээн дурдсан байдаг.[2] Энэ нь 1930-иад оны эхээр Монголд язгууртан, тайж нар болон шашны зүтгэлтнүүдийг хяхан хавчих, хэлмэгдүүлэх давалгаа эхэлсэнтэй холбоотой бөгөөд тэрээр гэр бүл, үр хойчсоо хамгаалахын тулд ийнхүү өмнөд хил даван дүрвэсэн байна. Түүний үр удам одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сум болон бусад нутгуудаар салбарлан үлдсэн.[1]&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;МУҮТА, Түүхийн баримтын архив, ХМ-168 сан, Засагт хан аймгийн тооллогын данс.&lt;/ref&gt;

1911 оны зун VIII Богд Жавзандамба хутагтад бат-оршил (даншиг) өргөх, Богдхан уулыг тахих тайлга наадмыг далимдуулан Халхын дөрвөн аймгийн 200 гаруй хаад, засаг ноёд, том тайж нар Нийслэл Хүрээ болон Богдхан уулын Төр хурах, Шажин хурахын амуудад 2 сар гаруй хугацаанд хууран байрлаж, Манж Чин улсаас тусгаарлах нууц зөвлөгөөнийг шат дараатай хийсэн билээ. Энэхүү маш нууц операцид Засагт хан Д.Содномравданг дагалдан, түүний хатны төрөл төрөгсөд болох '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' биечлэн оролцож, орон нутагтаа цэрэг, зэвсэг, агт морьдын дайчилгааны нууц бэлтгэлийг хангаж байв.

1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглахад Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлигаар хувьсгалын гол эзэд, зүтгэлтнүүдэд төрийн өндөр хэргэм, шагнал олгосон байдаг. Уг түүхэн зарлигаар:

* Хувьсгалыг санаачлан удирдалцсан '''Засагт хан Доржпаламын Содномравданд''' &quot;Үе улиран Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан&quot; цол олгож, Шүүх таслах яамны хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилов.

Ч.Содномдорж тайжийн ууган охин '''С.Галиндэв (Галиндив) хатан''' нь хожим тус хошууны сурвалжит язгууртан, дөтгөөр зэргийн тайж '''Г. Гончигсүрэн''' (1883 онд төрсөн)-тэй гэрлэж, ураг барилдан Алтан ургийн хоёр том голомтыг нэгтгэсэн түүхтэй.

=== Засагт хан аймгийн, хошуу, отгийн нэрс&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt; ===

* Ахай засгийн хошуу
* Мэргэн засгийн хошуу
* Далай засгийн хошуу
* Жалханз хутагтын шавь
* Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу
* Ачит засгийн хошуу
* Цогтой засгийн хошуу
* Ялгуусан хутагтын шавь
* Сэцэн засгийн хошуу
* Баатар засгийн хошуу
* Үйзэн засгийн хошуу
* Эрдэнэ засгийн хошуу
* Сүжигт засгийн хошуу
* Дархан засгийн хошуу
* Засагт хан хошуу
* Дайчин засгийн хошуу
* Бигэр номун ханы шавь
* Илдэн засгийн хошуу
* Ёст засгийн хошуу
* Итгэмжит засгийн хошуу
* Бишрэлт засгийн хошуу
* Жонон засгийн хошуу

* Жавзандамба хутагтын дархад шавийн гурван отог
* Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Ар ширхтэн отог
* Хөвсгөл нуурын урианхайн Арын хоёр сум
* Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Өвөр ширхтэн отог
* Хөвсгөл нуурын урианхайн Өврийн хоёр сум
* Урианхайн хязгаар


== Эх сурвалж ==

* '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, &quot;Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг&quot;.''
* '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. &quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot; (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).''
* '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''&quot;Монголын товч түүх&quot;'' (Улсын хэвлэл, 1934 он).

== Эх сурвалж ==

* '''Архивын анхдагч сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Тэв Архив (МУҮТА), Сан хөмрөг-А-1, Дотоод яамны баримтууд, &quot;Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дүгээр сарын шинийн 9 (1911 оны 12 дугаар сарын 29)-ний өдрийн Нарангэрэлт Богд хааны анхны зарлиг бичиг&quot;.''
* '''Ургийн бичгийн сурвалж:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. &quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot; (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэл эх сурвалж).''
* '''Судалгааны бүтээл:''' Л.Дэндэв, ''&quot;Монголын товч түүх&quot;'' (Улсын хэвлэл, 1934 он).


== Эх сурвалж ==
{{Ишлэлүүд}}</text>
      <sha1>h5w3mg9037i0tpf3tszy837t1sni7kb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэрэндашийн Цолмон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149039</id>
    <revision>
      <id>874521</id>
      <parentid>874449</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T10:01:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <comment>линк, эшлэл, инфобокс, улс төрийн харьяалал</comment>
      <origin>874521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13736" sha1="5km4jsext2s5zv7360xezzjo4uhxsqn" xml:space="preserve">{{Инфобокс албан тушаалтан
|image=Tsolmon.jpeg
|caption=Ц.Цолмон. 2015 он.
|office={{Flagicon|Монгол}} [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]]
|term_start=2014 оны 12 сарын 10
|term_end=2016 оны 7 сарын 23
|prime_minister=[[Чимэдийн Сайханбилэг]]
|predecessor=[[Дашдэмбэрэлийн Бат-Эрдэнэ]]
|successor=[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|office1={{Flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн
|term_start1=2012 оны 7 сарын 6
|term_end1=2016 оны 7 сарын 5
|constituency1=[[Намын жагсаалт]]
|office2={{Flagicon|Монгол}} [[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Барилга, хот байгуулалтын сайд]]
|term_start2=2007 оны 12 сарын 05
|term_end2=2008 оны 9 сарын 11
|prime_minister2=[[Санжийн Баяр]]
|predecessor2=[[Жанлавын Наранцацралт]]
|successor2=[[Халтмаагийн Баттулга]]
|office3={{Flagicon|БНМАУ}} [[БНМАУ]]-ын [[Хөдөлмөрийн яам (Монгол)|Хөдөлмөрийн сайд]]
|term_start3=1990 оны 9 сар
|term_end3=1992 оны 7 сар
|prime_minister3=[[Дашийн Бямбасүрэн]]
|predecessor3= 
|successor3=[[Эрдэнийн Гомбожав]]
|party=[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] (2012–2021)&lt;br&gt;[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] (2006–2012)
|other_party=[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (2000–2006)&lt;br&gt;[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] (1992–2000)&lt;br&gt;[[Монголын Нэгдсэн Нам|Нэгдсэн Нам]] (1992)&lt;br&gt;[[Монголын Сэргэн Мандлын Нам|Сэргэн Мандлын Нам]] (1991–1992)&lt;br&gt;[[МАХН]] (1991 он хүртэл)
|birth_place=[[Цэнхэр сум]], [[Архангай аймаг]], Монгол
|birth_date=1953
|death_place=
|death_date=
|spouse=
|children=
|alma_mater=[[Эрхүү хотын Политехникийн дээд сургууль]]&lt;br&gt;[[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургууль]]&lt;br&gt;[[ОХУ-ын ГХЯ-ны Дипломатын Академи|ЗХУ-ын Дипломатын академи]] (PhD)
|profession=
}}

'''Цэрэндашийн Цолмон''' (1953 онд [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Цэнхэр сум|Цэнхэр]] суманд төрсөн) нь [[Монгол|Монголын]] инженер, эдийн засагч, улс төрч, дипломатч юм.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Тэрээр Хөдөлмөрийн сайд, [[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Барилга, хот байгуулалтын сайд]], [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]], [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн зэрэг албан тушаалыг хашиж байсан ба [[Болгар]], [[Орос|ОХУ]], [[Иран]], [[Финланд]], [[Беларусь]], [[Турк]] улсад Элчин сайдаар ажиллаж байв.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=2014-12-10 |title=БАТЛАН ХАМГААЛАХЫН САЙД Ц.ЦОЛМОН ТАМГАА ХҮЛЭЭН АВЛАА |url=https://mongolia.gov.mn/news/view/7977/mn |access-date=2026-10-29 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Шуурхай.мн {{!}} “Шийдлийн засгийн газар”-ын гишүүдийн товч намтар |url=https://archive.shuurhai.mn/p/70506 |access-date=2026-10-29 |website=archive.shuurhai.mn}}&lt;/ref&gt; 

== Боловсрол ==
Ц.Цолмон нь 1953 онд [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Цэнхэр сум|Цэнхэр]] суманд төрсөн.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=С.Баяр ба түүний нөхөд |url=https://gogo.mn/r/688gd |access-date=2026-10-29 |website=GoGo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt; 1970 онд Архангай аймгийн Цэцэрлэг хотын 10 жилийн дунд сургуулийг Алтан медальтай төгссөн. 1970-1976 онд [[Эрхүү]] хотын Политехникийн дээд сургуульд цахилгааны инженерийн мэргэжил эзэмшсэн. Энэ хугацаанд оройгоор “Шинийг сэдэх арга зүйн багш” мэргэжлийг эзэмшсэн. 1982 онд Улаанбаатарын [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуулийг]], 1987 онд [[ОХУ-ын ГХЯ-ны Дипломатын Академи|Москвагийн Дипломатын академийг]] төгссөн. Монгол улсын эдийн засгийн гадаад харилцааны сэдвээр 1988 онд эрдмийн зэрэг (PhD) хамгаалсан. 1993 онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]–ын “Вержинитех” их сургуульд 3 сар багш солилцооны хөтөлбөрт хамрагдсан. Тэрээр Орос, англи хэлтэй.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

Ардчилал шинэчлэлийн тэргүүн эгнээнд явж 1990 онд &quot;15 эрдэмтний багт&quot; ажиллаж Монгол орныг ардчилал, зах зээлд зэрэг шилжүүлэх үндэслэлийг боловсруулахад санаачлан оролцов.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Монголын нийгэм, эдийн засгийг шинэчлэх концепци, 15 эрдэмтний хамт, “ Үнэн” сонин, 1989

Цөмийн зэвсэггүй улс болж олон улсын анхааралд орох замаар НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын гишүүн 5 орны баталгааг олж авах саналыг 80-аад оны сүүлчээр ГЯЯ-д ажиллаж байхдаа дэвшүүлж байсан нь олон үеийн дипломатуудын хүчин зүтгэлээр амжилттай хэрэгжиж байгаа болно. Монгол улсын гадаад бодлого, батлан хамгаалах бодлогын үндсэн баримтлалуудыг шинэчлэн боловсруулахад биечлэн оролцсон.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ц.Цолмон: Ардчиллын 15 эрдэмтэн-сэхээтний хувьсгал |url=https://sonin.mn/newsDetail/128579 |access-date=2026-10-29 |website=sonin.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

==Намтар==

* 1976-1980 онд цахилгааны инженерээр ажилласан
* 1990-1992 онд Хөдөлмөрийн сайд&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Сайдад нэр дэвшигчдийн намтар |url=https://mass.mn/n/18113 |access-date=2026-10-29 |website=mass.mn}}&lt;/ref&gt;
* 1995-1996 онд [[Болгар]] Улсад Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин Сайд
* 1996-2000 онд [[Орос|Оросын Холбооны Улсад]] Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин Сайд.
[[Москва|Москвагаас]] хавсран [[Иран|Иранд]] 1997, [[Финланд|Финландад]] 1997, [[Беларусь|Беларусьт]] 1998 онд, [[Софи|Софигоос]] хавсран [[Турк|Туркт]] 1996 онд тус тус Элчин сайдаар ажилласан.
* 2006-2007 онд Гадаад хэргийн дэд сайд,
* 2007-2008 онд Барилга, хот байгуулалтын сайд,&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* 2008-2011 онд [[Үндэсний Шинэ Нам|Үндэсний Шинэ Намын]] дарга,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zindaa |title=УИХ-ын гишүүн Ц.Цолмон МАХН-д элслээ |url=https://news.zindaa.mn/xik |access-date=2026-10-29 |website=news.zindaa.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2012-2016 онд [[Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын гишүүн,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Адъяамаа |first=Ш. |date=2012-10-02 |title=УИХ-ын гишүүн Ц.Цолмон МАХН-д элсчээ {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/121473/ |access-date=2026-10-29 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}&lt;/ref&gt;
* 2014-2016 онд [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайдаар]] ажиллав.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-10-14 |title=Батлан хамгаалах яамыг Ц.Цолмон сайд баллаж мэдэх нь ээ |url=https://itoim.mn/article/%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%BD-%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%85-%D1%8F%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B3-%D1%86%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%BE%D0%BD-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%B4-%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%B6/2182 |access-date=2026-10-29 |website=itoim.mn}}&lt;/ref&gt;
* Монголын олон улс судлалын Алтан Аргамж холбооны ерөнхийлөгч, Эртний Хархорум санаачилга олон улсын сангийн тэргүүнээр сонгогдон ажиллаж байна.
* 2024 оноос [[Монголын Үндэсний Их Сургууль|Монголын Үндэсний Их Сургуулийн]] ректор

==Шагнал==

* 2017 онд Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин Сайд цол,
* 2023 онд Гавьяат эдийн засагч цол, 
*Болгар улсын “Мадарски конник” одон, нэгдүгээр зэрэг.
* 1996 онд Шилдэг менежер цол, тэмдэг 
* 2004 онд Удирдлагын академийн “Шилдэг төгсөгч” өргөмжлөл бусад одон медалиар шагнагдсан байна.
==Бүтээл==
[[Файл:Цэрэндашийн Цолмон.jpg|thumb|293x293px|Ц.Цолмон. 2024 он.]]
Шинийг сэдэх арга зүйн үндэс /1980 он/, Сэдье, бүтээе /1983 он/, Өөрчлөлтийг удирдахуй 1995 он, Удирдахуйн үндэс 1996 он, Софи, Үндэсний ухаарал 2016. Монгол цэргийн урлаг /Хамтын бүтээл/ 2015. Монгол улсын гуравдагч хөрш. Гадаад бодлого, стратегийн дүн шинжилгээ (хамтын бүтээл), МУИС. зэрэг ном хэвлүүлсэн. Эдийн засаг, хөгжлийн асуудал, үндэсний үзэл, гадаад бодлого, батлан хамгаалах асуудлаар 20 гаруй өгүүлэл бичиж нийтлүүлсэн байна. 

===Сүүлийн үеийн нийтлэлүүд===

Хоёр хөрштэйгөө холбоотон байя. МУИС Олон улсын харилцаа, Нийтийн удирдлагын сургуулийн &quot;Бодлогын мэдээ&quot; 2017. Дугаар 6, Төвийг сахих биш төвд нь идэвхэжье. МУИС Олон улсын харилцаа, Нийтийн удирдлагын сургуулийн &quot;Бодлогын мэдээ&quot; 2020. Дугаар 14. Үзэл суртлыг гадаад явдалд ашиглахуй. МУИС Олон улсын харилцаа, Нийтийн удирдлагын сургуулийн &quot;Бодлогын мэдээ&quot; 2021. Дугаар 18. Ардчиллын 15 эрдэмтэн- сэхээтний хувьсгал. Зууны мэдээ. 2022. Мөн Оновчтой саналын үнэмлэх № 4032, 1980 он, “Будаа буулгагч төхөөрөмж”, Алсын удирдлагат үзүүлэнгийн төхөөрөмж /ХХҮЯ-д нэвтэрсэн/ 1979 он, Оновчтой саналын үнэмлэх № 3881, 1980 он. “Хэрэглээний халуун усыг хагас цэвэр конденсатор бэлтгэх арга” /Ноосны үйлдвэрийн нэгдэлд нэвтэрсэн./, Шинэ бүтээлийн патент № 2521, 2005 он, “Барилгад давхар барих арга ба хийц” , Монгол хэлийг латин галигаар бичих арга хувилбар. Зохиогчийн эрхийн гэрчилгээ 2013. № 5317 зэрэг бүтээлүүдийг зохиогчийн эрхээр хамгаалуулжээ.

== Эшлэл ==
{{Reflist}}{{Загвар:2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}}{{Монголын Батлан Хамгаалахын сайд}}{{DEFAULTSORT:Цолмон, Цэрэндашийн}}
[[Ангилал:Монголын дипломатч]]
[[Ангилал:Монголын инженер]]
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын хөдөлмөрийн сайд]]
[[Ангилал:Монголын барилга хот байгуулалтын сайд]]
[[Ангилал:Монголын батлан хамгаалахын сайд]]
[[Ангилал:Болгар дахь Монголын элчин сайд]]
[[Ангилал:Орос дахь Монголын элчин сайд]]
[[Ангилал:Цэнхэрийн хүн]]
[[Ангилал:Архангайнхан]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1953 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>5km4jsext2s5zv7360xezzjo4uhxsqn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэдэндамбын Цэрэндорж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149042</id>
    <revision>
      <id>874469</id>
      <timestamp>2026-10-29T00:34:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Цэдэндамбын Цэрэндорж''' (1934 онд [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] [[Булган сум (Архангай)|Булган сумын]] Эрэг мод гэдэг газар төрсөн-  онд нас барсан) -Монгол Улсын жүжигчин, найруулагч. Соёлын тэргүүний ажилтан.  == Намтар == Тэрээр 1946 онд Ардын хувьсгалын 25...&quot;</comment>
      <origin>874469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6684" sha1="5oqneiufwzt3jdz2yduwf4da3zu1gbc" xml:space="preserve">'''Цэдэндамбын Цэрэндорж''' (1934 онд [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] [[Булган сум (Архангай)|Булган сумын]] Эрэг мод гэдэг газар төрсөн-  онд нас барсан) -Монгол Улсын жүжигчин, найруулагч. Соёлын тэргүүний ажилтан.

== Намтар ==
Тэрээр 1946 онд Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойгоор урлагийн анхны олимпиадаар Улаанбаатар хотод хүүхдийн зохиолч С.Доржпалам багштайгаа очиж концетонд оролцсон байна. Сургууль төгссөний дараа Архангай аймагт байхад нь Гавьяат жүжигчин Ё.Шаравдоо хотод урлагийн сургуульд Ц.Цэрэндоржийг оруулж, урлагийн хүн болгосон байна. 1958 оны намар Москва хотын бүх Холбоотын киноны дээд сургуульд найруулагчийн ангид суралцахаар болсон бөгөөд [[Дэмидийн Хишигт]] хамт сурсан байна. Тэрээр сургуульд байхдаа онц сурдаг, соёл урлагийн аливаа ажилд идэвхтэй оролцдог үлгэр жишээч нэгэн байж. Ц.Цэрэндорж Урлагийн сургуульд орж жүжигчин болоод Ардын жүжигчин А.Очирбат, Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Д.Маамхүү, Д.Хишигт, жүжигчин найруулагч П.Туваанжав, П.Цэндсүрэн гээд авьяастай нөхөдтэйгээ хамт уран бүтээлээ эхэлсэн. 

Тэр зөвхөн театрын жүжигчин байсангүй. Кино зохиолч, найруулагч [[Цэвээний Зандраа]] 1954 онд [[Шинэ жил (1954 оны монгол кино)|“Шинэ жил”]] киноны зохиолыг бичиж найруулахдаа гол дүр Пунцагт Ц.Цэрэндоржийг сонгож тоглуулснаар кино жүжигчний гарааг эхэлсэн. 

Тухайн Соёлын яамны бодлогоор эрч хүчтэй, авьяастай залуу уран бүтээлчдийг хөдөөорон нутгийн театрыг хөгжүүлэх, шинэчлэх үйлсэд татан оруулж Ц.Цэрэндорж, П.Цэндсүрэн Ховдын театрт найруулагч, уран сайхны удирдагчаар томилон явуулсан нь уран бүтээлчийн нарийн мэдрэмжийг хөгжүүлэх дадлага туршлагатай болоход их сургууль болсон гэдэг. 

1956 оноос төр засаг, Монголын кино урлагийг чухалчлан хөгжүүлэх бодлого явуулж, киноны бүх мэргэжлийн уран бүтээлчдийг гадаад оронд бэлдэх ажлыг тууштай явуулж, хөдөө нэр төртэй ажиллаж байгаа уран бүтээлчдийг урьж явуулахад Ц.Цэрэндорж 1958 онд Москва хотыг зорьсон байна. 1963-1992 онуудад Монголкино үйлдвэрт найруулагчаар ажилласан.

== Уран бүтээл ==
Ц.Цэрэндоржийн бүтээсэн анхны уран сайхны кино “Цэргийн хүү”-д Хөвсгөл нутгийн Наваан 1939 оны дайнд явж хайрт бүсгүй Цолмонтойгоо уулзах тавилан төөрөлдсөн, сэтгэлийн драмт үйл явдалтай кино юм. Уг кинонд биет зүйлээр тодорхой санааг утгачлан гаргах аргыг хэрэглэж, жүжигчдийг үйл хөдлөлөөр биш дотоод сэтгэлийн илэрхийллээр гаргахыг хичээсэн онцлогтой. Түүний бүтээсэн “Шинэ танилууд”, “Хонины найр”, “Гул Аранжин”, “Багын найз” зэрэг кино нь хөдөө нутгийн амьдрал, малчин хүний сэтгэл санааг баримтат киноны үнэмшлээр энгийн дүрслэлээр шийдсэн байдаг. Ц.Цэрэндорж бол кино найруулахаас илүү бүтээсэн дүрээр ард түмний сэтгэлд хоногшиж танил болсон уран бүтээлч. Хүмүүс ярихдаа “Цэрэндорж жүжигчнээр яваад байсан бол ардын жүжигчин [[Аюурзанын Очирбат|А.Очирбатаас]] өмнө ардынх болох байсан гэдэг. Тэгэхэд ямар ч гавьяа шагналгүй өнгөрсөн.” гэж харамсдаг. Үнэхээр ясны сайн жүжигчин байсан нь үнэн. Түүний бүтээсэн “[[Өглөө (кино)|Өглөө]]” киноны Тогмид, “Аянгат цагийн дууль”-ийн Жанибек, “Бор чоно”-ын Хөх өвгөн, “Мандах нарны туяа”-гийн гамин дарга гээд тоочоод байвал олон дүр бий.

Ц.Цэрэндорж гадаадын олон арван киноны орчуулгын найруулагчаар ажилласны зэрэгцээ орчуулгын олон кинонд дуу оруулж жүжиглэсэн байдаг.

'''Найруулсан кино:'''

# Бохир гарын нууц
# Цэргийн хүү
# Талын цуурай
# Шинэ танилууд
# Хонины найр /Д.Чимэд-Осортой/
# Гул Аранжин
# Багын найз
# Цөвүүн цагийн богд

'''Тоглосон кино:'''

# Шинэ жил – Пунцаг
# [[Өглөө (кино)|Өглөө]] – Тогмид
# [[Гул Аранжин]] – нэгдлийн дарга
# Байлдааны даалгавар -Шагдар
# Аянгат цагийн дууль -Жанибек
# Туяагийн бичээгүй захидал – Гончиг
# Цөвүүн цагийн богд – Өвгөн
# Наран ургахыг хүлээхгүй – Гэнэпил ноён
# Бор чоно – Хөх өвгөн</text>
      <sha1>5oqneiufwzt3jdz2yduwf4da3zu1gbc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874470</id>
      <parentid>874469</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T00:35:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6822" sha1="ptelinrd3qj74b4xi1zjtwl0hvw6w77" xml:space="preserve">'''Цэдэндамбын Цэрэндорж''' (1934 онд [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] [[Булган сум (Архангай)|Булган сумын]] Эрэг мод гэдэг газар төрсөн-  онд нас барсан) -Монгол Улсын жүжигчин, найруулагч. Соёлын тэргүүний ажилтан, түүний монголын үзэгчид &quot;Өглөө&quot; киноны Тогмидын дүрээр андахгүй мэддэг юм. 

== Намтар ==
Тэрээр 1946 онд Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойгоор урлагийн анхны олимпиадаар Улаанбаатар хотод хүүхдийн зохиолч С.Доржпалам багштайгаа очиж концетонд оролцсон байна. Сургууль төгссөний дараа Архангай аймагт байхад нь Гавьяат жүжигчин Ё.Шаравдоо хотод урлагийн сургуульд Ц.Цэрэндоржийг оруулж, урлагийн хүн болгосон байна. 1958 оны намар Москва хотын бүх Холбоотын киноны дээд сургуульд найруулагчийн ангид суралцахаар болсон бөгөөд [[Дэмидийн Хишигт]] хамт сурсан байна. Тэрээр сургуульд байхдаа онц сурдаг, соёл урлагийн аливаа ажилд идэвхтэй оролцдог үлгэр жишээч нэгэн байж. Ц.Цэрэндорж Урлагийн сургуульд орж жүжигчин болоод Ардын жүжигчин А.Очирбат, Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Д.Маамхүү, Д.Хишигт, жүжигчин найруулагч П.Туваанжав, П.Цэндсүрэн гээд авьяастай нөхөдтэйгээ хамт уран бүтээлээ эхэлсэн. 

Тэр зөвхөн театрын жүжигчин байсангүй. Кино зохиолч, найруулагч [[Цэвээний Зандраа]] 1954 онд [[Шинэ жил (1954 оны монгол кино)|“Шинэ жил”]] киноны зохиолыг бичиж найруулахдаа гол дүр Пунцагт Ц.Цэрэндоржийг сонгож тоглуулснаар кино жүжигчний гарааг эхэлсэн. 

Тухайн Соёлын яамны бодлогоор эрч хүчтэй, авьяастай залуу уран бүтээлчдийг хөдөөорон нутгийн театрыг хөгжүүлэх, шинэчлэх үйлсэд татан оруулж Ц.Цэрэндорж, П.Цэндсүрэн Ховдын театрт найруулагч, уран сайхны удирдагчаар томилон явуулсан нь уран бүтээлчийн нарийн мэдрэмжийг хөгжүүлэх дадлага туршлагатай болоход их сургууль болсон гэдэг. 

1956 оноос төр засаг, Монголын кино урлагийг чухалчлан хөгжүүлэх бодлого явуулж, киноны бүх мэргэжлийн уран бүтээлчдийг гадаад оронд бэлдэх ажлыг тууштай явуулж, хөдөө нэр төртэй ажиллаж байгаа уран бүтээлчдийг урьж явуулахад Ц.Цэрэндорж 1958 онд Москва хотыг зорьсон байна. 1963-1992 онуудад Монголкино үйлдвэрт найруулагчаар ажилласан.

== Уран бүтээл ==
Ц.Цэрэндоржийн бүтээсэн анхны уран сайхны кино “Цэргийн хүү”-д Хөвсгөл нутгийн Наваан 1939 оны дайнд явж хайрт бүсгүй Цолмонтойгоо уулзах тавилан төөрөлдсөн, сэтгэлийн драмт үйл явдалтай кино юм. Уг кинонд биет зүйлээр тодорхой санааг утгачлан гаргах аргыг хэрэглэж, жүжигчдийг үйл хөдлөлөөр биш дотоод сэтгэлийн илэрхийллээр гаргахыг хичээсэн онцлогтой. Түүний бүтээсэн “Шинэ танилууд”, “Хонины найр”, “Гул Аранжин”, “Багын найз” зэрэг кино нь хөдөө нутгийн амьдрал, малчин хүний сэтгэл санааг баримтат киноны үнэмшлээр энгийн дүрслэлээр шийдсэн байдаг. Ц.Цэрэндорж бол кино найруулахаас илүү бүтээсэн дүрээр ард түмний сэтгэлд хоногшиж танил болсон уран бүтээлч. Хүмүүс ярихдаа “Цэрэндорж жүжигчнээр яваад байсан бол ардын жүжигчин [[Аюурзанын Очирбат|А.Очирбатаас]] өмнө ардынх болох байсан гэдэг. Тэгэхэд ямар ч гавьяа шагналгүй өнгөрсөн.” гэж харамсдаг. Үнэхээр ясны сайн жүжигчин байсан нь үнэн. Түүний бүтээсэн “[[Өглөө (кино)|Өглөө]]” киноны Тогмид, “Аянгат цагийн дууль”-ийн Жанибек, “Бор чоно”-ын Хөх өвгөн, “Мандах нарны туяа”-гийн гамин дарга гээд тоочоод байвал олон дүр бий.

Ц.Цэрэндорж гадаадын олон арван киноны орчуулгын найруулагчаар ажилласны зэрэгцээ орчуулгын олон кинонд дуу оруулж жүжиглэсэн байдаг.

'''Найруулсан кино:'''

# Бохир гарын нууц
# Цэргийн хүү
# Талын цуурай
# Шинэ танилууд
# Хонины найр /Д.Чимэд-Осортой/
# Гул Аранжин
# Багын найз
# Цөвүүн цагийн богд

'''Тоглосон кино:'''

# Шинэ жил – Пунцаг
# [[Өглөө (кино)|Өглөө]] – Тогмид
# [[Гул Аранжин]] – нэгдлийн дарга
# Байлдааны даалгавар -Шагдар
# Аянгат цагийн дууль -Жанибек
# Туяагийн бичээгүй захидал – Гончиг
# Цөвүүн цагийн богд – Өвгөн
# Наран ургахыг хүлээхгүй – Гэнэпил ноён
# Бор чоно – Хөх өвгөн</text>
      <sha1>ptelinrd3qj74b4xi1zjtwl0hvw6w77</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оросын нэгдсэн нисэх онгоц үйлдвэрлэлийн корпораци</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149043</id>
    <revision>
      <id>874474</id>
      <timestamp>2026-10-29T01:23:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>О. Батсайхан</username>
        <id>108165</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot; '''Оросын нэгдсэн нисэх онгоц үйлдвэрлэлийн корпораци''' ({{lang-ru|Объединённая авиастроительная корпорация}}, товчлол '''ОАК'''; {{lang-en|United Aircraft Corporation}}, товчлол '''UAC''') нь [[Оросын Холбооны Улс]]ын иргэний болон цэргийн зориулалттай нисэх онгоц зохион бүтээх, үйлд...&quot;</comment>
      <origin>874474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14460" sha1="5bzptfmxlfq8hyic001dyl4tifwnfih" xml:space="preserve">
'''Оросын нэгдсэн нисэх онгоц үйлдвэрлэлийн корпораци''' ({{lang-ru|Объединённая авиастроительная корпорация}}, товчлол '''ОАК'''; {{lang-en|United Aircraft Corporation}}, товчлол '''UAC''') нь [[Оросын Холбооны Улс]]ын иргэний болон цэргийн зориулалттай нисэх онгоц зохион бүтээх, үйлдвэрлэх, борлуулах, засварлах, шинэчлэх чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг хувьцаат компани юм. Тус корпораци нь [[Москва]] хотод төвтэй бөгөөд Оросын нисэх онгоц үйлдвэрлэлийн томоохон байгууллагуудыг нэгтгэдэг.&lt;ref name=&quot;uac-about&quot;&gt;{{Cite web |url=https://uacrussia.ru/en/corporation/ |title=About UAC |website=United Aircraft Corporation |language=en}}&lt;/ref&gt;

Корпораци нь 2006 онд байгуулагдсан бөгөөд 2018 оноос [[Ростех]] улсын корпорацийн бүтцэд нэгтгэгдэх үйл явц эхэлсэн. Түүний бүрэлдэхүүнд [[Сухой]], [[МиГ]], [[Ильюшин]], [[Туполев]], [[Яковлев]] болон [[Бериев]] зэрэг нисэх онгоцны зохион бүтээх, үйлдвэрлэх уламжлалтай байгууллагууд багтдаг.&lt;ref name=&quot;rostec-history&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.rostec.ru/en/about/history/ |title=History |website=Rostec |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==

=== Байгуулагдсан нь ===

Оросын нэгдсэн нисэх онгоц үйлдвэрлэлийн корпораци нь ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн 2006 оны 2 дугаар сарын 20-ны өдрийн №140 зарлигийн дагуу байгуулагдсан. Тус компани 2006 оны 11 дүгээр сарын 20-нд хуулийн этгээдээр бүртгэгдсэн.&lt;ref name=&quot;uac-history&quot;&gt;{{Cite web |url=https://uacrussia.ru/en/investors/share-capital/istoriya/ |title=History |website=United Aircraft Corporation |language=en}}&lt;/ref&gt;

Корпорацийг байгуулах үндсэн зорилго нь Оросын нисэх онгоц үйлдвэрлэлийн салбарын шинжлэх ухаан, инженерчлэл, үйлдвэрлэлийн нөөцийг нэгтгэх, салбарын өрсөлдөх чадварыг нэмэгдүүлэх, иргэний болон цэргийн нисэх онгоцны шинэ төслүүдийг хэрэгжүүлэхэд оршиж байв.

Анх нээлттэй хувьцаат компанийн хэлбэрээр байгуулагдсан бөгөөд 2015 онд олон нийтэд нээлттэй хувьцаат компани гэсэн эрх зүйн нэршилтэй болсон.

=== Ростех корпорацийн бүтцэд орсон нь ===

2018 онд ОХУ-ын төрөөс Нэгдсэн нисэх онгоц үйлдвэрлэлийн корпорацийн хувьцааг Ростех улсын корпорацийн удирдлагад шилжүүлэх шийдвэр гаргасан.

Энэхүү өөрчлөлт нь нисэх онгоц, хөдөлгүүр, электрон тоног төхөөрөмж болон бусад өндөр технологийн үйлдвэрлэлийн байгууллагуудын хамтын ажиллагааг нэгтгэх зорилготой байв.&lt;ref name=&quot;rostec-history&quot;/&gt;

=== 2020-иод оны хөгжил ===

2020-иод онд корпораци нь иргэний нисэх онгоцны үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх, Оросын дотоодын эд анги, системийн хэрэглээг нэмэгдүүлэх, үйлдвэрлэлийн хүчин чадлыг өргөжүүлэх чиглэлээр ажилласан.

Энэ хугацаанд МС-21 болон SJ-100 зорчигч тээврийн онгоцны хөтөлбөрүүд чухал байр суурь эзэлсэн. 2025 онд Оросын систем, тоног төхөөрөмжөөр шинэчилсэн МС-21 онгоцны загвар гэрчилгээжүүлэлтийн нислэгийн туршилтад оролцож эхэлсэн.&lt;ref name=&quot;mc21-test&quot;&gt;{{Cite web |url=https://rostec.ru/en/media/news/the-ms-21-with-russian-systems-proceeded-to-the-certification-test/ |title=The MC-21 with Russian Systems Proceeded to the Certification Test |date=2025-06-26 |website=Rostec |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Үйл ажиллагаа ==

Корпорацийн үндсэн үйл ажиллагаанд:

* Иргэний зориулалттай зорчигч тээврийн нисэх онгоц зохион бүтээх, үйлдвэрлэх;
* Цэргийн зориулалттай сөнөөгч, бөмбөгдөгч болон тээврийн нисэх онгоц үйлдвэрлэх;
* Нисэх онгоцны туршилт, гэрчилгээжүүлэлт;
* Нисэх онгоцны засвар үйлчилгээ, шинэчлэл;
* Нисэхийн тоног төхөөрөмж, эд ангийн үйлдвэрлэл;
* Нисэх онгоцны ашиглалтын техникийн дэмжлэг үзүүлэх зэрэг багтдаг.&lt;ref name=&quot;uac-about&quot;/&gt;

== Бүтэц ==

Оросын нэгдсэн нисэх онгоц үйлдвэрлэлийн корпораци нь Оросын нисэх онгоцны үйлдвэрлэлийн олон байгууллагыг нэгтгэдэг.

Корпорацийн бүтцэд дараах нэртэй зохион бүтээх болон үйлдвэрлэлийн байгууллагууд хамаардаг.

* '''Сухой''' — сөнөөгч болон бусад цэргийн нисэх онгоцны зохион бүтээлт, үйлдвэрлэл;
* '''МиГ''' — сөнөөгч онгоцны зохион бүтээлт, үйлдвэрлэл;
* '''Ильюшин''' — тээврийн болон зорчигч тээврийн нисэх онгоц;
* '''Туполев''' — зорчигч тээврийн болон стратегийн зориулалттай нисэх онгоц;
* '''Яковлев''' — иргэний болон сургалтын зориулалттай нисэх онгоц;
* '''Бериев''' — уснаас хөөрөх болон тусгай зориулалтын нисэх онгоц.

Эдгээр байгууллагын бүтэц, эрх зүйн харьяалал болон брэндийн зохион байгуулалт цаг хугацааны явцад өөрчлөгдөж ирсэн.&lt;ref name=&quot;uac-about&quot;/&gt;

== Иргэний нисэх онгоц ==

Корпораци нь Оросын иргэний нисэхийн салбарт зориулсан богино, дунд болон холын зайн зорчигч тээврийн нисэх онгоцны төслүүд хэрэгжүүлдэг.

=== Superjet 100 ===

'''[[Sukhoi Superjet 100]]''' нь бүс нутгийн болон богино зайн зорчигч тээвэрт зориулсан тийрэлтэт нисэх онгоц юм.

Тус онгоц нь Оросын орчин үеийн иргэний нисэх онгоц үйлдвэрлэлийн томоохон төслүүдийн нэг бөгөөд дараагийн үеийн SJ-100 хувилбарыг хөгжүүлэх ажил үргэлжилсэн.

=== МС-21 ===

'''[[Иркут МС-21]]''' нь дунд зайн зорчигч тээвэрт зориулсан нарийн их биетэй тийрэлтэт нисэх онгоц юм.

МС-21 хөтөлбөр нь Оросын дотоодын иргэний нисэх онгоцны үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх зорилготой. Төслийн хүрээнд хөдөлгүүр, нислэгийн удирдлага, электрон тоног төхөөрөмж болон бусад системийн хөгжүүлэлтийн ажил хийгдсэн.&lt;ref name=&quot;mc21-test&quot;/&gt;

=== Ту-214 ===

'''[[Ту-214]]''' нь Туполевын зохион бүтээсэн дунд зайн зорчигч тээврийн нисэх онгоц юм.

Тус загварыг Оросын иргэний болон тусгай зориулалтын нисэхийн салбарт ашиглаж ирсэн.

=== Ил-96 ===

'''[[Ил-96]]''' нь Ильюшиний зохион бүтээсэн холын зайн, өргөн их биетэй зорчигч тээврийн нисэх онгоц юм.

Тус онгоцны зарим хувилбарыг төрийн болон тусгай зориулалтын нислэгт ашигладаг.

=== Ил-114-300 ===

'''Ил-114-300''' нь бүс нутгийн нислэгт зориулсан турбовинт хөдөлгүүртэй зорчигч тээврийн нисэх онгоц юм.

Энэ загвар нь харьцангуй богино зайн чиглэл болон бүс нутгийн агаарын тээвэрт ашиглах зориулалттай.&lt;ref name=&quot;uac-civil&quot;&gt;{{Cite web |url=https://uacrussia.ru/en/aircraft/lineup/civil/ |title=Civil Aircraft |website=United Aircraft Corporation |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Цэргийн нисэх онгоц ==

Корпорацийн бүрэлдэхүүн дэх үйлдвэрүүд Оросын зэвсэгт хүчин болон гадаадын захиалагчдад зориулсан цэргийн нисэх онгоц үйлдвэрлэдэг.

Үндсэн загваруудад:

* '''[[Су-57]]''' — олон үүрэгт сөнөөгч онгоц;
* '''[[Су-35]]''' — олон үүрэгт сөнөөгч онгоц;
* '''[[Су-34]]''' — сөнөөгч-бөмбөгдөгч онгоц;
* '''[[Су-30]]''' — олон үүрэгт сөнөөгч онгоц;
* '''[[МиГ-29]]''' — сөнөөгч онгоц;
* '''[[МиГ-35]]''' — олон үүрэгт сөнөөгч онгоц;
* '''[[Як-130]]''' — сургалт, байлдааны зориулалттай нисэх онгоц зэрэг багтдаг.

Эдгээр загварын зарим нь корпораци байгуулагдахаас өмнө зохион бүтээгдсэн бөгөөд хожим корпорацийн бүтцэд орсон үйлдвэрүүдийн бүтээгдэхүүн юм.

== Тээврийн болон тусгай зориулалтын нисэх онгоц ==

Корпораци нь цэргийн тээвэр, ачаа тээвэр, аврах ажиллагаа болон тусгай зориулалтын нисэх онгоцны үйлдвэрлэлд оролцдог.

* '''[[Ил-76]]''' — хүнд даацын цэргийн тээврийн нисэх онгоц;
* '''Ил-76МД-90А''' — Ил-76 онгоцны шинэчилсэн хувилбар;
* '''[[Бе-200]]''' — уснаас хөөрөх боломжтой, гал унтраах болон аврах ажиллагаанд ашиглагддаг нисэх онгоц;
* '''[[Ту-22М3]]''' — алсын зайн бөмбөгдөгч онгоц.

== Олон улсын үйл ажиллагаа ==

Нэгдсэн нисэх онгоц үйлдвэрлэлийн корпораци нь нисэх онгоцны худалдаа, техникийн үйлчилгээ, засвар, шинэчлэл болон олон улсын хамтын ажиллагаанд оролцож ирсэн.

Корпорацийн бүрэлдэхүүн дэх үйлдвэрүүдийн бүтээгдэхүүнийг Оросоос гадна бусад улсын иргэний болон цэргийн нисэхийн салбарт ашигладаг.

Олон улсын худалдааны үйл ажиллагаа нь экспортын хяналт, улс орнуудын хууль тогтоомж болон олон улсын хориг арга хэмжээний нөлөөнд ордог.

== Олон улсын хориг арга хэмжээ ==

2022 оны 6 дугаар сарын 28-нд [[АНУ-ын Сангийн яам]] Нэгдсэн нисэх онгоц үйлдвэрлэлийн корпорацийг Оросын нисэхийн болон батлан хамгаалах аж үйлдвэрийн салбартай холбоотойгоор хориг арга хэмжээний жагсаалтад оруулсан.

АНУ-ын Сангийн яамны мэдэгдэлд тус корпораци болон түүнтэй холбоотой байгууллагууд Оросын цэргийн нисэх онгоцны үйлдвэрлэл, засвар, шинэчлэлд оролцдог гэж тайлбарласан.&lt;ref name=&quot;treasury&quot;&gt;{{Cite web |url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0838 |title=U.S. Treasury Sanctions Nearly 100 Targets in Putin’s War Machine, Prohibits Russian Gold Imports |date=2022-06-28 |website=U.S. Department of the Treasury |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Мөн үзэх ==

* [[Ростех]]
* [[Оросын Холбооны Улс]]
* [[Сухой]]
* [[МиГ]]
* [[Ильюшин]]
* [[Туполев]]
* [[Яковлев]]
* [[Нисэх онгоц]]

== Эшлэл ==

{{reflist}}

== Гадаад холбоос ==

* [https://uacrussia.ru/ Албан ёсны цахим хуудас]
* [https://uacrussia.ru/en/corporation/ Корпорацийн танилцуулга]
* [https://www.rostec.ru/ Ростех улсын корпорацийн албан ёсны цахим хуудас]

[[Ангилал:Оросын нисэх онгоц үйлдвэрлэгч]]
[[Ангилал:Москвагийн үйлдвэрлэгч аж ахуйн нэгж]]
[[Ангилал:Оросын аж ахуйн нэгж]]
[[Ангилал:2006 онд байгуулагдсан]]
[[Хэрэглэгч:О. Батсайхан|О. Батсайхан]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:О. Батсайхан|яриа]]) 01:22, 29 Аравдугаар сар 2026 (UTC)</text>
      <sha1>5bzptfmxlfq8hyic001dyl4tifwnfih</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Писек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149044</id>
    <revision>
      <id>874485</id>
      <timestamp>2026-10-29T06:37:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erebus12369</username>
        <id>106094</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Писек бол Чех Улсын Өмнөд Богеми мужид, Отава голын эрэг дээр байрладаг түүхэн хот юм. Хотын нэр нь &quot;Элс&quot; гэсэн утгатай бөгөөд урьд өмнө нь голын элснээс алт шүүдэг байсантай холбоотой. Энд Чех улсын хамгийн эртний түүхэн чулуун гүүр байрладаг.&quot;</comment>
      <origin>874485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="443" sha1="dybolfo07vvhs09e7qps295i6chf68b" xml:space="preserve">Писек бол Чех Улсын Өмнөд Богеми мужид, Отава голын эрэг дээр байрладаг түүхэн хот юм. Хотын нэр нь &quot;Элс&quot; гэсэн утгатай бөгөөд урьд өмнө нь голын элснээс алт шүүдэг байсантай холбоотой. Энд Чех улсын хамгийн эртний түүхэн чулуун гүүр байрладаг.</text>
      <sha1>dybolfo07vvhs09e7qps295i6chf68b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кромержиж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149045</id>
    <revision>
      <id>874486</id>
      <timestamp>2026-10-29T06:39:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erebus12369</username>
        <id>106094</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Кромержиж бол Чех Улсын Злин мужид, Морава голын эрэг дээр орших хот юм. Тус хот нь ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн Кромержижийн ордон болон түүний гайхамшигт цэцэрлэгт хүрээлэнгээрээ дэлхийд алдартай. Соёлын арвин өвтэй тул түүнийг &quot;Ханагүй музей&quot; г...&quot;</comment>
      <origin>874486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="488" sha1="sh8d8y8kqftqdgv1rfd46mrqz07oh7f" xml:space="preserve">Кромержиж бол Чех Улсын Злин мужид, Морава голын эрэг дээр орших хот юм. Тус хот нь ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн Кромержижийн ордон болон түүний гайхамшигт цэцэрлэгт хүрээлэнгээрээ дэлхийд алдартай. Соёлын арвин өвтэй тул түүнийг &quot;Ханагүй музей&quot; гэж нэрлэдэг.</text>
      <sha1>sh8d8y8kqftqdgv1rfd46mrqz07oh7f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вышков</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149046</id>
    <revision>
      <id>874487</id>
      <timestamp>2026-10-29T06:39:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erebus12369</username>
        <id>106094</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Вышков бол Чех Улсын Өмнөд Морави мужид байрладаг хот юм. Энэ хот нь түүхэндээ цэргийн бааз, сургалтын төв байсаар ирсэн бөгөөд өдгөө Чехийн Хуурай замын цэргийн академи байрладаг. Хотод жуулчдыг татдаг ДиноПарк болон нисэхийн музей байдаг.&quot;</comment>
      <origin>874487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="441" sha1="mmxbk6mla8l32brn268pnff5yqefrgz" xml:space="preserve">Вышков бол Чех Улсын Өмнөд Морави мужид байрладаг хот юм. Энэ хот нь түүхэндээ цэргийн бааз, сургалтын төв байсаар ирсэн бөгөөд өдгөө Чехийн Хуурай замын цэргийн академи байрладаг. Хотод жуулчдыг татдаг ДиноПарк болон нисэхийн музей байдаг.</text>
      <sha1>mmxbk6mla8l32brn268pnff5yqefrgz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кутна-Гора</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149047</id>
    <revision>
      <id>874488</id>
      <timestamp>2026-10-29T06:40:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erebus12369</username>
        <id>106094</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Кутна-Гора бол Чех Улсын Төв Богеми мужид байрладаг түүхэн алдартай хот юм. Дундад зууны үед энэ хот мөнгө олборлолтын төв байсан бөгөөд Прага хоттой өрсөлдөхүйц баян чинээлэг байжээ. ЮНЕСКО-гийн өвд бүртгэгдсэн Гэгээн Варварагийн сүм болон Алдарт Хүнсн...&quot;</comment>
      <origin>874488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="526" sha1="kub6aflos0now50ephqevzh0mtbsc6h" xml:space="preserve">Кутна-Гора бол Чех Улсын Төв Богеми мужид байрладаг түүхэн алдартай хот юм. Дундад зууны үед энэ хот мөнгө олборлолтын төв байсан бөгөөд Прага хоттой өрсөлдөхүйц баян чинээлэг байжээ. ЮНЕСКО-гийн өвд бүртгэгдсэн Гэгээн Варварагийн сүм болон Алдарт Хүнсний ясны сүм (Костница) энд байдаг.</text>
      <sha1>kub6aflos0now50ephqevzh0mtbsc6h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бероун</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149048</id>
    <revision>
      <id>874489</id>
      <timestamp>2026-10-29T06:41:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erebus12369</username>
        <id>106094</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Бероун бол Чех Улсын Төв Богеми мужид, Бероунка голын эрэг дээр байрладаг хот юм. Энэ хот нь Прага хотоос баруун өмнөд зүгт орших бөгөөд түүхэн хэрэм, хаалгануудаа сайн хадгалж үлдсэн. Ойролцоох Карлштейн цайз болон Конепрусын агуй руу аялах жуулчдын гол...&quot;</comment>
      <origin>874489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="501" sha1="89kypwvj09imacj1z91wi6yq55q0gnl" xml:space="preserve">Бероун бол Чех Улсын Төв Богеми мужид, Бероунка голын эрэг дээр байрладаг хот юм. Энэ хот нь Прага хотоос баруун өмнөд зүгт орших бөгөөд түүхэн хэрэм, хаалгануудаа сайн хадгалж үлдсэн. Ойролцоох Карлштейн цайз болон Конепрусын агуй руу аялах жуулчдын гол түшиц газар болдог.</text>
      <sha1>89kypwvj09imacj1z91wi6yq55q0gnl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Копршивнице</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149049</id>
    <revision>
      <id>874490</id>
      <timestamp>2026-10-29T06:43:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гансүх753</username>
        <id>106537</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Копршивнице бол Чех Улсын Морави-希レзи мужид байрладаг хот юм. Энэ хот нь Чехийн ууган бөгөөд алдартай ачааны автомашин үйлдвэрлэгч &quot;Татра&quot; (Tatra) компани үүсэж хөгжсөн газар гэдгээрээ алдартай. Хотод Татра компанийн түүхэн автомашинуудын музей ажилладаг.&quot;</comment>
      <origin>874490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="466" sha1="073fmq63g8695cnysxrrj9xim6qe2us" xml:space="preserve">Копршивнице бол Чех Улсын Морави-希レзи мужид байрладаг хот юм. Энэ хот нь Чехийн ууган бөгөөд алдартай ачааны автомашин үйлдвэрлэгч &quot;Татра&quot; (Tatra) компани үүсэж хөгжсөн газар гэдгээрээ алдартай. Хотод Татра компанийн түүхэн автомашинуудын музей ажилладаг.</text>
      <sha1>073fmq63g8695cnysxrrj9xim6qe2us</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яблонец-над-Нисоу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149050</id>
    <revision>
      <id>874491</id>
      <timestamp>2026-10-29T06:44:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гансүх753</username>
        <id>106537</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Яблонец-над-Нисоу бол Чех Улсын Либерец мужид орших хот юм. Энэ хот нь шилэн эдлэл, болор болон гоёл чимэглэлийн зүйлсийн үйлдвэрлэлээрээ дэлхийд танигдсан. Йизера уулын бэлд оршдог тул өвлийн спортын тэмцээнүүд зохион байгуулахад тохиромжтой бүс нутаг...&quot;</comment>
      <origin>874491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="471" sha1="hs35vx4ujb7w5ex73uid6jdwu8ihsmy" xml:space="preserve">Яблонец-над-Нисоу бол Чех Улсын Либерец мужид орших хот юм. Энэ хот нь шилэн эдлэл, болор болон гоёл чимэглэлийн зүйлсийн үйлдвэрлэлээрээ дэлхийд танигдсан. Йизера уулын бэлд оршдог тул өвлийн спортын тэмцээнүүд зохион байгуулахад тохиромжтой бүс нутаг юм.</text>
      <sha1>hs35vx4ujb7w5ex73uid6jdwu8ihsmy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йиндржихув-Градец</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149051</id>
    <revision>
      <id>874492</id>
      <timestamp>2026-10-29T06:45:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гансүх753</username>
        <id>106537</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Йиндржихув-Градец бол Чех Улсын Өмнөд Богеми мужид байрладаг түүхэн хот юм. Хотын гол бахархал бол Чех улсын гурав дахь том түүхэн ордон комплекс юм. Мөн энд дэлхийн хамгийн том механикжсан зул сарын тэвшний үзүүлэн (Кризагийн тэвш) хадгалагддаг.&quot;</comment>
      <origin>874492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="450" sha1="7wah23j4af2autgk7kyvvhvetj0635i" xml:space="preserve">Йиндржихув-Градец бол Чех Улсын Өмнөд Богеми мужид байрладаг түүхэн хот юм. Хотын гол бахархал бол Чех улсын гурав дахь том түүхэн ордон комплекс юм. Мөн энд дэлхийн хамгийн том механикжсан зул сарын тэвшний үзүүлэн (Кризагийн тэвш) хадгалагддаг.</text>
      <sha1>7wah23j4af2autgk7kyvvhvetj0635i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ждяр-над-Сазавоу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149052</id>
    <revision>
      <id>874493</id>
      <timestamp>2026-10-29T06:48:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гансүх753</username>
        <id>106537</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Ждяр-над-Сазавоу бол Чех Улсын Высочина мужийн хот юм. Энэ хотод ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн Гэгээн Иохан Непомукийн мөргөлийн сүм байрладаг. Энэхүү сүм нь Ян Блажей Сантинигийн бүтээсэн барокко-готик загварын сод бүтээл юм.&quot;</comment>
      <origin>874493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="426" sha1="mkrdc3116zun67ryfytfs6az73x705f" xml:space="preserve">Ждяр-над-Сазавоу бол Чех Улсын Высочина мужийн хот юм. Энэ хотод ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн Гэгээн Иохан Непомукийн мөргөлийн сүм байрладаг. Энэхүү сүм нь Ян Блажей Сантинигийн бүтээсэн барокко-готик загварын сод бүтээл юм.</text>
      <sha1>mkrdc3116zun67ryfytfs6az73x705f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Богумин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149053</id>
    <revision>
      <id>874495</id>
      <timestamp>2026-10-29T06:50:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гансүх753</username>
        <id>106537</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Богумин бол Чех Улсын Морави-Силези мужид орших хот юм. Одон гол Опава голтой нийлдэг бэлчирт, Польш улсын хил дээр байрладаг. Богумин бол Чех болон Олон улсын төмөр замын тээврийн маш чухал зангилаа уулзвар өртөө юм&quot;</comment>
      <origin>874495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="394" sha1="29q1of8841dwfo1f8aa7lmp0gnug0pn" xml:space="preserve">Богумин бол Чех Улсын Морави-Силези мужид орших хот юм. Одон гол Опава голтой нийлдэг бэлчирт, Польш улсын хил дээр байрладаг. Богумин бол Чех болон Олон улсын төмөр замын тээврийн маш чухал зангилаа уулзвар өртөө юм</text>
      <sha1>29q1of8841dwfo1f8aa7lmp0gnug0pn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Прагийн амьтны хүрээлэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149054</id>
    <revision>
      <id>874498</id>
      <timestamp>2026-10-29T07:39:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Zoo Praha.JPG|thumb]] '''Прагийн амьтны хүрээлэн''' ([[Чех хэл|чех.]] ''Zoologická zahrada hl. m. Prahy'') —[[Чех]] улсын хамгийн том болон Европ төдийгүй дэлхийн хамгийн шилдэгтом амьтны хүрээлэнгийн нэг бөгөөд Прага хотын Троя дүүрэг байрладаг байна.    == Түүх == Файл:Prague Zoo main entr...&quot;</comment>
      <origin>874498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8279" sha1="hm8nxi2nhrqfd323wtu7v4lmd2wxkba" xml:space="preserve">[[Файл:Zoo Praha.JPG|thumb]]
'''Прагийн амьтны хүрээлэн''' ([[Чех хэл|чех.]] ''Zoologická zahrada hl. m. Prahy'') —[[Чех]] улсын хамгийн том болон Европ төдийгүй дэлхийн хамгийн шилдэгтом амьтны хүрээлэнгийн нэг бөгөөд Прага хотын Троя дүүрэг байрладаг байна.  

== Түүх ==
[[Файл:Prague Zoo main entrance.JPG|thumb|Прагийн аьтны хүрээлэнгийн гол хаалга]]
Чех улсад анхны амьтны хүрээлэнгүүд анхны Чехийн хаадын үед хувийн амьтан тэжээх аж ахуй хэлбэрээр байгуулагдсан. Прагийн амьтны хүрээлэн II Рудольфын үед оргил үедээ хүрсэн боловч [[Гучин жилийн дайн|Гучин жилийн дайны]] үеэр уналтанд орсон. Амьтны хүрээлэнгийн сэргэлт 1921 онд Парг хотын Троя сав газарт амьтны хүрээлэн барих шийдвэр гарч барилгын ажил 10 жил үргэлжилсэн байна. Анх нээгдэх үед амьтны хүрээлэнд 200 амьтан байсан бөгөөд 8 га талбайг эзэлж байжээ. Амьтны хүрээлэн өргөжиж, 21-р зууны эхэн үед түүний талбай 60 га болж өргөжсөн байна.

2002 онд амьтны хүрээлэнд 500 жилийн хугацаанд хамгийн том усны үер болж, хүрээлэнгийн талбайн тал хувь нь үерт автаж, 100 гаруй амьтан, түүний дотор том амьтад (заан, хирс) үхсэн. 2002 оны 8-р сарын усны түвшний тэмдэглэгээ амьтны хүрээлэнд одоо байдаг.

Амьтны хүрээлэнд нээлттэй болон хаалттай үзмэрийн талбай байдаг. Хаалттай талбайд ирвэс, бар болон бусад махчин амьтад, мөн сармагчин, анааш, шувуу, шавьжнууд амьдардаг. Эдгээр талбай дундаас хамгийн өргөн уудам, өвөрмөц &quot;Индонезийн ширэнгэн ой&quot; талбай нь онцгой ялгардаг. 2002 онд нээгдсэн энэ талбай нь халуун орны ширэнгэн ойн уур амьсгалыг бүрдүүлдэг. Европын амьтны хүрээлэнгийн түүхэн дэх хамгийн сүрлэг байгууламжуудын нэг болох &quot;Индонезийн ширэнгэн ой&quot; талбай нь халуун орны ургамал тарьсан хоёр давхар, эллипс хэлбэртэй шилэн байгууламж бөгөөд гиббон, орангутан, Комодо луу болон бусад амьтдыг ажиглах зориулалттай давцантай юм. Мөн энэ нь Төв болон Баруун Европт аварга том Галапагос яст мэлхийг байрладаг юм. Зөвхөн Прагийн амьтны хүрээлэн л тэдэнд тохиромжтой амьдрах орчныг бүрдүүлж чадсан. Тэд дэлхийн хамгийн том нь болох Сейшелийн аварга яст мэлхийнүүдтэй зэрэгцэн амьдардаг байна.

Амьтны хүрээлэнд [[Тахь]], аварга яст мэлхий, устаж үгүй ​​болох аюулд орсон гүрвэл, гариал, муур, гөрөөс зэрэг ховор амьтад үрждэг ажээ. Амьтны хүрээлэнд 169 зүйлийн хөхтөн амьтан, 270 зүйлийн жигүүртэн шувуу, 120 зүйлийн мөлхөгч, 10 зүйлийн хоёр нутагтан, 60 зүйлийн загас, 1 зүйлийн мөгөөрсний загас, 31 зүйлийн сээр нуруугүй амьтад амьдардаг. Эдгээрээс 144 зүйл нь Дэлхийн байгаль хамгаалах холбооны Улаан жагсаалтад бүртгэгдсэн бөгөөд 14 зүйл нь устаж үгүй ​​болох аюулд орсон юм. Амьтнаас гадна амьтны хүрээлэнд 300 зүйлийн ховор ургамал ургадаг байна. Амьтны хүрээлэнгийн алдартай амьтдын дунд 2006 оны 7-р сарын 4-нд амьтны хүрээлэнд 40 насны ойгоо тэмдэглэсэн урт насалдаг Гулаб зааныг дурдах нь зүйтэй. 2009 онд тус амьтны хүрээлэнд 959 амьтны үр төл мэндэлжээ.

== Монгол дахь Тахийн төсөл ==
“Тахийг эргэн нутагшуулах” төслийг Прагийн амьтны хүрээлэн Монгол Улстай 2011 онд хэрэгжүүлж эхэлсэн. Прагийн амьтны хүрээлэн Чехийн армитай хамтран Тахийг Монголын Их Говийн дархан цаазат хэсэг рүү 9 удаа тээвэрлэсэн байна. Энэхүү зэрлэг адууны тоо толгой 2026 оны байдлаар Монгол Улсад 800 даваад байгаа юм. 

“Зэрлэг адууг эргэн нутагшуулах нь” төслийн гол бүрэлдэхүүн хэсэг нь Нөмрөгийн дархан цаазат газар дахь Сүмийн хоолой дахь судалгаанд төвлөрч, Монгол Улсын ШУА-тай хамтын ажиллагаагаа шинээр бэхжүүлж буй явдал юм. &quot;Хамтарсан судалгаа нь тухайн нутгийн амьтны аймаг, байгаль орчны шинж чанар, түүнийг хамгаалах арга замын талаар нэн чухал ойлголтыг өгөхийн зэрэгцээ Чех, Монголын мэргэжилтнүүдийн хооронд үнэ цэнэтэй туршлага солилцох, байгаль хамгаалах чиглэлээр олон улсын хамтын ажиллагааг цаашид бэхжүүлэхэд хувь нэмэр оруулах болно&quot; гэж Биологийн хүрээлэнгийн захирал Даваахүүгийн Гантулга хэлэв.

Прага хотын амьтны хүрээлэн нь Дэлхийн амьтны хүрээлэн, аквариумуудын холбооны хамгийн дээд шагнал болох “WAZA Conservation Award” -ийн эзэн болжээ. Тус шагналыг &quot;Зэрлэг адууг эргүүлэн нутагшуулах нь&quot; төсөл болон устаж буй тахийг аврах ажилд удаан хугацаанд оруулж буй хувь нэмрээ үнэлүүлж хүртсэн юм. Түүхээс харахад энэ бол амьтны хүрээлэнгүүдэд олгож буй дэлхийн хамгийн том шагналын зургаа дахь удаагийнх нь юм байна.

Тахь бол хамгийн сүүлд амьд үлдсэн зэрлэг адууны төрөл юм. Прага хотын амьтны хүрээлэн нь анхнаасаа Тахийг үржүүлж, 1959 оноос тус адууны олон улсын удмын бичгийг нь хөтөлж ирсэн. Прага хотын амьтны хүрээлэн БНЧУ-ын арми, Олон улсын Тахь групптэй хамтран 34 тахийг 9 удаагийн агаарын тээвэрлэлтээр Монгол руу зөөвөрлөснөөр амьтдыг хамгаалах, зэрлэг популяцийг унаган нутагт нь нөхөн сэргээхэд их хувь нэмрээ оруулсан байна.</text>
      <sha1>hm8nxi2nhrqfd323wtu7v4lmd2wxkba</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874499</id>
      <parentid>874498</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T07:40:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8285" sha1="cqazq6h2myuionir6fd0gsyzue5pmts" xml:space="preserve">[[Файл:Zoo Praha.JPG|thumb]]
'''Прагийн амьтны хүрээлэн''' ([[Чех хэл|чех.]] ''Zoologická zahrada hl. m. Prahy'') —[[Чех]] улсын хамгийн том болон Европ төдийгүй дэлхийн хамгийн шилдэгтом амьтны хүрээлэнгийн нэг бөгөөд Прага хотын Троя дүүрэг байрладаг байна.  

== Түүх ==
[[Файл:Prague Zoo main entrance.JPG|thumb|Прагийн аьтны хүрээлэнгийн гол хаалга]]
Чех улсад анхны амьтны хүрээлэнгүүд анхны Чехийн хаадын үед хувийн амьтан тэжээх аж ахуй хэлбэрээр байгуулагдсан. Прагийн амьтны хүрээлэн II Рудольфын үед оргил үедээ хүрсэн боловч [[Гучин жилийн дайн|Гучин жилийн дайны]] үеэр уналтанд орсон. Амьтны хүрээлэнгийн сэргэлт 1921 онд Парг хотын Троя сав газарт амьтны хүрээлэн барих шийдвэр гарч барилгын ажил 10 жил үргэлжилсэн байна. Анх нээгдэх үед амьтны хүрээлэнд 200 амьтан байсан бөгөөд 8 га талбайг эзэлж байжээ. Амьтны хүрээлэн өргөжиж, 21-р зууны эхэн үед түүний талбай 60 га болж өргөжсөн байна.

2002 онд амьтны хүрээлэнд 500 жилийн хугацаанд хамгийн том усны үер болж, хүрээлэнгийн талбайн тал хувь нь үерт автаж, 100 гаруй амьтан, түүний дотор том амьтад (заан, хирс) үхсэн. 2002 оны 8-р сарын усны түвшний тэмдэглэгээ амьтны хүрээлэнд одоо байдаг.

Амьтны хүрээлэнд нээлттэй болон хаалттай үзмэрийн талбай байдаг. Хаалттай талбайд ирвэс, бар болон бусад махчин амьтад, мөн сармагчин, анааш, шувуу, шавьжнууд амьдардаг. Эдгээр талбай дундаас хамгийн өргөн уудам, өвөрмөц &quot;Индонезийн ширэнгэн ой&quot; талбай нь онцгой ялгардаг. 2002 онд нээгдсэн энэ талбай нь халуун орны ширэнгэн ойн уур амьсгалыг бүрдүүлдэг. Европын амьтны хүрээлэнгийн түүхэн дэх хамгийн сүрлэг байгууламжуудын нэг болох &quot;Индонезийн ширэнгэн ой&quot; талбай нь халуун орны ургамал тарьсан хоёр давхар, эллипс хэлбэртэй шилэн байгууламж бөгөөд гиббон, орангутан, Комодо луу болон бусад амьтдыг ажиглах зориулалттай давцантай юм. Мөн энэ нь Төв болон Баруун Европт аварга том Галапагос яст мэлхийг байрладаг юм. Зөвхөн Прагийн амьтны хүрээлэн л тэдэнд тохиромжтой амьдрах орчныг бүрдүүлж чадсан. Тэд дэлхийн хамгийн том нь болох Сейшелийн аварга яст мэлхийнүүдтэй зэрэгцэн амьдардаг байна.

Амьтны хүрээлэнд [[Тахь]], аварга яст мэлхий, устаж үгүй ​​болох аюулд орсон гүрвэл, гариал, муур, гөрөөс зэрэг ховор амьтад үрждэг ажээ. Амьтны хүрээлэнд 169 зүйлийн хөхтөн амьтан, 270 зүйлийн жигүүртэн шувуу, 120 зүйлийн мөлхөгч, 10 зүйлийн хоёр нутагтан, 60 зүйлийн загас, 1 зүйлийн мөгөөрсний загас, 31 зүйлийн сээр нуруугүй амьтад амьдардаг. Эдгээрээс 144 зүйл нь Дэлхийн байгаль хамгаалах холбооны Улаан жагсаалтад бүртгэгдсэн бөгөөд 14 зүйл нь устаж үгүй ​​болох аюулд орсон юм. Амьтнаас гадна амьтны хүрээлэнд 300 зүйлийн ховор ургамал ургадаг байна. Амьтны хүрээлэнгийн алдартай амьтдын дунд 2006 оны 7-р сарын 4-нд амьтны хүрээлэнд 40 насны ойгоо тэмдэглэсэн урт насалдаг Гулаб зааныг дурдах нь зүйтэй. 2009 онд тус амьтны хүрээлэнд 959 амьтны үр төл мэндэлжээ.

== Монгол дахь Тахийн төсөл ==
“Тахийг эргэн нутагшуулах” төслийг Прагийн амьтны хүрээлэн Монгол Улстай 2011 онд хэрэгжүүлж эхэлсэн. Прагийн амьтны хүрээлэн Чехийн армитай хамтран Тахийг Монголын Их Говийн дархан цаазат хэсэг рүү 9 удаа тээвэрлэсэн байна. Энэхүү зэрлэг адууны тоо толгой 2026 оны байдлаар Монгол Улсад 800 даваад байгаа юм. 

“Зэрлэг адууг эргэн нутагшуулах нь” төслийн гол бүрэлдэхүүн хэсэг нь Нөмрөгийн дархан цаазат газар дахь Сүмийн хоолой дахь судалгаанд төвлөрч, Монгол Улсын ШУА-тай хамтын ажиллагаагаа шинээр бэхжүүлж буй явдал юм. &quot;Хамтарсан судалгаа нь тухайн нутгийн амьтны аймаг, байгаль орчны шинж чанар, түүнийг хамгаалах арга замын талаар нэн чухал ойлголтыг өгөхийн зэрэгцээ Чех, Монголын мэргэжилтнүүдийн хооронд үнэ цэнэтэй туршлага солилцох, байгаль хамгаалах чиглэлээр олон улсын хамтын ажиллагааг цаашид бэхжүүлэхэд хувь нэмэр оруулах болно&quot; гэж Биологийн хүрээлэнгийн захирал [[Даваахүүгийн Гантулга]] хэлжээ.

Прага хотын амьтны хүрээлэн нь Дэлхийн амьтны хүрээлэн, аквариумуудын холбооны хамгийн дээд шагнал болох “WAZA Conservation Award” -ийн эзэн болжээ. Тус шагналыг &quot;Зэрлэг адууг эргүүлэн нутагшуулах нь&quot; төсөл болон устаж буй тахийг аврах ажилд удаан хугацаанд оруулж буй хувь нэмрээ үнэлүүлж хүртсэн юм. Түүхээс харахад энэ бол амьтны хүрээлэнгүүдэд олгож буй дэлхийн хамгийн том шагналын зургаа дахь удаагийнх нь юм байна.

Тахь бол хамгийн сүүлд амьд үлдсэн зэрлэг адууны төрөл юм. Прага хотын амьтны хүрээлэн нь анхнаасаа Тахийг үржүүлж, 1959 оноос тус адууны олон улсын удмын бичгийг нь хөтөлж ирсэн. Прага хотын амьтны хүрээлэн БНЧУ-ын арми, Олон улсын Тахь групптэй хамтран 34 тахийг 9 удаагийн агаарын тээвэрлэлтээр Монгол руу зөөвөрлөснөөр амьтдыг хамгаалах, зэрлэг популяцийг унаган нутагт нь нөхөн сэргээхэд их хувь нэмрээ оруулсан байна.</text>
      <sha1>cqazq6h2myuionir6fd0gsyzue5pmts</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Даваахүүгийн Гантулга</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149055</id>
    <revision>
      <id>874500</id>
      <timestamp>2026-10-29T07:41:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Даваахүүгийн Гантулга - Монгол Улсын Монгол Улсын '''Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА)-ийн Биологийн хүрээлэнгийн захирал''', биологийн шинжлэх ухааны доктор (Ph.D)&quot;</comment>
      <origin>874500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="283" sha1="rn4hvt9wgg99j4xi9lzngb67qqus3yf" xml:space="preserve">Даваахүүгийн Гантулга - Монгол Улсын Монгол Улсын '''Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА)-ийн Биологийн хүрээлэнгийн захирал''', биологийн шинжлэх ухааны доктор (Ph.D)</text>
      <sha1>rn4hvt9wgg99j4xi9lzngb67qqus3yf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874501</id>
      <parentid>874500</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T07:42:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1158" sha1="sqng8udykklkairq0bfjdob6mus071k" xml:space="preserve">'''Даваахүүгийн Гантулга''' - [[Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи]] (ШУА)-ийн Биологийн хүрээлэнгийн захирал, биологийн шинжлэх ухааны доктор (Ph.D). 

Олон улсын шинжлэх ухааны байгууллагуудын холбоо (ANSO)-ны удирдах дээд байгууллагад ШУА сонгогдон ажиллахад болон гадаад улс орнуудын (Словак, Болгар гэх мэт) ШУА, их сургуулиудтай биологийн чиглэлээр хамтын ажиллагаа тогтооход идэвхтэй оролцож ирсэн. 

Биологийн шинжлэх ухаан, тэр дундаа сүүлийн үеийн дэвшилтэт технологи (биотехнологи, хиймэл оюун ухааныг биологийн судалгаанд ашиглах гэх мэт) болон дотооддоо оношлуур бүтээх зэрэг хавсрга судалгааны ажлуудыг дэмжин ажилладаг. [1, 2]</text>
      <sha1>sqng8udykklkairq0bfjdob6mus071k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874502</id>
      <parentid>874501</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T07:45:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1811" sha1="qey3gd4l0ybjvdk306t96h5668dxxdb" xml:space="preserve">'''Даваахүүгийн Гантулга''' - [[Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи]] (ШУА)-ийн Биологийн хүрээлэнгийн захирал, биологийн шинжлэх ухааны доктор (Ph.D). 

== Үйл ажиллагаа ==
Д.Гантулга Тэрээр '''1999 онд''' МУИС-ийн шилдэг оюутнаар шалгарч байсан. МУИС-д бакалаврын зэрэг хамгаалсан 

нь Олон улсын шинжлэх ухааны байгууллагуудын холбоо (ANSO)-ны удирдах дээд байгууллагад ШУА сонгогдон ажиллахад болон гадаад улс орнуудын (Словак, Болгар гэх мэт) ШУА, их сургуулиудтай биологийн чиглэлээр хамтын ажиллагаа тогтооход идэвхтэй оролцож ирсэн. 

Биологийн шинжлэх ухаан, тэр дундаа сүүлийн үеийн дэвшилтэт технологи (биотехнологи, хиймэл оюун ухааныг биологийн судалгаанд ашиглах гэх мэт) болон дотооддоо оношлуур бүтээх зэрэг хавсрга судалгааны ажлуудыг дэмжин ажилладаг. 

Тэрээр Хүрээлэнгийн харьяа 8 лаборатори, 3 төвийн үйл ажиллагааг удирдан, элэгний хорт хавдрын молекул түвшний судалгаанаас эхлээд говийн бүсэд микробиологийн аргаар мод тарих хүртэлх хавсрага судалгааны ажлуудыг чиглүүлдэг байна.</text>
      <sha1>qey3gd4l0ybjvdk306t96h5668dxxdb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874503</id>
      <parentid>874502</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T07:47:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2028" sha1="60pirg8xe248w3dfxczjullga1b12sa" xml:space="preserve">'''Даваахүүгийн Гантулга''' - [[Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи]] (ШУА)-ийн Биологийн хүрээлэнгийн захирал, биологийн шинжлэх ухааны доктор (Ph.D). 

== Үйл ажиллагаа ==
Д.Гантулга 1999 онд МУИС-ийн шилдэг оюутнаар шалгарч байсан. МУИС-д бакалаврын зэрэг хамгаалсан. 2009 онд Японы [[Каназавагийн их сургууль|Каназавагийн их сургуульд]] Анагаах ухааны чиглэлээр докторын (Ph.D) зэрэг хамгаалсан. 

Тэрээр Олон улсын шинжлэх ухааны байгууллагуудын холбоо (ANSO)-ны удирдах дээд байгууллагад ШУА сонгогдон ажиллахад болон гадаад улс орнуудын (Словак, Болгар гэх мэт) ШУА, их сургуулиудтай биологийн чиглэлээр хамтын ажиллагаа тогтооход идэвхтэй оролцож ирсэн. 

Биологийн шинжлэх ухаан, тэр дундаа сүүлийн үеийн дэвшилтэт технологи (биотехнологи, хиймэл оюун ухааныг биологийн судалгаанд ашиглах гэх мэт) болон дотооддоо оношлуур бүтээх зэрэг хавсрга судалгааны ажлуудыг дэмжин ажилладаг. 

Тэрээр Хүрээлэнгийн харьяа 8 лаборатори, 3 төвийн үйл ажиллагааг удирдан, элэгний хорт хавдрын молекул түвшний судалгаанаас эхлээд говийн бүсэд микробиологийн аргаар мод тарих хүртэлх хавсрага судалгааны ажлуудыг чиглүүлдэг байна.</text>
      <sha1>60pirg8xe248w3dfxczjullga1b12sa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874504</id>
      <parentid>874503</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T07:48:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2012" sha1="jz035w9xym1mmabbms9f5cl874ftef0" xml:space="preserve">'''Даваахүүгийн Гантулга''' - [[Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи]] (ШУА)-ийн Биологийн хүрээлэнгийн захирал, биологийн шинжлэх ухааны доктор (Ph.D). 

== Үйл ажиллагаа ==
Д.Гантулга 1999 онд МУИС-ийн шилдэг оюутнаар шалгарч байсан. МУИС-д бакалаврын зэрэг хамгаалсан. 2009 онд Японы [[Каназава Их Сургууль|Каназава Их сургуульд]] Анагаах ухааны чиглэлээр докторын (Ph.D) зэрэг хамгаалсан. 

Тэрээр Олон улсын шинжлэх ухааны байгууллагуудын холбоо (ANSO)-ны удирдах дээд байгууллагад ШУА сонгогдон ажиллахад болон гадаад улс орнуудын (Словак, Болгар гэх мэт) ШУА, их сургуулиудтай биологийн чиглэлээр хамтын ажиллагаа тогтооход идэвхтэй оролцож ирсэн. 

Биологийн шинжлэх ухаан, тэр дундаа сүүлийн үеийн дэвшилтэт технологи (биотехнологи, хиймэл оюун ухааныг биологийн судалгаанд ашиглах гэх мэт) болон дотооддоо оношлуур бүтээх зэрэг хавсрга судалгааны ажлуудыг дэмжин ажилладаг. 

Тэрээр Хүрээлэнгийн харьяа 8 лаборатори, 3 төвийн үйл ажиллагааг удирдан, элэгний хорт хавдрын молекул түвшний судалгаанаас эхлээд говийн бүсэд микробиологийн аргаар мод тарих хүртэлх хавсрага судалгааны ажлуудыг чиглүүлдэг байна.</text>
      <sha1>jz035w9xym1mmabbms9f5cl874ftef0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874506</id>
      <parentid>874504</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T07:53:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2040" sha1="nkmv6wfwx6r3n7sr8jdbhhp19g063qz" xml:space="preserve">'''Даваахүүгийн Гантулга''' (1978 онд төрсөн ) - [[Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи]] (ШУА)-ийн Биологийн хүрээлэнгийн захирал, биологийн шинжлэх ухааны доктор (Ph.D). 

== Үйл ажиллагаа ==
Д.Гантулга 1999 онд МУИС-ийн шилдэг оюутнаар шалгарч байсан. МУИС-д бакалаврын зэрэг хамгаалсан. 2009 онд Японы [[Каназава Их Сургууль|Каназава Их сургуульд]] Анагаах ухааны чиглэлээр докторын (Ph.D) зэрэг хамгаалсан. 

Тэрээр Олон улсын шинжлэх ухааны байгууллагуудын холбоо (ANSO)-ны удирдах дээд байгууллагад ШУА сонгогдон ажиллахад болон гадаад улс орнуудын (Словак, Болгар гэх мэт) ШУА, их сургуулиудтай биологийн чиглэлээр хамтын ажиллагаа тогтооход идэвхтэй оролцож ирсэн. 

Биологийн шинжлэх ухаан, тэр дундаа сүүлийн үеийн дэвшилтэт технологи (биотехнологи, хиймэл оюун ухааныг биологийн судалгаанд ашиглах гэх мэт) болон дотооддоо оношлуур бүтээх зэрэг хавсрга судалгааны ажлуудыг дэмжин ажилладаг. 

Тэрээр Хүрээлэнгийн харьяа 8 лаборатори, 3 төвийн үйл ажиллагааг удирдан, элэгний хорт хавдрын молекул түвшний судалгаанаас эхлээд говийн бүсэд микробиологийн аргаар мод тарих хүртэлх хавсрага судалгааны ажлуудыг чиглүүлдэг байна.</text>
      <sha1>nkmv6wfwx6r3n7sr8jdbhhp19g063qz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол Улсын өмнөд бүсийн заган ойг нөхөн сэргээх төсөл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149056</id>
    <revision>
      <id>874511</id>
      <timestamp>2026-10-29T08:28:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэнийн тобчи</username>
        <id>108163</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Монгол Улсын өмнөд бүсийн заган ойг нөхөн сэргээх төсөл II.jpg|right|300px|thumb|Япон Улсаас Монгол Улсад суугаа Элчин сайд М.Игавахара болон түүний гэргий төслийн нээлтийн үеэр мод тарьж буй нь, 2026 он.]]  '''Монгол Улсын өмнөд бүсийн заган ойг нөхөн сэргээх төсө...&quot;</comment>
      <origin>874511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7946" sha1="k0uuclsx9s52psjzu0334il1x7svvf3" xml:space="preserve">[[Файл:Монгол Улсын өмнөд бүсийн заган ойг нөхөн сэргээх төсөл II.jpg|right|300px|thumb|Япон Улсаас Монгол Улсад суугаа Элчин сайд М.Игавахара болон түүний гэргий төслийн нээлтийн үеэр мод тарьж буй нь, 2026 он.]]

'''Монгол Улсын өмнөд бүсийн заган ойг нөхөн сэргээх төсөл II''' нь [[Монгол Улс]]ын өмнөд бүсийн заган ойг нөхөн сэргээх, цөлжилт болон элсний нүүдлийн сөрөг нөлөөг бууруулах зорилготой байгаль орчны төсөл юм. Төслийн хоёрдугаар үе шатны нээлтийн үйл ажиллагаа 2026 оны 10 дугаар сарын 27-нд [[Өмнөговь аймаг]]ийн [[Сэврэй сум]]анд болсон. Тус төслийг [[Япон Улс]]ын Засгийн газрын санхүүжилтээр, Өмнөговь аймгийн Байгаль орчны газар болон “Ойска Монгол” төрийн бус байгууллагын хамтын ажиллагаатай хэрэгжүүлж байна.&lt;ref name=&quot;Embassy2026&quot;&gt;{{cite web |title=Элчин сайд М.Игавахара Өмнөговь аймагт болсон мод тарих төслийн нээлтийн үйл ажиллагаанд оролцов |url=https://www.mn.emb-japan.go.jp/itpr_ja/umnugovi_shokurin202610mn.html |publisher=Япон Улсаас Монгол Улсад суугаа Элчин сайдын яам |date=2026-10-27 |access-date=2026-10-29}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
Төслийн эхний үе шат 2024 онд Өмнөговь аймгийн Сэврэй суманд хэрэгжсэн. Энэхүү санаачилга нь говийн бүсийн заган ойг нөхөн сэргээх, цөлжилт болон хөдөлгөөнт элсний нөлөөг бууруулах, байгаль орчныг хамгаалахад чиглэсэн юм.&lt;ref name=&quot;FirstPhase&quot;&gt;{{cite web |title=Монгол Улсын өмнөд бүсийн заган ойг нөхөн сэргээх төслийн нээлтийн үйл ажиллагаа боллоо |url=https://omnogovi.khural.mn/n/233170 |publisher=Өмнөговь аймгийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал |date=2024-10-16 |access-date=2026-10-29}}&lt;/ref&gt;

2026 онд эхний үе шатны үргэлжлэл болгон хоёрдугаар үе шатыг эхлүүлсэн. Нээлтийн арга хэмжээнд Япон Улсаас Монгол Улсад суугаа Элчин сайд М.Игавахара, Өмнөговь аймаг болон Сэврэй сумын удирдлагын төлөөлөл, нутгийн иргэд, сургуулийн сурагчид оролцжээ. Нээлтийн дараа төслийн эхлэлийг тэмдэглэн мод тарих үйл ажиллагаа зохион байгуулсан байна.&lt;ref name=&quot;Embassy2026&quot;/&gt;

== Зорилго ==
Төслийн үндсэн зорилго нь Монгол Улсын өмнөд бүсийн заган ойг нөхөн сэргээж, говийн экосистемийн тогтвортой байдлыг дэмжихэд оршино. Төслийн чиглэлд дараах асуудлууд багтана.

Заган ойг нөхөн сэргээх, модлог ургамлын бүрхэвчийг нэмэгдүүлэх;

Цөлжилт болон хөдөлгөөнт элсний сөрөг нөлөөг бууруулах;

Хөрс, ургамал, амьтны амьдрах орчныг хамгаалах;

Нутгийн иргэдийн байгаль хамгаалах оролцоог дэмжих;

Байгаль орчны боловсрол, мод тарих соёлыг хөгжүүлэх.

Төслийн нийт талбай, суулгацын тоо, нөхөн сэргээлтийн хугацаа болон хэмжигдэхүйц зорилтот үзүүлэлтүүдийг олон нийтэд нээлттэй эх сурвалжаар баталгаажуулах шаардлагатай.

== Хэрэгжүүлэгч байгууллагууд ==
Төслийн хоёрдугаар үе шатыг Япон Улсын Засгийн газрын санхүүжилтээр хэрэгжүүлж байгаа бөгөөд Өмнөговь аймгийн Байгаль орчны газар болон “Ойска Монгол” төрийн бус байгууллага хамтран ажиллаж байна.&lt;ref name=&quot;Embassy2026&quot;/&gt;

Японы талын санхүүжилт нь Монгол, Японы байгаль орчны салбарын хамтын ажиллагааны нэг хэсэг юм. Төслийн хэрэгжилтэд аймаг, сумын захиргааны байгууллагууд, нутгийн иргэд болон сургуулийн сурагчид оролцож байна.&lt;ref name=&quot;EmbassyVisit&quot;&gt;{{cite web |title=井川原大使のウムヌゴビ県訪問 |url=https://www.mn.emb-japan.go.jp/itpr_ja/umnugovi_visit202610jp.html |publisher=在モンゴル日本国大使館 |date=2026-10-27 |access-date=2026-10-29}}&lt;/ref&gt;

== Заган ойн экологийн ач холбогдол ==
[[Заг]] нь Монгол орны говь, цөлийн хуурай нөхцөлд ургадаг модлог ургамал юм. Заган ой нь хөрсийг бэхжүүлэх, элсний нүүдлийг сааруулах, цөлийн ургамал, амьтны амьдрах орчныг бүрдүүлэхэд чухал үүрэгтэй.

Заган ойг нөхөн сэргээх нь газрын доройтол, цөлжилтийн нөлөөг бууруулахад тусалж болно. Гэхдээ нөхөн сэргээлтийн амжилт нь тухайн газрын хөрс, усны нөхцөл, уур амьсгал, суулгацын амьдралт болон урт хугацааны арчилгаа, хамгаалалтаас хамаарна.

== Цөлжилттэй тэмцэх ач холбогдол ==
Монгол орны өмнөд бүс нь хуурай уур амьсгал, усны хязгаарлагдмал нөөц, салхи болон элсний нүүдлийн нөлөөнд өртөмтгий. Заган ойг хамгаалах, нөхөн сэргээх нь говийн байгалийн ургамлын бүрхэвчийг хадгалах, газрын доройтлыг бууруулах арга хэмжээний нэг юм.

Төслийн урт хугацааны үр дүнг үнэлэхдээ тарьсан суулгацын тооноос гадна ургалтын хувь, нөхөн сэргээгдсэн талбай, нутгийн экосистемд үзүүлсэн нөлөө болон иргэдийн оролцоог харгалзан үзэх шаардлагатай.

== Монгол, Японы хамтын ажиллагаа ==
Монгол, Япон хоёр улсын байгаль орчны салбарын хамтын ажиллагаанд ойжуулалт, цөлжилттэй тэмцэх, байгаль орчны боловсрол зэрэг асуудал багтдаг. Японы Засгийн газрын санхүүжилтээр хэрэгжиж буй энэхүү төсөл нь Монгол Улсын өмнөд бүсийн байгаль орчныг хамгаалах чиглэлд хоёр улсын хамтын ажиллагааны нэг жишээ юм.&lt;ref name=&quot;EmbassyVisit&quot;/&gt;

== Эшлэл ==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>k0uuclsx9s52psjzu0334il1x7svvf3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сан-Диего хотын амьтны хүрээлэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149057</id>
    <revision>
      <id>874512</id>
      <timestamp>2026-10-29T08:43:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:San Diego Zoo sign and logo on Park Blvd.jpg|thumb]] '''Сан-Диего хотын амьтны хүрээлэн''' ([[Англи хэл|англи.]] ''San Diego Zoo'' ) - АНУ-ын [[Калифорни]] мужийн [[Сан-Диего]] хотод 1916 онд байгуулагдсан АНУ-ын хамгийн их зочилдог, дэлхийд хамгийн алдартай амьтны хүрээлэнгийн нэг бөгөөд жи...&quot;</comment>
      <origin>874512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2005" sha1="n0anln5h5rthm2ji5m5qr9yg1xi3yle" xml:space="preserve">[[Файл:San Diego Zoo sign and logo on Park Blvd.jpg|thumb]]
'''Сан-Диего хотын амьтны хүрээлэн''' ([[Англи хэл|англи.]] ''San Diego Zoo'' ) - АНУ-ын [[Калифорни]] мужийн [[Сан-Диего]] хотод 1916 онд байгуулагдсан АНУ-ын хамгийн их зочилдог, дэлхийд хамгийн алдартай амьтны хүрээлэнгийн нэг бөгөөд жилд 4 сая гаруй зочин үздэг байна. Амьтны хүрээлэнгийн 40 га (100 акр) амьдрах орчинд 650 зүйл, дэд зүйлийг төлөөлсөн 3700 гаруй амьтан амьдардаг. Тус амьтны хүрээлэнгийн гайхалтай цуглуулгад [[Хулсны том баавгай|аварга том]] [[Хулсны том баавгай|хулсны баавгай]] тэжээхэд ашигладаг 40 гаруй төрлийн хулс, коала тэжээхэд ашигладаг 18 төрлийн эвкалипт зэрэг 700,000 гаруй чамин ургамлын дээж байдаг юм.
[[Файл:San Diego Zoo entrance elephant.jpg|thumb|Гол халга]]
Сан Диегогийн амьтны хүрээлэн нь амьтдыг бараг байгалийн нөхцөлд, тор, хашаагүйгээр байлгах боломжийг нэвтрүүлсэн дэлхийд анхдагчдын нэг юм. 1999 онд энд [[хулсны том баавгай]] амжилттай төлөө өгсөн дэлхийн цөөхөн амьтны хүрээлэнгийн нэг болжээ. Уг амьтны хүрээлэн том газар талбайтай тул зочдын тав тухыг хангах үүднээс аялал жуулчлалын автобус болон Скайфари гондолагаар үйлчилдэг байна.

Цахим хаяг:https://zoo.sandiegozoo.org/</text>
      <sha1>n0anln5h5rthm2ji5m5qr9yg1xi3yle</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Коосэнгийн цугларалт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149058</id>
    <revision>
      <id>874513</id>
      <timestamp>2026-10-29T08:44:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэнийн тобчи</username>
        <id>108163</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Коосэнгийн цугларалт''' нь Монголын Коосэн төгсөгчдийн холбооноос зохион байгуулсан, Монгол Улс дахь Коосэнгийн төгсөгчид болон Японы Коосэнгийн төлөөлөгчдийг холбосон уулзалт юм. Уг арга хэмжээ 2026 оны 6 дугаар сарын 18-нд болж, Япон Улсаас Монгол Улсад...&quot;</comment>
      <origin>874513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2339" sha1="hkt6gwhtu5vepkylg4bd76ybffjnd8w" xml:space="preserve">'''Коосэнгийн цугларалт''' нь Монголын Коосэн төгсөгчдийн холбооноос зохион байгуулсан, Монгол Улс дахь Коосэнгийн төгсөгчид болон Японы Коосэнгийн төлөөлөгчдийг холбосон уулзалт юм. Уг арга хэмжээ 2026 оны 6 дугаар сарын 18-нд болж, Япон Улсаас Монгол Улсад суугаа Элчин сайд М.Игавахара оролцон мэндчилгээ дэвшүүлжээ.&lt;ref name=&quot;Embassy2026&quot;&gt;{{cite web
|url=https://www.mn.emb-japan.go.jp/itpr_ja/kosen_mtg20260618mn.html
|title=Элчин сайд М.Игавахара “Коосэнгийн цугларалт”-д оролцов
|publisher=Япон Улсаас Монгол Улсад суугаа Элчин сайдын яам
|date=2026-06-22
|access-date=2026-10-29
}}&lt;/ref&gt;

[[Файл meeting Mongolia 2026 1.jpg|thumb|right|300px|“Коосэнгийн цугларалт”-ын үеэр болсон уулзалт. 2026 оны 6 дугаар сарын 18.]]

== Арга хэмжээ ==

2026 оны 6 дугаар сарын 18-нд Монголын Коосэн төгсөгчдийн холбооноос зохион байгуулсан “Коосэнгийн цугларалт”-д Япон Улсаас Монгол Улсад суугаа Элчин сайд М.Игавахара уригдан оролцож, мэндчилгээ дэвшүүлсэн байна.&lt;ref name=&quot;Embassy2026&quot; /&gt;

Арга хэмжээнд Японы Үндэсний Технологийн хүрээлэнгийн ерөнхийлөгч Х.Накашима тэргүүтэй Коосэн сургуулиудын төлөөлөгчид оролцжээ. Уулзалтын үеэр Монгол дахь Коосэн сургуулиудын хөгжлийн түүх, цаашдын төлөвийн талаар төгсөгчид болон төлөөлөгчид санал бодлоо солилцсон байна.&lt;ref name=&quot;Embassy2026&quot; /&gt;

[[Файл meeting Mongolia 2026 2.jpg|thumb|center|500px|“Коосэнгийн цугларалт”-д оролцогчид. 


[[Ангилал:2026 онд Монгол Улсад болсон үйл явдал]]</text>
      <sha1>hkt6gwhtu5vepkylg4bd76ybffjnd8w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сингапурын амьтны хүрээлэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149059</id>
    <revision>
      <id>874514</id>
      <timestamp>2026-10-29T08:58:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Singapore Zoo.jpg|thumb|352x352px|Сингапурын амьтны хүрээлэнгийн гол хаалга]] '''Сингапурын амьтны хүрээлэн''' ([[Хятад хэл|хятад;]] 新加坡动物园;  [[Малай хэл|малай.]] ''Taman Haiwan Singapura'') мөн Мандай амьтны хүрээлэн гэгддэг,  28 гектар газартай (69 акр) Сингапурын усан сангийн орчи...&quot;</comment>
      <origin>874514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2816" sha1="gzawf8g6ekybtsj3l154h0g3n9r9mgj" xml:space="preserve">[[Файл:Singapore Zoo.jpg|thumb|352x352px|Сингапурын амьтны хүрээлэнгийн гол хаалга]]
'''Сингапурын амьтны хүрээлэн''' ([[Хятад хэл|хятад;]] 新加坡动物园;  [[Малай хэл|малай.]] ''Taman Haiwan Singapura'') мөн Мандай амьтны хүрээлэн гэгддэг,  28 гектар газартай (69 акр) Сингапурын усан сангийн орчим байралдаг. Энэ Амьтны хүрээлэнг Сингапурын засгийн газрын 9 сая долларын буцалтгүй тусламжаар барьж, 1973 оны 6-р сарын 27-нд нээсэн байна.

Сингапурын амьтны хүрээлэнд 315 төрлийн амьтан амьдардаг бөгөөд тэдгээрийн 16 орчим хувь нь устаж үгүй ​​болох аюулд орсон амьтад байдаг бөгөөд жилд ойролцоогоор 1.6 сая зочин уг хүрээлэнд зочилдог юм.

Сингапурын амьтны хүрээлэн байгуулагдсан цагаасаа хойш амьтдыг зэрлэг байгалийн орчинд байгаа мэт байлгахыг хичээх орчин үеийн чиг хандлагыг баримталж, амьтад болон зочдын хооронд задгай хашаа, шуудуу, шилэн хаалт байрлуулсан юм. 1977 онд нэрт сармагчин судлаач Франсин Ниго Сингапурын амьтны хүрээлэнд сармагчны зан үйлийг судлахын тулд 18 орангутантай хамт торонд 6 сар өнгөрүүлжээ.

Нээлтийн үеэр 1973 онд тус амьтны хүрээлэнд 72 гаруй зүйлийн 270 амьтан амьдарч, 130 ажилтан ажиллаж байжээ. 1990 он гэхэд амьтны хүрээлэнд 65 тусгайлан зохион бүтээсэн байгалийн бүсэд 160 гаруй зүйлийн 1600 амьтан амьдарч байсан ажээ.

Сингапурын засгийн газрын зэрлэг ан амьтдыг хамгаалах хүчин чармайлтын хүрээнд Сингапурын амьтны хүрээлэн 2006 оны 3-р сард амьтны хүрээлэн болон түүний олон улсын түншүүдэд судалгаа хийдэг Судалгааны төвийг нээсэн.

Сингапурын амьтны хүрээлэн нь халуун орны бүс нутагт [[Цагаан баавгай]] үржүүлсэн дэлхийн анхны амьтны хүрээлэн болжээ.</text>
      <sha1>gzawf8g6ekybtsj3l154h0g3n9r9mgj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эжен Делакруа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149060</id>
    <revision>
      <id>874519</id>
      <timestamp>2026-10-29T09:50:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Félix Nadar 1820-1910 portraits Eugène Delacroix restored.jpg|thumb]] '''Фердинанд Виктор Эжен Делакруа''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Ferdinand Victor Eugène Delacroix''; 1798 оны 4-р сарын 26-нд Парисын ойролцоох Сент-Морист төрсөн - 1863 оны 8-р сарын 13-нд Парист нас барсан) - Францын уран зураач, сийлбэрч, лито...&quot;</comment>
      <origin>874519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9307" sha1="n60yfs68ylr584vsnj1c1l3okl9rcyy" xml:space="preserve">[[Файл:Félix Nadar 1820-1910 portraits Eugène Delacroix restored.jpg|thumb]]
'''Фердинанд Виктор Эжен Делакруа''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Ferdinand Victor Eugène Delacroix''; 1798 оны 4-р сарын 26-нд Парисын ойролцоох Сент-Морист төрсөн - 1863 оны 8-р сарын 13-нд Парист нас барсан) - Францын уран зураач, сийлбэрч, литографч, Францын урлагийн романтик хөдөлгөөний удирдагч, урлагийн шүүмжлэгч гэгддэг. Түүхэн уран зураг, хөшөө дурсгалын ханын зургийн мастер, алдарт &quot;[[Ард түмнийг уриалан дуудаж буй эрх чөлөө (уран зураг)|Ард түмнийг уриалан дуудаж буй эрх чөлөө]]&quot; уран зургийг бүтээгч юм. Тэрээр мөн хөрөг зураг, төрөл жанрын үзэгдлүүдийг зурдаг байв. Тэрээр Францын хүрээлэн, Дүрслэх урлагийн академийн уран зургийн салбарын  гишүүн, Үндэсний дүрслэх урлагийн нийгэмлэгийн үүсгэн байгуулагчдын нэг (1861) байв.

== Намтар ==
[[Файл:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|thumb|535x535px|&quot;Ард түмнийг уриалан удирдаж буй эрх чөлөө&quot; уран зураг]]
Эжен Делакруа 1798 оны 4-р сарын 26-нд Парисын зах дахь Сен-Морис хотод төрсөн. Тэрээр улс төрч, Гадаад хэргийн сайд асан Виктор Обен (1758–1814) болон Шарль-Франсуа Делакруа (1741–1805) нарын 4 дэх хүүхэд байсан. Гэвч түүнийг үнэндээ Наполеоны сайд, хожим нь 1814–1815 онд Венийн түүхэн конгрессын Францын төлөөлөгчдийн тэргүүн байсан хүчирхэг Шарль Таллейраны хууль бус хүү байсан гэсэн цуурхал байнга гардаг байв.

Тэрээр уран зохиол, уран зургийн гайхалтай авьяас чадвараа харуулж, тэр ч байтугай сонгодог уран зохиолын мэдлэгээрээ шагнал хүртсэн &quot;Луи-ле-Гранд&quot; лицейд сурч байхдаа ирээдүйгээ эртнээс бодохж хэрэгтэй болсон. Эцэг эх нь нас барсны дараа Эженийг эгч дээрээ амьдрахаар явуулсан. Гэвч удалгүй тэр нь санхүүгийн бэрхшээлтэй тулгарч 1815 онд залуу өөрийнхөө амьдралаа хэрхэн авч явахаа шийдэх хэрэгтэй болсон. Тэгээд тэрээр сонголтоо хийж, алдарт зураач Пьер-Нарсисс Гериний (1774–1833) студид элссэн. 1816 онд Делакруа Гериний багшилдаг Урлагийн дээд сургуульд оюутан болжээ. Тэнд эрдэм шинжилгээний ажилд анхаарч, Эжен гипсэн цутгамал зурж, нүцгэн натур зурдаг байжээ. Эдгээр хичээлүүд нь түүнд зураг зурах нарийн техник эзэмшихэд нь тусалсан юм. Гэвч [[Лувр|Луврын музей]] болон залуу зураач Теодор Жерикотой хийсэн харилцаа нь Делакруагийн жинхэнэ их сургуулиуд болжээ. Тэрээр Луврын музейд [[Питер Рубенс]], [[Диего Веласкес]] зэрэг хуучин мастеруудын зургуудыг хуулбарлаж байжээ. Тэрээр Венецийн өнгөт зургийн мастерууд [[Паоло Веронезе]], [[Тициан Вечеллио|Тициан]] нарт татагдсан. Тэрээр Английн ландшафтын зураачид Ричард Бонингтон, Жон Констебл нараас ихээхэн нөлөө авсан гэдэг.

Эжен Делакруагийн анхны зураг нь Парисын салонд тавигдсан &quot;Дантегийн завь&quot; (1822) байв. Энэ нь олны анхаарлыг төдийлөн татаагүй юм. Делакруагийн жинхэнэ амжилт хоёр жилийн дараа буюу 1824 онд тэрээр саяхан болсон Грекийн тусгаар тогтнолын дайны эмгэнэлт үйл явдлуудад зориулсан &quot;Хиос дахь аллага&quot;-ыг салонд үзүүлснээр гарч ирсэн байна.  Чарльз Бодлер энэ бүтээлийг &quot;хувь тавилан, зовлон зүдгүүрийн аймшигтай магтаал&quot; гэж нэрлэж байжээ. Дараа нь олон шүүмжлэгчид Делакруаг хэт натурализмд буруутгаж байвч гол зорилго нь биелж залуу зураач өөрийнхөө нэрийг гаргаж чадсан байна.

1830 оны 7-р сард Парис хотод Бурбоны хаант засаглалын эсрэг бослого гаргасан. Э.Делакруа босогчдыг талд байсан бөгөөд энэ нь түүний &quot;Ард түмнийг уриалан удирдаж буй эрх чөлөө&quot; бүтээлд тусгагдсан байв. 1831 оны салоны үзэсгэлэнд тавигдсан уг зургийг олон нийт маш их ойр хүлээн авч, улсаас &quot;Люксембургийн сэнтий&quot;- танхимд зориулж 3000 франкаар шууд худалдаж авсан нь &quot;иргэн хаан&quot; I Луи-Филипп-д өөрийг нь засгийн эрхэнд авчирсан хувьсгалыг сануулах зорилготой байжээ. Эдгээр төлөвлөгөө биелэх хувгүй байжээ, учир нь ордны музейн галерейд хэдэн сарын турш өлгөөтэй байсны дараа уг зургийг улс төрийн өдөөн хатгалгын улмаас авч хаяжээ.

Удалгүй Эжен Делакруагийн шинэ хэв маягийг эрэлхийлэх нь түүний бүтээлүүдэд илэрхий болсон юм. 1832 онд зураачийг Марокко руу хийх албан ёсны дипломат төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд оруулсан байна. Тэрээр аялалдаа гарахдаа энэ нь Грекийг санагдуулам, цаг хугацаагаар хоцрон үлдсэн эртний ертөнц гэж төсөөлж ч чадахгүй байв. Делакруа Мароккод олон арван ноорог зурсан бөгөөд энэ аяллын үеэр олж авсан сэтгэгдэл нь хожим нь урам зоригийн эх сурвалж болсон юм. &quot;Шатар тоглож буй арабууд&quot; зураг нь аяллаас хойш 15 жилийн дараа дуусч, Перс, Энэтхэгийн уламжлалт бяцхан зургийн зарим сэдлийг энд тусгасан байдаг.

Франц руу буцаж ирсний дараа зураачийн байр суурь бэхжжээ. Албан ёсны захиалгууд ар араасаа цуварчээ. Түүний энэ төрлийн анхны томоохон бүтээл нь Бурбон ордонд (1833-1847) хийсэн ханын зургууд байв. Үүний дараа Делакруа Люксембургийн ордны чимэглэл (1840–1837) болон Луврын музейн таазны зургууд (1850–1851) дээр ажилласан. Тэрээр Сент-Сульпис сүмийн фрескуудыг бүтээхэд 12 жилийг зориулжээ (1849–1861).

1850-иад онд Эжен Делакруагийн бусдад хүлээн зөвшөөрөгдсөн гэдэг нь маргаангүй болсон. 1851 онд зураач Парисын хотын зөвлөлд сонгогдож, 1855 онд тэрээр Хүндэт Легионы одонгоор шагнагдсан. Тэр жилдээ Делакруа Парисын дэлхийн үзэсгэлэнгийн хүрээнд тусгай бие даасан үзэсгэлэнгээ гаргасан байна.

Эжен Делакруа 1863 оны 8-р сарын 13-нд 65 насандаа Парис дахь гэртээ хоолойн халдварын өвчнөөр чимээгүйхэн, бусдад анзаарагдалгүй нас баржээ.</text>
      <sha1>n60yfs68ylr584vsnj1c1l3okl9rcyy</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>