Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 3589 874535 874285 2026-10-30T01:19:52Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874535 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гараг | bgcolour=#c0c0ff | name = дэлхий | symbol = [[Файл:Earth symbol (small, bold).svg|32px|alt=🜨|Дэлхийн одон орны тэмдэг]] | image = [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center]] | caption = | epoch = [[J2000.0]] | apoapsis = 152,097,701&nbsp;км <br />1.0167103335&nbsp;[[Одон орны нэгж|а.н.]] | periapsis = 147,098,074&nbsp;км <br /> 0.9832898912&nbsp;А.Н. | semimajor = 149,597,887.5&nbsp;км <br /> 1.0000001124&nbsp;А.Н. | eccentricity = 0.016710219 | inclination = 1°34'43.3"<ref name=Allen294>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 | pages=294}}</ref> <br /> [[тогтмол хавтан|тогтмол хавтанд]] | asc_node = 348.73936° | arg_peri = 114.20783° | period = 365.256366&nbsp;өдөр<br /> 1.0000175&nbsp;[[Юлианы жил (одон орон)|Юлианы жил]] | avg_speed = 29.783&nbsp;км/с <br /> 107,218&nbsp;км/цаг | satellites = 1&nbsp;([[Сар]]) | physical_characteristics = yes | flattening = 0.0033528<ref name=iers/> | equatorial_radius = 6,378.1&nbsp;км<ref name=iers>{{cite conference | а.н.thor=IERS Working Groups | editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard | title=General Definitions and Numerical Standards | year=2003 | booktitle=IERS Technical Note No. 32 | publisher=U.S. Naval Observatory and Bureа.н. International des Poids et Mesures | url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 | accessdate=2008-08-03 }} {{Webarchiv|url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 |wayback=20131213022556 |text=General Definitions and Numerical Standards |archiv-bot=2026-10-30 01:19:52 InternetArchiveBot }}</ref> | polar_radius = 6,356.8&nbsp;км<ref>{{cite book | first=Anny | last=Cazenave | editor=Ahrens, Thomas J. | year=[[1995]] | chaptertitle=Geoid, Topography and Distribution of Landforms | title=Global earth physics a handbook of physical constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | isbn=0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | accessdate=2008-08-03 | format=PDF | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | url-status=dead }}</ref> | mean_radius = 6,371.0&nbsp;км<ref>{{cite book | а.н.thor=Various | editor=David R. Lide | year=2000 | title=Handbook of Chemistry and Physics | edition=81st | publisher=CRC | isbn=0849304814 }}</ref> | circumference = 40,075.02&nbsp;км&nbsp;([[экватор]]ын)<br />40,007.86&nbsp;км&nbsp;([[уртрагийн]])<br />40,041.47&nbsp;км&nbsp;(дундаж) | surface_area = 510,072,000&nbsp;км²<ref>{{cite journal | last = Pidwirny | first = Michael | date=2006-02-02 | title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1) | publisher=University of British Columbia, Okanagan | url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html | accessdate=2007-11-26 }}</ref><ref name=cia>{{cite web | author=Staff | date=2008-07-24 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | title=World | work=The World Factbook | publisher=Central Intelligence Agency | accessdate=2008-08-05 | archive-date=2010-01-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | url-status=dead }}</ref> 148,940,000&nbsp;км²&nbsp;- хуурай газар &nbsp;&nbsp;(29.2 %)<br /> 361,132,000&nbsp;км²&nbsp;- ус &nbsp;(70.8 %) | volume = [[Дэлхийн эзлэхүүн|1.0832073{{e|12}}]]&nbsp;км³ | mass = 5.9736{{e|24}}&nbsp;кг<ref name="earth_fact_sheet">{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-17 | archive-date = 2013-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | url-status = dead }}</ref> | density = 5.5153&nbsp;г/см³ | surface_grav = [[Дэлхийн татах хүч|9.780327]] м/с²<ref name="yoder12">Yoder, C. F. (1995) p. 12.</ref><br />0.99732&nbsp;[[хүндийн хүчний хурдатгал|''g'']] | escape_velocity = 11.186&nbsp;км/с&nbsp; | sidereal_day = 0.99726968&nbsp;өдөр<ref name=Allen296>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 | pages=296}}</ref><br />23{{smallsup|ц}}&nbsp;56{{smallsup|м}}&nbsp;4.100{{smallsup|с}} | rot_velocity = 1,674.4 км/цаг (465.1 м/с) | axial_tilt = 23.439281° | albedo = 0.367<ref name="earth_fact_sheet"/> | atmosphere = yes | temperatures = yes | temp_name1 = [[Кельвин]] | min_temp_1 = 184&nbsp;K | mean_temp_1 = 287&nbsp;K | max_temp_1 = 331&nbsp;K | temp_name2 = [[Цельс]] | min_temp_2 = −89&nbsp;°C | mean_temp_2 = 14&nbsp;°C | max_temp_2 = 57.7&nbsp;°C | surface_pressure = 101.3&nbsp;[[кПа]] ([[Далайн түвшнээс дээш өндөр|Дундаж далайн түвшин]]) | atmosphere_composition = 78.08%&nbsp;[[Азот]] (N₂)<br /> 20.95%&nbsp;[[Хүчилтөрөгч]] (O₂)<br /> 0.93%&nbsp;[[Аргон]]<br /> 0.038%&nbsp;[[Нүүрсхүчлийн хий]]<br /> 1% орчмын [[усны уур]] ([[уур амьсгал]]аас хамаарч өөр байна)<ref name="earth_fact_sheet"/> |note=no }} '''Дэлхий''' нь [[Нарны аймаг|нарны аймгийн ]]ганц амьдралт гараг ([[ертөнц]]) бөгөөд нарны аймгийн 3 дахь [[гариг|гараг]] юм. Дэлхий нь 4.57 тэрбум [[жил|жилийн]] өмнө үүссэн<ref name="age_earth">{{cite book | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991 | title=The Age of the Earth | url=https://archive.org/details/ageofearth00unse | publisher=Stanford University Press | location=California | id=ISBN 0-8047-1569-6 }}</ref> бөгөөд нэг дагуултай ([[Сар]]). 365.26 [[өдөр|өдөрт]] [[Нар|Нарыг]] бүтэн тойрдог).<ref>This period is known as the [[sidereal year]]. The number of solar өдөр is one less than the number of [[Sidereal day|sidereal days]] becа.н.se the orbital motion of the Earth about the Sun results in one additional revolution of the planet about its axis.</ref>. Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг 23.5° хазайсан байдаг нь дэлхийн [[Жилийн дөрвөн улирал|улирлын]] өөрчлөлтийн шалтгаан болно<ref>Ahrens, ''Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants'', p. 8.</ref>. [[Дэлхий судлал|'''Дэлхийн судлал''']] (геономи) бол Дэлхий гаригийг (хэвлий болон гадаргуу) физик болон бүтцийн талыг судалдаг байгалийн шинжлэх ухаан юм. Дэлхий нь [[агаар мандал|агаар мандалтай]], гадаргуугийнх нь 71% нь [[далай]] ([[ус]]), үлдсэн 29% нь хуурай газар ([[тив]], [[арал]]). Дэлхийн гадаргуу нь [[Плит тектоник|тектоникийн хавтангуудад]] хуваагдах ба тэдгээр нь тасралтгүй нүүж (хөвж) байдаг. Дэлхий нь гүн рүүгээ бүслүүрлэг тогтоцтой бөгөөд [[Дэлхийн цөм|цөм]], [[манти]], [[Дэлхийн царцдас|царцдасаас]] тогтоно. == Дэлхийн үүсэл == 4.57 тэрбум жилийн өмнө<ref name="age_earth" /> Дэлхий болон [[Нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад гарагууд хийн мананцраас (''Solar Nebula'') үүссэн гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамаглаж]] байгаа бөгөөд дэлхий нь эхлээд халуун хайлмаг байгаад аажмаар хөрж, хатуу царцдастай болсон байна. Дэлхийн дагуул [[Сар]] нь, Дэлхийг Ангараг гарагтай ойролцоо хэмжээтэй биет ("Тейя" гэж нэрлэдэг) мөргөх үед үүссэн гэж таамагладаг<ref>{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphа.н.g | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708-712 | date = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html }}</ref>. Аажмаар Дэлхийн [[температур]] 100&nbsp;°C (212&nbsp;°F) орчим болоход эртний [[агаар мандал]] дахь [[ус|усны]] уур коденсацлагдан, [[далай]] үүсэж эхэлсэн байна. Агаар мандалд [[хүчилтөрөгч]], улмаар агаар мандлын дээд давхаргад [[озон]] (O₃) үүссэнээр, [[нар|нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа]] багасаж, анхны нийлмэл эст амьтад, улмаар жинхэнэ [[олон эст амьтад]] үүсэж эхэлжээ<ref>{{cite web | last = Burton | first = Kathleen | date = [[November 29]], [[2000]] | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | title = Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-05 | archive-date = 2011-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу байнга, тасралтгүй өөрчлөгдөж байсан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл эх газрууд нүүж, хоорондоо нэгдэн супер [[тив]] үүсгэн, дараа нь задраж байснаас нилээд чухал [[супер тив]] нь 600-540 [[сая]] [[жил|жилийн]] өмнө үүсэж, 180 сая [[жил|жилийн]] өмнө задарсан ([[супер тив|Гондван]], [[супер тив|Лаурази]] 2 супер тивийг үүсгэсэн) [[супер тив|Пангей]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Murphy, J. B.; Nance, R. D. | title=How do supercontinents assemble? | journal=American Scientist | year=1965 | volume=92 | pages=324–33 | url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | accessdate=2007-03-05 | archive-date=2007-07-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | url-status=dead }}</ref>. Дэлхий дээр хэд хэдэн томоохон [[мөстлөг|мөстлөгүүд]] явагдсан гэж таамагладаг ба эхнийх нь 750-580 сая жилийн өмнө (Неопротерозой), сүүлийнх нь 10,000 жилийн өмнө дууссан байна<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | accessdate = 2007-03-02 }}</ref>. Дэлхийн хөгжлийн түүхэнд [[амьд организм|амьд организмын]] томоохон сүйрлүүд тохиолдож байснаас сүүлийнх нь 65 [[сая]] жилийн өмнө болсон [[үлэг гүрвэл|үлэг гүрвэлүүдийн]] мөхөл юм (Шалтгааныг нь дэлхий дээр [[солир]] унасантай холбон таамагладаг). Уг сүйрлийн дараагаар жижиг амьтад жишээлбэл [[сүүн тэжээлтэн]] амьтад эрчимтэй тархаж эхэлсэн ба хэдэн сая жилийн өмнө [[Африк|Африкийн]] [[мич|мичтэй]] төстэй амьтдыг хоёр хөл дээрээ явдаг болсон гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамагладаг]]<ref>{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J. | title=The Evolution of Life on Earth | journal=Scientific American | date=October , 1994 | url=http://brembs.net/gould.html | accessdate=2007-03-05 }}</ref>. == Дэлхийн бүтэц == [[Нарны аймaг|Нарны аймгийн]] 4 гариг (Наранд ойрхон 4 гариг) хатуу, чулуурхаг гадаргуутай ("Хөрст гариг") бөгөөд тэдгээрээс Дэлхий нь хамгийн том, их [[нягт|нягттай]], хүчтэй [[соронзон орон|соронзон оронтой]], газрын татах хүч хамгийн ихтэй [[гариг]] юм. Дэлхий нь ерөнхийдөө зуйвандуу бөмбөлөг хэлбэртэй боловч, үнэндээ гадаргуу нь тэгш биш учир Дэлхийн хэлбэрийг [[Геоид]] гэж нэрлэнэ. === Химийн найрлага === Дэлхийн [[масс]] ойролцоогоор 5.98 ×10²⁴ [[кг]]. Гол бүрдүүлэгч [[химийн элемент|элементүүд]] нь [[төмөр]] (32.1%), [[хүчилтөрөгч]] (30.1%), [[цахиур]] (15.1%), [[магни]] (13.9%), [[хүхэр]] (2.9%), [[никель]] (1.8%), [[кальци]] (1.5%), [[хөнгөнцагаан]] (1.4%) ба үлдэх 1.2% нь бусад [[химийн элемент|химийн элементүүд]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | accessdate=2007-02-04 | archive-date=2013-07-18 | archive-url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | url-status=dead }}</ref>. [[АНУ|АНУ-ын]] [[геохими|геохимич]] [[Ф.Кларк|Ф.Кларк-ийн]] тооцоогоор, Дэлхийн царцдасын 47% нь [[хүчилтөрөгч]] бөгөөд нийт чулуулагийн 99.22% нь [[цахиур]], [[хөнгөн цагаан]], [[төмөр]], [[кальци]] зэрэг нийт 11 ислээс тогтдог байна. {| {{prettytable}} |+ Ф.Кларкийн хүснэгт <br />(Дэлхийн царцдасын үндсэн ислүүд) !Найрлага !Химийн томъёо !Тархалт |- |[[Цахиурын исэл]] |style="text-align: center;"|SiO₂ |style="text-align: right;"|59.71% |- |[[Хөнгөнцагааны исэл]] |style="text-align: center;"|Al₂O₃ |style="text-align: right;"|15.41% |- |[[Кальцийн исэл]] |style="text-align: center;"|CaO |style="text-align: right;"|4.90% |- |[[Магнийн исэл]] |style="text-align: center;"|MgO |style="text-align: right;"|4.36% |- |[[Натрийн исэл]] |style="text-align: center;"|Na₂O |style="text-align: right;"|3.55% |- |[[Төмрийн (II) исэл]] |style="text-align: center;"|FeO |style="text-align: right;"|3.52% |- |[[Калийн исэл]] |style="text-align: center;"|K₂O |style="text-align: right;"|2.80% |- |[[Төмрийн (III) исэл]] |style="text-align: center;"|Fe₂O₃ |style="text-align: right;"|2.63% |- |[[Ус]] |style="text-align: center;"|H₂O |style="text-align: right;"|1.52% |- |[[Титаний давхар исэл]] |style="text-align: center;"|TiO₂ |style="text-align: right;"|0.60% |- |[[Фосфорийн тавч исэл]] |style="text-align: center;"|P₂O₅ |style="text-align: right;"|0.22% |- !colspan="2"|Нийт !style="text-align: right;"|99.22% |} === Дэлхийн дотоод бүтэц === [[Файл:Earth-crust-cutaway-mn.png|thumbnail|upright=1.25|Дэлхийн бүтэц (хэмжээ харгалзаагүй, схем).]] Дэлхий нь гүн рүүгээ үелэсэн бүтэцтэй бөгөөд химийн найрлагынхаа хувьд: * Хамгийн гадна талдаа, силикатлаг найрлагатай, хатуу [[Дэлхийн царцдас|царцдас]], * Түүний дотор талд шингэн [[манти]], * [[Манти|Мантитай]] харьцуулахад харьцангуй халуун [[Дэлхийн цөм|гадаад цөм]], * Хамгийн төвдөө хатуу [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэж хуваагдана. Харин [[Геологи|Геологийн]] хувьд [[литосфери]], [[астеносфери]], [[манти|дээд манти]], [[манти|доод манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад]] болон [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэсэн үе давхрагуудтай<ref>{{cite book | first=Toshiro | last=Tanimoto | editor=Thomas J. Ahrens | year=1995 | title=Crustal Structure of the Earth | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | id=ISBN 0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | accessdate=2007-02-03 | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | url-status=dead }}</ref> . {| {{prettytable}} class="wikitable" !colspan=2 style="width: 33%;"|Гүн !rowspan=2 valign="bottom"|Үе давхрага !rowspan=2 style="width: 15%;"|Нягт<br />гр/см³ |- !Километр !Миль |- |style="text-align: center;"|0–60 |style="text-align: center;"|0–37 |[[Литосфери]] (Зузаан нь 5-200 км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"|— |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|0–35 |style="text-align: center;"|0–22 |... [[Дэлхийн царцдас|Царцдас]] (Зузаан нь 5-70км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"| 2.2–2.9 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|35–60 |style="text-align: center;"|22–37 |... Мантийн дээд хэсэг |style="text-align: center;"| 3.4–4.4 |- |style="text-align: center;"|35–2890 |style="text-align: center;"|22–1790 |[[Манти]] |style="text-align: center;"| 3.4–5.6 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|100–700 |style="text-align: center;"|62–435 |... [[Астеносфери]] |style="text-align: center;"|— |- |style="text-align: center;"|2890–5100 |style="text-align: center;"|1790–3160 |[[Дэлхийн цөм|Гадаад цөм]] |style="text-align: center;"| 9.9–12.2 |- |style="text-align: center;"|5100–6378 |style="text-align: center;"|3160–3954 |[[Дэлхийн цөм|Дотоод цөм]] |style="text-align: center;"| 12.8–13.1 |} ==== Цөм ==== * Дэлхийн дундаж [[нягт]] 5515 кг/м³, харин гадаргуугийн дундаж [[нягт]] 3017 кг/м³ тул [[Дэлхийн цөм|Дэлхийн цөмийг]] харьцангуй илүү нягттай гэж үздэг ба энэ нь [[геофизик|сейсмийн]] судалгаагаар батлагддаг байна. Сейсмийн (чичирхийллийн) S долгионы хурдны сааралтаар гадаад цөмийг шингэн зуурмаг хэмээн баталжээ. Учир нь S долгион нь шингэн биеийг нэвтэрдэггүй байна. Дэлхийн үүслийн эхний үед, ойролцоогоор 4.52 [[тэрбум]] [[жил|жилийн]] орчим, хүнд химийн нэгдлүүд дэлхийн төврүү сууж буюу бөөгнөрөн, хөнгөн нь дэлхийн царцдас буюу гадаргуу руу шилжин, ялгаралт явагдсаны үр дүнд цөм нь үүссэн гэж үздэг. Цөм нь үндсэндээ [[төмөр]] (80%), [[никель]], мөн багахан хэмжээний бусад [[химийн элемент|химийн элементээс]] тогтоно. Эдгээр бусад элементүүдийг хүхэр, карбон, устөрөгч байх магадлалтай хэмээн үздэг. ==== Манти ==== [[Файл:Slice_earth.svg|thumbnail|right|Дэлхийн дотоод бүтэц. 1. Эх газрын царцдас - 2. Далайн царцдас - 3. Дээд манти - 4. Доод манти - 5. Гадаад цөм - 6. Дотоод цөм </br>A: [[Мохийн зааг]] </br> B: [[Гутенбергийн зааг]] </br>C: [[Лехманий зааг]]]] * ''Гол өгүүллэг: [[Манти]]'' Манти нь Дэлхийн нийт [[эзэлхүүн|эзэлхүүний]] 70%-ийг эзэлдэг, нийтдээ 2,890 [[км]] зузаан. Даралт [[манти]] ба [[Дэлхийн цөм|цөмийн]] заагт ~140 [[Паскаль|ГПа]] (1.4 Мaтм), [[температур]] 500&nbsp;°C-900&nbsp;°C (932&nbsp;°F-1,652&nbsp;°F) хооронд хэлбэлзэх ба [[манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад цөмийн]] зааг дээр 4,000&nbsp;°C (7,200&nbsp;°F) байна. Мантийг үндсэн 2 хэсэгт хуваадаг. Дээд болон доод манти. Энэ хоёр үе нь бүрдүүлэгч эрдэс минералаараа ялгагдана. ==== Царцдас ==== * ''Гол өгүүллэг: [[Дэлхийн царцдас]]'' Геологийн үүднээс, [[Дэлхийн царцдас]] нь Дэлхийн хамгийн гадна талын хатуу бүрхүүл ([[литосфери|литосферийн]] дээд хэсэг) бөгөөд [[магмын чулуулаг|базальтлаг]] болон [[магмын чулуулаг|боржинлог]] чулуулгаас тогтоно. Дэлхийн нийт эзэлхүүний < 1% эзлэнэ. === Тектоникийн плит === * ''Гол өгүүллэг: [[Плит тектоник]]'' [[Плит тектоник|Литосфери]] нь [[Плит тектоник|тектоникийн плитүүд]] гэж нэрлэгдэх хэсгүүдэд хуваагдсан (эвдэрсэн) байдаг бөгөөд [[Плит тектоник|астеносфери]] дээгүүр нүүж (хөвж) байдаг байна. Нийтдээ 7 том [[Плит тектоник|плит]], олон тооны жижиг [[Плит тектоник|плитүүд]] байна. === Дэлхийн гадаргуу === Дэлхийн нийт гадаргуугийн 70.8% нь [[ус|усаар]] ([[Далай|Далайгаар]]) бүрхэгдэнэ<ref name="Pidwirny2006">{{cite web | last = Pidwirny | first = Michael | year = 2006 | url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html | title = Fundamentals of Physical Geography | edition = 2nd Edition | publisher = PhysicalGeography.net | accessdate = 2007-03-19 }}</ref>. [[Далай|Далайн]] ёроолын гадаргуу нь тэгш бус бөгөөд уул нурууд ([[Далайн голч нуруу]]), [[галт уул]], хавцал, дэвсэг зэрэгтэй байна<ref name="ngdc2006">{{cite web | author =Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F. | date =2006-07-07 | url =http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | title =Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data | publisher =NOAA/NGDC | accessdate =2007-04-21 | archive-date =2011-08-11 | archive-url =https://web.archive.org/web/20110811221210/http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | url-status =dead }}</ref>. Үлдэх 29.2% нь [[тив|хуурай газар]] бөгөөд [[цөл]], тэгш тал, өндөр уулс зэрэг [[геоморфологи|геоморфологийн]] олон элементүүдээс бүрдэнэ. Хуурай газрын гадаргуугийн 75% нь [[чулуу|тунамал чулуулгаар]] хучигдана<ref>{{cite web | last = Jessey | first = David | url = http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | title = Weathering and Sedimentary Rocks | publisher = Cal Poly Pomona | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | url-status = dead }}</ref>. Үлдэх хэсэгт нь [[чулуу|магмын]] болон [[чулуу|хувирмал чулуулаг]] тархана. Дэлхийн газрын гадаргуу дээр хамгийн өргөн тархалттай [[эрдэс|эрдэсүүд]] бол [[Силикатын бүлгийн эрдэс|кварц]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|хээрийн жонш]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|амфибол]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|гялтгануур]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|пироксен]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|оливин]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|кальцит]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|доломит]] зэрэг юм<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | title = Minerals | publisher = Museum of Natural History, Oregon | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу нь тектоник хөдөлгөөн болон элэгдэл, [[өгөршил|өгөршлөөс]] хамааран тасралтгүй өөрчлөгддөг байна. Дэлхийн [[тив|хуурай газрын]] хамгийн нам дор цэг нь [[далай|далайн]] төвшнөөс доош 418 м-т орших [[Сөнөсөн тэнгис]], хамгийн өргөгдсөн цэг нь 8,848 м өргөгдсөн [[Эверест]] оргил юм. Эх газар дунджаар далайн төвшнөөс дээш 686 м өргөгдсөн байдаг<ref name="hr_mill">{{cite journal | last=Mill | first=Hugh Robert | title=The Permanence of Ocean Basins | journal=The Geographical Journal | year=1893 | volume=1 | issue=3 | pages=230-234 | url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | accessdate=2007-02-25 | archive-date=2007-02-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070225054604/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | url-status=dead }}</ref>. === Усан мандал === Дэлхийн нийт гадаргуугийн ихэнхи нь [[ус|усаар]] бүрхэгдсэн байдгаараа [[нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад [[гариг|гаригуудаас]] ялгаатай бөгөөд "Цэнхэр Гариг" гэж нэрлэгддэг. Дэлхийн усан мандал үндсэндээ [[далай|Дэлхийн далайнуудаас]] бүрдэх боловч, үүнд бас [[Тив|эх газрын]] [[тэнгис]], [[нуур]], [[гол|гол мөрөн]], газрын гадаргуугаас 2000 [[метр|м]] хүртэл гүнд орших гүний [[ус|усыг]] оруулдаг байна. Дэлхийн хамгийн гүн [[ус|устай]] газар бол [[Номхон далай|Номхон далайд]] орших [[Марианы хотгор]] (10,911 м гүн)<ref name="rain.org">{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.rain.org/ocean/ocean-studies-challenger-deep-mariana-trench.html | title = "Deep Ocean Studies" | work = Ocean Studies | publisher = RAIN National Public Internet and Community Technology Center | accessdate = 2006-04-02 }}</ref>. Далайн дундаж гүн 3,794 м байдаг. [[Далай|Далайн]] нийт [[масс]] 1.35 х 10¹⁸ [[тонн]] буюу Дэлхийн нийт массын 1/4400, [[эзэлхүүн]] нь 1.386 × 109 км³. Дэлхий дээрхи нийт усны 97.5% нь давстай [[ус]] бөгөөд үлдэх 2.5% нь цэвэр ус юм. Цэвэр усны 68.7% нь [[ус|мөс]] хэлбэрээр оршино<ref>{{cite web | а.н.thor = Igor A. Shiklomanov ''et al'' | year = 1999 | url = http://espejo.unesco.org.uy/ | title = World Water Resources and their use Beginning of the 21st Century" Prepared in the Framework of IHP UNESCO | publisher = State Hydrological Institute, St. Petersburg | accessdate = 2006-08-10 | archive-date = 2006-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060808204116/http://espejo.unesco.org.uy/ | url-status = dead }}</ref>. Далайн ус нь [[нар|нарны]] [[энерги|энергийг]] их хэмжээгээр шингээдэг учир далайн усны [[температур|температурын]] тархалтаар дэлхийн [[цаг уур]] тодорхойлогдоно<ref>{{cite web | last = Scott | first = Michon | date = [[April 24]], [[2006]] | url = http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ | title = Earth's Big heat Bucket | publisher = NASA Earth Observatory | accessdate = 2007-03-14 }}</ref>. Үүний тод жишээ бол [[ЭНСО]] (El Niño-Southern Oscillation) юм<ref>{{cite web | first =Sharron | last =Sample | date =June 21, 2005 | url =http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | title =Sea Surface Temperature | publisher =NASA | accessdate =2007-04-21 | archive-date =2007-04-29 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070429030121/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | url-status =dead }}</ref>. === Агаар мандал === * ''Гол өгүүллэг: [[Агаар мандал]]'' Дэлхийн агаар мандал гэж [[Дэлхийн татах хүч|Дэлхийн татах хүчинд]] захирагдан, Дэлхийн гадна талаар хүрээлэн байгаа [[хийн төлөв|хийн]] давхрагыг хэлнэ. Агаар мандлын 78% нь [[азот]], 20.95% [[хүчилтөрөгч]], 0.93% [[аргон]], 0.038% [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]], 1% [[ус|усны уур]] болон маш бага хэмжээтэй бусад [[хийн төлөв|хийнүүд]] байна. Эдгээр хийнүүдийг нийлүүлээд бид [[агаар]] гэж нэрлэдэг. Агаар мандал нь [[Нар|Нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа|хэт ягаан туяаг]] шингээж, [[өдөр]], [[шөнө|шөнийн]] [[температур|температурын]] ялгааг тогтворжуулан, Дэлхий дээр [[амьдрал]] байх нөхцөлийг бүрдүүлнэ<ref name="atmosphere">{{cite web | а.н.thor = Staff | date = October 8, 2003 | url = http://www.nasa.gov/а.н.dience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-21 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Газрын гадаргуу орчмын агаар мандлын дундаж [[температур]] 15&nbsp;°C байдаг. == Сар == * ''Гол өгүүллэг: [[Сар]]'' Сар нь дэлхийн [[байгалийн дагуул]] юм.Бидний амьдарч буй орчин дэлхий бол орой өдөр гэсэн цаг байдаг тэдний нэг бол нар,сар хоёр юм.Түүнийг ялгахад амархан юм үүн нэг нь гэгээтэй нэг нь харанхуй байдаг == Дэлхийн эргэлт ба орбит == Дэлхий тэнхлэгээрээ 23 цаг, 56 минут, 4.091 секундэд нэг бүтэн эргэдэг бөгөөд <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Rick | date = January, 30, 1996 | url = http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | title = Astronomical Times | publisher = National Radio Astronomy Observatory | accessdate = 2007-03-21 | archive-date = 2011-08-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110818022038/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | url-status = dead }}</ref> Нарнаас дунджаар 150 сая км зайд, 30 км/сек (108,000 км/ц) хурдтайгаар 365.2564 өдөрт Нарыг нэг бүтэн тойрно. Дэлхийн тэнхлэг нь Нар-Дэлхийг дайрсан хавтгайтай харьцуулахад 23.5 градусаар хазайсан байх ба энэ нь Дэлхий дээрх өвөл зуны улирал солигдох шалтгаан болно. == Нийгмийн газарзүй == Дэлхийн [[хүн ам]] нь [[2006]] [[он|оны]] [[2 сар|2 сарын]] байдлаар 6,600,000,000 байгаа<ref>Currently it is closer to 6.6&nbsp;billion than 6.5&nbsp;billion. It will reach 6.6&nbsp;billion in June 2007.</ref><ref name="LiveScience"> {{cite news | first= Leonard | last= David | url= http://www.livescience.com/othernews/060224_world_population.html | title= Planet's Population Hit 6.5 Billion Saturday | work= Live Science | date= [[2006-02-24]] | accessdate= 2006-04-02 }} </ref> бөгөөд [[2013]] онд 7 тэрбум, [[2050]] онд 9.2 тэрбум хүрнэ гэсэн тооцоо байдаг<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm | title = World Population Prospects: The 2006 Revision | publisher = United Nations | accessdate = 2007-03-07 }}</ref>. Хүн амын өсөлтийн дийлэнх нь хөгжиж буй орнуудад хамаарна. Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/8 нь хүн оршин суухад тохиромжтой гэж тооцогддог байна (2/3 нь [[далай]], үлдэх хуурай газрын тэн хагас нь [[цөл]] (14%)<ref>{{cite journal | а.н.thor=Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A. | title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification | journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions | year=2007 | volume=4 | pages=439-473 | url=http://overview.sref.org/1812-2116/hessd/2007-4-439 | accessdate=2007-03-31 }}</ref>, өндөр уулс (27%) зэрэг)<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://www.biodiv.org/programmes/defа.н.lt.shtml | title = Themes & Issues | publisher = Secretariat of the Convention on Biological Diversity | accessdate = 2007-03-29 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2007 оны байдлаар суверн статустай 201 [[улс|орон]], [[НҮБ]]-ийн гишүүн 192 [[улс]] байна. == Мөн үзэх == * [[Нарны аймаг]] == Цахим холбоос == * [http://www.wikimapia.org/ WikiSatellite view of Earth at WikiMapia] * [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program] * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble NASA Earth Observatory] * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html The size of Earth compared with other planets/stars] * [https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes causes the earth's shape to change - Nasa] * [https://web.archive.org/web/20071116132744/http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ Beautiful Views of Planet Earth] Pictures of Earth from space * [http://www.flashearth.com/ Flash Earth] A Flash-based viewer for satellite and aerial imagery of the Earth * [https://web.archive.org/web/20130218015318/http://www.projectshum.org/Planets/earth.html Projectshum.org's Earth fact file] (for younger folk) * [https://web.archive.org/web/20140326115311/http://www.geody.com/?world=terra Geody Earth] World's search engine that supports Google Earth, NASA World Wind, Celestia, GPS, and other applications. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Planet Earth] From AOL Research & Learn: Photos, quizzes and info about Earth's climate, creatures and science. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Earth From Space] Some Photos From the Exhibit == Эшлэл == {{reflist}} {{Нарны аймаг}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Дэлхий| ]] [[Ангилал:Дэлхий (гараг)| ]] [[Ангилал:Нарны аймгийн гараг]] caxm9e7t48kxm03rcdqi0tbpp5hprwf 0 5934 874547 873027 2026-10-30T03:31:29Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874547 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Latin America (orthographic projection).svg|right|thumb|Латин Америкийн газрын зураг]] '''Латин Америк''' ({{langx|es|Latinoamérica}}; {{langx|pt|América Latina}}, {{langx|fr|Amérique latine}}) - [[АНУ]]-аас өмнөд зүгт байх [[Америк]] тивийн [[Испани хэл|испани]], [[Португал хэл|португал]] зэрэг [[Роман хэлний бүлэг|Роман бүлгийн]] хэлээр (эдгээр нь [[латин хэл]]нээс гаралтай) ярилцдаг орнуудыг нэгтгэн хэлдэг нэр юм. Латин Америкт ойролцоогоор 21,069,500 км² (хуурай газрын 14.1%) нутаг дэвсгэр хамаарна. 2021 оны 9-р сарын байдлаар 661 сая (Дэлхийн хүн амын 8,9%) хүн байнга оршин сууж байна. Энэ бүс нутгийн англи хэлтэй орнууд (Ямайка, Барбадос, Бахам, Белиз, Гайана болон бусад) Латин Америк гэсэн ойлголтод хамрагддаггүй. XIX зуун дуустал АНУ-д "Испанийн Америк" хэмээх нэр томьёо хэрэглэгдэж байсан.<ref>{{Citation |title=Латинская Америка |date=2023-04-19 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0&oldid=129921698 |work=Википедия |access-date=2023-06-17 |language=ru}}</ref> == Латин Америкийн улсууд == {| class="sortable wikitable" |+Латин Америк ! class="unsortable" | [[Төрийн далбаа|Далбаа]] ! Улс/Нутаг дэвсгэр ! [[Нийслэл]] ! [[Хэл|Албан ёсны хэл дээр]] ! [[Улс орнуудын хүн амын тоо|Хүн ам]]<br />{{nobold|(2023)}}<ref name="TWFpopulation">{{cite web|title=The World Factbook – Country Comparisons: Population|year=2023|author=Тагнуулын Төв Газар|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/population/country-comparison/|access-date=2026-10-10|archive-date=2021-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210106121651/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/population/country-comparison/|url-status=dead}}</ref> ! [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Газар нутаг]]<br />{{nobold|(км{{sup|2}})}}<ref name="UN area">{{cite web|title=United Nations Statistics Division – Demographic and Social Statistics|url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm|access-date=2026-10-10|website=unstats.un.org|archive-date=2017-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015114145/https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm|url-status=live}}</ref> ! [[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|Нягтрал]]<br />{{nobold|(хүн/км{{sup|2}})}} ! [[Цагийн бүс]] ! Дэд бүс |- | {{center|{{flagicon|ARG}}}} || [[Аргентин]]|| [[Буэнос-Айрес]] || Argentina || {{density|disp=table|46,621,847|2,780,400}} | [[UTC−03:00|UTC/GMT –3]] || Өмнөд Америк |- | {{center|{{flagdeco|Боливи|state}}}} || [[Боливи]]|| [[Сукре]] болон [[Ла Пас]] || Bolivia; Buliwya; Wuliwya; Volívia || {{density|disp=table|12,186,079|1,098,581}} | [[UTC−04:00|UTC/GMT –4]] || Өмнөд Америк |- | {{center|{{flagdeco|BRA}}}} || [[Бразил]]|| [[Бразилиа]] || Brasil || {{density|disp=table|218,689,757|8,514,877}} | [[UTC−02:00|UTC/GMT –2]] ([[Фернанду ди Норонья]])<br />[[UTC−03:00|UTC/GMT –3]] ([[Бразилиа]])<br />[[UTC−04:00|UTC/GMT –4]] ([[Амазонас (Бразилын муж)|Амазонас]])<br />[[UTC−05:00|UTC/GMT –5]] ([[Акри (муж)|Акри]]) || Өмнөд Америк |- | {{center|{{flagdeco|VEN}}}} || [[Венесуэл]]|| [[Каракас]] || Venezuela || {{density|disp=table|30,518,260|912,050}} | [[UTC−04:30|UTC/GMT –4]] || Өмнөд Америк |- | {{center|{{flagdeco|GTM}}}} || [[Гватемал]]|| [[Гватемал хот]] || Guatemala || {{density|disp=table|17,980,803|108,889}} | [[UTC−06:00|UTC/GMT –6]] || Төв Америк |- | {{center|{{flagdeco|DOM}}}} || [[Доминиканы Бүгд Найрамдах Улс]]|| [[Санто Доминго]] || República Dominicana || {{density|disp=table|10,790,744|48,192}} | [[UTC−04:00|UTC/GMT –4]] || [[Кариб]] |- | {{center|{{flagdeco|COL}}}} || [[Колумби]]|| [[Богота]] || Colombia || {{density|disp=table|49,336,454|1,141,748}} | [[UTC−05:00|UTC/GMT –5]] || Өмнөд Америк |- | {{center|{{flagdeco|CRI}}}} || [[Коста-Рика]]|| [[Сан Хосе, Коста-Рика|Сан Хосе]] || Costa Rica || {{density|disp=table|5,256,612|51,100}} | [[UTC−06:00|UTC/GMT –6]] || Төв Америк |- | {{center|{{flagdeco|CUB}}}} || [[Куба]]|| [[Хавана]] || Cuba || {{density|disp=table|10,985,974|109,884}} | [[UTC−05:00|UTC/GMT –5]] || [[Кариб]] |- | {{center|{{flagdeco|MEX}}}} || [[Мексик]]|| [[Мехико]] || México || {{density|disp=table|129,875,529|1,964,375}} | [[UTC−05:00|UTC/GMT –5]] (''Zona Sureste'')<br />[[UTC−06:00|UTC/GMT –6]] (''Zona Centro'')<br />[[UTC−07:00|UTC/GMT –7]] (''Zona Pacífico'')<br />[[UTC−08:00|UTC/GMT –8]] (''Zona Noroeste'') || North America |- | {{center|{{flagdeco|NIC}}}} || [[Никарагуа]]|| [[Манагуа]] || Nicaragua || {{density|disp=table|6,359,689|130,373}} | [[UTC−06:00|UTC/GMT -6]] || Төв Америк |- | {{center|{{flagdeco|PAN}}}} || [[Панам]]|| [[Панам хот]] || Panamá || {{density|disp=table|4,404,108|75,417}} | [[UTC−05:00|UTC/GMT –5]] || Төв Америк |- | {{center|{{flagdeco|PRY}}}} || [[Парагвай]]|| [[Асунсион]] || Paraguay; Tetã Paraguái || {{density|disp=table|7,439,863|406,752}} | [[UTC−04:00|UTC/GMT –4]] || Өмнөд Америк |- | {{center|{{flagdeco|PER}}}} || [[Перу]]|| [[Лима]] || Perú || {{density|disp=table|32,440,172|1,285,216}} | [[UTC−05:00|UTC/GMT –5]] || Өмнөд Америк |- | {{center|{{flagdeco|PRI}}}} || [[Пуэрто Рико]]* || [[Сан-Хуан, Пуэрто Рико|Сан-Хуан]] || Puerto Rico || {{density|disp=table|3,057,311|8,870}} | [[UTC−04:00|UTC/GMT –4]] || [[Кариб]] |- | {{center|{{flagdeco|SLV}}}} || [[Сальвадор]]|| [[Сан Сальвадор]] || El Salvador || {{density|disp=table|6,602,370|21,041}} | [[UTC−06:00|UTC/GMT –6]] || Төв Америк |- | {{center|{{flagdeco|URY}}}} || [[Уругвай]]|| [[Монтевидео]] || Uruguay || {{density|disp=table|3,416,264|176,215}} | [[UTC−03:00|UTC/GMT –3]] || Өмнөд Америк |- | {{center|{{flagdeco|HND}}}} || [[Хондурас]]|| [[Тегусигальпа]] || Honduras || {{density|disp=table|9,571,352|112,492}} | [[UTC−06:00|UTC/GMT –6]] || Төв Америк |- | {{center|{{flagdeco|CHL}}}} || [[Чили]]|| [[Сантьяго]] || Chile || {{density|disp=table|18,549,457|756,102}} | [[UTC−03:00|UTC/GMT –3]] (Магальянес ба Чилийн Антарктид)<br />[[UTC−04:00|UTC/GMT –4]] (Эх газрын Чили)<br />[[UTC−06:00|UTC/GMT –6]] (Пасха арал) || Өмнөд Америк |- | {{center|{{flagdeco|ECU}}}} || [[Эквадор]]|| [[Кито]] || Ecuador || {{density|disp=table|17,483,326|256,369}} | [[UTC−05:00|UTC/GMT –5]] (эх газрын Эквадор)<br />[[UTC-06:00|UTC/GMT –6]] (Галапагосын арлууд) || Өмнөд Америк |- ! || Нийт || || || {{density|disp=table|641,565,971|19,958,943}} ! || |} <nowiki>*</nowiki>: Бүрэн эрхт улс биш == Цахим холбоос == {{commons|Latin America|Latin America}} * [http://www.washingtonpost.com/wp-srv/world/interactives/latinpolitics/index.html The Washington Post Interactive Map of Politics in Latin America] * [https://web.archive.org/web/20080509144032/http://www.comunidadandina.org/endex.htm Andean Community official webpage] * [https://web.archive.org/web/20091121074246/http://www.coha.org/ Council on Hemispheric Affairs] * [https://web.archive.org/web/20071224222810/http://lanic.utexas.edu/ Latin American Network Information Center] * [http://www.lawg.org Latin America Working Group] * [http://www.wola.org Washington Office on Latin America] * [http://pdba.georgetown.edu/ Politics in Latin America] * [http://www.infolatam.com/ Infolatam. Information and analysis of Latin America] [[Ангилал:Латин Америк| ]] [[Ангилал:Америкийн бүс нутаг]] [[Ангилал:Соёлын бүс]] [[Ангилал:Өмнөд Америк]] [[Ангилал:Төв Америк]] [[Ангилал:Хойд Америк]] 45lrvmarvl31f6q47grk2e56fo0jk6p 0 8249 874544 874286 2026-10-30T02:31:51Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874544 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1951_71_3/page/166 |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | url = https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html |wayback=20171127124833 |text=Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution |archiv-bot=2026-10-26 23:48:30 InternetArchiveBot }}. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1988_17/page/43 | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |url=https://archive.org/details/sim_futures-uk_1982-02_14_1/page/47 |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | url =https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =[https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl/page/325 325] | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/ |title=40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515093838/http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/ |archive-date=15 Тавдугаар сар 2013 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |url= https://archive.org/details/sim_asian-survey_july-august-2002_42_4/page/550 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]^*&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]^* (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]^* (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]^* (''Papua Barat'') * [[Папуа]]^* (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | url =https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4 | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/139 139], 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km² 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км² талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | url = https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws| publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = [https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws/page/7 7] | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] b8gnafizr3i2oxb7uw06q0dulvy08i3 0 9955 874574 874462 2026-10-30T11:31:41Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-57534-05|~2026-57534-05]] ([[User talk:~2026-57534-05|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Zorigt|Zorigt]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 828861 wikitext text/x-wiki '''Өүлэн''' (1140-1221)<ref>https://www.myheritage.es/names/hoelun_khan</ref> бол [[Хонгирад]] аймгийн салбар [[Олхонууд]] овогтон. [[Есүхэй баатар|Есүхэй баатрын]] булааж авсан эхнэр, хаан [[Тэмүүжин]]ий төрсөн эх болно. Монгол судлаачид болон Монгол түмний түүхэнд мөнхрөн үлдсэн хамгийн их нэр хүндтэй эмэгтэй, дэлхий ертөнцийн талыг эзэгнэсэн энгүй их гүрнийг цогцлон байгуулсан их эзэн Чингис хааныг ариун хэвлийдээ тээн төрүүсэн нэгэн хэмээн өргөмжилдөг ажээ. ==Намтар== ===Есүхэйн гэргий=== Өэлүн 1159 оны орчимд [[Мэргид]]ийн Чилэдүтэй дөнгөж гэрлээд байх үед нь Есүхэй баатар булааж өөрийн хатан болгосон. Энэ тухай [[Монголын нууц товчоо]]нд ийн өгүүлдэг. {{quote|54. Тэр цагт Есүхэй баатар, шувуу агнан явах зуур олхуноуд аймгаас эм аваад буцаж яваа мэргидийн их Чилэдү гэдэг хүнтэй уулзаж, түүний эмийг өнгийж үзвэл гоо үзэсгэлэнтэй хатан байна. Есүхэй баатар гэртээ давхиж ирээд ах Нэгүүн тайжи, дүү Даридай отчигин хоёрыг дагуулан мордож, их Чилэдүг гүйцэж очвол, 55. Тэр айж хурдан ухаа морины гуяыг ташуурдаж, уулын бэлээр дутаав. Түүнийг гурвуулаа цувалдан хөөвөл тэр улам дутаасаар нэгэн хошууг тойрч эргэж тэргэндээ хүрч ирсэнд эм Өэлүн үжин (фүжин гэж хятадаар хатныг хэлнэ) өгүүлрүүн: "Тэр гурван хүний учрыг мэдэв үү чи? Тэдний царай сэжиглэмээр байна. Чиний аминд хор хүргэж болно. Амьд мэнд үлдвэл эхнэрийг олоход бэрхгүй. Мухлаг тутам охид бий. Тэрэг тутам хатад бий. [Миний мэт өнгөт эхнэр олдоно А.то.] Хэрэв намайг санавал дахин авсан гэргийг миний нэрээр нэрлэгтүн. Одоо амиа арчил. Миний үнэрийг үнсэж яв" гээд өмссөн цамцаа тайлж өгөв. Их Чилэдү, тэр цамцыг морин дээрээс тонгойж авмагц, харвал, нөгөө гурав мөн хошууг тойрч нэхэж айсуй. Чилэдү, хурдан ухаа морины гуяыг ташуурдаж яаран Онон мөрөн өөд дутаав. 56. Түүнийг гурвуулаа хойноос нь нэхэж, долоон даваа давтал хөөж орхиод, Өэлүн үжинийг авч, Есүхэй баатар жолоодон хөтөлж, ах Нэгүүн тайжи тэргүүлж, дүү Даридай отчигин хажууд дагаж [тэмээг гилж А.то.] явна. Үүнд Өэлүн үжин өгүүлрүүн: "Миний эр Чилэдү, Сэрүүн салхинд Сэвлэг үсээ хийсгэж Хээр хөдөө Гэдсээ өлсгөж яахин зовох болов? Одоо би хоёр сэвлэг үсээ хойш урагш унжуулж яахин одно?" гээд Онон мөрнийг долгилтол, ой шугуйг ганхтал их дуугаар уйлахад Даридай отчигин хажуунаас өгүүлрүүн: "Тэврэх хайрт эр чинь Тэртээ давааг давав. Уйлан санах эр чинь Ус олныг гэтлэв. Хайлж уйлавч Харж чамайг үзэхгүй, Хайж эрэвч Хаалга зам нь олдохгүй. [Гурван гол гэтэлгэв Гурван гурви давуулав Хайвал мөргүй Харвал бараагүй Хайлбал үл сонстоно. Ч.Ц.] Дуугүй бай гэж ятгав. Өэлүн үжинийг Есүхэй баатар тэгээд гэртээ авчирч гэргий болгов. Өэлүн үжинийг Есүхэй баатрын авчирсан ёс ийм бүлгээ.}} Тэрээр Есүхэйн хатан болоод [[Тэмүжин]], [[Хасар]], [[Хачиун]], [[Тэмүгэ]] дөрвөн хүү, [[Тэмүлэн|Тэмүлүн]] охиныг төрүүлжээ. ===Бэлэвсэн хатан=== Есүхэй баатар 9 настай Тэмүжингийн хамт Бөртэ үжинд сүй тавиад буцах замдаа татаруудад хорлуулж нас барснаар Өэлүн бэлэвсэн хоцорсон бөгөөд тэднийг харьяат улс нь орхин нүүсэн байна. Өэлүн, нас барсан нөхрийнхөө бага хатан Сочихэлийн хамт хүүхдүүдээ өсгөжээ. Энэ тухай Монголын нууц товчоонд ийн өгүүлжээ. {{quote|70. Тэр хавар Амбагай хааны хатан Орбай Сохатай хоёр ихсийн газар (өвгөдийн хүүр оршуулах газар) тайлгын идээ өргөхөд Өэлүн үжин хождож очсон тул тайлгын идээний хуваариас хоцрогдов. Орбай Сохатай хоёрт Өэлүн үжин өгүүлрүүн: "Есүхэй баатрыг үхэв гэж, хөвүүнийг минь балчир гэж, ихсийн тайлгын хишгийн архи сархдаас яахин хождуулав, та? Нүд үзсээр үл өгөх, нүүхдээ үл хэлэх болов, та" гэжээ. 71. Тэр үгэнд Орбай Сохатай хоёр хатан хариу өгүүлрүүн: "Урьж чамд өгөх ёсгүй Учирвал чи идэх ёстой! Хүргэж, чамд өгөх ёсгүй Хүртвэл чи идэх ёстой! Амбагай хаан үхээд, Өэлүнд ийнхүү хэлэгдэх болов. 72. Аргацаан эдний эх, хөвүүдийг нутагт орхиж нүүе. Бүү авч явъя" гэв. Түүний маргааш тайчуудын Таргудай-Хирилтуг, Тодойн-Гиртэ нар Онон мөрөн уруу хөдлөв. Өэлүн үжин, хөвүүдийн хамт орхигдоход хонхотаны Чирха өвгөн нүүж одогсдыг очиж ятгавал Тодойн Гиртэ, "Цээлийн ус ширгэв Цэгээн чулуу хагарав" гээд Чирха өвгөний үгийг хайхрахгүй, цааш нүүж "Чи ингэж ятгах буюу" гэж тэр өвгөний зоо нурууг жадлан хөөв. 73. Чирха өвгөн шархтай болж гэртээ ирээд зовуурилан хэвтэхэд Тэмүжин үзэхээр одов. Хонхотаны Чирха өвгөн, Тэмүжинд өгүүлрүүн: "Сайн эцгийн чинь хураасан улс тарж нүүхэд ятгахаар яваад ийнхүү жадлагдав" гэвэл Тэмүжин уйлж гарав. Өэлүн үжин өөрийн биеэр туг барьж мордоод, орхиж нүүсэн иргэдийн заримыг буцааж авчрав. Гэвч, буцаж ирсэн иргэд бас тогтсонгүй, тайчуудын хойноос нүүжээ. 74. Ийнхүү тайчууд ах дүү нар бэлбэсэн Өэлүн үжинийг бяцхан хөвүүдийн хамт нутагт гээж нүүсэн ажээ. Оюунтай төрсөн Өэлүн эх Оёдолт дээлийг огшуулан өмсөж Оготор хормойг шуун бүсэлж Онон мөрнийг өгсөж уруудаж Олирс мойлыг түүж явж Өчүүхэн хөвүүдээ хайрлан тэжээж Өдөр шөнийг аргацаан өнгөрүүлэв. Чадалтай төрсөн үжин эх Царсан шорыг барин явж Цавчим газрыг өгсөж уруудаж Сөдөн хичгэний үндсийг малтаж Шөнө өдрийг хатамжин өнгөрүүлж Суут хөвүүдээ тэжээн өсгөв. [Хатан төрсөн үжин эх Хайлаасан шор барин явж Халдун уулыг өгсөн уруудаж Хавийн мангирыг малтан түүж Хаад хөвүүдээ хайрлан тэжээж Ханатал цадтал идүүлж өсгөв. А.то.] 75. Гоо төрсөн Өэлүн эх Гох дэгээ барин явж Гол завыг өгсөж уруудаж Гогод мангирыг түүн явж Хутагтан хөвүүдээ тэжээж өсгөв. Зарчимтай төрсөн үжин эхийн Затгас төмсөөр тэжээсэн хөвүүд Засагтан сайд болж өсөв. Гоо төрсөн үжин эхийн Гогод мангираар тэжээсэн хөвүүд Хутагтан сайд болж өсөв Эх үжиний тэжээсэн хөвүүд Эрс сайд болон өсөж Эрх омог төгөлдөр болж Эх Ононы эрэгт сууж Өлгүүр гох усанд хаяж Эрэмдэг загасыг шүүн барьж Эх үжинийг тэжээх болов Зарчимт үжиний тэжээсэн хөвүүд Засагт эрс болон өсөж Замагтай усыг шүүрдэн байж Загас жараахайг гөхидөн барьж Заяат эхээ тэжээх болов.}} ===Хатан эх=== Ахмад хүү Тэмүжин нь хотол монголчуудыг нэгтгэж, Чингис хаан цолд өргөмжлөгдөхөд тэрээр хатан эхийн хувиар хүүгийнхээ итгэлт зөвлөх нь болж, мөн дайн байлдаанд өнчирч хоцорсон хүүхдүүдийг өсгөн хүмүүжүүлэх үүргийг хүлээж байжээ. Мөн 1206 онд Их Монгол Улс байгуулахад Чингис хаан эхдээ түмэн өрх захируулахаар өгсөн байдгийг Монголын нууц товчоонд ингэж дурьдсан. {{quote|242. Чингис хаан зарлиг болж, эх, хөвүүд, дүү нартаа иргэнийг хувааж өгсөн нь: "Улсыг хураахад зовж зүдсэн эх минь биз. Хөвүүдийн минь ах Зүчи биз. Дүү нарын минь бага Отчигин (отгон: галын хан, голомтын эзэн) биз" гээд эх Отчигин хоёрт нэгэн түмэн иргэн (түмэн өрх)-ийг өгвөл эх чамлаж эс дуугарав...}} == Мөн үзэх == * [[Монголын түүх]] == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20081228041249/http://mongolianhistory.blog.banjig.net/ Өүлэн эх] [[Ангилал:Их Монгол Улсын хатан]] [[Ангилал:Монгол хатан]] [[Ангилал:Чингис хааны гэр бүлийнхэн]] [[Ангилал:Эмэгтэйчүүд ба зэвсэгт хүчин]] [[Ангилал:12-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн]] dqtwmx0cqdnejxqdujebs3vyb29w9ms 0 10816 874531 848897 2026-10-30T00:24:20Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874531 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Гриззли баавгай | status = LC | status_system = iucn2.3 | image = Grizzlybears ChrisServheenUSFWS.jpg | image_width = 250px | image_caption = Ursus arctos horribilis | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] |subphylum = [[Сээр нуруутан]] | classis = [[Хөхтөн]] | ordo = [[Мах идэштэн]] | familia = [[Баавгайнхан]] | genus = ''Ursus'' | species = Хүрэн баавгай | subspecies = Гриззли баавгай | trinomial = ''Ursus arctos horribilis'' | trinomial_authority = (Жорж Орд, 1815) | range_map = Ursus arctos horribilis map.svg | range_map_width = 240px | range_map_caption = Мөстлөгийн дараах, балар эртний болон өнөө үеийн хумигдсаар байгаа тархалт. '''}} [[File:Ursus arctos Aug 19 2018.webm|thumb|Гриззли баавгай]] '''Гриззли баавгай''' ''(Ursus arctos horribilis)'' [[Хойд Америк]]ийн баруун хэсгийн өндөрлөг газар тархсан [[хүрэн баавгай]]н ''(Ursus arctos)'' дэд зүйл. Гриззли баавгай ганцаараа амьдардаг амьтан боловч далайн эргийн хавиар [[хулд]] загас түрс шахах үеэр гол, горхи, нуур, цөөрмийг дагаад бөөгнөрдөг. Хоёр жил тутамд эвш 1-4 (голдуу 2) бамбарууш төрүүлдэг. Бамбарууш жижиг биетэй, дөнгөж 500 орчим г жинтэй. Эвш бамбаруушаа хамгаалдаг бөгөөд үр төлөө аюулд орсон гэж бодвол дайрч довтолдог. == Тодорхойлолт == [[Файл:Grizzly skull.jpg|thumb|right|200px|Гриззли баавгайн гавлын яс]] Гриззли баавгай баавгайнхан овогтоо хамгийн томын нэгд тооцогддог. Маахай хойд хөл дээрээ босоход 3 м хүртэл өндөр босч чадна; эвш нь дунджаар 38%-иар жижиг<ref name="Bearalmanac">{{cite book | author = Brown, Gary | title = Great Bear Almanac | year = 1996 | pages = pp.340 | isbn = 1558214747}}</ref>. Өнгө зүс нь газарзүйн бүсээ дагаад янз бүр. Шараас авахуулаад гүн хүрэн буюу улаан өнгөтэй. Мөрөн дээрээ том бөгтрөгтэй, энэ нь урт мөчөөрөө ухахад хүч өгөх булчингийн цулаас бүрдэнэ. Гэхдээ хойд хөлнүүд нь илүү хүчтэй. Хойд хөлөнд байх булчин баавгайг босож, богино зайг хойд хөл дээрээ туулах боломж өгнө. Ийнхүү хойд хөл дээрээ зогсоход орчноо илүү сайн хардаг. Толгой нь том, дугуй, хажуунаас харвал хөнхөр. Том хэмжээтэй боловч цагт 64 км хурдалж чадна. Гэхдээ мөрөн дээрх том булчингаасаа болж уруу газар өгсүүрээсээ удаан явдаг. Гриззли баавгай бусад ихэнх хүрэн баавгайнаас харьцангуй урт савар, [[цагаан баавгай]]тай төстэй толгойн зүсэлттэй байдгаараа ялгаатай.<ref name="HAOAC">{{cite book | author= | title= Hutchinson's animals of all countries; the living animals of the world in picture and story Vol.I| year=1923 | pages= pp.384 | id= }}</ref> Хойд Америкийн бусад хүрэн баавгайн дэд зүйлтэй харьцуулахад гриззли баавгай хэмжээгээр жижиг. Энэ хэмжээний ялгаа нь гриззли баавгайн далайд гарцгүй амьдрах орчинд идэш тэжээл бага байдагтай холбоотой.<ref>[http://www.shadowofthebear.com/shebear.html Brown bear, Grizzly bear or Kodiak bear?<!-- Bot generated title -->]</ref> [[Сибирийн хүрэн баавгай]]тай ''(Ursus arctos collaris)'' хэмжээ, зүс, зан байдлаараа төстэй.<ref>{{Cite web |url=http://www.russianbearhunt.com/ |title=Brown Bear Hunting in Russia<!-- Bot generated title --> |access-date=2009-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070320073807/http://www.russianbearhunt.com/ |archive-date=2007-03-20 |url-status=dead}}</ref> == Тайлбар == {{reflist}} == Эшлэл == * [https://web.archive.org/web/20061117231943/http://www.cbc.ca/canada/story/2006/04/26/polar-bear-060426.html CBC News article on possible "grolar bear" (Polar Bear/Grizzly Bear hybrid)] * [https://web.archive.org/web/20071121061155/http://www.sararegistry.gc.ca/virtual_sara/files/cosewic/sr%5Fgrizzly%5Fbear%5Fe%2Epdf Committee On The Status of Endangered Wildlife in Canada (COSEWIC) Assessment and Update Status Report on the Grizzly Bear ('''Ursus arctos''') in Canada, 2002] 2.1 MB PDF file. == Гадны холбоос == {{commons|Ursus arctos horribilis}} {{wikispecies|Ursus arctos horribilis}} * [http://www.mnh.si.edu/mna/image_info.cfm?species_id=416 Smithsonian National Museum of Natural History species account-Grizzly Bear] * [http://www.un.org/works/environment/animalplanet/bear.html UN Works] * [https://web.archive.org/web/20090824235413/http://www.srd.gov.ab.ca/fishwildlife/wildlifeinalberta/grizzlybearmanagement/default.aspx Grizzly Bear Management, recovery plans and DNA hair-snagging studies] Alberta SRD, Fish and Wildlife, Wildlife on Alberta * [http://animal.discovery.com/tv/grizzly-man-diaries/anatomy/anatomy.html Anatomy of a Grizzly Bear], from [[The Grizzly Man Diaries]] mini-series at [[Discovery Channel]] * [https://web.archive.org/web/20200929084859/http://www.bearinfo.org/gbusa.htmBear Grizzly Bears In the USA and the North Cascades. Past and Present], Grizzly Bear Outreach Project GBOP * [https://web.archive.org/web/20090816104018/http://www.grizzlybay.org/LearnMore/AreGrizzliesDangerous.html Are Grizzly Bears Dangerous?], grizzlybay.org [[Ангилал:Баавгайнхан]] gd34q683u1vxjkh6nkkyqt1xkgqnwo4 0 11018 874546 871922 2026-10-30T03:20:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874546 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун Азийн улс}} {{энэ гарчиг}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Кувейт Улс | common_name = Кувейт | native_name = {{native name|ar|دَوْلَةُ الْكُوَيْت|italics=off}}<br />''Даулят аль-Кувейт'' | image_flag = Flag of Kuwait.svg | flag_type = [[Кувейтийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Emblem of Kuwait.svg | symbol_type = [[Кувейтийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|النشيد الوطني}}<br />''[[Кувейтийн төрийн дуулал|ан-Нашид аль-Ватани]]''<br />"Үндэсний Төрийн Дуулал"{{parabr}}{{center|[[File:National anthem of Kuwait (instrumental).ogg]]}} | image_map = KWT orthographic.svg | map_caption = {{map caption |location_color= ногоон}} | image_map2 = | capital = [[Кувейт хот]] | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Kuwait's Constitution of 1962, Reinstated in 1992 |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Kuwait_1992.pdf?lang=en |website=Constitute Project |access-date=31 August 2020}}</ref> | ethnic_groups_ref = <ref name="CIATONGA">{{cite web|url= https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kuwait/|title= Middle East ::KUWAIT|date= 26 May 2022|publisher= CIA The World Factbook|access-date= 14 Наймдугаар сар 2023|archive-date= 10 Нэгдүгээр сар 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210110072824/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kuwait/|url-status= dead}}</ref> | ethnic_groups_year = 2018 | ethnic_groups = {{tree list}} *32.59% [[Кувейтийн хүн ам|Кувейтчүүд‎]] *27.4% [[Арабчууд|Гадаад арабчууд]] *40.3% [[Ази хүмүүс|Ази]] *1.0% [[Африкийн угсаатны бүлгүүдийн жагсаалт|Африк]] *0.9% [[Кувейтийн хүн ам|Бусад]] | demonym = [[Кувейтийн хүн ам|Кувейтчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[парламент]]ын [[үндсэн хуульт хаант засаг|хагас-үндсэн хуульт хаант засаг]]<ref name=loc/> | leader_title1 = [[Кувейтийн эмир|Эмир]] | leader_name1 = [[Наваф аль-Ахмад аль-Жабер ас-Сабах]] | leader_title2 = [[Кувейтийн хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Мишааль аль-Ахмед аль-Жабер ас-Сабах]] | leader_title3 = [[Кувейтийн ерөнхий сайдын жагсаалт|Ерөнхий Сайд]] | leader_name3 = [[Ахмед Наваф аль-Жабер ас-Сабах]] | leader_title4 = [[Кувейтийн Үндэсний Ассамблейн даргын жагсаалт|Үндэсний Ассамблейн дарга]] | leader_name4 = [[Ахмед аль-Садун]] | legislature = [[Үндэсний Ассамблей (Кувейт)|Үндэсний Ассамблей]] | sovereignty_type = [[Кувейтийн түүх|Үүсгэн байгуулалт]] | established_event1 = [[Кувейтийн шейхт нутаг]] | established_date1 = 1613 | established_event2 = [[Бани Халид Эмират]]аас тусгаар тогтнов | established_date2 = 1752 | established_event3 = [[1899 оны Англи-Кувейтийн гэрээ|Англи-Кувейтийн гэрээ]] | established_date3 = 1 сарын 23, 1899 | established_event4 = [[1913 оны Англи-Османы конвенц|Англи-Османы конвенц]] | established_date4 = 7 сарын 29, 1913 | established_event5 = [[Их Британи]]тай хийсэн гэрээнүүдийн дуусгавар | established_date5 = 6 сарын 19, 1961 | established_event6 = [[НҮБ]]-д [[НҮБ-ын дүрэм|элсэв]] | established_date6 = 5 сарын 14, 1963 | established_event7 = [[Кувейтийн Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date7 = 11 сарын 11, 1962 | area_km2 = 17,818 | area_rank = 152 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 6,880 <!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = бага | population_estimate = 4,294,621<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Kuwait|access-date=8 February 2023}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 137 | population_density_km2 = 200.2 | population_density_sq_mi = 518.4 <!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | population_density_rank = 62 | GDP_PPP = {{increase}}$248.113 тэрбум<ref name="IMFWEOPL">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October|title=World Economic Outlook Database, October 2022|date=October 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date= November 23, 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 65 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $51,528<ref name=IMFWEOPL /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 30 | GDP_nominal = {{increase}}$183.576 тэрбум<ref name= IMFWEOPL/> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 59 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}}$38,123<ref name=IMFWEOPL /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 26 | Gini = <!-- number only --> | Gini_year = | Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.831 <!-- number only --> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase<!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 50 | currency = [[Кувейт динар]] | time_zone = [[UTC+03:00#Арабын Стандарт Цаг|АСЦ]] | utc_offset = +3 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | date_format = өө/сс/жжжж ([[Манай эрин|МЭ]]) | drives_on = Баруун | calling_code = [[Кувейт дэх утасны дугаар|+965]] | cctld = [[.kw]] | official_website = [https://www.e.gov.kw/sites/kgoEnglish/Pages/HomePage.aspx www.e.gov.kw] | footnote_a = [[Сабахын овог|Сабахын гэр]]ийн нэрлэсэн [[өв залгамжлал]]. | footnote_b = [[Эмират]] | religion_ref = <ref name="CIATONGA"/> | religion_year = 2013 | religion = {{plainlist| * 76.7% [[Кувейт дэх ислам|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) * 17.3% [[Кувейт дэх христийн шашин|Христ]] * 6.0% [[Кувейт дэх шашин шүтлэг|Бусад]] }} | today = }} '''Куве́йт''', албан ёсоор '''Кувейт Улс''' — [[Өрнө Ази]]д оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Кувейт [[Персийн булан]]гийн умард үзүүрт байрладаг. Хуурай газраар [[Ирак]], [[Саудын Араб]]тай хиллэдэг. 17.8 мянган км² газар, 4.3 сая хүн амтай. Хүн амын 60% [[араб угсаатан]]. Нутгийн уугуул иргэн 30%-ийг эзэлдэг бол 70%-ийг гадаадын цагаач, ажиллах хүчин эзэлдэг. Албан ёсонд [[араб хэл]]ийг ашиглана. [[Лал]] шашин зонхилно. Кувейт нь дундад зуунаас худалдааны боомт байсан. 1961 онд [[Их Британи]]йн ивээлээс гарч тусгаар тогтносон. 1990-1991 онд Иракт эзлэгдэж байлаа. 1938 оноос [[газрын тос]] ихээр олборлож, нэг хүнд ноогдох орлогоор дэлхийд эхний 10-т ордог амьжиргааны түвшин сайн орон болсон. Хэмжээт эрх хаант засагтай. Төрийн тэргүүн нь [[эмир]] цолтой. 1962 оны үндсэн хуулийг баталсанаар [[Араб дахин]]д хамгийн ардчилсан, либерал үзэлтэй орон болжээ. Нийслэл нь [[Кувейт хот]]. Мөнгөний нэгж [[кувейт динар]] нь дэлхийн хамгийн чанга ханштай мөнгөний нэгж юм. == Газар зүй == Кувейт 17,820 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|152-р том]] орон юм. [[Зураг:Satellite_image_of_Kuwait_in_November_2001.jpg|thumb|left|150px|Дээрээс харвал]] [[Зураг:Kuwait.A2003106.0805.250m.jpg|thumb|left|150px|Элсэн шуурга]] === Байрлал === Хойд өргөргийн 28° — 31°, зүүн уртрагийн 46° — 49° дотор [[Өрнө Ази]], [[Өрнө өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорно умард хязгаар, [[Персийн булан]]гийн умард үзүүрт байна. Эргийн урт - 499 км, хилийн урт - 475 км. Умард талаараа [[Ирак]]тай 254 км, өрнөд талаараа [[Саудын Араб]] 221 км хиллэдэг. [[Бубиян]], [[Файлака]] зэрэг есөн аралтай. === Газрын тогтоц === Кувейтийн нутаг [[Арабын цөл]]ийн хэсэг юм. Нам доор газар бөгөөд хамгийн өндөр цэг нь [[Мутла]] (306 м), нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. [[Кувейтийн булан]] Персийн булангаас салбарласан байдаг. Кувейт гадаргын усаар дутмаг. Борооны ус тогтох гуу жалга бий. Тэнгисийн усыг давсгүйжүүлдэг. Ус хадгалах цамхгуудтай. === Ургамал амьтан === Кувейтэд 25 зүйл хөхтөн, 363 зүйл шувуу байна. Жилд 2-3 сая шувуу дамжин нүүдэг. === Ашигт малтмал === Кувейт [[газрын тос]], [[шатдаг хий]]н нөөцтэй. === Уур амьсгал === Цөлийн, эрс тэс уур амьсгалтай. Өвөлдөө −6°C- +10°C хүртэл сэрүүсч, зундаа 42-48°C хүртэл хална. Хавар элсэн шуургатай. Жилийн дундаж хур тунадас - 75-150 мм. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1975 || 994,837 |- | 1985 || 1,697,301 |- | 1995 || 1,575,570 |- | 2005|| 2,193,651 |- | 2016 || 4,348,395 |} Кувейт улсад 2016 оны байдлаар 4,348,395 хүн оршин сууж байна. Үүнд 0-14 насны багачууд 26%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 72%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 77.1 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.54 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 1.9%. Хүн амын 94% бичиг үсэгт тайлагдсан. [[Зураг:Kuwaityouth5020.jpg|thumb|left|150px|Кувейтийн залуус]] [[Зураг:LiberationTower.jpg|thumb|left|150px|[[Кувейт хот]]]] === Ард түмэн === Кувейтийн хүн амын 60% нь [[араб угсаатан]], 70% нь [[цагаач]] байна. Үүний 28% нь Кувейтийн унаган араб, 32% нь бусад орноос гаралтай араб, 38% нь [[Өмнө Ази]], [[Энэтхэг]]ийн голдуу [[Ази]]йн, 2% нь [[Африк]]ийн, 1% нь бусад тивийн гаралтай цагаач байна. === Хэл, шашин === Улсын албан ёсны хэл нь [[араб хэл]] байна. Араб үсгээр бичнэ. Перс, хинди зэрэг хэлний үгсээр сэлбэгдэж байгаа. Хүн амын 77% [[лалын шашин]] шүтлэгтэй. Суннит, шийт урсгалыг дагагч байна. 17% [[христийн шашин|христ]], 6% бусад шашинтан байна. === Хот суурин === {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Кувейт хот]] (261,000 хүнтэй) | * [[Жалиб аль-Шуяк]] (312,443) |} == Түүх == === Эртний үе === Кувейтийн Ас-Субияд НТӨ 8000 оны үеэс хүн оршин сууж байв. Файлака аралд НТӨ 2000 онд хүн суурьшжээ. Эртнээс Кувейт нь худалдааны түшиц болсон. Шумерийн худалдаачид Файлакад сууж байв. НТӨ 3-р зуунд грек байлдан дагуулж Ларисса хэмээв. НТ 220 онд перс байлдан дагуулж Харекена нутгийн хэсэг болов. === Боомт хот === [[Зураг:MarinetimeMKuwaitAlshami.jpg|thumb|right|200px|Кувейтийн музейн завь]] 1521 онд Кувейт [[Португал]]ын харьяанд оров. 1613 онд [[Кувейт хот]]ыг үүсгэн байгулав. 18-р зуунд Кувейт [[Энэтхэг]], [[Маскат]], [[Багдад]]ын хооронд худалдааны төв болж, [[Халеб|Халебаас]] [[Персийн булан]]д ирэх боомт болж байв. 1775 онд персүүд Басраг бүслэн байлдахад Иракийн худалдаачид Кувейтэд ирж, Кувейтийн тэнгисийн худалдаа, завь үйлдвэрлэлийг хурдацтай өргөжүүлэв. Британийн Энэтхэг худалдааны замыг хамгаалдаг байв. Кувейтэд үйлдвэрлэсэн завь Улаан тэнгис, Энэтхэг, Дорно Африкаар, Кувейтийн далайчид Персийн булангаар хөндлөн аялж байв. [[Зураг:Kuwait1944.jpg|thumb|right|200px|1944 оны ёслол]] === Худалдааны төв === Бани Халидын мэдлээс гарч 1752 онд Кувейтийн шейхт нутаг тогтов. 1899 онд Кувейтийн шейхт нутаг Британийн ивээлд орж, 1913 онд [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] харьяа, өөртөө засах эрхт гэгдэв. 1919-1920 онд [[Нажд]]ын [[Ибн Сауд]] Кувейтийг нэгтгэхээр дайлаар ирсэн ч Британийн хүчин хамгаалав. 1923 онд [[Укайрын хэлэлцээр]]ээр Кувейт-Наждын ([[Саудын Араб]]) хилийг зуран баталгаажуулсан. Кувейт олон улсын худалдаа, алт цутгах, сувдан гоёлын салбарт амжилт олж байв. === Газрын тос, эрх чөлөө === 1946-1982 оныг Кувейтийн түүхэнд "Алтан үе" гэнэ. [[Газрын тос]] олборлон борлуулж, бүх нийтийн амьжиргааны түвшин сайжирсан. 1952 онд Кувейт Персийн булангийн хамгийн том газрын тос олборлогч орон болсон. Эдийн засгийн гэнэтийн өсөлт Палестин, Энэтхэг, Египет гэх мэт гадаадын ажиллах хүчийг нэмэгдүүлэв. 1961 онд Британийн ивээлээс гарч Кувейт улс тусгаар тогтносон ба төрийн тэргүүнийг [[шейх]] биш [[эмир]] хэмээн цоллох болов. 1963 онд парламентын сонгууль явагдаж, Кувейт арабын орнуудаас анхлан [[үндсэн хууль]], [[парламент]]ат ёсыг тогтоов. 1970-аад онд Кувейт [[хүний хөгжлийн илтгэцүүр]]ээр [[Арабын орнууд]]ыг тэргүүлэх болсон. Кувейтийн театр, кино урлаг ихээр хөгжив. Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөгөөр дэлхийд тэргүүлэх боллоо. Кувейтийн либерал - эрх чөлөөт байдал бусад орныхныг цагаачлахыг өдөөсөн. Эмэгтэйчүүд гивлүүр өмсөхийг 1960-аад оноос болиулав. [[Зураг:BrennendeOelquellenKuwait1991.jpg|thumb|right|200px|1991 он. Газрын тосны түймэр]] === Өнөө цаг === 1980-аад оноос газрын тосны зах зээлийн үнэ буурав. [[Иран-Иракийн дайн]]д Иракийг дэмжиж оролцов. 1980-аад онд Кувейтийн онгоцыг барьцаалж, [[Жабер аль-Жабер|Жабер]] эмирийн амийг хороохыг завдав. Иран-Иракийн дайны дараа [[Ирак]]тай өр зээлийн асуудлаар маргалдав. Ирак хилийн ойрх Румалия газрын тосны нөөцийг Кувейт хулгайлж байна хэмээн шалтаглаж 1990 оны 8-р сард Кувейтийг цэргээр дайран эзэлж, улсдаа хавсаргав. [[Америк]] тэргүүтэй эвслийн цэрэг 1991 оны 2-р сард Кувейтийг чөлөөлж, Иракийн цэргийг үлдэн хөөв. Энэхүү [[Персийн булангийн дайн]]аас Кувейтийн 750 газрын тосны цооног түймэрт автаж, 11-р сар хүртэл унтралгүй шатжээ. Кувейт хүний хөгжлийн индексээр бүс нутагтаа тэргүүлж байна. == Эшлэл == {{reflist|2}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20070107182423/http://www.da.gov.kw/eng/ The Office of the Amir of Kuwait] * [http://www.cpd.gov.kw/ Diwan of the Crown Prince of the State of Kuwait] * [https://web.archive.org/web/20090228025150/http://freekuwait.org/] Charitable Voluntary Work for our beloved Free Kuwait's Marine Environment and the World's Oceans - approved by Government. * [https://web.archive.org/web/20090114092052/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-k/kuwait.html Chief of State and Cabinet Members] * [https://web.archive.org/web/20080608194822/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/kuwait.htm Kuwait] at ''UCB Libraries GovPubs'' * [https://web.archive.org/web/20090316210229/http://www.kuwait-toplist.com/ Kuwait Top List Directory - a handbook of Kuwait's Largest corporations] * [http://www.gckw.com/ Global Consultants Kuwait - Financial Advisors and HR Consultants]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{en icon}} [http://www.travelfirst.com/sub/kuwaitair.html Kuwait Airways] * [https://web.archive.org/web/20090122071622/http://kuwait-information.com/ Kuwait Information Portal] * [https://web.archive.org/web/20080412174433/http://www.ekyp.com/ Kuwait Yellow Pages Guide] * [https://web.archive.org/web/20070728142334/http://www.epa.org.kw/main.php?pg=policies The Environmental Public Authority of Kuwait] * [https://web.archive.org/web/20090113083924/http://www.kuwait.me/ Kuwait.Me A Kuwait-based Social Network] * [https://web.archive.org/web/20081018194239/http://www.burgan.com/ Burgan Bank - One of Kuwaits leading private sector bank with Premier Services] * [https://web.archive.org/web/20090311135701/http://www.kuwaitfridaymarket.com/ Online Kuwait Friday Market] * [https://web.archive.org/web/20090923225211/http://www.applei.biz/ NetAds Internet Solutions - Web Hosting,Domain Registration,Digital Certificates,Email Hosting,Website Builder tool,E Commerce Solutions] {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{Хөтлөгч мөр Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Кувейт| ]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:Араб хэлтний орон]] bw8a9zknyg5avbrub7bwmqwn0gl22gs 0 14818 874584 874473 2026-10-30T11:56:08Z Zorigt 49 874584 wikitext text/x-wiki {{Short description|Африкийн эвэрт орших улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Эритрей Улс | common_name = Эритрей | native_name = {{native name|ti|ሃገረ ኤርትራ}} | image_flag = Flag of Eritrea.svg | flag_type = [[Эритрейн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Emblem of Eritrea (or argent azur).svg | symbol_type = [[Эритрейн төрийн сүлд|Сүлд]] | image_map = {{Switcher|[[File:Eritrea (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Eritrea AU Africa.svg|upright=1.15|frameless]]|Африкийн газрын зураг|default=1}} | map_caption = | image_map2 = | national_anthem = {{native name|ti|ኤርትራ ኤርትራ ኤርትራ}}<br />"[[Эритрейн төрийн дуулал|Эритрей, Эритрей, Эритрей]]"{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Eritrea by US Navy Band.ogg|center]]}} | official_languages = Үндсэн хуулиар албан ёсны ганц хэл тогтоогоогүй<ref name="EritreaConstitution">{{cite web |url=http://www.shaebia.org/constitution.html#CHAP1_ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503234856/http://www.shaebia.org/constitution.html#CHAP1_ |archive-date=3 May 2011 |title=Constitution of the State of Eritrea |publisher=Shaebia.org |access-date=2 May 2010}}</ref> | national_languages = {{unbulleted list |[[Тигриня хэл]] |[[Тигре хэл]] |[[Бежа хэл]] |[[Сахо хэл]] |[[Афар хэл]] |[[Кунама хэл]] |[[Билин хэл]] |[[Нара хэл]] }} | languages_type = Түгээмэл хэрэглэгддэг хэл | languages = {{unbulleted list|[[Тигриня хэл]]|[[Араб хэл]]|[[Англи хэл]]}}<ref name="MOI Eritrea">{{cite web |url=https://shabait.com/2009/10/01/eritrea-at-a-glance/ |title=Eritrea at a Glance |date=1 October 2009 |publisher=Eritrea Ministry of Information |access-date=9 September 2020}}</ref> | demonym = {{Plainlist|* [[Эритрейчүүд]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list | 50% [[Тигриня үндэстэн|Тигриня]] | 30% [[Тигре үндэстэн|Тигре]] | 4% [[Сахо үндэстэн|Сахо]] | 4% [[Афар үндэстэн|Афар]] | 4% [[Кунама ястан|Кунама]] | 3% [[Билин үндэстэн|Билин]] | 2% Бежа | 2% [[Нара ястан|Нара]] | 1% [[Рашайда]] }} | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=Eritrea |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/eritrea/ |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=2025-10-29}}</ref> | ethnic_groups_year = 2021 оны тооцоо | capital = [[Асмара]] | coordinates = {{Coord|15|20|N|38|55|E|type:city}} | largest_city = [[Асмара]] | government_type = Нэг намын тогтолцоотой ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс<ref name="HRW2026">{{cite web |url=https://www.hrw.org/world-report/2026/country-chapters/eritrea |title=World Report 2026: Eritrea |publisher=Human Rights Watch |access-date=2026-10-29}}</ref> | leader_title1 = [[Эритрейн төрийн тэргүүний жагсаалт|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Исайас Афеверки]] | legislature = [[Үндэсний Ассамблей (Эритрей)|Үндэсний Ассамблей]] | sovereignty_type = [[Эритрейн тусгаар тогтнолын дайн|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = [[Этиоп]]оос | established_event1 = [[Эритрейн тусгаар тогтнолын дайн]] | established_date1 = 1961 оны 9 сарын 1 | established_event2 = ''[[Де-факто]]'' тусгаар тогтнол | established_date2 = 1991 оны 5 сарын 24 | established_event3 = ''[[1993 оны Эритрей улсын тусгаар тогтнолын санал асуулга|Де-юре]]'' тусгаар тогтнол | established_date3 = 1993 оны 5 сарын 24 | area_rank = 97 | area_km2 = 117600 | area_sq_mi = 45400 | percent_water = 14.1% | population_estimate = 3.6 сая орчим<ref name="UNDataEritrea">{{cite web |title=UNData: Eritrea |url=https://data.un.org/legacy/en/iso/er.html |publisher=United Nations Statistics Division |access-date=2026-10-29}}</ref> | population_estimate_year = 2025 | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | GDP_PPP_per_capita = | GDP_nominal = 2.275 тэрбум ам.доллар орчим<ref name="UNDataEritrea"/> | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_per_capita = | Gini_year = | Gini_change = | Gini = | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI_year = 2023 | HDI_change = | HDI = 0.503 | HDI_ref = <ref>{{cite web |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2025 |publisher=United Nations Development Programme |access-date=2026-10-29}}</ref> | HDI_rank = | currency = [[Эритрей накфа|Накфа]] | currency_code = ERN | time_zone = [[Дорнод Африкийн Цаг|ДАЦ]] | utc_offset = +3 | time_zone_DST = - | utc_offset_DST = +3 | drives_on = баруун | calling_code = [[+291]] | cctld = [[.er]] | footnotes = | religion = [[Эритрей дэх шашин шүтлэг]] }} [[Файл:Eritrea Train Mountain Tunnel.jpg|300px|thumb|Эритрейн уулархаг нутгийн төмөр зам]] '''Эритрей''' ({{lang-en|Eritrea}}, [[Тигриня хэл|тигриня]]: {{Unicode|ኤርትራ}}, [[Араб хэл|араб]]: إرتريا), албан ёсоор '''Эритрей Улс''' нь [[Африк]] тивийн зүүн хойд хэсэгт, [[Африкийн эвэр]]ийн бүсэд орших улс юм. Баруун талаараа [[Судан]], өмнөд талаараа [[Этиоп]], зүүн өмнөд талаараа [[Жибути]] улстай хиллэдэг. Зүүн болон зүүн хойд талаараа [[Улаан тэнгис]]ээр хүрээлэгддэг бөгөөд далайн цаана [[Саудын Араб]] болон [[Йемен]] оршино. Эритрейн харьяанд [[Дахлак олтриг]] болон Улаан тэнгисийн бусад арлууд багтдаг. Эритрейн нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Асмара]] юм. Тус улсын газар нутаг нь далайн эргийн нам дор бүс, хуурай цөл, өндөрлөг тэгш тал, уул нуруудаас бүрдэнэ. Улаан тэнгисийн эрэгт байрладаг нь тус улсын худалдаа, тээвэр, бүс нутгийн аюулгүй байдалд стратегийн чухал ач холбогдолтой. Эритрей нь олон хэл, соёл, шашны уламжлалтай улс юм. Хүн амын дийлэнх нь тигриня болон тигре хэлт бүлгүүдэд хамаардаг боловч афар, сахо, кунама, билин, бежа, нара, рашайда зэрэг бусад угсаатны бүлэг мөн амьдардаг. Үндсэн хуульд албан ёсны ганц хэл тогтоогоогүй бөгөөд олон хэл төрийн байгууллага, боловсрол, өдөр тутмын харилцаанд хэрэглэгддэг.<ref name="MOI Eritrea"/> Эритрей улс 1993 онд Этиопоос тусгаар тогтнолоо олон улсын хэмжээнд хүлээн зөвшөөрүүлсэн. Түүнээс хойш Исайас Афеверки ерөнхийлөгчийн албыг хашиж ирсэн бөгөөд улс даяар олон намын сонгууль явуулаагүй, улс төрийн эрх чөлөө болон иргэний эрхийн нөхцөл байдлын талаар олон улсын байгууллагууд шүүмжлэл илэрхийлсээр байна.<ref name="HRW2026"/> == Газар зүй == === Байршил ба газар нутаг === Эритрей нь Африкийн зүүн хойд хэсэгт, Улаан тэнгисийн баруун эрэг дагуу оршдог. Хуурай газраар Судан, Этиоп, Жибути улстай хиллэдэг. Улаан тэнгисийн эргийн урт болон арлуудын байршил нь далайн тээвэр, загас агнуур, бүс нутгийн худалдаанд чухал үүрэгтэй. Тус улсын газар зүйн гол бүсүүдийг дараах байдлаар ангилж болно. '''Эргийн нам дор бүс:''' Улаан тэнгисийн дагуух халуун, хуурай уур амьсгалтай нутаг. [[Массава]] зэрэг боомтын хотууд энэ бүсэд оршино. '''Төвийн өндөрлөг:''' Уул нуруу, өндөрлөг тэгш тал, тариалангийн бүсээс бүрдэх бөгөөд нийслэл Асмара энд байрладаг. '''Баруун нам дор газар:''' Судантай хиллэх хэсгийн хуурай болон хагас хуурай бүс. '''Өмнөд ба зүүн өмнөдийн цөлөрхөг бүс:''' Хэт халуун, хур тунадас багатай бөгөөд зарим хэсэг нь Данакилийн хотгортой холбогдоно. Эритрейн газар нутаг далайн түвшнээс дээш болон доош олон янзын өндөршилтэй. Өндөрлөг нутагт уур амьсгал харьцангуй сэрүүн байдаг бол эргийн болон нам дор бүсэд халуун, хуурай нөхцөл давамгайлдаг. === Уур амьсгал === Эритрейн уур амьсгал нь газар нутгийн өндөршил, далайгаас алслагдсан байдал, улирлын салхины нөлөөгөөр ялгаатай. Улаан тэнгисийн эрэг болон зүүн нам дор газар маш халуун, хуурай байдаг бол төвийн өндөрлөгт температур харьцангуй зөөлөн байна. Хур тунадас нь бүс нутаг болон улирлаас хамааран ихээхэн өөрчлөгддөг. Зарим өндөрлөг бүсэд улирлын чанартай бороо ордог боловч нам дор нутгийн олон хэсэгт ган гачиг, усны хомсдол тогтмол тулгардаг. Ийм нөхцөл нь газар тариалан, мал аж ахуй, хүн амын усан хангамжид нөлөөлдөг. === Байгаль орчин === Усны нөөцийн хязгаарлагдмал байдал, бэлчээрийн доройтол, цөлжилт, ган гачиг нь Эритрейн байгаль орчны гол сорилтуудын нэг юм. Хөдөө аж ахуй болон мал аж ахуйгаас хамааралтай өрхийн амьжиргаа нь хур тунадасны хэлбэлзэлд мэдрэмтгий байдаг. Улаан тэнгисийн эргийн шүрэн хад, далайн өвс ургамал, арлуудын экосистем нь биологийн олон янз байдлын хувьд чухал ач холбогдолтой. Эдгээр орчныг хамгаалах, далайн нөөцийг тогтвортой ашиглах нь загас агнуур болон аялал жуулчлалын урт хугацааны хөгжилтэй холбоотой. == Түүх == === Эртний үе === Өнөөгийн Эритрейн нутаг нь Африкийн зүүн хойд хэсэг болон Улаан тэнгисийн худалдааны сүлжээний нэг хэсэг байв. Улаан тэнгисийн эрэг нь Африкийн дотоод бүс нутгийг Арабын хойг, Газар дундын тэнгисийн ертөнцтэй холбодог худалдааны замын чухал хэсэг байсан юм. Эртний үед энэ бүс нутаг нь [[Д'мт]] болон [[Аксумын хаант улс]] зэрэг улс төр, соёлын төвүүдтэй харилцаатай байжээ. Худалдаагаар дамжин бараа бүтээгдэхүүн, шашин, хэл, бичгийн уламжлал тархаж, нутгийн нийгэм, соёлын хөгжилд нөлөөлсөн байна. === Дундад зуун ба Османы үе === Дундад зууны үед Эритрейн нутаг нь Улаан тэнгисийн худалдааны зам, Африкийн эвэрийн улс төрийн өрсөлдөөнтэй нягт холбоотой байв. Эргийн боомтууд нь худалдаа, шашин, соёлын солилцооны төв болж, нутгийн олон бүлэг өөр өөр улс төрийн болон худалдааны сүлжээнд оролцож байжээ. 16 дугаар зуунаас Османы эзэнт гүрэн Улаан тэнгисийн зарим эргийн бүсэд нөлөөгөө тогтоож, Массава зэрэг боомтууд бүс нутгийн худалдаа, цэргийн бодлогод чухал байр суурь эзэлсэн. === Египет, Британи болон Италийн нөлөө === 19 дүгээр зуунд Улаан тэнгисийн далайн замын стратегийн ач холбогдол нэмэгдсэнээр Египет, Османы эзэнт гүрэн, Европын улсуудын өрсөлдөөн Эритрейн нутагт хүчтэй нөлөөлжээ. 1869 онд [[Суэцийн суваг]] нээгдсэн нь Европ, Ази тивийг холбосон далайн тээврийн замыг богиносгож, Улаан тэнгисийн боомтуудын стратегийн ач холбогдлыг өсгөсөн. 19 дүгээр зууны сүүлээр Итали улс эргийн бүсэд эзэмшлээ тэлж, 1890 оны 1 дүгээр сарын 1-нд Эритрейг Италийн колони болгон албан ёсоор байгуулжээ. Италийн колоничлолын үед Асмара болон бусад хотод шинэ зам, барилга байгууламж, төмөр зам, захиргааны байгууллагууд бий болсон. Гэвч колонийн засаг захиргаа нь улс төрийн эрх чөлөөг хязгаарлаж, нутгийн хүн амыг тэгш бус нийгэм, эдийн засгийн тогтолцоонд оруулсан байна. 1936 онд Эритрейг [[Италийн Зүүн Африк]] хэмээх колонийн бүтцэд нэгтгэв. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр 1941 онд Британийн цэрэг Италийн хүчнийг ялж, тус нутагт хяналтаа тогтоожээ. === НҮБ-ын холбооны шийдвэр ба Этиоптой нэгдсэн нь === Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа Эритрейн ирээдүйн улс төрийн статус олон улсын хэлэлцүүлгийн сэдэв болов. НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей 1950 онд 390 A (V) тогтоол баталж, Эритрейг Этиоптой холбооны хэлбэрээр нэгтгэх шийдвэр гаргасан байна. 1952 онд холбооны зохицуулалт хэрэгжиж эхэлсэн боловч дараагийн жилүүдэд Эритрейн өөртөө засах эрх хязгаарлагдаж, 1962 онд Этиопын эзэн хааны засаг захиргаа холбооны бүтцийг халжээ. Үүний дараа Эритрейг Этиопын нэг муж болгон нэгтгэсэн нь тусгаар тогтнолын хөдөлгөөнийг эрчимжүүлэх гол шалтгаануудын нэг болсон юм. === Тусгаар тогтнолын дайн === 1961 оны 9 дүгээр сарын 1-нд Эритрейн тусгаар тогтнолын төлөөх зэвсэгт тэмцэл эхэлсэн гэж үздэг. Дараагийн хэдэн арван жилд Эритрейн чөлөөлөх хөдөлгөөнүүд Этиопын засгийн газрын эсрэг тулалдаж байв. 1970-аад онд Эритрейн тусгаар тогтнолын хөдөлгөөнүүдийн дотоод зөрчил, зохион байгуулалтын өөрчлөлт үргэлжилсэн. Улмаар [[Эритрейн ардын чөлөөлөх фронт]] гол зэвсэгт хөдөлгөөн болж, Этиопын засгийн газрын цэргүүдтэй урт хугацааны дайн өрнүүлжээ. 1991 онд Этиопын улс төрийн дэглэм унасны дараа Эритрейн чөлөөлөх хүчнүүд Асмара болон бусад чухал бүсэд хяналтаа тогтоосон. Ингэснээр тусгаар тогтнолын төлөөх дайны үндсэн үе шат дууссан байна. === Тусгаар тогтносон улс === 1993 оны 4 дүгээр сард НҮБ-ын хяналт дор тусгаар тогтнолын санал асуулга явуулжээ. Санал өгсөн иргэдийн дийлэнх олонх нь тусгаар тогтнолыг дэмжсэн бөгөөд 1993 оны 5 дугаар сарын 24-нд Эритрей тусгаар тогтнолоо албан ёсоор тунхаглав. Тус улс мөн оны 5 дугаар сарын 28-нд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]д гишүүнээр элссэн. Тусгаар тогтносны дараа шинэ төрийн байгууллагууд байгуулагдаж, эдийн засгийг сэргээн босгох, дэд бүтэц хөгжүүлэх, үндэсний батлан хамгаалах тогтолцоог зохион байгуулах ажил эхэлжээ. Гэвч олон намын улс төрийн тогтолцоо бүрэлдээгүй бөгөөд 1997 онд батлагдсан үндсэн хууль бүрэн хэрэгжээгүй хэвээр үлдсэн. === Этиоптой хийсэн дайн ба дараагийн үе === 1998–2000 онд Эритрей, Этиопын хооронд хилийн маргаанаас үүдэлтэй өргөн хэмжээний дайн өрнөв. Дайн нь олон хүний амь нас, эд хөрөнгө, эдийн засагт хохирол учруулсан бөгөөд хоёр улсын харилцаанд удаан хугацааны зөрчил үүсгэсэн. 2000 онд Алжирын хэлэлцээрээр дайныг зогсоох үндэс тавигдаж, хилийн маргааныг шийдвэрлэх олон улсын механизм бий болсон. Гэсэн хэдий ч хоёр улсын харилцаа олон жилийн турш хурцадмал хэвээр байлаа. 2018 онд Эритрей болон Этиопын удирдагчид энх тайван, хамтын ажиллагааг сэргээхээр тохиролцож, дипломат харилцаагаа хэвийн болгох алхмууд хийсэн. Гэвч бүс нутгийн аюулгүй байдал, хилийн асуудал, цэргийн оролцоотой холбоотой хүндрэлүүд бүрэн арилсангүй. == Улс төр == === Төрийн байгуулал === Эритрей нь ерөнхийлөгчийн засаглалтай, нэг намын тогтолцоотой улс юм. Ерөнхийлөгч [[Исайас Афеверки]] 1993 онд тусгаар тогтносноос хойш төрийн тэргүүнээр ажиллаж ирсэн. 1997 онд батлагдсан үндсэн хуульд төрийн эрх мэдлийн бүтэц, иргэдийн эрх, парламентын тогтолцооны үндсэн зарчмуудыг тусгасан боловч уг үндсэн хууль бүрэн хэрэгжээгүй. Улсын хэмжээнд олон намын сонгууль зохион байгуулаагүй бөгөөд эрх баригч Ардчилал ба шударга ёсны төлөөх ардын фронт нь зөвшөөрөгдсөн цорын ганц улс төрийн нам хэвээр байна.<ref name="HRW2026"/> === Ерөнхийлөгч ба парламент === Ерөнхийлөгч нь төрийн тэргүүн бөгөөд гүйцэтгэх засаглалын гол эрх мэдлийг хэрэгжүүлдэг. Үндэсний Ассамблей нь хууль тогтоох байгууллагаар тодорхойлогддог боловч тусгаар тогтнолын дараах улс төрийн тогтолцоонд парламентын үйл ажиллагаа тогтмол явагдаагүй. Төрийн байгууллагуудын эрх мэдлийн хуваарилалт, сонгуулийн тогтолцоо, шүүхийн хараат бус байдал зэрэг асуудал нь Эритрейн улс төрийн тогтолцооны талаарх олон улсын үнэлгээний гол сэдэв болдог. === Хүний эрх ба иргэний эрх чөлөө === Олон улсын хүний эрхийн байгууллагууд Эритрейд үзэл бодлоо илэрхийлэх, хэвлэл мэдээлэл, эвлэлдэн нэгдэх, шашин шүтэх эрх чөлөө хязгаарлагдмал байгааг удаа дараа мэдээлсэн. Мөн шүүхийн шийдвэргүй баривчлах, удаан хугацаагаар хорих, албадан цэргийн болон үндэсний алба хаалгахтай холбоотой асуудлуудыг шүүмжилдэг.<ref name="HRW2026"/> Үндэсний алба нь хуульд заасан хугацаатай боловч бодит амьдрал дээр олон хүний хувьд хугацаа нь тодорхойгүй үргэлжлэх тохиолдол гардаг гэж олон улсын байгууллагууд мэдээлдэг. Энэ нөхцөл байдал нь иргэдийн амьжиргаа, боловсрол, хөдөлмөр эрхлэлт, гадаад руу шилжин суурьших шийдвэрт нөлөөлж байна. == Засаг захиргааны хуваарь == Эритрей нь зургаан засаг захиргааны бүс буюу ''зоба''-д хуваагддаг. Эдгээр нь төв засаг захиргааны бодлогыг орон нутагт хэрэгжүүлэх үндсэн нэгж юм. Үүнд: *[[Ансеба]] *[[Дебуб]] *[[Дебубави Кэй-Бахри]] *[[Гаш-Барка]] *[[Маакэл]] *[[Сэмиэн-Кэй-Бахри]] Эдгээр бүс нь хүн амын нягтрал, уур амьсгал, эдийн засгийн үйл ажиллагаа, дэд бүтцийн хөгжлөөрөө ялгаатай. Асмара хот нь Маакэл бүсэд оршдог бөгөөд улсын улс төр, боловсрол, худалдааны гол төв юм. Массава болон Ассаб нь Улаан тэнгисийн эргийн боомт, худалдааны чухал хотуудын тоонд ордог. == Хүн ам == === Хүн амын тоо ба тархалт === Эритрейн хүн амын нийт тооны талаарх тооцоолол эх сурвалж бүрд ялгаатай байдаг. НҮБ-ын 2025 оны статистикт хүн амыг ойролцоогоор 3.6 сая гэж тооцсон бол зарим бусад байгууллагын үнэлгээ 6 саяас дээш тоо гаргадаг.<ref name="UNDataEritrea"/><ref name="CIAEritrea2025">{{cite web |title=Eritrea |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/eritrea/ |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=2025-10-29}}</ref> Тус улс орчин үеийн албан ёсны хүн амын тооллогыг нийтэд нээлттэй байдлаар явуулаагүй тул хүн амын бодит тоог нарийн тогтооход хүндрэлтэй. Хүн ам нь төвийн өндөрлөг болон хот суурин газруудад харьцангуй төвлөрсөн. Асмара нь хамгийн том хот бөгөөд төрийн байгууллага, боловсрол, худалдаа, үйлчилгээний гол төв юм. Массава, Керен, Мэндэфэра, Ассаб зэрэг хотууд бүс нутгийн худалдаа, тээвэр, захиргааны үүрэгтэй. Хөдөө орон нутагт амьдардаг хүмүүсийн олонх нь газар тариалан, мал аж ахуй, загас агнуур болон бусад анхан шатны үйлдвэрлэлээр амьжиргаагаа залгуулдаг. === Угсаатны бүлгүүд === Эритрей нь олон угсаатны бүлэгтэй. Тэдгээрийн дунд: *[[Тигриня үндэстэн|Тигриня]] *[[Тигре үндэстэн|Тигре]] *[[Сахо үндэстэн|Сахо]] *[[Афар үндэстэн|Афар]] *[[Кунама ястан|Кунама]] *[[Билин үндэстэн|Билин]] *Бежа *[[Нара ястан|Нара]] *[[Рашайда]] зэрэг бүлгүүд багтана. Угсаатны бүлгүүд нь хэл, шашин, аж ахуй, уламжлал, суурьшлын бүсээрээ ялгаатай. Зарим бүлэг нь өндөрлөгийн газар тариалан эрхэлдэг бол зарим нь мал аж ахуй, нүүдлийн амьдрал, далайн эргийн худалдаатай холбоотой уламжлалтай. Угсаатны бүлгүүдийн эзлэх хувийн жингийн талаарх мэдээлэл нь ихэвчлэн тооцоололд тулгуурладаг бөгөөд албан ёсны хүн амын тооллогоор баталгаажсан сүүлийн үеийн үзүүлэлт биш юм. === Хэл === Эритрейд афразийн хэлний бүлэгт хамаарах олон хэл хэрэглэгддэг. Үүнд тигриня, тигре, араб, афар, сахо, бежа, билин, кунама, нара зэрэг хэл багтана. Тус улсын үндсэн хуульд ганц албан ёсны хэл тогтоогоогүй. Төрийн мэдээлэлд тигриня, араб, англи хэл өргөн хэрэглэгддэг бөгөөд англи хэл нь боловсролын зарим шатанд чухал үүрэгтэй. Хэлний хэрэглээ нь бүс нутаг, угсаатны бүлэг, боловсролын орчноос хамаарч ялгаатай. Тигриня хэл нь төвийн өндөрлөг болон Асмара орчмын олон хүний өдөр тутмын харилцааны гол хэл юм. Тигре хэл нь баруун болон хойд бүсийн зарим бүлгийн дунд хэрэглэгддэг. Афар, сахо, кунама болон бусад хэл нь тухайн бүлгүүдийн соёлын өв, уламжлалыг хадгалахад чухал үүрэгтэй. === Шашин === Эритрейд [[Христийн шашин]] болон [[Ислам]] голлон шүтэгддэг. Христийн шашны дотор [[Эритрейн үнэн алдартны сүм]], Ромын католик болон протестант урсгалууд байдаг. Лалын шашинтнуудын дийлэнх нь суннит урсгалд хамаардаг. Шашны уламжлал нь бүс нутаг, угсаатны бүлэг, гэр бүлийн түүхтэй холбоотойгоор ялгаатай. Шашны баяр, мацаг, мөргөл, гэр бүлийн ёслолууд нь нийгмийн амьдралд чухал байр суурь эзэлдэг. Төрөөс шашны байгууллагуудад бүртгэлийн шаардлага тавьдаг бөгөөд шашин шүтэх эрх чөлөөний бодит хэрэгжилт, бүртгэлгүй шашны бүлгүүдийн нөхцөл байдлын талаар олон улсын байгууллагууд санаа зовниж ирсэн.<ref>{{cite web |title=2025 Annual Report: Eritrea |url=https://www.uscirf.gov/sites/default/files/2025-04/Eritrea%202025%20USCIRF%20Annual%20Report.pdf |publisher=United States Commission on International Religious Freedom |access-date=2026-10-29}}</ref> == Эдийн засаг == === Ерөнхий байдал === Эритрейн эдийн засаг нь газар тариалан, мал аж ахуй, уул уурхай, загас агнуур, худалдаа болон төрийн үйлчилгээ зэрэг салбараас бүрддэг. Эдийн засгийн бүтэц нь байгалийн нөхцөл, дэд бүтцийн хүртээмж, гадаад худалдаа, төрийн бодлогоос ихээхэн хамаардаг. НҮБ-ын статистикийн мэдээллээр 2025 оны нэрлэсэн дотоодын нийт бүтээгдэхүүнийг ойролцоогоор 2.275 тэрбум америк доллар гэж тооцсон байдаг. Гэхдээ Эритрейн эдийн засгийн мэдээлэл бүрэн, тогтмол шинэчлэгддэггүй тул олон улсын байгууллагуудын тооцоолол болон бодит үзүүлэлтүүдийн хооронд зөрүү гарч болно.<ref name="UNDataEritrea"/> === Хөдөө аж ахуй ба мал аж ахуй === Хөдөө аж ахуй нь Эритрейн хүн амын амьжиргаанд чухал үүрэгтэй. Тариалангийн гол бүтээгдэхүүнд сорго, шар будаа, улаан буудай, арвай, буурцагт ургамал болон хүнсний ногоо багтана. Зарим бүсэд жимс, тосны ургамал болон бусад таримал ургуулдаг. Мал аж ахуй нь үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөхөд тулгуурладаг. Хуурай болон хагас хуурай бүсэд мал сүрэг нь хүнсний хангамж, өрхийн орлого, орон нутгийн худалдаанд чухал ач холбогдолтой. Хур тунадасны хэлбэлзэл, ган гачиг, усалгааны хязгаарлагдмал боломж нь газар тариалангийн бүтээмжид нөлөөлдөг. Иймээс усны менежмент, хөрсний хамгаалалт, хуурай нөхцөлд тохирсон тариалангийн арга нь эдийн засгийн тогтвортой хөгжилд чухал юм. === Уул уурхай === Эритрейд алт, зэс, цайр болон бусад ашигт малтмалын орд байдаг. Уул уурхайн салбар нь экспортын орлого олох боломжтой боловч олборлолтын хэмжээ, олон улсын зах зээлийн үнэ, дэд бүтэц, хөрөнгө оруулалтын нөхцөлөөс хамаардаг. Уул уурхайн төслүүдийн хөгжил нь ажлын байр, тээвэр, эрчим хүчний дэд бүтцэд нөлөөлөх боломжтой. Үүний зэрэгцээ байгаль орчны хамгаалалт, хөдөлмөрийн нөхцөл, орон нутгийн иргэдийн эрх ашгийг харгалзан үзэх шаардлагатай. === Загас агнуур ба далайн нөөц === Улаан тэнгисийн урт эрэг, арлууд нь Эритрейд загас агнуур болон далайн нөөц ашиглах боломж олгодог. Загас, далайн бусад бүтээгдэхүүн нь дотоодын хүнсний хангамж болон экспортын орлогын боломжит эх үүсвэр юм. Гэвч далайн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл нь боомтын байгууламж, хөргөлтийн агуулах, тээвэр, зах зээлд нэвтрэх боломж зэрэг хүчин зүйлээс хамаардаг. Далайн экосистемийг хамгаалах, нөөцийг хэт ашиглахаас сэргийлэх нь урт хугацааны хөгжилд чухал. === Гадаад худалдаа === Эритрейн гадаад худалдаанд уул уурхайн бүтээгдэхүүн, хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн болон импортын хүнс, түлш, машин тоног төхөөрөмж чухал байр суурь эзэлдэг. Улаан тэнгисийн эргийн боомтууд нь олон улсын худалдаа, тээврийн гол гарц болдог. Эдийн засгийн өсөлтөд гадаадын хөрөнгө оруулалт, олон улсын санхүүгийн харилцаа, бүс нутгийн тогтвортой байдал нөлөөлдөг. Худалдааны статистик болон хөрөнгө оруулалтын мэдээлэл хязгаарлагдмал байдаг нь тус улсын эдийн засгийг харьцуулахад хүндрэл үүсгэдэг. == Дэд бүтэц == === Тээвэр === Эритрейн тээврийн гол төрөлд авто зам, төмөр зам, далайн тээвэр болон агаарын тээвэр орно. Асмара нь улсын гол тээврийн зангилаа бөгөөд төвийн өндөрлөгийг эргийн боомтуудтай холбодог. Эритрейн төмөр замын түүх нь Италийн колонийн үеэс эхтэй. Асмараг Массавагийн боомттой холбох төмөр зам нь уулын нарийн зам, гүүр, хонгил зэрэг инженерийн байгууламжаараа онцлог юм. Төмөр замын зарим хэсгийг сэргээн засварласан боловч өнөөгийн ашиглалт нь хязгаарлагдмал. Авто зам нь хот, суурин газрууд болон хөдөө орон нутгийг холбох үндсэн хэрэгсэл юм. Замын чанар, улирлын нөхцөл, түлшний хүртээмж нь тээврийн үйлчилгээний найдвартай байдалд нөлөөлдөг. === Далайн боомт === [[Массава]] болон [[Ассаб]] нь Эритрейн Улаан тэнгисийн эрэгт байрлах гол боомтууд юм. Массава нь нийслэл болон төвийн өндөрлөгтэй харьцангуй ойр байрладаг бол Ассаб нь өмнөд эргийн худалдаа, тээврийн боломжийг бүрдүүлдэг. Эдгээр боомт нь импорт, экспорт, загас агнуур, далайн тээвэрт ач холбогдолтой. Боомтын хүчин чадал, авто замын холболт, гаалийн үйл ажиллагаа нь тус улсын худалдааны өрсөлдөх чадварт нөлөөлдөг. === Эрчим хүч ба холбоо === Эритрейн эрчим хүчний хангамжид уламжлалт түлш болон цахилгаан эрчим хүчний эх үүсвэрүүд оролцдог. Зарим бүс нутагт цахилгаан эрчим хүчний хүртээмж хязгаарлагдмал хэвээр байдаг тул эрчим хүчний дэд бүтэц хөгжүүлэх нь чухал асуудал юм. Нарны эрчим хүчний боломж нь тус улсын нарлаг, хуурай уур амьсгалтай холбоотой. Сэргээгдэх эрчим хүчийг хөгжүүлэх нь алслагдсан суурин газрын цахилгаан хангамжийг сайжруулахад туслах боломжтой. Харилцаа холбооны салбарт утас, радио, телевиз болон интернетийн үйлчилгээ ашиглагддаг боловч үйлчилгээний хүртээмж, интернэтийн эрх чөлөө, мэдээллийн орчны талаар олон улсын байгууллагууд шүүмжлэл гаргаж ирсэн. == Боловсрол == Эритрейн боловсролын тогтолцоо нь бага, дунд болон дээд боловсролын байгууллагуудаас бүрддэг. Боловсролын хүртээмжийг нэмэгдүүлэх, бичиг үсэг тайлагдалтыг сайжруулах, алслагдсан бүсийн хүүхдүүдийг сургуульд хамруулах нь төрийн бодлогын чухал зорилтуудын нэг юм. Сургалтын хэл нь бүс нутаг, боловсролын шатнаас хамааран өөр өөр байж болно. Тигриня, араб болон англи хэл нь боловсролын орчинд чухал байр суурь эзэлдэг. Дээд боловсролын байгууллагууд нь багш бэлтгэх, эрүүл мэнд, хөдөө аж ахуй, инженерчлэл болон бусад салбарын мэргэжилтэн бэлтгэхэд чиглэдэг. Гэсэн хэдий ч боловсролын санхүүжилт, мэргэжлийн сургалт, ажил эрхлэлттэй уялдах байдал зэрэг асуудал хэвээр байна. == Соёл == === Хэл, уламжлал ба нийгмийн амьдрал === Эритрейн соёл нь Африкийн эвэрийн нутгийн уламжлал, Улаан тэнгисийн худалдаа, Этиопын өндөрлөгийн соёл, Арабын хойгтой харилцаж ирсэн түүхийн нөлөөг агуулдаг. Угсаатны бүлгүүд бүр өөрийн хэл, хөгжим, бүжиг, хувцас, хоол, гэр бүлийн ёслолын уламжлалтай. Хурим, шашны баяр, ургац хураалт, нутгийн олон нийтийн арга хэмжээ нь соёлын өвийг үе дамжуулан хадгалахад чухал үүрэгтэй. === Хөгжим ба бүжиг === Эритрейн хөгжим нь олон хэл, угсаатны бүлгийн уламжлалыг тусгадаг. Тигриня болон тигре хэлээр дуулах уламжлалт дуунууд, ардын бүжиг, бөмбөр болон чавхдаст хөгжмийн зэмсгүүд нь баяр ёслол, олон нийтийн арга хэмжээнд хэрэглэгддэг. Орчин үеийн хөгжимд уламжлалт хэмнэл, Африкийн поп хөгжим болон олон улсын хөгжмийн чиглэлүүд нөлөөлдөг. Гадаадад амьдардаг эритрейчүүдийн нийгэмлэгүүд мөн үндэсний хөгжим, хэл, соёлын уламжлалыг хадгалахад хувь нэмэр оруулдаг. === Хоол хүнс === Эритрейн хоолны соёл нь газар тариалан, мал аж ахуй болон Улаан тэнгисийн эргийн хүнсний бүтээгдэхүүнтэй холбоотой. Түгээмэл хүнсэнд сорго, шар будаа, буурцагт ургамал, мах, загас, хүнсний ногоо орно. Тигриня хэлт бүсийн хоолонд исгэлэн хөрөнгөөр хийсэн хавтгай талх, халуун ногоотой шөл, ногоо болон махан хоол түгээмэл байдаг. Кофе уух ёслол нь нийгмийн харилцаа, зочломтгой заншлын нэг хэсэг юм. == Аялал жуулчлал == Эритрей нь түүхэн архитектур, колонийн үеийн барилга байгууламж, уулын байгаль, Улаан тэнгисийн эрэг болон арлуудаараа аялал жуулчлал хөгжүүлэх боломжтой. === Асмара === [[Асмара]] нь Италийн колонийн үеийн модернист архитектур, хот төлөвлөлт, олон нийтийн барилга байгууламжаараа алдартай. Хотын модернист архитектурын өв нь 2017 онд [[ЮНЕСКО]]-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгэгдсэн. Асмарагийн барилга байгууламж, өргөн гудамж, нийтийн талбай, кино театр, сүм хийдүүд нь 20 дугаар зууны хот байгуулалтын түүхийг харуулдаг. Энэ өвийг хамгаалах, сэргээн засварлах нь хотын соёлын өвийн менежментийн чухал хэсэг юм. === Дахлак олтриг === [[Дахлак олтриг]] нь Улаан тэнгисийн эрэгт орших олон арлаас бүрдэнэ. Арлуудын эргэн тойронд шүрэн хад, далайн төрөл бүрийн амьтан, ургамал байдаг тул далайн биологийн олон янз байдал, загас агнуурын хувьд чухал ач холбогдолтой. Энэ бүс нь усан доорх аялал, байгаль ажиглах, түүхэн далайн худалдааны замыг судлах боломжтой боловч тээвэр, үйлчилгээний хүртээмж болон байгаль хамгааллын шаардлагаас шалтгаалан аялал жуулчлалын хөгжил хязгаарлагдмал байдаг. == Олон улсын харилцаа == Эритрей нь 1993 онд тусгаар тогтносныхоо дараа НҮБ болон Африкийн бүс нутгийн байгууллагуудын гишүүн болсон. Тус улсын гадаад бодлогод үндэсний бүрэн эрхт байдал, бүс нутгийн аюулгүй байдал, Улаан тэнгисийн стратегийн байр суурь чухал нөлөө үзүүлдэг. Этиоптой хийсэн энх тайвны хэлэлцээрийн дараа хоёр улсын дипломат харилцаа тодорхой хэмжээнд сэргэсэн боловч хил, аюулгүй байдал болон бүс нутгийн зөрчилтэй холбоотой асуудлууд үргэлжилсээр байна. Судан, Жибути болон Улаан тэнгисийн эргийн бусад улстай харилцах харилцаа нь худалдаа, шилжилт хөдөлгөөн, далайн аюулгүй байдлын хүрээнд чухал ач холбогдолтой. Эритрейн гадаад харилцаанд хүний эрх, улс төрийн оролцоо, цэргийн алба, дүрвэгсдийн асуудал мөн анхаарал татдаг. Олон улсын байгууллагууд эдгээр асуудлыг тус улсын дотоод бодлого болон бүс нутгийн тогтвортой байдалтай холбон авч үздэг. == Мөн үзэх == *[[Эритрейн тусгаар тогтнолын дайн]] *[[Эритрейн төрийн тэргүүний жагсаалт]] *[[Эритрей дэх шашин шүтлэг]] *[[Африкийн эвэр]] *[[Улаан тэнгис]] *[[Аксумын хаант улс]] == Эшлэл == {{Reflist}} {{Африк}} {{Хөтлөгч мөр Африкийн Холбоо}} [[Ангилал:Эритрей| ]] [[Ангилал:Африкийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:1993 онд байгуулагдсан]] dlm50e8zd4tzsgemnu38vlo63y2k97t 0 19157 874528 862347 2026-10-29T19:47:40Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874528 wikitext text/x-wiki {{Short description|American multinational technology company}} {{Инфобокс компани | name = Google LLC | logo = {{dark mode switch|[[File:Transparent google logo 2015.png|frameless|upright=1.1|class=logo-nobg|White logo used in dark color scheme]]|[[File:Google 2015 logo.svg|frameless|upright=1.1|class=logo-nobg|Each letter of "Google" is colored (from left to right) in blue, red, yellow, blue, green, and red.]]|logo}} | logo_caption = 2015 оноос ашиглагдаж буй лого | image = Googleplex HQ (cropped).jpg | image_upright = 1.1 | image_caption = Google-ийн төв байр, [[Googleplex]] | former_name = Google Inc. (1998–2017) | type = [[Охин компани]] | traded_as = {{Ubl|{{NASDAQ was|GOOGL}}|{{NASDAQ was|GOOG}}}} | industry = {{Unbulleted list | [[Интернет]] | [[Үүлэн тооцоолол]] | [[Програм хангамж]] | [[Компьютерын техник хангамж]] | [[Хиймэл оюун]] | [[Зар сурталчилгаа]] }} | founded = {{Start date and age|1998|09|04}}{{efn|Google нь 1998 оны 9 сарын 4-нд байгуулагдсан; гэсэн хэдий ч 2002 оноос хойш тус компани ойгоо 9 сарын янз бүрийн өдрүүдэд, ихэвчлэн 9 сарын 27-нд тэмдэглэсэн.<ref>{{Cite magazine |last=Фицпатрик |first=Алекс |date=2014-09-04 |title=Google Used to Be the Company That Did 'Nothing But Search' |url=https://time.com/3250807/google-anniversary/ |magazine=[[Time (сэтгүүл)|Time]] |access-date=2025-11-19 |archive-date=2019-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191016175103/https://time.com/3250807/google-anniversary/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-09-27 |title=When is Google's birthday – and why are people confused? |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/2019/09/27/when-is-googles-21st-birthday-doodle/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/2019/09/27/when-is-googles-21st-birthday-doodle/ |archive-date=2022-01-10 |url-access=subscription |url-status=live |work=[[The Daily Telegraph]]}}{{cbignore}}</ref><ref>{{Cite web |last=Гриффин |first=Эндрю |date=2019-09-27 |title=Google birthday: The one big problem with the company's celebratory doodle |url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/google-birthday-surprise-spinner-date-problem-start-company-a7968951.html |website=[[The Independent]] |access-date=2025-11-19 |archive-date=2021-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112103548/https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/google-birthday-surprise-spinner-date-problem-start-company-a7968951.html |url-status=live}}</ref> Ойтой зэрэгцэн индексийн хэмжээний чухал үйл явдлуудыг хамтад нь тэмдэглэх зорилгоор огнооны өөрчлөлт хийгдсэн гэж мэдээлсэн.<ref>{{Cite web |last=Рэй |first=Ричард |date=2008-09-05 |title=Happy birthday Google |url=https://www.theguardian.com/business/2008/sep/05/google.mediabusiness |website=[[The Guardian]] |access-date=2025-11-19 |archive-date=2021-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112103550/https://www.theguardian.com/business/2008/sep/05/google.mediabusiness |url-status=live}}</ref>}} [[Менло Парк, Калифорни|Менло Парк]], [[Калифорни]], АНУ | founders = {{Unbulleted list | [[Ларри Пэйж]] | [[Сергей Брин]] }} | hq_location = [[Googleplex]] | hq_location_city = [[Маунтин-Вью, Калифорни]] | hq_location_country = АНУ | area_served = Дэлхий даяар | key_people = {{Ubl | [[Сундар Пичаи]] ([[Гүйцэтгэх захирал|CEO]]) | [[Рут Порат]] (Ерөнхийлөгч болон [[Хөрөнгө оруулалтын ахлах захирал|CIO]]) | [[Анат Ашкенази]] ([[Санхүүгийн захирал|CFO]]) | [[Томас Куриан]] ([[Google Cloud Platform|Google Cloud]]-ийн [[CEO]]) }} | products = {{Ubl | [[Google Search]] | [[Андройд (үйлдлийн систем)|Android]] | [[Google Nest|Nest]] | [[Google Pixel|Pixel]] | [[Google Workspace|Workspace]] | [[Fitbit]] | [[Waze]] | [[YouTube]] | [[Gemini]] | [[Google бүтээгдэхүүний жагсаалт|Бүрэн жагсаалт]] }} | parent = [[Alphabet Inc.]] | subsid = {{Ubl | [[Adscape]] | [[Cameyo]] | [[Charleston Road Registry]] | [[Endoxon]] | [[FeedBurner]] | [[ImageAmerica]] | [[Kaltix]] | [[Google Nest|Nest Labs]] | [[reCAPTCHA]] | [[X Development]] | [[YouTube]] | [[ZipDash]] }} | website = {{URL|https://about.google/}} | footnotes = <ref>{{Cite web |date=2015-01-16 |title=Company – Google |url=https://www.google.com/intl/en/about/company/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150116073513/https://www.google.com/intl/en/about/company/ |archive-date=2015-01-16 |access-date=2025-11-19}}</ref><ref>{{Cite web |last=Клабөрн |first=Томас |date=2008-09-24 |title=Google Founded By Sergey Brin, Larry Page... And Hubert Chang?!? |url=https://www.informationweek.com/applications/google-founded-by-sergey-brin-larry-page-and-hubert-chang!/d/d-id/1072309 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628231125/http://www.informationweek.com/news/internet/google/210603678 |archive-date=2011-06-28 |access-date=2025-11-19 |website=[[InformationWeek]] |publisher=[[UBM plc]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Locations – Google Jobs |url=https://www.google.com/about/jobs/locations/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130930200600/http://www.google.com/about/jobs/locations/ |archive-date=2013-09-30 |access-date=2025-11-19}}</ref><ref name="Wakabayashi2019" /> }} '''Google Inc.''' буюу '''Гүүгл''' нь [[cloud computing]], [[интернэт хайлт]], зар сурталчилгааны технологийг хөгжүүлдэг, дэлхий даяар цар хүрээтэй хувьцаат компани юм. Google нь Интернэтэд тулгуурласан хэд хэдэн үйлчилгээ, бүтээгдэхүүнийг хост хийж хөгжүүлдэг бөгөөд [[AdWords]] үйлчилгээ дээр тулгуурласан зар сурталчилгаагаараа ихэнх орлогоо олдог.<ref name="financialtables" /><ref>{{cite news |title=Online Ads Give Google Huge Gain in Profit |author=David A. Vise |url=David A. Vise |newspaper=The Washington Post |date=October 21, 2005 |accessdate=February 14, 2010}}</ref> Тус компанийг [[Стэнфордын Их Сургууль|Станфордын Их Сургуульд]] докторын зэрэг хамгаалж байх үедээ [[Ларри Пэйж]], [[Сергей Брин]] (Google-н залуус буюу Google Guys гэдэг) нар байгуулжээ<ref>{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1158956,00.html|title=Meet the Google Guys|last=Ignatius|first=Adi|date=February 12, 2006|work=Time Magazine|publisher=Time Inc.|accessdate=March 27, 2010|location=San Francisco, CA|archive-date=Наймдугаар сар 23, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130823131911/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1158956,00.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/video/watch/?id=4835250n&tag=mncol;lst;1|title=The Google Guys|date=March 12, 2009|newspaper=CBS News.com|publisher=CBS Interactive|accessdate=March 27, 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://gizmodo.com/5464532/google-wants-to-add-store-interiors-to-maps|title=Google Wants to Add Store Interiors to Maps|last=Barrett|first=Brian|date=February 4, 2010|publisher=Gizmodo|accessdate=March 27, 2010|archive-date=Гуравдугаар сар 17, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317221454/http://gizmodo.com/5464532/google-wants-to-add-store-interiors-to-maps|url-status=dead}}</ref>. 1998 оны 9 сарын 4-нд хувийн компани болж байгуулагдсан бөгөөд 2004 оны 8 сарын 19-нд IPO-гаа хийжээ. Google компаний зорилго нь "дэлхийн бүхий л мэдээллийг дэлхий даяар хандагдах болох, хэрэгтэй байдалд эмхлэн байгуулах" бөгөөд<ref name="corporate">{{cite web |url=http://www.google.com/corporate/ |title=Google Corporate Information |publisher=Google, Inc. |accessdate=February 14, 2010}}</ref> албан бус уриа нь Google-н инженер Пол Бакхэйтийн гаргасан ''Хорон санаатай байж болохгүй'' ({{lang-en|Don't be evil}}) юм.<ref>{{cite web |url=http://investor.google.com/conduct.html |title=Google Code of Conduct |date=April 8, 2009 |publisher=Google, Inc. |accessdate=February 14, 2010 |accessdate=July 5, 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://blogoscoped.com/archive/2007-07-16-n55.html 16, 2007-n55.html |title=Paul Buchheit on Gmail, AdSense and More |first=Philip|last=Lenssen |date=July 16, 2007 |publisher=Google Blogscoped |accessdate=February 14, 2010}}</ref> 2006 онд тус компани нь Mountain View, [[Калифорни]] дахь одоогийн төв байр "Googleplex"-даа нүүн оржээ.<ref>{{Cite journal|last=Brin|first=Sergey|author-link=Sergey Brin|last2=Page|first2=Lawrence|author-link2=Larry Page|year=1998|title=The anatomy of a large-scale hypertextual Web search engine|url=http://infolab.stanford.edu/pub/papers/google.pdf|journal=Computer Networks and ISDN Systems|volume=30|issue=1–7|pages=107–117|citeseerx=10.1.1.115.5930|doi=10.1016/S0169-7552(98)00110-X|archive-url=https://web.archive.org/web/20150927004511/http://infolab.stanford.edu/pub/papers/google.pdf|archive-date=2015-09-27|access-date=2019-12-17|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal |last=Barroso |first=L.A. |last2=Dean |first2=J. |last3=Holzle |first3=U. |date=April 29, 2003 |title=Web search for a planet: the google cluster architecture |journal=IEEE Micro |volume=23 |issue=2 |pages=22–28 |doi=10.1109/mm.2003.1196112 |quote=We believe that the best price/performance tradeoff for our applications comes from fashioning a reliable computing infrastructure from clusters of unreliable commodity PCs.|url=https://semanticscholar.org/paper/8db8e53c92af2f97974707119525aa089f6ed53a}}</ref> [[Сундар Пичай]] ерөнхий захирал. Google нь дэлхий даяар байрлах өгөгдлийн төвүүддээ сая гаруй сервер ажиллуулдаг бөгөөд<ref>{{cite web |url=http://www.pandia.com/sew/481-gartner.html |title=Pandia Search Engine News&nbsp;— Google: one million servers and counting |date=July 2, 2007 |publisher=Pandia Search Engine News |accessdate=February 14, 2010 |archive-date=Долдугаар сар 16, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716084624/http://www.pandia.com/sew/481-gartner.html |url-status=dead }}</ref> өдөр бүр тэрбум гаруй хайлт,<ref>{{cite news |url=http://politicalticker.blogs.cnn.com/2009/12/18/google-unveils-top-political-searches-of-2009/ |title=CNN Politics&nbsp;— Political Ticker... Google unveils top political searches of 2009 |first=Eric |last=Kuhn |date=December 18, 2009 |publisher=CNN |accessdate=February 14, 2010 |archive-date=Аравдугаар сар 12, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012045324/http://politicalticker.blogs.cnn.com/2009/12/18/google-unveils-top-political-searches-of-2009/ |url-status=dead}}</ref> хэрэглэгчдийн бүтээсэн хорин петабайт мэдээлэл боловсруулдаг.<ref>{{cite web|url=http://googleblog.blogspot.com/2008/11/sorting-1pb-with-mapreduce.html|title=Sorting 1PB with MapReduce|last=Czajkowski|first=Grzegorz|date=November 21, 2008|work=Official Google Blog|publisher=Google, Inc.|accessdate=February 16, 2010|accessdate=July 5, 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.niallkennedy.com/blog/2008/01/google-mapreduce-stats.html|title=Google processes over 20 petabytes of data per day|last=Kennedy|first=Niall|date=January 8, 2008|work=Niall Kennedy's Weblog|publisher=Niall Kennedy|accessdate=July 5, 2010|archive-date=Есдүгээр сар 28, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150928091137/http://www.niallkennedy.com/blog/2008/01/google-mapreduce-stats.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://techcrunch.com/2008/01/09/google-processing-20000-terabytes-a-day-and-growing/|title=Google Processing 20,000 Terabytes A Day, And Growing|last=Schonfeld|first=Erick|date=January 9, 2008|work=TechCrunch|publisher=TechCrunch|accessdate=February 16, 2010}}</ref> Үүсгэн байгуулагдсан цагаасаа хойш маш хурдацтай өссөний үр дүнд тус компани нь хайлт хийх салбараасаа гадуур хэд хэдэн бүтээгдэхүүн, худалдан авалт, хамтын ажиллагааны гэрээ хийжээ. [[И-мэйл]]ийн [[Gmail]] програм, [[сошат сүлжээ]]ний Orkut, Google Buzz зэрэг интернэтэд байрлах програмуудтай. Онлайнаас гадна [[Google Chrome]] [[вэб хөтөч]], зураг янзалж, засварладаг [[Picasa]], [[мессенжер]]ийн [[Google talk]] гэх зэрэг компьютер дээр байрлуулдаг програмуудыг ч гаргажээ. Мөн [[Андройд]] [[гар утас]]ны [[үйлдлийн систем]]ийн хөгжүүлэлтийг тэргүүлэн гүйцэтгэдэг бөгөөд энэхүү OS нь Nexus One, Motorola Droid зэрэг маш олон гар утас дээр суурилдагдсан байдаг. Google-г Alexa Internet хамгийн их зочинтой вэбсайт хэмээн тэмдэглэжээ.<ref>{{cite web |title=Alexa Traffic Rank for Google (three month average) |publisher=[[Alexa Internet]] |url=http://www.alexa.com/siteinfo/google.com |accessdate=September 6, 2009 |archive-date=Арван хоёрдугаар сар 26, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226074120/http://www.alexa.com/siteinfo/google.com |url-status=dead}}</ref> Google-г Fortune сэтгүүл дөрөв дахь сайн ажлын байр,<ref name="best_company">{{cite news |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/bestcompanies/2010/full_list/ |title=100 Best Companies to Work For 2010 |work=Fortune Maganize |date=February 8, 2010 |publisher=CNN |accessdate=February 14, 2010 |archive-date=Дөрөвдүгээр сар 13, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140413092612/http://money.cnn.com/magazines/fortune/bestcompanies/2010/full_list/ |url-status=dead}}</ref>, BrandZ дэлхийн хамгийн хүчтэй брэнд хэмээн онцолжээ.<ref>{{cite web |url=http://c1547732.cdn.cloudfiles.rackspacecloud.com/BrandZ_Top100_2010.pdf |title=Top 100 Most Powerful Brands of 2009 |year=2008 |publisher=BrandZ |page=9 |format=PDF |accessdate=February 14, 2010 |archive-date=Нэгдүгээр сар 18, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118155809/http://c1547732.cdn.cloudfiles.rackspacecloud.com/BrandZ_Top100_2010.pdf |url-status=dead}}</ref> Google-н үйлчилгээнүүд зах зээлд тэргүүлэх байр суурь олсоноор түүнийг [[хувийн мэдээлэл]], [[зохиогчийн эрх]], [[Цагдан хяналт|цензур]] гэх зэргийн асуудлуудад шүүмжлэх болов.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/6740075.stm | work=BBC News | title=Google ranked 'worst' on privacy | date=June 11, 2007 | accessdate=April 30, 2010}}</ref><ref name=gatekeepers>{{cite news |first= Jeffrey|last= Rosen|authorlink= |coauthors= |title=Google’s Gatekeepers |url=http://www.nytimes.com/2008/11/30/magazine/30google-t.html?_r=1&partner=rss&emc=rss&pagewanted=all |quote= |work=[[New York Times]] |year=2008 |accessdate=December 1, 2008 | date=November 30, 2008 | accessdate=July 5, 2010}}</ref> == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эх сурвалж == {{Reflist}} [[Ангилал:Гүүгл| ]] [[Ангилал:Alphabet Inc.]] [[Ангилал:АНУ-ын аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Интернэтийн аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:OGC гишүүн]] [[Ангилал:1998 онд байгуулагдсан]] obv3hxqecakn9nab4tscxrmud4dlduo 0 22105 874533 872828 2026-10-30T00:50:39Z Avirmed Batsaikhan 53733 874533 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|10 сарын}} '''10 сарын 30''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 303 дахь ([[өндөр жил]] бол 304 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 62 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 758 - Араб, Персийн далайн дээрэмчид хятадын Гуанжоуг эзлэн авсан. * 1817- [[Симон Боливар]] Гурав дахь Бүгд Найрамдах Венесуэлийн Ерөнхийлөгч болсон. * 1905- Оросын [[II Николай]] хаан "Эзэн хааны 10 сарын Тунхаг" /[[Орос хэл|орос]]. ''Манифест 17 октября''/ гаргаж Оросын ард түмэнд иргэний үндсэн эрх чөлөө, [[Төрийн Дум]] байгуулах эрхийг олгосон. * 1918- Османы эзэнт улс гал зогсоох хэлэлцээрт гарын үсэг зурж [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] болон Ойрхи Дорнодод дайн дууссан. * 1920 - Сидней хотод Австралийн Коммунист нам байгуулагдсан. * 1937- Хермес солир дэлхийд 780 мянган км зайд ойртож ирэв. * 1938- АНУ-ын CBS радио Херберт Уэллсийн “Дэлхийн дайн” зөгнөлт романыг жинхэнэ бодит үйл явдал мэт дамжуулж эхэлсэн тул олон мянган хүн үймж сандран, орон гэрээ орхин зугтжээ. * [[1941 он|1941]] - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Франклин Рузвельт]] ЗХУ-д тусламж болгон 1 тэрбум ам.доллар олгох шийдвэр гаргажээ. * [[1956 он|1956]] - [[1956 оны Унгарын хувьсгал|Унгарын хувьсгал]]: [[Надь Имре|Имре Надьгийн]] засгийн газар шинээр байгуулагдсан хувьсгалт ажилчдын зөвлөлүүдийг хүлээн зөвшөөрөв. Армийн офицер [[Бела Кирай]] Зөвлөлтийн эсрэг боссон цэргүүдийг удирдаж, Унгарын Ажилчдын Ардын Намын төв байр руу дайрсан. * [[1961 он|1961]] - Зөвлөлт Холбоот Улс дэлхийн түүхэн дэх хамгийн хүчирхэг 58 мегатонны "Цар Бомба" [[Устөрөгч|устөрөгчийн]] бөмбөг "Шинэ газар" арал дээр дэлбэлэв. * [[1968 он|1968]] - Хойд Солонгосын армийн 120 тусгай албаныхнаас бүрдсэн хэсэг Өмнөд Солонгосын зүүн эргийн 25 милийн урттай хэсэгт завиар газардаж, [[Паг Жон-хи|Паг Жон-хигийн]] дэглэмийг түлхэн унагааж, Солонгосыг нэгтгэх оролдлого бүтэлгүйтсэн. * 1973 - Турк улсад Европ, Ази тивүүдийг [[Босфорын хоолой]] дээгүүр хоёр дахь холболт болсон [[Босфорын гүүр]] баригдаж дуусав. * 1975 - Испанийн хунтайж [[I Хуан Карлос|I]] [[I Хуан Карлос|Хуан Карлос]] улсынхаа өвчтэй дарангуйлагч генерал [[Франсиско Франко|Франсиско Франкогийн]] оронд төрийн тэргүүний үүрэг гүйцэтгэгч болсон. * 1983 - Аргентинд 7 жилийн цэргийн дэглэмийн дараа анхны ардчилсан сонгууль болсон. * 1991 - Израиль-Палестины мөргөлдөөн: Израиль, Палестины хооронд энхийн хэлэлцээрийг сэргээх зорилготой [[Мадридын бага хурал]] эхэлсэн. * [[2001 он|2001]] - [[Майкл Жэксон|Майкл Жэксоны]] аравдугаар буюу эцсийн соло цомог Invincible гарсан * [[2013 он|2013]] - [[Бэйсбол]]ын “[[Бостон Ред Сокс]]” баг 1918 оноос хойш 95 жилийн дараа анх удаагаа Лигийн аварга болов. * 2014 - [[Швед]] улс Палестиныг тусгаар тогтносон, бүрэн эрхт улс гэж албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн [[Европын Холбоо|Европын Холбооны]] анхны гишүүн улс болжээ. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1218 - Чукёо (1234 онд нас барсан), Японы эзэн хаан. * 1735 - [[Жон Адамс]] (1826 онд нас барсан), АНУ-ын 2 дахь Ерөнхийлөгч (1797—1801). * 1908 - [[Дмитрий Устинов]] (1984 онд нас барсан), Зөвлөлтийн цэргийн болон төрийн зүтгэлтэн, ЗХУ-ын маршал. * 1917 - [[Николай Огарков]] (1994 онд нас барсан) ЗХУ-ын Зэвсэгт хүчний Жанжин штабын дарга (1977—1984), ЗХУ-ын Маршал. * 1937 - [[Клод Лелуш]], францын кино найруулагч, зохиолч, зураглаач, жүжигчин бөгөөд продюсер. * 1960 - [[Диего Марадона]] (2020 онд нас барсан), аргентины алдартай хөлбөмбөгчин, дасгалжуулагч, 1986 оны дэлхийн аварга. * 1969 - [[Станислав Гросс]] (2015 онд нас барсан) Чехийн хуульч бөгөөд улс төрч, Чех улсын 5 дахь Ерөнхий сайд. * 1981 - [[Иванка Трамп]], гэрэл зургийн загварчин, АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Доналд Трамп|Доналд Трампын]] охин. == Тэмдэглэлт баярууд == *{{RUS}}ын Тэнгисийн хүчний өдөр, Улс төрийн хэлмэгдэгсдийн дурсгалыг хүндэтгэх өдөр * {{SVK}}ийн Үндсэн хуулийн өдөр * Африкийн хүнсний аюулгүй байдлын өдөр *{{INA}}ийн Үндэсний мөнгөн тэмдэгтийн өдөр * {{UKR}}ы Хар тамхины наймааны эсрэг өдөр == Энэ өдөр нас барагсад == * 1912 - [[Жэймс Шерман|Жэймс С. Шерман]] (1855 онд төрсөн) Америкийн хуульч, улс төрч, АНУ-ын 27 дахь Дэд ерөнхийлөгч. * 1975 - [[Густав Герц]] (1887 онд төрсөн) германы физикч, квантын эрчим хүчийг хэмжигч, Нобелийн шагналтан (1925). ---- {{Commonscat|30 October|10 сарын 30}} [[Ангилал:Өдөр|1030]] [[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#30]] gq5u1fwa54x3kyodh41n0h5vu6ozrsv 0 22106 874577 614823 2026-10-30T11:32:33Z Avirmed Batsaikhan 53733 874577 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|10 сарын}} '''10 сарын 31''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 304 дахь ([[өндөр жил]] бол 305 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 61 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1864 — Невада АНУ-ын 36 дахь муж болсон. * 1892 — [[Артур Конан Дойл]] «Шерлок Холмсын адал явдал» номоо хэвлүүлсэн. * 1922 — Италид [[Бенито Муссолини|Бенито Муссолинигийн]] Засгийн газар үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн. * 1956 — Суэцийн хямрал: Их Британи, Франц хоёр улс [[Суэцийн суваг|Суэцийн сувагийг]] нээхийн тулд Египтыг бөмбөгдөж эхлэв. * 1961 — [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталины]] цогцосыг [[Ленины бунхан|Ленины бунхангаас]] гаргасан байна. * 1984 — Энэтхэгийн Ерөнхий сайд Индира Ганди өөрийн сикх бие хамгаалагчдаа буудуулж алуулсан. * 2018 — Энэтхэгт дэлхий дээрх хамгийн өндөр "[[Эв нэгдлийн хөшөө]]" сүндэрлүүлсэн байна. * [[2015]] - [[ОХУ]]-ын [[Когалымавиа]] компаний зорчигч тээврийн онгоцонд тэсрэх бодис хийсний улмаас Синайн аралд унаж нийт 224 хүн амь үрэгдэв. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1887 — [[Чан Кайши]] (1975 онд алуулсан) хятадын төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн Тайваний Ерөнхийлөгч. * 1892 — [[Александр Алехин]] (1946 онд нас барсан) оросын шатарчин, 4 дахь дэлхийн аварга. * 1922 - ** [[Анатолий Папанов]] (1987 онд нас барсан) ЗХУ-ын Ардын жүжигчин, тайз, дэлгэцийн жүжигчин, сурган хүмүүжүүлэгч, найруулагч. ** [[Нородом Сианук]] (2012 онднас барсан) Камбожийн хаан (1941—1955, 1993—2004), Камбож улсын тэргүүн (1960—1970). * 1962 — [[Марко ван Бастен]], голландын хөлбөмбөгчин, Европын аварга (1988). * {{год|2005}} — Леонор (Астурийн гүнж) Испаний [[VI Фелипе (Испанийн хаан)|VI Фелипе]] хааны ууган охин, хаан ширээ залгамжлагч. == Тэмдэглэлт баярууд == == Энэ өдөр нас барагсад == * 1834 — [[Элетер Дюпон]] (1771 онд төрсөн) францын химич болон аж үйлдвэрлэгч, "DuPont" компани үндэслэгч. * 1939 — Платон Ойунский (1893 онд төрсөн) якут зохиол, хэл зүйч, нийгмийн зүтгэлтэн, якут уран зохиол үндэслэгч. * 1984 — [[Индира Ганди]] алуулсан (1917 онд төрсөн) Энэтхэгийн Ерөнхий сайд (1966—1977, 1980—1984). ---- {{Commonscat|31 October|10 сарын 31}} [[Ангилал:Өдөр|1031]] [[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#31]] gve8a09k9ybsp6joxkyjt1vnlee0qz9 0 22326 874532 874283 2026-10-30T00:31:17Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874532 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] 5pyj00q6814qpoxzn4g7h56x53rq6j2 0 24173 874529 874272 2026-10-29T21:50:13Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874529 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |url=https://archive.org/details/alf.900.arm.270 |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|url=https://archive.org/details/godandtheburdeno0000pars|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] mgbjs0yls8ijs0xq8ibw4p2lzfoz1nh 0 34774 874530 874277 2026-10-29T23:06:39Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874530 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |wayback=20190311083054 |text=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |archiv-bot=2026-10-29 23:06:39 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] jfmn7eq3vkycfa4a34lozbj9p1cqxjx 0 37215 874580 874471 2026-10-30T11:45:42Z Zorigt 49 874580 wikitext text/x-wiki [[Файл:Pärnu coastal meadow hiking trail, beach and town in Estonia.webm|thumb|Пярну хотын далайн эрэг, нуга болон хотын дүр төрхийг харуулсан 2022 оны дрон бичлэг]] '''Пярну''' ({{lang-et|Pärnu}}) нь [[Эстони]] улсын баруун өмнөд хэсэгт, [[Балтын тэнгис]]ийн [[Ригын булан]]гийн эрэгт орших боомт, амралт сувиллын [[хот]] юм. Тус хот нь Эстонидоо хүн амын тоогоор томоохон хотуудын нэг бөгөөд ойролцоогоор 40 мянган оршин суугчтай. Пярну нь Эстонийн нийслэл [[Таллин]] хотоос өмнө зүгт байрладаг бөгөөд далайн эргийн наран шарлагын газар, амралт сувилал, түүхэн барилга байгууламж, соёлын арга хэмжээгээрээ алдартай. Тус хотыг Эстонийн '''зуны нийслэл''' ({{lang-et|suvepealinn}}) хэмээн нэрлэдэг. Пярну хотын түүх XIII зуунаас эхэлдэг. 1251 он нь хотын эртний түүхтэй холбоотой чухал он бөгөөд дундад зууны үед Балтын тэнгисийн худалдааны сүлжээнд холбогдон хөгжжээ. {{double image|left|Pärnu 2009-07-09.jpg|230|Pernau 1554.jpg|260|Пярну хотын орчин үеийн дүр төрх|Пярну хотын 1554 оны түүхэн дүрслэл}} == Газарзүй == Пярну нь Эстонийн баруун өмнөд хэсэгт, Пярну голын адаг болон Ригын булангийн эрэгт байрладаг. Хотын байршил нь Балтын тэнгисийн эргийн худалдаа, загас агнуур, усан тээвэр болон аялал жуулчлалын хөгжилд нөлөөлсөн. Пярну гол хотын нутаг дэвсгэрээр урсан өнгөрч, Ригын буланд цутгадаг. Хотын эргэн тойронд нам дор газар, эргийн нуга, ой мод болон ус намгархаг бүсүүд тархсан байдаг. Далайн эргийн уур амьсгалын нөлөөгөөр өвөл нь харьцангуй хүйтэн, зун нь сэрүүнээс дулаан байдаг. Зуны улиралд далайн эргийн амралт, аялал жуулчлал идэвхждэг. == Түүх == === Дундад зууны үе === Пярну хотын түүх XIII зуунаас эхэлдэг. 1251 онд Пярнугийн эртний суурьшлын түүхэнд чухал үйл явдал болсон бөгөөд дараагийн зуунуудад худалдаа, гар урлал, усан тээврийн төв болон хөгжжээ. Дундад зууны үед Пярну нь Балтын тэнгисийн худалдааны харилцаанд оролцож, [[Ханзын холбоо]]той холбоотой худалдааны төвүүдийн нэг болсон. Хотын байршил нь Балтын тэнгисийн эрэг орчмын худалдааны замуудтай холбогдох боломж олгож байв. === Швед болон Оросын эзэнт гүрний үе === XVI–XVII зууны үед Пярну болон Эстонийн бусад нутаг дэвсгэр Балтын бүсийн улс төр, цэргийн өрсөлдөөний нөлөөнд орсон. XVII зуунд Пярну [[Швед]]ийн мэдэлд байсан бөгөөд хотын хамгаалалтын байгууламж, худалдаа, боловсролын хөгжилд өөрчлөлт гарчээ. 1699–1710 онд Тартугийн их сургуулийн өмнөх түүхтэй холбоотой Academia Gustavo-Carolina боловсролын байгууллага Пярну хотод үйл ажиллагаа явуулж байв. [[Умардын их дайн]]ы дараа Пярну [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] мэдэлд шилжсэн. XIX зуунд хотын худалдаа, боомтын үйл ажиллагаа, зам харилцаа болон амралт сувиллын салбар хөгжсөн. === XX зуун === 1918 оны 2 дугаар сарын 23-нд Эстонийн тусгаар тогтнолын тунхаглалыг Пярну хотод олон нийтэд уншин танилцуулсан. Дараагийн өдөр буюу 2 дугаар сарын 24-нийг Эстонийн тусгаар тогтнолын өдөр болгон тэмдэглэдэг. XX зууны турш Пярну нь улс төр, эдийн засгийн олон өөрчлөлтийг туулсан. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр хотын зарим барилга байгууламж эвдэрч сүйдсэн. Зөвлөлтийн үед Пярну нь амралт сувиллын томоохон төвүүдийн нэг болсон бөгөөд рашаан сувилал, зочид буудал болон аялал жуулчлалын үйлчилгээ хөгжжээ. 1991 онд Эстони улс тусгаар тогтнолоо сэргээсний дараа хотын эдийн засаг, аялал жуулчлал, үйлчилгээний салбар шинэ нөхцөлд хөгжсөн. == Хүн ам == Пярну нь Эстонидоо хүн амын тоогоор томоохон хотуудын нэг юм. Хотын хүн ам ойролцоогоор 40 мянга байдаг боловч засаг захиргааны хил хязгаар, тооллогын он болон статистикийн аргачлалаас шалтгаалан тоо өөрчлөгддөг. 2017 онд Эстонид засаг захиргааны шинэчлэл хийгдсэнээр Пярну хотын захиргааны нутаг дэвсгэр өргөжсөн. Иймээс хуучин хотын төвлөрсөн суурьшлын хүн ам болон өргөтгөсөн хотын захиргааны нэгжийн хүн амыг ялгаж үзэх шаардлагатай. == Эдийн засаг == Пярну хотын эдийн засагт аялал жуулчлал, амралт сувилал, худалдаа, тээвэр, үйлдвэрлэл болон үйлчилгээний салбар чухал байр суурь эзэлдэг. Хотын боомт нь далайн тээвэр, бараа бүтээгдэхүүний хөдөлгөөнтэй холбоотой бөгөөд Ригагийн булангийн эрэгт байрладаг нь худалдаа, тээврийн хөгжлийн нэг үндэс болсон. Зуны улиралд далайн эргийн амралтын газрууд, зочид буудал, зоогийн газар, сувилал болон соёлын арга хэмжээнүүд хотын эдийн засгийн идэвхийг нэмэгдүүлдэг. == Аялал жуулчлал == Пярну нь Эстонийн далайн эргийн амралтын хамгийн алдартай хотуудын нэг юм. Хотын урт элсэн эрэг, амралт сувиллын газрууд, түүхэн төв болон ногоон байгууламж нь жуулчдын сонирхлыг татдаг. === Пярнугийн далайн эрэг === Пярнугийн далайн эрэг нь зуны улиралд усанд сэлэх, наранд биеэ шарах, алхах болон амрахад тохиромжтой газар юм. Далайн эргийн ойролцоо зочид буудал, амралтын байгууламж, явган хүний зам болон нийтийн эзэмшлийн талбайнууд байрладаг. === Пярнугийн эргийн нуга === Пярнугийн эргийн нуга нь байгалийн өвөрмөц тогтоц бүхий бүс бөгөөд явган аялал, байгаль ажиглах зориулалттай зам, байгууламжуудтай. Энэ бүс нь далайн эргийн экосистем, ургамал, шувуудын амьдрах орчныг хадгалах ач холбогдолтой. === Түүхэн дурсгалт газрууд === Пярну хотын түүхэн төвд дундад зуун болон дараагийн үеийн барилга байгууламжууд хадгалагдан үлдсэн байдаг. Хотын соёл, түүхтэй холбоотой онцлох газруудад: * '''Пярнугийн Улаан цамхаг''' — дундад зууны хамгаалалтын байгууламжийн үлдэгдэл; * '''Таллин хаалга''' — XVII зууны үеийн хотын хамгаалалтын байгууламжтай холбоотой түүхэн хаалга; * '''Пярнугийн музей''' — хот болон бүс нутгийн түүх, соёлын өвийг танилцуулдаг музей; * '''Элизабетын сүм''' — XVIII зууны үеийн сүм; * '''Пярнугийн далайн эргийн цэцэрлэгт хүрээлэн''' — амралт, зугаалгын зориулалттай ногоон байгууламж. == Соёл == Пярну нь хөгжмийн наадам, театр, музей, үзэсгэлэн болон олон нийтийн соёлын арга хэмжээгээрээ танигдсан. Хотод зохион байгуулагддаг хөгжмийн арга хэмжээнүүдийн дунд Пярнугийн хөгжмийн наадам чухал байр суурь эзэлдэг. Энэхүү наадамд Эстони болон бусад улсын хөгжимчид оролцдог. Мөн Пярну хот нь Эстонийн үндэсний түүх, тусгаар тогтнолын үйл явдалтай холбоотой дурсгалт газруудтай. == Тээвэр == Пярну нь Эстонийн нийслэл Таллин болон [[Латви]]йн нийслэл [[Рига]] хотыг холбодог авто замын чиглэлд байрладаг. Хот нь автобусны тээврээр Эстонийн бусад хотуудтай холбогддог. Мөн далайн боомт, орон нутгийн тээврийн дэд бүтэцтэй. Таллин–Рига чиглэлийн төмөр замын шинэ төслийн нэг хэсэг болох [[Рэйл Балтика]] нь Пярну орчмын тээврийн ирээдүйн хөгжилтэй холбоотой томоохон дэд бүтцийн төсөл юм. == Боловсрол == Пярну хотод ерөнхий боловсролын сургууль, мэргэжлийн сургалтын байгууллага болон дээд боловсролын сургалтын төвүүд үйл ажиллагаа явуулдаг. Хотын боловсролын түүх нь XVII зууны үеийн Академиа Густаво-Каролина байгууллагатай холбоотой бөгөөд энэ нь Эстонийн дээд боловсролын түүхийн нэг хэсэг юм. == Мөн үзэх == * [[Эстони]] * [[Таллин]] * [[Балтын тэнгис]] * [[Ригын булан]] * [[Ханзын холбоо]] * [[Рэйл Балтика]] == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [https://www.parnu.ee/ Пярну хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] * [https://visitparnu.com/ Пярнугийн аялал жуулчлалын мэдээлэл] * [https://www.stat.ee/en Эстонийн статистикийн алба] [[Ангилал:Эстонийн хот]] azehqd714az27uidjbe0xw0cyo4wuf6 874581 874580 2026-10-30T11:45:57Z Zorigt 49 874581 wikitext text/x-wiki [[Файл:Pärnu coastal meadow hiking trail, beach and town in Estonia.webm|thumb|Пярну хотын далайн эрэг, нуга болон хотын дүр төрхийг харуулсан 2022 оны дрон бичлэг]] '''Пярну''' ({{lang-et|Pärnu}}) нь [[Эстони]] улсын баруун өмнөд хэсэгт, [[Балтын тэнгис]]ийн [[Ригын булан]]гийн эрэгт орших боомт, амралт сувиллын [[хот]] юм. Тус хот нь Эстонидоо хүн амын тоогоор томоохон хотуудын нэг бөгөөд ойролцоогоор 40 мянган оршин суугчтай. Пярну нь Эстонийн нийслэл [[Таллин]] хотоос өмнө зүгт байрладаг бөгөөд далайн эргийн наран шарлагын газар, амралт сувилал, түүхэн барилга байгууламж, соёлын арга хэмжээгээрээ алдартай. Тус хотыг Эстонийн '''зуны нийслэл''' ({{lang-et|suvepealinn}}) хэмээн нэрлэдэг. Пярну хотын түүх XIII зуунаас эхэлдэг. 1251 он нь хотын эртний түүхтэй холбоотой чухал он бөгөөд дундад зууны үед Балтын тэнгисийн худалдааны сүлжээнд холбогдон хөгжжээ. {{double image|left|Pärnu 2009-07-09.jpg|230|Pernau 1554.jpg|260|Пярну хотын орчин үеийн дүр төрх|Пярну хотын 1554 оны түүхэн дүрслэл}} == Газар зүй == Пярну нь Эстонийн баруун өмнөд хэсэгт, Пярну голын адаг болон Ригын булангийн эрэгт байрладаг. Хотын байршил нь Балтын тэнгисийн эргийн худалдаа, загас агнуур, усан тээвэр болон аялал жуулчлалын хөгжилд нөлөөлсөн. Пярну гол хотын нутаг дэвсгэрээр урсан өнгөрч, Ригын буланд цутгадаг. Хотын эргэн тойронд нам дор газар, эргийн нуга, ой мод болон ус намгархаг бүсүүд тархсан байдаг. Далайн эргийн уур амьсгалын нөлөөгөөр өвөл нь харьцангуй хүйтэн, зун нь сэрүүнээс дулаан байдаг. Зуны улиралд далайн эргийн амралт, аялал жуулчлал идэвхждэг. == Түүх == === Дундад зууны үе === Пярну хотын түүх XIII зуунаас эхэлдэг. 1251 онд Пярнугийн эртний суурьшлын түүхэнд чухал үйл явдал болсон бөгөөд дараагийн зуунуудад худалдаа, гар урлал, усан тээврийн төв болон хөгжжээ. Дундад зууны үед Пярну нь Балтын тэнгисийн худалдааны харилцаанд оролцож, [[Ханзын холбоо]]той холбоотой худалдааны төвүүдийн нэг болсон. Хотын байршил нь Балтын тэнгисийн эрэг орчмын худалдааны замуудтай холбогдох боломж олгож байв. === Швед болон Оросын эзэнт гүрний үе === XVI–XVII зууны үед Пярну болон Эстонийн бусад нутаг дэвсгэр Балтын бүсийн улс төр, цэргийн өрсөлдөөний нөлөөнд орсон. XVII зуунд Пярну [[Швед]]ийн мэдэлд байсан бөгөөд хотын хамгаалалтын байгууламж, худалдаа, боловсролын хөгжилд өөрчлөлт гарчээ. 1699–1710 онд Тартугийн их сургуулийн өмнөх түүхтэй холбоотой Academia Gustavo-Carolina боловсролын байгууллага Пярну хотод үйл ажиллагаа явуулж байв. [[Умардын их дайн]]ы дараа Пярну [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] мэдэлд шилжсэн. XIX зуунд хотын худалдаа, боомтын үйл ажиллагаа, зам харилцаа болон амралт сувиллын салбар хөгжсөн. === XX зуун === 1918 оны 2 дугаар сарын 23-нд Эстонийн тусгаар тогтнолын тунхаглалыг Пярну хотод олон нийтэд уншин танилцуулсан. Дараагийн өдөр буюу 2 дугаар сарын 24-нийг Эстонийн тусгаар тогтнолын өдөр болгон тэмдэглэдэг. XX зууны турш Пярну нь улс төр, эдийн засгийн олон өөрчлөлтийг туулсан. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр хотын зарим барилга байгууламж эвдэрч сүйдсэн. Зөвлөлтийн үед Пярну нь амралт сувиллын томоохон төвүүдийн нэг болсон бөгөөд рашаан сувилал, зочид буудал болон аялал жуулчлалын үйлчилгээ хөгжжээ. 1991 онд Эстони улс тусгаар тогтнолоо сэргээсний дараа хотын эдийн засаг, аялал жуулчлал, үйлчилгээний салбар шинэ нөхцөлд хөгжсөн. == Хүн ам == Пярну нь Эстонидоо хүн амын тоогоор томоохон хотуудын нэг юм. Хотын хүн ам ойролцоогоор 40 мянга байдаг боловч засаг захиргааны хил хязгаар, тооллогын он болон статистикийн аргачлалаас шалтгаалан тоо өөрчлөгддөг. 2017 онд Эстонид засаг захиргааны шинэчлэл хийгдсэнээр Пярну хотын захиргааны нутаг дэвсгэр өргөжсөн. Иймээс хуучин хотын төвлөрсөн суурьшлын хүн ам болон өргөтгөсөн хотын захиргааны нэгжийн хүн амыг ялгаж үзэх шаардлагатай. == Эдийн засаг == Пярну хотын эдийн засагт аялал жуулчлал, амралт сувилал, худалдаа, тээвэр, үйлдвэрлэл болон үйлчилгээний салбар чухал байр суурь эзэлдэг. Хотын боомт нь далайн тээвэр, бараа бүтээгдэхүүний хөдөлгөөнтэй холбоотой бөгөөд Ригагийн булангийн эрэгт байрладаг нь худалдаа, тээврийн хөгжлийн нэг үндэс болсон. Зуны улиралд далайн эргийн амралтын газрууд, зочид буудал, зоогийн газар, сувилал болон соёлын арга хэмжээнүүд хотын эдийн засгийн идэвхийг нэмэгдүүлдэг. == Аялал жуулчлал == Пярну нь Эстонийн далайн эргийн амралтын хамгийн алдартай хотуудын нэг юм. Хотын урт элсэн эрэг, амралт сувиллын газрууд, түүхэн төв болон ногоон байгууламж нь жуулчдын сонирхлыг татдаг. === Пярнугийн далайн эрэг === Пярнугийн далайн эрэг нь зуны улиралд усанд сэлэх, наранд биеэ шарах, алхах болон амрахад тохиромжтой газар юм. Далайн эргийн ойролцоо зочид буудал, амралтын байгууламж, явган хүний зам болон нийтийн эзэмшлийн талбайнууд байрладаг. === Пярнугийн эргийн нуга === Пярнугийн эргийн нуга нь байгалийн өвөрмөц тогтоц бүхий бүс бөгөөд явган аялал, байгаль ажиглах зориулалттай зам, байгууламжуудтай. Энэ бүс нь далайн эргийн экосистем, ургамал, шувуудын амьдрах орчныг хадгалах ач холбогдолтой. === Түүхэн дурсгалт газрууд === Пярну хотын түүхэн төвд дундад зуун болон дараагийн үеийн барилга байгууламжууд хадгалагдан үлдсэн байдаг. Хотын соёл, түүхтэй холбоотой онцлох газруудад: * '''Пярнугийн Улаан цамхаг''' — дундад зууны хамгаалалтын байгууламжийн үлдэгдэл; * '''Таллин хаалга''' — XVII зууны үеийн хотын хамгаалалтын байгууламжтай холбоотой түүхэн хаалга; * '''Пярнугийн музей''' — хот болон бүс нутгийн түүх, соёлын өвийг танилцуулдаг музей; * '''Элизабетын сүм''' — XVIII зууны үеийн сүм; * '''Пярнугийн далайн эргийн цэцэрлэгт хүрээлэн''' — амралт, зугаалгын зориулалттай ногоон байгууламж. == Соёл == Пярну нь хөгжмийн наадам, театр, музей, үзэсгэлэн болон олон нийтийн соёлын арга хэмжээгээрээ танигдсан. Хотод зохион байгуулагддаг хөгжмийн арга хэмжээнүүдийн дунд Пярнугийн хөгжмийн наадам чухал байр суурь эзэлдэг. Энэхүү наадамд Эстони болон бусад улсын хөгжимчид оролцдог. Мөн Пярну хот нь Эстонийн үндэсний түүх, тусгаар тогтнолын үйл явдалтай холбоотой дурсгалт газруудтай. == Тээвэр == Пярну нь Эстонийн нийслэл Таллин болон [[Латви]]йн нийслэл [[Рига]] хотыг холбодог авто замын чиглэлд байрладаг. Хот нь автобусны тээврээр Эстонийн бусад хотуудтай холбогддог. Мөн далайн боомт, орон нутгийн тээврийн дэд бүтэцтэй. Таллин–Рига чиглэлийн төмөр замын шинэ төслийн нэг хэсэг болох [[Рэйл Балтика]] нь Пярну орчмын тээврийн ирээдүйн хөгжилтэй холбоотой томоохон дэд бүтцийн төсөл юм. == Боловсрол == Пярну хотод ерөнхий боловсролын сургууль, мэргэжлийн сургалтын байгууллага болон дээд боловсролын сургалтын төвүүд үйл ажиллагаа явуулдаг. Хотын боловсролын түүх нь XVII зууны үеийн Академиа Густаво-Каролина байгууллагатай холбоотой бөгөөд энэ нь Эстонийн дээд боловсролын түүхийн нэг хэсэг юм. == Мөн үзэх == * [[Эстони]] * [[Таллин]] * [[Балтын тэнгис]] * [[Ригын булан]] * [[Ханзын холбоо]] * [[Рэйл Балтика]] == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [https://www.parnu.ee/ Пярну хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] * [https://visitparnu.com/ Пярнугийн аялал жуулчлалын мэдээлэл] * [https://www.stat.ee/en Эстонийн статистикийн алба] [[Ангилал:Эстонийн хот]] lex1c0pkxhixfyyzx4jhvccp6j325wz 0 44349 874526 783860 2026-10-29T12:33:25Z ~2026-57894-08 108615 /* */ 874526 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дэлгэцийн жүжигчин | kurzname = Вайнона Райдер<br>''<small>Winona Ryder</small>'' | bild = Winona Ryder 2010 TIFF adjusted.jpg | bildbeschreibung = Райдер 2010 онд | langname = Вайнона Лора Хоровиц | nation = {{USA}} | geburtstag = [[1971 он]]ы [[10 сарын 29]] | geburtsort = [[Олмстед (Миннесота)|Олмстед]], [[Миннесота]] | geburtsland = [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | sterbedatum = | sterbeort = | sterbeland = | partner = | expartner = | bekannt = 1986 — одоо | beruf = [[жүжигчин]] | preis = [[Алтан бөмбөрцөг]] ([[1993]]) }} '''Вайнона Райдер''' ({{lang-en|Winona Ryder}}; '''Вайнона Лора Хоровиц''' ({{lang-en|Winona Laura Horowitz}}, ''[[1971]] оны [[10 сарын 29|аравдугаар сарын 29-нд]] [[Миннесота]] [[муж]]ийн [[Олмстед (Миннесота)|Олмстед]] [[хот]]од төрсөн'') — [[АНУ|Америкийн]] [[кино]] [[жүжигчин]] бөгөөд «[[Хонгор нас]]»-ын туслах ([[1993]]), «[[Бяцхан авхай нар]]»-ын ([[1994]]) гол дүрээр [[Оскарын шагнал|Оскарт]] дэвшиж, «[[Хонгор нас]]»-аар [[Алтан бөмбөрцөг]] гардсан. [[2000]] онд [[Холливуд]]ын [[Холливудын алдрын жим|алдрын жимд]] ''од'' залсан<ref name="hollywood-star">{{cite news | first=Ellen A. | last=Kim | title=Winona Ryder Gets Her Own Star | date=October 6, 2000 | publisher=Hollywood.com | url=http://www.hollywood.com/news/Winona_Ryder_Gets_Her_Own_Star/313097 | archiveurl=https://archive.ph/20121205211622/http://www.hollywood.com/news/Winona_Ryder_Gets_Her_Own_Star/313097 | archivedate=Арван хоёрдугаар сар 5, 2012 | access-date=Наймдугаар сар 2, 2014 | url-status=live }}</ref> Райдер «[[Хайчин гарт Эдвард]]»-ад хамтарсан [[Жонни Депп]]тэй [[1989]]-[[1993]] онд амьдарсан байдаг. Дашрамд [[Тим Бартон]] «[[Битлжүүс]]»-ээр алдаршиж «Хайчин гарт Эдвард», «[[Франкенвини]]»-д хамтарчээ. == Цахим холбоос == {{commonscat|Winona Ryder|Вайнона Райдер}} * {{imdb_name| id=0000213 | name=Вайнона Райдер}} == Эшлэл == {{лавлах холбоос}} {{1981—2000 оны Алтан бөмбөрцөгийн шагналтнууд (эмэгтэй туслах дүр)}} {{DEFAULTSORT:Райдер, Вайнона}} [[Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1971 онд төрсөн]] ppn7dka0146mqz1cuxyf23kal7rdi41 0 65930 874545 873287 2026-10-30T03:16:07Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874545 wikitext text/x-wiki {{Short description|Чилийн Айсен дахь суурин}} {{Инфобокс суурин | official_name = Кояикэ | other_name = | native_name = Coyhaique | image_skyline = Vista panorámica de Coyhaique.jpg | imagesize = 300px | image_caption = Хотын панорама харагдац | image_flag = Bandera_de_Coyhaique.svg | flag_size = 100px | flag_alt = Далбаа | image_shield = Escudo de Coihaique.svg | shield_size = 100px | shield_alt = Сүлд | image_map = Comuna de Coyhaique.svg | map_caption = Айсен дэх Кояикэ коммуны байршил | map_alt = Лос Айсен бүс дэх Кояикэ коммуны байршил | pushpin_map = Чили Айсен#Чили | pushpin_map_narrow = yes | pushpin_label_position = left | pushpin_map_alt = Чили дэх байршил | pushpin_map_caption = Чили дэх байршил | coordinates_footnotes = | coor_pinpoint = хот | coordinates = {{coord|45|34|S|72|04|W|region:CL-AI|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Чили]] | subdivision_type1 = [[Чилийн бүс нутаг|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Айсен бүс нутаг|Айсен]] | subdivision_type2 = [[Чилийн мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = [[Кояикэ муж|Кояикэ]] | government_footnotes = <ref name="Munitel">{{Cite web |url = http://www.coyhaique.cl |title = Asociación Chilena de Municipalidades |accessdate = 2026-06-24 |language = es |archive-url = https://web.archive.org/web/20100329072842/http://www.coyhaique.cl/ |archive-date = 2010-03-29 |url-status = dead}}</ref> <ref name="Official">{{Cite web |url = http://www.coyhaique.cl |title = Кояикэ хотын захиргаа |accessdate = 2026-06-24 |language = es |archive-url = https://web.archive.org/web/20100329072842/http://www.coyhaique.cl/ |archive-date = 2010-03-29 |url-status = dead}}</ref> | government_type = [[Хотын захиргаа]] | leader_title = Хотын дарга | leader_party = [[Христийн Ардчилсан Нам (Чили)|PDC]] | leader_name = Карлос Гатика Виллегас | established_title = Анхны нэр | established_date = Бакедано | established_title2 = Байгуулагдсан | established_date2 = 10 сарын 12, 1929 | area_footnotes = <ref name="INE">{{cite web |url= http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/censos_poblacion_vivienda/censo_pobl_vivi.php |title= Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн |accessdate=2026-06-24|language=es}}</ref> | area_total_km2 = 7320.5 | population_as_of = 2024 оны тооллого | population_rank = | settlement_type = [[Чилийн хотын жагсаалт|Хот]] ба [[Чилийн коммунууд|коммун]] | population_footnotes = <ref name="INE"/> | population_total = 57823 | population_density_km2 = auto | population_demonym = Кояикэчууд | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_blank2_title = | population_blank2 = | demographics_type1 = Хүйс | demographics1_footnotes = <ref name="INE"/> | demographics1_title1 = Эрэгтэй | demographics1_info1 = 28,170 | demographics1_title2 = Эмэгтэй | demographics1_info2 = 29,653 | timezone = [[Чили дэх цаг|CLT]] | utc_offset = −3 | elevation_m = 302 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 5950000 | area_code = 56 + 67 | blank_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank_info = [[Далайн уур амьсгал|Cfb]] | website = [http://www.coyhaique.cl/ Official website] {{in lang|es}} | footnotes = }} '''Кояикэ''' ({{langx|es|Coyhaique}}) нь [[Чили]] улсын өмнөд хэсэгт, [[Патагони]]йн бүсэд орших хот юм. Тус хот нь [[Айсен бүс нутаг|Айсен]] бүс болон [[Кояикэ муж|Кояикэ мужийн]] засаг захиргааны төв бөгөөд мөн ижил нэртэй коммуны төв болно. Кояикэ нь бүс нутгийн төрийн захиргаа, худалдаа, боловсрол, эрүүл мэнд болон бусад үйлчилгээ төвлөрсөн суурин юм.<ref name="BCN"/> Хот нь далайн түвшнээс дээш ойролцоогоор 302 метрийн өндөрт, Симпсон болон Кояикэ голын хөндийн орчимд байрладаг. Уул толгодоор хүрээлэгдсэн байгалийн тогтоц, сэрүүн уур амьсгал, Патагонийн аялал жуулчлалын бүсэд эзлэх байр сууриараа онцлог юм.<ref name="Climate">{{cite web |url=https://www.bcn.cl/leychile/Navegar?idNorma=1088770 |title=Кояикэ орчмын газар зүй, уур амьсгалын тухай мэдээлэл |publisher=Чилийн Үндэсний Конгрессын Номын сан |language=es}}</ref> == Газар зүй == Кояикэ нь Өмнөд Америкийн өмнөд хэсэгт орших Чилийн Патагонийн нутагт, Андын нурууны зүүн талын уулс, хөндийн бүсэд байрладаг. Хотын газар зүйн солбицол нь өмнөд өргөргийн 45°34′, баруун уртрагийн 72°04′ орчим юм. Чилийн нийслэл [[Сантьяго]] хотоос өмнө зүгт ойролцоогоор 1,359 километрийн зайд оршдог.<ref name="Climate"/> Кояикэ хот нь Симпсон болон Кояикэ голын хөндийн уулзвар орчимд хөгжсөн. Ойр орчмын газар нутагт уул толгод, голын хөндий, ой мод, бэлчээр болон хөдөө аж ахуйн зориулалттай газрууд зонхилно. Кояикэ коммуны нутаг дэвсгэр хотын төвөөс гадна хөдөө орон нутгийн суурин, байгалийн бүсүүдийг хамардаг. Иймээс хотын хүн амын нягтрал болон коммуны нийт нутаг дэвсгэрийн хүн амын нягтрал нь хоорондоо ялгаатай. == Түүх == Кояикэ хотыг 1929 оны 10 сарын 12-нд байгуулсан. Эхний үед хотыг '''Бакедано''' ({{langx|es|Baquedano}}) гэж нэрлэж байжээ. Хот байгуулах болсон гол зорилго нь бүс нутагт суурьшин амьдарч байсан иргэд болон Айсений аж үйлдвэрийн нийгэмлэг ({{langx|es|Sociedad Industrial de Aysén}}, SIA)-ийн үйл ажиллагааг дэмжих явдал байв.<ref name="History">{{Cite web |url=https://coyhaique.cl/index.php?Itemid=125&id=66&option=com_content&view=article |title=Кояикэ хотын захиргаа: хотын түүх |access-date=2026-10-14|language=es}}</ref> Айсений аж үйлдвэрийн нийгэмлэг 1906 оноос эхлэн тухайн бүс нутагт үйл ажиллагаа явуулж байсан бөгөөд хотын суурьшил, эдийн засгийн хөгжлийн эхэн үед чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Кояикэ нь хөндийн байгалийн нөхцөл, гол мөрөн болон ойр орчмын суурьшлын бүстэй холбогдох боломжийн улмаас бүс нутгийн төв болон хөгжсөн. Хотын захиргаа 1948 онд байгуулагдсан. Улмаар Кояикэ нь орон нутгийн төрийн захиргаа, худалдаа, үйлчилгээний байгууллагууд төвлөрсөн хот болж өргөжсөн.<ref name="History"/> == Засаг захиргаа == Кояикэ нь Чилийн засаг захиргааны хуваарийн дагуу Айсен бүсийн Кояикэ мужид харьяалагддаг. Хот болон коммуныг Кояикэ хотын захиргаа удирддаг бөгөөд орон нутгийн нийтийн үйлчилгээ, нийгмийн хөгжил, хот төлөвлөлт, байгаль орчны хамгаалалт болон аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх асуудлыг хариуцдаг.<ref name="Munitel"/> Коммуны нутаг дэвсгэр нь хотын суурьшлын бүс болон хөдөө орон нутгийн газруудыг хамардаг. Иймээс Кояикэ хотын төвийн хүн амын мэдээллийг коммуны нийт хүн амын тоотой адилтгаж үзэж болохгүй. == Хүн ам == 2024 оны хүн ам, орон сууцны тооллогоор Кояикэ коммуны нийт хүн ам 57,823 байв. Үүнээс 28,170 нь эрэгтэй, 29,653 нь эмэгтэй хүн байжээ.<ref name="INE"/> 2017 оны тооллогоор коммуны хүн ам 57,818 байсан тул 2017–2024 оны хооронд нийт хүн амын тоо бараг өөрчлөгдөөгүй байна.<ref name="INE"/> Кояикэ нь Айсен бүсийн хүн ам, үйлчилгээ, захиргааны үйл ажиллагааны чухал төв юм. Хотын төвд худалдаа, боловсрол, эрүүл мэнд болон төрийн байгууллагууд төвлөрсөн байдаг бол коммуны бусад хэсэгт хөдөө орон нутгийн суурьшил, аж ахуйн нэгжүүд байрлана. == Уур амьсгал == Кояикэ нь сэрүүн, харьцангуй хүйтэн уур амьсгалтай бөгөөд улирлын температурын ялгаа мэдэгдэхүйц байдаг. Орчны уур амьсгалд Андын нурууны газрын тогтоц, өндөршил, салхи болон хур тунадасны хэмжээ нөлөөлдөг.<ref name="Climate"/> Зун нь харьцангуй дулаан, өвөл нь хүйтэн байдаг. Өвлийн улиралд хүйтэн жавар, цас орох боломжтой бөгөөд жилийн турш хур тунадас ордог. Хүйтэн улиралд айл өрхийн халаалтын хэрэглээ нэмэгддэг тул агаарын чанар нь хотын байгаль орчны бодлогын нэг чухал асуудал болдог.<ref name="Climate"/> Кояикэгийн уур амьсгал болон уул, голын хөндийн тогтоц нь байгалийн аялал, явган аялал, загасчлал болон бусад гадаа үйл ажиллагаанд тохиромжтой нөхцөл бүрдүүлдэг. == Эдийн засаг == Кояикэ нь Айсен бүсийн эдийн засаг, худалдаа, үйлчилгээний томоохон төв юм. Хотод төрийн захиргааны байгууллага, худалдааны газар, санхүүгийн үйлчилгээ, барилгын салбар, боловсрол, эрүүл мэндийн байгууллагууд үйл ажиллагаа явуулдаг.<ref name="Climate"/> Коммуны хөдөө орон нутгийн хэсэгт мал аж ахуй, хөдөө аж ахуй болон ойтой холбоотой үйл ажиллагаа чухал байр суурь эзэлдэг. Бүс нутгийн байгалийн тогтоц нь аялал жуулчлалын салбарыг хөгжүүлэх боломж бүрдүүлдэг бөгөөд хот нь ойр орчмын байгалийн бүсүүдэд аялах хүмүүсийн үйлчилгээний төв болдог. == Тээвэр == Кояикэ нь Айсен бүсийн бусад суурин газруудтай авто замаар холбогддог. Тус хот нь Чилийн өмнөд хэсгийн байгалийн үзэсгэлэнт нутгаар дамжин өнгөрдөг [[Карратера Аустрал]] авто замын аяллын бүсэд оршдог. Уг зам нь Патагонийн ой, уулс, гол мөрөн болон нуур бүхий нутгуудыг холбодог аялал жуулчлалын чухал чиглэл юм.<ref>{{Cite web |url=https://chile.travel/en/destinations/carretera-austral/ |title=Carretera Austral |publisher=Chile Travel |language=en}}</ref> Хотын зам тээврийн сүлжээ нь орон нутгийн зорчих хөдөлгөөнөөс гадна бүс нутгийн худалдаа, үйлчилгээ болон аялал жуулчлалд чухал ач холбогдолтой. == Аялал жуулчлал == Кояикэ нь Патагонийн байгалийн тогтоц, уул толгод, гол мөрөн болон ой модтой танилцах аяллын суурь цэгүүдийн нэг юм. Байгалийн аялал, явган аялал, загасчлал, байгалийн гэрэл зураг авах зэрэг үйл ажиллагаа нь тус бүс нутгийн аялал жуулчлалын боломжид багтдаг. Хотын ойролцоо байрлах '''Кояикэ үндэсний дархан цаазат газар''' ({{langx|es|Reserva Nacional Coyhaique}}) нь байгалийн орчныг хамгаалах, амралт зугаалга болон явган аялал хийхэд чухал газар юм. Уг дархан цаазат газар 1948 онд байгуулагдсан бөгөөд Кояикэ хотын төвөөс зүүн хойд зүгт ойролцоогоор 5 километрийн зайд оршдог. Түүний хамгаалалтад ой мод, хөрс болон уулын налуугийн байгалийн орчин багтдаг.<ref name="CONAF">{{Cite web |url=https://www.conaf.cl/parque_nacionales/reserva-nacional-coyhaique/ |title=Кояикэ үндэсний дархан цаазат газар |publisher=CONAF |access-date=2026-10-14|language=es}}</ref> Кояикэ нь байгалийн аяллаас гадна орон нутгийн соёл, гар урлал, уламжлалт нэхмэл эдлэл болон Патагонийн хоол хүнстэй танилцах боломжтой хот юм. Аялал жуулчлалын хөгжлийг байгаль орчны хамгаалалттай уялдуулах нь орон нутгийн захиргааны зорилтуудын нэг юм.<ref name="Munitel"/> == Соёл == Кояикэгийн орон нутгийн соёл нь Чилийн өмнөд хэсэг болон Патагонийн суурьшлын түүх, хөдөө орон нутгийн амьдрал, байгальтай холбоотой аж ахуйтай нягт уялддаг. Бүс нутгийн соёлын илэрхийлэлд уламжлалт гар урлал, нэхмэл эдлэл, орон нутгийн хоол хүнс болон олон нийтийн арга хэмжээ багтана. Хот нь Айсен бүсийн захиргааны төв учраас бүс нутгийн соёлын арга хэмжээ, аялал жуулчлалын сурталчилгаа болон орон нутгийн бүтээгдэхүүнийг түгээн дэлгэрүүлэхэд чухал үүрэгтэй. == Байгаль орчин == Кояикэгийн байгаль орчны асуудалд агаарын чанар, хотын тэлэлт, газрын ашиглалт болон ой мод, хөрсний хамгаалалт багтдаг. Өвлийн халаалтын хэрэглээ болон цаг уурын нөхцөлөөс шалтгаалан агаар дахь нарийн ширхэгт тоосонцрын хэмжээ нэмэгдэх асуудал тус хотод анхаарал татаж ирсэн.<ref name="Climate"/> Кояикэ үндэсний дархан цаазат газар зэрэг хамгаалалттай бүсүүд нь байгалийн орчныг хадгалах, хөрсний элэгдлийг бууруулах болон нутгийн байгалийн нөөцийг хамгаалахад чухал ач холбогдолтой.<ref name="CONAF"/> == Мөн үзэх == *[[Айсен бүс нутаг]] *[[Кояикэ муж]] *[[Патагони]] *[[Карратера Аустрал]] ==Эшлэл== {{reflist}} ==Гадаад холбоос== {{Commonscat|Coyhaique|Кояикэ}} * [https://web.archive.org/web/20100329072842/http://www.coyhaique.cl/ Кояикэ хотын захиргааны вэбсайт] * [http://www.patagonia-house.com Patagonia House], Bed and Breakfast * [http://www.salvajecorazon.com Salvaje Corazon], Аяллын хөтөч [[Ангилал:Кояикэ| ]] [[Ангилал:Өмнөд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Чилийн хот]] [[Ангилал:Чилийн мужийн төв]] [[Ангилал:Чилийн коммун]] [[Ангилал:1929 онд байгуулагдсан]] 5mvwn4wkyov1eqfqrfvc41bwg6wumh9 0 67385 874578 874468 2026-10-30T11:33:52Z Zorigt 49 874578 wikitext text/x-wiki «''' Шинэ жил '''» — [[1954 он]]д бүтсэн [[Монгол улс|Монголын]] 3 бүлэг хар цагаан анхны богино хэмжээний [[уран сайхны кино]]. Уг киног [[Цэвээний Зандраа]] зохиолыг бичиж найруулсан бөгөөд Д.Ганжуур, Д.Жигжид нар зураглаачаар, Ц.Доржпалам кино зураачаар ажиллсан байна. == Гол дүрүүдэд == * Пунцаг – [[Цэдэндамбын Цэрэндорж]] * Дулмаа – [[Зоодойн Долгорсүрэн]] * Долгор – [[Түдэвийн Цэвээнжав]] * Цэрмаа – Б.Цэрэндолгор * Сүрэн – Б.Цэрэнлхам == Агуулга == Социализмын үеийн үйлдвэрийн ажилчин залуу жилийн төлөвлөгөөгөө хугацаанаасаа өмнө 4-р сард биелүүлж, [[шинэ жил]]ээ найз нөхдийнхөө хамт урьдчилан тэмдэглэх болсон тухайгаа ээждээ хэлэхэд залуугийн ээж, хөрш айлын авгай хоёр хурим хийх гэж байна гэж андуурч ойлгоод байгааг инээдмийн хэлбэрээр өгүүлж, мэргэжилдээ өсөж яваа тэргүүний ажилчин залуучуудын харилцаа, үерхэл нөхөрлөл, тэдний амжилт бүтээлийг тусган харуулжээ.<ref>{{cite web|url=http://mongol-kino.mn/uranbuteel/%D1%88%D0%B8%D0%BD%D1%8D-%D0%B6%D0%B8%D0%BB|title=Шинэ жил. /Монгол кино/|work=|date=|dateformat=mdy|accessdate=2017 оны 8 сарын 12|publisher=mongol-kino.mn}} </ref>. == Эх сурвалж == {{reflist}} [[Ангилал:1954 оны кино]] [[Ангилал:20-р зууны монгол кино]] [[Ангилал:Уран сайхны кино]] [[Ангилал:Монгол кинонууд]] 5nwk2zdifm22fkssmy0s64zkn1cva5h 0 75772 874573 851982 2026-10-30T11:24:34Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874573 wikitext text/x-wiki '''Найрамдлын Хөлбөмбөг''' гэдэг нь ГазПром ХК-ийн жил бүр зохион байгуулдаг олон улсын хүүхдийн нийгмийн хөтөлбөр юм. Уг хөтөлбөрийн зорилго нь хөлбөмбөгөөр дамжуулан залуу үед найрамдлал нөхөрлөл, эрүүл амьдралын сонирхлыг суулгахад оршино. Хөтөлбөрийн хүрээнд олон орноос ирсэн 12 настай хөлбөмбөгчид<ref><nowiki>https://www.sportindustry.biz/news/football-friendship-project-returns</nowiki></ref> жил бүрийн олон улсын хүүхдийн форум, "Найрамдлын Хөлбөмбөг" Дэлхий Цом болон Хөлбөмбөг ба Найрамдал Олон Улсын Өдөрт оролцдог.<ref>www.newswire.ca/en/story/1505319/europe-and-asia-to-meet-within-football-for-friendship-international-children-s-social-project-of-gazprom</ref> Хөтөлбөр нь дэмждэг FIFA, UEFA, Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага (НҮБ), Олимпын болон Паралимпийн хороо, төрийн тэргүүн, засгийн газар, олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо, олон улсын буяны сан, олон нийтийн байгууллага, дэлхийн хөл бөмбөгийн клубүүд дэмждэг<ref>https://www.sport-express.ru/football/gazprom/reviews/futbol-dlya-druzhby-2018-obyavleny-imena-uchastnikov-programmy-ot-rossii-1401229/</ref>.  Хөтөлбөрийн ерөнхий зохион байгуулагч нь AGT Communications Group (ОХУ) юм.<ref>www.prnewswire.com/news-releases/young-football-players-from-24-countries-of-europe-and-asia-meet-at-third-international-childrens-football-for-friendship-forum-506472841.html</ref> == '''Түүх''' == === Найрамдлын Хөлбөмбөг 2013 === Анхны Найрамдлын Хөлбөмбөг олон улсын хүүхдийн форум 2013 оны тавдугаар сарын 25-нд Лондонд болсон. Болгар, Их Британи, Унгар, Герман, Грек, Орос, Серби болон Словени гэсэн 8 улсын 670 хүүхдүүд оролцсон. 2018 онд FIFA-н Дэлхийн Цомын тэмцээнүүд явагдах 11 хотын 11 хөлбөмбөгийн багууд ОХУ-ыг төлөөлсөн. Форумд Зенит, Челси, Шальке-04, Црвена-Звезда клубуудийн хүүхдийн баг, Газпромийн спортийн өдөрлөгийн ялагчид, Fakel их наадмын ялагчид мөн оролцсон.<ref><nowiki>https://archive.is/20150515191023/http:/fcbusiness.co.uk/news/article/newsitem=2379/title=franz+beckenbauer+kicks+off+gazprom%92s+%91football+for+friendship%92+campaign</nowiki></ref> Форумын үеэр хүүхдүүд бусад орноос ирсэн үеийнхэнтэйгээ болон алдарт хөлбөмбөгчидтөй ярилцаж, Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэнд UEFA-гийн Аваргуудын Лигийн финалд зочилсон.<ref>www.ntv.ru/sport/627113</ref> Форумын үр дүнд хүүхдүүд хөтөлбөрийн найман үнэт зүйлсийг тодорхойлсон нээлттэй бичиг баримттай боллоо : нөхөрлөл, тэгш байдал, шударга ёс, эрүүл мэнд, энх тайван, үнэнч байдал, ялалт ба уламжлал. Дараа нь уг захиаг UEFA, FIFA болон ОУОХ-ы тэргүүлэгчид рүү илгээсэн. 2013 оны есдүгээр сард Владимир Путин болон Виталий Мутко нартай уулзаж байх үедээ Сепп Блаттер захиаг авсан гэдгээ баталгаажуулаад Найрамдлын Хөлбөмбөгийг дэмжихэд бэлэн гэдгээ илэрхийлсэн.<ref><nowiki>https://web.archive.org/web/20150522173321/http:/www.epochtimes.de/service/vladimir-putin-und-fifa-praesident-joseph-s-blatte-bei-football-for-friendship-222</nowiki></ref> === Найрамдлын Хөлбөмбөг 2014 === Найрамдлын Хөлбөмбөг хөтөлбөрийн хоёр дахь улирал Лиссабон хотод 2014 оны тавдугаар сарын 23-аас 25-нд болсон ба 16 орны 450 гаруй өсвөр насны хүүхдүүдийг хамарсан. Беларусь, Болгар, Их Британи, Унгар, Герман, Итали, Нидерланд, Польш, Португал, Орос, Серби, Словени, Турк, Украин, Франц ба Хорват. Залуу хөлбөмбөгчид Найрамдлын Хөлбөмбөг форумд болон гудамжны хөлбөмбөгийн тоглолтонд оролцож, 2013/2014 оны UEFA-гийн Аваргуудын Лигийн Финалд зочилсон.<ref name=":1">www.euronews.com/2014/05/27/football-for-friendship-teaching-values-through-football</ref> 2014 оны Олон Улсын Гудамжны Хөлбөмбөгийн Тэмцээний аваргаар хүүхдийн Benfica баг (Португал) шалгарсан. Хөтөлбөрийн хоёр дахь улирлын үр дүнд Найрамдлын Хөлбөмбөг хөдөлгөөний тэргүүлэгчийг сонгосон. Португалийн Фелипе Суарэзийг тэргүүлэгчээр сонгосон. Тэрээр 2014 оны зургаадугаар сард уг хөдөлгөөний тэргүүний хувиар Юрий Андреевич Морозовын дурсгалд зориулсан олон улсын залуу хөлбөмбөгчдийн есдүгээр тэмцээнд зочилсон.<ref>www.lazionews.eu/settore-giovanile/oltre-450-ragazzi-riuniti-da-gazprom-in-occasione-del-secondo-forum-internazionale-football-for-friendship/</ref> === Найрамдлын Хөлбөмбөг 2015 === Найрамдлын Хөлбөмбөг нийгмийн хөтөлбөрийн гуравдугаар улирал 2015 оны долдугаар сард Берлинд болсон. Анх удаа Ази тивийн төлөөлөл болон Япон, Хятад болон Казахийн хүүхдийн хөлбөмбөгийн багууд хөтөлбөрт оролцсон. Гурав дахь улиралд нийтдээ 24 улсын 24 хөлбөмбөгийн клубын хүүхдийн баг оролцсон.<ref name=":0">www.noodls.com/viewNoodl/28582380/oao-gazprom/young-football-players-from-24-countries-of-europe-and-asia-</ref> Залуу хөлбөмбөгчид бусад улсаас ирсэн үе тэнгийнхэнтэйгээ болон Франц Беккенбауэр гэх мэт дэлхийн хөлбөмбөгийн одуудтай ярилцсан ба мөн хүүхдийн багуудын дунд болсон Олон улсын гудамжны хөлбөмбөгийн тэмцээнд оролцсон. 2015 оны Олон Улсын Гудамжны Хөлбөмбөгийн Тэмцээний аваргаар хүүхдийн Rapid баг (Австри) шалгарсан. Найрамдлын Хөлбөмбөгийн гурав дахь улирлын үйл ажиллагаанд дэлхийн тэргүүлэх хэвлэлүүдийн 200 орчим сэтгүүлчид болон Олон Улсын Хүүхдийн Хэвлэл Мэдээллийн Төвийн гишүүн болох Европ, Азийн 24 залуу сэтгүүлч оролцсон.<ref name=":0" /> 2015 оны оргил үе нь Барселоны хөлбөмбөгийн клубын (Испани) авсан Есөн бэлгэдлийн Цомыг гардуулах ёслолын ажиллагаа байсан. Ялагчийг Форумын өмнөх өдөр бүх 24 оролцогч орны дунд явагдсан глобал санал асуулгад оролцсон хүүхдүүд сонгосон.<ref name=":0" /> Форумын дараа бүх оролцогчид уламжлал ёсоор Берлин дэх Олимпын цэнгэлдэх хүрээлэнд 2014/2015 оны UEFA-гийн Аваргуудын Лигийн Финалд зочилсон.<ref name=":4">www.prnewswire.com/news-releases/young-football-players-from-24-countries-of-europe-and-asia-meet-at-third-international-childrens-football-for-friendship-forum-506472841.html</ref> === Найрамдлын Хөлбөмбөг 2016 === 2016 оны Найрамдлын Хөлбөмбөг Олон Улсын Хүүхдийн Нийгмийн Хөтөлбөрийн эхлэл нь гуравдугаар сарын 24-нд Мюнхенд болсон онлайн Hangout хэвлэлийн хурал болсон ба түүнд хөтөлбөрийг глобал элч төлөөлөгч Франц Беккенбауэр оролцсон.<ref>www.mirror.co.uk/sport/football/news/franz-beckenbauer-reveals-hes-barcelona-7695610</ref> Уг хөтөлбөрийн дөрөвдүгээр улиралд 8 шинэ хүүхдийн баг Азербайжан, Алжир, Армен, Аргентин, Бразил, Вьетнам, Киргиз, Сири улсаас оролцсон ба оролцогч орнуудын нийт тоо нь 32 болсон.<ref>www.sgb-sports.com/index.php/fourth-gazprom-football-for-friendship-project-launches/</ref> 2016 оны дөрөвдүгээр сарын 5-нд өвөрмөц цом болох Есөн бэлгэдлийн Цомын санал асуулга эхэлсэн. Бүх дэлхийн фэнүүд нь ялагчийг сонгоход оролцсон боловч эцсийн шийдвэрийг Найрамдлын Хөлбөмбөг хөтөлбөрийн оролцогчдын санал хураалтаар шийдсэн. Энэ Цомыг Баварийн (Мюнхен) хөлбөмбөгийн клуб авсан. Найрамдлын Хөлбөмбөгийн оролцогчид клубийн үйл ажиллагаа тусгай хэрэгцээтэй хүүхдүүдийг дэмжихэд чиглэсэн байдал болон төрөл бүрийн оронд байгаа тусламж хэрэгтэй байгаа хүүхдүүдэд тусалсан байдлыг цохон тэмдэглэсэн.<ref>rbth.com/sport/2016/06/01/gazprom-brings-soccer-crazy-kids-to-milan-for-uefa-champions-league-final_599353</ref> Найрамдлын Хөлбөмбөгийн олон улсын дөрөвдүгээр форум болон гудамжны хөлбөмбөгийн тэмцээний эцсийн тоглолт  2016 оны тавдугаар сарын 27-28-нд Миланд боллоо.  Энэ тэмцээний аваргаар Словенийн Марибор баг шалгарсан. Форумын дараа оролцогчид уламжлал ёсоор UEFA-гийн Аваргуудын Лигийн Финалд зочилсон. Форумын үйл ажиллагаанд дэлхийн тэргүүлэх хэвлэл мэдээллийн сэтгүүлчид болон оролцогч орнуудын залуу сэтгүүлчдээс бүрдсэн Хүүхдийн Олон Улсын Хэвлэл Мэдээллийн Төв оролцсон.<ref name=":2">www.beyondsport.org/articles/fourth-international-football-for-friendship-forum-brings-together-young-footballers-from-three-continents/</ref> Найрамдлын Хөлбөмбөгийн дөрөвдүгээр улиралд Сирийн Al-Wahda клубийн хөлбөмбөгчид оролцсон нь өмнө нь болж байгаагүй явдал юм. Сирийн баг хөтөлбөрт оролцсон явдал болон Сирийн хүүхдүүд Миланд ирж арга хэмжээнд зочилсон нь уг улсын хүмүүнлэгийн хямралыг даван туулахад чухал алхам болсон. Russia Today олон улсын телевизийн сувгийн Арабын спортын редакц Сирийн Хөлбөмбөгийн Холбоотой хамтран төсөлд оролцож байгаа хүүхдүүдийн тухай "Дайнгүй гурван өдөр" гэсэн баримтат кино хийсэн. 2016 оны есдүгээр сард 7000 гаруй хүмүүс киноны нээлтийг Дамаскт ирж үзсэн.<ref>www.euronews.com/2016/05/31/football-for-friendship-syrian-youth-team-make-tournament-debut-in-milan</ref> === Найрамдлын Хөлбөмбөг 2017 === 2017 онд Найрамдлын Хөлбөмбөг олон улсын хүүхдийн нийгмийн төсөл Санкт-Петербург (ОХУ) хотод зохион байгуулагдсан ба финалын арга хэмжээ нь  зургаадугаар сарын 26-аас долдугаар сарын 3-ны хооронд болсон.<ref>www.live5news.com/story/34934258/fifth-season-of-gazproms-football-for-friendship-international-childrens-project-launched</ref> 2017 онд оролцогч орнуудын тоо 32-оос 64 болж өссөн. Найрамдлын Хөлбөмбөг хөтөлбөрт анх удаа Мехикогийн болон Америкийн Нэгдсэн улсын хүүхдүүд оролцсон. Ингээд уг төсөл Африк, Еврази, Хойд Америк, Өмнөд Америк гэсэн дөрвөн тивийн залуу тоглогчдыг нэгтгэсэн.<ref>finance.dailyherald.com/dailyherald/news/read/33918303/Fifth_Season_of_Gazprom's_Football_for_Friendship_International_Children's_Project_Launched</ref> Хөтөлбөрийн тавдугаар улирлаас эхлэн  дараах шинэ зарчмыг мөрдөж эхэлсэн: улс бүрээс нэг залуу хөлбөмбөгчин сонгогдон улсаа төлөөлөх. Тэд 12 настай, хөгжлийн бэрхшээлтэй ч байж болох охид, хөвгүүдээс бүрдсэн олон улсын Найрамдлын Багуудад нэгдэнэ. Нээлттэй оноолтын үед багуудын ямар улсаас оролцох болон улсын төлөөлөгчдийн тоглолтонд эзлэх байрлалуудыг тодорхойлсон. Оноолтыг Интернет конференц хэлбэрээр явуулсан. Найман Найрамдлын Багийн ахлагч нь залуу дасгалжуулагч нар байв: Рене Ламперт (Словени), Стефан Максимович (Серби), Брэндон Шабани (Их Британи), Чарли Суй (Хятад), Анатолий Чентулоев (Орос), Богдан Кролевецкий (Орос), Антон Иванов (Орос), Эмма Хеншен (Нидерланд). Найрамдлын Хөлбөмбөг олон улсын хэвлэл, мэдээллийн төвийн төлөөлөгч Лилия Мацумото (Япон) ч бас оноолтонд оролцсон.<ref name=":3">www.newswit.com/.gen/2017-03-17/bafb838790ea60129b53d1add5e4ee99/</ref> 2017 оны Найрамдлын Хөлбөмбөгийн Дэлхийн Цомыг хүртсэн "улбар шар" баг нь дараах есөн улсын залуу дасгалжуулагч болон залуу хөлбөмбөгчдөөс бүрдэж байлаа: Рене Ламперт (Словени), Хун Юнь Марвин Тью (Сингапур), Пол Пуиг I Монтана (Испани), Габриэль Мендоса (Боливи), Раван Казимов (Азербайжан), Хризимир Станимиров Станчев (Болгар), Иван Агустин Каско (Аргентин), Роман Хорак (Бүгд Найрамдах Чех Улс), Хамза Юсуф Нури Альхавват (Ливи).<ref name=":3" /> Найрамдлын Хөлбөмбөг олон улсын хүүхдийн форумд Виктор Зубков (Газпром ХК-ийн захирлуудын зөвлөлийн дарга) [38], Фатма Самура (ФИФА-гийн ерөнхий нарийн бичгийн дарга), Филипп Ле Флок (ФИФА-гийн худалдааны ерөнхий захирал), Джулио Баптиста ( Бразилийн хөлбөмбөгч), Иван Заморано (Чилийн довтлогч), Александр Кержаков (Оросын хөлбөмбөгч) болон бусад зочид ирж залуу үеийнхэнд хүний гол үнэт зүйлсээ хөгжүүлэхийг уриалсан.<ref>www.euronews.com/2017/07/06/football-brings-kids-together</ref> 2017 онд уг төсөл 600 000 гаруй хүмүүсийг нэгтгэн, Санкт-Петербург хотод болсон эцсийн үйл ажиллагаанд 64 орны 1000 гаруй хүүхэд, том хүмүүс оролцсон.<ref>stomp.straitstimes.com/singapore-seen/12-year-old-sporean-messi-wins-global-football-contest-in-russia</ref> === Найрамдлын Хөлбөмбөг 2018 === 2018 онд Найрамдлын Хөлбөмбөг хөтөлбөрийн зургаадугаар улирлыг хоёрдугаар сарын 15-аас зургаадугаар сарын 15 хүртэл Орос улсад зохион байгуулахаар шийдвэрлэсэн. Хөтөлбөрийн оролцогчид нь дэлхийн 211 улс, орныг төлөөлөн ирэх залуу хөлбөмбөгчид болон сэтгүүлч нар юм.<ref>www.thedailystar.net/sports/football/time-defender-bangladesh-1543027</ref> 018 онд уг хөтөлбөрийн албан ёсны эхлэл нь Найрамдлын Хөлбөмбөгийн нээлттэй оноолтыг шууд дамжуулсан явдал байсан бөгөөд үр дүнд нь олон улсын 32 хөлбөмбөгийн баг буюу Найрамдлын багууд оролцсон. Найрамдлын Хөлбөмбөгийн хөтөлбөрийн шинэ хэсэг нь байгаль орчны сэдэвтэй байсан ба 2018 онд олон улсын Найрамдлын Хөлбөмбөгийн багуудыг ховор, устах аюулд орсон амьтдын нэрээр нэрлэсэн: * Африкийн Заан * Комодо Гүрвэл * Кипунжи Сармагчин * Том Яст Мэлхий * Аддрын Цагаан Зээр * Ирвэс * Хирс * Хавтгай Аварга Загас * Цагаан Баавгай * Лемур * Хүрэн Баавгай * Халиман Аварга Загас * Гурван Хуруутай Залхуу Баавгай * Хаан Наж Могой * Шимпанзе * Энэтхэг Гавиал Матар * Барууны Мич * Хаан Тоншуул * Бөхөн * Цагаан малгайтай капуцин * Коала * Сибирийн Бар * Гревийн Судалт Тахь * Орангутан * Том Панда * Магелланы Оцон Шувуу * Ротшильдын анааш * Бөгтөр Халим * Африк Анч Нохой * Арслан * Усны Үхэр * Галапагосын Тэнгисийн Арслан === Найрамдал хөлбөмбөг 2019 === Олон улсын хүүхдийн “Нөхөрлөлийн хөлбөмбөг” хөтөлбөрийн долдугаар улирлын нээлт 2019 оны 3 дугаар сарын 18-нд болж өнгөрсөн. Уг хөтөлбөрийн төгсгөлийн арга хэмжээнүүд 5 дугаар сарын 28-наас 6 дугаар сарын 2-нд явагдсан.<ref>{{Cite web |url=http://business.dailytimesleader.com/dailytimesleader/news/read/37931695/Football_for_Friendship_Launches_Its_Seventh_Season |title=Archive copy |access-date=2020-12-19 |archive-date=2020-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201219130508/http://business.dailytimesleader.com/dailytimesleader/news/read/37931695/Football_for_Friendship_Launches_Its_Seventh_Season |url-status=dead }}</ref> 4 дүгээр сарын 25-нд Нөхөрлөл, Хөлбөмбөгийн олон улсын өдрийг Европ, Ази, Африк, Умард болон Өмнөд Америкийн 50 гаруй оронд тэмдэглэлээ. Баярын үйл ажиллагаанд Оросын хөлбөмбөгийн холбоо (ОХБХ) мөн нэгдлээ.<ref>https://www.prnewswire.com/news-releases/international-day-of-football-and-friendship-celebrated-in-schools-around-the-world-300837486.html#:~:text=Gazprom%20Football%20for%20Friendship&text=MOSCOW%2C%20April%2025%2C%202019%20%2F,Africa%2C%20North%20and%20South%20America.</ref> 5 дугаар сарын 30-нд Мадрид хотноо “Газпром” ХК-иас зохион байгуулдаг Олон улсын хүүхдийн “Нөхөрлөлийн хөлбөмбөг” 2019 хөтөлбөрийн олон улсын чуулган боллоо. Уг чуулганд хөлбөмбөгийн дасгалжуулагчид, хүүхдийн багийн эмч нар, одод, олон улсын нэртэй хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн сэтгүүлчид, олон улсын хөлбөмбөгийн академи болон холбоодын төлөөлөгч зэрэг дэлхий дахины мэргэжилтнүүд оролцов.<ref>https://sputniknews.com/agency_news/201905301075473427-forum-children-experts/</ref> 5 дугаар сарын 31-нд Мадрид хотноо хамгийн олон үндэстнээс бүрдсэн хөлбөмбөгийн дасгал сургуулилалт боллоо. Дасгал сургуулилтын үр дүнгээр “Нөхөрлөлийн хөлбөмбөг” хөтөлбөр  GUINNESS WORLD RECORDS® албан ёсны гэрчилгээ авав.<ref>https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/547224-most-nationalities-in-a-football-soccer-training-session</ref> Долдугаар улирлын хүрээнд Европ, Африк, Ази, Умард болон Өмнөд Америкийн 32 залуу сэтгүүлч “Нөхөрлөлийн хөлбөмбөг” хөтөлбөрийн олон улсын хүүхдийн мэдээллийн төвийн багийг бүрдүүлж хөтөлбөрийн төгсгөлийн арга хэмжээнүүдийг сурвалжилж, олон улсын болон зарим улсын хэвлэлтэй хамтран материал бэлтгэхэд оролцов.<ref>https://tass.com/press-releases/1061492</ref> Долдугаар улирлын оролцогчдоос “Есөн үнэт зүйл” цомыг ( Олон улсын хүүхдийн “Нөхөрлөлийн хөлбөмбөг” хөтөлбөрийн шагналыг) хамгийн сайн нийгмийн хариуцлагатай баг хэмээн үзэж хөлбөмбөгийн “Ливерпуль” клубт гардууллаа.<ref>https://sputniknews.com/society/201906041075611076-football-friendship-madrid/</ref> 6 дугаар сарын 1-нд Мадридын  UEFA Pitch хөлбөмбөгийн талбайд долдугаар улирлын гол арга хэмжээ болох “Нөхөрлөлийн хөлбөмбөг”-ийн Аварга шалгаруулах финалын тоглолт боллоо. Энэхүү тоглолтонд «Антигуаны Полоз» шигшээ бага «Тасманы чөтгөр» багтай тоглон, тоглолтын үндсэн цагийг 1:1 харьцаатай дуусгаад, нэмэлт цагт хэд хэдэн торгуулийн цохилт хийн ялалт байгуулж, гол шагналыг авлаа.<ref>https://www.euronews.com/2019/06/06/football-for-friendship-international-programme-for-kids-breaks-records-and-teaches-sports</ref> === Найрамдал хөлбөмбөг 2020 === 2020 онд “Нөхөрлөлийн хөлбөмбөг” хөтөлбөрийн наймдугаар улирал 2020 оны 11 сарын 27-ноос 12 сарын 9-нд цахим хэлбэрээр явагдлаа. Нийт 100 гаруй орны 10 000 гаруй оролцогч үндсэн үйл ажиллагаанд нэгдэв.<ref>{{Cite web |url=https://footballforfriendship.com/ |title=Archive copy |access-date=2020-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161003091330/https://footballforfriendship.com/ |archive-date=2016-10-03 |url-status=dead}}</ref> Хөтөлбөрийн наймдугаар улиралд зориулан  Football for Friendship World хэмээх олон хэрэглэгч нэгэн зэрэг ашиглаж болох цахим симулятор тоглоомын платформыг байгуулж, “Нөхөрлөлийн хөлбөмбөг” 2020-д зориулсан олон улсын аварга шалгаруулах тэмцээнийг цахим хэлбэрээр хийв. Олон улсын хөлбөмбөгийн өдөр буюу 2020 оны 12 сарын 10-наас эхлээд тоглоомыг дэлхий даяар татаж авах боломжтой боллоо. Хэрэглэгчид олон улсын шигшээ баг бүрдүүлэн “Нөхөрлөлийн хөлбөмбөг”-ийн дүрмийн дагуу тэмцээнүүдэд оролцоно. Уг тоглоом нь нөхөрлөл, энх тайван, тэгш эрх зэрэг хөтөлбөрийн хамгийн чухал үнэт зүйлс дээр үндэслэсэн.<ref>https://sputniknews.com/sport/202011051081023614-new-football-simulator-football-for-friendship-to-be-released-on-world-football-day/</ref> 11 сарын 27-нд “Нөхөрлөлийн хөлбөмбөг” 2020-ын аварга шалгаруулах олон улсын цахим тэмцээний сугалаа нээлттэй хэлбэрээр явагдлаа.<ref>https://www.gazprom-football.com/football-for-friendship/news/newsdetail/children-from-over-100-countries-to-take-part-in-football-for-friendship-eworld-championship/</ref> 11 сарын 28-наас 12 сарын 6-нд хүүхдүүдэд зориулсан хүмүүнлэгийн болон боловсролын хөтөлбөрүүдээс бүрдсэн олон улсын онлайн цугларалт явагдлаа.<ref>{{Cite web |url=https://footballforfriendship.com/friendship-camp/ |title=Archive copy |access-date=2020-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115083647/https://footballforfriendship.com/friendship-camp/ |archive-date=2021-01-15 |url-status=dead}}</ref> 11 сарын 30-наас 12 сарын 4-нд “Нөхөрлөлийн хөлбөмбөг” олон улсын цахим чуулган болж хүүхдийн спортыг хөгжүүлэх төслүүдийг танилцууллаа. Шинжээчдээс бүрдсэн шүүгчид “Нөхөрлөлийн хөлбөмбөг”-ийн олон улсын шагнал авахыг зорьж буй төслүүдийн танилцуулгыг үнэллээ.<ref>{{Cite web |url=https://footballforfriendship.com/experts-forum/live-broadcast/ |title=Archive copy |access-date=2020-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204005358/https://footballforfriendship.com/experts-forum/live-broadcast/ |archive-date=2020-12-04 |url-status=dead}}</ref> 12 сарын 7-8-нд “Нөхөрлөлийн хөлбөмбөг”-ийн аварга шалгаруулах олон улсын цахим тэмцээн боллоо. Энэ жил тоглолтууд  Football for Friendship  хэмээх олон хэрэглэгч нэгэн зэрэг ашиглаж болох цахим симулятор тоглоомын платформ дээр боллоо.<ref>{{Cite web |url=https://footballforfriendship.com/world-championship/ |title=Archive copy |access-date=2020-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114171143/https://footballforfriendship.com/world-championship/ |archive-date=2021-01-14 |url-status=dead}}</ref> 12 сарын 9-нд “Нөхөрлөлийн хөлбөмбөг”-ийн финалын шат явагдлаа.<ref>{{Cite web |url=https://footballforfriendship.com/live-broadcast-grand-final/ |title=Archive copy |access-date=2020-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114135317/https://footballforfriendship.com/live-broadcast-grand-final/ |archive-date=2021-01-14 |url-status=dead}}</ref> НҮБ-ын 75 жилийн ойтой холбоотой, орон бүрийн хүүхдүүдэд зориулсан цахим сургалтууд наймдугаар улирлын арга хэмжээнүүдийн үеэр болж өнгөрлөө. Хөтөлбөрийн наймдугаар улирлын үеэр дэлхий дахины хөлбөмбөгийн фристайлеруудтай хамтарсан “Байгаа газар бүхэн маань цэнгэлдэх” нэртэй долоо хоног бүрийн шоуны нээлтийг хийв. Дугаар болгонд фристайлерууд хөтөлбөрийн залуу элч нарт төрөл бүрийн үзүүлбэр зааж, төгсгөлд нь шилдэг оролцогчийг шалгаруулж байв. Шоуны төгсгөл болгон бүх дэлхийн цахим хичээл явагдаж “Нөхөрлөлийн хөлбөмбөг” хөтөлбөр оролцогчдынхоо (2020 оны 12 сарын 6) тоогоор хоёр дахь удаагаа Гиннесийн номонд бичигдлээ. Нөхөрлөлийн хөлбөмбөг”- ийн залуу сэтгүүлчдийн эхлүүлсэн “Шилдэг мэдээний редакц” хэмээх долоо хоног тутмын шоунд хүүхдүүд оролцож дэлхий дахины гэгээлэг мэдээнүүдийг үзэгчидтэй хуваалцав. == Найрамдлын Хөлбөмбөгийн Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн == Олон улсын хүүхдийн хөлбөмбөгийн тэмцээн нь Найрамдлын Хөлбөмбөг хөтөлбөрийн хүрээнд явагдана. Аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцох багуудыг буюу Найрамдлын Багуудыг Нээлттэй Оноолтоор сонгодог. Багуудыг Найрамдлын Хөлбөмбөгийн зарчмаар зохион байгуулдаг: нэг багт төрөл бүрийн үндэстэн, хүйс болон биеийн хөгжил бүхий тамирчид орно.<ref>rbth.com/sport/2014/05/30/big_soccer_for_little_europeans_37075.html</ref> == Найрамдлын Хөлбөмбөгийн Олон Улсын Хүүхдийн Форум == Жил бүрийн Найрамдлын Хөлбөмбөгийн Хүүхдийн Форум дээр төслийн залуу оролцогчид томчуудтай хамт хөтөлбөрийн үнэт зүйлсийг дэлхий даяар дэлгэрүүлэн хөгжүүлэх талаар хэлэлцдэг. Форумын үеэр хүүхдүүд бусад улсуудаас ирсэн үе тэнгийнхэнтэйгээ болон алдартай хөлбөмбөгчид, сэтгүүлчид, нийгмийн зүтгэлтнүүдтэй мөн ирээдүйд өөрсдийн үе тэнгийнхэн дотор нийтлэг үнэт зүйлсийг бие даан дэлгэрүүлэх залуу элч төлөөлөгч нартай уулзан ярилцсан.<ref>www.fifa.com/confederationscup/news/y=2017/m=8/news=confed-cup-hosts-friendship-forum-2902692.html</ref> == Олон Улсын Хүүхдийн Хэвлэл Мэдээллийн Төв == Найрамдлын Хөлбөмбөг хөтөлбөрийн нэг онцлог нь түүний өөрийн Олон Улсын Хүүхдийн Хэвлэл, Мэдээллийн Төв юм. Үүнийг Найрамдлын Хөлбөмбөгийн хүрээнд 2014 онд анх зохион байгуулсан. Хэвлэл мэдээллийн төв дэх залуу сэтгүүлч нар хөтөлбөрийн үйл ажиллагааны талаар өөрийн улсдаа мэдээллэдэг: тэд үндэсний болон олон улсын спортын хэвлэл мэдээллийн мэдээ бэлдэх болон Найрамдлын Хөлбөмбөг ТВ-д, Найрамдлын Хөлбөмбөг сонинд, албан ёсны радио станцад зориулсан материал бэлдэхэд оролцдог. Олон Улсын Хүүхдийн Хэвлэл Мэдээллийн Төв нь үндэсний Шилдэг Залуу Сэтгүүлч тэмцээний ялагчид, залуу блоггерууд, гэрэл зурагчид болон зохиолчдыг нэгтгэдэг. Хэвлэл мэдээллийн төвийн залуу сэтгүүлчид хөтөлбөр дотроос өөрийн үзэл бодлоо илэрхийлж, "хүүхдүүд хүүхдүүдийн тухай" хэлбэрээр хэрэгжүүлдэг.<ref>www.financialexpress.com/india-news/mission-xi-million-picks-chandigarh-girl-ananya-kamboj/689736/</ref> == Олон Улсын Хөлбөмбөгийн болон Найрамдлын Өдөр == Найрамдлын Хөлбөмбөг хөтөлбөрийн хүрээнд Олон Улсын Хөлбөмбөг ба Найрамдлын Өдрийг дөрөвдүгээр сарын 25-нд тэмдэглэдэг. Энэ өдрийг анх 2017 онд 16 улсад тэмдэглэн өнгөрүүлсэн. Уг өдөрлөгт нөхөрсөг тоглолт, флеш-моб, радио марафон, мастер класс, телевизийн шоу, нээлттэй сургалтын хичээл гэх мэт үйл ажиллагаа болдог. 50 000 гаруй хүн баярт оролцсон.<ref><nowiki>https://www.theguardian.com/football/2015/apr/26/said-and-done-blatter-putin-david-cameron</nowiki></ref> 2015 онд Хөлбөмбөг ба Найрамдлын Өдрийг 24 улсад тэмдэглэн өнгөрүүлсэн.  Энэ баярын үеэр нөхөрсөг хөлбөмбөгийн тэмцээн болон бусад арга хэмжээ зохиогдсон. Германд Шальке-04-ийн хөлбөмбөгчид нээлттэй сургалт хийж, Серби телевизийн шоу зохион байгуулж, Украин Волын клубийн хүүхдийн баг болон Луцк хотын гэр бүл, хүүхэд, залуучуудын нийгмийн үйлчилгээний төвд  бүртгүүлсэн хүүхдүүдийн хооронд тоглолт зохион байгуулсан.<ref>business-center.amchamchina.org/news/?dir=17&doc=201504262030PR_NEWS_ASPR_____EN90314&andorquestion=OR&&ok=1&passDir=0</ref> Орост Хөлбөмбөг ба Найрамдлын Өдрийг дөрөвдүгээр сарын 25-нд 11 хотод тэмдэглэн өнгөрүүллээ. Хөтөлбөрийн гол үнэт зүйлсийг сануулах зорилгоор хөлбөмбөгийн нөхөрсөг тоглолтууд Владивосток, Новосибирск, Екатеринбург, Красноярск, Барнаул, Санкт-Петербург болон Саранск хотуудад боллоо. Красноярск, Сочи болон Донын Ростов хотуудад Найрамдлын Буухиа болсон ба түүнд 2014 оны Олимпын Бамбар Дамжуулалтанд оролцсон бамбар баригчид оролцсон. Москвад Хараагүйчүүдийн Спортын Холбооны дэмжлэгтэйгээр Тэгш Боломж Тэмцээнийг зохион байгуулсан. Тавдугаар сарын 5-нд Хөлбөмбөг ба Найрамдлын Өдрийг Нижний Новгород болон Казань хотуудад тэмдэглэсэн.<ref name=":1" /> 2016 онд Хөлбөмбөг ба Найрамдлын өдрийг 32 оронд тэмдэглэн өнгөрүүлсэн. Оросын найман хотод үүнийг тэмдэглэсэн: Москва, Санкт-Петербург, Новосибирск, Барнаул, Биробиджан, Эрхүү, Краснодар, Нижний Новгород болон Донын Ростов. Нижний Новгород хотод Волга хөлбөмбөгийн клубийн тоглогчид болон залуу хөлбөмбөгчдийн хооронд бие халаалтын болон сургалтын тоглолтыг зохион байгуулсан. Новосибирскт болсон нөхөрсөг тоглолтонд оролцсон Новосибирск мужийн Ермак-Сибирь багт хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүд оролцсон. <ref name=":2" /> 2017 онд Хөлбөмбөг ба Найрамдлын Өдрийг 64 улсад тэмдэглэн өнгөрүүлсэн. Сербийн хамгаалагч Бранислав Иванович болон Данийн довтлогч Дирк Куйт гэх мэт алдартай хөлбөмбөгчид дэлхийн өнцөг булан бүрт арга хэмжээнд оролцсон. Грект болсон уг үйл ажиллагаанд 2004 онд өөрийн үндэсний багийн хамт Европын Хөлбөмбөгийн Аварга болсон Теодора Загоракис оролцсон. Орост Зенит хөлбөмбөгийн клуб 2017 оны Найрамдлын Хөлбөмбөг хөтөлбөрийн залуу элчин төлөөлөгч Захар Бадюкт тусгай сургалтыг зохион байгуулсан. Сургалтын үеэр Зенит хөлбөмбөгийн клубийн хаалгач Юрий Лодыгин нь Захарын чадварыг өндрөөр үнэлээд түүнтэй хаалгачийнхаа нууцуудаас хуваалцсан байна.<ref name=":3" /> == Есөн утга «Найрамдал хөлбөмбөг» == Анхны Найрамдлын Хөлбөмбөг олон улсын хүүхдийн форум 2013 оны тавдугаар сарын 25-нд, Их Британи, Герман, Словени, Унгар Улс, Серби, Болгар, Грек болгон Орос  залуу элч нар хөтөлбөрийн анхны найман үнэт зүйл- нөхөрлөл, тэгш байдал, шударга ёс, эрүүл мэнд, энх тайван, онцгой байдал, ялалт, уламжлалыг илтгэн харуулав. Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо (FIFA), Европын хөлбөмбөгийн холбоод (UEFA) Форумын үр дүнд хүүхдүүд хөтөлбөрийн найман үнэт зүйлсийг тодорхойлсон нээлттэй бичиг баримттай боллоо : нөхөрлөл, тэгш байдал, шударга ёс, эрүүл мэнд, энх тайван, үнэнч байдал, ялалт ба уламжлал. Дараа нь уг захиаг UEFA, FIFA болон ОУОХ-ы тэргүүлэгчид рүү илгээсэн. 2013 оны есдүгээр сард Владимир Путин болон Виталий Мутко нартай уулзаж байх үедээ Сепп Блаттер захиаг авсан гэдгээ баталгаажуулаад Найрамдлын Хөлбөмбөгийг дэмжихэд бэлэн гэдгээ илэрхийлсэн.<ref name=":4" /> 2015 онд Япон, Хятад болон Казахийн хүүхдийн хөлбөмбөгийн багууд хөтөлбөрт оролцсон «Найрамдал хөлбөмбөй» хөлбөмбөгт оролцож, ес дэх шагналыг хүртэхийг санал болгов.<ref>http://www.joblenobl.ru/news/287-v-ramkakh-programmy-futbol-dlya-druzhby-uchrezhden-kubok-devyati-tsennostej</ref> == Есөн Бэлгэдлийн Цом == Есөн Бэлгэдлийн Цом нь Найрамдлын Хөлбөмбөг Олон Улсын Хүүхдийн Нийгмийн Хөтөлбөрийн шагнал юм. Жил бүр уг Цомыг төслийн үнэт зүйлсэд чухал хувь нэмэр оруулсан тохиолдолд олгодог: нөхөрлөл, тэгш байдал, шударга ёс, эрүүл мэнд, энх тайван, үнэнч байдал, ялалт, уламжлал болон хүндэтгэл. Дэлхий даяны хөгжөөн дэмжигчид ялагчийг тодорхойлоход оролцдог боловч Найрамдлын Хөлбөмбөг төслийн оролцогчдын эцсийн шийдвэрийг санал хураалтаар шийдвэрлэдэг. Есөн Бэлгэдлийн Цомын эзэмшдэг хөлбөмбөгийн клубууд: Барселона (2015), Байерн Мюнхен (2016), Al Wahda (Тусгай Шагнал), Реал Мадрид (2017).<ref>www.euronews.com/2017/07/17/f4f-nine-values-cup-2017-goes-to-real-madrid</ref> == Найрамдлын Бугуйвч == Найрамдлын Хөлбөмбөг хөтөлбөрийн бүх үйл ажиллагааны эхэнд эрх тэгш байдал болон эрүүл амьдралын хэв маягийн бэлэг тэмдэг болсон Найрамдлын Бугуйвчийг солилцдог.  Уг бугуйвч нь цэнхэр болон ногоон хоёр утаснаас тогтох ба уг хөтөлбөрийн үнэт зүйлсийг хуваалцдаг хэн ч зүүж болно.<ref><nowiki>https://www.theguardian.com/football/2015/apr/26/said-and-done-blatter-putin-david-cameron</nowiki></ref> Франц Бекенбауэрийн хэлснээр "Уг хөдөлгөөний бэлэг тэмдэг нь хоёр-өнгөтэй бугуйвч ба энэ нь Найрамдлын Хөлбөмбөгийн хөтөлбөрийн салшгүй үнэт зүйлийн адил энгийн бөгөөд ойлгомжтой байдаг. Хөтөлбөрийн залуу оролцогчид Найрамдлын Бугуйвчийг дараах алдартай тамирчин болон олон нийтийн хүмүүсийн бугуйнд зүүсэн: Дик Адвокат, Анатолий Тимощук ба Луис Нету, Франц Беккенбауэр, Луис Фернандев, Дидье Дрогба, Макс Мейер, Фатма Самура, Леон Горецка, Доменико Кришито, Мишель Сальгадо, Александр Кержаков, Димас Пиррос, Миодраг Божович , Аделина Сотникова, Юрий Каменец.<ref>www.theboltonnews.co.uk/news/11270319.Interview_sends_Megan_Mackey_to_Champions_League_final/</ref> == Оролцогчдын улирал хоорондын үйл ажиллагаа == Найрамдлын Хөлбөмбөгийн залуу хөлбөмбөгчид албан ёсны улирлаас гадна олон тооны үйл ажиллагаанд оролцдог. 2013 оны тавдугаар сард залуу хөлбөмбөгчдийн Марибор клубийн (Словени) тоглогчид Камбожийн хүүхдүүдтэй хүмүүнлэгийн, нөхөрсөг тоглолт хийсэн. 2014 оны есдүгээр сард Сочид хөтөлбөрийн нэг Орос оролцогч Оросын Холбооны Улсын Ерөнхийлөгч FIFA-гийн Ерөнхийлөгч Сепп Блаттертэй уулзах үед Владимир Путинтэй ярилцсан<ref>en.kremlin.ru/events/president/news/19222</ref>. 2014 оны зургаадугаар сард Францын Ерөнхийлөгч Франсуа Олланд Найрамдлын Хөлбөмбөг хөтөлбөрийн гишүүн Таверни багийг Елисейн Ордонд ирж 2014 оны FIFA-гийн Дэлхийн Цомын тэмцээний Франц, Нигерийн хооронд болсон тоглолтыг үзэхийг урьсан. 2016 оны дөрөвдүгээр сард 2015 оны Найрамдлын Хөлбөмбөг хөтөлбөрийн элч төлөөлөгч Юрий Ващук Беларусийн хамгийн хүчтэй хүн Кирилл Шимкотой болон BATE хөлбөмбөгийн клубын залуу хөлбөмбөгчидтой уулзаж өөрийн төсөлд оролцсон туршлагаасаа хуваалцлаа. Юрий Ващук Кирилл Шимкод бэлэг тэмдэг болсон Найрамдлын Бугуйвчийг өгснөөр түүнд төслийн үнэт зүйлс болох найрамдал, шударга ёс, эрүүл амьдралын хэв маягийг дэмжих ажлыг шилжүүлэн өгсөн.<ref>www.leparisien.fr/politique/mondial-2014-hollande-invite-deux-clubs-amateurs-a-l-elysee-pour-france-nigeria-28-06-2014-3960541.php</ref> == Эх сурвалж == {{Reflist}} [[Ангилал:Газпром]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн тэмцээн]] tqcuqizpt8msuwyz3vn4rc8s50oqkaj 0 83719 874576 874465 2026-10-30T11:32:21Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-57819-22|~2026-57819-22]] ([[User talk:~2026-57819-22|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:~2026-36535-42|~2026-36535-42]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 860654 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын тэргүүлэх контент бүтээгч, жүжигчин, энтрепренёр (1996 онд төрсөн)}} {{Use dmy dates|date=February 2026}} {{Инфобокс ютубер | name = Gremix | image = gremix.jpg | image_size = 250px | alt = Gremix-ийн хөрөг зураг | caption = Ганбаяр 2019 онд | birth_name = Маамбаярын Ганбаяр | birth_date = {{Birth date and age|1996|05|16}} | birth_place = [[Улаанбаатар]], Монгол улс | occupation = {{flatlist| * [[Ютубер|Контент бүтээгч]] * [[Жүжигчин]] * Энтрепренёр }} | youtube_id = UCQXxhQHalYjwMictp1lUbtg | youtube_display_name = Gremix | youtube_years_active = 2014–одоо | youtube_genre = {{flatlist| * [[Видео тоглоомын соёл|Видео тоглоом (Gaming)]] * Инээдэм * [[Реакшн бичлэг|Реакшн]] * [[Влог]] * Амьдралын хэв маяг }} | youtube_subscribers = 1.56 сая | youtube_views = 619 сая | stats_update = 2026 оны 6 сарын 30 }} '''Маамбаярын Ганбаяр''' ([[1996 он|1996]] оны [[5 сарын 16|5-р сарын 16]]-нд төрсөн), цахим ертөнцөд '''Gremix''' нэрээрээ алдаршсан тэрээр Монголын интернэт соёл, тэр дундаа YouTube контентын салбарыг үндэслэгчдийн нэг, тэргүүлэх контент бүтээгч, жүжигчин бөгөөд бизнес эрхлэгч юм. Хурдан хэмнэлтэй, хөгжилтэй эвлүүлэг бүхий видео тоглоомын бичлэгүүдээрээ (Let's Play) олон нийтэд танигдсан тэрээр өдгөө Монголын Z болон Альфа үеийнхний поп соёлд хамгийн том нөлөө үзүүлэгч дүрүүдийн нэг болон хувирчээ. 2026 оны байдлаар түүний үндсэн суваг 1.52 сая гаруй дагагчтай, нийт 600 орчим сая хандалттай байгаа бөгөөд энэ нь Монголын хамгийн олон дагагчтай, хамгийн их үзэлттэй YouTube суваг юм. Тэрээр эх орондоо "Алтан товч" (Golden Play Button) шагналыг авчирсан анхны бөгөөд цор ганц Монгол контент бүтээгч гэдгээрээ түүхэнд бичигдсэн.<ref>{{Cite web |url=https://www.n24.mn/a/1265 |title=Gremix: Youtube дээр 1 сая захиалагчтай болж, дэлхийд танигдахыг зорьж байна |access-date=2020-02-15 |archive-date=15 Хоёрдугаар сар 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215023355/https://www.n24.mn/a/1265 |url-status=dead }}</ref> == Бага нас ба боловсрол == Ганбаяр 1996 оны 5-р сарын 16-нд Улаанбаатар хотод айлын ганц хүү болон мэндэлсэн. Түүнийг бага байхад эцэг эх нь гадаадад ажиллахаар явсан бөгөөд тэрээр хүүхэд насныхаа ихэнх дурсамжийг өвөө, эмээгийнхээ хайр халамжид өнгөрүүлжээ. Энэхүү бие даасан байдал нь түүнийг багаас нь видео тоглоом болон интернэт ертөнцтэй гүнзгий холбогдоход нөлөөлсөн гэж үздэг. 2003 онд Нийслэлийн Ерөнхий Боловсролын 84-р сургуульд элсэн орж, 2013 онд бүрэн дунд боловсрол эзэмшсэн. Сургуулиа төгсөөд [[Шинжлэх ухаан, технологийн их сургууль|Шинжлэх Ухаан, Технологийн Их Сургууль]] (ШУТИС)-д Мэдээллийн технологийн инженер (IT Engineering) мэргэжлээр элсэн орсон. Компьютерын программ хангамж, техник хангамжийн талаарх энэхүү академик мэдлэг нь түүнд хожим видео эвлүүлэг хийх, стриминг (streaming) төхөөрөмжүүдээ бие даан угсрах зэрэгт асар их давуу талыг олгосон бөгөөд тэрээр 2017 онд сургуулиа амжилттай төгссөн байна. == YouTube карьер ба өсөлт == === Эхлэл буюу "Харанхуй өрөөний эрин үе" (2014–2018) === Ганбаяр оюутан байхдаа буюу 2014 онд өрөөндөө ганцаараа аймшгийн болон амьд үлдэх төрлийн тоглоомууд (Amnesia, Outlast, Five Nights at Freddy's зэрэг) тоглож, түүндээ гаргаж буй бодит айдас, хөгжилтэй хариу үйлдлүүдээ бичиж YouTube-д оруулж эхэлсэн. Тухайн үед Монголд YouTube хөгжөөгүй, интернэтийн хурд болон үзэгчдийн тоо харьцангуй хязгаарлагдмал байсан ч тэрээр өөрийн гэсэн үнэнч шүтэн бишрэгчдийн суурийг бага багаар бүрдүүлж байв. Түүний бичлэгүүдийн онцлог нь тухайн үеийн Монгол контентуудад огт байхгүй байсан барууны хэв маягийн "Jump cut" (хурдан шилжилт), хэтрүүлэгтэй дууны эффектүүд болон "меме" (meme) ашигласан динамик эвлүүлгүүд байсан юм. Их сургуулиа төгсөөд мэргэжлээрээ ажиллахын оронд YouTube-ийг үндсэн карьераа болгон сонгосон нь тухайн үедээ маш зоригтой шийдвэр байв. Энэхүү эрсдэлтэй алхам нь үр дүнгээ өгч, 2018 оны 7-р сарын 24-нд 100,000 дагагчийн "Мөнгөн товч" (Silver Play Button) хүртсэнээр Монголын контент бүтээгчдийн хувьд нэгэн шинэ эрин үеийг эхлүүлсэн. === Тэсрэлт, Влог ба Gremix Gaming (2019–одоо) === 2019 оноос хойш тэрээр зөвхөн тоглоомын бичлэг гэлтгүй Омегл (Omegle) чат, реакшн, өдөр тутмын влог, мөн үзэгчдийнхээ илгээсэн Монгол меменүүд дээр хариу үйлдэл үзүүлэх зэргээр контентынхоо цар хүрээг огцом тэлсэн. Түүний үзэгчидтэйгээ харилцах энгийн, илэн далангүй байдал нь түүнийг "Ах" эсвэл "Найз" мэт дотно санагдуулдаг байв. Үндсэн сувгийнхаа хажуугаар 2021 онд зөвхөн цэвэр видео тоглоомд зориулагдсан '''"Gremix Gaming"''' сувгийг нээсэн. Энэхүү суваг нь Minecraft, PUBG Mobile болон төрөл бүрийн инди (indie) тоглоомуудын цувралаар дүүрэн бөгөөд 2026 оны байдлаар бараг 900,000 дагагчтай болж, үндсэн сувгаасаа дутахгүй бие даасан аварга том платформ болон хөгжжээ. 2023 оны 10-р сарын 5-нд түүний гол суваг 1,000,000 дагагчийн босгыг давсан бөгөөд энэ үйл явдал нь Монголын интернэт хэрэглэгчдийн хувьд үндэсний хэмжээний баяр мэт тэмдэглэгдэн өнгөрсөн юм. == Дэлгэцийн урлаг ба Хөгжмийн "Халтуур" == === Жүжигчний карьер === Камерын өмнө биеэ авч явах төрөлхийн авьяасаа ашиглан Ганбаяр кино урлагт хүч үзсэн. 2018 онд "ОРК" инээдмийн уран сайхны кинонд дүр бүтээснээр цахим дэлгэцээс том дэлгэц рүү амжилттай шилжсэн. Үүний дараа: * ''Шилжилт 2 (2018)'' * ''Сүүлчийн Монита'' (2019) * ''Би эмээ болохгүй'' (2019) * ''Анагаахын алдартнууд'' олон ангит цуврал (2020) * ''Бараг л аймшгийн кино'' (2024) зэрэг төслүүдэд гол болон туслах дүрүүдийг бүтээж, зөвхөн хүүхэд залуус гэлтгүй бүх насны үзэгчдэд танигдсан байна. === Хөгжим: "Huiten Baina" феномен === 2020 оны 1-р сард Gremix өөрийн үзэгчдэдээ зориулан тоглоом шоглоом болгон (өөрийнх нь хэлснээр "халтуур") '''"Huiten baina"''' нэртэй рэп дуу, видео клип гаргасан. Гэвч уг дууны хөнгөн хэмнэл, хөгжилтэй үгс нь интернэтэд жинхэнэ тэсрэлт хийж, хүн бүрийн сонсдог хит дуу болон хувирчээ. Улмаар "iTunes Mongolia"-ийн шилдэг 100 дууны жагсаалтад өндөр байр эзэлсэн нь түүний нөлөөлөл ямар түвшинд хүрснийг баталсан хэрэг байв.<ref>{{Cite web |url=https://eguur.mn/63440/ |title=ВИДЕО: Gremix-ийн “халтуур”- “HUITEN BN” |access-date=2020-02-14}}</ref> Тэрээр хожим нь энэ амжилтаа бататгаж "Chi baina", "Sangiimsal" зэрэг уран бүтээлүүдээ гаргасан. == Бизнес болон AR Технологи (Gremmy's Chest) == {{Infobox mapframe | coord = {{Coord|47.9150|N|106.9050|E}} | zoom = 12 | frame-width = 250 | frame-align = right | marker = shop | text = Gremmy's Chest дэлгүүрийн шилжилт хийгдэх бүс нутаг. }} === Жижиглэн худалдааны хувьсгал === 2024 оны 2-р сарын 2-нд Ганбаяр өөрийн брэндийг бодит амьдрал дээр буулгаж, Улсын Их Дэлгүүрт (УИД) '''"Gremmy's Chest"''' нэртэй тоглоом, хобби, аниме цуглуулгын нэрийн дэлгүүрээ нээсэн. Нээлтийн өдөр дэлгүүрийн гадаа мянга мянган фенүүд нь дугаарлан зогсож, дэлгүүрийн бүх бараа ердөө хоёрхон өдрийн дотор бүрэн зарагдаж дууссан нь Монголын жижиглэн худалдааны салбарт ховорхон тохиох үзэгдэл болсон юм.<ref>{{Cite web |last=Б |first=Хонгорзул |date=2024-02-04 |title="Gremix"-ийн дэлгүүрийн бараа хоёр өдөрт дуусаж, түр хаалаа |url=https://www.dobu.mn/?p=45158 |access-date=2024-07-02}}</ref> Бизнес нь асар хурдтай томорч буйтай холбогдуулан 2026 онд тэрээр УИД дэх салбараа стратегийн хувьд хааж, илүү том, илүү концепц сайтай орчин үеийн салбарыг Мишээл Экспогийн (Misheel Expo) '''"Little Venice"''' энтертайнмент бүсэд нээнэ гэдгээ албан ёсоор зарлажээ. Энэ нь түүний дэлгүүрийг зүгээр нэг худалдааны цэг биш, залуусын цугладаг поп-соёлын төв болгох алхам юм.<ref>{{Citation |last=Gremix |title=Баяртай тоглоомын дэлгүүр минь |date=2025-12-12 |url=https://www.youtube.com/watch?v=QV1EQNj1Baw}}</ref> === Gremix Blockverse төсөл === Мэдээллийн технологийн инженерийн суурьтай тэрээр технологийн дэвшлийг ашиглан "AR Mongolia" компанитай хамтарч '''"Gremix Blockverse"''' (мөн Gremix AR гэх) өргөтгөсөн бодит байдлын (AR) эвлүүлдэг тоглоомыг зах зээлд гаргасан. Энэ нь биет 3D эвлүүлдэг тоглоомыг гар утасны аппликэйшнтэй хослуулсан шинэлэг бүтээгдэхүүн бөгөөд тоглогчид ухаалаг утсаараа эвлүүлдэг тоглоомоо сканнердаж, хиймэл оюун ухаант муу санаатан клоноос виртуал Gremix-ийг аврах интерактив даалгавруудыг гүйцэтгэдэг. Энэхүү төсөл нь Монголд контент бүтээгчийн зүгээс гаргасан хамгийн өндөр технологийн шийдэл бүхий мерчандайз бүтээгдэхүүн болж чадсан юм. == Нөлөөлөл ба соёл (Trivia) == * '''"Бацаанууд":''' Gremix өөрийн үзэгч, дагагчдаа хайрлаж "Бацаануудаа" (Batsaanuudaa) хэмээн дууддаг нь түүний нэрийн хуудас болсон үг юм. 2014 онд түүнийг үзэж байсан хүүхдүүд өдгөө насанд хүрсэн ч энэхүү үг нь нэгэн үеийг нэгтгэсэн дурсамжтай үг хэвээр үлджээ. * '''Хандив, тусламж:''' Тэрээр YouTube-ийн шууд дамжуулалтаас олсон орлого болон хувийн хөрөнгөөсөө хүүхдийн сайн сайхны төлөөх байгууллагуудад тогтмол хандив өргөж, нийгмийн хариуцлагаа хэрэгжүүлдэг үлгэр жишээ нөлөөлөгчдийн нэг юм. == Эх Сурвалж == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *{{YouTube|u=Gremix33|name=Gremix}} *{{YouTube|c=GremixGaming|name=Gremix Gaming}} *{{Facebook|OfficialGremix|name=Gremix}} *{{Instagram|gremixbn|name=Gremix}} {{DEFAULTSORT:Ганбаяр, Маамбаярын}} [[Ангилал:YouTube суваг]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:1996 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын жүжигчид]] [[Ангилал:Монголын энтрепренёрүүд]] [[Ангилал:Видео тоглоом тоглогчид]] 9sl3m4i7lavyg2bshaevqi8nix09ubz 0 87760 874534 828703 2026-10-30T01:14:49Z Эрдэнийн тобчи 108163 874534 wikitext text/x-wiki '''Mode Gakuen Cocoon Tower''' ([[Япон хэл|япон]]: モード学園コクーンタワー) нь [[Япон|Япон]] улсын нийслэл [[Токио]] хотын [[Шинжүкү]] дүүргийн Ниши-Шинжүкү дэх өндөр барилга юм. Уг барилга нь 203.65 метр өндөр, газрын дээрх 50 давхар бөгөөд 2008 оны 10 дугаар сард ашиглалтад орсон. Барилгын өвөрмөц хүр хорхойн үүртэй төстэй хэлбэр нь түүнийг Токиогийн танигдсан архитектурын байгууламжуудын нэг болгосон байна.<ref name="Tange">{{cite web |url=https://www.tangeweb.com/works/works_no-188/ |title=MODE GAKUEN Cocoon Tower |publisher=Tange Associates |access-date=2026-10-30 }}</ref> == Түүх == 2004 онд Mode Gakuen сургуулийн байгууллага Токио хотод шинэ сургалтын байр барих архитектурын уралдаан зарласан бөгөөд уг уралдаанд Tange Associates архитектурын компани шалгарчээ. Барилгын зураг төслийг Тангэ Ассошиэйтс боловсруулсан байна.<ref name="Arup">{{cite web |url=https://www.arup.com/globalassets/downloads/arup-journal/the-arup-journal-2009-issue-2.pdf |title=The Arup Journal 2009, Issue 2: Mode Gakuen Cocoon Tower |publisher=Arup |access-date=2026-10-30 }}</ref> Барилгын ажил 2006 онд эхэлж, 2008 оны 10 дугаар сард дууссан. Барилгын үндсэн гүйцэтгэгчээр Shimizu Corporation ажилласан байна.<ref name="CTBUH">{{cite web |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/mode-gakuen-cocoon-tower/1596 |title=Mode Gakuen Cocoon Tower |publisher=Council on Vertical Urbanism |access-date=2026-10-30 }}</ref> == Архитектур ба бүтэц == Mode Gakuen Cocoon Tower нь хүр хорхойн үүрийг санагдуулам зууван хэлбэртэй архитектурын шийдлээрээ онцлог юм. Барилгын гадна фасадыг шилэн гадаргуу болон торон хэлбэрийн диагональ бүтцээр бүрдүүлсэн бөгөөд уг загвар нь оюутнуудыг хамгаалж, хөгжүүлэн төлөвшүүлэх орчныг бэлгэддэг.<ref name="Arup" /> Барилга нь газрын дээрх 50 давхар, газар доорх дөрвөн давхар бүхий бүтэцтэй. Нийт ашигтай талбай нь ойролцоогоор 80,865 м² юм.<ref name="Tange" /><ref name="CTBUH" /> == Ашиглалт == Уг барилгад дараах гурван боловсролын байгууллага байрладаг: Tokyo Mode Gakuen — загвар, хувцас загварын мэргэжлийн сургууль; HAL Tokyo — мэдээллийн технологи, компьютер график болон дижитал урлагийн чиглэлийн сургууль; Shuto Iko — анагаах ухаан, эрүүл мэндийн чиглэлийн мэргэжлийн сургууль. Эдгээр сургуулийн сургалтын анги танхим, оюутны амралтын болон харилцааны орон зайг барилгын өөр өөр хэсэгт байрлуулсан байдаг.<ref name="Arup" /> == Өндөр ба ач холбогдол == 203.65 метр өндөр Mode Gakuen Cocoon Tower нь Токио хотын Ниши-Шинжүкүгийн өндөр барилгуудын дунд байрладаг. 2009 онд хэвлэгдсэн ''The Arup Journal'' сэтгүүлд тухайн үедээ дэлхийн хамгийн өндөр боловсролын зориулалттай барилгуудын хоёрдугаарт бичигдэж байсан гэж тэмдэглэжээ.<ref name="Arup" /> 2008 онд уг барилга Emporis Skyscraper Award шагналыг хүртсэн байна.<ref name="CTBUH" /> == Галерей == <gallery> Image:モード学園コクーンタワー810.JPG|2007 оны наймдугаар сар Image:Cocoontower200712.JPG|2007 оны арванхоёрдугаар сар Image:Cocoon tower 084.JPG|2008 оны дөрөвдүгээр сар Image:モード学園コクーンタワー.JPG|2008 оны наймдугаар сар </gallery> == Эшлэл == [[Ангилал:Токио хотын барилга байгууламж]] [[Ангилал:Шинжүкү]] [[Ангилал:Японы өндөр барилгууд]] [[Ангилал:2008 онд ашиглалтад орсон барилга]] 5kfzhvjlu8fgwnp7c4vpwgt6elzu7zb 0 105182 874582 874472 2026-10-30T11:49:38Z Zorigt 49 874582 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс аж ахуйн нэгж | Logo = Rostec logo.svg | Unternehmensform = ОХУ-ын төрийн корпорац | ISIN = Байхгүй | Gründungsdatum = [[2007 он]]ы 11 дүгээр сарын 23 | Auflösungsdatum = | Auflösungsgrund = | Sitz = [[Москва]], [[Оросын Холбооны Улс]] | Leitung = [[Сергей Чемезов]] (ерөнхий захирал) | Mitarbeiterzahl = 600,000 гаруй (корпорацын мэдээллээр) | Umsatz = 18,9 тэрбум [[Америк доллар]] (2016 оны мэдээлэл) | Stand = 2026 | Branche = Батлан хамгаалах, машин үйлдвэрлэл, нисэх онгоц, электроник, өндөр технологи | Homepage = https://rostec.ru/ }} '''Ростех''' ({{lang-ru|Ростех}}; {{lang-en|Rostec}}), албан ёсоор '''Өндөр технологийн аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүнийг боловсруулах, үйлдвэрлэх, экспортлох үйл ажиллагааг дэмжих «Ростех» улсын корпорац''' ({{lang-ru|Государственная корпорация по содействию разработке, производству и экспорту высокотехнологичной промышленной продукции «Ростех»}}) нь [[Оросын Холбооны Улс]]ын төрийн өмчит аж үйлдвэрийн корпорац юм. Тус корпорац нь иргэний болон цэргийн зориулалттай өндөр технологийн бүтээгдэхүүн боловсруулах, үйлдвэрлэх, экспортлох, үйлдвэрлэлийн байгууллагуудын хамтын ажиллагааг зохицуулах зорилгоор 2007 онд байгуулагдсан. Анх '''«Ростехнологии»''' ({{lang-ru|Ростехнологии}}) нэртэй байсан бөгөөд 2012 онд «Ростех» нэрийг хэрэглэх болсон. Ростехийн үйл ажиллагаанд нисэх онгоц, нисдэг тэрэг, хөдөлгүүр, автомашин, радиоэлектроник, холбооны тоног төхөөрөмж, эмнэлгийн хэрэгсэл, үйлдвэрлэлийн машин тоног төхөөрөмж, зэвсэглэл болон цэргийн техник үйлдвэрлэл багтдаг. Корпорацын албан ёсны мэдээллээр 2020-иод оны дунд үед Оросын 60 бүс нутагт байрлах 800 гаруй байгууллагыг нэгтгэж, 600 мянга гаруй ажилтантай болсон байна.<ref name="rostec-about">{{Cite web |title=About Rostec |url=https://www.rostec.ru/en/about/ |website=Rostec |language=en}}</ref><ref name="rostec-careers">{{Cite web |title=Corporate culture |url=https://rostec.ru/en/careers/corporate-culture/ |website=Rostec |language=en}}</ref> == Түүх == === Байгуулагдсан нь === Ростех нь 2007 оны 11 дүгээр сарын 23-ны өдрийн ОХУ-ын Холбооны №270-ФЗ хуулийн дагуу байгуулагдсан. Тус корпорацын зорилго нь Оросын өндөр технологийн аж үйлдвэрийн байгууллагуудыг нэгтгэн хөгжүүлэх, үйлдвэрлэлийн үр ашгийг нэмэгдүүлэх, дотоодын болон олон улсын зах зээлд бүтээгдэхүүн нийлүүлэх үйл ажиллагааг дэмжих явдал байв.<ref name="rostec-about"/> Корпорацыг байгуулснаар төрийн өмчийн олон үйлдвэр, судалгааны байгууллага, үйлдвэрлэлийн нэгжүүдийг нэгдсэн удирдлагын тогтолцоонд шилжүүлэх үйл явц эхэлсэн. Анхны нэр нь «Ростехнологии» байсан бөгөөд 2012 онд нэр, брэндээ шинэчилж «Ростех» болсон. === 2010-аад оны хөгжил === 2010-аад онд Ростехийн бүрэлдэхүүн дэх үйлдвэрүүдийн бүтэц, удирдлага болон үйлдвэрлэлийн хамтын ажиллагаанд өөрчлөлт орсон. Корпорац нисэх онгоц, нисдэг тэрэг, автомашин, хөдөлгүүр, радиоэлектроник, холбоо, эмнэлгийн тоног төхөөрөмж болон батлан хамгаалах үйлдвэрлэлийн салбарт үйл ажиллагаагаа өргөжүүлсэн. 2016 оны мэдээллээр Ростех нь 14 үндсэн холдинг, 700 орчим байгууллагатай байсан бөгөөд 450 мянга орчим ажилтантай байжээ. Эдгээр тоо нь тухайн үеийн байгууллагын бүтцийг илэрхийлдэг бөгөөд дараагийн жилүүдэд өөрчлөгдсөн. === 2020-иод оны үйл ажиллагаа === 2020-иод онд Ростех нь Оросын аж үйлдвэрийн технологийн хөгжүүлэлт, дотоодын үйлдвэрлэлийн хүчин чадал, электроник, хөдөлгүүр, нисэх онгоц болон батлан хамгаалах үйлдвэрлэлийн чиглэлд үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлсэн. Корпорацын албан ёсны мэдээлэлд 800 гаруй байгууллага багтдаг гэж дурдсан байдаг. Эдгээр байгууллага нь үйлдвэрлэл, судалгаа, зохион бүтээлт болон инженерийн үйлчилгээний чиглэлээр ажилладаг.<ref name="rostec-about"/> == Байгууллагын бүтэц == Ростех нь олон салбарын үйлдвэр, судалгааны байгууллага, холдинг компаниудыг нэгтгэсэн төрийн корпорац юм. Корпорацын удирдлагын тогтолцоонд ерөнхий захирал, хяналтын зөвлөл болон бусад удирдлагын байгууллагууд оролцдог. Сергей Чемезов корпорацын ерөнхий захирлаар ажилладаг. Ростехийн бүрэлдэхүүнд янз бүрийн хугацаанд дараах томоохон байгууллага, холдингууд багтаж ирсэн. * '''[[Оросын нэгдсэн нисэх онгоц үйлдвэрлэлийн корпорац]]''' (ОАК) — нисэх онгоцны үйлдвэрлэл; * '''[[Оросын нисдэг тэрэгнүүд]]''' (Вертолёты России) — нисдэг тэрэгний үйлдвэрлэл; * '''[[Нэгдсэн хөдөлгүүр үйлдвэрлэлийн корпорац]]''' (ОДК) — нисэх онгоц болон бусад зориулалтын хөдөлгүүр; * '''[[Швабе]]''' — оптик, эмнэлгийн болон бусад өндөр технологийн тоног төхөөрөмж; * '''[[Росэлектроника]]''' — радиоэлектроникийн бүтээгдэхүүн; * '''[[Высокоточные комплексы]]''' — нарийвчлал өндөртэй зэвсэглэл болон тусгай зориулалтын техник; * '''[[Технодинамика]]''' — нисэх онгоцны систем, тоног төхөөрөмж; * '''[[Уралвагонзавод]]''' — төмөр замын болон хуягт техникийн үйлдвэрлэл; * '''[[АвтоВАЗ]]''' — автомашины үйлдвэрлэлтэй холбоотой байгууллага. Эдгээр байгууллагын өмчлөл, харьяалал болон зохион байгуулалтын бүтэц цаг хугацааны явцад өөрчлөгдөж ирсэн тул жагсаалтыг тухайн үеийн мэдээлэлтэй харьцуулан үзэх шаардлагатай. == Үйл ажиллагааны үндсэн чиглэл == === Батлан хамгаалах үйлдвэрлэл === Ростех нь Оросын батлан хамгаалах аж үйлдвэрийн томоохон байгууллагуудыг нэгтгэдэг. Корпорацын бүрэлдэхүүн дэх үйлдвэрүүд хуягт техник, нисдэг тэрэг, хөдөлгүүр, оптик тоног төхөөрөмж, холбооны систем, электрон төхөөрөмж болон төрөл бүрийн зэвсэглэл үйлдвэрлэдэг. Тус корпорац нь Оросын төрийн батлан хамгаалах захиалга, цэргийн техник үйлдвэрлэл болон гадаад орнуудтай хийх цэрэг-техникийн хамтын ажиллагаанд оролцдог.<ref name="rostec-about"/> === Нисэх онгоц, хөдөлгүүрийн үйлдвэрлэл === Ростехийн үйл ажиллагааны нэг томоохон салбар нь нисэх онгоц болон хөдөлгүүрийн үйлдвэрлэл юм. Энэ чиглэлд иргэний болон цэргийн зориулалттай нисэх онгоц, нисдэг тэрэг, тэдгээрийн хөдөлгүүр, эд анги, удирдлагын систем болон бусад тоног төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл багтдаг. === Автомашин, машин үйлдвэрлэл === Корпорацын үйл ажиллагаанд автомашин, хүнд машин механизм, төмөр замын техник болон аж үйлдвэрийн тоног төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл мөн багтдаг. Эдгээр үйлдвэр нь дотоодын зах зээлд бүтээгдэхүүн нийлүүлэхээс гадна зарим бүтээгдэхүүнийг экспортолдог. === Электроник, мэдээллийн технологи === Ростех нь радиоэлектроник, харилцаа холбоо, мэдээллийн технологи, хэмжилтийн хэрэгсэл болон автоматжуулалтын тоног төхөөрөмжийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг. Корпорацын зарим байгууллага нь үйлдвэрлэлийн удирдлага, дижитал систем, мэдээллийн дэд бүтэц болон инженерийн программ хангамжийн төслүүд хэрэгжүүлдэг. === Эмнэлгийн тоног төхөөрөмж === Ростехийн иргэний зориулалттай үйлдвэрлэлийн нэг хэсэг нь эмнэлгийн тоног төхөөрөмж, оношилгооны систем, оптик хэрэгсэл болон эрүүл мэндийн салбарт ашиглагдах технологи юм. == Монгол Улстай холбоотой үйл ажиллагаа == Ростех нь Монгол Улсын уул уурхайн салбар дахь Оросын хөрөнгө оруулалттай холбоотой томоохон байгууллагуудын нэг байсан. Тус корпорац 2016 он хүртэл [[Эрдэнэт үйлдвэр]] болон [[Монголросцветмет]] компанийн Оросын талын 49 хувийн хувьцааг эзэмшиж байв. === Эрдэнэт үйлдвэр === Эрдэнэт үйлдвэр нь Монгол, Зөвлөлтийн Засгийн газар хоорондын хамтын ажиллагааны хүрээнд байгуулагдсан зэс, молибдены уул уурхайн томоохон үйлдвэр юм. Тус үйлдвэрийн өмчлөлийн бүтцэд Монголын тал 51 хувь, Оросын тал 49 хувийг эзэмшиж байсан. 2016 оны 6 дугаар сард Ростех өөрийн эзэмшиж байсан 49 хувийн хувьцааг Монголын «Монголиан Коппер Корпорэйшн» ХХК-д худалдсан.<ref name="mcc-erdenet">{{Cite web |title=Erdenet Mining Corporation |url=https://mcc.mn/emc |website=Mongolian Copper Corporation |language=en}}</ref> Энэхүү хэлцэл нь Монгол Улсын улс төр, хууль эрх зүй, төрийн өмчийн бодлогын хүрээнд маргаан дагуулсан. 2017 онд Монгол Улсын Их Хурал уг хувьцааны өмчлөлтэй холбоотой шийдвэр гаргасан бөгөөд дараагийн жилүүдэд шүүхийн маргаан, төрийн өмчийн зохицуулалтын асуудлууд үргэлжилсэн.<ref name="mcc-release">{{Cite web |title=Press Release |url=https://mcc.mn/post/11032 |website=Mongolian Copper Corporation |language=en}}</ref> 2019 онд Эрдэнэт үйлдвэрийг төрийн өмчит үйлдвэрийн газар болгон өөрчлөн зохион байгуулсан.<ref name="erdenet-history">{{Cite web |title=History |url=https://erdenetmc.mn/index.php/en/about |website=Erdenet Mining Corporation |language=en}}</ref> === Монголросцветмет === [[Монголросцветмет]] нь Монгол, Зөвлөлтийн хамтарсан уул уурхайн байгууллагын үндсэн дээр байгуулагдсан компани юм. Тус байгууллага нь хайлуур жонш болон бусад ашигт малтмалын олборлолт, боловсруулалтын чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж ирсэн. Ростех 2016 оны 6 дугаар сард Монголросцветметийн өөрийн эзэмшиж байсан 49 хувийн хувьцааг мөн «Монголиан Коппер Корпорэйшн» ХХК-д худалдсан.<ref name="mcc-monros">{{Cite web |title=Mongolrostsvetmet |url=https://mcc.mn/mongolrostsvetmet |website=Mongolian Copper Corporation |language=en}}</ref> Дараа нь тус компанийн өмчлөлтэй холбоотой маргаан үүсэж, Монголын төрийн байгууллагууд хувьцааны асуудлыг шийдвэрлэх арга хэмжээ авсан. Монголросцветметийн залгамж байгууллагын албан ёсны мэдээллээр 2016 оноос хойш компанийн хувьцаа Монголын төрийн өмчлөлд шилжсэн бөгөөд 2019 оноос төрийн өмчит үйлдвэрийн газрын хэлбэрээр ажилласан.<ref name="monros-profile">{{Cite web |title=Corporate Profile |url=https://www.monros.mn/p/21?locale=en |website=Mongolrostsvetmet |language=en}}</ref> === Хувьцааны хэлцлийн талаарх маргаан === 2016 оны Эрдэнэт үйлдвэр болон Монголросцветметийн 49 хувийн хувьцааг худалдах хэлцэл нь Монгол Улсын төрийн өмчийн эрх, хувьцаа худалдан авах давуу эрх, хэлцлийн санхүүжилт болон хувьцааны өмчлөлтэй холбоотой маргаан үүсгэсэн. Монгол Улсын шүүхийн шийдвэрийн цахим санд уг хэлцэлтэй холбоотой худалдах, худалдан авах гэрээ, Ростехийн мэдэгдэл болон бусад баримт бичгийн талаар дурдсан байдаг.<ref name="court-mn">{{Cite web |title=Монгол Улсын шүүхийн шийдвэрийн цахим сан |url=https://shuukh.mn/single_case/50624?bb=1&court_cat=2&end_date=&id=1&start_date= |website=Монгол Улсын шүүхийн шийдвэрийн цахим сан |language=mn}}</ref> == Олон улсын үйл ажиллагаа == Ростех нь Оросын өндөр технологийн болон батлан хамгаалах бүтээгдэхүүний гадаад худалдаа, үйлдвэрлэлийн хамтын ажиллагаанд оролцдог. Корпорацын үйл ажиллагаанд олон улсын үзэсгэлэн, технологийн хамтын ажиллагаа, үйлдвэрлэлийн төсөл, бүтээгдэхүүний экспорт болон техникийн үйлчилгээ багтдаг. Гадаад худалдааны цар хүрээ нь бүтээгдэхүүний төрөл, тухайн улсын хууль эрх зүйн зохицуулалт болон олон улсын хориг арга хэмжээнээс хамааран өөрчлөгддөг. == Олон улсын хориг арга хэмжээ == Ростех болон түүний бүрэлдэхүүн дэх зарим байгууллага нь Оросын батлан хамгаалах үйлдвэрлэлтэй холбоотойгоор олон улсын хориг арга хэмжээнд хамрагдсан. 2022 оны 6 дугаар сарын 28-нд [[АНУ-ын Сангийн яам]] Ростехийг Оросын батлан хамгаалах аж үйлдвэрийн салбарт чиглэсэн хориг арга хэмжээний хүрээнд тусгайлан хориг арга хэмжээнд хамрагдах этгээдийн жагсаалтад оруулсан.<ref name="us-treasury">{{Cite web |title=U.S. Treasury Sanctions Nearly 100 Targets in Putin’s War Machine, Prohibits Russian Gold Imports |url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0838 |date=2022-06-28 |website=U.S. Department of the Treasury |language=en}}</ref> АНУ-ын Төрийн департаментын 2022 оны мэдэгдэлд Ростех болон Оросын батлан хамгаалах аж үйлдвэрийн бусад байгууллагад хориг арга хэмжээ авсан тухай дурдсан.<ref name="us-state">{{Cite web |title=Targeting Russia’s War Machine, Sanctions Evaders, Military Units Implicated in Human Rights Abuses, and Officials Involved in Suppression of Dissent |url=https://2021-2025.state.gov/targeting-russias-war-machine-sanctions-evaders-military-units-implicated-in-human-rights-abuses-and-officials-involved-in-suppression-of-dissent/ |date=2022-06-28 |website=U.S. Department of State |language=en}}</ref> Хориг арга хэмжээ нь олон улсын төлбөр тооцоо, технологи, тоног төхөөрөмжийн нийлүүлэлт, хөрөнгө оруулалт болон гадаад худалдааны үйл ажиллагаанд хязгаарлалт үүсгэх боломжтой. == Мөн үзэх == * [[Оросын Холбооны Улс]] * [[Сергей Чемезов]] * [[Оросын нэгдсэн нисэх онгоц үйлдвэрлэлийн корпораци]] * [[Эрдэнэт үйлдвэр]] * [[Монголросцветмет]] * [[Оросын батлан хамгаалах аж үйлдвэр]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Rostec}} * [https://rostec.ru/ Ростехийн албан ёсны цахим хуудас] * [https://www.rostec.ru/en/about/ Ростех корпорацын танилцуулга] * [https://home.treasury.gov/ АНУ-ын Сангийн яам] * [https://shuukh.mn/ Монгол Улсын шүүхийн шийдвэрийн цахим сан] == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Буу зэвсэг үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Зэвсэгт хүчний тээврийн хэрэгсэл үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Москвагийн үйлдвэрлэгч аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Оросын зэвсэг үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Оросын программ хангамж үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:2007 онд байгуулагдсан]] exhxx0okqgh6lhebmddyfnm4sy4usip 0 110955 874572 868212 2026-10-30T11:15:15Z Rijikk 53764 update 874572 wikitext text/x-wiki {{Short description|Израилын умард тойргийн хамгийн том хот}} {{ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс суурин |name = Назарет |native_name = <div style="margin-top: 0.2em; line-height: 1.3em;">{{lang|ar|النَّاصِرَة}}<br />''ан-Насира''<br/>{{Script/Hebrew|נָצְרַת}}<br />''Нацрат''</div> |translit_lang1_type= |translit_lang1_info= |image_skyline = File:Nazareth Panorama Dafna Tal IMOT (14532097313).jpg |image_caption = Назарет хотын үзэмж |image_flag = Nazareth City Flag (COA).png |flag_alt= |image_seal = NAZARET_COA.png |shield_alt= |nickname= |motto= |image_map= |map_alt= |map_caption= |pushpin_map=Израил умард хайфа#Израил |pushpin_mapsize=250 |pushpin_map_caption= Умард Израил дахь Назаретын байршил##Израил дахь Назаретын байршил |pushpin_label_position=left |coordinates = {{coord|32|42|07|N|35|18|12|E|display=inline,title}} |coor_pinpoint= |coordinates_footnotes= | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{flagcountry|ISR}} |subdivision_type1= |subdivision_name1= | subdivision_type2 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Умард тойрог (Израил)|Умард]] |subdivision_type3= |subdivision_name3= |established_title = Байгуулагдсан |established_date = МЭӨ 2200 (Эртний суурин)<br/> МЭ 300 (Томоохон хот) |established_title1 = Хотын захиргаа |established_date1 = 1885 он |founder= |named_for= |seat_type= |seat= |government_footnotes= |government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга–зөвлөл]] |governing_body = Назарет хотын захиргаа |leader_title = Хотын дарга |leader_name = Яаков Эфрати<ref name="972mag">{{cite web |author = |url = https://www.972mag.com/nazareth-christmas-crime-corruption/ |title = In Nazareth, holiday festivities mask a ‘deep rot’ By Baker Zoubi January 5, 2026 |lang =en |website = www.972mag.com |date = |access-date = 2026-10-30 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }}</ref><ref name="maariv2025">{{cite web |author = |url = https://www.maariv.co.il/news/israel/article-1209109 |title = אחרי ההדחה: זה מי שיעמוד בראש עיריית נצרת בתיה גלעדי 26/06/2025/ |lang =he |website = www.maariv.co.il |date = |access-date = 2026-10-30 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }}</ref> |unit_pref= |area_magnitude= |area_footnotes= |area_total_km2 = | area_total_dunam = 14123 |area_total_sq_mi= |area_land_km2= |area_land_sq_mi= |area_water_km2= |area_water_sq_mi= |area_water_percent= |area_urban_km2= |area_urban_sq_mi= |area_metro_km2= |area_metro_sq_mi= |area_note= |elevation_footnotes= |elevation_m = 347 |elevation_ft= |population_as_of = {{Israel populations|Year}} |population = {{Israel populations|Nazareth}} |population_footnotes= {{Israel populations|reference}} |demographics_type1 = Угсаатны бүлгүүд |demographics1_footnotes ={{Israel populations|reference}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд болон бусад]] | demographics1_info1 = 0.2% | demographics1_title2 = [[Израилын араб иргэд|Арабчууд]] | demographics1_info2 = 99.8% |population_demonym = Назаретчууд |population_note= |timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|ИСЦ]] |utc_offset1 = +2 |timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|ИЗЦ]] |utc_offset1_DST = +3 |postal_code_type = [[Израил дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] |postal_code= |area_code_type = [[Израил дахь утасны дугаар|Бүс нутгийн код]] |area_code = +972 (Израил) |website = {{Official URL}} |footnotes= }} '''Назарет''' ([[Араб хэл|араб.]] النَّاصِرَة; [[Еврей хэл|еврей.]] נָצְרַת; [[Грек хэл|грек.]] Ναζαρέτ; [[Латин хэл|лат.]] Nazareth) — нь [[Умард тойрог (Израил)|Израилын Умард тойргийн]] хамгийн том хот юм. Назаретыг "Израилын араб нийслэл" гэж нэрлэдэг.<ref name="Irani">{{cite journal|title=Review of "Beyond the Basilica: Christians and Muslims in Nazareth"|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-palestine-studies_spring-1996_25_3/page/103|author=Laurie King-Irani|journal=Journal of Palestine Studies|volume=25|issue=3|date=Spring 1996|pages=103–105|jstor=2538265|doi=10.1525/jps.1996.25.3.00p0131i}}</ref> [[2019 он|2019 онд]] Назарет хотод 77,445 хүн амьдарч байсан. Хүн амын дийлэнх нь араб иргэд бөгөөд тэдний 69% нь [[ислам]], 30.9% нь [[Христ итгэл|христийн]] шашин шүтдэг.<ref>{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/publications/local_authorities2005/pdf/207_7300.pdf|title=2005|publisher=Cbs.gov.il|access-date=2012-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120905053711/http://www.cbs.gov.il/publications/local_authorities2005/pdf/207_7300.pdf|archive-date=2012-09-05|url-status=dead}}</ref><ref name="Dumperp274">{{Cite book|title=Cities of the Middle East and North Africa: a historical encyclopedia|first1=Michael|last1=Dumper|first2=Bruce E.|last2=Stanley|first3=Janet L.|last3=Abu-Lughod|edition=Illustrated|publisher=ABC-CLIO|year=2006|isbn=9781576079195|pages=273–274|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&q=%22arab+capital+of+israel%22&pg=PA274}}</ref><ref>{{citation|title=Birthing the nation: strategies of Palestinian women in Israel|last=Kanaaneh|first=Rhoda Ann|publisher=University of California Press|year=2002|isbn=978-0-520-22379-0|url=https://books.google.com/books?id=T2JmeRYaXJIC&pg=PA117|page=117|quote=All-Arab cities such as Nazareth, the largest Palestinian city in Israel}}{{citation|title=Flight into the maelstrom: Soviet immigration to Israel and Middle East peace|last=Quigley|first=John|author-link=John Quigley (academic)|publisher=Garnet & Ithaca Press|year=1997|isbn=978-0-86372-219-6|page=190|url=https://books.google.com/books?id=AwVw59HmVdEC&pg=RA1-PA190|quote=The other major Jewish population centre in Galilee was Upper Nazareth, established next to Nazareth, the principal Palestinian city in Arab-populated Galilee.}}</ref> Назареттай зэрэгцэн баригдсан [[Ноф-ха-Галиль]] (хуучнаар '''Назарет-Иллит''') нь [[1976 он|1976 оны]] 6-р сард тусдаа хот болсон ба [[2014 он|2014 онд]] 40,312 [[еврей]] хүн амтай байсан.<ref name="cbs populations">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/population/new_2010/table3.pdf|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Table 3 – Population of Localities Numbering Above 2,000 Residents and Other Rural Population|date=2010-06-30|access-date=2010-10-31}}</ref> [[Библи|Библид]] энэ хотыг [[Есүс Христ|Есүсийн]] бага насны гэр гэж дүрсэлсэн<ref name="Jeffrey">{{cite book|title=A Dictionary of biblical tradition in English literature|last=Jeffrey|first=David L.|year=1992|isbn=978-0-85244-224-1|pages=538–40|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|url=https://books.google.com/books?id=7R0IGTSvIVIC}}</ref> байдгаас тус хот [[Христ итгэл|Христийн шашны]] мөргөлийн төв болсон бөгөөд Библийн үйл явдлыг тэмдэглэсэн олон бунхантай. == Эшлэл == {{Reflist}} {{Умард тойрог (Израил)}} {{Израилын хот}} [[Ангилал:Назарет| ]] [[Ангилал:Умард тойргийн суурин (Израил)]] [[Ангилал:Ариун хот]] [[Ангилал:Шинэ Гэрээний суурин]] hd6bg5ulm547q43wdafj8pnea2r4x1j 0 114442 874527 850723 2026-10-29T19:30:20Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874527 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани |company_name=AvaTrade |company_type=Хөрөнгийн брокер |foundation=[[2006]] |industry=Санхүү, хөрөнгийн зах зээлийн арилжаа |key_people=Дэйри Фергюсон (Гүйцэтгэх захирал) Сари Хеммендингер (Санхүү хариуцсан захирал) Турло Макинтер (Эрсдэл хариуцсан захирал) Питер О'Шиа (Удирдах зөвлөлийн гишүүн) |location=[[Дублин]], [[Ирланд]] |website=www.avatrade.mn |logo=AvaTrade-Logo.png }} '''AvaTrade''' бол [[Валют арилжааны зах зээл|зөрүүтэй нөхцөлийн гэрээ]] (CFD) ба Форекс төрлийн арилжаагаар ажилладаг онлайн брокер юм. Компанийн төв байр нь Ирландын [[Дублин]] хотод байрладаг<ref>{{Cite web|url=https://www.forexcanada.ca/|title=Канадын 2022 оны шилдэг 10 брокер|date=15.6.2022|publisher=forex canada|access-date=2022-06-14|archive-date=2022-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628081628/https://www.forexcanada.ca/|url-status=dead}}</ref>. Компани нь онлайн арилжааны платформ болоод гар утасны програмуудаараа дамжуулан<ref>{{Cite web|url=https://play.google.com/store/apps/details?id=com.avatrade.mobile&hl=ru&gl=US|title=AvaTrade GO: хувьцаа, bitcoin, CFD болон форекс|access-date=2021-04-14}}</ref> валютын ба түүхий эдийн бирж, [[хувьцаа]], ETF, [[Биткойн|Bitcoin]], индекс болон засгийн газрын бонд зэрэг олон төрлийн арилжааны зах зээлийг санал болгодог<ref>{{Cite web|url=https://topbrokers.com/mn/forex-brokers/avatrade-review|title=AVATRADE ТОЙМ|date=23.08.2016|access-date=2021-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518071841/https://topbrokers.com/mn/forex-brokers/avatrade-review|archive-date=2021-05-18|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.daytrading.com/avatrade|title=Avatrade 2021 тойм ба гарын авлага|publisher=DayTrading|access-date=2021-04-14}}</ref> . == Түүх == AvaTrade нь 2006 онд Эмануэлем Крониц, Негев Нозацки болон, Clal Finance компанитай хамтран Ava FX нэртэй шинэ компани болж байгуулагдсан.<ref>AvaTrade брокерийн тойм: компанийн үйлчилгээний нарийвчилсан шинжилгээ {{Webarchiv|url=https://g-forex.net/obzor-brokera-avatrade-podrobnyj-analiz-uslug-kompanii/ |wayback=20241103190706 |text=Archive copy |archiv-bot=2025-09-01 16:20:53 InternetArchiveBot }}</ref> . AvaGroup-ийг санхүүгийн мэргэжилтнүүдийн бүлэг болгон удирдаж байсан Крониц, Нозатцки нар хэрэглэгчдэд форекс брокерыг бий болгож үйлчлэх гол зорилготой байв<ref>Эмануэль Крониц хэрэглэгчийн үйлчилгээний тухай | AVATRADE https://www.worldfinance.com/markets/fx-and-brokerage/emanuel-kronitz-on-customer-service-avatrade-video</ref>. 2013 онд Ava FX <ref>AVAFX тойм https://www.dailyforex.com/avafx/avafx-review/80</ref> зөвхөн валютын зах зээл дэх брокерын үйлчилгээ төдийгүй бусад индексүүд ([[Дов Жонесийн индекс|Dow Jones]], Standard & Poor's), засгийн газрын бонд, түүхий эд зэрэг санхүүгийн өөр үйлчилгээнүүдийг багтаасан олон төрлийн үйлчилгээг аль болох тусгахын тулд нэрээ AvaTrade болгон өөрчилсөн. 2013 онд AvaTrade компани сард 2 сая гаруй арилжаа эрхэлж, 160 гаруй оронд бүртгэгдсэн 200,000 харилцагчийн дансыг давсан байдаг<ref>{{Cite web|url=https://fx-list.com/broker/avatrade|title=AvaTrade тойм ба үнэлгээ|access-date=2021-04-14}}</ref>. == Байршил == AvaTrade төв байр нь Ирландын Дублин хотод байрладаг. Холдинг компанийн оффис нь Британийн Виржинийн арлуудад дээр байрладаг. Бусад оффисууд, борлуулалтын төвүүд нь [[Токио]] ([[Япон]]), [[Милан]] ([[Итали]]), [[Парис]] ([[Франц]]), [[Сидней]] ([[Австрали]]), [[Шанхай]] ([[Хятад]]) мөн [[Улаанбаатар|Улаанбаатарт]] ([[Монгол]]) байрладаг <ref name=":2">{{Cite web|url=https://forexmongolia.mn/avatrade-broker-%D0%BD-%D1%82%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%B9/|title=AVATRADE брокерийн тухай|access-date=2021-04-15|archive-date=2021-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518071844/https://forexmongolia.mn/avatrade-broker-%D0%BD-%D1%82%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%B9/|url-status=dead}}</ref><ref name=":10">{{Cite web|url=https://ru.fxempire.com/brokers/avatrade|title=AVATrade тойм 2021|access-date=2021-04-21|archive-date=2021-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416055841/https://ru.fxempire.com/brokers/avatrade|url-status=dead}}</ref>. == Зохицуулалт == Янз бүрийн улс орнуудад AvaTrade-ийн үйл ажиллагааг төрөл бүрийн бүтцүүдээр зохицуулдаг. [[Европын Холбоо|Европын Холбоонд]] Ирландын Төв Банк, Японд - Японы Санхүүгийн Фьючерсийн Холбоо, Санхүүгийн Үйлчилгээний Агентлаг ба Японы Барааны Фьючерсийн Холбоо, Австралид - Австралийн Үнэт Цаас, Хөрөнгө Оруулалтын Хороо тус тус хариуцдаг. Британийн Виржинийн арлуудад дээр зохицуулалтыг Британийн Виржинийн арлын санхүүгийн үйлчилгээний комисс хариуцдаг<ref>{{Cite web|url=https://www.publicfinanceinternational.org/avatrade-review/|title=AvaTrade тойм|date=01.01.2021|publisher=Public Finance International|access-date=2021-04-14|archive-date=2021-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517161331/https://www.publicfinanceinternational.org/avatrade-review/|url-status=dead}}</ref>. Тус компани нь [[АНУ]], [[Бельги]], [[Шинэ Зеланд|Шинэ Зеландаас]] бусад улс орнуудын арилжаачдад үйлчилгээнүүдээ санал болгодог<ref>{{Cite web|url=http://xaxa.mn/index.php?newsid=450|title=AvaTrade тойм: 2020 онд та юу мэдэх хэрэгтэй вэ|publisher=|access-date=2021-04-14|archive-date=2021-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518071842/http://xaxa.mn/index.php?newsid=450|url-status=dead}}</ref>. Гол гүйлгээнүүд нь [[Ойрх Дорнод]], Ази, Европын Холбооны зах зээл дээр хийгддэг байна == Худалдааны бүтээгдэхүүн, платформууд == AvaTrade-ийн санал болгодог спот арилжааны гол хэрэгсэл бол MetaTrader 4 (MT4) платформ ба AvaTrader-ийн өөрийн өмч болох ACT<ref>{{Cite web|url=https://forextrading.company/broker/avatrade|title=Брокерийн тойм AVATrade|access-date=2021-04-14|archive-date=2021-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227063524/https://forextrading.company/broker/avatrade|url-status=dead}}</ref> програм хангамж юм. Энэхүү хоёр платформуудыг гар утасны програм хэлбэрээр санал болгодог. Мөн түүнчлэн компани нь Mirror Trader, Ava, ZuluTrade болон бусад<ref name=":0">{{Cite web|url=https://moneytotem.com/mng/avatrade-toim/|title=AvaTrade - Брокеруудын тойм ба арилжаачдын тойм 2021|access-date=2021-04-14}}</ref> платформуудаар дамжуулан автоматжуулсан арилжаа хийх платформуудыг санал болгодог. 2013 оны хавар AvaTrade шинэ AvaOptions арилжааны платформыг гаргасан. Энэхүү платформ нь үйлчлүүлэгчдэд зөвхөн FX Vanilla Options-ийг худалдаж авах, зарахаас гадна илүү төвөгтэй хөрөнгө оруулалт, хеджийн үйл ажиллагааг явуулах боломжийг олгодог. 2013 оны 8-р сард AvaTrade нь онлайн биткойны арилжааг эрхэлж буй хоёр дахь форекс брокер болжээ. Үүнд AvaTrader ба MT4 платформууд дээр CFD-тэй биткойнуудаар арилжаалах боломжийг олгосон<ref>AvaTrade компани нь CPattern's компанийн Guardian Angel нэртэй хэрэгсэл рүү хандах боломжийг өргөжүүлнэ http://www.bolod.mn/News/213699.html{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2014 оны 2-р сард компани нь HushTrade гэх нэртэй боловсролын вебсайтыг нээн үйлчлүүлэгчдэд мэргэжлийн өндөр түвшний арилжаачдаас олон төрлийн стратегийн зөвлөгөө, дадлагын материалууд болон бусад мэдээллийг санал болгосон<ref>{{Cite web|url=https://www.financemagnates.com/forex/brokers/avatrade-launches-hushtrade-com-portal-and-new-binary-options-offering-is-live/|title=AvaTrade нь HushTrade.com порталыг ажиллуулж, шинэ хоёртын хувилбаруудыг санал болгож байна|access-date=2021-04-14}}</ref>. == Худалдан авалтууд == 2010 оны зуны дундуур AvaTrade компани нь Японы форекс брокер Art Co.-ийг худалдан авсан. Харин 2011 оны 3-р сард компани eForex брокероос АНУ-аас гаднах үйлчлүүлэгчдийн баазыг худалдан авч<ref>{{Cite web|url=http://forexmagnates.com/eforex-transfers-clients-to-avafx/|title=eForex нь үйлчлүүлэгчдээ AvaFX руу шилжүүлдэг|author=Forex Magnates|date=2015-01-07|access-date=2021-04-14|archive-date=2015-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150107051313/http://forexmagnates.com/eforex-transfers-clients-to-avafx/|url-status=dead}}</ref>, мөн энэ оны 6-р сард Finotec Trading UK Limited-ээс ЕХ-ны гадна байрлах үйлчлүүлэгчдийн активуудыг худалдаж авсан байна. 2014 оны 7-р сард AvaTrade нь Сиднейд байрладаг YouTradeFX брокероос Австралийн үйлчлүүлэгчдийн баазыг өмчилж авснаа баталж, үүгээрээ энэхүү брокерийн үйлчлүүлэгчдийг AvaTrade платформ руу татав<ref>{{Cite web|url=https://www.businesswire.com/news/home/20140730005291/en/AvaTrade-Acquires-Customer-Book-of-Australian-Broker|title=AvaTrade нь Австралийн брокерийн үйлчлүүлэгчдийн жагсаалтыг худалдаж авсан|date=30.04.2014|access-date=2021-04-14}}</ref>. == Шагнал ба үнэлгээ == * 2009 он — Daily Forex-ийн дагуу хамгийн сайн дэмжлэгтэй үйлчилгээ болсон; * 2010 он — World Finance Foreign Exchange-ийн дагуу: хамгийн ил тод брокер, Канадын шилдэг форекс брокер, Британийн Виржиний арлуудын шилдэг форекс брокер, Ойрхи Дорнодын шилдэг форекс брокер мөн исламын шилдэг форекс үйлчилгээ үзүүлэгчээр шалгарсан; * 2013 он — Санхүүгийн аюулгүй байдлыг хангахад гарамгай амжилтанд хүрч Investing.com шагналыг хүртсэн; * 2014 он — FX Empire дагуу Forex-ийн шилдэг брокероор шалгарсан <ref name=":1">{{Cite web|url=https://interfax.by/news/biznes/finansy/1273173/|title=IAFT нь Forex-ийн шилдэг компаниудын үнэлгээг гаргажээ|publisher=Iterfax|access-date=2021-04-14|archive-date=2021-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414144209/https://interfax.by/news/biznes/finansy/1273173/|url-status=dead}}</ref> ; * 2016 он — Daily Forex үнэлгээний 4-р байрыг эзэлсэн <ref name=":14">{{Cite web|url=https://forextrading.company/broker/avatrade|title=Обзор AVATrade|access-date=2021-04-14|archive-date=2021-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227063524/https://forextrading.company/broker/avatrade|url-status=dead}}</ref>; * 2020 он — Олон улсын Форекс Арилжаачдын Холбооноос (IAFT) шилдэг Форекс брокеруудын ТОП-5-т жагсаж орсон; * 2021 он — IIROC-ийн дагуу [[Канад]] дахь хамгийн шилдэг дөрвөн форекс брокеруудын жагсаалтад багтжээ<ref>{{Cite web|url=https://www.forexbrokers.com/guides/canada|title=Канадын 2021 оны шилдэг 10 брокер|access-date=2021-04-14}}</ref>. == Зүүлт тайлбар == <references/> [[Ангилал:Санхүүгийн үйлчилгээ эрхлэгч]] [[Ангилал:2006 онд байгуулагдсан]] 22.↑ [https://www.forexcanada.ca/) ForexCanada.ca]{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 4n361449ahsm4e2zhg5590mdvj1qixm 0 116682 874570 807070 2026-10-30T10:55:55Z Avirmed Batsaikhan 53733 874570 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Тугалхүүгийн Баасансүрэн''' ( төрөхдөө Баасанцэрэн, 1948 онд Ховд аймгийн Цэцэг суманд төрсөн) -Монгол Улсын Ардын багш (2026) Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, доктор, профессор, зохиолч, сэтгүүлч, шүүмжлэгч. Т.Баасансүрэнгийн сургуулийн сурагч болох мөрөөдөл нь тэр үед биелж эгчийгээ дагаж Улаанбаатарт ирж Төмөр замын 20 дугаар сургуульд анх орж сурч байгаад удалгүй 4-р бага сургуульд шилжсэн байна. Шинэ сургуульдаа ороод удаагүй байхад багш нь түүний нэрийг Т.Баасансүрэн гэж буруу тэмдэглэжээ. Уг нь эцэг эхээс хайрласан нэр нь Т.Баасанцэрэн байсан ажээ. Тэрээр Бага сургуулиа дүүргээд тэрээр 24-р дунд сургуульд дэвшин шилжиж 4-р сургуулийн Пионерийн бүлгэмийн зөвлөлийн дарга хийж, үеийнхэн дундаа толгой цохиж эхэлсэн гэдэг. Т.Баасансүрэн бага ангийн сурагч байхдаа 1962 онд “Пионерийн үнэн” сонинд “Намар” хэмээх анхны шүлгээ хэвлүүлснээс хойш Монголын утга зохиол, сэтгүүл зүйд зүрх сэтгэлээ зориулан зүтгэж яваа зохиолч, сэтгүүлч. Тэрээр долдугаар ангид байхдаа “Анхны пионерийн бүрээн дуу” уран бүтээлийн номоо хэвлүүлсэн ажээ. 10-р ангиа төгсөхөд тус сургуулиас хоёр сурагч алтан медальтай төгссөний нэг нь Т.Баасансүрэн, нөгөө хүн нь 50 гаруй жил хувь заяагаа холбосон гэргий Ц.Чагнаадорж юм байжээ. 1968- 1974 онд М.Ломоносовын нэрэмжит [[Москвагийн Улсын Их Сургууль|Москвагийн Улсын Их сургуульд]] сэтгүүлч мэргэжлээр сурч төгссөн байна. 1974-1976 онд МАХН-ын "Үнэн" сонинд сурвалжлагчаар ажилласан. Д.Намдагсүрэнгийн удирдлага дор Монголын хувьсгалт хэвлэлийн түүхээр дагнаж мэргэшсэн нэрт нийтлэлч, доктор '''Г.Дэлэг''', хэл бичгийн ухааны эрдэмтэн, яруу найрагч '''Н.Жамбалсүрэн''', утга зохиолын шүүмжлэгч '''С.Жамсранжав''', Чадраабалын Лодойдамбын нэрэмжит анхдагч шагналыг хүртсэн, Д.Нацагдоржийн шагналт, утга зохиол шүүмжлэгч, сэтгүүлч '''Бажуудайн Ганбат''' нартай хамт ажиллаж байжээ. 1976-1979 онд МАХН-ын Төв хорооны нарийн бичгийн даргын туслахаар ажиллаж байсан. 1979-1982 онд ЗХУ-ын Коммунист Намын Төв хорооны дэргэдэх Нийгмийн ухааны академид сурч дэд докторын зэрэг хамгаалж 1982-1984 онд МАХН-ын Төв хорооны Үзэл суртлын хэлтсийн Соёлын тасгийн эрхлэгчээр ажилласан. Дараа нь 1984-1987 онд Улсын Гэрэл зургийн газрын дарга. 1987-1990 онд Монголын сэтгүүлчдийн Холбооны орлогч дарга. 1990-1991 онд ХААИС-ийн МАХН-ын Хорооны дарга. 1991-1992 онд Монголын Хэвлэл мэдээллийн ажилтан ажилчдын ҮЭ-ийн холбооны дарга бөгөөд Улсын Гэрэл зургийн газрын дарга. 1992-1996 Монгол Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдэллийн албаны даргаар ажилласан байгаад 1996 онд МОНЦАМЭ мэдээллийн агентлагийн орлогч захирал болсон. 1996 оны 8-р сараас 2000 оны 9-р сар хүртэл [[МАХН]]-ын Удирдах зөвлөлийн ХЭГ-ын дарга, МАХН-ын Хэвлэл мэдээлэл, гадаад харилцааны хэлтсийн даргаар ажилласан. МАХН сонгуульд ялаад 2000 оны 9-р сараас 2003 оны хавар хүртэл МОНЦАМЭ агентлагийн захирал болсон. 2003 оны 12-р сараас 2006 оны 11-р сар хүртэл Монгол Улсаас Польш Улсад суугаа Элчин сайд. (Украин, Эстони, Латви, Литв улсад хавсран суугаа Элчин сайд). 2007-2008 онд Ерөнхий сайд [[Миеэгомбын Энхболд|Миеэгомбын Энхболдын]] Хэвлэл мэдээлийн хэлтсийн дарга. 2009-2011 онд Монголын Сэтгүүлчдийн Холбооны (МСХ) Ерөнхийлөгч. 2012 оноос -2020 онд "ТВ-9" телевизийн захиралаар ажилласан. == Бүтээлүүд == Тугалхүүгийн Баасансүрэн, “ХХ зууны эхэн үеийн Монголын чөлөөт хэвлэл”, УБ 2009 Тугалхүүгийн Баасансүрэн, '''“Алтай”''': түүж,өгүүлэгүүд. УБ 2001.-Монгол Улсын төрийн шагналт зохиолч Сономын Удвал Т.Баасансүрэнгийн эл туужийг уншаад “Алтайгаа үнэхээр сайхан магтаж дуулсан байна” гэсэн байдаг. 1965 онд '''“Анхны пионерийн бүрээн дуу”''' уран нийтлэлийн номоо хэвлүүлсэн байна. “'''Монетон бөгж”''', '''“Дэнгийн цагаан эрвээхэй”''', '''“Тал”''' зэрэг зуу гаруй өгүүллэг, “Алтай”, “Нүдэн булаг”, “Өвгөн цохио” зэрэг уянгын арав гаруй тууж,  “Тэрбумтан”, “Уулс, үүлс, туульс” /I ба II дэвтэртэй/ хэмээх роман бичжээ. Түүний тууж, өгүүллэгүүд “Монголын уран зохиолын дээжис-108 боть”-ийн 71 ба 82 дугаар боть болж тус тус хэвлэгдсэн байна. Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Төрийн хошой шагналт, Дорнын их уран зохиолч [[Донровын Намдаг]] гуай түүний “Хар хорхой ба бөөн шоргоолж”, “Оросын цагаан хус”,  “Шинэ хүн”, “Талх” зэрэг өгүүллэгийг өндрөөр үнэлж “Хар хорхой ба бөөн шоргоолж” өгүүллэг чинь Хэвлэл утга зохиол хянах газрын давааг яаж давдаг бол гэж санаа зовинон хэлж байжээ. Монголын хүүхдийн нэрт зохиолч Д.Содномдорж Т.Баасансүрэнгийн “Монетон бөгж” өгүүллэгийнх нь талаар “Утга зохиол, урлаг” сонинд тусгайлан шүүмж бичиж бүхэл бүтэн туужийн уянгын санааг ганцхан өгүүллэгт нэн чадмагаар зангидан багтааж чадсан нь гайхалтай гэсэн байдаг. Утга зохиолын нэрт шүүмжлэгч Х.Сампилдэндэв түүний '''“Ятуу намнагч”, “Хүлээсэн нь”, “Бутач”, “Хатиг”, “Туулай буюу баавгай”, “Дэлхий минь, өлгий минь”, “Амьдрал, тэмцлийн шивнээ”, “Хос гариг”, “Алтан загасны үлгэр”''' зэрэг өгүүллэгт анализ хийж өндрөөр үнэлсэн бол Оросын эрдэмтэн, утга зохиолын судлаач Л.Герасимович өөрийн судалгааны номондоо Т.Баасансүрэнгийн “'''Хүлээсэн нь”, “Өрхийн тэргүүлэгч”, “Нөхдийнхөө төлөө баярлаж явна”, “Төрсөн өдрийн бэлэг”''' өгүүллэг нь хүн, хүний амьдралын утга учир, учгийг нарийн чадмаг дүрсэлж үзүүлжээ хэмээн онцолж тэмдэглэсэн байна. Дал наяад оны өгүүллэгийн нэрт мастер Т.Баасансүрэн “Алтай”, “Өвгөн цохио”, “Нүдэн булаг” зэрэг арав гаруй уянгын тууж туурвижээ. Монгол орон зах зээлийн эдийн засагт шилжсэн үеийн сэдвээр “Нэг орцныхон” хэмээх сонирхолтой тууж бүтээсэн байна. '''“Тэрбумтан”''' роман нь ерээд оны үеийн хамгийн эрэлт хэрэгцээтэй, уншигчдын сонирхол татсан роман бөгөөд хоёронтоо хэвлэгдэж, академич [[Цэндийн Дамдинсүрэн|Цэндийн Дамдинсүрэнгийн]] төрсөн охин монгол судлаач, доктор профессор '''Анна Цендына''' орос хэл рүү хөрвүүлсэн байна. '''“Уулс, үүлс, туульс”''' романаа зохиолч Т.Баасансүрэн 2014 онд уншигчиддаа өргөн барьсан байна. “Элчин сэтгүүлчийн тэмдэглэл”, “Сутай”, “Уул усны нутгаар” зураглал, “Шүдэнз зураад хаяхын адил асаад унтардаг амьдралын тухай эргэцүүлэл” эссе, “Тэнэгхэн монголчууд минь битгий мартаарай”, “Бузартсан гал тогоогоо цэвэрлэх юмсан”, “Тэсэрч дэлбэрэхэд бэлэн болсон Монгол орон” зэрэг асуудал дэвшүүлсэн өгүүлэл нийтлүүлсэн нь сэтгүүлзүйн шүүмжлэгчдээс өндөр үнэлгээ авсан юм. МУСГЗ Ц.Дашдондов “Монголд сэтгүүлзүй гэж байгаа бол тэр нь түүхтэй байх ёстой. Тэрхүү түүхийг бүтээгчдэд зориулсан хамгийн бат өндөр суваргыг Т.Баасансүрэн босгосон гэжээ. '''“Монголын нууц товчоо”''' хөлгөн их судрын 12 дэвтрийн бичлэгийн 282 зүйлд задлан шинжлэл хийж үзээд бичлэгийн арга хэлбэр нь уран зохиолын гэхээсээ илүүтэйгээр нийтлэлийн өнгө төрхтэйг тогтоож, нийтлэл зүйн үнэн бодит байдал, товч тодорхойн зарчмыг уг бүтээлд хөдөлшгүй мөрдсөн байхын зэрэгцээ сэтгүүлзүйн бичлэгт хамааруулж болох мэдээ, сурвалжлага, сурвалжилсан тэмдэглэл, ярилцлага, дуртгал тэмдэглэл, тэдгээрийн шинж тэмдгийг өөртөө агуулсан бичлэгийн элементүүд байгааг баримтжуулан баталсан байна. Мөн “Монголын нууц товчоо”-ны үг хэллэг, дүр дүрслэлийг Монголд анх удаа нийтлэл зүйн үүднээс нягтлан задалж шинжилсэн нь сэтгүүлзүй, утга зохиолын судлаачдын анхаарлыг гойд татсан билээ. Энэ бол монголын сэтгүүлзүйн шинжлэлд зохиогчоос хэлсэн цоо шинэ үг болсон юм. Түүний удирдаж буй TV-9 телевиз МСНЭ-ийн 2015 оны шилдгийн шилдэг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр шалгарч “Гран при” шагнал авч байв. == Гэр бүл == Эхнэр Ц.Чагнаадорж, охин, хүү хоёртой. Түүний том ах Монгол Улсын гавьяат барилгачин [[Тугалхүүгийн Мягмар]] болон Монгол Улсын Төрийн соёрхолт, математикийн ухааны академич бөгөөд дунд ах нь МУИС-д насаараа багшилсан [[Тугалхүүгийн Жанлав]] нар юм. [[Сутай хайрхан|Сутай хайрханы]] ар хормой, Цэцэг нуурын хөвөөнд төрсөн тэд эхээс 11-үүлээ боловч өдгөө 2020 оны байдлаар 5 нь амьд сэрүүн байгаа ажээ. {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Баасансүрэн, Тугалхүүгийн}} [[Ангилал:Цэцэгийн хүн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Монголын сэтгүүлч]] [[Ангилал:Монголын дипломатч]] [[Ангилал:Польш дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:20-р зууны зохиолч]] [[Ангилал:21-р зууны дипломатч]] [[Ангилал:Москвагийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:1950 онд төрсөн]] 2n4b28pwc3kt250a356g5umjzuyekew 0 117857 874548 872552 2026-10-30T04:11:30Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874548 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дээд сургууль | Name = Мартин-Лютерын нэрэмжит Халле-Виттенбергийн Их Сургууль | Logo = Double seal University of Halle-Wittenberg.svg | Logogrösse = 200x125px | Motto = | Gründungsdatum = 1502 оны аравдугаар сарын 18 ([[Виттенберг]])</br> 1694 оны долоодугаар сарын 1 ([[Халле (Заале)|Халле]])</br> 1817 оны дөрөвдүгээр сарын 11-нд нэгдсэн | Ort = [[Халле (Заале)|Халле]] ба [[Виттенберг]] | Bundesland = [[Саксон-Анхальт]] | Staat = {{DEU}} | Leitung = Кристиан Тийтье<ref>[https://www.rektor.uni-halle.de/ Rektorat] auf uni-halle.de (zuletzt abgerufen am 30. Juli 2019).</ref> | Leitungstitel = Ректор | Studentenzahl = 21.000 <small>''(2020/21 оны хичээлийн жилд)''<ref name="Presse-130-2021">[https://pressemitteilungen.pr.uni-halle.de/index.php?modus=pmanzeige&pm_id=5295 ''Universität Halle Pressemitteilung, 3.700 neue Studierende - Uni Halle startet mit Immafeier auf dem Uniplatz ins Wintersemester''], abgerufen am 4. Oktober 2021</ref> | Mitarbeiterzahl = 5.843 (2015 он) | davon Professoren = 301 (2019)<ref name="Statistiken 2019">[https://www.prorektoratse.uni-halle.de/stabsstelle/1066734_2805267/ ''Die Uni in Zahlen''.] 31. Dezember 2019, abgerufen am 8. November 2020.</ref> | Trägerschaft = Улсын | Jahresetat = | Website = [http://www.uni-halle.de/ www.uni-halle.de] }} '''Мартин-Лютерын нэрэмжит Халле-Виттенбергийн Их Сургууль''' ({{lang-de|Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg}}) нь [[Герман|Герман Улсын]] [[их сургууль]] бөгөөд 1502 онд [[Виттенберг]]т эхлээд үүсгэн байгуулагдсан ''[[Виттенбергийн Их Сургууль]]'' ба сүүлд байгуулагдсан [[Бранденбургийн Маркт Улс|Бранденбургийн Маркт Улсын]] их ван [[I Фрийдрих (Прусс)|Фрийдрихийн]] санаачлагаар 1694 онд [[Халле (Заале)|Халле]]д байгуулагдсан ''Фрийдрихийн Их Сургууль'' хоёр 1817 онд нэгдсэнээр бий болсон түүхтэй. [[Пиетизм]] ба [[гэгээрлийн үе|гэгээрлийн эрин үеийн]] төв хэмээгдэх тул уг их сургууль нь удалгүй Герман улсдаа хамгийн чухалд тооцогдох их сургууль болжээ.<ref>Oswald Hauser: ''Das geistige Preußen''. Kiel 1985</ref> Их сургуулийн өнөөгийн нэрийг 1933 оны арваннэгдүгээр сарын 10-нд [[Мартин Лютер]]ын төрсний 450 жилийн ойг тохиолдуулан түүний нэрэмжит болгосон аж. 1994 онд Халлегийн салбар их сургуулийн 300 жилийн ойг тэмдэглэсэн бол дараа нь найман жилийн хойно буюу 2002 онд [[Виттенберг|Лютерштадт Виттенберг]] дэх их сургуулийнх нь 500 жилийн ойн баярыг хийсэн байна. Өргөн хүрээний сургалтын хөтөлбөрөөс нь шалтгаалан тус их сургуулийг бүрэн их сургууль (бүх мэргэжлийн сургалтын хөтөлбөртэй) гэж тооцно. Хэд хэдэн [[Нобелийн шагнал|Нобелийн шагналтнууд]] энэ их сургуульд багшилж байсан ба эмч [[Эмил фон Бээринг]], химич [[Херманн Штаудингер]], физикч [[Густав Херц]], химич [[Карл Циглер|Карл Цийглер]] нарыг тоочиж болох юм. == Түүх == === Виттенбергийн Их Сургууль === [[Файл:Uni-Halle-1836.jpg|thumb|right|Халле дахь их сургуулийн байр (1836 он), өнөөгийн Арслантай байр]] 1502 оны аравдугаар сарын 18-нд Саксоны их ван [[III Фрийдрих (Саксон)|Цэцэн Фрийдрих]]ийн хүслээр Виттенбергийн Их Сургуулийг (мөн ''Лойкореа'' гэх) [[Лайпцигийн хуваагдал|Лайпцигийн хуваагдлын]] дараа [[Саксоны Их Вант Улс]] дахь анхны их сургууль болон байгуулагдсан ажээ.<ref name=BO>{{Cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/252769/Martin-Luther-University-of-Halle-Wittenberg |title=Britannica Online |access-date=2012-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513103310/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/252769/Martin-Luther-University-of-Halle-Wittenberg |archive-date=2013-05-13 |url-status=live }}</ref> Анх байгуулагдахдаа Саксоны улсын захиргааны хуульч, теологич, эмч нарыг бэлтгэх зорилготой байв. Байгуулагдсанаас хойш таван жилийн дараа их ван Фрийдрих шинэ их сургуулийг [[Виттенбергийн ордон]]той нэгтгэв. Анхны ректор нь Мартин Поллих байв. Агуулга бүтцийн хувь Виттенбергийн Их Сургууль нь тухайн үед Германд байсан их сургуулиудад түшиглэсэн байна. Цэцэн Фрийдрих өөрийн эрхийг шилжүүлснээр тус их сургууль нь 16-р зуунд өөрийн гэсэн [[шүүх тогтолцоо]] бүхий онцгой эрхтэй болжээ. Энэ хугацаанд европ тив дэх хамгийн чухал теологийн төвүүдийн нэг болон хөгжив. [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапартын]] үед тус их сургууль хэд хэдэн удаа хаагдаж байв. Хамгийн сүүлд 1814 оны арванхоёрдугаар сарын 5-нд хаагдсан байдаг. 1815 оны [[Венийн конгресс]]оор Виттенбергийг тойрсон Саксоны нутаг дэсвгэр нь [[Прусс]]т очив. Үүний үр дүнд Виттенбергийн Их Сургуулийг Халле руу нүүлгэн шилжүүлсэн ба 1817 оны дөрөвдүгээр сарын 12-нд Фрийдрихийн Их Сургуультай нэгтгэн Халле-Виттенбергийн Их Сургууль байгуулагдав. Их сургууль байсан байрыг эвангелийн номлогчийн сургууль болгосон нь өнөөгийн [[Лютерын өргөө]]ний байр юм. Үүгээр Виттенберг хот нь өөрийн хамгийн чухал хүрээлэнгээ алдсан ба эндээс гарнизоны болон аж үйлдвэрийн хот болон хөгжих эхлэл тавигджээ. Их сургуулийг дахин нээх оролдлогууд нь амжилт олоогүй. Харин [[Зүүн Германы тайван хувьсгал|тайван замаар төрийн эргэлт]] хийсний дараа 1990 онд Мартин-Лютерын нэрэмжит Халле-Виттенбергийн Их Сургуультай хийсэн хамтын ажиллагааны хүрээнд 1994 оны дөрөвдүгээр сарын 26-нд Лойкореа санг үүсгэн байгуулсан юм. === Фрийдрихийн Их Сургууль === III Фрийдрихийн (Бранденбургийн их ван, сүүлд Пруссийн I Фрийдрих хан болсон) санаачлагаар Магдебургийн Херцогт Улсын өмнөд биед нэгэн шинэ их сургууль байгуулагдах ёстой байв. Халле хотод байсан [[Рыцарийн академи]] нь өдөр өдрөөр хөгжин цэцэглэж буй тус хотын хэрэгцээг хангаж чадахаасаа нэгэнт өнгөрсөн байв. Венийн ба Дресдений ордныхоны хоорондын удаан хугацааны маргааны дараа [[I Леопольд (Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн)|I Леопольд]] [[Кайзер|хаан]] эцэст нь их сургууль нээх зөвшөөрлийг өгчээ. 1694 оны зургаадугаар сарын 30-нд [[курфюрст|их ван]] III Фрийдрих Халле руу нүүв. Нүүх үеэр нь олон тооны морьт оюутнууд, , бие хамгаалагчид, хэнгэрэгт хөгжимчид ба бүрээчид, хотын оршин суугчид түүнийг угтан авсан байна. Лайпцигийн хаалган дээр хотын зөвлөл болон профессорууд нүүн ирэх III Фрийдрихийг хүлээн авчээ. Долоодугаар сарын 2-нд факультетийн деканууд хоёр ''doctores theologiae'' (теологийн доктор), найман ''doctores iuris'' (хууль зүйн доктор), арван ''doctores medicinae'' (анагаах ухааны доктор), гучин ''magistri'' (магистер) цолыг олгосон аж. Үүгээр тус шинэ их сургуулийн гарааг эхлүүлэв.<ref>Richard Fick (Hrsg.): Auf Deutschlands hohen Schulen - Eine illustrierte kulturgeschichtliche Betrachtung deutschen Hochschul- und Studentenwesens. Verlag Hans Ludwig Thilo, Berlin 1900, S. 382.</ref> Их сургуулийг байгуулагдах үед онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн сурган хүмүүжүүлэгчдийн дотор эрх зүйч багш ба гүн ухаантан [[Христиан Томазиус]] мөн гүн ухаантан [[Христиан Вольф (гэгээрүүлэгч)|Христиан Вольф]] нар байв. Томазиусын онол, ёс зүйн сурах бичгүүд нь Халлегийн их сургуулийг германы [[гэгээрлийн үе|Гэгээрлийн эрин үеийн]] тулах цэг болсон байдаг. Дараагийн жилүүдэд 1698 онд үүсгэн байгуулагдсан [[Франкийн Нийгмийн Сан]]тай зөрчил үүссэн нь энэ сан тухайн үедээ германы [[Пиетизм]]ийн төв болон хөгжсөнөөс үүдэлтэй. == Их сургуулийн факультет == [[Файл:Uni Halle Universitaetsplatz Mel LG alt.jpg|thumb|right|Их сургуулийн талбай]] * Теологийн факультет (''Theologische Fakultät'') ** Сүмийн түүх ба библи судлалын хүрээлэн (''Institut für Bibelwissenschaft und Kirchengeschichte'') ** Системчилсэн теологи, практик теологи ба шашин судлалын хүрээлэн (''Institut für Systematische Theologie, Praktische Theologie und Religionswissenschaft'') * Хуулийн ба эдийн засгийн шинжлэх ухааны факультет (''Juristische und wirtschaftswissenschaftliche Fakultät '') ** Хуулийн тэнхим (''Juristischer Bereich'') ** Эдийн засгийн тэнхим (''Wirtschaftswissenschaftlicher Bereich'') * Анагаах ухааны факультет (''Medizinische Fakultät '') ** Анагаахын дархлаа судлалын хүрээлэн (''Institut für Medizinische Immunologie'') ** Анагаахын микробиологийн хүрээлэн (''Institut für Medizinische Mikrobiologie'') ** Анагаах ухааны түүх ба ёс зүйн хүрээлэн (''Institut für Geschichte und Ethik der Medizin'') ** Анагаахын тархвар судлал, биометри ба мэдээлэл зүйн хүрээлэн (''Institut für Medizinische Epidemiologie, Biometrie und Informatik'') ** Анатоми ба эсийн биологийн хүрээлэн (''Institut für Anatomie und Zellbiologie'') ** Байгаль орчны хор судлалын хүрээлэн (''Institut für Umwelttoxikologie'') ** Молекулын анагаах ухааны хүрээлэн (''Institut für Molekulare Medizin'') ** Нийгмийн эрүүл мэндийн хүрээлэн (''Institut für Medizinische Soziologie'') ** Нөхөн сэргээх анагаах ухааны хүрээлэн (''Institut für Rehabilitationsmedizin'') ** Өрхийн анагаахын хүрээлэн (''Institut für Allgemeinmedizin'') ** Патологийн хүрээлэн (''Institut für Pathologie'') ** Физиологийн химийн хүрээлэн (''Institut für Physiologische Chemie'') ** Хүний генетикийн хүрээлэн (''Institut für Humangenetik'') ** Эм зүй, хор судлалын хүрээлэн (''Institut für Pharmakologie und Toxikologie'') ** Эрүүл мэнд ба сувилал зүйн шинжлэх ухааны хүрээлэн (''Institut für Gesundheits- und Pflegewissenschaft'') ** Эрх зүйн анагаахын хүрээлэн (''Institut für Rechtsmedizin'') ** Юлиус-Бернштайны нэрэмжит Физиологийн хүрээлэн (''Julius-Bernstein-Institut für Physiologie'') * Гүн ухааны факультет I (''Philosophische Fakultät I'') ** Дорно дахин судлалын хүрээлэн (''Orientalisches Institut'') ** Нийгэм судлалын хүрээлэн (''Institut für Soziologie'') ** Сэтгэл судлалын хүрээлэн (''Institut für Psychologie'') ** Түүхийн хүрээлэн (''Institut für Geschichte'') ** Угсаатны зүй ба гүн ухааны хүрээлэн (''Institut für Ethnologie und Philosophie'') ** Улс төрийн шинжлэх ухаан ба япон судлалын хүрээлэн (''Institut für Politikwissenschaft und Japanologie'') ** Урлагийн түүх ба европын археологийн хүрээлэн (''Institut für Kunstgeschichte und Archäologien Europas'') ** Эртний шинжлэх ухаан судлалын хүрээлэн (''Institut für Altertumswissenschaften'') * Гүн ухааны факультет II (''Philosophische Fakultät II'') ** Англи ба Америк судлалын хүрээлэн (''Institut für Anglistik und Amerikanistik'') ** Герман судлалын хүрээлэн (''Germanistisches Institut'') ** Роман судлалын хүрээлэн (''Institut für Romanistik'') ** Слав судлалын семинар (''Seminar für Slavistik'') ** Спортын шинжлэх ухааны хүрээлэн (''Institut für Sportwissenschaft'') ** Хөгжим, хэвлэл мэдээлэл, ярианы шинжлэх ухааны хүрээлэн (''Institut für Musik, Medien- und Sprechwissenschaften'') * Гүн ухааны факультет III (''Philosophische Fakultät III'') ** Сурган хүмүүжүүлэх ухааны хүрээлэн (''Institut für Pädagogik'') ** Дунд сургуулийн сурган хүмүүжүүлэх ухаан ба бага сургуулийн сурганы хүрээлэн (''Institut für Schulpädagogik und Grundschuldidaktik'') ** Хөгжлийн бэрхшээлтнийг сурган хүмүүжүүлэх хүрээлэн (''Institut für Rehabilitationspädagogik'') ** Католикийн теологи ба түүний сурганы хүрээлэн (''Institut für katholische Theologie und ihre Didaktik'') * Байгалийн шинжлэх ухааны факультет I (''Naturwissenschaftliche Fakultät I'') ** Биологийн хүрээлэн (''Institut für Biologie'') ** Биохими ба биотехнологийн хүрээлэн (''Institut für Biochemie und Biotechnologie'') ** Эм зүйн хүрээлэн (''Institut für Pharmazie'') * Байгалийн шинжлэх ухааны факультет II (''Naturwissenschaftliche Fakultät II'') ** Математикийн хүрээлэн (''Institut für Mathematik'') ** Физикийн хүрээлэн (''Institut für Physik'') ** Химийн хүрээлэн (''Institut für Chemie'') * Байгалийн шинжлэх ухааны факультет III (''Naturwissenschaftliche Fakultät III'') ** Агрономи ба хүнсний шинжлэх ухааны хүрээлэн (''Institut für Agrar- und Ernährungswissenschaften'') ** Дэлхий судлал ба газар зүйн хүрээлэн (''Institut für Geowissenschaften und Geographie'') ** Мэдээлэл зүйн хүрээлэн (''Institut für Informatik'') * Инженерийн шинжлэх ухааны төв (''Zentrum für Ingenieurwissenschaften''; 2006 онд нээгдсэн ч, 2016 онд буцаад хаагдсан) == Их Сургуулийн багш нар == === Халле (1694–1817 он) === {{columns-list|colwidth=25em| * [[Файт Лудвиг фон Зеккендорф]] (1626–1692 он), төрийн зүтгэлтэн, их сургуулийг үүсгэн байгуулагч канцлер * [[Кристиан Томазиус]] (1655–1728 он), эрх зүйч, гүн ухаантан, тус их сургуулийг үүсгэн байгуулагчдын нэг * [[Фрийдрих Хофманн]] (1660–1742 он), эмч * [[Христиан Вольф (гэгээрүүлэгч)|Христиан Вольф]] (1679–1754 он), гүн ухаантан, хуульч, математикч * [[Иоханн Хайнрих Шулце]] (1687–1744 он), өргөн мэдлэгтэн }} == Виттенберг (1502–1817 он) == {{columns-list|colwidth=25em| * [[Андреас Боденштайн]] (1480–1541 он), шинэчлэгч * [[Мартин Лютер]] (1483–1546 он), [[Протестант шинэчлэл|шинэчлэлийн]] эцэг * [[Филипп Меланхтон]] (1497–1560 он), шинэчлэгч * [[Николаус Лудвиг фон Цинцендорф]] (1700–1760 он), гүн ухаантан, хуульч, математикч * [[Иоханн Райнхолд Фостер]] (1729–1798 он), теологич, ургамал зүйч }} === Халле-Виттенберг (1817 оноос хойш) === {{columns-list|colwidth=25em| * [[Хайнрих Лео]] (1799–1878 он), түүхч * [[Эдуард Хайне]] (1821–1881 он), математикч * [[Карл Броккелманн]] (1868–1956), дорно дахин судлаач * [[Феликс Бернштайн]] (1878–1956), математикч * [[Густав Херц]] (1887–1975 он), физикч, Нобелийн шагналт 1925 он * [[Карл Циглер|Карл Цийглер]] (1898–1973), химич, Нобелийн шагналт 1963 он * [[Баасанжавын Сэвжидмаа]] (* 1977), анагаах ухааны доктор, хүний их эмч * [[Бернхард Шпринг]] (* 1983), зохиолч, сэтгүүлч }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Universität Halle (Saale)|Мартин-Лютерын нэрэмжит Халле-Виттенбергийн Их Сургууль}} * [http://www.uni-halle.de/ Халле-Виттенбергийн Их Сургуулийн албан ёсны цахим хуудас] (германаар) * [http://www.studienangebot.uni-halle.de/ Халле-Виттенбергийн Их Сургуулийн сургалтын хөтөлбөр] (германаар) * [https://web.archive.org/web/20130330052325/http://www.catalogus-professorum-halensis.de/ Их сургуулийн профессоруудын жагсаалт] (германаар) == Эх сурвалж == {{Reflist}} [[Ангилал:Германы их сургууль|Халле-Виттенберг]] [[Ангилал:Саксон-Анхальтын их сургууль]] [[Ангилал:Халле-Виттенбергийн их сургууль| ]] [[Ангилал:Винкелманн-Медаль шагналтан]] [[Ангилал:Виттенберг]] [[Ангилал:Халле (Заале)]] [[Ангилал:1817 онд байгуулагдсан]] 68rk1dm0zq1er3bxqidj2uxujtbsgep 0 118521 874575 874464 2026-10-30T11:31:59Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-57819-22|~2026-57819-22]] ([[User talk:~2026-57819-22|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Chongkian|Chongkian]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 835371 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Эрдэнэцогтын Одбаяр''' (1982 онд [[Улаанбаатар|Улаанбатар]] хотод төрсөн)- 2021 оны 6-р сарын 27-ны өдрөөс Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|Ухнаагийн Хүрэлсүхийн]] Гадаад бодлогын зөвлөхөөр ажиллаж байна. Эрдэнэцогтын Одбаяр нь 1998 онд [[Герман|ХБНГУ]]-ын [[Дресден]] хотын Бертольт Брехтийн нэрэмжит гимнази, 1998-1999 онд ХБНГУ-ын [[Лайпциг]] хотын Штуудийн коллежийг төгсөж, 1999-2006 онд ХБНГУ-ын Дресден хотын Техникийн их сургуулийг Америк судлал, философи, нийгэм, эдийн засгийн түүх чиглэлээр Олон улсын харилцааны магистрын зэрэг хамгаалсан. Итгэмжит дипломат цолтой. Англи, франц, герман хэлтэй. * 2006-2007 онд Монгол Улсын Гадаад харилцааны яамны Европын газарт мэргэжилтэн, * 2007-2009 онд Гадаад харилцааны яамны Европын газарт Атташе, * 2007-2009 онд Гадаад харилцааны яамны Европын газарт Монгол-Европын Холбооны Хамтын ажиллагааны хамтарсан хорооны Нарийн бичгийн дарга, * 2009-2012 онд Монгол Улсаас ХБНГУ-д суугаа Элчин сайдын яамны 3 дугаар, 1 дүгээр Нарийн бичгийн дарга, * 2012 онд Гадаад харилцааны яамны Америк-Африкын газарт 1 дүгээр нарийн бичгийн дарга, * 2012-2018 онд  Гадаад харилцааны яамны [[Далайд гарцгүй хөгжиж буй орнуудын Олон улсын судалгааны төв|Далайд гарцгүй хөгжиж буй орнуудын Олон улсын судалгааны төвийн]] Захирлын үүрэг гүйцэтгэгч, * 2016-2018 онд Гадаад харилцааны яамны Тусгай үүрэг гүйцэтгэгч Элчин сайд, * 2018-2021 онд Далайд гарцгүй хөгжиж буй орнуудын олон улсын судалгааны төвийн Гүйцэтгэх захирал, * 2021 оны 6-р сарын 28-наас Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Гадаад бодлогын зөвлөхөөр ажиллаж байна. {{DEFAULTSORT:Одбаяр, Эрдэнэцогтын}} [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зөвлөх]] [[Ангилал:1982 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] n12cxi95ojjkrcqk8z6exlc6mo5ajwo 0 136048 874542 868492 2026-10-30T01:55:27Z Avirmed Batsaikhan 53733 874542 wikitext text/x-wiki '''Хэйан үе''' ([[Япон хэл|япон]]. 平安時代 хэйан-зидай, ''Heian jidai'')— Японы түүхийн 794 оноос 1185 оны хоорондох үе юм. «Хэйан» гэх үг нь энх тайван, амар амгалан гэж орчуулагдана. Японы эзэн хааны нийслэлийг [[Нара]] хотоос Хэйан-кё (平安京, өнөөгийн [[Киото]]) хот руу нүүлгэснээс Хэйан үе эхэлж Данноүра дахь далайн тулаанаар Минамото овог Тайра овгийг ялснаар дуусдаг. == Түүх == 784 онд эзэн хаан Камму нийслэлээ [[Нара|Нарагаас]] нүүлгэхээр шийдэж, учир нь Буддын шашны өсөн нэмэгдэж буй нөлөө, хүчнээс холдуулсан юм. Тухайн үед Нара хотод 1600 Буддын сүм, 400 [[Шинто]] [[Шинто|шашны]] сүм дугана байсан. Анх Ямаширо мужийн (одоогийн Киото муж) Нагаокакёо хотыг дараагийн нийслэлийн болгохоор сонгосон байна. Хотын барилгын ажил бараг дуусахад эзэн хаан Саварагийн дүү Танецугуг хөнөөжээ. Эзэн хаан Камму эдгээр үйл явдлыг муу ёр гэж үзэн, барилгын ажил нь улсын төсвийн жилийн зардал, 300,000 ажилчны бараг 10 жилийн хөдөлмөрийг зарцуулсан ч бараг дуусаагүй хотыг орхин явжээ. Савара өлсөж үхэж, түүний хуйвалдагчдыг хөнөөж эсвэл цөлжээ. Дараа нь өв залгамжлагчийн удаан үргэлжилсэн өвчин, эхийнх нь гэнэтийн үхлийг Саварагийн сүнсний өшөө авалт гэж үзэж, өргөл өргөж, тусгай сүм дэх эзэн хааны булшинд дахин оршуулсан байна. Эцэст нь нийслэлийн шинэ газрыг сонгосон. Энэ нь Камо, Кацура голуудын хөндийд байрладаг бөгөөд төлөвлөсөн хотыг хөл хөдөлгөөн ихтэй Нанива булан (ирээдүйн [[Осака]])-тай холбодог байв. Анх энэ хотыг Хэйан-кё буюу "Энх тайван, амар амгалангийн нийслэл" гэж нэрлэдэг байжээ. Олон жилийн дараа л [[Киото]] (Нийслэл хот) гэж нэрлэх болсон. Хэйаны үед [[Самүрай|самурай]] (буши)-чууд үүссэн. Нарагийн үед нэгэн төрлийн цэрэг татлагын систем үйлчилж байсан бөгөөд өрхийн жагсаалтад бүртгэгдсэн насанд хүрсэн эрчүүдийг цэргийн албанд дуудаж болно ("гундан хэйшисэй" систем (Японоор: 軍団兵士制). Энэ нь 60 гаруй муж тус бүрээс ойролцоогоор мянган цэрэг цуглуулах боломжтой гэсэн үг юм. Хөрш [[Тан улс|Тан]] [[Тан улс|улсын]] болзошгүй аюулыг зогсоох, Солонгос дахь Японы агуу их гүрний ашиг сонирхлыг хамгаалахын тулд ийм асар том арми шаардлагатай байв. Гэсэн хэдий ч 9-р зуунд харьцангуй гадаад тусгаарлалтын үе эхэлж, Тан улс суларснаар ийм аварга том армийн хэрэгцээ алга болжээ. mi60940ieootlr6mfmwfp3m8jzykjhx 10 136935 874571 874461 2026-10-30T11:10:03Z CommonsDelinker 211 [[File:Wappenflagge_Herzogtum_Württemberg.svg]]-г [[File:Wappenbanner_Württemberg.svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) 874571 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Вюртембергийн хаант улс | shortname alias = Вюртемберг | flag alias = Flagge Königreich Württemberg.svg | flag alias-county = Wappenbanner Württemberg.svg | flag alias-1803 = Flag of the Kingdom of Württemberg (1806 - 1816).png | flag alias-army = Royal Württemberg Infantry Standard (1817-1921).svg | link alias-army = Вюртембергийн хааны арми | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = county | var2 = 1803 </noinclude> }} iscc4keby5f6ff6u41p6l4psk0qlig0 0 139113 874564 874241 2026-10-30T09:16:48Z Tuuguldr 108554 Tuuguldr moved page [[Эрдэнэт хивс үйлдвэр]] to [[Эрдэнэт хивс ХХК]]: Компанийн албан ёсны нэрээр 874241 wikitext text/x-wiki [[Файл:Эрдэнэт хивсний үйлдвэр.jpg|thumb|300px|Эрдэнэт хивсний үйлдвэр, 2011 он]] '''Эрдэнэт хивс''' ХХК нь Орхон аймгийн Эрдэнэт хотод байрладаг, цэвэр хонины ноосон хивс болон хивсэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг Монголын компани юм. 2014 оноос хойш "Натурал Текстайл Групп" ХХК-ийн бүрэлдэхүүнд багтдаг. == Түүх == [[Файл:Комбинатын 2-р ээлж ашиглалтанд орж буй.jpg|thumb|250px|Эрдэнэтийн хивсний комбинатын 2-р ээлжийг ашиглалтад хүлээн авах ёслол, 1984 он]] * '''1978''' — Хонины ноосыг ашиглан хөнгөн үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх зорилгоор "Хивсний комбинат"-ын суурийг тавьсан. * '''1981''' — Эрдэнэтийн хивсний комбинатын эхний ээлж ашиглалтад орж, Герман, Япон, Польш, Орос зэрэг орны тоног төхөөрөмжөөр анхны хивсээ нэхсэн. * '''1983''' — 1 сая м² хивс үйлдвэрлэсэн. * '''1984''' — Комбинатын 2-р ээлжийг ашиглалтад хүлээн авсан. * '''1992''' — БНМАУ-ын "Аж ахуйн нэгжийн тухай" хуулийн дагуу "Эрдэнэт хивс" ХК болсон. * '''1994''' — "Угалз" үйлдвэрийг ашиглалтад оруулсан. * '''1999''' — Монголын хөрөнгийн биржээр компанийн нийт хувьцааны 38 хувийг борлуулж, дийлэнх хувийг "Номин Холдинг" ХК эзэмшсэн. Үүнээс хойш тоног төхөөрөмжөө шинэчилж, маркетинг, менежментийн шинэ арга барил нэвтрүүлсэн. * '''2007''' — "Шинэчлэл 2010" хөтөлбөрийн хүрээнд Textima-4315 нэхэх машинууд болон Германд үйлдвэрлэсэн 4 метр өргөнтэй хивс гүйцэтгэн боловсруулах иж бүрэн шугам суурилуулсан. * '''2008''' — Woolmark, Woolmark Blend тэмдгийг 100% ноосон хивсэндээ авсан Монголын анхны компани болсон. * '''2010''' — Германд үйлдвэрлэсэн СТМ-640 нэхэх машин суурилуулж, "Хүннү" брэндийн хивс үйлдвэрлэж эхэлсэн. Хувьцаа эзэмшигчдийн хурлын шийдвэрээр "Эрдэнэт хивс" ХХК болсон. * '''2011''' — ISO 9001:2000 / MNS ISO 9001:2000 чанарын удирдлагын стандартыг нэвтрүүлсэн Монголын хоёр дахь байгууллага болсон. * '''2014''' — Засгийн газрын "Чингис бонд"-ын санхүүжилтээр Бельгид үйлдвэрлэсэн UCI-03 нэхэх машин суурилуулж, "Аттила" брэндийн өндөр нягтралтай хивс үйлдвэрлэж эхэлсэн. * '''2015''' — Бельгид үйлдвэрлэсэн "Аксминстер MAX-91" нэхэх машин суурилуулж, "Юникарпет" брэндийн бүтээгдэхүүнийг зах зээлд нийлүүлж эхэлсэн. * '''2017''' — Үйлдвэрийн дэргэд 1 150 м² оффисын барилга ашиглалтад оруулсан. * '''2021''' — Албан ёсны онлайн дэлгүүр (erdenetmall.mn) нээсэн. * '''2023''' — Хялгас ялгах 2-р шугам ашиглалтад орсон. * '''2024''' — Эрдэнэт дэх үйлдвэрийн дэлгүүрээ шинэчилж, орон нутаг дахь хамгийн том буюу 700 м² хивсний дэлгүүр нээсэн. * '''2026''' — "Landmark Hotel" болон "Bugat Lodge"-ийг нэгтгэсэн "Nomadia Hotels & Resorts" ХХК байгуулагдаж, "Bugat Lodge" амралтын газар бүрэн шинэчлэгдсэн. Мөн компани байгуулагдсаны 45 жилийн ойгоо тэмдэглэсэн. == Үйлдвэрлэл == Үйлдвэр нь 46 074 м² ашигтай талбайтай бөгөөд групп компани нийт 650 гаруй ажилтантай. Жилд 1.2–1.5 сая м² хивс, хивсэн бүтээгдэхүүн, 4 400 тонн угаасан ноос, 2 000 тонн утас, мөн эсгий гутал, шаахай, эсгий гудас, барилгын дулаалгын материал үйлдвэрлэх хүчин чадалтай. Хивс нэхэх үндсэн тоног төхөөрөмж: * Бельгийн Van de Wiele фирмийн UCI03 (5 м өргөн, 8 өнгө) — "Аттила" брэнд * Van de Wiele MAX91 (4 м өргөн, 16 өнгө) — "Unicarpet" брэнд * СТМ-640 (4 м өргөн, 8 өнгө), 5 ширхэг — "Хүннү" брэнд * Textima 4310–4315 (3 м өргөн, 5 өнгө), 8 ширхэг — "Эрдэнэт", "Одод" брэнд Компани "Аттила", "Хүннү", "Чингис", "Эрдэнэт", "Unicarpet", "Одод" брэндийн хивс үйлдвэрлэдэг бөгөөд 3 000 гаруй хивсний загвар оюуны өмчөөр хамгаалагдсан. Дотоодын хивсний зах зээлийн 80 гаруй хувийг хангаж, бүтээгдэхүүнээ Их Британи, АНУ, Австрали, Герман, Испани, Итали, ОХУ, Хятад, Швед, Япон, Турк, Энэтхэг зэрэг 20 гаруй орон руу экспортолдог. == Гэрчилгээ == "Эрдэнэт хивс" нь 2008 онд Woolmark, Woolmark Blend тэмдгийг эзэмшсэн Монголын анхны үйлдвэрлэгч болж, 2011 онд ISO 9001 стандартыг нэвтрүүлсэн Монголын хоёр дахь байгууллага болсон. 2025 онд MNS 6926:2021 "Текстилийн тогтвортой үйлдвэрлэл" стандартыг хэрэгжүүлж, "Монголын хаан ширхэгт" MNS 6809:2019 гэрчилгээ болон Тогтвортой ноос, ноолуурын эвсэл (SFA)-ийн гишүүнчлэлийн гэрчилгээ авсан. Мөн 2010 онд будаагүй ноолууран болон тэмээний ноосон бүтээгдэхүүнүүд нь Oeko-Tex Standard 100 тэмдэг эзэмших эрхтэй болсон. == Нийгмийн хариуцлага == 2022–2024 онд Эрдэнэт хотын цэцэрлэгт хүрээлэн, төмөр замын орчимд 8 төрлийн 4 400 гаруй мод, бут тарьсан. == Хивсний үйлдвэрийн зураг == <gallery mode="packed" heights="160"> Файл:Хивс нэхэх цех.jpg|Хивс нэхэх цех Файл:Хивс нэхэх.jpg|Хивс нэхэх цехийн танхим Файл:Van de Wiele UCI нэхэх машин.jpg|Van de Wiele UCI нэхэх машин Файл:Ангилах цех.jpg|Ноос ангилах цех Файл:Ноос угаах.jpg|Ноос угаах машин Файл:Ноос туузлах.jpg|Ноос туузлах цех Файл:Ээрэх машин.jpg|Утас ээрэх машин Файл:Утас ороох.jpg|Утас ороох машин Файл:Утасны агуулах.jpg|Утасны агуулах </gallery> == Холбоотой хуудас == * [[Эрдэнэт]] == Гадаад холбоос == * [https://www.erdenetmall.mn erdenetmall.mn] — албан ёсны онлайн дэлгүүр 007bx8za7diwvi2dpuealck4frmczmq 874566 874564 2026-10-30T09:31:21Z Tuuguldr 108554 Эх сурвалж нэмэв (МОНЦАМЭ, ikon.mn) 874566 wikitext text/x-wiki [[Файл:Эрдэнэт хивсний үйлдвэр.jpg|thumb|300px|Эрдэнэт хивсний үйлдвэр, 2011 он]] '''Эрдэнэт хивс''' ХХК нь Орхон аймгийн Эрдэнэт хотод байрладаг, цэвэр хонины ноосон хивс болон хивсэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг Монголын компани юм. 2014 оноос хойш "Натурал Текстайл Групп" ХХК-ийн бүрэлдэхүүнд багтдаг.<ref name="montsame-mn">Б. Занданхүү. [https://montsame.mn/mn/read/56150 "Дэлхийд танигдсан монгол брэнд "Эрдэнэт хивс""]. МОНЦАМЭ, 2017-05-31.</ref> == Түүх == [[Файл:Комбинатын 2-р ээлж ашиглалтанд орж буй.jpg|thumb|250px|Эрдэнэтийн хивсний комбинатын 2-р ээлжийг ашиглалтад хүлээн авах ёслол, 1984 он]] * '''1978''' — Хонины ноосыг ашиглан хөнгөн үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх зорилгоор "Хивсний комбинат"-ын суурийг тавьсан. * '''1981''' — Эрдэнэтийн хивсний комбинатын эхний ээлж ашиглалтад орж, Герман, Япон, Польш, Орос зэрэг орны тоног төхөөрөмжөөр анхны хивсээ нэхсэн.<ref name="montsame-mn" /> * '''1983''' — 1 сая м² хивс үйлдвэрлэсэн.<ref name="montsame-mn" /> * '''1984''' — Комбинатын 2-р ээлжийг ашиглалтад хүлээн авсан. * '''1992''' — БНМАУ-ын "Аж ахуйн нэгжийн тухай" хуулийн дагуу "Эрдэнэт хивс" ХК болсон.<ref name="montsame-mn" /> * '''1994''' — "Угалз" үйлдвэрийг ашиглалтад оруулсан. * '''1999''' — Монголын хөрөнгийн биржээр компанийн нийт хувьцааны 38 хувийг борлуулж, дийлэнх хувийг "Номин Холдинг" ХК эзэмшсэн. Үүнээс хойш тоног төхөөрөмжөө шинэчилж, маркетинг, менежментийн шинэ арга барил нэвтрүүлсэн. * '''2007''' — "Шинэчлэл 2010" хөтөлбөрийн хүрээнд Textima-4315 нэхэх машинууд болон Германд үйлдвэрлэсэн 4 метр өргөнтэй хивс гүйцэтгэн боловсруулах иж бүрэн шугам суурилуулсан. * '''2008''' — Woolmark, Woolmark Blend тэмдгийг 100% ноосон хивсэндээ авсан Монголын анхны компани болсон.<ref name="montsame-mn" /><ref name="montsame-en">Ooluun B. [https://www.montsame.mn/en/read/130328 "World-renowned Mongolian Brand – Erdenet Carpet"]. MONTSAME, 2017-06-02. {{in lang|en}}</ref> * '''2010''' — Германд үйлдвэрлэсэн СТМ-640 нэхэх машин суурилуулж, "Хүннү" брэндийн хивс үйлдвэрлэж эхэлсэн. Хувьцаа эзэмшигчдийн хурлын шийдвэрээр "Эрдэнэт хивс" ХХК болсон.<ref name="montsame-mn" /> * '''2011''' — ISO 9001:2008 чанарын удирдлагын стандартыг нэвтрүүлсэн Монголын хоёр дахь байгууллага болсон.<ref name="montsame-mn" /> * '''2014''' — Засгийн газрын "Чингис бонд"-ын санхүүжилтээр Бельгид үйлдвэрлэсэн UCI-03 нэхэх машин суурилуулж, "Аттила" брэндийн өндөр нягтралтай хивс үйлдвэрлэж эхэлсэн.<ref name="montsame-mn" /><ref name="montsame-en" /> * '''2015''' — Бельгид үйлдвэрлэсэн "Аксминстер MAX-91" нэхэх машин суурилуулж, "Юникарпет" брэндийн бүтээгдэхүүнийг зах зээлд нийлүүлж эхэлсэн.<ref name="ikon-2020b">[https://ikon.mn/n/1sw1 "Ц.Урнаа: "Эрдэнэт Хивс" ХХК-ийн Гүйцэтгэх захирал"]. ikon.mn, 2020-02-21.</ref> * '''2017''' — Үйлдвэрийн дэргэд 1 150 м² оффисын барилга ашиглалтад оруулсан.<ref name="ikon-2020b" /> * '''2021''' — Албан ёсны онлайн дэлгүүр (erdenetmall.mn) нээсэн. * '''2023''' — Хялгас ялгах 2-р шугам ашиглалтад орсон. * '''2024''' — Эрдэнэт дэх үйлдвэрийн дэлгүүрээ шинэчилж, орон нутаг дахь хамгийн том буюу 700 м² хивсний дэлгүүр нээсэн. * '''2026''' — "Landmark Hotel" болон "Bugat Lodge"-ийг нэгтгэсэн "Nomadia Hotels & Resorts" ХХК байгуулагдаж, "Bugat Lodge" амралтын газар бүрэн шинэчлэгдсэн. Мөн компани байгуулагдсаны 45 жилийн ойгоо тэмдэглэсэн. == Үйлдвэрлэл == Үйлдвэр нь 46 074 м² ашигтай талбайтай бөгөөд групп компани нийт 650 гаруй ажилтантай. Жилд 1.2–1.5 сая м² хивс, хивсэн бүтээгдэхүүн, 4 400 тонн угаасан ноос, 2 000 тонн утас, мөн эсгий гутал, шаахай, эсгий гудас, барилгын дулаалгын материал үйлдвэрлэх хүчин чадалтай.<ref name="montsame-mn" /><ref name="ikon-2020a">[https://ikon.mn/n/1uhi "ЭРДЭНЭТ ХИВС: Хивс хэрхэн бүтдэг вэ?"]. ikon.mn, 2020-04-08.</ref> Хивс нэхэх үндсэн тоног төхөөрөмж: * Бельгийн Van de Wiele фирмийн UCI03 (5 м өргөн, 8 өнгө) — "Аттила" брэнд * Van de Wiele MAX91 (4 м өргөн, 16 өнгө) — "Unicarpet" брэнд * СТМ-640 (4 м өргөн, 8 өнгө), 5 ширхэг — "Хүннү" брэнд * Textima 4310–4315 (3 м өргөн, 5 өнгө), 8 ширхэг — "Эрдэнэт", "Одод" брэнд Компани "Аттила", "Хүннү", "Чингис", "Эрдэнэт", "Unicarpet", "Одод" брэндийн хивс үйлдвэрлэдэг бөгөөд 3 000 гаруй хивсний загвар оюуны өмчөөр хамгаалагдсан.<ref name="ikon-2020a" /> Дотоодын хивсний зах зээлийн 80 гаруй хувийг хангаж, бүтээгдэхүүнээ Их Британи, АНУ, Австрали, Герман, Испани, Итали, ОХУ, Хятад, Швед, Япон, Турк, Энэтхэг зэрэг 20 гаруй орон руу экспортолдог.<ref name="montsame-en" /><ref name="ikon-2020b" /> == Гэрчилгээ == "Эрдэнэт хивс" нь 2008 онд Woolmark, Woolmark Blend тэмдгийг эзэмшсэн Монголын анхны үйлдвэрлэгч болж, 2011 онд ISO 9001 стандартыг нэвтрүүлсэн Монголын хоёр дахь байгууллага болсон.<ref name="montsame-mn" /> 2025 онд MNS 6926:2021 "Текстилийн тогтвортой үйлдвэрлэл" стандартыг хэрэгжүүлж, "Монголын хаан ширхэгт" MNS 6809:2019 гэрчилгээ болон Тогтвортой ноос, ноолуурын эвсэл (SFA)-ийн гишүүнчлэлийн гэрчилгээ авсан. Мөн 2010 онд будаагүй ноолууран болон тэмээний ноосон бүтээгдэхүүнүүд нь Oeko-Tex Standard 100 тэмдэг эзэмших эрхтэй болсон. == Нийгмийн хариуцлага == 2022–2024 онд Эрдэнэт хотын цэцэрлэгт хүрээлэн, төмөр замын орчимд 8 төрлийн 4 400 гаруй мод, бут тарьсан. == Хивсний үйлдвэрийн зураг == <gallery mode="packed" heights="160"> Файл:Хивс нэхэх цех.jpg|Хивс нэхэх цех Файл:Хивс нэхэх.jpg|Хивс нэхэх цехийн танхим Файл:Van de Wiele UCI нэхэх машин.jpg|Van de Wiele UCI нэхэх машин Файл:Ангилах цех.jpg|Ноос ангилах цех Файл:Ноос угаах.jpg|Ноос угаах машин Файл:Ноос туузлах.jpg|Ноос туузлах цех Файл:Ээрэх машин.jpg|Утас ээрэх машин Файл:Утас ороох.jpg|Утас ороох машин Файл:Утасны агуулах.jpg|Утасны агуулах </gallery> == Эх сурвалж == <references /> == Холбоотой хуудас == * [[Эрдэнэт]] == Гадаад холбоос == * [https://www.erdenetmall.mn erdenetmall.mn] — албан ёсны онлайн дэлгүүр 024xtos6r8vb7dvlcclhlhn8khvirhm 0 143978 874549 869136 2026-10-30T05:36:49Z ~2026-57805-09 108628 он хугацааг тодотгох 874549 wikitext text/x-wiki [[Файл:1965 он наадам.jpg|thumb]] '''[[БНМАУ|НАЯНТАЙН ОРГИ]]'''[[Файл:БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛСЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|'''БНМАУ-ын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр хотын улаан гэр, клуб, соёлын ордон, ардын театрын найруулагч НАЯНТАЙН ОРГИ            ТӨРСӨН ГАЗАР:ӨВӨРХАНГАЙ АЙМГИЙН ТАРАГТ СУМ ХАРЪЯАЛАЛ: МОНГОЛ ҮНДЭСТЭН ИРГЭНШИЛ: МОНГОЛ МЭРГЭЖИЛ: НАЙРУУЛАГЧ''']] [[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|'''Наянтайн Орги Өв'''<nowiki/>'''ө'''<nowiki/>'''рхангай аймгийн''' '''''<nowiki/>''У''<nowiki/>''лаан гэ''<nowiki/>''р''<nowiki/>''т д''<nowiki/>''а''<nowiki/>''рга, най<nowiki/>р<nowiki/>уула'''''<nowiki/>'''''г'''''<nowiki/>'''''ч'''''<nowiki/>''''','''''<nowiki/>'' ''<nowiki/>'''''з'''''<nowiki/>'''''о'''''<nowiki/>'''''х'''''<nowiki/>'''''ион байгуулаг'''''<nowiki/>'''''ч'''''<nowiki/>''''','''''<nowiki/>'' ''<nowiki/>'''''у'''''<nowiki/>'''''х'''''<nowiki/>'''''у'''''<nowiki/>'''''у'''''<nowiki/>'''''л'''''<nowiki/>'''<nowiki/>'''<nowiki/>'''''а'''''<nowiki/>'''<nowiki/>'''<nowiki/>'''''г'''''<nowiki/>'''''ч'''''<nowiki/>''''','''''<nowiki/><nowiki/>'' ''<nowiki/><nowiki/>'''''нярав х''<nowiki/>''и''<nowiki/>''йж байв.''<nowiki/>''''']] [[Файл:Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид.png|thumb|'''Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид''']] [[Файл:1940 он.png|thumb|Өвөрхангайн үндэсний цэцэрлэг хүрээлэнгийн эрхлэгч 1935 он]] [[Файл:БНМАУ-ЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|Өвөрхангай а''<nowiki/>''й''<nowiki/>''мги''<nowiki/>''й''<nowiki/>''н Соёлын ордны найруулагч, жүжигч''<nowiki/>''и''<nowiki/>''н Н. Орги]] [[Файл:Н. Оргийн хийсэн уран бүтээлүүд.png|thumb|1975 онд БНМАУ-ын СГЗ Н. Оргийн 60 насны ойг тэмдэглэв.]] [[Файл:Ардын театрын хамт олон.jpg|thumb|Ардын театрын хамт олон]] [[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Өвөрхангай аймгийн Улаан гэрийн дарга, найруулагч, зохион байгуулагч, ухуулагч, нягтлан, нярав]] '''Наянтайн Орги''' (1914-1990) нь [[БНМАУ]]-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн. ==Намтар== БНМАУ-ын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн Наянтайн Оргийн 1974 онд Монголын Радиогийн сэтгүүлч, редактор, СГЗ С.Гомбожавтай амьд сэрүүндээ хийсэн яриандаа: {{Quote|1926 оны зун би 12 настай байсан. Наадамд мордохдоо Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийнхний суртлын бригадын тоглолтыг ихэд шимтэнгүй үзсэн. Дуулж хуурдаж, лимбэдэж байгаа хүмүүс Дүгэржав, Түдэв, Доржготов нарын дуулсан "Улаан туг", "Магнаг үсэгтэй туг" гэсэн дуунууд надад онцгой таалагдсан. Энэ цагаас хойш 10 жилийн дараа их урлагтай насан туршийн амьдралаа холбосон доо.}} хэмээн ярьсан нь МҮОНРТ-ийн сан хөмөрөгт үлдсэн байдаг. БНМАУ-ын СГЗ Н.Орги нь 1914 онд Сайн ноён хан аймгийн Агь үйзэн гүний хошуу, одоогийн [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Тарагт сум]]ын нутаг “Зүүн эх булаг” гэдэг газар, малчин ард Наянтайн 8-р хүү болон төрж 18 нас хүртлээ эцэг, эхийн гар дээр мал маллан амьдарч байгаад 1932-1933 онд ардын цэргийн хугацаат албыг хаажээ. 1933 онд цэргийн уран сайхны хамтлагт таван хошуу малыг магтсан дуу дуулж, тэр нь олон түмэнд үнэлэгдэж, улсын баяраар Улаанбаатарт очиж тоглоход нь Маршал Чойбалсан: {{Quote|За, энэ хүрэлгэр бор залуу сонс маш сайн эргэчихээд, бас урлагт авьяастай залуу байна. Сайхан дуу дууллаа, цэргийн эрдэмд хурдан шаламгай, гарамгай залуу байна. Бидний хойч үеийнхэн ингэж л өсөн хүмүүжих нь их чухал юм}} гэв. {{Quote|Хорьдугаар зуун (1930 он)-ы есдүгээр сарын 17-ны оройн таван цагт Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийн газар Улсын цэнгэлдэх танхимд орохыг хүсэгчдийг шалгаж үзэж авах амуй. Энэхүү Улсын цэнгэлдэх танхим нь олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, театрын уран сайхны зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд байгуулагдан буй амуй. Театрт орогсод нь хамтын чанар бүхий хүмүүжил боловсролтой болно. Тус театр нь улс төрийн ба ерөнхий боловсрол хийгээд уран сайхны боловсрол бүхий улсын хэрэгт хүчээ өгөхийг хүсэх хүмүүсийг бэлтгэх зорилготой амуй}} [[Файл:03_баян_Болд.png|thumb]] [[Файл:04_Болд.png|thumb]] хэмээжээ. Ийнхүү Намын Төв Хорооны тогтоолоор байгуулагдсан түр сургуулиас улбаалан 1935 оны намраас хөдөө орон нутагт олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, хөдөөгийн уран сайханчдыг бэлтгэх, зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд эхлэн жүжигчний уран чадвар, урлаг, соёлын түүхийн хичээл орох болов. Энэ үед цэргээс халагдсан, Маршал Чойбалсангийн шагнал авсан залуу авьяастан Н.Оргийг аймгийн намын хороо хүлээн авч, улаан гэрийг байгуулан өөрөө удирдан шинэ залуу хүмүүсийн авьяасыг шалган ажиллах үүрэг оноосон. Мөн шинээр орсон олонх хүмүүс бичиг үсэггүй шахам байсан учир бичиг үсгийн дугуйлан, дуу, хөгжим, бүжиг, жүжгийн дугуйлан бас хичээллүүлж байв. Энэ танхимын суралцагчид мөн л сайн дурын үндсэн дээр сурч байсан бөгөөд өдөр нь тус тусын албан ажлыг хийж оройн 18 цагаас 22 цаг хүртэл жүжигчний дугуйлангийн сургуулилт хийдэг байсан ажээ. Н.Орги 1933 оны намар цэргээс халагдан Өвөрхангай аймагт "Улаан гэр"-ийн эрхлэгчээр томилогдон, ухуулга хийдэг том хаягтай гэрт дуугүй шийний эгшигт хайрцгийн механиктай, уран сайханчидтайгаа хамт хуучин засгийг шүүмжилсэн харилцаа дуу жүжиг шог гараа тоглодог байв. Энэ бүхнийг Орги өөрөө зохиож найруулдаг байв. {{Quote|6-7 тэмээнд гэрээ ачин бас 100-гаад хүн багтах асар тэргүүтнээ ачин хөдөөгүүр тоглолт хийдэг байсан. Хойд талын 5 сумаар явахад л 1 сар болно. Айл өрхийг цөөн гэхгүй 4-5 гэр байвал тоглож намын бодлогыг танилцуулж сурталчилна. Бидний дунд ядарлаа зүдэрлээ гэдэг хүн байгаагүй. Ажлаа их чанартай хийнэ, ард түмэн ч хүндэлнэ. Улаан гэрийг анх байгуулалцаж, дарга, ухуулагч, жүжигчин, найруулагч, нярав, галчаар ажиллаж байсан.}} 1935 оны 4 дүгээр сарын 15 нд Өвөрхангай аймагт Улаан гэрийг клуб нэртэй болгон урлаг уран сайхны ажлыг түлхүү хийх болж 21 настай НАЯНТАЙН ОРГИ жүжигчин найруулагчаар томилогдон 1951 он хүртэл клубт жүжигчин, найруулагчаар ажиллаж байх хугацаандаа "Хэрмэл Дамбийжаа", "Бээжин лам", "Энэ юуны жасаа вэ" жүжгүүдийг өөрөө найруулан, жүжгүүдэд амжилттай тоглож жүжигчний 1-р зэргийн үнэмлэх авчээ. 1937 онд төвөөс БНМАУ-ын анхны Гавьяат Жүжигчин, лимбэч [[Лувсандоржийн Цэрэндорж]], Ардын жүжигчин [[Зундуйн Цэндээхүү]] нар уран сайханчдад хичээл заан туслаад Оргит “Нэгдүгээр зэргийн жүжигчин” ᠌, Шарав, Эрмаа хоёрт “Гуравдугаар зэргийн жүжигчин” гэсэн үнэмлэх олгосон. 1937 онд аймгийн клубт найруулагчаар ажиллаж байх хугацаандаа сайн дурын уран сайханчдыг элсүүлэн авч "Хэрмэл Дамбийжаа", "Дүрвэгч Түдэв", "Манжийн хууль", "Пад лам", "Бээжин лам" зэрэг жүжгүүдийг найруулж байв. 1935 онд Улаан гэр нь урлаг соёлоор үйлчлэх клуб болон өргөжиж, тус клубийн найруулагч, жүжигчин Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн урын сангийн бодлогын чиг хандлагыг идэвхтэй өрнүүлээд зогсохгүй, олон олон уран бүтээл найруулан үзэгчдэд тоглон аймгийн эдийн засагт томоохон хувь нэмэр хандив оруулж, үйл ажиллагааныхаа ерөнхий чиг шугам, төлөв байдлыг тогтоож чадсанаар тухайн үеийн аймгийн урлагийн хөгжлийн гол дүр зургийг бэхжүүлж чадсан. Орлогоо 100 хувь биелүүлж улсын хэмжээний соёлын байгууллага болгож чадсан хүмүүсийн нэг нь Орги байлаа. 1941 онд Өвөрхангай 10 жилийн ойг тохиолдуулан клубийн найруулагч Н.Оргийн найруулсан "Таван хошуу малаа магтан дуулъя" нийт уран сайханчид, ажилчдын концертыг нийслэл хот болон аймгуудын, сумдын, бригадуудын үзэгч түмэндээ тоглож халуун алга ташилт, өндөр амжилт гаргалаа гээд Улсын удирдагч маршал Х.Чойбалсан урт савхин дээл, бугуйн цаг, баярын бичгээр шагнаж байсан. 1951 оны 7 дугаар сарын хүртлэх хугацаанд Өвөрхангай аймгийн клубийн жүжигчин, найруулагч түүнийг Соёлын яамны орлогч сайд, зохиолч, найруулагч Л.Ванган Улаанбаатар хот руу дуудан Ажилчны соёлын ордны найруулагчаар томилов. Тус клубт найруулагч байхдаа Ардын бүжиг дэглээч Долгорсүрэнтэй хамтран концерт хийж байв. Соёлын яамнаас томилон 1951-1953 онд Архангай аймгийн клубийн найруулагч, “Тожоо жолооч” жүжгээ найруулж байхдаа анх удаа клубын гол хаалга онгойлгож 53 машины хамрыг үзэгчдийн танхим руу цухуйлган оруулж, Тожоо жолооч жинхэнэ машины хамрыг онгойлгон машинаа засаж байгаа тоглолт хийж байсан түүхтэй. Тухайн үед Архангайн клубт ажиллаж байсан жүжигчний яриа,  Орги найруулагчийн өөрийн дурсамж яриаг сонссон Өвөрхангайн Ардын театрын жүжигчин Дашдондогийн ярианаас... 1953-1956 онд Өвөрхангай аймгийн клубийн найруулагч, 1956-1959 онд Говь-Алтай аймгийн соёлын ордны найруулагч, 1959-1972 онд Өвөрхангай аймгийн соёлын ордны найруулагч, жүжигчин, 1969-1975 он хүртэл Өвөрхангай аймгийн ардын театрыг үүсгэн байгуулж найруулагчаар тус тус ажилласан болно. 1940 оны үеэс "Учиртай гурван толгой", "Цэнд комиссар", "Ардын зориг", "Хөхөө Намжил", "Долоодой хүү", "Өргөмөл сувд", "Цогийн идэр нас", "Урагшлах зам", "Өөрийн замаар", "Эрдмийн Дорж", "Сүрэг чоно", "Миний баясгалан", 1950 оны үеэс "Анхны жил", "Мирдановын гэр бүл", "Мандухай цэцэн хатан", 1960 оны үеэс "Алтан ай", "Эмч нар", "Ноёхон талын дуулал", "Гарын таван хуруу", "Арвайхээрийн талд", "Харанхуй дунд", "Хүргэн хүү", "Цэрмаагийн баяр" зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. Ажиллах хугацаандаа Н.Орги нь концерт, жүжиг найруулан тавихын зэрэгцээ "Мандухай цэцэн хатан" жүжгийн Нимсан, "Ах дүү нар" жүжгийн япон генерал, "“Өргөмөл сувд" жүжгийн Агваандоной, "Эмч нар" жүжгийн Өлзий, "Арвайхээрийн талд" жүжгийн Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. Мөн Монгол кино үйлдвэрийн бүтээл "Гологдсон хүүхэн" уран сайхны киноны баян Болдын дүр, "Тууврын замд" киноны дамын худалдаачны дүрд тоглосон байна. 1960 оны үед "Харанхуйн дунд", "Алтан галбай хүү", "Говийн хүү", "Ухаарал", "Цолмон" зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. Дэлхийн урлагийн шилдэг туурвилуудын нөлөө зөвхөн хотын театрууд төдийгүй Өвөрхангай аймгийн  соёлын ордоны урын сангийн хөгжлийг баяжуулж, тэдний туршлагыг сонин хэвлэл, радио, телевиз, хотын урлагийн мастеруудын ярианаас санаа авч гүнзгийрүүлэн үндэсний өвөрмөц байдал, дэг жаяг, онцлог шинж төрхийг өөрчлөлгүйгээр хөгжүүлэх үйлсэд Орги найруулагч гар бие оролцон ирсэн Монголын сор болсон найруулагчдын нэг билээ. 1975 онд Э.Оюуны "Амарсанаа", В.Шекспирийн "Өвлийн үлгэр", К.Гольдоны "Хоёр эзний ганц зарц", Б.Басанговын "Улаахан алчууртай бүсгүй", "Баяны баялаг", Л.Ванганы "Тожоо жолооч" зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. Бүтээл бүр нь тухайн цаг үед Улаанбаатар хотын театрын тайзнаа, аймаг бүрийн тайзнаа амжилттай тоглогдож үзэгч олноос нүргэлсэн алга ташилт, халуун дулаан үгээр шагнагдаж тухайн ажиллаж байсан соёлын орднуудын урын санг бэхжүүлэхээс гадна, хөдөө орон нутагт тоглолт хийж орлогоо тогтмол 100 хувь биелүүлж социалист урлагийг түгээж хөдөлмөрөө цаг ямагт өндрөөр үнэлүүлж байсан гавьяатай хүн. Н.Орги нь жүжиг найруулан тавихдаа өөрийн биеэр жүжгийн тайзны зохиомж, жүжигчдийн хувцсыг зурж өөрөө хийж, оёж хатгах зэрэг бүхий л ажлыг гүйцэтгэж байв. Үүний нэг жишээ бол "[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай цэцэн хатан]]" уран сайхны киноны жүжигчдийн малгай, хувцсыг хийлцэж байв. Өвөрхангай аймгийн ХДТ-г бариулах ажлын комисст ажиллаж албан байгууллага хувь хүмүүсээс хөрөнгийн эх үүсгэвэр гаргах ажилд гар бие оролцож байсан. 1979 онд ХДТеатрын шав тавих ёслолд оролцож, 1985 онд нээж үг хэлэх завшаан тохиож, Оросын Халимаг улсын зохиолч Б.Басанговын “Баяны балаг” жүжгийг Ардын театрын жүжигчдэд найруулан тавьсан. Н.Орги нь амьдралынхаа хугацаанд Зэвгийн Цэндтэй ханилан 6 хүүхдийг эрүүл энх өсгөн бойжуулж өнөр өтгөн айл гэр болцгоосон. Н.Орги 1990 онд таалал төгсжээ. ==Бүтээл== ===Найруулсан=== ;Улаан гэр *1935 он: "Хэрмэл Дамбийжаа", "Бээжин лам", "Энэ юуны жасаа вэ" ;Клуб *1937 он: "Хэрмэл Дамбийжаа", "Дүрвэгч Түдэв", "Манжийн хууль", "Пад лам", "Бээжин лам" ;Соёлын ордон *1940 он: "Учиртай гурван толгой", "Цэнд комиссар", "Ардын зориг", "Хөхөө Намжил", "Долоодой хүү", "Өргөмөл сувд", "Цогийн идэр нас", "Урагшлах зам", "Өөрийн замаар", "Эрдмийн Дорж", "Сүрэг чоно", "Миний баясгалан" *1950 оны үе: “Анхны жил” “Мирдановын гэр бүл” “Мандхай цэцэн хатан” *1960 оны үе: "Алтан ай", "Эмч нар", "Ноёхон талын дуулал", "Гарын таван хуруу", "Арвайхээрийн талд", "Харанхуй дунд", "Хүргэн хүү", "Цэрмаагийн баяр" зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. *1975 он: Э.Оюуны "Амарсанаа", К.Гольдоны "Хоёр эзний ганц зарц", В.Шекспирийн "Өвлийн үлгэр", Б.Басанговын "Улаахан алчууртай бүсгүй" *1985 он: Батор Басанговын "Баяны баялаг", Л.Ванганы "Тожоо жолооч" зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. ===Зохиосон=== Мөн "Харанхуйн дунд", "Алтан галбай хүү", "Говийн хүү", "Ухаарал", "Цолмон" зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. ===Тоглосон=== ;Кино *[[Гологдсон хүүхэн (кино)|Гологдсон хүүхэн]] - Баян Болд *[[Тууврын замд]] - дамын худалдаачин *Цогт тайж мянганы дарга ;Жүжиг *Мандухай цэцэн хатан - Нимсан *Ах дүү нар - япон генерал *Өргөмөл сувд - Агваандоной *Эмч нар - Өлзий *Арвайхээрийн талд - Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. ==Шагнал== Н.Оргийн 50 гаруй жилийн хөдөлмөрийн гавьяа зүтгэлийг Монгол Улсын төр, засаг өндрөөр үнэлж: * 1946 онд “Ударник”тэмдэг, Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль * 1961 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медаль * 1964 онд Соёлын яамны Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг * 1971 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 40 жилийн ойн медаль * 1974 онд БНМАУ-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол тэмдэг * 1981 онд Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медалиар шагнаж байв. {{DEFAULTSORT:Орги, Наянтайн}} [[Ангилал:Монголын найруулагч]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Тарагтын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1914 онд төрсөн]] [[Ангилал:1990 онд өнгөрсөн]] m4gtb2j3adt0kfpa1sa7b8fxj28e0bt 874550 874549 2026-10-30T06:17:06Z ~2026-57805-09 108628 оноог тохируулав 874550 wikitext text/x-wiki [[Файл:1965 он наадам.jpg|thumb]] '''[[БНМАУ|НАЯНТАЙН ОРГИ]]'''[[Файл:БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛСЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|'''БНМАУ-ын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр хотын улаан гэр, клуб, соёлын ордон, ардын театрын найруулагч НАЯНТАЙН ОРГИ            ТӨРСӨН ГАЗАР:ӨВӨРХАНГАЙ АЙМГИЙН ТАРАГТ СУМ ХАРЪЯАЛАЛ: МОНГОЛ ҮНДЭСТЭН ИРГЭНШИЛ: МОНГОЛ МЭРГЭЖИЛ: НАЙРУУЛАГЧ''']] [[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|'''1Наянтайн Орги Ө'''<nowiki/>'''в'''<nowiki/>'''өрхангай аймгийн''<nowiki/>''''' '''''<nowiki/>''Улаан г''<nowiki/>''э''<nowiki/>''рт ''<nowiki/>''д''<nowiki/>''арга, на<nowiki/>й<nowiki/>руул'''''<nowiki/>'''''а'''''<nowiki/>'''''г'''''<nowiki/>'''''ч'''''<nowiki/>''''','''''<nowiki/>'' ''<nowiki/>'''''з'''''<nowiki/>'''''о'''''<nowiki/>'''''хион байгуула'''''<nowiki/>'''''г'''''<nowiki/>'''''ч'''''<nowiki/>''''','''''<nowiki/>'' ''<nowiki/>'''''у'''''<nowiki/>'''''х'''''<nowiki/>'''''у'''''<nowiki/>'''''у'''''<nowiki/>'''<nowiki/>'''<nowiki/>'''''л'''''<nowiki/>'''<nowiki/>'''<nowiki/>'''''а'''''<nowiki/>'''''г'''''<nowiki/>'''''ч'''''<nowiki/><nowiki/>''''','''''<nowiki/><nowiki/>'' '''нярав ''<nowiki/>''х''<nowiki/>''ийж байв''<nowiki/>''.''']] [[Файл:Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид.png|thumb|'''Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид''']] [[Файл:1940 он.png|thumb|Өвөрхангайн үндэсний цэцэрлэг хүрээлэнгийн эрхлэгч 1935 он]] [[Файл:БНМАУ-ЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|Өвөрхангай а''<nowiki/>''й''<nowiki/>''мги''<nowiki/>''й''<nowiki/>''н Соёлын ордны найруулагч, жүжигч''<nowiki/>''и''<nowiki/>''н Н. Орги]] [[Файл:Н. Оргийн хийсэн уран бүтээлүүд.png|thumb|1975 онд БНМАУ-ын СГЗ Н. Оргийн 60 насны ойг тэмдэглэв.]] [[Файл:Ардын театрын хамт олон.jpg|thumb|Ардын театрын хамт олон]] [[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Өвөрхангай аймгийн Улаан гэрийн дарга, найруулагч, зохион байгуулагч, ухуулагч, нягтлан, нярав]] '''Наянтайн Орги''' (1914-1990) нь [[БНМАУ]]-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн. ==Намтар== БНМАУ-ын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн Наянтайн Оргийн 1974 онд Монголын Радиогийн сэтгүүлч, редактор, СГЗ С.Гомбожавтай амьд сэрүүндээ хийсэн яриандаа: {{Quote|1926 оны зун би 12 настай байсан. Наадамд мордохдоо Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийнхний суртлын бригадын тоглолтыг ихэд шимтэнгүй үзсэн. Дуулж хуурдаж, лимбэдэж байгаа хүмүүс Дүгэржав, Түдэв, Доржготов нарын дуулсан "Улаан туг", "Магнаг үсэгтэй туг" гэсэн дуунууд надад онцгой таалагдсан. Энэ цагаас хойш 10 жилийн дараа их урлагтай насан туршийн амьдралаа холбосон доо.}} хэмээн ярьсан нь МҮОНРТ-ийн сан хөмөрөгт үлдсэн байдаг. БНМАУ-ын СГЗ Н.Орги нь 1914 онд Сайн ноён хан аймгийн Агь үйзэн гүний хошуу, одоогийн [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Тарагт сум]]ын нутаг “Зүүн эх булаг” гэдэг газар, малчин ард Наянтайн 8-р хүү болон төрж 18 нас хүртлээ эцэг, эхийн гар дээр мал маллан амьдарч байгаад 1932-1933 онд ардын цэргийн хугацаат албыг хаажээ. 1933 онд цэргийн уран сайхны хамтлагт таван хошуу малыг магтсан дуу дуулж, тэр нь олон түмэнд үнэлэгдэж, улсын баяраар Улаанбаатарт очиж тоглоход нь Маршал Чойбалсан: {{Quote|За, энэ хүрэлгэр бор залуу сонс маш сайн эргэчихээд, бас урлагт авьяастай залуу байна. Сайхан дуу дууллаа, цэргийн эрдэмд хурдан шаламгай, гарамгай залуу байна. Бидний хойч үеийнхэн ингэж л өсөн хүмүүжих нь их чухал юм}} гэв. {{Quote|Хорьдугаар зуун (1930 он)-ы есдүгээр сарын 17-ны оройн таван цагт Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийн газар Улсын цэнгэлдэх танхимд орохыг хүсэгчдийг шалгаж үзэж авах амуй. Энэхүү Улсын цэнгэлдэх танхим нь олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, театрын уран сайхны зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд байгуулагдан буй амуй. Театрт орогсод нь хамтын чанар бүхий хүмүүжил боловсролтой болно. Тус театр нь улс төрийн ба ерөнхий боловсрол хийгээд уран сайхны боловсрол бүхий улсын хэрэгт хүчээ өгөхийг хүсэх хүмүүсийг бэлтгэх зорилготой амуй}} [[Файл:03_баян_Болд.png|thumb]] [[Файл:04_Болд.png|thumb]] хэмээжээ. Ийнхүү Намын Төв Хорооны тогтоолоор байгуулагдсан түр сургуулиас улбаалан 1935 оны намраас хөдөө орон нутагт олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, хөдөөгийн уран сайханчдыг бэлтгэх, зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд эхлэн жүжигчний уран чадвар, урлаг, соёлын түүхийн хичээл орох болов. Энэ үед цэргээс халагдсан, Маршал Чойбалсангийн шагнал авсан залуу авьяастан Н.Оргийг аймгийн намын хороо хүлээн авч, улаан гэрийг байгуулан өөрөө удирдан шинэ залуу хүмүүсийн авьяасыг шалган ажиллах үүрэг оноосон. Мөн шинээр орсон олонх хүмүүс бичиг үсэггүй шахам байсан учир бичиг үсгийн дугуйлан, дуу, хөгжим, бүжиг, жүжгийн дугуйлан бас хичээллүүлж байв. Энэ танхимын суралцагчид мөн л сайн дурын үндсэн дээр сурч байсан бөгөөд өдөр нь тус тусын албан ажлыг хийж оройн 18 цагаас 22 цаг хүртэл жүжигчний дугуйлангийн сургуулилт хийдэг байсан ажээ. Н.Орги 1933 оны намар цэргээс халагдан Өвөрхангай аймагт "Улаан гэр"-ийн эрхлэгчээр томилогдон, ухуулга хийдэг том хаягтай гэрт дуугүй шийний эгшигт хайрцгийн механиктай, уран сайханчидтайгаа хамт хуучин засгийг шүүмжилсэн харилцаа дуу жүжиг шог гараа тоглодог байв. Энэ бүхнийг Орги өөрөө зохиож найруулдаг байв. {{Quote|6-7 тэмээнд гэрээ ачин бас 100-гаад хүн багтах асар тэргүүтнээ ачин хөдөөгүүр тоглолт хийдэг байсан. Хойд талын 5 сумаар явахад л 1 сар болно. Айл өрхийг цөөн гэхгүй 4-5 гэр байвал тоглож намын бодлогыг танилцуулж сурталчилна. Бидний дунд ядарлаа зүдэрлээ гэдэг хүн байгаагүй. Ажлаа их чанартай хийнэ, ард түмэн ч хүндэлнэ. Улаан гэрийг анх байгуулалцаж, дарга, ухуулагч, жүжигчин, найруулагч, нярав, галчаар ажиллаж байсан.}} 1935 оны 4 дүгээр сарын 15 нд Өвөрхангай аймагт Улаан гэрийг клуб нэртэй болгон урлаг уран сайхны ажлыг түлхүү хийх болж 21 настай НАЯНТАЙН ОРГИ жүжигчин найруулагчаар томилогдон 1951 он хүртэл клубт жүжигчин, найруулагчаар ажиллаж байх хугацаандаа "Хэрмэл Дамбийжаа", "Бээжин лам", "Энэ юуны жасаа вэ" жүжгүүдийг өөрөө найруулан, жүжгүүдэд амжилттай тоглож жүжигчний 1-р зэргийн үнэмлэх авчээ. 1937 онд төвөөс БНМАУ-ын анхны Гавьяат Жүжигчин, лимбэч [[Лувсандоржийн Цэрэндорж]], Ардын жүжигчин [[Зундуйн Цэндээхүү]] нар уран сайханчдад хичээл заан туслаад Оргит “Нэгдүгээр зэргийн жүжигчин” ᠌, Шарав, Эрмаа хоёрт “Гуравдугаар зэргийн жүжигчин” гэсэн үнэмлэх олгосон. 1937 онд аймгийн клубт найруулагчаар ажиллаж байх хугацаандаа сайн дурын уран сайханчдыг элсүүлэн авч "Хэрмэл Дамбийжаа", "Дүрвэгч Түдэв", "Манжийн хууль", "Пад лам", "Бээжин лам" зэрэг жүжгүүдийг найруулж байв. 1935 онд Улаан гэр нь урлаг соёлоор үйлчлэх клуб болон өргөжиж, тус клубийн найруулагч, жүжигчин Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн урын сангийн бодлогын чиг хандлагыг идэвхтэй өрнүүлээд зогсохгүй, олон олон уран бүтээл найруулан үзэгчдэд тоглон аймгийн эдийн засагт томоохон хувь нэмэр хандив оруулж, үйл ажиллагааныхаа ерөнхий чиг шугам, төлөв байдлыг тогтоож чадсанаар тухайн үеийн аймгийн урлагийн хөгжлийн гол дүр зургийг бэхжүүлж чадсан. Орлогоо 100 хувь биелүүлж улсын хэмжээний соёлын байгууллага болгож чадсан хүмүүсийн нэг нь Орги байлаа. 1941 онд Өвөрхангай 10 жилийн ойг тохиолдуулан клубийн найруулагч Н.Оргийн найруулсан "Таван хошуу малаа магтан дуулъя" нийт уран сайханчид, ажилчдын концертыг нийслэл хот болон аймгуудын, сумдын, бригадуудын үзэгч түмэндээ тоглож халуун алга ташилт, өндөр амжилт гаргалаа гээд Улсын удирдагч маршал Х.Чойбалсан урт савхин дээл, бугуйн цаг, баярын бичгээр шагнаж байсан. 1951 оны 7 дугаар сарын 7 хүртлэх хугацаанд Өвөрхангай аймгийн клубийн жүжигчин, найруулагч түүнийг Соёлын яамны орлогч сайд, зохиолч, найруулагч Л.Ванган Улаанбаатар хот руу дуудан Ажилчны соёлын ордны найруулагчаар томилов. Тус клубт найруулагч байхдаа Ардын бүжиг дэглээч Долгорсүрэнтэй хамтран концерт хийж байв. Соёлын яамнаас томилон 1951-1953 онд Архангай аймгийн клубийн найруулагч, “Тожоо жолооч” жүжгээ найруулж байхдаа анх удаа клубын гол хаалга онгойлгож 53 машины хамрыг үзэгчдийн танхим руу цухуйлган оруулж, Тожоо жолооч жинхэнэ машины хамрыг онгойлгон машинаа засаж байгаа тоглолт хийж байсан түүхтэй. Тухайн үед Архангайн клубт ажиллаж байсан жүжигчний яриа,  Орги найруулагчийн өөрийн дурсамж яриаг сонссон Өвөрхангайн Ардын театрын жүжигчин Дашдондогийн ярианаас... 1953-1956 онд Өвөрхангай аймгийн клубийн найруулагч, 1956-1959 онд Говь-Алтай аймгийн соёлын ордны найруулагч, 1959-1972 онд Өвөрхангай аймгийн соёлын ордны найруулагч, жүжигчин, 1969-1975 он хүртэл Өвөрхангай аймгийн ардын театрыг үүсгэн байгуулж найруулагчаар тус тус ажилласан болно. 1940 оны үеэс "Учиртай гурван толгой", "Цэнд комиссар", "Ардын зориг", "Хөхөө Намжил", "Долоодой хүү", "Өргөмөл сувд", "Цогийн идэр нас", "Урагшлах зам", "Өөрийн замаар", "Эрдмийн Дорж", "Сүрэг чоно", "Миний баясгалан", 1950 оны үеэс "Анхны жил", "Мирдановын гэр бүл", "Мандухай цэцэн хатан", 1960 оны үеэс "Алтан ай", "Эмч нар", "Ноёхон талын дуулал", "Гарын таван хуруу", "Арвайхээрийн талд", "Харанхуй дунд", "Хүргэн хүү", "Цэрмаагийн баяр" зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. Ажиллах хугацаандаа Н.Орги нь концерт, жүжиг найруулан тавихын зэрэгцээ "Мандухай цэцэн хатан" жүжгийн Нимсан, "Ах дүү нар" жүжгийн япон генерал, "“Өргөмөл сувд" жүжгийн Агваандоной, "Эмч нар" жүжгийн Өлзий, "Арвайхээрийн талд" жүжгийн Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. Мөн Монгол кино үйлдвэрийн бүтээл "Гологдсон хүүхэн" уран сайхны киноны баян Болдын дүр, "Тууврын замд" киноны дамын худалдаачны дүрд тоглосон байна. 1960 оны үед "Харанхуйн дунд", "Алтан галбай хүү", "Говийн хүү", "Ухаарал", "Цолмон" зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. Дэлхийн урлагийн шилдэг туурвилуудын нөлөө зөвхөн хотын театрууд төдийгүй Өвөрхангай аймгийн  соёлын ордоны урын сангийн хөгжлийг баяжуулж, тэдний туршлагыг сонин хэвлэл, радио, телевиз, хотын урлагийн мастеруудын ярианаас санаа авч гүнзгийрүүлэн үндэсний өвөрмөц байдал, дэг жаяг, онцлог шинж төрхийг өөрчлөлгүйгээр хөгжүүлэх үйлсэд Орги найруулагч гар бие оролцон ирсэн Монголын сор болсон найруулагчдын нэг билээ. 1975 онд Э.Оюуны "Амарсанаа", В.Шекспирийн "Өвлийн үлгэр", К.Гольдоны "Хоёр эзний ганц зарц", Б.Басанговын "Улаахан алчууртай бүсгүй", "Баяны баялаг", Л.Ванганы "Тожоо жолооч" зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. Бүтээл бүр нь тухайн цаг үед Улаанбаатар хотын театрын тайзнаа, аймаг бүрийн тайзнаа амжилттай тоглогдож үзэгч олноос нүргэлсэн алга ташилт, халуун дулаан үгээр шагнагдаж тухайн ажиллаж байсан соёлын орднуудын урын санг бэхжүүлэхээс гадна, хөдөө орон нутагт тоглолт хийж орлогоо тогтмол 100 хувь биелүүлж социалист урлагийг түгээж хөдөлмөрөө цаг ямагт өндрөөр үнэлүүлж байсан гавьяатай хүн. Н.Орги нь жүжиг найруулан тавихдаа өөрийн биеэр жүжгийн тайзны зохиомж, жүжигчдийн хувцсыг зурж өөрөө хийж, оёж хатгах зэрэг бүхий л ажлыг гүйцэтгэж байв. Үүний нэг жишээ бол "[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай цэцэн хатан]]" уран сайхны киноны жүжигчдийн малгай, хувцсыг хийлцэж байв. Өвөрхангай аймгийн ХДТ-г бариулах ажлын комисст ажиллаж албан байгууллага хувь хүмүүсээс хөрөнгийн эх үүсгэвэр гаргах ажилд гар бие оролцож байсан. 1979 онд ХДТеатрын шав тавих ёслолд оролцож, 1985 онд нээж үг хэлэх завшаан тохиож, Оросын Халимаг улсын зохиолч Б.Басанговын “Баяны балаг” жүжгийг Ардын театрын жүжигчдэд найруулан тавьсан. Н.Орги нь амьдралынхаа хугацаанд Зэвгийн Цэндтэй ханилан 6 хүүхдийг эрүүл энх өсгөн бойжуулж өнөр өтгөн айл гэр болцгоосон. Н.Орги 1990 онд таалал төгсжээ. ==Бүтээл== ===Найруулсан=== ;Улаан гэр *1935 он: "Хэрмэл Дамбийжаа", "Бээжин лам", "Энэ юуны жасаа вэ" ;Клуб *1937 он: "Хэрмэл Дамбийжаа", "Дүрвэгч Түдэв", "Манжийн хууль", "Пад лам", "Бээжин лам" ;Соёлын ордон *1940 он: "Учиртай гурван толгой", "Цэнд комиссар", "Ардын зориг", "Хөхөө Намжил", "Долоодой хүү", "Өргөмөл сувд", "Цогийн идэр нас", "Урагшлах зам", "Өөрийн замаар", "Эрдмийн Дорж", "Сүрэг чоно", "Миний баясгалан" *1950 оны үе: “Анхны жил” “Мирдановын гэр бүл” “Мандхай цэцэн хатан” *1960 оны үе: "Алтан ай", "Эмч нар", "Ноёхон талын дуулал", "Гарын таван хуруу", "Арвайхээрийн талд", "Харанхуй дунд", "Хүргэн хүү", "Цэрмаагийн баяр" зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. *1975 он: Э.Оюуны "Амарсанаа", К.Гольдоны "Хоёр эзний ганц зарц", В.Шекспирийн "Өвлийн үлгэр", Б.Басанговын "Улаахан алчууртай бүсгүй" *1985 он: Батор Басанговын "Баяны баялаг", Л.Ванганы "Тожоо жолооч" зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. ===Зохиосон=== Мөн "Харанхуйн дунд", "Алтан галбай хүү", "Говийн хүү", "Ухаарал", "Цолмон" зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. ===Тоглосон=== ;Кино *[[Гологдсон хүүхэн (кино)|Гологдсон хүүхэн]] - Баян Болд *[[Тууврын замд]] - дамын худалдаачин *Цогт тайж мянганы дарга ;Жүжиг *Мандухай цэцэн хатан - Нимсан *Ах дүү нар - япон генерал *Өргөмөл сувд - Агваандоной *Эмч нар - Өлзий *Арвайхээрийн талд - Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. ==Шагнал== Н.Оргийн 50 гаруй жилийн хөдөлмөрийн гавьяа зүтгэлийг Монгол Улсын төр, засаг өндрөөр үнэлж: * 1946 онд “Ударник”тэмдэг, Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль * 1961 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медаль * 1964 онд Соёлын яамны Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг * 1971 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 40 жилийн ойн медаль * 1974 онд БНМАУ-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол тэмдэг * 1981 онд Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медалиар шагнаж байв. {{DEFAULTSORT:Орги, Наянтайн}} [[Ангилал:Монголын найруулагч]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Тарагтын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1914 онд төрсөн]] [[Ангилал:1990 онд өнгөрсөн]] p15p9fhf6luxlzx8xwyvlh657773to3 874551 874550 2026-10-30T06:22:31Z ~2026-57805-09 108628 КЛУБ 874551 wikitext text/x-wiki [[Файл:1965 он наадам.jpg|thumb]] '''[[БНМАУ|НАЯНТАЙН ОРГИ]]'''[[Файл:БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛСЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|'''БНМАУ-ын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр хотын улаан гэр, клуб, соёлын ордон, ардын театрын найруулагч НАЯНТАЙН ОРГИ            ТӨРСӨН ГАЗАР:ӨВӨРХАНГАЙ АЙМГИЙН ТАРАГТ СУМ ХАРЪЯАЛАЛ: МОНГОЛ ҮНДЭСТЭН ИРГЭНШИЛ: МОНГОЛ МЭРГЭЖИЛ: НАЙРУУЛАГЧ''']] [[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|'''Наянтайн Орги Өв'''<nowiki/>'''ө'''<nowiki/>'''рхангай аймгийн''' '''''<nowiki/>''У''<nowiki/>''лаан гэ''<nowiki/>''р''<nowiki/>''т д''<nowiki/>''а''<nowiki/>''рга, най<nowiki/>р<nowiki/>уула'''''<nowiki/>'''''г'''''<nowiki/>'''''ч'''''<nowiki/>''''','''''<nowiki/>'' ''<nowiki/>'''''з'''''<nowiki/>'''''о'''''<nowiki/>'''''х'''''<nowiki/>'''''ион байгуулаг'''''<nowiki/>'''''ч'''''<nowiki/>''''','''''<nowiki/>'' ''<nowiki/>'''''у'''''<nowiki/>'''''х'''''<nowiki/>'''''у'''''<nowiki/>'''''у'''''<nowiki/>'''''л'''''<nowiki/>'''<nowiki/>'''<nowiki/>'''''а'''''<nowiki/>'''<nowiki/>'''<nowiki/>'''''г'''''<nowiki/>'''''ч'''''<nowiki/>''''','''''<nowiki/><nowiki/>'' ''<nowiki/><nowiki/>'''''нярав х''<nowiki/>''и''<nowiki/>''йж байв.''<nowiki/>''''']] [[Файл:Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид.png|thumb|'''Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид''']] [[Файл:1940 он.png|thumb|Өвөрхангайн КЛУБИЙН НАЙРУУЛАГЧ, ЖҮЖИГЧИН 1935 он дугаар сар]] [[Файл:БНМАУ-ЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|Өвөрхангай а''<nowiki/>''й''<nowiki/>''мги''<nowiki/>''й''<nowiki/>''н Соёлын ордны найруулагч, жүжигч''<nowiki/>''и''<nowiki/>''н Н. Орги]] [[Файл:Н. Оргийн хийсэн уран бүтээлүүд.png|thumb|1974 онд БНМАУ-ын СГЗ Н. Оргийн 60 насны ойг тэмдэглэв.]] [[Файл:Ардын театрын хамт олон.jpg|thumb|Ардын театрын хамт олон]] [[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Өвөрхангай аймгийн Улаан гэрийн дарга, найруулагч, зохион байгуулагч, ухуулагч, нягтлан, нярав]] '''Наянтайн Орги''' (1914-1990) нь [[БНМАУ]]-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн. ==Намтар== БНМАУ-ын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн Наянтайн Оргийн 1974 онд Монголын Радиогийн сэтгүүлч, редактор, СГЗ С.Гомбожавтай амьд сэрүүндээ хийсэн яриандаа: {{Quote|1926 оны зун би 12 настай байсан. Наадамд мордохдоо Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийнхний суртлын бригадын тоглолтыг ихэд шимтэнгүй үзсэн. Дуулж хуурдаж, лимбэдэж байгаа хүмүүс Дүгэржав, Түдэв, Доржготов нарын дуулсан "Улаан туг", "Магнаг үсэгтэй туг" гэсэн дуунууд надад онцгой таалагдсан. Энэ цагаас хойш 10 жилийн дараа их урлагтай насан туршийн амьдралаа холбосон доо.}} хэмээн ярьсан нь МҮОНРТ-ийн сан хөмөрөгт үлдсэн байдаг. БНМАУ-ын СГЗ Н.Орги нь 1914 онд Сайн ноён хан аймгийн Агь үйзэн гүний хошуу, одоогийн [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Тарагт сум]]ын нутаг “Зүүн эх булаг” гэдэг газар, малчин ард Наянтайн 8-р хүү болон төрж 18 нас хүртлээ эцэг, эхийн гар дээр мал маллан амьдарч байгаад 1932-1933 онд ардын цэргийн хугацаат албыг хаажээ. 1933 онд цэргийн уран сайхны хамтлагт таван хошуу малыг магтсан дуу дуулж, тэр нь олон түмэнд үнэлэгдэж, улсын баяраар Улаанбаатарт очиж тоглоход нь Маршал Чойбалсан: {{Quote|За, энэ хүрэлгэр бор залуу сонс маш сайн эргэчихээд, бас урлагт авьяастай залуу байна. Сайхан дуу дууллаа, цэргийн эрдэмд хурдан шаламгай, гарамгай залуу байна. Бидний хойч үеийнхэн ингэж л өсөн хүмүүжих нь их чухал юм}} гэв. {{Quote|Хорьдугаар зуун (1930 он)-ы есдүгээр сарын 17-ны оройн таван цагт Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийн газар Улсын цэнгэлдэх танхимд орохыг хүсэгчдийг шалгаж үзэж авах амуй. Энэхүү Улсын цэнгэлдэх танхим нь олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, театрын уран сайхны зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд байгуулагдан буй амуй. Театрт орогсод нь хамтын чанар бүхий хүмүүжил боловсролтой болно. Тус театр нь улс төрийн ба ерөнхий боловсрол хийгээд уран сайхны боловсрол бүхий улсын хэрэгт хүчээ өгөхийг хүсэх хүмүүсийг бэлтгэх зорилготой амуй}} [[Файл:03_баян_Болд.png|thumb]] [[Файл:04_Болд.png|thumb]] хэмээжээ. Ийнхүү Намын Төв Хорооны тогтоолоор байгуулагдсан түр сургуулиас улбаалан 1935 оны намраас хөдөө орон нутагт олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, хөдөөгийн уран сайханчдыг бэлтгэх, зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд эхлэн жүжигчний уран чадвар, урлаг, соёлын түүхийн хичээл орох болов. Энэ үед цэргээс халагдсан, Маршал Чойбалсангийн шагнал авсан залуу авьяастан Н.Оргийг аймгийн намын хороо хүлээн авч, улаан гэрийг байгуулан өөрөө удирдан шинэ залуу хүмүүсийн авьяасыг шалган ажиллах үүрэг оноосон. Мөн шинээр орсон олонх хүмүүс бичиг үсэггүй шахам байсан учир бичиг үсгийн дугуйлан, дуу, хөгжим, бүжиг, жүжгийн дугуйлан бас хичээллүүлж байв. Энэ танхимын суралцагчид мөн л сайн дурын үндсэн дээр сурч байсан бөгөөд өдөр нь тус тусын албан ажлыг хийж оройн 18 цагаас 22 цаг хүртэл жүжигчний дугуйлангийн сургуулилт хийдэг байсан ажээ. Н.Орги 1933 оны намар цэргээс халагдан Өвөрхангай аймагт "Улаан гэр"-ийн эрхлэгчээр томилогдон, ухуулга хийдэг том хаягтай гэрт дуугүй шийний эгшигт хайрцгийн механиктай, уран сайханчидтайгаа хамт хуучин засгийг шүүмжилсэн харилцаа дуу жүжиг шог гараа тоглодог байв. Энэ бүхнийг Орги өөрөө зохиож найруулдаг байв. {{Quote|6-7 тэмээнд гэрээ ачин бас 100-гаад хүн багтах асар тэргүүтнээ ачин хөдөөгүүр тоглолт хийдэг байсан. Хойд талын 5 сумаар явахад л 1 сар болно. Айл өрхийг цөөн гэхгүй 4-5 гэр байвал тоглож намын бодлогыг танилцуулж сурталчилна. Бидний дунд ядарлаа зүдэрлээ гэдэг хүн байгаагүй. Ажлаа их чанартай хийнэ, ард түмэн ч хүндэлнэ. Улаан гэрийг анх байгуулалцаж, дарга, ухуулагч, жүжигчин, найруулагч, нярав, галчаар ажиллаж байсан.}} 1935 оны 4 дүгээр сарын 15 нд Өвөрхангай аймагт Улаан гэрийг клуб нэртэй болгон урлаг уран сайхны ажлыг түлхүү хийх болж 21 настай НАЯНТАЙН ОРГИ жүжигчин найруулагчаар томилогдон 1951 он хүртэл клубт жүжигчин, найруулагчаар ажиллаж байх хугацаандаа "Хэрмэл Дамбийжаа", "Бээжин лам", "Энэ юуны жасаа вэ" жүжгүүдийг өөрөө найруулан, жүжгүүдэд амжилттай тоглож жүжигчний 1-р зэргийн үнэмлэх авчээ. 1937 онд төвөөс БНМАУ-ын анхны Гавьяат Жүжигчин, лимбэч [[Лувсандоржийн Цэрэндорж]], Ардын жүжигчин [[Зундуйн Цэндээхүү]] нар уран сайханчдад хичээл заан туслаад Оргит “Нэгдүгээр зэргийн жүжигчин” ᠌, Шарав, Эрмаа хоёрт “Гуравдугаар зэргийн жүжигчин” гэсэн үнэмлэх олгосон. 1937 онд аймгийн клубт найруулагчаар ажиллаж байх хугацаандаа сайн дурын уран сайханчдыг элсүүлэн авч "Хэрмэл Дамбийжаа", "Дүрвэгч Түдэв", "Манжийн хууль", "Пад лам", "Бээжин лам" зэрэг жүжгүүдийг найруулж байв. 1935 онд Улаан гэр нь урлаг соёлоор үйлчлэх клуб болон өргөжиж, тус клубийн найруулагч, жүжигчин Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн урын сангийн бодлогын чиг хандлагыг идэвхтэй өрнүүлээд зогсохгүй, олон олон уран бүтээл найруулан үзэгчдэд тоглон аймгийн эдийн засагт томоохон хувь нэмэр хандив оруулж, үйл ажиллагааныхаа ерөнхий чиг шугам, төлөв байдлыг тогтоож чадсанаар тухайн үеийн аймгийн урлагийн хөгжлийн гол дүр зургийг бэхжүүлж чадсан. Орлогоо 100 хувь биелүүлж улсын хэмжээний соёлын байгууллага болгож чадсан хүмүүсийн нэг нь Орги байлаа. 1941 онд Өвөрхангай 10 жилийн ойг тохиолдуулан клубийн найруулагч Н.Оргийн найруулсан "Таван хошуу малаа магтан дуулъя" нийт уран сайханчид, ажилчдын концертыг нийслэл хот болон аймгуудын, сумдын, бригадуудын үзэгч түмэндээ тоглож халуун алга ташилт, өндөр амжилт гаргалаа гээд Улсын удирдагч маршал Х.Чойбалсан урт савхин дээл, бугуйн цаг, баярын бичгээр шагнаж байсан. 1951 оны 7 дугаар сарын 7 хүртлэх хугацаанд Өвөрхангай аймгийн клубийн жүжигчин, найруулагч түүнийг Соёлын яамны орлогч сайд, зохиолч, найруулагч Л.Ванган Улаанбаатар хот руу дуудан Ажилчны соёлын ордны найруулагчаар томилов. Тус клубт найруулагч байхдаа Ардын бүжиг дэглээч Долгорсүрэнтэй хамтран концерт хийж байв. Соёлын яамнаас томилон 1951-1953 онд Архангай аймгийн клубийн найруулагч, “Тожоо жолооч” жүжгээ найруулж байхдаа анх удаа клубын гол хаалга онгойлгож 53 машины хамрыг үзэгчдийн танхим руу цухуйлган оруулж, Тожоо жолооч жинхэнэ машины хамрыг онгойлгон машинаа засаж байгаа тоглолт хийж байсан түүхтэй. Тухайн үед Архангайн клубт ажиллаж байсан жүжигчний яриа,  Орги найруулагчийн өөрийн дурсамж яриаг сонссон Өвөрхангайн Ардын театрын жүжигчин Дашдондогийн ярианаас... 1953-1956 онд Өвөрхангай аймгийн клубийн найруулагч, 1956-1959 онд Говь-Алтай аймгийн соёлын ордны найруулагч, 1959-1972 онд Өвөрхангай аймгийн соёлын ордны найруулагч, жүжигчин, 1969-1975 он хүртэл Өвөрхангай аймгийн ардын театрыг үүсгэн байгуулж найруулагчаар тус тус ажилласан болно. 1940 оны үеэс "Учиртай гурван толгой", "Цэнд комиссар", "Ардын зориг", "Хөхөө Намжил", "Долоодой хүү", "Өргөмөл сувд", "Цогийн идэр нас", "Урагшлах зам", "Өөрийн замаар", "Эрдмийн Дорж", "Сүрэг чоно", "Миний баясгалан", 1950 оны үеэс "Анхны жил", "Мирдановын гэр бүл", "Мандухай цэцэн хатан", 1960 оны үеэс "Алтан ай", "Эмч нар", "Ноёхон талын дуулал", "Гарын таван хуруу", "Арвайхээрийн талд", "Харанхуй дунд", "Хүргэн хүү", "Цэрмаагийн баяр" зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. Ажиллах хугацаандаа Н.Орги нь концерт, жүжиг найруулан тавихын зэрэгцээ "Мандухай цэцэн хатан" жүжгийн Нимсан, "Ах дүү нар" жүжгийн япон генерал, "“Өргөмөл сувд" жүжгийн Агваандоной, "Эмч нар" жүжгийн Өлзий, "Арвайхээрийн талд" жүжгийн Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. Мөн Монгол кино үйлдвэрийн бүтээл "Гологдсон хүүхэн" уран сайхны киноны баян Болдын дүр, "Тууврын замд" киноны дамын худалдаачны дүрд тоглосон байна. 1960 оны үед "Харанхуйн дунд", "Алтан галбай хүү", "Говийн хүү", "Ухаарал", "Цолмон" зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. Дэлхийн урлагийн шилдэг туурвилуудын нөлөө зөвхөн хотын театрууд төдийгүй Өвөрхангай аймгийн  соёлын ордоны урын сангийн хөгжлийг баяжуулж, тэдний туршлагыг сонин хэвлэл, радио, телевиз, хотын урлагийн мастеруудын ярианаас санаа авч гүнзгийрүүлэн үндэсний өвөрмөц байдал, дэг жаяг, онцлог шинж төрхийг өөрчлөлгүйгээр хөгжүүлэх үйлсэд Орги найруулагч гар бие оролцон ирсэн Монголын сор болсон найруулагчдын нэг билээ. 1975 онд Э.Оюуны "Амарсанаа", В.Шекспирийн "Өвлийн үлгэр", К.Гольдоны "Хоёр эзний ганц зарц", Б.Басанговын "Улаахан алчууртай бүсгүй", "Баяны баялаг", Л.Ванганы "Тожоо жолооч" зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. Бүтээл бүр нь тухайн цаг үед Улаанбаатар хотын театрын тайзнаа, аймаг бүрийн тайзнаа амжилттай тоглогдож үзэгч олноос нүргэлсэн алга ташилт, халуун дулаан үгээр шагнагдаж тухайн ажиллаж байсан соёлын орднуудын урын санг бэхжүүлэхээс гадна, хөдөө орон нутагт тоглолт хийж орлогоо тогтмол 100 хувь биелүүлж социалист урлагийг түгээж хөдөлмөрөө цаг ямагт өндрөөр үнэлүүлж байсан гавьяатай хүн. Н.Орги нь жүжиг найруулан тавихдаа өөрийн биеэр жүжгийн тайзны зохиомж, жүжигчдийн хувцсыг зурж өөрөө хийж, оёж хатгах зэрэг бүхий л ажлыг гүйцэтгэж байв. Үүний нэг жишээ бол "[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай цэцэн хатан]]" уран сайхны киноны жүжигчдийн малгай, хувцсыг хийлцэж байв. Өвөрхангай аймгийн ХДТ-г бариулах ажлын комисст ажиллаж албан байгууллага хувь хүмүүсээс хөрөнгийн эх үүсгэвэр гаргах ажилд гар бие оролцож байсан. 1979 онд ХДТеатрын шав тавих ёслолд оролцож, 1985 онд нээж үг хэлэх завшаан тохиож, Оросын Халимаг улсын зохиолч Б.Басанговын “Баяны балаг” жүжгийг Ардын театрын жүжигчдэд найруулан тавьсан. Н.Орги нь амьдралынхаа хугацаанд Зэвгийн Цэндтэй ханилан 6 хүүхдийг эрүүл энх өсгөн бойжуулж өнөр өтгөн айл гэр болцгоосон. Н.Орги 1990 онд таалал төгсжээ. ==Бүтээл== ===Найруулсан=== ;Улаан гэр *1935 он: "Хэрмэл Дамбийжаа", "Бээжин лам", "Энэ юуны жасаа вэ" ;Клуб *1937 он: "Хэрмэл Дамбийжаа", "Дүрвэгч Түдэв", "Манжийн хууль", "Пад лам", "Бээжин лам" ;Соёлын ордон *1940 он: "Учиртай гурван толгой", "Цэнд комиссар", "Ардын зориг", "Хөхөө Намжил", "Долоодой хүү", "Өргөмөл сувд", "Цогийн идэр нас", "Урагшлах зам", "Өөрийн замаар", "Эрдмийн Дорж", "Сүрэг чоно", "Миний баясгалан" *1950 оны үе: “Анхны жил” “Мирдановын гэр бүл” “Мандхай цэцэн хатан” *1960 оны үе: "Алтан ай", "Эмч нар", "Ноёхон талын дуулал", "Гарын таван хуруу", "Арвайхээрийн талд", "Харанхуй дунд", "Хүргэн хүү", "Цэрмаагийн баяр" зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. *1975 он: Э.Оюуны "Амарсанаа", К.Гольдоны "Хоёр эзний ганц зарц", В.Шекспирийн "Өвлийн үлгэр", Б.Басанговын "Улаахан алчууртай бүсгүй" *1985 он: Батор Басанговын "Баяны баялаг", Л.Ванганы "Тожоо жолооч" зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. ===Зохиосон=== Мөн "Харанхуйн дунд", "Алтан галбай хүү", "Говийн хүү", "Ухаарал", "Цолмон" зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. ===Тоглосон=== ;Кино *[[Гологдсон хүүхэн (кино)|Гологдсон хүүхэн]] - Баян Болд *[[Тууврын замд]] - дамын худалдаачин *Цогт тайж мянганы дарга ;Жүжиг *Мандухай цэцэн хатан - Нимсан *Ах дүү нар - япон генерал *Өргөмөл сувд - Агваандоной *Эмч нар - Өлзий *Арвайхээрийн талд - Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. ==Шагнал== Н.Оргийн 50 гаруй жилийн хөдөлмөрийн гавьяа зүтгэлийг Монгол Улсын төр, засаг өндрөөр үнэлж: * 1946 онд “Ударник”тэмдэг, Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль * 1961 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медаль * 1964 онд Соёлын яамны Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг * 1971 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 40 жилийн ойн медаль * 1974 онд БНМАУ-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол тэмдэг * 1981 онд Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медалиар шагнаж байв. {{DEFAULTSORT:Орги, Наянтайн}} [[Ангилал:Монголын найруулагч]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Тарагтын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1914 онд төрсөн]] [[Ангилал:1990 онд өнгөрсөн]] k553m1vwgqd32c1aieyhenzjn95rd4e 874552 874551 2026-10-30T06:24:34Z ~2026-57805-09 108628 ОН САР ӨӨРЧЛӨВ 874552 wikitext text/x-wiki [[Файл:1965 он наадам.jpg|thumb]] '''[[БНМАУ|НАЯНТАЙН ОРГИ]]'''[[Файл:БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛСЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|'''БНМАУ-ын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр хотын улаан гэр, клуб, соёлын ордон, ардын театрын найруулагч НАЯНТАЙН ОРГИ            ТӨРСӨН ГАЗАР:ӨВӨРХАНГАЙ АЙМГИЙН ТАРАГТ СУМ ХАРЪЯАЛАЛ: МОНГОЛ ҮНДЭСТЭН ИРГЭНШИЛ: МОНГОЛ МЭРГЭЖИЛ: НАЙРУУЛАГЧ''']] [[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|'''Наянтайн Орги Өв'''<nowiki/>'''ө'''<nowiki/>'''рхангай аймгийн''' '''''<nowiki/>''У''<nowiki/>''лаан гэ''<nowiki/>''р''<nowiki/>''т д''<nowiki/>''а''<nowiki/>''рга, най<nowiki/>р<nowiki/>уула'''''<nowiki/>'''''г'''''<nowiki/>'''''ч'''''<nowiki/>''''','''''<nowiki/>'' ''<nowiki/>'''''з'''''<nowiki/>'''''о'''''<nowiki/>'''''х'''''<nowiki/>'''''ион байгуулаг'''''<nowiki/>'''''ч'''''<nowiki/>''''','''''<nowiki/>'' ''<nowiki/>'''''у'''''<nowiki/>'''''х'''''<nowiki/>'''''у'''''<nowiki/>'''''у'''''<nowiki/>'''''л'''''<nowiki/>'''<nowiki/>'''<nowiki/>'''''а'''''<nowiki/>'''<nowiki/>'''<nowiki/>'''''г'''''<nowiki/>'''''ч'''''<nowiki/>''''','''''<nowiki/><nowiki/>'' ''<nowiki/><nowiki/>'''''нярав х''<nowiki/>''и''<nowiki/>''йж байв.''<nowiki/>''''']] [[Файл:Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид.png|thumb|'''Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид''']] [[Файл:1940 он.png|thumb|Өвөрхангайн КЛУБИЙН НАЙРУУЛАГЧ, ЖҮЖИГЧИН 1935 он ]] [[Файл:БНМАУ-ЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|Өвөрхангай а''<nowiki/>''й''<nowiki/>''мги''<nowiki/>''й''<nowiki/>''н Соёлын ордны найруулагч, жүжигч''<nowiki/>''и''<nowiki/>''н Н. Орги]] [[Файл:Н. Оргийн хийсэн уран бүтээлүүд.png|thumb|1974 онд БНМАУ-ын СГЗ Н. Оргийн 60 насны ойг тэмдэглэв.]] [[Файл:Ардын театрын хамт олон.jpg|thumb|Ардын театрын хамт олон]] [[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Өвөрхангай аймгийн Улаан гэрийн дарга, найруулагч, зохион байгуулагч, ухуулагч, нягтлан, нярав]] '''Наянтайн Орги''' (1914-1990) нь [[БНМАУ]]-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн. ==Намтар== БНМАУ-ын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн Наянтайн Оргийн 1974 онд Монголын Радиогийн сэтгүүлч, редактор, СГЗ С.Гомбожавтай амьд сэрүүндээ хийсэн яриандаа: {{Quote|1926 оны зун би 12 настай байсан. Наадамд мордохдоо Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийнхний суртлын бригадын тоглолтыг ихэд шимтэнгүй үзсэн. Дуулж хуурдаж, лимбэдэж байгаа хүмүүс Дүгэржав, Түдэв, Доржготов нарын дуулсан "Улаан туг", "Магнаг үсэгтэй туг" гэсэн дуунууд надад онцгой таалагдсан. Энэ цагаас хойш 10 жилийн дараа их урлагтай насан туршийн амьдралаа холбосон доо.}} хэмээн ярьсан нь МҮОНРТ-ийн сан хөмөрөгт үлдсэн байдаг. БНМАУ-ын СГЗ Н.Орги нь 1914 онд Сайн ноён хан аймгийн Агь үйзэн гүний хошуу, одоогийн [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Тарагт сум]]ын нутаг “Зүүн эх булаг” гэдэг газар, малчин ард Наянтайн 8-р хүү болон төрж 18 нас хүртлээ эцэг, эхийн гар дээр мал маллан амьдарч байгаад 1932-1933 онд ардын цэргийн хугацаат албыг хаажээ. 1933 онд цэргийн уран сайхны хамтлагт таван хошуу малыг магтсан дуу дуулж, тэр нь олон түмэнд үнэлэгдэж, улсын баяраар Улаанбаатарт очиж тоглоход нь Маршал Чойбалсан: {{Quote|За, энэ хүрэлгэр бор залуу сонс маш сайн эргэчихээд, бас урлагт авьяастай залуу байна. Сайхан дуу дууллаа, цэргийн эрдэмд хурдан шаламгай, гарамгай залуу байна. Бидний хойч үеийнхэн ингэж л өсөн хүмүүжих нь их чухал юм}} гэв. {{Quote|Хорьдугаар зуун (1930 он)-ы есдүгээр сарын 17-ны оройн таван цагт Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийн газар Улсын цэнгэлдэх танхимд орохыг хүсэгчдийг шалгаж үзэж авах амуй. Энэхүү Улсын цэнгэлдэх танхим нь олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, театрын уран сайхны зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд байгуулагдан буй амуй. Театрт орогсод нь хамтын чанар бүхий хүмүүжил боловсролтой болно. Тус театр нь улс төрийн ба ерөнхий боловсрол хийгээд уран сайхны боловсрол бүхий улсын хэрэгт хүчээ өгөхийг хүсэх хүмүүсийг бэлтгэх зорилготой амуй}} [[Файл:03_баян_Болд.png|thumb]] [[Файл:04_Болд.png|thumb]] хэмээжээ. Ийнхүү Намын Төв Хорооны тогтоолоор байгуулагдсан түр сургуулиас улбаалан 1935 оны намраас хөдөө орон нутагт олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, хөдөөгийн уран сайханчдыг бэлтгэх, зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд эхлэн жүжигчний уран чадвар, урлаг, соёлын түүхийн хичээл орох болов. Энэ үед цэргээс халагдсан, Маршал Чойбалсангийн шагнал авсан залуу авьяастан Н.Оргийг аймгийн намын хороо хүлээн авч, улаан гэрийг байгуулан өөрөө удирдан шинэ залуу хүмүүсийн авьяасыг шалган ажиллах үүрэг оноосон. Мөн шинээр орсон олонх хүмүүс бичиг үсэггүй шахам байсан учир бичиг үсгийн дугуйлан, дуу, хөгжим, бүжиг, жүжгийн дугуйлан бас хичээллүүлж байв. Энэ танхимын суралцагчид мөн л сайн дурын үндсэн дээр сурч байсан бөгөөд өдөр нь тус тусын албан ажлыг хийж оройн 18 цагаас 22 цаг хүртэл жүжигчний дугуйлангийн сургуулилт хийдэг байсан ажээ. Н.Орги 1933 оны намар цэргээс халагдан Өвөрхангай аймагт "Улаан гэр"-ийн эрхлэгчээр томилогдон, ухуулга хийдэг том хаягтай гэрт дуугүй шийний эгшигт хайрцгийн механиктай, уран сайханчидтайгаа хамт хуучин засгийг шүүмжилсэн харилцаа дуу жүжиг шог гараа тоглодог байв. Энэ бүхнийг Орги өөрөө зохиож найруулдаг байв. {{Quote|6-7 тэмээнд гэрээ ачин бас 100-гаад хүн багтах асар тэргүүтнээ ачин хөдөөгүүр тоглолт хийдэг байсан. Хойд талын 5 сумаар явахад л 1 сар болно. Айл өрхийг цөөн гэхгүй 4-5 гэр байвал тоглож намын бодлогыг танилцуулж сурталчилна. Бидний дунд ядарлаа зүдэрлээ гэдэг хүн байгаагүй. Ажлаа их чанартай хийнэ, ард түмэн ч хүндэлнэ. Улаан гэрийг анх байгуулалцаж, дарга, ухуулагч, жүжигчин, найруулагч, нярав, галчаар ажиллаж байсан.|КЛУБ }} 1935 оны 4 дүгээр сарын 15 нд Өвөрхангай аймагт Улаан гэрийг клуб нэртэй болгон урлаг уран сайхны ажлыг түлхүү хийх болж 21 настай НАЯНТАЙН ОРГИ жүжигчин найруулагчаар томилогдон 1951 он хүртэл клубт жүжигчин, найруулагчаар ажиллаж байх хугацаандаа "Хэрмэл Дамбийжаа", "Бээжин лам", "Энэ юуны жасаа вэ" жүжгүүдийг өөрөө найруулан, жүжгүүдэд амжилттай тоглож жүжигчний 1-р зэргийн үнэмлэх авчээ. 1937 онд төвөөс БНМАУ-ын анхны Гавьяат Жүжигчин, лимбэч [[Лувсандоржийн Цэрэндорж]], Ардын жүжигчин [[Зундуйн Цэндээхүү]] нар уран сайханчдад хичээл заан туслаад Оргит “Нэгдүгээр зэргийн жүжигчин” ᠌, Шарав, Эрмаа хоёрт “Гуравдугаар зэргийн жүжигчин” гэсэн үнэмлэх олгосон. 1937 онд аймгийн клубт найруулагчаар ажиллаж байх хугацаандаа сайн дурын уран сайханчдыг элсүүлэн авч "Хэрмэл Дамбийжаа", "Дүрвэгч Түдэв", "Манжийн хууль", "Пад лам", "Бээжин лам" зэрэг жүжгүүдийг найруулж байв. 1935 онд Улаан гэр нь урлаг соёлоор үйлчлэх клуб болон өргөжиж, тус клубийн найруулагч, жүжигчин Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн урын сангийн бодлогын чиг хандлагыг идэвхтэй өрнүүлээд зогсохгүй, олон олон уран бүтээл найруулан үзэгчдэд тоглон аймгийн эдийн засагт томоохон хувь нэмэр хандив оруулж, үйл ажиллагааныхаа ерөнхий чиг шугам, төлөв байдлыг тогтоож чадсанаар тухайн үеийн аймгийн урлагийн хөгжлийн гол дүр зургийг бэхжүүлж чадсан. Орлогоо 100 хувь биелүүлж улсын хэмжээний соёлын байгууллага болгож чадсан хүмүүсийн нэг нь Орги байлаа. 1941 онд Өвөрхангай 10 жилийн ойг тохиолдуулан клубийн найруулагч Н.Оргийн найруулсан "Таван хошуу малаа магтан дуулъя" нийт уран сайханчид, ажилчдын концертыг нийслэл хот болон аймгуудын, сумдын, бригадуудын үзэгч түмэндээ тоглож халуун алга ташилт, өндөр амжилт гаргалаа гээд Улсын удирдагч маршал Х.Чойбалсан урт савхин дээл, бугуйн цаг, баярын бичгээр шагнаж байсан. 1951 оны 7 дугаар сарын 7 хүртлэх хугацаанд Өвөрхангай аймгийн клубийн жүжигчин, найруулагч түүнийг Соёлын яамны орлогч сайд, зохиолч, найруулагч Л.Ванган Улаанбаатар хот руу дуудан Ажилчны соёлын ордны найруулагчаар томилов. Тус клубт найруулагч байхдаа Ардын бүжиг дэглээч Долгорсүрэнтэй хамтран концерт хийж байв. Соёлын яамнаас томилон 1951-1953 онд Архангай аймгийн клубийн найруулагч, “Тожоо жолооч” жүжгээ найруулж байхдаа анх удаа клубын гол хаалга онгойлгож 53 машины хамрыг үзэгчдийн танхим руу цухуйлган оруулж, Тожоо жолооч жинхэнэ машины хамрыг онгойлгон машинаа засаж байгаа тоглолт хийж байсан түүхтэй. Тухайн үед Архангайн клубт ажиллаж байсан жүжигчний яриа,  Орги найруулагчийн өөрийн дурсамж яриаг сонссон Өвөрхангайн Ардын театрын жүжигчин Дашдондогийн ярианаас... 1953-1956 онд Өвөрхангай аймгийн клубийн найруулагч, 1956-1959 онд Говь-Алтай аймгийн соёлын ордны найруулагч, 1959-1972 онд Өвөрхангай аймгийн соёлын ордны найруулагч, жүжигчин, 1969-1975 он хүртэл Өвөрхангай аймгийн ардын театрыг үүсгэн байгуулж найруулагчаар тус тус ажилласан болно. 1940 оны үеэс "Учиртай гурван толгой", "Цэнд комиссар", "Ардын зориг", "Хөхөө Намжил", "Долоодой хүү", "Өргөмөл сувд", "Цогийн идэр нас", "Урагшлах зам", "Өөрийн замаар", "Эрдмийн Дорж", "Сүрэг чоно", "Миний баясгалан", 1950 оны үеэс "Анхны жил", "Мирдановын гэр бүл", "Мандухай цэцэн хатан", 1960 оны үеэс "Алтан ай", "Эмч нар", "Ноёхон талын дуулал", "Гарын таван хуруу", "Арвайхээрийн талд", "Харанхуй дунд", "Хүргэн хүү", "Цэрмаагийн баяр" зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. Ажиллах хугацаандаа Н.Орги нь концерт, жүжиг найруулан тавихын зэрэгцээ "Мандухай цэцэн хатан" жүжгийн Нимсан, "Ах дүү нар" жүжгийн япон генерал, "“Өргөмөл сувд" жүжгийн Агваандоной, "Эмч нар" жүжгийн Өлзий, "Арвайхээрийн талд" жүжгийн Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. Мөн Монгол кино үйлдвэрийн бүтээл "Гологдсон хүүхэн" уран сайхны киноны баян Болдын дүр, "Тууврын замд" киноны дамын худалдаачны дүрд тоглосон байна. 1960 оны үед "Харанхуйн дунд", "Алтан галбай хүү", "Говийн хүү", "Ухаарал", "Цолмон" зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. Дэлхийн урлагийн шилдэг туурвилуудын нөлөө зөвхөн хотын театрууд төдийгүй Өвөрхангай аймгийн  соёлын ордоны урын сангийн хөгжлийг баяжуулж, тэдний туршлагыг сонин хэвлэл, радио, телевиз, хотын урлагийн мастеруудын ярианаас санаа авч гүнзгийрүүлэн үндэсний өвөрмөц байдал, дэг жаяг, онцлог шинж төрхийг өөрчлөлгүйгээр хөгжүүлэх үйлсэд Орги найруулагч гар бие оролцон ирсэн Монголын сор болсон найруулагчдын нэг билээ. 1975 онд Э.Оюуны "Амарсанаа", В.Шекспирийн "Өвлийн үлгэр", К.Гольдоны "Хоёр эзний ганц зарц", Б.Басанговын "Улаахан алчууртай бүсгүй", "Баяны баялаг", Л.Ванганы "Тожоо жолооч" зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. Бүтээл бүр нь тухайн цаг үед Улаанбаатар хотын театрын тайзнаа, аймаг бүрийн тайзнаа амжилттай тоглогдож үзэгч олноос нүргэлсэн алга ташилт, халуун дулаан үгээр шагнагдаж тухайн ажиллаж байсан соёлын орднуудын урын санг бэхжүүлэхээс гадна, хөдөө орон нутагт тоглолт хийж орлогоо тогтмол 100 хувь биелүүлж социалист урлагийг түгээж хөдөлмөрөө цаг ямагт өндрөөр үнэлүүлж байсан гавьяатай хүн. Н.Орги нь жүжиг найруулан тавихдаа өөрийн биеэр жүжгийн тайзны зохиомж, жүжигчдийн хувцсыг зурж өөрөө хийж, оёж хатгах зэрэг бүхий л ажлыг гүйцэтгэж байв. Үүний нэг жишээ бол "[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай цэцэн хатан]]" уран сайхны киноны жүжигчдийн малгай, хувцсыг хийлцэж байв. Өвөрхангай аймгийн ХДТ-г бариулах ажлын комисст ажиллаж албан байгууллага хувь хүмүүсээс хөрөнгийн эх үүсгэвэр гаргах ажилд гар бие оролцож байсан. 1979 онд ХДТеатрын шав тавих ёслолд оролцож, 1985 онд нээж үг хэлэх завшаан тохиож, Оросын Халимаг улсын зохиолч Б.Басанговын “Баяны балаг” жүжгийг Ардын театрын жүжигчдэд найруулан тавьсан. Н.Орги нь амьдралынхаа хугацаанд Зэвгийн Цэндтэй ханилан 6 хүүхдийг эрүүл энх өсгөн бойжуулж өнөр өтгөн айл гэр болцгоосон. Н.Орги 1990 онд таалал төгсжээ. ==Бүтээл== ===Найруулсан=== ;Улаан гэр *1935 он: "Хэрмэл Дамбийжаа", "Бээжин лам", "Энэ юуны жасаа вэ" ;Клуб *1937 он: "Хэрмэл Дамбийжаа", "Дүрвэгч Түдэв", "Манжийн хууль", "Пад лам", "Бээжин лам" ;Соёлын ордон *1940 он: "Учиртай гурван толгой", "Цэнд комиссар", "Ардын зориг", "Хөхөө Намжил", "Долоодой хүү", "Өргөмөл сувд", "Цогийн идэр нас", "Урагшлах зам", "Өөрийн замаар", "Эрдмийн Дорж", "Сүрэг чоно", "Миний баясгалан" *1950 оны үе: “Анхны жил” “Мирдановын гэр бүл” “Мандхай цэцэн хатан” *1960 оны үе: "Алтан ай", "Эмч нар", "Ноёхон талын дуулал", "Гарын таван хуруу", "Арвайхээрийн талд", "Харанхуй дунд", "Хүргэн хүү", "Цэрмаагийн баяр" зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. *1975 он: Э.Оюуны "Амарсанаа", К.Гольдоны "Хоёр эзний ганц зарц", В.Шекспирийн "Өвлийн үлгэр", Б.Басанговын "Улаахан алчууртай бүсгүй" *1985 он: Батор Басанговын "Баяны баялаг", Л.Ванганы "Тожоо жолооч" зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. ===Зохиосон=== Мөн "Харанхуйн дунд", "Алтан галбай хүү", "Говийн хүү", "Ухаарал", "Цолмон" зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. ===Тоглосон=== ;Кино *[[Гологдсон хүүхэн (кино)|Гологдсон хүүхэн]] - Баян Болд *[[Тууврын замд]] - дамын худалдаачин *Цогт тайж мянганы дарга ;Жүжиг *Мандухай цэцэн хатан - Нимсан *Ах дүү нар - япон генерал *Өргөмөл сувд - Агваандоной *Эмч нар - Өлзий *Арвайхээрийн талд - Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. ==Шагнал== Н.Оргийн 50 гаруй жилийн хөдөлмөрийн гавьяа зүтгэлийг Монгол Улсын төр, засаг өндрөөр үнэлж: * 1946 онд “Ударник”тэмдэг, Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль * 1961 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медаль * 1964 онд Соёлын яамны Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг * 1971 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 40 жилийн ойн медаль * 1974 онд БНМАУ-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол тэмдэг * 1981 онд Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медалиар шагнаж байв. {{DEFAULTSORT:Орги, Наянтайн}} [[Ангилал:Монголын найруулагч]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Тарагтын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1914 онд төрсөн]] [[Ангилал:1990 онд өнгөрсөн]] 6875pfeu8dacl7cq1wzsz37lvxqzn6y 0 149042 874579 874470 2026-10-30T11:40:48Z Zorigt 49 874579 wikitext text/x-wiki '''Цэдэндамбын Цэрэндорж''' (1934 онд [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] [[Булган сум (Архангай)|Булган сумын]] Эрэг мод гэдэг газар төрсөн, нас барсан он тодорхойгүй) - Монгол Улсын жүжигчин, найруулагч. Соёлын тэргүүний ажилтан. Түүнийг Монголын үзэгчид "Өглөө" киноны Тогмидын дүрээр андахгүй мэддэг юм. == Намтар == Тэрээр 1946 онд Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн урлагийн анхны олимпиадаар Улаанбаатар хотод хүүхдийн зохиолч С.Доржпалам багштайгаа очиж концертод оролцсон. Сургууль төгссөний дараа Архангай аймагт байхад нь Гавьяат жүжигчин Ё.Шаравдоо хотод урлагийн сургуульд Ц.Цэрэндоржийг оруулж, урлагийн хүн болгожээ. 1958 оны намар Москва хотын бүх Холбоотын киноны дээд сургуульд найруулагчийн ангид суралцахаар болсон бөгөөд [[Дэмидийн Хишигт]] хамт сурсан. Тэрээр сургуульд байхдаа онц сурдаг, соёл урлагийн аливаа ажилд идэвхтэй оролцдог үлгэр жишээч нэгэн байж. Ц.Цэрэндорж Урлагийн сургуульд орж жүжигчин болоод Ардын жүжигчин А.Очирбат, Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Д.Маамхүү, Д.Хишигт, жүжигчин найруулагч П.Туваанжав, П.Цэндсүрэн гээд авьяастай нөхөдтэйгээ хамт уран бүтээлээ эхэлсэн. Тэр зөвхөн театрын жүжигчин байсангүй. Кино зохиолч, найруулагч [[Цэвээний Зандраа]] 1954 онд [[Шинэ жил (1954 оны монгол кино)|“Шинэ жил”]] киноны зохиолыг бичиж найруулахдаа гол дүр Пунцагт Ц.Цэрэндоржийг сонгож тоглуулснаар кино жүжигчний гарааг эхэлсэн. Тухайн Соёлын яамны бодлогоор эрч хүчтэй, авьяастай залуу уран бүтээлчдийг хөдөө орон нутгийн театрыг хөгжүүлэх, шинэчлэх үйлсэд татан оруулж Ц.Цэрэндорж, П.Цэндсүрэн нарыг Ховдын театрт найруулагч, уран сайхны удирдагчаар томилон явуулсан нь уран бүтээлчийн нарийн мэдрэмжийг хөгжүүлэх дадлага туршлагатай болоход их сургууль болсон гэдэг. 1956 оноос төр засаг, Монголын кино урлагийг чухалчлан хөгжүүлэх бодлого явуулж, киноны бүх мэргэжлийн уран бүтээлчдийг гадаад оронд бэлдэх ажлыг тууштай явуулж, хөдөө нэр төртэй ажиллаж байгаа уран бүтээлчдийг урьж явуулахад Ц.Цэрэндорж 1958 онд Москва хотыг зорьсон байна. 1963-1992 онуудад [[Монгол кино үйлдвэр|Монголкино үйлдвэр]]т найруулагчаар ажилласан. == Уран бүтээл == Ц.Цэрэндоржийн бүтээсэн анхны уран сайхны кино “Цэргийн хүү”-д Хөвсгөл нутгийн Наваан 1939 оны дайнд явж хайрт бүсгүй Цолмонтойгоо уулзах тавилан төөрөлдсөн, сэтгэлийн драмт үйл явдалтай кино юм. Уг кинонд биет зүйлээр тодорхой санааг утгачлан гаргах аргыг хэрэглэж, жүжигчдийг үйл хөдлөлөөр биш дотоод сэтгэлийн илэрхийллээр гаргахыг хичээсэн онцлогтой. Түүний бүтээсэн “Шинэ танилууд”, “Хонины найр”, “Гул Аранжин”, “Багын найз” зэрэг кино нь хөдөө нутгийн амьдрал, малчин хүний сэтгэл санааг баримтат киноны үнэмшлээр энгийн дүрслэлээр шийдсэн байдаг. Ц.Цэрэндорж бол кино найруулахаас илүү бүтээсэн дүрээр ард түмний сэтгэлд хоногшиж танил болсон уран бүтээлч. Хүмүүс ярихдаа “Цэрэндорж жүжигчнээр яваад байсан бол ардын жүжигчин [[Аюурзанын Очирбат|А.Очирбатаас]] өмнө ардынх болох байсан гэдэг. Тэгэхэд ямар ч гавьяа шагналгүй өнгөрсөн.” гэж харамсдаг. Үнэхээр ясны сайн жүжигчин байсан нь үнэн. Түүний бүтээсэн “[[Өглөө (кино)|Өглөө]]” киноны Тогмид, “Аянгат цагийн дууль”-ийн Жанибек, “Бор чоно”-ын Хөх өвгөн, “Мандах нарны туяа”-гийн гамин дарга гээд тоочоод байвал олон дүр бий. Ц.Цэрэндорж гадаадын олон арван киноны орчуулгын найруулагчаар ажилласны зэрэгцээ орчуулгын олон кинонд дуу оруулж жүжиглэсэн байдаг. ==Бүтээл== ===Найруулсан кино=== # [[Бохир гарын нууц]] # [[Цэргийн хүү]] # [[Талын цуурай]] # [[Шинэ танилууд]] # [[Хонины найр]] /Д.Чимэд-Осортой/ # [[Гул Аранжин]] # [[Багын найз]] # Цөвүүн цагийн богд ===Тоглосон кино=== # [[Шинэ жил (1954 оны монгол кино)|Шинэ жил]] – Пунцаг # [[Өглөө (кино)|Өглөө]] – Тогмид # [[Гул Аранжин]] – нэгдлийн дарга # [[Байлдааны даалгавар]] -Шагдар # [[Аянгат цагийн дууль]] -Жанибек # [[Туяагийн бичээгүй захидал]] – Гончиг # Цөвүүн цагийн богд – Өвгөн # [[Наран ургахыг хүлээхгүй (Монгол кино)|Наран ургахыг хүлээхгүй]] – Гэнэпил ноён # Бор чоно – Хөх өвгөн {{DEFAULTSORT:Цэрэндорж, Цэдэндамбын}} [[Ангилал:Монголын найруулагч]] [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Булганы (Архангай) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1934 онд төрсөн]] aid30oz6g0muyc4cf4c7bwszz0wog1x 0 149043 874585 874474 2026-10-30T11:56:35Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Оросын нэгдсэн нисэх онгоц үйлдвэрлэлийн корпораци]] to [[Оросын нэгдсэн нисэх онгоц үйлдвэрлэлийн корпорац]] without leaving a redirect 874474 wikitext text/x-wiki '''Оросын нэгдсэн нисэх онгоц үйлдвэрлэлийн корпораци''' ({{lang-ru|Объединённая авиастроительная корпорация}}, товчлол '''ОАК'''; {{lang-en|United Aircraft Corporation}}, товчлол '''UAC''') нь [[Оросын Холбооны Улс]]ын иргэний болон цэргийн зориулалттай нисэх онгоц зохион бүтээх, үйлдвэрлэх, борлуулах, засварлах, шинэчлэх чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг хувьцаат компани юм. Тус корпораци нь [[Москва]] хотод төвтэй бөгөөд Оросын нисэх онгоц үйлдвэрлэлийн томоохон байгууллагуудыг нэгтгэдэг.<ref name="uac-about">{{Cite web |url=https://uacrussia.ru/en/corporation/ |title=About UAC |website=United Aircraft Corporation |language=en}}</ref> Корпораци нь 2006 онд байгуулагдсан бөгөөд 2018 оноос [[Ростех]] улсын корпорацийн бүтцэд нэгтгэгдэх үйл явц эхэлсэн. Түүний бүрэлдэхүүнд [[Сухой]], [[МиГ]], [[Ильюшин]], [[Туполев]], [[Яковлев]] болон [[Бериев]] зэрэг нисэх онгоцны зохион бүтээх, үйлдвэрлэх уламжлалтай байгууллагууд багтдаг.<ref name="rostec-history">{{Cite web |url=https://www.rostec.ru/en/about/history/ |title=History |website=Rostec |language=en}}</ref> == Түүх == === Байгуулагдсан нь === Оросын нэгдсэн нисэх онгоц үйлдвэрлэлийн корпораци нь ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн 2006 оны 2 дугаар сарын 20-ны өдрийн №140 зарлигийн дагуу байгуулагдсан. Тус компани 2006 оны 11 дүгээр сарын 20-нд хуулийн этгээдээр бүртгэгдсэн.<ref name="uac-history">{{Cite web |url=https://uacrussia.ru/en/investors/share-capital/istoriya/ |title=History |website=United Aircraft Corporation |language=en}}</ref> Корпорацийг байгуулах үндсэн зорилго нь Оросын нисэх онгоц үйлдвэрлэлийн салбарын шинжлэх ухаан, инженерчлэл, үйлдвэрлэлийн нөөцийг нэгтгэх, салбарын өрсөлдөх чадварыг нэмэгдүүлэх, иргэний болон цэргийн нисэх онгоцны шинэ төслүүдийг хэрэгжүүлэхэд оршиж байв. Анх нээлттэй хувьцаат компанийн хэлбэрээр байгуулагдсан бөгөөд 2015 онд олон нийтэд нээлттэй хувьцаат компани гэсэн эрх зүйн нэршилтэй болсон. === Ростех корпорацийн бүтцэд орсон нь === 2018 онд ОХУ-ын төрөөс Нэгдсэн нисэх онгоц үйлдвэрлэлийн корпорацийн хувьцааг Ростех улсын корпорацийн удирдлагад шилжүүлэх шийдвэр гаргасан. Энэхүү өөрчлөлт нь нисэх онгоц, хөдөлгүүр, электрон тоног төхөөрөмж болон бусад өндөр технологийн үйлдвэрлэлийн байгууллагуудын хамтын ажиллагааг нэгтгэх зорилготой байв.<ref name="rostec-history"/> === 2020-иод оны хөгжил === 2020-иод онд корпораци нь иргэний нисэх онгоцны үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх, Оросын дотоодын эд анги, системийн хэрэглээг нэмэгдүүлэх, үйлдвэрлэлийн хүчин чадлыг өргөжүүлэх чиглэлээр ажилласан. Энэ хугацаанд МС-21 болон SJ-100 зорчигч тээврийн онгоцны хөтөлбөрүүд чухал байр суурь эзэлсэн. 2025 онд Оросын систем, тоног төхөөрөмжөөр шинэчилсэн МС-21 онгоцны загвар гэрчилгээжүүлэлтийн нислэгийн туршилтад оролцож эхэлсэн.<ref name="mc21-test">{{Cite web |url=https://rostec.ru/en/media/news/the-ms-21-with-russian-systems-proceeded-to-the-certification-test/ |title=The MC-21 with Russian Systems Proceeded to the Certification Test |date=2025-06-26 |website=Rostec |language=en}}</ref> == Үйл ажиллагаа == Корпорацийн үндсэн үйл ажиллагаанд: * Иргэний зориулалттай зорчигч тээврийн нисэх онгоц зохион бүтээх, үйлдвэрлэх; * Цэргийн зориулалттай сөнөөгч, бөмбөгдөгч болон тээврийн нисэх онгоц үйлдвэрлэх; * Нисэх онгоцны туршилт, гэрчилгээжүүлэлт; * Нисэх онгоцны засвар үйлчилгээ, шинэчлэл; * Нисэхийн тоног төхөөрөмж, эд ангийн үйлдвэрлэл; * Нисэх онгоцны ашиглалтын техникийн дэмжлэг үзүүлэх зэрэг багтдаг.<ref name="uac-about"/> == Бүтэц == Оросын нэгдсэн нисэх онгоц үйлдвэрлэлийн корпораци нь Оросын нисэх онгоцны үйлдвэрлэлийн олон байгууллагыг нэгтгэдэг. Корпорацийн бүтцэд дараах нэртэй зохион бүтээх болон үйлдвэрлэлийн байгууллагууд хамаардаг. * '''Сухой''' — сөнөөгч болон бусад цэргийн нисэх онгоцны зохион бүтээлт, үйлдвэрлэл; * '''МиГ''' — сөнөөгч онгоцны зохион бүтээлт, үйлдвэрлэл; * '''Ильюшин''' — тээврийн болон зорчигч тээврийн нисэх онгоц; * '''Туполев''' — зорчигч тээврийн болон стратегийн зориулалттай нисэх онгоц; * '''Яковлев''' — иргэний болон сургалтын зориулалттай нисэх онгоц; * '''Бериев''' — уснаас хөөрөх болон тусгай зориулалтын нисэх онгоц. Эдгээр байгууллагын бүтэц, эрх зүйн харьяалал болон брэндийн зохион байгуулалт цаг хугацааны явцад өөрчлөгдөж ирсэн.<ref name="uac-about"/> == Иргэний нисэх онгоц == Корпораци нь Оросын иргэний нисэхийн салбарт зориулсан богино, дунд болон холын зайн зорчигч тээврийн нисэх онгоцны төслүүд хэрэгжүүлдэг. === Superjet 100 === '''[[Sukhoi Superjet 100]]''' нь бүс нутгийн болон богино зайн зорчигч тээвэрт зориулсан тийрэлтэт нисэх онгоц юм. Тус онгоц нь Оросын орчин үеийн иргэний нисэх онгоц үйлдвэрлэлийн томоохон төслүүдийн нэг бөгөөд дараагийн үеийн SJ-100 хувилбарыг хөгжүүлэх ажил үргэлжилсэн. === МС-21 === '''[[Иркут МС-21]]''' нь дунд зайн зорчигч тээвэрт зориулсан нарийн их биетэй тийрэлтэт нисэх онгоц юм. МС-21 хөтөлбөр нь Оросын дотоодын иргэний нисэх онгоцны үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх зорилготой. Төслийн хүрээнд хөдөлгүүр, нислэгийн удирдлага, электрон тоног төхөөрөмж болон бусад системийн хөгжүүлэлтийн ажил хийгдсэн.<ref name="mc21-test"/> === Ту-214 === '''[[Ту-214]]''' нь Туполевын зохион бүтээсэн дунд зайн зорчигч тээврийн нисэх онгоц юм. Тус загварыг Оросын иргэний болон тусгай зориулалтын нисэхийн салбарт ашиглаж ирсэн. === Ил-96 === '''[[Ил-96]]''' нь Ильюшиний зохион бүтээсэн холын зайн, өргөн их биетэй зорчигч тээврийн нисэх онгоц юм. Тус онгоцны зарим хувилбарыг төрийн болон тусгай зориулалтын нислэгт ашигладаг. === Ил-114-300 === '''Ил-114-300''' нь бүс нутгийн нислэгт зориулсан турбовинт хөдөлгүүртэй зорчигч тээврийн нисэх онгоц юм. Энэ загвар нь харьцангуй богино зайн чиглэл болон бүс нутгийн агаарын тээвэрт ашиглах зориулалттай.<ref name="uac-civil">{{Cite web |url=https://uacrussia.ru/en/aircraft/lineup/civil/ |title=Civil Aircraft |website=United Aircraft Corporation |language=en}}</ref> == Цэргийн нисэх онгоц == Корпорацийн бүрэлдэхүүн дэх үйлдвэрүүд Оросын зэвсэгт хүчин болон гадаадын захиалагчдад зориулсан цэргийн нисэх онгоц үйлдвэрлэдэг. Үндсэн загваруудад: * '''[[Су-57]]''' — олон үүрэгт сөнөөгч онгоц; * '''[[Су-35]]''' — олон үүрэгт сөнөөгч онгоц; * '''[[Су-34]]''' — сөнөөгч-бөмбөгдөгч онгоц; * '''[[Су-30]]''' — олон үүрэгт сөнөөгч онгоц; * '''[[МиГ-29]]''' — сөнөөгч онгоц; * '''[[МиГ-35]]''' — олон үүрэгт сөнөөгч онгоц; * '''[[Як-130]]''' — сургалт, байлдааны зориулалттай нисэх онгоц зэрэг багтдаг. Эдгээр загварын зарим нь корпораци байгуулагдахаас өмнө зохион бүтээгдсэн бөгөөд хожим корпорацийн бүтцэд орсон үйлдвэрүүдийн бүтээгдэхүүн юм. == Тээврийн болон тусгай зориулалтын нисэх онгоц == Корпораци нь цэргийн тээвэр, ачаа тээвэр, аврах ажиллагаа болон тусгай зориулалтын нисэх онгоцны үйлдвэрлэлд оролцдог. * '''[[Ил-76]]''' — хүнд даацын цэргийн тээврийн нисэх онгоц; * '''Ил-76МД-90А''' — Ил-76 онгоцны шинэчилсэн хувилбар; * '''[[Бе-200]]''' — уснаас хөөрөх боломжтой, гал унтраах болон аврах ажиллагаанд ашиглагддаг нисэх онгоц; * '''[[Ту-22М3]]''' — алсын зайн бөмбөгдөгч онгоц. == Олон улсын үйл ажиллагаа == Нэгдсэн нисэх онгоц үйлдвэрлэлийн корпораци нь нисэх онгоцны худалдаа, техникийн үйлчилгээ, засвар, шинэчлэл болон олон улсын хамтын ажиллагаанд оролцож ирсэн. Корпорацийн бүрэлдэхүүн дэх үйлдвэрүүдийн бүтээгдэхүүнийг Оросоос гадна бусад улсын иргэний болон цэргийн нисэхийн салбарт ашигладаг. Олон улсын худалдааны үйл ажиллагаа нь экспортын хяналт, улс орнуудын хууль тогтоомж болон олон улсын хориг арга хэмжээний нөлөөнд ордог. == Олон улсын хориг арга хэмжээ == 2022 оны 6 дугаар сарын 28-нд [[АНУ-ын Сангийн яам]] Нэгдсэн нисэх онгоц үйлдвэрлэлийн корпорацийг Оросын нисэхийн болон батлан хамгаалах аж үйлдвэрийн салбартай холбоотойгоор хориг арга хэмжээний жагсаалтад оруулсан. АНУ-ын Сангийн яамны мэдэгдэлд тус корпораци болон түүнтэй холбоотой байгууллагууд Оросын цэргийн нисэх онгоцны үйлдвэрлэл, засвар, шинэчлэлд оролцдог гэж тайлбарласан.<ref name="treasury">{{Cite web |url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0838 |title=U.S. Treasury Sanctions Nearly 100 Targets in Putin’s War Machine, Prohibits Russian Gold Imports |date=2022-06-28 |website=U.S. Department of the Treasury |language=en}}</ref> == Мөн үзэх == * [[Ростех]] * [[Оросын Холбооны Улс]] * [[Сухой]] * [[МиГ]] * [[Ильюшин]] * [[Туполев]] * [[Яковлев]] * [[Нисэх онгоц]] == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [https://uacrussia.ru/ Албан ёсны цахим хуудас] * [https://uacrussia.ru/en/corporation/ Корпорацийн танилцуулга] * [https://www.rostec.ru/ Ростех улсын корпорацийн албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Оросын нисэх онгоц үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Москвагийн үйлдвэрлэгч аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Оросын аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:2006 онд байгуулагдсан]] [[Хэрэглэгч:О. Батсайхан|О. Батсайхан]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:О. Батсайхан|яриа]]) 01:22, 29 Аравдугаар сар 2026 (UTC) 5bzptfmxlfq8hyic001dyl4tifwnfih 0 149061 874524 2026-10-29T12:02:48Z ~2026-57550-37 108614 Цогт 874524 wikitext text/x-wiki Цогтчандмань сум нь 1931-1942 онд Өмнөговь аймгийн сум байсан ба 1942 онд Дундговь аймаг байгуулагдахад тус аймагт харъяалагдаж байсан. 1961 онд тус сумыг Эрдэнэдалай сумтай нэгтгэсэн. 084zk8vgz54ojey1ddksfhymchvc9ge 0 149062 874525 2026-10-29T12:05:54Z ~2026-57550-37 108614 С.Баадуу 874525 wikitext text/x-wiki Одоогийн Дундговь аймгийн Эрдэнэдалай сумын нутагт төрсөн үндэсний бөхийн Монгол улсын заан цолтой бөх юм. kezptbz9qny3epljw68qlpbgtsc6mxo 2 149063 874536 2026-10-30T01:26:30Z О. Батсайхан 108165 Хуудас үүсгэв: "'''Монголын түүхэнд энэ өдөр''' нь Монголын түүхэнд тодорхой өдөр тохиосон үйл явдал, түүхэн хүмүүсийн төрсөн болон нас барсан өдөр, Монгол Улстай холбоотой олон улсын түүхэн үйл явдлын талаарх мэдээллийг цуглуулах, эх сурвалжаар нягтлах, Википедиагийн хо..." 874536 wikitext text/x-wiki '''Монголын түүхэнд энэ өдөр''' нь Монголын түүхэнд тодорхой өдөр тохиосон үйл явдал, түүхэн хүмүүсийн төрсөн болон нас барсан өдөр, Монгол Улстай холбоотой олон улсын түүхэн үйл явдлын талаарх мэдээллийг цуглуулах, эх сурвалжаар нягтлах, Википедиагийн холбогдох хуудсуудыг баяжуулахад чиглэсэн хамтын ажиллагааны санаачилга юм. Энэхүү ажлын зорилго нь Монголын түүхийн мэдээллийг он, сар, өдрөөр нь ангилан, баталгаатай эх сурвалжид тулгуурлан, төвийг сахисан хэлбэрээр нийтлэхэд оршино. == Зорилго == * Монголын түүхэн үйл явдлыг он, сар, өдрөөр нь бүртгэх. * Монгол Улстай холбоотой олон улсын үйл явдлыг хамруулах. * Түүхэн хүмүүсийн төрсөн болон нас барсан өдрийг нягтлах. * Найдвартай эх сурвалжийг цуглуулах. * Википедиагийн одоо байгаа өдрийн хуудсуудыг баяжуулах. == Хамрах хүрээ == === Төр, улс төрийн түүх === Монголын төрийн байгуулал, тусгаар тогтнол, хууль тогтоомж, улс төрийн өөрчлөлттэй холбоотой үйл явдал. === Гадаад харилцаа === Монгол Улсын бусад улстай тогтоосон дипломат харилцаа, гэрээ хэлэлцээр болон олон улсын байгууллагатай холбоотой үйл явдал. === Цэрэг, дайны түүх === Монголын эзэнт гүрэн, Монголын хаант улсууд болон орчин үеийн Монголын цэрэг, дайны түүх. === Нийгэм, эдийн засаг, соёл === Боловсрол, шинжлэх ухаан, эдийн засаг, соёл, спортын түүхэн үйл явдал. === Түүхэн хүмүүс === Монголын түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүсийн төрсөн, нас барсан өдөр. == Өдрүүдийн жагсаалт == === Аравдугаар сар === * [[10 сарын 29]] * [[10 сарын 30]] * [[10 сарын 31]] === Арваннэгдүгээр сар === * [[11 сарын 1]] * [[11 сарын 2]] * [[11 сарын 3]] == Мэдээлэл оруулах зарчим == # Үйл явдлын он, сар, өдрийг найдвартай эх сурвалжаар баталгаажуулна. # Мэдээллийг он цагийн дарааллаар байрлуулна. # Эх сурвалжгүй мэдээллийг нэвтэрхий толийн хуудсанд оруулахгүй. # Түүхэн үйл явдлыг төвийг сахисан хэллэгээр тайлбарлана. # Хуучин болон шинэ тооллын ялгааг нягтална. # Одоо байгаа өгүүллийн агуулгыг үндэслэлгүйгээр устгахгүй. # Нэг үйл явдлын талаар эх сурвалжууд зөрүүтэй бол ялгааг тодорхой тэмдэглэнэ. == Ашиглах эх сурвалж == * [https://mongoltoli.mn/history/ Монголын түүхийн тайлбар толь] * [https://www.montsame.mn/ МОНЦАМЭ агентлаг] * [https://www.archives.gov.mn/ Монгол Улсын архивын ерөнхий газар] == Холбогдох хуудсууд == * [[Монголын түүх]] * [[Монгол Улс]] * [[10 сарын 30]] == Тэмдэглэл == Энэ хуудас нь түүхэн мэдээлэл цуглуулах, нягтлах ажлын хуудас юм. Нэвтэрхий толийн үндсэн өгүүллүүдэд зөвхөн баталгаажсан мэдээллийг нэмнэ. h896eflyg4oov14s9b3iz3irg52b3xo 874540 874536 2026-10-30T01:40:25Z О. Батсайхан 108165 Хуудсыг хоослов 874540 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2 149064 874537 2026-10-30T01:28:02Z О. Батсайхан 108165 Хуудас үүсгэв: "'''Монголын түүхэнд энэ өдөр''' нь Монголын түүхэнд тодорхой өдөр тохиосон үйл явдал, түүхэн хүмүүсийн төрсөн болон нас барсан өдөр, Монгол Улстай холбоотой олон улсын түүхэн үйл явдлын талаарх мэдээллийг цуглуулах, эх сурвалжаар нягтлах, Википедиагийн хо..." 874537 wikitext text/x-wiki '''Монголын түүхэнд энэ өдөр''' нь Монголын түүхэнд тодорхой өдөр тохиосон үйл явдал, түүхэн хүмүүсийн төрсөн болон нас барсан өдөр, Монгол Улстай холбоотой олон улсын түүхэн үйл явдлын талаарх мэдээллийг цуглуулах, эх сурвалжаар нягтлах, Википедиагийн холбогдох хуудсуудыг баяжуулахад чиглэсэн хамтын ажиллагааны санаачилга юм. Энэхүү ажлын зорилго нь Монголын түүхийн мэдээллийг он, сар, өдрөөр нь ангилан, баталгаатай эх сурвалжид тулгуурлан, төвийг сахисан хэлбэрээр нийтлэхэд оршино. == Зорилго == * Монголын түүхэн үйл явдлыг он, сар, өдрөөр нь бүртгэх. * Монгол Улстай холбоотой олон улсын үйл явдлыг хамруулах. * Түүхэн хүмүүсийн төрсөн болон нас барсан өдрийг нягтлах. * Найдвартай эх сурвалжийг цуглуулах. * Википедиагийн одоо байгаа өдрийн хуудсуудыг баяжуулах. == Хамрах хүрээ == === Төр, улс төрийн түүх === Монголын төрийн байгуулал, тусгаар тогтнол, хууль тогтоомж, улс төрийн өөрчлөлттэй холбоотой үйл явдал. === Гадаад харилцаа === Монгол Улсын бусад улстай тогтоосон дипломат харилцаа, гэрээ хэлэлцээр болон олон улсын байгууллагатай холбоотой үйл явдал. === Цэрэг, дайны түүх === Монголын эзэнт гүрэн, Монголын хаант улсууд болон орчин үеийн Монголын цэрэг, дайны түүх. === Нийгэм, эдийн засаг, соёл === Боловсрол, шинжлэх ухаан, эдийн засаг, соёл, спортын түүхэн үйл явдал. === Түүхэн хүмүүс === Монголын түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүсийн төрсөн, нас барсан өдөр. == Өдрүүдийн жагсаалт == === Аравдугаар сар === * [[10 сарын 29]] * [[10 сарын 30]] * [[10 сарын 31]] === Арваннэгдүгээр сар === * [[11 сарын 1]] * [[11 сарын 2]] * [[11 сарын 3]] == Мэдээлэл оруулах зарчим == # Үйл явдлын он, сар, өдрийг найдвартай эх сурвалжаар баталгаажуулна. # Мэдээллийг он цагийн дарааллаар байрлуулна. # Эх сурвалжгүй мэдээллийг нэвтэрхий толийн хуудсанд оруулахгүй. # Түүхэн үйл явдлыг төвийг сахисан хэллэгээр тайлбарлана. # Хуучин болон шинэ тооллын ялгааг нягтална. # Одоо байгаа өгүүллийн агуулгыг үндэслэлгүйгээр устгахгүй. # Нэг үйл явдлын талаар эх сурвалжууд зөрүүтэй бол ялгааг тодорхой тэмдэглэнэ. == Ашиглах эх сурвалж == * [https://mongoltoli.mn/history/ Монголын түүхийн тайлбар толь] * [https://www.montsame.mn/ МОНЦАМЭ агентлаг] * [https://www.archives.gov.mn/ Монгол Улсын архивын ерөнхий газар] == Холбогдох хуудсууд == * [[Монголын түүх]] * [[Монгол Улс]] * [[10 сарын 30]] == Тэмдэглэл == Энэ хуудас нь түүхэн мэдээлэл цуглуулах, нягтлах ажлын хуудас юм. Нэвтэрхий толийн үндсэн өгүүллүүдэд зөвхөн баталгаажсан мэдээллийг нэмнэ. h896eflyg4oov14s9b3iz3irg52b3xo 874538 874537 2026-10-30T01:28:32Z О. Батсайхан 108165 Хуудсыг хоослов 874538 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 874539 874538 2026-10-30T01:31:36Z О. Батсайхан 108165 874539 wikitext text/x-wiki '''Монголын түүхэнд энэ өдөр''' нь Монголын түүхэнд тодорхой өдөр тохиосон үйл явдал, түүхэн хүмүүсийн төрсөн болон нас барсан өдөр, Монгол Улстай холбоотой олон улсын түүхэн үйл явдлын талаарх мэдээллийг цуглуулах, эх сурвалжаар нягтлах, Википедиагийн холбогдох хуудсуудыг баяжуулахад чиглэсэн хамтын ажиллагааны санаачилга юм. Энэхүү ажлын зорилго нь Монголын түүхийн мэдээллийг он, сар, өдрөөр нь ангилан, баталгаатай эх сурвалжид тулгуурлан, төвийг сахисан хэлбэрээр нийтлэхэд оршино. == Зорилго == * Монголын түүхэн үйл явдлыг он, сар, өдрөөр нь бүртгэх. * Монгол Улстай холбоотой олон улсын үйл явдлыг хамруулах. * Түүхэн хүмүүсийн төрсөн болон нас барсан өдрийг нягтлах. * Найдвартай эх сурвалжийг цуглуулах. * Википедиагийн одоо байгаа өдрийн хуудсуудыг баяжуулах. == Хамрах хүрээ == === Төр, улс төрийн түүх === Монголын төрийн байгуулал, тусгаар тогтнол, хууль тогтоомж, улс төрийн өөрчлөлттэй холбоотой үйл явдал. === Гадаад харилцаа === Монгол Улсын бусад улстай тогтоосон дипломат харилцаа, гэрээ хэлэлцээр болон олон улсын байгууллагатай холбоотой үйл явдал. === Цэрэг, дайны түүх === Монголын эзэнт гүрэн, Монголын хаант улсууд болон орчин үеийн Монголын цэрэг, дайны түүх. === Нийгэм, эдийн засаг, соёл === Боловсрол, шинжлэх ухаан, эдийн засаг, соёл, спортын түүхэн үйл явдал. === Түүхэн хүмүүс === Монголын түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүсийн төрсөн, нас барсан өдөр. == Өдрүүдийн жагсаалт == === Аравдугаар сар === * [[10 сарын 29]] * [[10 сарын 30]] * [[10 сарын 31]] === Арваннэгдүгээр сар === * [[11 сарын 1]] * [[11 сарын 2]] * [[11 сарын 3]] == Мэдээлэл оруулах зарчим == # Үйл явдлын он, сар, өдрийг найдвартай эх сурвалжаар баталгаажуулна. # Мэдээллийг он цагийн дарааллаар байрлуулна. # Эх сурвалжгүй мэдээллийг нэвтэрхий толийн хуудсанд оруулахгүй. # Түүхэн үйл явдлыг төвийг сахисан хэллэгээр тайлбарлана. # Хуучин болон шинэ тооллын ялгааг нягтална. # Одоо байгаа өгүүллийн агуулгыг үндэслэлгүйгээр устгахгүй. # Нэг үйл явдлын талаар эх сурвалжууд зөрүүтэй бол ялгааг тодорхой тэмдэглэнэ. == Ашиглах эх сурвалж == * [https://mongoltoli.mn/history/ Монголын түүхийн тайлбар толь] * [https://www.montsame.mn/ МОНЦАМЭ агентлаг] * [https://www.archives.gov.mn/ Монгол Улсын архивын ерөнхий газар] == Холбогдох хуудсууд == * [[Монголын түүх]] * [[Монгол Улс]] * [[10 сарын 30]] == Тэмдэглэл == Энэ хуудас нь түүхэн мэдээлэл цуглуулах, нягтлах ажлын хуудас юм. Нэвтэрхий толийн үндсэн өгүүллүүдэд зөвхөн баталгаажсан мэдээллийг нэмнэ. h896eflyg4oov14s9b3iz3irg52b3xo 0 149065 874541 2026-10-30T01:41:47Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Японы Эзэн хаадын жагсаалт'''- Япон улсыг эрт дээр үеэс Эзэн хаад захирч ирсэн байна. Эртний Эзэн хаадуудын дараалал, дэг журам, он сар өдөр нь бараг бүхэлдээ 8-р зууны "Нихон Шоки" эх сурвалж дээр гардаг бөгөөд энэ нь Эзэн хааны гэр бүлийг МЭӨ 660 он хүртэл до..." 874541 wikitext text/x-wiki '''Японы Эзэн хаадын жагсаалт'''- Япон улсыг эрт дээр үеэс Эзэн хаад захирч ирсэн байна. Эртний Эзэн хаадуудын дараалал, дэг журам, он сар өдөр нь бараг бүхэлдээ 8-р зууны "Нихон Шоки" эх сурвалж дээр гардаг бөгөөд энэ нь Эзэн хааны гэр бүлийг МЭӨ 660 он хүртэл домог дээр үндэслэж, хууль ёсны болгох зорилготой байсан ажээ. Кинмэй хаан (539–571 онд хаан ширээнд суусан)-ийг ихэвчлэн анхны түүхэн эзэн хаан гэж үздэг боловч түүхэн баримтаар нотлогдсон анхны Японы захирагч нь үнэндээ 5-р зууны Инарияма болон "Эта Фунаяма сэлэмнүүд" эх сурвалжид дурдсан эзэн хаан Юряку (456–479 онд хаан ширээнд суусан) юм. Хятадын эх сурвалжийн мэдээлснээр Япон улсыг нэгтгэх нь 2-3-р зууны хооронд болсон гэдэг юм. Тенноо ('Эзэн хаан', 天皇), мөн Нихон ('Япон', 日本) гэсэн нэр томьёог МЭ 7-р зууны сүүлч хүртэл хэрэглэж байгаагүй. 7-р зууны сүүлчээс хойш хэрэглэгдэж ирсэн "ненго" системд жилийг Японы эриний нэр болон тухайн ненго эриний эхлэлээс хойш өнгөрсөн жилийн тоогоор дугаарлаж ирсэн байна. МЭӨ 660 оноос хойш Японы 126 эзэн хаан байсан бөгөөд өнөөгийн Эзэн хаан нь 2019 оны 5-р сарын 1-нээс хойш [[Нарүхито]] байгаа юм. == Японы Эзэн хаад == Дундад зууны үед голчлон эмхэтгэсэн Хончё Койн Шёунроку (本朝皇胤紹運録)-г уламжлал ёсоор дараагийн эзэн хаадуудын ургийн бичгийг баримтжуулах үндсэн эх сурвалж болгон ашиглаж ирсэн. Орчин үеийн эрин үеэс хойш Котофу (皇統譜)-г эмхэтгэж ирсэн бөгөөд өнөөдөр дараагийн эзэн хаадуудын ургийн бичгийг [[Эзэн хааны гэр бүлийн агентлаг]] (宮内庁, ''Kunai-chō'') (IHA)ийн хөтөлдөг Котофу (皇統譜)-д үндэслэн хөтөлдөг байна. Энд дараагийн эзэн хаадуудыг Котофу (皇統譜)-д үндэслэн жагсаасан болно. === Эртний Япон === {| class="wikitable mw-collapsible" !№ !Portrait !Хувийн нэр Англи, япон хэлээр !Өргөмжилсөн нэр Монгол, англи, япон хэлээр !Хаанчлалын үе |- |{{sort|0010|1}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Jimmu_detai_02.jpg|119x119px]] |Hikohohodemi {{lang|ja|彦火火出見}} |Эзэн хаан Жимму '''Emperor Jimmu''' {{lang|ja|神武天皇}} |МЭӨ 660–585 75 жил |- |{{sort|0020|2}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Suizei_(cropped).jpg|136x136px]] |Kamununakawamimi {{lang|ja|神渟名川耳}} |Эзэн хаан Шүизэй '''Emperor Suizei''' {{lang|ja|綏靖天皇}} |МЭӨ 581–549 32 жил |- |{{sort|0030|3}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Annei_thumb.jpg|103x103px]] |Shikitsuhikotamatemi {{lang|ja|磯城津彦玉手看}} |Эзэн хаан Аннэй '''Emperor Annei''' {{lang|ja|安寧天皇}} |МЭӨ 549–511 37 жил |- |{{sort|0040|4}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Itoku_thumb.jpg|103x103px]] |Ōyamatohikosukitomo {{lang|ja|大日本彦耜友}} |Эзэн хаан Итокү '''Emperor Itoku''' {{lang|ja|懿徳天皇}} |МЭӨ 510–477 33 жил |- |{{sort|0050|5}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Kōshō_thumb.jpg|101x101px]] |Mimatsuhikokaeshine {{lang|ja|観松彦香殖稲}} |Эзэн хаан Коошоо '''Emperor Kōshō''' {{lang|ja|孝昭天皇}} |МЭӨ 475–393 82 жил |- |{{sort|0060|6}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Kōan_thumb.jpg|107x107px]] |Yamatotarashihikokunioshihito {{lang|ja|日本足彦国押人}} |Эзэн хаан Кооан '''Emperor Kōan''' {{lang|ja|孝安天皇}} |МЭӨ 392–291 101 жил |- |{{sort|0070|7}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Kōrei_thumb.jpg|123x123px]] |Ōyamatonekohikofutoni {{lang|ja|大日本根子彦太瓊}} |Эзэн хаан Коорэй '''Emperor Kōrei''' {{lang|ja|孝霊天皇}} |МЭӨ 290–215 75 жил |- |{{sort|0080|8}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Kōgen_thumb.gif|123x123px]] |Ōyamatonekohikokunikuru {{lang|ja|大日本根子彦国牽}} |Эзэн хаан Коогэн '''Emperor Kōgen''' {{lang|ja|孝元天皇}} |МЭӨ 214–158 56 жил |- |{{sort|0090|9}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Kaika_thumb.jpg|107x107px]] |Wakayamato Nekohiko Ōbibi {{lang|ja|稚日本根子彦大日日}} |Эзэн хаан Каика '''Emperor Kaika''' {{lang|ja|開化天皇}} |МЭӨ 157–98 59 жил |- |{{sort|0100|10}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Sujin.jpg|119x119px]] |Mimaki {{lang|ja|御間城}} |Эзэн хаан Шүжин '''Emperor Sujin''' {{lang|ja|崇神天皇}} |МЭӨ 97–30 67 жил |- |{{sort|0110|11}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Suinin.jpg|112x112px]] |Ikume {{lang|ja|活目}} |Эзэн хаан Шүинин '''Emperor Suinin''' {{lang|ja|垂仁天皇}} |МЭӨ 29 –МЭ 70 99 жил |- |{{sort|0120|12}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Keikō.jpg|110x110px]] |Ōtarashihiko {{lang|ja|大足彦}} |Эзэн хаан Кэйкоо '''Emperor Keikō''' {{lang|ja|景行天皇}} |71–130 59 жил |- |{{sort|0130|13}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Seimu.jpg|124x124px]] |Wakatarashihiko {{lang|ja|稚足彦}} |Эзэн хаан Шэймү '''Emperor Seimu''' {{lang|ja|成務天皇}} |131–190 59 жил |- |{{sort|0140|14}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Chūaii_thumb.gif|115x115px]] |Tarashinakatsuhiko {{lang|ja|足仲彦}} |Эзэн хаан Чүай '''Emperor Chūai''' {{lang|ja|仲哀天皇}} |192–200 8 жил |- |{{sort|0150|15}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Ōjin2_(cropped).jpg|100x100px]] |Homutawake {{lang|ja|誉田別}} |Эзэн хаан Оожин '''Emperor Ōjin''' {{lang|ja|応神天皇}} |270–310 40 жил |- |{{sort|0160|16}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Nintoku.gif|100x100px]] |Ohosazaki {{lang|ja|大鷦鷯}} |Эзэн хаан Нинтокү '''Emperor Nintoku''' {{lang|ja|仁徳天皇}} |313–399 86 жил |- |{{sort|0170|17}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Richū.jpg|101x101px]] |Ōenoizahowake {{lang|ja|大兄去来穂別}} |Эзэн хаан Ричүү '''Emperor Richū''' {{lang|ja|履中天皇}} |400–405 5 жил |- |{{sort|0180|18}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:HanzeiTennō.jpg|103x103px]] |Mizuhawake {{lang|ja|瑞歯別}} |Эзэн хаан Ханзэй '''Emperor Hanzei''' {{lang|ja|反正天皇}} |406–411 5 жил |- |{{sort|0190|19}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Ingyō.jpg|128x128px]] |Oasatsuma Wakugo no Sukune {{lang|ja|雄朝津間稚子宿禰}} |Эзэн хаан Ингиоо '''Emperor Ingyō''' {{lang|ja|允恭天皇}} |411–453 42 жил |- |{{sort|0200|20}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Ankō.jpg|115x115px]] |Anaho {{lang|ja|穴穂}} |Эзэн хаан Анкоо '''Emperor Ankō''' {{lang|ja|安康天皇}} |453–456 3 жил |- |{{sort|0210|21}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Yūryaku_detail.jpg|123x123px]] |Ōhatuse no Wakatakeru {{lang|ja|大泊瀬稚武}} |Эзэн хаан Юүриакү '''Emperor Yūryaku''' {{lang|ja|雄略天皇}} {{small|Ōhatuse no Wakatakeru no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|大泊瀬幼武尊天皇}}}} |456–479 23 жил |- |{{sort|0220|22}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Orekidai_seinei.png|111x111px]] |Shiraka {{lang|ja|白髪}} |Эзэн хаан Сэйнэй '''Emperor Seinei''' {{lang|ja|清寧天皇}} |480–484 4 жил |- |{{sort|0230|23}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Kenzō.jpg|126x126px]] |Woke {{lang|ja|弘計}} |Эзэн хаан Кэнзоо '''Emperor Kenzō''' {{lang|ja|顕宗天皇}} |485–487 2 жил |- |{{sort|0240|24}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Ninken.jpg|119x119px]] |Oke {{lang|ja|億計}} |Эзэн хаан Нинкэн '''Emperor Ninken''' {{lang|ja|仁賢天皇}} |488–498 10 жил |- |{{sort|0250|25}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Buretsu.jpg|150x150px]] |Ohatsuse no Wakasazaki {{lang|ja|小泊瀬稚鷦鷯}} |Эзэн хаан Бүрэцү '''Emperor Buretsu''' {{lang|ja|武烈天皇}} |499–506 7 жил |- |{{sort|0260|26}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Statue_of_Emperor_Keitai.jpg|133x133px]] |Ohodo{{Efn-lr|Also called as '''Hikofuto''' (彦太).}} {{lang|ja|袁本杼}} |Эзэн хаан Кэйтай '''Emperor Keitai''' {{lang|ja|継体天皇}} {{small|Ohodo no Sumera-mikoto <br />(雄大迹天皇)}} |507 – 531 24 жил |- |{{sort|0270|27}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Ankan.jpg|150x150px]] |Magari {{lang|ja|勾}} |Эзэн хаан Анкан '''Emperor Ankan''' {{lang|ja|安閑天皇}} {{small|Hirokuni-oshitakekanahi no Sumera-mikoto <br />(広国押武金日天皇)}} |531 –536 4 жил |- |{{sort|0280|28}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Senka.jpg|150x150px]] |Hinokuma-no-takata {{lang|ja|檜隈高田}} |Эзэн хаан Сэнка '''Emperor Senka''' {{lang|ja|宣化天皇}} {{small|Takewohirokunioshitate no Sumera-mikoto <br />(武小広国押盾天皇)}} |536 – 539 3 жил |} === Сонгодог Япон (538–1185) === '''Асүка үе (538–710)''' {| class="wikitable mw-collapsible" !№ !Portrait !Хувийн нэр !Өргөмжилсөн нэр Монгол, англи, япон хэлээр !Хаанчлалын үе |- |{{sort|0290|29}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Kinmei.jpg|121x121px]] |Amekunioshiharakihironiwa {{lang|ja|天国排開広庭}} |Эзэн хаан Кинмэй '''Emperor Kinmei''' {{lang|ja|欽明天皇}} {{small|Amekuni-oshiharaki-hironiwa no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|天国排開広庭天皇}}}} |540–571 31 жил |- |{{sort|0300|30}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Bidatsu.jpg|150x150px]] |Nunakura no Futotamashiki {{lang|ja|渟中倉太珠敷}} |Эзэн хаан Бидацү '''Emperor Bidatsu''' {{lang|ja|敏達天皇}} {{small|Nunakura no Futotamashiki no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|渟中倉太珠敷天皇}}}} |572–585 13 жил |- |{{sort|0310|31}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yomeitenno.jpg|100x100px]] |Tachibana no Toyohi {{lang|ja|橘豊日}} |Эзэн хаан Иоомэй '''Emperor Yōmei''' {{lang|ja|用明天皇}} {{small|Tachibana no Toyohi no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|橘豊日天皇}}}} |586–587 1 жил |- |{{sort|0320|32}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Sushun.jpg|150x150px]] |Hatsusebe {{lang|ja|泊瀬部}} |Эзэн Сүшүн '''Emperor Sushun''' {{lang|ja|崇峻天皇}} {{small|Hatsune Benowa Kasasagi no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|長谷部若雀天皇}}}} |587–592 5 жил |- |{{sort|0330|33}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Empress_Suiko_2.jpg|100x100px]] |Nukatabe {{lang|ja|額田部}} |Хатан хаан Сүико '''Empress Suiko''' {{lang|ja|推古天皇}} {{small|Toyomikekashikiya-hime no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|豊御食炊屋姫天皇}}}} |593–628 35 жил |- |{{sort|0340|34}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Jomei.jpg|150x150px]] |Tamura {{lang|ja|田村}} |Эзэн хаан Жомэй '''Emperor Jomei''' {{lang|ja|舒明天皇}} {{small|Okinagatarashihihironuka no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|息長足日広額天皇}}}} |629–641 12 жил |- |{{sort|0350|35}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Empress_Kogyoku-Saimei.jpg|127x127px]] |Takara {{lang|ja|宝}} |Хатан хаан Коогиокү '''Empress Kōgyoku''' {{lang|ja|皇極天皇}} {{small|Ametoyotakaraikashihitarashi-hime no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|天豊財重日足姫天皇}}}} |642–645 3 жил |- |{{sort|0360|36}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Kotoku.jpg|150x150px]] |Karu {{lang|ja|軽}} |Эзэн хаан Коотокү '''Emperor Kōtoku''' {{lang|ja|孝徳天皇}} {{small|Ameyorozutoyohi no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|天万豊日天皇}}}} |645–654 9 жил Taika, Hakuchi |- |{{sort|0370|37}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Empress_Kogyoku-Saimei.jpg|127x127px]] |Takara {{lang|ja|宝}} |Хатан хаан Саймэй '''Empress Saimei''' {{lang|ja|斉明天皇}} {{small|Ametoyotakaraikashihitarashi-hime no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|天豊財重日足姫天皇}}}} |655–661 6 жил |- |{{sort|0380|38}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Tenji_(Kanou_Tanyuu).jpg|125x125px]] |Kazuraki {{lang|ja|葛城}} |Эзэн хаан Тэнжи '''Emperor Tenji''' {{lang|ja|天智天皇}} {{small|Amenokotohirakasuwake no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|天命開別天皇}}}} |662–672 10 жил |- |{{sort|0390|39}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Kōbun.jpg|114x114px]] |Ōtomo{{Efn-lr|Also known as '''Iga''' (伊賀).}} {{lang|ja|大友}} |Эзэн хаан Кообүн '''Emperor Kōbun''' {{lang|ja|弘文天皇}} |672 8 сар |- |{{sort|0400|40}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Tenmu.jpg|100x100px]] |Ōama {{lang|ja|大海人}} |Эзэн хаан Тэнмү '''Emperor Tenmu''' {{lang|ja|天武天皇}} {{small|Amanonunaharaokinomahito no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|天渟中原瀛真人天皇}}}} |673–686 14 жил Shuchō |- |{{sort|0410|41}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Empress_Jito_by_Katsukawa_Shunsho.png|138x138px]] |Unonosarara{{Efn-lr|Also known as '''Unonosasara''' or '''Uno'''.}} {{lang|ja|鸕野讚良}} |Хатан хаан Житоо '''Empress Jitō''' {{lang|ja|持統天皇}} {{small|Takamanoharahiro no hime no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|高天原広野姫天皇}}}} |687–697 10 жил |- |{{sort|0420|42}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Monmu_portrait.png|110x110px]] |Karu{{Efn-lr|Name also written as 軽.}} {{lang|ja|珂瑠}} |Эзэн хаан Монмү '''Emperor Monmu''' {{lang|ja|文武天皇}} {{small|Yamato-neko-toyoohoji no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|倭根子豊祖父天皇}}}} {{small|Ame no Mamune-toyoohoji no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|天之真宗豊祖父天皇}}}} |697–707 10 жил Taihō, Kei |} s2n55c7eiccj8r3cvmp6f0fiy7n7iq0 874543 874541 2026-10-30T01:58:12Z Avirmed Batsaikhan 53733 874543 wikitext text/x-wiki '''Японы Эзэн хаадын жагсаалт'''- Япон улсыг эрт дээр үеэс Эзэн хаад захирч ирсэн байна. Эртний Эзэн хаадуудын дараалал, дэг журам, он сар өдөр нь бараг бүхэлдээ 8-р зууны "Нихон Шоки" эх сурвалж дээр гардаг бөгөөд энэ нь Эзэн хааны гэр бүлийг МЭӨ 660 он хүртэл домог дээр үндэслэж, хууль ёсны болгох зорилготой байсан ажээ. Кинмэй хаан (539–571 онд хаан ширээнд суусан)-ийг ихэвчлэн анхны түүхэн эзэн хаан гэж үздэг боловч түүхэн баримтаар нотлогдсон анхны Японы захирагч нь үнэндээ 5-р зууны Инарияма болон "Эта Фунаяма сэлэмнүүд" эх сурвалжид дурдсан эзэн хаан Юряку (456–479 онд хаан ширээнд суусан) юм. Хятадын эх сурвалжийн мэдээлснээр Япон улсыг нэгтгэх нь 2-3-р зууны хооронд болсон гэдэг юм. Тенноо ('Эзэн хаан', 天皇), мөн Нихон ('Япон', 日本) гэсэн нэр томьёог МЭ 7-р зууны сүүлч хүртэл хэрэглэж байгаагүй. 7-р зууны сүүлчээс хойш хэрэглэгдэж ирсэн "ненго" системд жилийг Японы эриний нэр болон тухайн ненго эриний эхлэлээс хойш өнгөрсөн жилийн тоогоор дугаарлаж ирсэн байна. МЭӨ 660 оноос хойш Японы 126 эзэн хаан байсан бөгөөд өнөөгийн Эзэн хаан нь 2019 оны 5-р сарын 1-нээс хойш [[Нарүхито]] байгаа юм. == Японы Эзэн хаад == Дундад зууны үед голчлон эмхэтгэсэн Хончё Койн Шёунроку (本朝皇胤紹運録)-г уламжлал ёсоор дараагийн эзэн хаадуудын ургийн бичгийг баримтжуулах үндсэн эх сурвалж болгон ашиглаж ирсэн. Орчин үеийн эрин үеэс хойш Котофу (皇統譜)-г эмхэтгэж ирсэн бөгөөд өнөөдөр дараагийн эзэн хаадуудын ургийн бичгийг [[Эзэн хааны гэр бүлийн агентлаг]] (宮内庁, ''Kunai-chō'') (IHA)ийн хөтөлдөг Котофу (皇統譜)-д үндэслэн хөтөлдөг байна. Энд дараагийн эзэн хаадуудыг Котофу (皇統譜)-д үндэслэн жагсаасан болно. === Эртний Япон === {| class="wikitable mw-collapsible" !№ !Зураг !Хувийн нэр Англи, япон хэлээр !Өргөмжилсөн нэр Монгол, англи, япон хэлээр !Хаанчлалын үе |- |{{sort|0010|1}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Jimmu_detai_02.jpg|119x119px]] |Hikohohodemi {{lang|ja|彦火火出見}} |Эзэн хаан Жимму '''Emperor Jimmu''' {{lang|ja|神武天皇}} |МЭӨ 660–585 75 жил |- |{{sort|0020|2}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Suizei_(cropped).jpg|136x136px]] |Kamununakawamimi {{lang|ja|神渟名川耳}} |Эзэн хаан Шүизэй '''Emperor Suizei''' {{lang|ja|綏靖天皇}} |МЭӨ 581–549 32 жил |- |{{sort|0030|3}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Annei_thumb.jpg|103x103px]] |Shikitsuhikotamatemi {{lang|ja|磯城津彦玉手看}} |Эзэн хаан Аннэй '''Emperor Annei''' {{lang|ja|安寧天皇}} |МЭӨ 549–511 37 жил |- |{{sort|0040|4}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Itoku_thumb.jpg|103x103px]] |Ōyamatohikosukitomo {{lang|ja|大日本彦耜友}} |Эзэн хаан Итокү '''Emperor Itoku''' {{lang|ja|懿徳天皇}} |МЭӨ 510–477 33 жил |- |{{sort|0050|5}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Kōshō_thumb.jpg|101x101px]] |Mimatsuhikokaeshine {{lang|ja|観松彦香殖稲}} |Эзэн хаан Коошоо '''Emperor Kōshō''' {{lang|ja|孝昭天皇}} |МЭӨ 475–393 82 жил |- |{{sort|0060|6}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Kōan_thumb.jpg|107x107px]] |Yamatotarashihikokunioshihito {{lang|ja|日本足彦国押人}} |Эзэн хаан Кооан '''Emperor Kōan''' {{lang|ja|孝安天皇}} |МЭӨ 392–291 101 жил |- |{{sort|0070|7}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Kōrei_thumb.jpg|123x123px]] |Ōyamatonekohikofutoni {{lang|ja|大日本根子彦太瓊}} |Эзэн хаан Коорэй '''Emperor Kōrei''' {{lang|ja|孝霊天皇}} |МЭӨ 290–215 75 жил |- |{{sort|0080|8}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Kōgen_thumb.gif|123x123px]] |Ōyamatonekohikokunikuru {{lang|ja|大日本根子彦国牽}} |Эзэн хаан Коогэн '''Emperor Kōgen''' {{lang|ja|孝元天皇}} |МЭӨ 214–158 56 жил |- |{{sort|0090|9}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Kaika_thumb.jpg|107x107px]] |Wakayamato Nekohiko Ōbibi {{lang|ja|稚日本根子彦大日日}} |Эзэн хаан Каика '''Emperor Kaika''' {{lang|ja|開化天皇}} |МЭӨ 157–98 59 жил |- |{{sort|0100|10}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Sujin.jpg|119x119px]] |Mimaki {{lang|ja|御間城}} |Эзэн хаан Шүжин '''Emperor Sujin''' {{lang|ja|崇神天皇}} |МЭӨ 97–30 67 жил |- |{{sort|0110|11}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Suinin.jpg|112x112px]] |Ikume {{lang|ja|活目}} |Эзэн хаан Шүинин '''Emperor Suinin''' {{lang|ja|垂仁天皇}} |МЭӨ 29 –МЭ 70 99 жил |- |{{sort|0120|12}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Keikō.jpg|110x110px]] |Ōtarashihiko {{lang|ja|大足彦}} |Эзэн хаан Кэйкоо '''Emperor Keikō''' {{lang|ja|景行天皇}} |71–130 59 жил |- |{{sort|0130|13}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Seimu.jpg|124x124px]] |Wakatarashihiko {{lang|ja|稚足彦}} |Эзэн хаан Шэймү '''Emperor Seimu''' {{lang|ja|成務天皇}} |131–190 59 жил |- |{{sort|0140|14}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Chūaii_thumb.gif|115x115px]] |Tarashinakatsuhiko {{lang|ja|足仲彦}} |Эзэн хаан Чүай '''Emperor Chūai''' {{lang|ja|仲哀天皇}} |192–200 8 жил |- |{{sort|0150|15}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Ōjin2_(cropped).jpg|100x100px]] |Homutawake {{lang|ja|誉田別}} |Эзэн хаан Оожин '''Emperor Ōjin''' {{lang|ja|応神天皇}} |270–310 40 жил |- |{{sort|0160|16}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Nintoku.gif|100x100px]] |Ohosazaki {{lang|ja|大鷦鷯}} |Эзэн хаан Нинтокү '''Emperor Nintoku''' {{lang|ja|仁徳天皇}} |313–399 86 жил |- |{{sort|0170|17}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Richū.jpg|101x101px]] |Ōenoizahowake {{lang|ja|大兄去来穂別}} |Эзэн хаан Ричүү '''Emperor Richū''' {{lang|ja|履中天皇}} |400–405 5 жил |- |{{sort|0180|18}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:HanzeiTennō.jpg|103x103px]] |Mizuhawake {{lang|ja|瑞歯別}} |Эзэн хаан Ханзэй '''Emperor Hanzei''' {{lang|ja|反正天皇}} |406–411 5 жил |- |{{sort|0190|19}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Ingyō.jpg|128x128px]] |Oasatsuma Wakugo no Sukune {{lang|ja|雄朝津間稚子宿禰}} |Эзэн хаан Ингиоо '''Emperor Ingyō''' {{lang|ja|允恭天皇}} |411–453 42 жил |- |{{sort|0200|20}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Ankō.jpg|115x115px]] |Anaho {{lang|ja|穴穂}} |Эзэн хаан Анкоо '''Emperor Ankō''' {{lang|ja|安康天皇}} |453–456 3 жил |- |{{sort|0210|21}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Yūryaku_detail.jpg|123x123px]] |Ōhatuse no Wakatakeru {{lang|ja|大泊瀬稚武}} |Эзэн хаан Юүриакү '''Emperor Yūryaku''' {{lang|ja|雄略天皇}} {{small|Ōhatuse no Wakatakeru no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|大泊瀬幼武尊天皇}}}} |456–479 23 жил |- |{{sort|0220|22}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Orekidai_seinei.png|111x111px]] |Shiraka {{lang|ja|白髪}} |Эзэн хаан Сэйнэй '''Emperor Seinei''' {{lang|ja|清寧天皇}} |480–484 4 жил |- |{{sort|0230|23}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Kenzō.jpg|126x126px]] |Woke {{lang|ja|弘計}} |Эзэн хаан Кэнзоо '''Emperor Kenzō''' {{lang|ja|顕宗天皇}} |485–487 2 жил |- |{{sort|0240|24}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Ninken.jpg|119x119px]] |Oke {{lang|ja|億計}} |Эзэн хаан Нинкэн '''Emperor Ninken''' {{lang|ja|仁賢天皇}} |488–498 10 жил |- |{{sort|0250|25}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Buretsu.jpg|150x150px]] |Ohatsuse no Wakasazaki {{lang|ja|小泊瀬稚鷦鷯}} |Эзэн хаан Бүрэцү '''Emperor Buretsu''' {{lang|ja|武烈天皇}} |499–506 7 жил |- |{{sort|0260|26}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Statue_of_Emperor_Keitai.jpg|133x133px]] |Ohodo{{Efn-lr|Also called as '''Hikofuto''' (彦太).}} {{lang|ja|袁本杼}} |Эзэн хаан Кэйтай '''Emperor Keitai''' {{lang|ja|継体天皇}} {{small|Ohodo no Sumera-mikoto <br />(雄大迹天皇)}} |507 – 531 24 жил |- |{{sort|0270|27}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Ankan.jpg|150x150px]] |Magari {{lang|ja|勾}} |Эзэн хаан Анкан '''Emperor Ankan''' {{lang|ja|安閑天皇}} {{small|Hirokuni-oshitakekanahi no Sumera-mikoto <br />(広国押武金日天皇)}} |531 –536 4 жил |- |{{sort|0280|28}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Senka.jpg|150x150px]] |Hinokuma-no-takata {{lang|ja|檜隈高田}} |Эзэн хаан Сэнка '''Emperor Senka''' {{lang|ja|宣化天皇}} {{small|Takewohirokunioshitate no Sumera-mikoto <br />(武小広国押盾天皇)}} |536 – 539 3 жил |} === Сонгодог Япон (538–1185) === '''Асүка үе (538–710)''' {| class="wikitable mw-collapsible" !№ !Зураг !Хувийн нэр англи, япон хэлээр !Өргөмжилсөн нэр Монгол, англи, япон хэлээр !Хаанчлалын үе |- |{{sort|0290|29}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Kinmei.jpg|121x121px]] |Amekunioshiharakihironiwa {{lang|ja|天国排開広庭}} |Эзэн хаан Кинмэй '''Emperor Kinmei''' {{lang|ja|欽明天皇}} {{small|Amekuni-oshiharaki-hironiwa no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|天国排開広庭天皇}}}} |540–571 31 жил |- |{{sort|0300|30}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Bidatsu.jpg|150x150px]] |Nunakura no Futotamashiki {{lang|ja|渟中倉太珠敷}} |Эзэн хаан Бидацү '''Emperor Bidatsu''' {{lang|ja|敏達天皇}} {{small|Nunakura no Futotamashiki no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|渟中倉太珠敷天皇}}}} |572–585 13 жил |- |{{sort|0310|31}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yomeitenno.jpg|100x100px]] |Tachibana no Toyohi {{lang|ja|橘豊日}} |Эзэн хаан Иоомэй '''Emperor Yōmei''' {{lang|ja|用明天皇}} {{small|Tachibana no Toyohi no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|橘豊日天皇}}}} |586–587 1 жил |- |{{sort|0320|32}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Sushun.jpg|150x150px]] |Hatsusebe {{lang|ja|泊瀬部}} |Эзэн Сүшүн '''Emperor Sushun''' {{lang|ja|崇峻天皇}} {{small|Hatsune Benowa Kasasagi no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|長谷部若雀天皇}}}} |587–592 5 жил |- |{{sort|0330|33}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Empress_Suiko_2.jpg|100x100px]] |Nukatabe {{lang|ja|額田部}} |Хатан хаан Сүико '''Empress Suiko''' {{lang|ja|推古天皇}} {{small|Toyomikekashikiya-hime no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|豊御食炊屋姫天皇}}}} |593–628 35 жил |- |{{sort|0340|34}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Jomei.jpg|150x150px]] |Tamura {{lang|ja|田村}} |Эзэн хаан Жомэй '''Emperor Jomei''' {{lang|ja|舒明天皇}} {{small|Okinagatarashihihironuka no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|息長足日広額天皇}}}} |629–641 12 жил |- |{{sort|0350|35}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Empress_Kogyoku-Saimei.jpg|127x127px]] |Takara {{lang|ja|宝}} |Хатан хаан Коогиокү '''Empress Kōgyoku''' {{lang|ja|皇極天皇}} {{small|Ametoyotakaraikashihitarashi-hime no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|天豊財重日足姫天皇}}}} |642–645 3 жил |- |{{sort|0360|36}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Kotoku.jpg|150x150px]] |Karu {{lang|ja|軽}} |Эзэн хаан Коотокү '''Emperor Kōtoku''' {{lang|ja|孝徳天皇}} {{small|Ameyorozutoyohi no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|天万豊日天皇}}}} |645–654 9 жил Taika, Hakuchi |- |{{sort|0370|37}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Empress_Kogyoku-Saimei.jpg|127x127px]] |Takara {{lang|ja|宝}} |Хатан хаан Саймэй '''Empress Saimei''' {{lang|ja|斉明天皇}} {{small|Ametoyotakaraikashihitarashi-hime no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|天豊財重日足姫天皇}}}} |655–661 6 жил |- |{{sort|0380|38}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Tenji_(Kanou_Tanyuu).jpg|125x125px]] |Kazuraki {{lang|ja|葛城}} |Эзэн хаан Тэнжи '''Emperor Tenji''' {{lang|ja|天智天皇}} {{small|Amenokotohirakasuwake no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|天命開別天皇}}}} |662–672 10 жил |- |{{sort|0390|39}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Kōbun.jpg|114x114px]] |Ōtomo {{lang|ja|大友}} |Эзэн хаан Кообүн '''Emperor Kōbun''' {{lang|ja|弘文天皇}} |672 8 сар |- |{{sort|0400|40}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Tenmu.jpg|100x100px]] |Ōama {{lang|ja|大海人}} |Эзэн хаан Тэнмү '''Emperor Tenmu''' {{lang|ja|天武天皇}} {{small|Amanonunaharaokinomahito no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|天渟中原瀛真人天皇}}}} |673–686 14 жил Shuchō |- |{{sort|0410|41}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Empress_Jito_by_Katsukawa_Shunsho.png|138x138px]] |Unonosarara {{lang|ja|鸕野讚良}} |Хатан хаан Житоо '''Empress Jitō''' {{lang|ja|持統天皇}} {{small|Takamanoharahiro no hime no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|高天原広野姫天皇}}}} |687–697 10 жил |- |{{sort|0420|42}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Monmu_portrait.png|110x110px]] |Karu {{lang|ja|珂瑠}} |Эзэн хаан Монмү '''Emperor Monmu''' {{lang|ja|文武天皇}} {{small|Yamato-neko-toyoohoji no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|倭根子豊祖父天皇}}}} {{small|Ame no Mamune-toyoohoji no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|天之真宗豊祖父天皇}}}} |697–707 10 жил Taihō, Kei |} '''Наара үе (710-794)''' {| class="wikitable mw-collapsible" !№ !Зураг !Хувийн нэр !Өргөмжлөгдсөн нэр !Хаанчлалын үе |- |{{sort|0430|43}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Empress_Gemmei.jpg|136x136px]] |Ahe {{lang|ja|阿閇}} |'''Empress Genmei''' {{lang|ja|元明天皇}} {{small|Yamato-neko-amatsumiyo-toyokuni-narihime no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|日本根子天津御代豊国成姫天皇 }}}} |707–715 8 жил Keiun, Wadō |- |{{sort|0440|44}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Empress_Genshō_Tsubosaka-dera.jpg|108x108px]] |Hidaka {{lang|ja|氷高}} |'''Empress Genshō''' {{lang|ja|元正天皇}} {{small|Yamato-neko-takamizukiyotarashihime no Sumera-mikoto<br />{{lang|ja|日本根子高瑞浄足姫天皇}}}} |715–724 9 жил Reiki, Yōrō |- |{{sort|0450|45}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Shomu.jpg|167x167px]] |Obito {{lang|ja|首}} |'''Emperor Shōmu''' {{lang|ja|聖武天皇}} Emperor Shōhō-kanjin-shōmu {{lang|ja|勝宝感神聖武皇帝}} {{small|Ameshirushikunioshiharakitoyosakurahiko no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|天璽国押開豊桜彦天皇}}}} |724–749 25 жил Jinki, Tenpyō, Tenpyō-kanpō |- |{{sort|0460|46}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Empress_Kōken1878(Cropped).jpg|168x168px]] |Abe {{lang|ja|阿倍}} |'''Empress Kōken''' {{lang|ja|孝謙天皇}} {{small|Takano no hime no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|高野姫天皇}}}} |749–758 9 жил Tenpyō-kanpō, Tenpyō-shōhō, Tenpyō-hōji |- |{{sort|0470|47}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Junnin.jpg|150x150px]] |Ōi {{lang|ja|大炊}} |'''Emperor Junnin''' {{lang|ja|淳仁天皇}} |758–764 6 жил Tenpyō-hōji |- |{{sort|0480|48}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Empress_Kōken1878(Cropped).jpg|168x168px]] |Abe {{lang|ja|阿倍}} |'''Empress Shōtoku''' {{lang|ja|称徳天皇}} {{small|Takano no hime no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|高野姫天皇}}}} |764–770 6 жил Tenpyō-hōji, Tenpyō-jingo, Jingo-keiun |- |{{sort|0490|49}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Kōnin.jpg|100x100px]] |Shirakabe {{lang|ja|白壁}} |'''Emperor Kōnin''' {{lang|ja|光仁天皇}} {{small|Ametsumune-takatsugi no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|天宗高紹天皇}}}} |770–781 11 жил Hōki, Ten'ō |} '''[[Хэйан|Хэйан үе]] (794–1185)''' {| class="wikitable mw-collapsible" !№ !Зураг !Хувийн нэр !Өргөмжилсөн нэр Монгол, англи, япон хэлээр !Хаанчлалын үе |- |{{sort|0500|50}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Kammu_large.jpg|150x150px]] |Yamabe {{lang|ja|山部}} |'''Emperor Kanmu''' {{lang|ja|桓武天皇}} {{small|Yamato-neko-amatsu Hitsugi-yateri no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|日本根子皇統弥照天皇}}}} |781–806 {{small|(25 years)}} {{hr}} Ten'ō, Enryaku |- |{{sort|0510|51}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Heizei.jpg|150x150px]] |Ate {{lang|ja|安殿}} |'''Emperor Heizei''' {{lang|ja|平城天皇}} {{small|Yamato-neko-ameoshikuni-takahiko no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|日本根子皇統弥照天皇}}}} |806–809 {{small|(3 years)}} {{hr}} Daidō |- |{{sort|0520|52}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Saga_large.jpg|143x143px]] |Kamino {{lang|ja|神野}} |'''Emperor Saga''' {{lang|ja|嵯峨天皇}} |809–823 {{small|(14 years)}} {{hr}} Daidō, Kōnin |- |{{sort|0530|53}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:淳和天皇.jpg|100x100px]] |Ōtomo {{lang|ja|大伴}} |'''Emperor Junna''' {{lang|ja|淳和天皇}} {{small|Yamato-neko-ame no Takazuruiyatoo no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|日本根子天高譲弥遠尊天皇}}}} |823–833 {{small|(10 years)}} {{hr}} Kōnin, Tenchō |- |{{sort|0540|54}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:仁明天皇_日本の第54代天皇.jpg|123x123px]] |Masara {{lang|ja|正良}} |'''Emperor Ninmyō''' {{lang|ja|仁明天皇}} {{small|Yamato-neko-atsume Shirushi-toyosato no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|日本根子天璽豊聡慧尊天皇}}}} |833–850 {{small|(17 years)}} {{hr}} Tenchō, Jōwa, Kashō |- |{{sort|0550|55}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Montoku.jpg|100x100px]] |Michiyasu {{lang|ja|道康}} |'''Emperor Montoku''' {{lang|ja|文徳天皇}} |850–858 {{small|(8 years)}} {{hr}} Kashō, Ninju, Saikō, Ten'an |- |{{sort|0560|56}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Seiwa.jpg|129x129px]] |Korehito {{lang|ja|惟仁}} |'''Emperor Seiwa''' {{lang|ja|清和天皇}} |858–876 {{small|(18 years)}} {{hr}} Ten'an, Jōgan |- |{{sort|0570|57}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hyakuninisshu_013.jpg|139x139px]] |Sadaakira {{lang|ja|貞明}} |'''Emperor Yōzei''' {{lang|ja|陽成天皇}} |876–884 {{small|(8 years)}} {{hr}} Jōgan, Gangyō |- |{{sort|0580|58}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Kōkō.jpg|148x148px]] |Tokiyasu {{lang|ja|時康}} |'''Emperor Kōkō''' {{lang|ja|光孝天皇}} |884–887 {{small|(3 years)}} {{hr}} Gangyō, Ninna |- |{{sort|0590|59}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Uda_crop.jpg|135x135px]] |Sadami {{lang|ja|定省}} |'''Emperor Uda''' {{lang|ja|宇多天皇}} |887–897 {{small|(10 years)}} {{hr}} Ninna, Kanpyō |- |{{sort|0600|60}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Daigo.jpg|200x200px]] |Atsuhito{{Efn-lr|Previously named Minamoto no Korezane (源維城).}} {{lang|ja|敦仁}} |'''Emperor Daigo''' {{lang|ja|醍醐天皇}} |897–930 {{small|(33 years)}} {{hr}} Kanpyō, Shōtai, Engi, Enchō |- |{{sort|0610|61}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Suzaku.jpg|150x150px]] |Yutaakira{{Efn-lr|Also known as '''Hiroakira'''.}} {{lang|ja|寛明}} |'''Emperor Suzaku''' {{lang|ja|朱雀天皇}} |930–946 {{small|(16 years)}} {{hr}} Enchō, Jōhei, Tengyō |- |{{sort|0620|62}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Murakami_cropped.jpg|114x114px]] |Nariakira {{lang|ja|成明}} |'''Emperor Murakami''' {{lang|ja|村上天皇}} |946–967 {{small|(21 years)}} {{hr}} Tengyō, Tenryaku, Tentoku, Ōwa, Kōhō |- |{{sort|0630|63}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_reizei.jpg|150x150px]] |Norihara {{lang|ja|憲平}} |'''Emperor Reizei''' {{lang|ja|冷泉天皇}} |967–969 {{small|(2 years)}} {{hr}} Kōhō, Anna |- |{{sort|0640|64}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Enyu.jpg|150x150px]] |Morihira {{lang|ja|守平}} |'''Emperor En'yū''' {{lang|ja|円融天皇}} |969–984 {{small|(15 years)}} {{hr}} Anna, Tenroku, Ten'en, Jōgen, Tengen, Eikan |- |{{sort|0650|65}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Kazan.jpg|100x100px]] |Morosada {{lang|ja|師貞}} |'''Emperor Kazan''' {{lang|ja|花山天皇}} |984–986 {{small|(2 years)}} {{hr}} Eikan, Kanna |- |{{sort|0660|66}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Ichijō.jpg|116x116px]] |Kanehito {{lang|ja|懐仁}} |'''Emperor Ichijō''' {{lang|ja|一条天皇}} |986–1011 {{small|(25 years)}} {{hr}} Kanna, Eien, Eiso, Shōryaku, Chōtoku, Chōhō, Kankō |- |{{sort|0670|67}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Sanjō.jpg|128x128px]] |Okisada{{Efn-lr|Also known as '''Iyasada''' or '''Sukesada'''.}} {{lang|ja|居貞}} |'''Emperor Sanjō''' {{lang|ja|三条天皇}} |1011–1016 {{small|(5 years)}} {{hr}} Kankō, Chōwa |- |{{sort|0680|68}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Go-Ichijo.jpg|150x150px]] |Atsuhira{{Efn-lr|Also known as '''Atsunari'''.}} {{lang|ja|敦成}} |'''Emperor Go-Ichijō''' {{lang|ja|後一条天皇}} |1016–1036 {{small|(20 years)}} {{hr}} Chōwa, Kannin, Jian, Manju, Chōgen |- |{{sort|0690|69}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Go-Suzaku.jpg|124x124px]] |Atsunaga {{lang|ja|敦良}} |'''Emperor Go-Suzaku''' {{lang|ja|後朱雀天皇}} |1036–1045 {{small|(9 years)}} {{hr}} Chōgen, Chōryaku, Chōkyū, Kantoku |- |{{sort|0700|70}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Go-Reizei.jpg|150x150px]] |Chikahito {{lang|ja|親仁}} |'''Emperor Go-Reizei''' {{lang|ja|後冷泉天皇}} |1045–1068 {{small|(23 years)}} {{hr}} Kantoku, Eishō, Tengi, Kōhei, Jiryaku |- |{{sort|0710|71}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Go-sanjō.jpg|125x125px]] |Takahito {{lang|ja|尊仁}} |'''Emperor Go-Sanjō''' {{lang|ja|後三条天皇}} |1068–1073 {{small|(5 years)}} {{hr}} Jiryaku, Enkyū |- |{{sort|0720|72}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Shirakawa.jpg|100x100px]] |Sadahito {{lang|ja|貞仁}} |'''Emperor Shirakawa''' {{lang|ja|白河天皇}} |1073–1087 {{small|(14 years)}} {{hr}} Enkyū, Jōhō, Jōryaku, Eihō, Ōtoku |- |{{sort|0730|73}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:堀河天皇.jpg|100x100px]] |Taruhito{{Efn-lr|Also known as '''Yoshihito'''.}} {{lang|ja|善仁}} |'''Emperor Horikawa''' {{lang|ja|堀河天皇}} |1087–1107 {{small|(20 years)}} {{hr}} Kanji, Kahō, Eichō, Jōtoku, Kōwa, Chōji, Kajō |- |{{sort|0740|74}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Toba.jpg|118x118px]] |Munehito {{lang|ja|宗仁}} |'''Emperor Toba''' {{lang|ja|鳥羽天皇}} |1107–1123 {{small|(16 years)}} {{hr}} Kajō, Tennin, Ten'ei, Eikyū, Gen'ei, Hōan |- |{{sort|0750|75}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Sutoku2.jpg|107x107px]] |Akihito {{lang|ja|顕仁}} |'''Emperor Sutoku''' {{lang|ja|崇徳天皇}} |1123–1142 {{small|(19 years)}} {{hr}} Hōan, Tenji, Daiji, Tenshō, Chōshō, Hōen, Eiji |- |{{sort|0760|76}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Konoe_by_Kōtarō_Miyake.jpg|133x133px]] |Narihito {{lang|ja|体仁}} |'''Emperor Konoe''' {{lang|ja|近衛天皇}} |1142–1155 {{small|(13 years)}} {{hr}} Eiji, Kōji, Ten'yō, Kyūan, Ninpei, Kyūju |- |{{sort|0770|77}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Go-Shirakawa2.jpg|109x109px]] |Masahito {{lang|ja|雅仁}} |'''Emperor Go-Shirakawa''' {{lang|ja|後白河天皇}} |1155–1158 {{small|(3 years)}} {{hr}} Kyūju, Hōgen |- |{{sort|0780|78}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nijotenno.jpg|102x102px]] |Morihito {{lang|ja|守仁}} |'''Emperor Nijō''' {{lang|ja|二条天皇}} |1158–1165 {{small|(7 years)}} {{hr}} Hōgen, Heiji, Eiryaku, Ōhō, Chōkan |- |{{sort|0790|79}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Rokujō_by_Kōtarō_Miyake.jpg|133x133px]] |Nobuhito{{Efn-lr|Also known as '''Yoshihito''' or '''Toshihito'''.}} {{lang|ja|順仁}} |'''Emperor Rokujō''' {{lang|ja|六条天皇}} |1165–1168 {{small|(3 years)}} {{hr}} Chōkan, Eiman, Nin'an |- |{{sort|0800|80}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Takakura.jpg|113x113px]] |Norihito{{Efn-lr|Also known as '''Nobuhito'''.}} {{lang|ja|憲仁}} |'''Emperor Takakura''' {{lang|ja|高倉天皇}} |1168–1180 {{small|(12 years)}} {{hr}} Nin'an, Kaō, Jōan, Angen, Jishō |- |{{sort|0810|81}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Antoku.jpg|100x100px]] |Tokihito{{Efn-lr|Also known as '''Kotohito'''.}} {{lang|ja|言仁}} |'''Emperor Antoku''' {{lang|ja|安徳天皇}} |18 March 1180 – 25 April 1185 {{small|({{ayd|1180|03|18|1185|04|25}})}} {{hr}} Jishō, Yōwa, Juei, Genryaku |} c8cz94k5dlied6ri9t2odn28bfgtx20 874553 874543 2026-10-30T07:17:12Z Avirmed Batsaikhan 53733 874553 wikitext text/x-wiki '''Японы Эзэн хаадын жагсаалт'''- Япон улсыг эрт дээр үеэс Эзэн хаад захирч ирсэн байна. Эртний Эзэн хаадуудын дараалал, дэг журам, он сар өдөр нь бараг бүхэлдээ 8-р зууны "Нихон Шоки" эх сурвалж дээр гардаг бөгөөд энэ нь Эзэн хааны гэр бүлийг МЭӨ 660 он хүртэл домог дээр үндэслэж, хууль ёсны болгох зорилготой байсан ажээ. Кинмэй хаан (539–571 онд хаан ширээнд суусан)-ийг ихэвчлэн анхны түүхэн эзэн хаан гэж үздэг боловч түүхэн баримтаар нотлогдсон анхны Японы захирагч нь үнэндээ 5-р зууны Инарияма болон "Эта Фунаяма сэлэмнүүд" эх сурвалжид дурдсан эзэн хаан Юряку (456–479 онд хаан ширээнд суусан) юм. Хятадын эх сурвалжийн мэдээлснээр Япон улсыг нэгтгэх нь 2-3-р зууны хооронд болсон гэдэг юм. Тенноо ('Эзэн хаан', 天皇), мөн Нихон ('Япон', 日本) гэсэн нэр томьёог МЭ 7-р зууны сүүлч хүртэл хэрэглэж байгаагүй. 7-р зууны сүүлчээс хойш хэрэглэгдэж ирсэн "ненго" системд жилийг Японы эриний нэр болон тухайн ненго эриний эхлэлээс хойш өнгөрсөн жилийн тоогоор дугаарлаж ирсэн байна. МЭӨ 660 оноос хойш Японы 126 эзэн хаан байсан бөгөөд өнөөгийн Эзэн хаан нь 2019 оны 5-р сарын 1-нээс хойш [[Нарүхито]] байгаа юм. == Японы Эзэн хаад == Дундад зууны үед голчлон эмхэтгэсэн Хончё Койн Шёунроку (本朝皇胤紹運録)-г уламжлал ёсоор дараагийн эзэн хаадуудын ургийн бичгийг баримтжуулах үндсэн эх сурвалж болгон ашиглаж ирсэн. Орчин үеийн эрин үеэс хойш Котофу (皇統譜)-г эмхэтгэж ирсэн бөгөөд өнөөдөр дараагийн эзэн хаадуудын ургийн бичгийг [[Эзэн хааны гэр бүлийн агентлаг]] (宮内庁, ''Kunai-chō'') (IHA)ийн хөтөлдөг Котофу (皇統譜)-д үндэслэн хөтөлдөг байна. Энд дараагийн эзэн хаадуудыг Котофу (皇統譜)-д үндэслэн жагсаасан болно. === Эртний Япон === {| class="wikitable mw-collapsible" !№ !Зураг !Хувийн нэр Англи, япон хэлээр !Өргөмжлөгдсөн нэр Монгол, англи, япон хэлээр !Хаанчлалын үе |- |{{sort|0010|1}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Jimmu_detai_02.jpg|119x119px]] |Hikohohodemi {{lang|ja|彦火火出見}} |Эзэн хаан Жимму '''Emperor Jimmu''' {{lang|ja|神武天皇}} |МЭӨ 660–585 онд, 75 жил |- |{{sort|0020|2}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Suizei_(cropped).jpg|136x136px]] |Kamununakawamimi {{lang|ja|神渟名川耳}} |Эзэн хаан Шүизэй '''Emperor Suizei''' {{lang|ja|綏靖天皇}} |МЭӨ 581–549 онд, 32 жил |- |{{sort|0030|3}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Annei_thumb.jpg|103x103px]] |Shikitsuhikotamatemi {{lang|ja|磯城津彦玉手看}} |Эзэн хаан Аннэй '''Emperor Annei''' {{lang|ja|安寧天皇}} |МЭӨ 549–511 онд, 37 жил |- |{{sort|0040|4}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Itoku_thumb.jpg|103x103px]] |Ōyamatohikosukitomo {{lang|ja|大日本彦耜友}} |Эзэн хаан Итокү '''Emperor Itoku''' {{lang|ja|懿徳天皇}} |МЭӨ 510–477 онд, 33 жил |- |{{sort|0050|5}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Kōshō_thumb.jpg|101x101px]] |Mimatsuhikokaeshine {{lang|ja|観松彦香殖稲}} |Эзэн хаан Коошоо '''Emperor Kōshō''' {{lang|ja|孝昭天皇}} |МЭӨ 475–393 онд, 82 жил |- |{{sort|0060|6}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Kōan_thumb.jpg|107x107px]] |Yamatotarashihikokunioshihito {{lang|ja|日本足彦国押人}} |Эзэн хаан Кооан '''Emperor Kōan''' {{lang|ja|孝安天皇}} |МЭӨ 392–291 онд, 101 жил |- |{{sort|0070|7}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Kōrei_thumb.jpg|123x123px]] |Ōyamatonekohikofutoni {{lang|ja|大日本根子彦太瓊}} |Эзэн хаан Коорэй '''Emperor Kōrei''' {{lang|ja|孝霊天皇}} |МЭӨ 290–215 онд, 75 жил |- |{{sort|0080|8}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Kōgen_thumb.gif|123x123px]] |Ōyamatonekohikokunikuru {{lang|ja|大日本根子彦国牽}} |Эзэн хаан Коогэн '''Emperor Kōgen''' {{lang|ja|孝元天皇}} |МЭӨ 214–158 онд, 56 жил |- |{{sort|0090|9}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Kaika_thumb.jpg|107x107px]] |Wakayamato Nekohiko Ōbibi {{lang|ja|稚日本根子彦大日日}} |Эзэн хаан Каика '''Emperor Kaika''' {{lang|ja|開化天皇}} |МЭӨ 157–98 онд, 59 жил |- |{{sort|0100|10}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Sujin.jpg|119x119px]] |Mimaki {{lang|ja|御間城}} |Эзэн хаан Шүжин '''Emperor Sujin''' {{lang|ja|崇神天皇}} |МЭӨ 97–30 онд, 67 жил |- |{{sort|0110|11}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Suinin.jpg|112x112px]] |Ikume {{lang|ja|活目}} |Эзэн хаан Шүинин '''Emperor Suinin''' {{lang|ja|垂仁天皇}} |МЭӨ 29 –МЭ 70 онд, 99 жил |- |{{sort|0120|12}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Keikō.jpg|110x110px]] |Ōtarashihiko {{lang|ja|大足彦}} |Эзэн хаан Кэйкоо '''Emperor Keikō''' {{lang|ja|景行天皇}} |71–130 онд 59 жил |- |{{sort|0130|13}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Seimu.jpg|124x124px]] |Wakatarashihiko {{lang|ja|稚足彦}} |Эзэн хаан Шэймү '''Emperor Seimu''' {{lang|ja|成務天皇}} |131–190 онд 59 жил |- |{{sort|0140|14}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Chūaii_thumb.gif|115x115px]] |Tarashinakatsuhiko {{lang|ja|足仲彦}} |Эзэн хаан Чүай '''Emperor Chūai''' {{lang|ja|仲哀天皇}} |192–200 онд 8 жил |- |{{sort|0150|15}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Ōjin2_(cropped).jpg|100x100px]] |Homutawake {{lang|ja|誉田別}} |Эзэн хаан Оожин '''Emperor Ōjin''' {{lang|ja|応神天皇}} |270–310 онд 40 жил |- |{{sort|0160|16}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Nintoku.gif|100x100px]] |Ohosazaki {{lang|ja|大鷦鷯}} |Эзэн хаан Нинтокү '''Emperor Nintoku''' {{lang|ja|仁徳天皇}} |313–399 онд 86 жил |- |{{sort|0170|17}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Richū.jpg|101x101px]] |Ōenoizahowake {{lang|ja|大兄去来穂別}} |Эзэн хаан Ричүү '''Emperor Richū''' {{lang|ja|履中天皇}} |400–405 онд 5 жил |- |{{sort|0180|18}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:HanzeiTennō.jpg|103x103px]] |Mizuhawake {{lang|ja|瑞歯別}} |Эзэн хаан Ханзэй '''Emperor Hanzei''' {{lang|ja|反正天皇}} |406–411 онд 5 жил |- |{{sort|0190|19}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Ingyō.jpg|128x128px]] |Oasatsuma Wakugo no Sukune {{lang|ja|雄朝津間稚子宿禰}} |Эзэн хаан Ингиоо '''Emperor Ingyō''' {{lang|ja|允恭天皇}} |411–453 онд 42 жил |- |{{sort|0200|20}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Ankō.jpg|115x115px]] |Anaho {{lang|ja|穴穂}} |Эзэн хаан Анкоо '''Emperor Ankō''' {{lang|ja|安康天皇}} |453–456 онд 3 жил |- |{{sort|0210|21}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Yūryaku_detail.jpg|123x123px]] |Ōhatuse no Wakatakeru {{lang|ja|大泊瀬稚武}} |Эзэн хаан Юүриакү '''Emperor Yūryaku''' {{lang|ja|雄略天皇}} {{small|Ōhatuse no Wakatakeru no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|大泊瀬幼武尊天皇}}}} |456–479 онд 23 жил |- |{{sort|0220|22}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Orekidai_seinei.png|111x111px]] |Shiraka {{lang|ja|白髪}} |Эзэн хаан Сэйнэй '''Emperor Seinei''' {{lang|ja|清寧天皇}} |480–484 онд, 4 жил |- |{{sort|0230|23}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Kenzō.jpg|126x126px]] |Woke {{lang|ja|弘計}} |Эзэн хаан Кэнзоо '''Emperor Kenzō''' {{lang|ja|顕宗天皇}} |485–487 онд, 2 жил |- |{{sort|0240|24}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Ninken.jpg|119x119px]] |Oke {{lang|ja|億計}} |Эзэн хаан Нинкэн '''Emperor Ninken''' {{lang|ja|仁賢天皇}} |488–498 онд 10 жил |- |{{sort|0250|25}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Buretsu.jpg|150x150px]] |Ohatsuse no Wakasazaki {{lang|ja|小泊瀬稚鷦鷯}} |Эзэн хаан Бүрэцү '''Emperor Buretsu''' {{lang|ja|武烈天皇}} |499–506 онд онд, 7 жил |- |{{sort|0260|26}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Statue_of_Emperor_Keitai.jpg|133x133px]] |Ohodo{{Efn-lr|Also called as '''Hikofuto''' (彦太).}} {{lang|ja|袁本杼}} |Эзэн хаан Кэйтай '''Emperor Keitai''' {{lang|ja|継体天皇}} {{small|Ohodo no Sumera-mikoto <br />(雄大迹天皇)}} |507 – 531 онд, 24 жил |- |{{sort|0270|27}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Ankan.jpg|150x150px]] |Magari {{lang|ja|勾}} |Эзэн хаан Анкан '''Emperor Ankan''' {{lang|ja|安閑天皇}} {{small|Hirokuni-oshitakekanahi no Sumera-mikoto <br />(広国押武金日天皇)}} |531 –536 онд 4 жил |- |{{sort|0280|28}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Senka.jpg|150x150px]] |Hinokuma-no-takata {{lang|ja|檜隈高田}} |Эзэн хаан Сэнка '''Emperor Senka''' {{lang|ja|宣化天皇}} {{small|Takewohirokunioshitate no Sumera-mikoto <br />(武小広国押盾天皇)}} |536 – 539 онд 3 жил |} === Сонгодог Япон (538–1185) === '''Асүка үе (538–710)''' {| class="wikitable mw-collapsible" !№ !Зураг !Хувийн нэр англи, япон хэлээр !Өргөмжлөгдсөн нэр Монгол, англи, япон хэлээр !Хаанчлалын үе |- |{{sort|0290|29}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Kinmei.jpg|121x121px]] |Amekunioshiharakihironiwa {{lang|ja|天国排開広庭}} |Эзэн хаан Кинмэй '''Emperor Kinmei''' {{lang|ja|欽明天皇}} {{small|Amekuni-oshiharaki-hironiwa no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|天国排開広庭天皇}}}} |540–571 онд 31 жил |- |{{sort|0300|30}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Bidatsu.jpg|150x150px]] |Nunakura no Futotamashiki {{lang|ja|渟中倉太珠敷}} |Эзэн хаан Бидацү '''Emperor Bidatsu''' {{lang|ja|敏達天皇}} {{small|Nunakura no Futotamashiki no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|渟中倉太珠敷天皇}}}} |572–585 онд, 13 жил |- |{{sort|0310|31}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yomeitenno.jpg|100x100px]] |Tachibana no Toyohi {{lang|ja|橘豊日}} |Эзэн хаан Иоомэй '''Emperor Yōmei''' {{lang|ja|用明天皇}} {{small|Tachibana no Toyohi no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|橘豊日天皇}}}} |586–587 онд, 1 жил |- |{{sort|0320|32}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Sushun.jpg|150x150px]] |Hatsusebe {{lang|ja|泊瀬部}} |Эзэн Сүшүн '''Emperor Sushun''' {{lang|ja|崇峻天皇}} {{small|Hatsune Benowa Kasasagi no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|長谷部若雀天皇}}}} |587–592 онд, 5 жил |- |{{sort|0330|33}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Empress_Suiko_2.jpg|100x100px]] |Nukatabe {{lang|ja|額田部}} |Хатан хаан Сүико '''Empress Suiko''' {{lang|ja|推古天皇}} {{small|Toyomikekashikiya-hime no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|豊御食炊屋姫天皇}}}} |593–628 онд, 35 жил |- |{{sort|0340|34}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Jomei.jpg|150x150px]] |Tamura {{lang|ja|田村}} |Эзэн хаан Жомэй '''Emperor Jomei''' {{lang|ja|舒明天皇}} {{small|Okinagatarashihihironuka no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|息長足日広額天皇}}}} |629–641 онд, 12 жил |- |{{sort|0350|35}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Empress_Kogyoku-Saimei.jpg|127x127px]] |Takara {{lang|ja|宝}} |Хатан хаан Коогиокү '''Empress Kōgyoku''' {{lang|ja|皇極天皇}} {{small|Ametoyotakaraikashihitarashi-hime no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|天豊財重日足姫天皇}}}} |642–645 онд, 3 жил |- |{{sort|0360|36}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Kotoku.jpg|150x150px]] |Karu {{lang|ja|軽}} |Эзэн хаан Коотокү '''Emperor Kōtoku''' {{lang|ja|孝徳天皇}} {{small|Ameyorozutoyohi no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|天万豊日天皇}}}} |645–654 онд, 9 жил Taika, Hakuchi |- |{{sort|0370|37}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Empress_Kogyoku-Saimei.jpg|127x127px]] |Takara {{lang|ja|宝}} |Хатан хаан Саймэй '''Empress Saimei''' {{lang|ja|斉明天皇}} {{small|Ametoyotakaraikashihitarashi-hime no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|天豊財重日足姫天皇}}}} |655–661 онд, 6 жил |- |{{sort|0380|38}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Tenji_(Kanou_Tanyuu).jpg|125x125px]] |Kazuraki {{lang|ja|葛城}} |Эзэн хаан Тэнжи '''Emperor Tenji''' {{lang|ja|天智天皇}} {{small|Amenokotohirakasuwake no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|天命開別天皇}}}} |662–672 онд, 10 жил |- |{{sort|0390|39}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Kōbun.jpg|114x114px]] |Ōtomo {{lang|ja|大友}} |Эзэн хаан Кообүн '''Emperor Kōbun''' {{lang|ja|弘文天皇}} |672 онд 8 сар |- |{{sort|0400|40}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Tenmu.jpg|100x100px]] |Ōama {{lang|ja|大海人}} |Эзэн хаан Тэнмү '''Emperor Tenmu''' {{lang|ja|天武天皇}} {{small|Amanonunaharaokinomahito no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|天渟中原瀛真人天皇}}}} |673–686 онд, 14 жил Shuchō |- |{{sort|0410|41}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Empress_Jito_by_Katsukawa_Shunsho.png|138x138px]] |Unonosarara {{lang|ja|鸕野讚良}} |Хатан хаан Житоо '''Empress Jitō''' {{lang|ja|持統天皇}} {{small|Takamanoharahiro no hime no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|高天原広野姫天皇}}}} |687–697 онд, 10 жил |- |{{sort|0420|42}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Monmu_portrait.png|110x110px]] |Karu {{lang|ja|珂瑠}} |Эзэн хаан Монмү '''Emperor Monmu''' {{lang|ja|文武天皇}} {{small|Yamato-neko-toyoohoji no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|倭根子豊祖父天皇}}}} {{small|Ame no Mamune-toyoohoji no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|天之真宗豊祖父天皇}}}} |697–707 онд, 10 жил Taihō, Kei |} '''Наара үе (710-794)''' {| class="wikitable mw-collapsible" !№ !Зураг !Хувийн нэр !Өргөмжлөгдсөн нэр Монгол, англи, япон хэлээр !Хаанчлалын үе |- |{{sort|0430|43}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Empress_Gemmei.jpg|136x136px]] |Ahe {{lang|ja|阿閇}} |'''Empress Genmei''' {{lang|ja|元明天皇}} {{small|Yamato-neko-amatsumiyo-toyokuni-narihime no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|日本根子天津御代豊国成姫天皇 }}}} |707–715 онд, 8 жил. Keiun, Wadō |- |{{sort|0440|44}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Empress_Genshō_Tsubosaka-dera.jpg|108x108px]] |Hidaka {{lang|ja|氷高}} |'''Empress Genshō''' {{lang|ja|元正天皇}} {{small|Yamato-neko-takamizukiyotarashihime no Sumera-mikoto<br />{{lang|ja|日本根子高瑞浄足姫天皇}}}} |715–724 онд, 9 жил Reiki, Yōrō |- |{{sort|0450|45}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Shomu.jpg|167x167px]] |Obito {{lang|ja|首}} |'''Emperor Shōmu''' {{lang|ja|聖武天皇}} Emperor Shōhō-kanjin-shōmu {{lang|ja|勝宝感神聖武皇帝}} {{small|Ameshirushikunioshiharakitoyosakurahiko no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|天璽国押開豊桜彦天皇}}}} |724–749 онд, 25 жил Jinki, Tenpyō, Tenpyō-kanpō |- |{{sort|0460|46}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Empress_Kōken1878(Cropped).jpg|168x168px]] |Abe {{lang|ja|阿倍}} |'''Empress Kōken''' {{lang|ja|孝謙天皇}} {{small|Takano no hime no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|高野姫天皇}}}} |749–758 онд, 9 жил Tenpyō-kanpō, Tenpyō-shōhō, Tenpyō-hōji |- |{{sort|0470|47}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Junnin.jpg|150x150px]] |Ōi {{lang|ja|大炊}} |'''Emperor Junnin''' {{lang|ja|淳仁天皇}} |758–764 онд, 6 жил Tenpyō-hōji |- |{{sort|0480|48}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Empress_Kōken1878(Cropped).jpg|168x168px]] |Abe {{lang|ja|阿倍}} |'''Empress Shōtoku''' {{lang|ja|称徳天皇}} {{small|Takano no hime no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|高野姫天皇}}}} |764–770 онд, 6 жил Tenpyō-hōji, Tenpyō-jingo, Jingo-keiun |- |{{sort|0490|49}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Kōnin.jpg|100x100px]] |Shirakabe {{lang|ja|白壁}} |'''Emperor Kōnin''' {{lang|ja|光仁天皇}} {{small|Ametsumune-takatsugi no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|天宗高紹天皇}}}} |770–781 онд 11 жил Hōki, Ten'ō |} '''[[Хэйан|Хэйан үе]] (794–1185)''' {| class="wikitable mw-collapsible" !№ !Зураг !Хувийн нэр !Өргөмжлөгдсөн нэр Монгол, англи, япон хэлээр !Хаанчлалын үе |- |{{sort|0500|50}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Kammu_large.jpg|150x150px]] |Yamabe {{lang|ja|山部}} |Эзэн хаан Канму '''Emperor Kanmu''' {{lang|ja|桓武天皇}} {{small|Yamato-neko-amatsu Hitsugi-yateri no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|日本根子皇統弥照天皇}}}} |781–806 {{small|(25 years)}} Ten'ō, Enryaku |- |{{sort|0510|51}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Heizei.jpg|150x150px]] |Ate {{lang|ja|安殿}} |Эзэн хаан Хэйзэй '''Emperor Heizei''' {{lang|ja|平城天皇}} {{small|Yamato-neko-ameoshikuni-takahiko no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|日本根子皇統弥照天皇}}}} |806–809 {{small|(3 years)}} Daidō |- |{{sort|0520|52}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Saga_large.jpg|143x143px]] |Kamino {{lang|ja|神野}} |'''Emperor Saga''' {{lang|ja|嵯峨天皇}} |809–823 {{small|(14 years)}} {{hr}} Daidō, Kōnin |- |{{sort|0530|53}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:淳和天皇.jpg|100x100px]] |Ōtomo {{lang|ja|大伴}} |'''Emperor Junna''' {{lang|ja|淳和天皇}} {{small|Yamato-neko-ame no Takazuruiyatoo no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|日本根子天高譲弥遠尊天皇}}}} |823–833 {{small|(10 years)}} {{hr}} Kōnin, Tenchō |- |{{sort|0540|54}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:仁明天皇_日本の第54代天皇.jpg|123x123px]] |Masara {{lang|ja|正良}} |'''Emperor Ninmyō''' {{lang|ja|仁明天皇}} {{small|Yamato-neko-atsume Shirushi-toyosato no Sumera-mikoto <br />{{lang|ja|日本根子天璽豊聡慧尊天皇}}}} |833–850 {{small|(17 years)}} {{hr}} Tenchō, Jōwa, Kashō |- |{{sort|0550|55}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Montoku.jpg|100x100px]] |Michiyasu {{lang|ja|道康}} |'''Emperor Montoku''' {{lang|ja|文徳天皇}} |850–858 {{small|(8 years)}} {{hr}} Kashō, Ninju, Saikō, Ten'an |- |{{sort|0560|56}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Seiwa.jpg|129x129px]] |Korehito {{lang|ja|惟仁}} |'''Emperor Seiwa''' {{lang|ja|清和天皇}} |858–876 {{small|(18 years)}} {{hr}} Ten'an, Jōgan |- |{{sort|0570|57}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hyakuninisshu_013.jpg|139x139px]] |Sadaakira {{lang|ja|貞明}} |'''Emperor Yōzei''' {{lang|ja|陽成天皇}} |876–884 {{small|(8 years)}} {{hr}} Jōgan, Gangyō |- |{{sort|0580|58}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Kōkō.jpg|148x148px]] |Tokiyasu {{lang|ja|時康}} |'''Emperor Kōkō''' {{lang|ja|光孝天皇}} |884–887 {{small|(3 years)}} {{hr}} Gangyō, Ninna |- |{{sort|0590|59}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Uda_crop.jpg|135x135px]] |Sadami {{lang|ja|定省}} |'''Emperor Uda''' {{lang|ja|宇多天皇}} |887–897 {{small|(10 years)}} {{hr}} Ninna, Kanpyō |- |{{sort|0600|60}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Daigo.jpg|200x200px]] |Atsuhito{{Efn-lr|Previously named Minamoto no Korezane (源維城).}} {{lang|ja|敦仁}} |'''Emperor Daigo''' {{lang|ja|醍醐天皇}} |897–930 {{small|(33 years)}} {{hr}} Kanpyō, Shōtai, Engi, Enchō |- |{{sort|0610|61}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Suzaku.jpg|150x150px]] |Yutaakira{{Efn-lr|Also known as '''Hiroakira'''.}} {{lang|ja|寛明}} |'''Emperor Suzaku''' {{lang|ja|朱雀天皇}} |930–946 {{small|(16 years)}} {{hr}} Enchō, Jōhei, Tengyō |- |{{sort|0620|62}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Murakami_cropped.jpg|114x114px]] |Nariakira {{lang|ja|成明}} |'''Emperor Murakami''' {{lang|ja|村上天皇}} |946–967 {{small|(21 years)}} {{hr}} Tengyō, Tenryaku, Tentoku, Ōwa, Kōhō |- |{{sort|0630|63}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_reizei.jpg|150x150px]] |Norihara {{lang|ja|憲平}} |'''Emperor Reizei''' {{lang|ja|冷泉天皇}} |967–969 {{small|(2 years)}} {{hr}} Kōhō, Anna |- |{{sort|0640|64}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Enyu.jpg|150x150px]] |Morihira {{lang|ja|守平}} |'''Emperor En'yū''' {{lang|ja|円融天皇}} |969–984 {{small|(15 years)}} {{hr}} Anna, Tenroku, Ten'en, Jōgen, Tengen, Eikan |- |{{sort|0650|65}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Kazan.jpg|100x100px]] |Morosada {{lang|ja|師貞}} |'''Emperor Kazan''' {{lang|ja|花山天皇}} |984–986 {{small|(2 years)}} {{hr}} Eikan, Kanna |- |{{sort|0660|66}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Ichijō.jpg|116x116px]] |Kanehito {{lang|ja|懐仁}} |'''Emperor Ichijō''' {{lang|ja|一条天皇}} |986–1011 {{small|(25 years)}} {{hr}} Kanna, Eien, Eiso, Shōryaku, Chōtoku, Chōhō, Kankō |- |{{sort|0670|67}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Sanjō.jpg|128x128px]] |Okisada{{Efn-lr|Also known as '''Iyasada''' or '''Sukesada'''.}} {{lang|ja|居貞}} |'''Emperor Sanjō''' {{lang|ja|三条天皇}} |1011–1016 {{small|(5 years)}} {{hr}} Kankō, Chōwa |- |{{sort|0680|68}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Go-Ichijo.jpg|150x150px]] |Atsuhira{{Efn-lr|Also known as '''Atsunari'''.}} {{lang|ja|敦成}} |'''Emperor Go-Ichijō''' {{lang|ja|後一条天皇}} |1016–1036 {{small|(20 years)}} {{hr}} Chōwa, Kannin, Jian, Manju, Chōgen |- |{{sort|0690|69}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Go-Suzaku.jpg|124x124px]] |Atsunaga {{lang|ja|敦良}} |'''Emperor Go-Suzaku''' {{lang|ja|後朱雀天皇}} |1036–1045 {{small|(9 years)}} {{hr}} Chōgen, Chōryaku, Chōkyū, Kantoku |- |{{sort|0700|70}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Go-Reizei.jpg|150x150px]] |Chikahito {{lang|ja|親仁}} |'''Emperor Go-Reizei''' {{lang|ja|後冷泉天皇}} |1045–1068 {{small|(23 years)}} {{hr}} Kantoku, Eishō, Tengi, Kōhei, Jiryaku |- |{{sort|0710|71}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Go-sanjō.jpg|125x125px]] |Takahito {{lang|ja|尊仁}} |'''Emperor Go-Sanjō''' {{lang|ja|後三条天皇}} |1068–1073 {{small|(5 years)}} {{hr}} Jiryaku, Enkyū |- |{{sort|0720|72}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Shirakawa.jpg|100x100px]] |Sadahito {{lang|ja|貞仁}} |'''Emperor Shirakawa''' {{lang|ja|白河天皇}} |1073–1087 {{small|(14 years)}} {{hr}} Enkyū, Jōhō, Jōryaku, Eihō, Ōtoku |- |{{sort|0730|73}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:堀河天皇.jpg|100x100px]] |Taruhito{{Efn-lr|Also known as '''Yoshihito'''.}} {{lang|ja|善仁}} |'''Emperor Horikawa''' {{lang|ja|堀河天皇}} |1087–1107 {{small|(20 years)}} {{hr}} Kanji, Kahō, Eichō, Jōtoku, Kōwa, Chōji, Kajō |- |{{sort|0740|74}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Toba.jpg|118x118px]] |Munehito {{lang|ja|宗仁}} |'''Emperor Toba''' {{lang|ja|鳥羽天皇}} |1107–1123 {{small|(16 years)}} {{hr}} Kajō, Tennin, Ten'ei, Eikyū, Gen'ei, Hōan |- |{{sort|0750|75}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Sutoku2.jpg|107x107px]] |Akihito {{lang|ja|顕仁}} |'''Emperor Sutoku''' {{lang|ja|崇徳天皇}} |1123–1142 {{small|(19 years)}} {{hr}} Hōan, Tenji, Daiji, Tenshō, Chōshō, Hōen, Eiji |- |{{sort|0760|76}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Konoe_by_Kōtarō_Miyake.jpg|133x133px]] |Narihito {{lang|ja|体仁}} |'''Emperor Konoe''' {{lang|ja|近衛天皇}} |1142–1155 {{small|(13 years)}} {{hr}} Eiji, Kōji, Ten'yō, Kyūan, Ninpei, Kyūju |- |{{sort|0770|77}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Go-Shirakawa2.jpg|109x109px]] |Masahito {{lang|ja|雅仁}} |'''Emperor Go-Shirakawa''' {{lang|ja|後白河天皇}} |1155–1158 {{small|(3 years)}} {{hr}} Kyūju, Hōgen |- |{{sort|0780|78}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nijotenno.jpg|102x102px]] |Morihito {{lang|ja|守仁}} |'''Emperor Nijō''' {{lang|ja|二条天皇}} |1158–1165 {{small|(7 years)}} {{hr}} Hōgen, Heiji, Eiryaku, Ōhō, Chōkan |- |{{sort|0790|79}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Rokujō_by_Kōtarō_Miyake.jpg|133x133px]] |Nobuhito{{Efn-lr|Also known as '''Yoshihito''' or '''Toshihito'''.}} {{lang|ja|順仁}} |'''Emperor Rokujō''' {{lang|ja|六条天皇}} |1165–1168 {{small|(3 years)}} {{hr}} Chōkan, Eiman, Nin'an |- |{{sort|0800|80}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Takakura.jpg|113x113px]] |Norihito{{Efn-lr|Also known as '''Nobuhito'''.}} {{lang|ja|憲仁}} |'''Emperor Takakura''' {{lang|ja|高倉天皇}} |1168–1180 {{small|(12 years)}} {{hr}} Nin'an, Kaō, Jōan, Angen, Jishō |- |{{sort|0810|81}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Antoku.jpg|100x100px]] |Tokihito{{Efn-lr|Also known as '''Kotohito'''.}} {{lang|ja|言仁}} |'''Emperor Antoku''' {{lang|ja|安徳天皇}} |18 March 1180 – 25 April 1185 {{small|({{ayd|1180|03|18|1185|04|25}})}} {{hr}} Jishō, Yōwa, Juei, Genryaku |} === Дундад зууны Япон (1185–1603) === '''Kaамакура үе (1185–1333)''' {| class="wikitable mw-collapsible" !№ !Зураг !Хувийн нэр !Өргөмжлөгдсөн нэр Монгол, англи, япон хэлээр !Хаанчлалын үе |- |{{sort|0820|82}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Go-Toba.jpg|101x101px]] |Takahira {{lang|ja|尊成}} |Эзэн хаан Го-Тоба '''Emperor Go-Toba''' {{lang|ja|後鳥羽天皇}} |1183 оны 9-р сарын 8-наас 1198 оны 2-р сарын 18 хүртэл 14 жил 163 хоног Juei, Genryaku, Bunji, Kenkyū |- |{{sort|0830|83}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Tsuchimikado.jpg|122x122px]] |Tamehito {{lang|ja|為仁}} |Эзэн хаан Цүчимикадо '''Emperor Tsuchimikado''' {{lang|ja|土御門天皇}} |1198 оны 2-р сарын 18наас 1210 оны 12-р сарын 12 хүртэл 12 жил 297 хоног Kenkyū, Shōji, Kennin, Genkyū, Ken'ei, Jōgen |- |{{sort|0840|84}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Juntoku_large.jpg|121x121px]] |Morinari {{lang|ja|守成}} |Эзэн хаан Жүнтокү '''Emperor Juntoku''' {{lang|ja|順徳天皇}} |1210 оны 12-р сарын 12-ноос 1221 оны 5-р сарын 12 хүртэл 10 жил 151 хоног Jōgen, Kenryaku, Kempo, Jōkyū |- |{{sort|0850|85}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Chūkyō_by_Kōtarō_Miyake.jpg|133x133px]] |Kanenari {{lang|ja|懐成}} |Эзэн хаан Чүүкиоо '''Emperor Chūkyō''' {{lang|ja|仲恭天皇}} |1221 оны 5-р сарын 12ноос 1221 оны 7-р сарын 29 хүртэл 78 хоног Jōkyū |- |{{sort|0860|86}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Go-Horikawa.jpg|112x112px]] |Yutahito{{Efn-lr|Also known as '''Motsihito'''.}} {{lang|ja|茂仁}} |Эзэн хаан Го-Хорикава '''Emperor Go-Horikawa''' {{lang|ja|後堀河天皇}} |1221 оны 7-р сарын 29-нөөс 1232 оны 11-р сарын 17 хүртэл 11 жил 111 хоног Jōkyū, Jōō, Gennin, Karoku, Antei, Kangi, Jōei |- |{{sort|0870|87}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Shijō.jpg|123x123px]] |Mitsuhito{{Efn-lr|Also known as '''Tosihito'''.}} {{lang|ja|秀仁}} |Эзэн хаан Шижоо '''Emperor Shijō''' {{lang|ja|四条天皇}} |1232 оны 11-р сарын 17-ноос 1242 оны 2-р сарын 10 хүртэл 9 жил 85 хоног Jōei, Tenpuku, Bunryaku, Katei, Ryakunin, En'ō, Ninji |- |{{sort|0880|88}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Go-Saga.jpg|106x106px]] |Kunihito {{lang|ja|邦仁}} |Эзэн хаан Го-Сага '''Emperor Go-Saga''' {{lang|ja|後嵯峨天皇}} |1242 оны 2-р сарын 21-нээс 1246 оны 2-р сарын 16 хүртэл 3 жил 360 хоног Ninji, Kangen |- |{{sort|0890|89}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Go-Fukakusa.jpg|119x119px]] |Hisahito {{lang|ja|久仁}} |Эзэн хаан Го-Фукакүса '''Emperor Go-Fukakusa'''{{Efn-lr|Also known as '''Emperor Go-Ninmyō'''.}} {{lang|ja|後深草天皇}} |1246–1260 онд 14 жил Kangen, Hōji, Kenchō, Kōgen, Shōka, Shōgen |- |{{sort|0900|90}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Kameyama.jpg|108x108px]] |Tsunehito {{lang|ja|恒仁}} |Эзэн хаан Камеяама '''Emperor Kameyama''' {{lang|ja|亀山天皇}} |1260–1274 онд 14 жил Shōgen, Bun'ō, Kōchō, Bun'ei |- |{{sort|0910|91}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Go-Uda2.jpg|115x115px]] |Yohito {{lang|ja|世仁}} |Эзэн хаан Го-Үда '''Emperor Go-Uda''' {{lang|ja|後宇多天皇}} |1274–1287 онд 13 жил Bun'ei, Kenji, Kōan |- |{{sort|0920|92}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Fushimi.jpg|116x116px]] |Hirohito {{lang|ja|熈仁}} |Эзэн хаан Фүшими '''Emperor Fushimi''' {{lang|ja|伏見天皇}} |1287–1298 онд 11 жил Kōan, Shōō, Einin |- |{{sort|0930|93}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Go-Fushimi.jpg|119x119px]] |Tanehito {{lang|ja|胤仁}} |Эзэн хаан Го-Фүшими '''Emperor Go-Fushimi''' {{lang|ja|後伏見天皇}} |1298–1301 онд 3 жил Einin, Shōan |- |{{sort|0940|94}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Go-Nijō.jpg|105x105px]] |Kuniharu {{lang|ja|邦治}} |Эзэн хаан Го-Нижоо '''Emperor Go-Nijō''' {{lang|ja|後二条天皇}} |1301–1308 онд 7 жил Shōan, Kengen, Kagen, Tokuji |- |{{sort|0950|95}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennō_Hanazono_detail.jpg|129x129px]] |Tomihito {{lang|ja|富仁}} |Эзэн хаан Ханазоно '''Emperor Hanazono''' {{lang|ja|花園天皇}} |1308–1318 онд 10 жил Enkyō, Ōchō, Shōwa, Bunpō |} '''Хааны ордны үе (1336–1392) / Муромачигийн үе (1336–1573) / Азучи-Момоямагийн үе (1568–1600)''' {| class="wikitable mw-collapsible" !№ !Зураг !Хувийн нэр !Өргөмжлөгдсөн нэр Монгол, англи, япон хэлээр !Хаанчлалын үе |- |{{sort|0960|96}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Godaigo_by_Monkan-bō_Kōshin.jpg|100x100px]] |Takaharu {{lang|ja|尊治}} |Эзэн хаан Го-Дайжо '''Emperor Go-Daigo''' {{lang|ja|後醍醐天皇}} |1318–1339 онд 21 жил Bunpō, Gen'ō, Genkō (1321–24), Shōchū, Karyaku, Gentoku, Genkō (1331–34), Kenmu, Engen |- |{{sort|0970|97}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Go-Murakami_cropped.jpg|106x106px]] |Noriyoshi{{Efn-lr|Also known as '''Norinaga'''.}} {{lang|ja|義良}} |Эзэн хаан Го-Мураками '''Emperor Go-Murakami''' {{lang|ja|後村上天皇}} |1339–1368 онд 29 жил Engen, Kōkoku, Shōhei |- |{{sort|0980|98}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Chokei.jpg|150x150px]] |Yutanari {{lang|ja|寛成}} |Эзэн хаан Чоокэй '''Emperor Chōkei''' {{lang|ja|長慶天皇}} |1368–1383 онд 15 жил Shōhei, Kentoku, Bunchū, Tenju, Kōwa |- |{{sort|0990|99}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Go-Kameyama.jpg|166x166px]] |Hironari {{lang|ja|熙成}} |Эзэн хаан Го-Камэяама '''Emperor Go-Kameyama''' {{lang|ja|後亀山天皇}} |1383–1392 онд 9 жил Kōwa, Genchū |- |''(1)'' |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:光厳法皇像.jpg|200x200px]] |''Kazuhito'' ''{{lang|ja|量仁}}'' |Эзэн хаан Коогон '''''Emperor Kōgon''''' {{lang|ja|光厳天皇}} |''1331–1333'' ''онд 2 жил'' ''Gentoku, Shōkyō'' |- |''(2)'' |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Kōmyō.jpg|147x147px]] |''Yutahito'' ''{{lang|ja|豊仁}}'' |Эзэн хаан Коомио '''''Emperor Kōmyō''''' ''{{lang|ja|光明天皇}}'' |''1336–1348'' ''онд 12 жил'' ''Kenmu, Ryakuō, Kōei, Jōwa'' |- |''(3)'' |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Sukō.jpg|133x133px]] |''Okihito''{{Efn-lr|Previously named Masuhito (益仁).}} ''{{lang|ja|興仁}}'' |Эзэн хаан Сүкоо '''''Emperor Sukō''''' ''{{lang|ja|崇光天皇}}'' |''1348–1351'' ''онд 3 жил'' ''Jōwa, Kannō'' |- |''(4)'' |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Go-Kōgon.jpg|100x100px]] |''Iyahito'' ''{{lang|ja|彌仁}}'' |Эзэн хаан Го-Коогон '''''Emperor Go-Kōgon''''' ''{{lang|ja|後光厳天皇}}'' |''1352–1371'' ''онд 19 жил'' ''Bunna, Kōan, Jōji, Ōan'' |- |''(5)'' |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Go-En'yū_detail.jpg|126x126px]] |''Ohito'' ''{{lang|ja|緒仁}}'' |Эзэн хаан Го-Эньюү '''''Emperor Go-En'yū''''' ''{{lang|ja|後円融天皇}}'' |''1371–1382'' ''онд 11 жил'' ''Ōan, Eiwa, Kōryaku, Eitoku'' |- |''(6)'' | rowspan="2" |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Go-Komatsu.jpg|100x100px]] | rowspan="2" |Motohito {{lang|ja|幹仁}} | rowspan="2" |Эзэн хаан Го-Комацү '''Emperor Go-Komatsu'''{{Efn-lr|Also known as '''Emperor Go-Kōkō'''.}} {{lang|ja|後小松天皇}} |''1382–1392'' ''онд 10 жил'' ''Eitoku, Shitoku, Kakei, Kōō, Meitoku'' |- |100 |1392–1412 онд 20 жил Meitoku, Ōei |- |{{sort|1010|101}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Shōkō_by_Kōtarō_Miyake.jpg|133x133px]] |Mihito{{Efn-lr|Initially written as 躬仁.}} {{lang|ja|実仁}} |Эзэн хаан Шоокоо '''Emperor Shōkō''' {{lang|ja|称光天皇}} |1412 оны 10-р сарын 5-наас 1428 оны 8-р сарын 30 хүртэл 15 жил 330 хоног Ōei, Shōchō |- |{{sort|1020|102}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Go-Hanazono2.jpg|133x133px]] |Hikohito {{lang|ja|彦仁}} |Эзэн хаан Го-Ханазоно '''Emperor Go-Hanazono''' {{lang|ja|後花園天皇}} |1428 оны 9-р сарын 7-ноос 1464 оны 8-р сарын 21 хүртэл 35 жил 349 хоног Shōchō, Eikyō, Kakitsu, Bun'an, Hōtoku, Kyōtoku, Kōshō, Chōroku, Kanshō |- |{{sort|1030|103}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Go-Tsuchimikado.jpg|146x146px]] |Fusahito {{lang|ja|成仁}} |Эзэн хаан Го-Цүчимикадо '''Emperor Go-Tsuchimikado''' {{lang|ja|後土御門天皇}} |1464 оны 8-р сарын 21-нээс 1500 оны 10-р сарын 21 хүртэл 36 жил 61 хоног Kanshō, Bunshō, Ōnin, Bunmei, Chōkyō, Entoku, Meiō |- |{{sort|1040|104}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Go-Kashiwabara.jpg|149x149px]] |Katsuhito {{lang|ja|勝仁}} |Эзэн хаан Го-Кашивабара '''Emperor Go-Kashiwabara''' {{lang|ja|後柏原天皇}} |1500 оны 11-р сарын 16-наас 1526 оны 5-р сарын 18 хүртэл 25 жил 183 хоног Meiō, Bunki, Daiei |- |{{sort|1050|105}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Go-Nara.jpg|100x100px]] |Tomohito {{lang|ja|知仁}} |Эзэн хаан Го-Нара '''Emperor Go-Nara''' {{lang|ja|後奈良天皇}} |1526 оны 6-р сарын 9-нөөс 1557 оны 9-р сарын 27 хүртэл 31 жил 110 хоног Daiei, Kyōroku, Tenbun, Kōji |- |{{sort|1060|106}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Ogimachi.jpg|136x136px]] |Michihito {{lang|ja|方仁}} |Эзэн хаан Оогимачи '''Emperor Ōgimachi''' {{lang|ja|正親町天皇}} |1557 оны 11-р сарын 17-ноос 1586 оны 12-р сарын 17 хүртэл 29 жил 30 хоног Kōji, Eiroku, Genki, Tenshō |- |{{sort|1070|107}} |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Go-Yozei3.jpg|113x113px]] |Katahito{{Efn-lr|Also known as '''Kazuhito''' (和仁).}} {{lang|ja|周仁}} |Эзэн хаан Го-Ёозэй '''Emperor Go-Yōzei''' {{lang|ja|後陽成天皇}} |1586 оны 12-р сарын 17-ноос 1611 оны 5-р сарын 9 хүртэл 24 жил 143 хоног Tenshō, Bunroku, Keichō |} toy7fet4id2yxlrv8ybibpw3o97kmux 0 149066 874554 2026-10-30T07:42:18Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Брезно (словак. Brezno) бол Словак Улсын төв хэсэгт орших Банска-Бистрица мужийн Брезно тойргийн засаг захиргааны төв хот юм. Хрон голын эрэг дээр, Доод Татрагийн нуруу, Муранийн тэгш өндөрлөг болон Вепорын уулсын бэлчирт байрладаг. Дундад зууны үед үүсэн ба..." 874554 wikitext text/x-wiki Брезно (словак. Brezno) бол Словак Улсын төв хэсэгт орших Банска-Бистрица мужийн Брезно тойргийн засаг захиргааны төв хот юм. Хрон голын эрэг дээр, Доод Татрагийн нуруу, Муранийн тэгш өндөрлөг болон Вепорын уулсын бэлчирт байрладаг. Дундад зууны үед үүсэн байгуулагдсан тус хот нь уул уурхай, гар урлалын ачаар цэцэглэн хөгжиж байсан түүхтэй. Өнөөдөр Брезно нь Словакийн төв бүсийн аж үйлдвэр, логистик, аялал жуулчлалын чухал төв бөгөөд Доод Татрагийн үндэсний хүрээлэнг зорих өвөл, зуны аялагчдын гол үүд хаалга болдог. 679fj70sd5uicwlsiwix2scxsvm623a 0 149067 874555 2026-10-30T07:43:11Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Липтовски-Микулаш (словак. Liptovský Mikuláš) бол Словакийн хойд хэсэгт орших Жилина мужийн Липтовски-Микулаш тойргийн төв хот юм. Ваг голын эрэг дээр, Баруун Татра болон Доод Татрагийн нурууны дундах Липтов хөндийд байрладаг. Тус хот нь Словакийн аялал жуулчла..." 874555 wikitext text/x-wiki Липтовски-Микулаш (словак. Liptovský Mikuláš) бол Словакийн хойд хэсэгт орших Жилина мужийн Липтовски-Микулаш тойргийн төв хот юм. Ваг голын эрэг дээр, Баруун Татра болон Доод Татрагийн нурууны дундах Липтов хөндийд байрладаг. Тус хот нь Словакийн аялал жуулчлал, соёл, усан спортын хамгийн алдартай төвүүдийн нэг бөгөөд "Татраландиа" усан парк болон ойролцоох "Ясна" цанын баазаараа олон улсад алдаршжээ. Түүнчлэн түүхийн хувьд Словакийн үндэсний соёлын сэргэн мандалтын чухал голомт байсан юм. b6su5pp8cs6zjna9orukk8c2dz8ubm1 0 149068 874556 2026-10-30T07:44:01Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Партизанске (словак. Partizánске) бол Словакийн баруун хэсэгт орших Тренчин мужийн Партизанске тойргийн төв хот юм. Нитра болон Нитrica голын бэлчирт оршдог. Тус хот нь 1938 онд Чехийн алдартай үйлдвэрлэгч Томаш Батагийн санаачилгаар анх "Батовани" нэртэйгээр г..." 874556 wikitext text/x-wiki Партизанске (словак. Partizánске) бол Словакийн баруун хэсэгт орших Тренчин мужийн Партизанске тойргийн төв хот юм. Нитра болон Нитrica голын бэлчирт оршдог. Тус хот нь 1938 онд Чехийн алдартай үйлдвэрлэгч Томаш Батагийн санаачилгаар анх "Батовани" нэртэйгээр гутлын үйлдвэрлэлийн томоохон бааз болон байгуулагдсан залуу хот юм. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа Словакийн үндэсний бослогыг дурсгах үүднээс одоогийн нэрээр нэрлэжээ. Хотын архитектур нь функционалист хэв маягийн хот төлөвлөлтийн өвөрмөц онцлогийг хадгалан үлдсэн байдаг. qeipf4bzmxi4lfjo4qked15uzcn5pd0 0 149069 874557 2026-10-30T07:44:38Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Снина (словак. Snina) бол Словакийн зүүн хэсэгт орших Прешов мужийн Снина тойргийн засаг захиргааны төв хот юм. Цироха голын хөндийд, Украин болон Польш улсын хилтэй ойр оршдог тус улсын хамгийн зүүн захын хотуудын нэг билээ. Снина хот нь ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн..." 874557 wikitext text/x-wiki Снина (словак. Snina) бол Словакийн зүүн хэсэгт орших Прешов мужийн Снина тойргийн засаг захиргааны төв хот юм. Цироха голын хөндийд, Украин болон Польш улсын хилтэй ойр оршдог тус улсын хамгийн зүүн захын хотуудын нэг билээ. Снина хот нь ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн Карпатын эртний эвэрлэг модны ой бүхий "Полонини" үндэсний хүрээлэнг зорих аялал жуулчлалын гол зангилаа юм. Хотын эдийн засагт машин механизм, модон эдлэлийн үйлдвэрлэл болон эко-аялал жуулчлал голлох байр суурийг эзэлдэг. gdbqy6tvj88508hi3qmvpx3akv717kb 0 149070 874558 2026-10-30T07:45:16Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Сенец (словак. Senec) бол Словакийн баруун өмнөд хэсэгт орших Братислава мужийн Сенец тойргийн төв хот юм. Нийслэл Братислава хотоос зүүн хойш 25 орчим километрт, Дунайн нам дор газарт байрладаг. Тус хот нь өөрийн нутаг дэвсгэр дэх "Нарны нуур" (Slnečné jazerá) хэмэ..." 874558 wikitext text/x-wiki Сенец (словак. Senec) бол Словакийн баруун өмнөд хэсэгт орших Братислава мужийн Сенец тойргийн төв хот юм. Нийслэл Братислава хотоос зүүн хойш 25 орчим километрт, Дунайн нам дор газарт байрладаг. Тус хот нь өөрийн нутаг дэвсгэр дэх "Нарны нуур" (Slnečné jazerá) хэмээх зуслан, амралтын томоохон цогцолбороороо алдартай. Зуны улиралд усан спорт, амралт зугаалга, олон улсын арга хэмжээ зохион байгуулагддаг Словакийн аялал жуулчлалын хамгийн эрэлттэй бүсүүдийн нэг юм. n3es1jpvwz5n42yfsq2iszqnp79wjla 0 149071 874559 2026-10-30T07:48:18Z Оюу957 106612 Хуудас үүсгэв: "Нове-Место-над-Вагом (словак. Nové Mesto nad Váhom) бол Словакийн баруун хэсэгт орших Тренчин мужийн Нове-Место-над-Вагом тойргийн төв хот юм. Ваг голын хөндийд, Бага Карпатын нурууны хойд бэлд байрладаг. Дундад зууны үед худалдааны чухал түшиц газар байсан түүхтэ..." 874559 wikitext text/x-wiki Нове-Место-над-Вагом (словак. Nové Mesto nad Váhom) бол Словакийн баруун хэсэгт орших Тренчин мужийн Нове-Место-над-Вагом тойргийн төв хот юм. Ваг голын хөндийд, Бага Карпатын нурууны хойд бэлд байрладаг. Дундад зууны үед худалдааны чухал түшиц газар байсан түүхтэй. Өнөөдөр тус хот нь зам тээврийн ашигтай байршилдаа түшиглэн машин механизм, авто сэлбэг, электроникийн үйлдвэрлэл өндөр хөгжсөн орчин үеийн аж үйлдвэрийн томоохон төв болж өөрчлөгдсөн байна.<ref>{{Citation |title=Нове-Место-над-Вагом |date=2026-09-18 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D0%B4-%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%BC&oldid=155151048 |work=Википедия |access-date=2026-10-30 |language=ru}}</ref> 96727a01akumcxyzrhmcmlnxjx74qad 0 149072 874560 2026-10-30T07:50:11Z Оюу957 106612 Хуудас үүсгэв: "Добшина (словак. Dobšiná) бол Словакийн зүүн хэсэгт орших Кошице мужийн Рожнява тойргийн түүхэн хот юм. Словакийн Хүдрийн нурууны гүнд байрладаг. Түүхэндээ зэс, төмөр, кобальт, никелийн олборлолтоор алдартай уул уурхайн томоохон төв байв. Тус хотын ойролцоо..." 874560 wikitext text/x-wiki Добшина (словак. Dobšiná) бол Словакийн зүүн хэсэгт орших Кошице мужийн Рожнява тойргийн түүхэн хот юм. Словакийн Хүдрийн нурууны гүнд байрладаг. Түүхэндээ зэс, төмөр, кобальт, никелийн олборлолтоор алдартай уул уурхайн томоохон төв байв. Тус хотын ойролцоо орших "Добшинагийн мөсөн агуй" нь Европын хамгийн том, үзүүштэй мөсөн агуйн нэг бөгөөд ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн байгалийн өвд бүртгэгдсэн тул дэлхийн өнцөг булан бүрээс жуулчдыг татдаг.<ref>{{Citation |title=Добшина |date=2025-11-15 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%94%D0%BE%D0%B1%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0&oldid=149779622 |work=Википедия |access-date=2026-10-30 |language=ru}}</ref> thz9qtb7ftp27vjm9wl7m2k7bcm1yvb 0 149073 874561 2026-10-30T07:51:33Z Оюу957 106612 Хуудас үүсгэв: "Детва (словак. Detva) бол Словакийн төв хэсэгт орших Банска-Бистрица мужийн Детва тойргийн засаг захиргааны төв хот юм. Поляна уулын бэлд оршдог. Детва бол Словакийн уламжлалт ардын соёл, гар урлал, үндэсний хувцас, сийлбэр болон "Фуяра" хэмээх модон лимбийн..." 874561 wikitext text/x-wiki Детва (словак. Detva) бол Словакийн төв хэсэгт орших Банска-Бистрица мужийн Детва тойргийн засаг захиргааны төв хот юм. Поляна уулын бэлд оршдог. Детва бол Словакийн уламжлалт ардын соёл, гар урлал, үндэсний хувцас, сийлбэр болон "Фуяра" хэмээх модон лимбийн соёлыг хамгийн сайн хадгалж үлдсэн зүрхэн бүс юм. Жил бүрийн зун тус хотод зохиогддог Детвагийн ардын урлагийн наадам нь Словакийн үндэсний соёлыг сурталчлах хамгийн том арга хэмжээнд тооцогддог.<ref>{{Citation |title=Detva |date=2026-09-20 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Detva&oldid=1375774939 |work=Wikipedia |access-date=2026-10-30 |language=en}}</ref> qma0rihnenk4mutep6kle8hzpz9jofk 0 149074 874562 2026-10-30T07:52:52Z Оюу957 106612 Хуудас үүсгэв: "Левоча (словак. Levoča) бол Словакийн зүүн хэсэгт орших Прешов мужийн Левоча тойргийн төв хот юм. Түүхэн Спиш бүс нутагт байрлах тус хот нь дундад зууны үеийн бэхлэлт хана, готик болон сэргэн мандалтын үеийн уран барилгын дурсгалуудаа бүрэн хадгалж үлдсэн б..." 874562 wikitext text/x-wiki Левоча (словак. Levoča) бол Словакийн зүүн хэсэгт орших Прешов мужийн Левоча тойргийн төв хот юм. Түүхэн Спиш бүс нутагт байрлах тус хот нь дундад зууны үеийн бэхлэлт хана, готик болон сэргэн мандалтын үеийн уран барилгын дурсгалуудаа бүрэн хадгалж үлдсэн байна. Гэгээн Якобын сүм дэх Мастер Павелын сийлсэн готик загварын модон тахилын ширээ нь дэлхийн хамгийн өндөр модон тахилын ширээ юм. Левоча хотын түүхэн төв нь Спиш цайзын хамтаар ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн байдаг.<ref>{{Cite web |title=Levoča (Town/city) • Mapy.com |url=https://mapy.com/en/zakladni?x=20.3607271&y=49.1870285&z=10&source=muni&id=21264&q=Levo%C4%8Da |access-date=2026-10-30 |website=Mapy.com |language=en}}</ref> ruxa79li0fzfyhebatdyx2784ai3pot 0 149075 874563 2026-10-30T07:54:02Z Оюу957 106612 Хуудас үүсгэв: "Стара-Любовня (словак. Stará Ľubovňa) бол Словакийн хойд хэсэгт орших Прешов мужийн Стара-Любовня тойргийн засаг захиргааны төв хот юм. Польш улсын хилтэй ойр орших тус хот нь дундад зууны үед Польш, Унгарын хаант улсуудын хилийн чухал түшиц газар байжээ. Хоты..." 874563 wikitext text/x-wiki Стара-Любовня (словак. Stará Ľubovňa) бол Словакийн хойд хэсэгт орших Прешов мужийн Стара-Любовня тойргийн засаг захиргааны төв хот юм. Польш улсын хилтэй ойр орших тус хот нь дундад зууны үед Польш, Унгарын хаант улсуудын хилийн чухал түшиц газар байжээ. Хотын хамгийн алдартай түүхэн дурсгал бол уулын орой дээрх "Любовня цайз" бөгөөд энд нэгэн цагт Польшийн хааны титмийг хадгалж байсан түүхтэй. Цайзын бэлд байрлах задгай агаарын угсаатны зүйн музей нь тухайн бүс нутгийн иргэдийн уламжлалт амьдралыг харуулдаг.<ref>{{Citation |title=Stará Ľubovňa |date=2026-09-27 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Star%C3%A1_%C4%BDubov%C5%88a&oldid=1376923141 |work=Wikipedia |access-date=2026-10-30 |language=en}}</ref> b9hko67121pqq8bixu59raxefb59tyz 0 149076 874565 2026-10-30T09:16:48Z Tuuguldr 108554 Tuuguldr moved page [[Эрдэнэт хивс үйлдвэр]] to [[Эрдэнэт хивс ХХК]]: Компанийн албан ёсны нэрээр 874565 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Эрдэнэт хивс ХХК]] enq7m2do3wwt3uxg9c1fmqzr7w31vi8 0 149077 874567 2026-10-30T10:25:38Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Монгол Адууны нэвтэрхий толь''' -Mонгол адууны гарал угшил, шинж төрх, эмчилгээ, ашиг шим, уяа сойлго, түүх, домог хууч, ардын аман зохиол тэргүүтэй монголчуудын адуугаа дээдлэх уламжлалт ухааныг уг нэвтэрхий толь-д нэгэн дор эмхэтгэн уншигчдын хүртээл бо..." 874567 wikitext text/x-wiki '''Монгол Адууны нэвтэрхий толь''' -Mонгол адууны гарал угшил, шинж төрх, эмчилгээ, ашиг шим, уяа сойлго, түүх, домог хууч, ардын аман зохиол тэргүүтэй монголчуудын адуугаа дээдлэх уламжлалт ухааныг уг нэвтэрхий толь-д нэгэн дор эмхэтгэн уншигчдын хүртээл болгосон байна. Нэвтэрхий толийг Монгол Улсын Манлай уяач, ХААИС-ийн докторант [[Даваахүүгийн Баянбат]] санаачлан эмхэтэгсэн бөгөөд хэвлэн гаргахад зөвлөх профессор [[Шаравын Чоймаа]], удирдагч редактораар Хэл бичгийн ухааны доктор [[Тогтохын Отгонтуул]], [[Хишигбадрахын Пүрэвхүү]] нар ажилласан байна. == Гүйцэтгэн эмхэтгэсэн == * Магсаржавын Баярсайхан -Хэл бичгийн ухааны доктор * Тогтохын Отгонтуул -Хэл бичгийн ухааны доктор * Пүрэвсүрэнгийн Бямбахорол- Хэл бичгийн ухааны доктор * Пүрэвсүрэнгийн Дашдэмбэрэл - "Түмний Эх" студийн найруулагч, зураач * Эрдэнэтөгсийн Жаргалмаа- МУИС-ийн докторант * Отгонбатын Наранбаатар- '''mongolnaadam.mn''' сайтын захирал * Эрдэнэбилэгийн Эрдэнэзуу- Хэл бичгийн ухааны магистр Уг ном эрэлт хэрэгцээтэй байсан тул 2026 оны 5-р сард 3 дахь удаагаа 15 бүлэг бүхий 816 хуудастай "Мөнхий үсэг" ХХК-д хэвлэгдсэн байна. Энэ 3 дахь хэвлэлийг Ж.Дэмбэрэлсайхан захиралтай "Шүрт булаг" ХХК ивээн тэтгэж хэвлүүлжээ. 2 дахь хэвлэл нв 2017 оны 3-р сард гарсан юм. 3s4kxllzqelfk7l0r2eithq39u5o0fl 0 149078 874568 2026-10-30T10:26:51Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "Даваахүүгийн <mark>Баянбат нь Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар</mark>, Тод манлай уяач Данзаннямын Даваахүүгийн хүү, өөрөө '''аймгийн Алдарт уяач''' цолтой, хурдан морь уядаг алдартай удам дамжсан уяач юм" 874568 wikitext text/x-wiki Даваахүүгийн <mark>Баянбат нь Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар</mark>, Тод манлай уяач Данзаннямын Даваахүүгийн хүү, өөрөө '''аймгийн Алдарт уяач''' цолтой, хурдан морь уядаг алдартай удам дамжсан уяач юм h5emt9ap6ga5jc0tauhqnkvfkozjbgr 874569 874568 2026-10-30T10:44:22Z Avirmed Batsaikhan 53733 874569 wikitext text/x-wiki '''Даваахүүгийн Баянбат''' ([[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Баянцагаан сум (Төв)|Баянцагаан суманд]] төрсөн) -Монгол Улсын Манлай уяач, ХААИС-ийн докторант. Тэрээр Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, Тод манлай уяач [[Данзаннямын Даваахүү|Данзаннямын Даваахүүгийн]] хүү юм. Д.Баянбат "Монгол хүний дархлаа гэж бий. Нүүдэлчин ахуй соёл, адууны үнэр гэж бий. Хүүхэд наснаасаа малын захад өсөж, аргалын үнэр адууны үнэрийн мэдэрч, морь унаж сурах нь зөв гэж үздэг. Би зургаан наснаасаа хурдны морь унасан" гэж ярьжээ. Тэрээр эцэг өвгөдөөс уламжилж ирсэн нүүдэлчин ахуй соёл, малч удмаа залгамжлан хурдан морины уяа сойлгыг тааруулж, эцэг өвгөдийн эрдмийг өвлөсөн энэ цагийн манлай уяачдын нэг. Түүний өвөг эцэг Мөнхийн Данзаннямын "Ажнай хүрэн", Данзаннямын Даваахүүгийн "Цолмон халтар", Даваахүүгийн Баянбатын "Наран хонгор" азарга төрийн наадмын түрүү магнай болж байжээ. Түүний уяж хурдуулж байсан алдартай хүлгүүдийн нэг нь "Салхин сарт" (Улсын наадамд айргийн дөрөвт болон зургаад хурдалж байсан) болон "Наран хонгор" азарга юм. Манлай уяач Д.Баянбат 1000 гаруй адуу тоолуулж, 200 гаруй төл бүрэн хүлээн авснаар 2024 онд Монголын морин спорт уяачдын холбооноос олгодог "Алтан унага" шагнал хүртсэн байна. Д.Баянбат ХААИС-ийн докторант бөгөөд "[[Монгол Адууны нэвтэрхий толь]]"-ийг 2026 оны 5-р сард санаачлан эмхэтгэсэн байна. 2swtp065t2vbrxdla1lv1ri63lq7bjl 0 149079 874583 2026-10-30T11:50:55Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Statue of Unity.jpg|thumb|Эв нэгдлийн хөшөө]] '''Эв нэгдлийн хөшөө''' ([[Хинди хэл|хинди.]] स्टैच्यू ऑफ यूनिटी, [[Англи хэл|англи.]] ''Statue of Unity'') — Энэтхэгийн Ерөнхий сайдын орлогч, Энэтхэгийн тусгаар тогтнолын хөдөлгөөний удирдагчдын нэг Валлабхаи Пател|Вал..." 874583 wikitext text/x-wiki [[Файл:Statue of Unity.jpg|thumb|Эв нэгдлийн хөшөө]] '''Эв нэгдлийн хөшөө''' ([[Хинди хэл|хинди.]] स्टैच्यू ऑफ यूनिटी, [[Англи хэл|англи.]] ''Statue of Unity'') — Энэтхэгийн Ерөнхий сайдын орлогч, Энэтхэгийн тусгаар тогтнолын хөдөлгөөний удирдагчдын нэг [[Валлабхаи Пател|Валлабхай Пателийн]] хүндэтгэлд зориулсан хөшөө нь Энэтхэгийн [[Гужарат|Гужарат мужийн]] Нармада голын Садху арал дээр байрладаг. Энэхүү хөшөө нь дэлхийн хамгийн том хөшөө юм: суурьтайгаа 240 метр өндөр, хүний ​​бие өөрөө 182 метр өндөр юм. Эв нэгдлийн хөшөө нь суурийг оруулаагүй Эрх чөлөөний хөшөөнөөс бараг 2.5 дахин, суурийг нь оруулаад дөрөв дахин өндөр юм. Барилгын төслийг 2013 онд зарласан. Дизайныг Энэтхэгийн уран барималч Рам Сутар бүтээжээ. Үүнийг 2018 оны 10-р сарын 31-нд (Пателийн 143 жилийн ойг тохиолдуулан) Ерөнхий сайд [[Нарендра Моди]] нээсэн байна. == Хөшөөний бүтсэн түүх == [[Файл:Statue of Unity in 2018.jpg|thumb|435x435px|Эв нэгдлийн хөшөө, 2018 он.]] [[Файл:Highly close view of statue of Unity.jpg|thumb|327x327px]] [[Валлабхаи Пател|Валлабхай Пател]] бол Энэтхэгийн тусгаар тогтнолын хөдөлгөөний хамгийн нэр хүндтэй удирдагчдын нэг, Энэтхэгийн анхны Ерөнхий сайдын орлогч бөгөөд Энэтхэгийн орчин үеийн улс төрийн дүр төрхийг бүрдүүлэхийн тулд олон зуун ноёдын мужуудыг нэгтгэсэн хүн байв. Пател нь [[Энэтхэгийн Үндэсний Конгресс нам|Энэтхэгийн Үндэсний Конгресс]] [[Энэтхэгийн Үндэсний Конгресс нам|намын]] гишүүн байв. Тусгаар тогтносон Энэтхэгийн эхэн үед Конгрессын бодлогыг олон үеийнхний ойлголтоор хоёр давамгайлсан хүн буюу [[Жавахарлал Неру]], Дотоод хэргийн сайд Пател нар тодорхойлж байв. Тэд найзууд байсан ч Энэтхэгийн дотоод, гадаад бодлогын талаар өөр өөр үзэл бодолтой байв. Неру бол социалист, шашингүй үзэлтэн байсан бөгөөд Зөвлөлт Холбоот Улсыг эдийн засгийн бодлогын олон талын загвар гэж үздэг байв. Нөгөөтэйгүүр, Пател илүү консерватив байр суурь баримталж, "Хинду-Хинду" үндсэрхэг үзлийн санаанд илүү үнэнч байв. Пател Энэтхэгийн Бүгд Найрамдах Улс байгуулагдсаны дараахан 1950 онд нас баржээ. Дараагийн жилүүдэд Энэтхэгийн бодлого нь 1964 онд нас барах хүртлээ ерөнхий сайдаар ажилласан Неругийн санаагаар шийдэмгий өөрчлөгдсөн юм. В.Пателийг Энэтхэгийн нийгэмд ихэд хүндэтгэдэг байна. Энэ нь ялангуяа 2014 онд засгийн эрхэнд гарсан [[Бхаратиа Жаната нам|Бхаратия Жаната]] [[Бхаратиа Жаната нам|нам]] зэрэг Хинду үндсэрхэг үзэлт намуудыг дэмжигчдийн дунд их нөлөөтэй юм. Ерөнхий сайдын хувьд 2014 оноос хойш албан тушаал хашиж буй энэ намын гишүүн Нарендра Моди Неругийн бодлоготой санал нийлэхгүй байгаагаа илэрхийлж, Пателийг хүндэтгэж байгаагаа илэрхийлсэн хэд хэдэн мэдэгдэл хийж байв. Парламентын мэтгэлцээний үеэр ерөнхий сайд хэрэв тусгаар тогтнолын дараа "социалист" Неругийн оронд "үндсэрхэг үзэлтэн" Пател ерөнхий сайд болсон бол "Кашмир тэр аяараа" өнөөдөр Энэтхэгийн нэг хэсэг байх байсан гэж мэдэгджээ. 182 метр өндөр хөшөө нь 58 метр өндөр суурин дээр байрладаг бөгөөд уг бүтээлийн нийт өндөр нь 240 метр юм. 182 метрийн өндрийг Гужарат мужийн хууль тогтоох чуулганы суудлын тоотой тохирч тусгайлан сонгосон. Энэхүү хөшөөг Мумбай хотод төвтэй "Larsen & Toubro" инженерийн компани зохион бүтээж, гурван жил хагасын хугацаанд 250 инженер, 3000 ажилчин барьсан байна. Хөшөөний бүтэц нь ган хүрээгээр хүрээлэгдсэн хоёр төмөр бетон тулгуур цилиндрээс бүрдэнэ. Гадна талын товойлгон бүрхүүл нь 8 мм зузаантай хүрэл хавтангаар хийгдсэн. Барилга угсралтын ажилд 1700 тонн хүрэл, 1850 тонн хүрэл бүрхүүл, 210,000 куб метр бетон, 18,500 тонн арматурын ган, 6,500 тонн бүтцийн ган шаардлагатай байв. 153 метрийн өндөрт, цээжний түвшинд хөшөөний арьсан дээр цонх зүссэн ажиглалтын тавцан байдаг. Хөшөө нь таван бүсэд хуваагддаг бөгөөд тэдгээрийн гурав нь олон нийтэд нээлттэй байдаг. Суурь хэсгээс хөшөөний шилбэний түвшин хүртэл үргэлжилдэг эхний бүс нь гурван түвшинтэй бөгөөд үзэсгэлэнгийн талбай, мезонин, дээвэр багтдаг. Энэ нь дурсгалын цэцэрлэг, музей байрладаг. Хоёр дахь бүс нь 149 метрийн өндөрт байрлах хөшөөний гуя хүртэл, гурав дахь нь үзвэрийн галерей хүртэл үргэлжилдэг. Дөрөв дэх бүс нь техникийн давхар бөгөөд тав дахь бүс нь хөшөөний толгой, мөрийг агуулдаг. Эхний бүсэд байрлах музей нь Пателийн амьдрал болон түүний түүхэн хувь нэмрийг харуулсан. Зэргэлдээх аудиовизуал галерей нь мөн ижил сэдвээр арван таван минутын танилцуулга санал болгож, муж улсын омгийн соёлыг дүрсэлсэн байдаг. == Шүүмжлэл == Хөшөөний барилгын зардал 430 сая доллар болсон. Төслийн эхний үе шат (гол хөшөөг барих, хөшөөг голын эрэгтэй холбосон гүүр, голын эрэг дагуух арван хоёр километр замыг сэргээн засварлах ажил орно) нь 20.63 тэрбум Энэтхэг рупи (340 сая доллар)-ын өртөгтэй гэж тооцоолсон байна. Энэхүү цогцолборын асар их өртөг нь 1.4 тэрбум хүн тутмын дөрөвний нэг нь ядуурлын шугамаас доогуур амьдардаг улсад эсэргүүцлийн давалгааг өдөөсөн юм. m3e84ujmu92oiubady09li2oi4zhx5d