Монголын далбаа

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Монголын далбаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>958</id>
    <revision>
      <id>874656</id>
      <parentid>870195</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T19:30:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>874656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19269" sha1="eq0bebmhq1oyb8h6mbp1jbdsi0squri" xml:space="preserve">{{For|Монгол улсын далбаануудын|Монголын сүлд, далбааны жагсаалт}}
{{Инфобокс далбаа
| Name = Монгол
| Image = Flag of Mongolia.svg
| Nickname = Монголын Төрийн далбаа
| Use = 111000
| Symbol = {{FIAV|111000}} {{FIAV|normal}} {{FIAV|Mirror}}
| Proportion = 1:2
| Adoption = {{Start date and age|1945|07|10|df=yes}} (одтой анхны хувилбар)&lt;br&gt;{{Start date and age|1992|02|12|df=yes}} (одыг халсан)&lt;br&gt;{{Start date and age|2011|07|08|df=yes}} (өнгийг стандартчилсан)
| Design = Улаан, хөх, улаан өнгийн босоо гурван зурвасаас бүрдэх ба ишний талын улаан зурвас дээр [[Соёмбо]] тэмдэг байрлана.
| Designer = [[Додийн Чойдог]]
}}
[[Image:Flag of Mongolia (1992-2011).svg|thumb|Монгол Улсын төрийн далбаа (1992-2011), 1:2]]
'''[[Монгол Улс|Монгол Улсын]] [[төрийн далбаа]]''' нь Монгол Улсын 1992 оны Үндсэн хууль хүчин төгөлдөр болсон цагаас буюу 1992 оны [[2 сарын 12]]-ноос хэрэглэгдэж эхэлсэн. Үндсэн хуулийн 12-р зүйлийн 4 дэх хэсэгт: &quot;Монгол Улсын төрийн далбаа нь улаан, хөх, улаан хосолсон өнгөтэй байна. Далбааны гурав хуваасны нэгийн хэмжээтэй дундах хэсэг нь мөнх тэнгэрийн хөх, түүний хоёр тал нь мандан бадрахын бэлгэдэл улаан өнгөтэй байна. Далбааны ишин талын улаан дэвсгэрийн төв хэсэгт алтан соёмбо байрлуулна. Далбааны өргөн, урт нь 1:2-ын харьцаатай байна.&quot; гэж заажээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.legalinfo.mn/law/details/367 |title=Төрийн далбааны өдөр ба түүх |access-date=2019-05-06 |archive-date=2019-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530064907/https://www.legalinfo.mn/law/details/367 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Монгол Улсын үндсэн хуульд “Монгол Улсын тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдлын бэлгэ тэмдэг нь Төрийн сүлд, туг, далбаа, тамга, дуулал мөн.  Төрийн сүлд, туг, далбаа, дуулал нь Монголын ард түмний түүхэн уламжлал, хүсэл тэмүүлэл, эв нэгдэл, шударга ёс, цог хийморийг илэрхийлнэ” хэмээн заажээ.

Төрийн далбаан дээр дүрсэлсэн '''Соёмбо''' тэмдэг нь Анхдугаар богд Занабазар 1686 онд бүтээсэн 90 гаруй Соёмбо үсгийн бүх шинжийг агуулсан толгой үсэг юм. Түүний бэлгэдэл нь Монгол Улс эгнэгт мандан бадарч, Монголын ард түмэн эв найрамдалтай, шударга ёсыг сахин, гадаад, дотоодын дайснаг дарж, өнөр өтгөн болж, цэцэглэн хөгжих гүн утгыг агуулдаг байна.   

'''Монгол улсын төрийн далбааны өдрий'''г Улсын Их Хурал 2008 онд Монгол төрийн бэлгэ тэмдэг болсон Төрийн далбаандаа хүндэтгэлтэй хандах, түүхт ёс, түүхэн уламжлалаа нандигнан өвлөх, үндэсний эв нэгдлийг бэхжүүлэх зорилгоор Төрийн далбааны өдөртэй болох хуулийг баталсан. '''2009''' оноос жил бүрийн 7 дугаар сарын 10-нд тэмдэглэж буй бөгөөд энэ өдөр алтан соёмбот Төрийн далбаагаа мандуулдаг болжээ.  Харин '''2010''' оноос тухайн үеийн Монгол улсын [[Төрийн ёслолын алба|Төрийн ёслолын албаны]] дарга А.Батсайханы гаргасан санаачилгаар уг өдөр 1991 оноос хойш  хийгээгүй байсан [[Монгол Улсын Цэргийн ёслолын жагсаал|Монгол Улсын Цэргийн ёслолын жагсаалыг]] сэргээж, төрийн далбаагаа нийслэлийн төв талбай буюу Д.Сүхбаатарын талбайд мандуулж хүндэтгэл үзүүлж цэргийн ёслолын жагсаал үйлддэг болсон түүхтэй.

==Өнгө, хэмжээ==
Монгол Улсын Төрийн ёслолын албанаас 2010 онд санаачилсаны дагуу Стандарт хэмжил зүйн газар 2012 оны 2 дугаар сарын 22-ноос MNS 6262:2011 стандарт (Монгол Улсын Төрийн далбаа. Ерөнхий шаардлага) (Mongolian State Flag. General requirements)- баталж мөрдөж эхэлсэн байна.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://news.gogo.mn/r/89840 |wayback=20190506161504 |text=Монгол Улсын төрийн далбааны стандарт |archiv-bot=2025-04-29 09:19:01 InternetArchiveBot }} 2011 Монгол Контент ХХК&lt;/ref&gt;
{| class=wikitable width=60% style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Систем
!style=&quot;background:#E60019&quot;| Улаан
!style=&quot;background:#0066B3&quot;| Хөх
!style=&quot;background:#FFD400&quot;| Шар

|-
| [[RGB өнгөний орон зай|RGB]]|| 218-32-49 || 0-102-178 || 255-211-0
|-
| [[CMYK]]|| 10-100-90-0  || 100-60-0-0 || 0-15-100-0
|}

Стандартын 2.1-д заасан зориулалтаар төрийн далбааг үйлдэх, дүрслэх  (оёх, зурах, сийлэх, хэвлэх,хатгах, наах, цоолборлох, барлах)-д иргэд, аж ахуйн нэгж, байгууллага энэхүү  стандартыг заавал дагаж мөрдөнө гэжээ. 

== Монгол улсын Төрийн далбааг байнга мандуулах болон байршуулах газрууд ==
'''Монгол Улсын Төрийн далбааг'''

• Монгол Улсын Төрийн ордон

• Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн өргөө

• Аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Засаг даргын ажлын байр

• Монгол Улсаас гадаад орон, олон улсын байгууллагад суугаа дипломат болон худалдааны бүрэн эрхэт төлөөлөгч, консулын байранд '''байнга мандуулна.'''

'''Монгол Улсын Төрийн далбааг'''

• Улсын Их Хурлын чуулган, Засгийн газар, Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөл, Үндсэн хуулийн цэц, бүх шатны шүүхийн хуралдааны танхим

• Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын дарга, Ерөнхий сайд, Үндсэн хуулийн цэцийн албан тасалгаа

• Улсын Их Хурлын гишүүн, Засгийн газрын гишүүн, бүх шатны засаг даргын албан тасалгаа

• Монгол Улсаас гадаад улс, олон улсын байгууллагад суугаа дипломат төлөөлөгчийн газрын тэргүүн болон худалдааны бүрэн эрхт төлөөлөгч, консулын албан тасалгаа

• Хилийн төлөөлөгч, хилийн анги, салбарын даргын албан тасалгаанд '''байнга байршуулна'''.

== Монгол Улсын Төрийн Далбааны түүх ==

Монгол Улс одоогийн Төрийн далбааг 1992 оноос хэрэглэж эхэлсэн бөгөөд өмнө нь 1911, 1924, 1940, 1945, 1960 онд Төрийн далбаагаа шинэчилж байсан түүхтэй. 
{| cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;5px&quot; border=&quot;0&quot;
|-
| [[File:Golden sun and moon of the Xiongnu 2.jpg|thumb|Хүннүгийн алтан нар сартай сүлд, Тахилын хотгор|center|150px]]
|Монголын анхны төрт [[Хүннү улс|Хүннү гүрний]] туг далбааны талаар нарийвчлалтай баттай нотолгоо олдоогүй ч, одоогоор олдоод байгаа шинжлэх ухааны нотолгооноос үзэхэд хүннүчүүдийн сүлд нь наран, саран байсан ажээ. Мөн [[Кидан|Кидан Улс]]ын үеийн туг нь ланзан хэлбэрт дүрс болоод мөн наран, саран байсан гэх ба Хятадын болон Солонгосын зарим сударт &quot;Ляо нүүдэлчдийн хийсэх өнгө нь сар, нар болно&quot; хэмээсэн байдаг байна. 
{{seealso|Есөн хөлт цагаан туг}}
[[Чингис хаан]] 1206 онд [[Их Монгол Улс|Их Монгол]]ын тулгар төрийг байгуулж хүннүгийн үеэс уламжлагдан ирсэн есөн хөлт, есөн хэлт, есөн манжлагат төрийн Их Цагаан тугийг босгон тахиснаас эхлэн манай өвөг дээдэс өнөөг хүртэл онгол.он шүтэн дээдэлж ирсэн билээ. Мянган цагаан азарганы сүүлээр хийсэн нь мянган азарганы хүчээр төрөө бат бэх барьж байхыг бэлгэджээ.&lt;ref&gt;[https://ikon.mn/n/8gx Төрийн есөн хөлт цагаан туг] 2015 Ikon&lt;/ref&gt; Энэ Монголын их Юань гүрнээс эхлээд XVIII зууны дунд үе хүртэл Монголчуудын дунд төрийн далбаа нь хэвээр байсан аж. Монголчууд Чин улсын эрхшээлд орон ортол энэхүү далбаа нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар Улс]] болоод бусад Монголчуудын далбаа болон намирсан байдаг. Мөн Монголын их эзэнт гүрний бүрэлдэхүүн болох Монголын төрт улсуудын далбааг олонтоо тайлбарласан байдаг. Наад зах нь 2000 жилийн түүхтэй өвлөгдөн ирсэн наран, саран нь одоог хүртэл Монгол төрийн далбааны [[соёмбо]]д байдаг билээ.
|-
| [[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|center|150px]]
| '''Богд хаант Монгол улсын далбаа 1911'''
1911 онд сэргээн тунхагласан Монгол Улсын төрийн далбааг бүтээх тухай баримт бичигт өгүүлэхдээ: “Олон улсын дор цөм өөр өөрийн далбаа буй, бидний Монгол болбоос өөрөө эзэрхэг эрх хэмжээ бүхийг илэрхийлвэл зохимой” хэмээн шинэ тутам байгуулагдсан Монголын төрийн далбаанд ихээхэн ач холбогдол өгч байв.

Ийнхүү энэ үеийн Монгол Улсын далбаа нь хэмжээний хувьд гурван ам буюу гурав нэгийн харьцаатай (Төрийн ордонд юм уу албаны их газар мандуулах далбаа нь хүрээтэйгээ 105 x 280 см, дэвсгэр нь 70 x 210 см, бага албан газар, энгийн айлд мандуулах нь хүрээтэйгээ 50 x 60 см, дэвсгэр нь 30 x 30 см хэмжээтэй байхаар заажээ) хэлбэр нь босоо гонзгой дөрвөлжин, гол дэвсгэр нь шар, ишний эсрэг талд гурван улаан хэлтэй, хэлний этгээдээс бусад гурван талд улаан хөвөөтэй байх ба хөвөө нь ам хагас өргөн далбааны төв дунд хүрээтэй бадамлянхуа цэцэг бүхий соёмбо сүлд, “Э”, “БАМ” үсгийг тусгай мөргөлийн ном (Ламаадангомбо, Санждансүрэн, Лаймүүданзан) бичсэн дэвсгэр дээр урлан, далбааны төгсгөлийн гурван улаан хэлний дээдэд “Ум”, дундад “Аа”, доодод “Хум” хэмээх маанийн үсэг байхаар тогтоожээ.

Энэхүү төрийн далбааг мандуулах өдрийг тогтоон, жил цагаан сарын Шинийн нэгнээс найман хүртэл хийсгэх, мөн майдар залах, өвлийн бат оршил өргөх зэрэг төрийн их баяр ёслолын өдөр ордон, сүм хийд, төрийн яамд, аймгийн чуулгад, цэргийн жанжны газар, засаг ба засаг бус ван, гүн, хамба цорж, эрдэнэ шанзодва, хутагт хувилгаад, тушаалтан лам түшмэдийн газар хийсгэхээр болгосон байна. Бас Богдын Засгийн газраас уул тугийг албан газраас гадна айл бүр хийсгэж болохыг зөвшөөрөн, далбааны үсэг, ном зэргийн бар сийлүүлж дарж өгч байхыг тусгайлан заасан нь буй. Чингэснээр тухайн үед энэ далбааг төр, шашныг мандуулахын бэлгэдэл хэмээн шүтэн биширч байв.
|-
| [[File:Flag of the People&amp;#039;s Republic of Mongolia (1924-1930).svg|center|150px]]
| '''Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын далбаа 1924-1940 он'''&lt;ref&gt;[http://www.parliament.mn/n/oapo Монгол Улсын Үндсэн хууль 1924, 1940, 1960, 1992] МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ТАМГЫН ГАЗАР ©2017.&lt;/ref&gt;
1924 онд батлагдсан Улсын Анхдугаар Үндсэн хуулийн 49 дүгээр зүйлд БНМАУ-ын төрийн далбааг тодорхойлж бичихдээ: “Улсын туг, далбааг улаан өнгөтэй бөгөөд дунд нь улсын сүлд тэмдгийг оруулан үйлдүүлж гүйцэтгүүлбэл зохино” хэмээжээ.
|-
| [[File:Flag of the People&amp;#039;s Republic of Mongolia (1940-1945).svg|center|150px]]
| '''Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын далбаа 1940-1945 он'''
1940 онд БНМАУ-ын 8 дугаар Их Хурлаар баталсан Шинэ Үндсэн хуулийн 93 дугаар зүйлд “БНМАУ-ын туг нь 1:2 хэмжээний улаан өнгийн эдээр үйлдэгдэх бөгөөд уул тугийн төвд улсын сүлд тэмдэг байх ба түүний хоёр талаар Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс гэсэн үсэгтэй байна” гэж заасан байна. Үндсэн хуулийн заалтаар урьдах улсын тугийн хэмжээ нь дөв дөрвөлжин байсныг өөрчилж, тэгш өнцөгт гонзгой болгосон нь шинэ зүйл юм. Мөн Үндсэн хуулийн энэ заалтад улсын нэрийг нэмэн хийх болсон нь шинээр нэмэгдсэн болно. Гэхдээ 1924-1940 оны хооронд байсан БНМАУ-ын төрийн туг далбаанд улсын нэр байсан байж магадгүй байна.
|}

== 1960 оны далбаа ==
Одоогоос 60 гаруй жилийн өмнө буюу 1960 оны Үндсэн хуулийн 91 дүгээр зүйлд улсын далбааны тухай заахдаа, “Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын төрийн далбааг улсын сүлдийг үндэслэн хийнэ. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын төрийн далбааг улаан, цэнхэр өнгийн эдээр үйлдэх бөгөөд тэгэхдээ гурав хуваасны нэгийн хэмжээтэй, дунд тал нь цэнхэр огторгуйн өнгөтэй байх ба түүний хоёр хажуу тал нь улаан өнгөтэй байна. Ишинд уях талын улаан дэвсгэрийн дээд хэсэгт алтан таван хушуу, түүний доор мөн алтан соёмбо үсэг байна. Далбааны өргөн урт хоёр нэгийн харьцах хоёрын харьцаатай байна” хэмээсэн байдаг. 

=== Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын далбаа 1945-1992 он ===
{{Гол|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Төрийн далбаа}}

&lt;gallery class=&quot;center centered&quot;&gt;
Flag of the Mongolian People's Republic (1930–1940).svg|&lt;small&gt;1:2&lt;/small&gt; {{FIAV|historical}} Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Төрийн далбаа, 1930-1940 он
Flag of the People&amp;#039;s Republic of Mongolia (1945-1992).svg|&lt;small&gt;1:2&lt;/small&gt; {{FIAV|historical}} Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Төрийн далбаа, 1945-1992 он
&lt;/gallery&gt;

== Түүхэн далбаанууд ==
&lt;gallery class=&quot;center centered&quot;&gt;
Файл:Flag of Bogd Khaant Mongolia.jpg|{{FIAV|historical}} Энэ тугийг Сэцэн хан аймагт хилийн харуулууд ашиглаж, монгол төрийн тугийг жижиг хувилбараар ашигласан
&lt;/gallery&gt;


Жич: АНУ 6-р сарын 14, ОХУ 8-р сарын 22, Итали 1-р сарын 7, Аргентин 6-р сарын 20-нд Төрийн далбааны өдрөө бүх нийтээр тэмдэглэн өнгөрүүлдэг бол Европийн холбоо 5-р сарын 9-ний өдөр далбааныхаа өдрийг ёслол төгөлдөр тэмдэглэдэг ажээ.

== Эшлэл ==
{{reflist}}

{{Монгол Улсын Төрийн бэлгэ тэмдгүүд}}

[[Ангилал:Монгол Улсын төрийн бэлгэ тэмдэг]]
[[Ангилал:Төрийн далбаа]]
[[Ангилал:Монголын төрийн далбаа| ]]</text>
      <sha1>eq0bebmhq1oyb8h6mbp1jbdsi0squri</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874662</id>
      <parentid>874656</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T20:59:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Монгол Улсын Төрийн далбаа]] to [[Монголын далбаа]]</comment>
      <origin>874656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19269" sha1="eq0bebmhq1oyb8h6mbp1jbdsi0squri" xml:space="preserve">{{For|Монгол улсын далбаануудын|Монголын сүлд, далбааны жагсаалт}}
{{Инфобокс далбаа
| Name = Монгол
| Image = Flag of Mongolia.svg
| Nickname = Монголын Төрийн далбаа
| Use = 111000
| Symbol = {{FIAV|111000}} {{FIAV|normal}} {{FIAV|Mirror}}
| Proportion = 1:2
| Adoption = {{Start date and age|1945|07|10|df=yes}} (одтой анхны хувилбар)&lt;br&gt;{{Start date and age|1992|02|12|df=yes}} (одыг халсан)&lt;br&gt;{{Start date and age|2011|07|08|df=yes}} (өнгийг стандартчилсан)
| Design = Улаан, хөх, улаан өнгийн босоо гурван зурвасаас бүрдэх ба ишний талын улаан зурвас дээр [[Соёмбо]] тэмдэг байрлана.
| Designer = [[Додийн Чойдог]]
}}
[[Image:Flag of Mongolia (1992-2011).svg|thumb|Монгол Улсын төрийн далбаа (1992-2011), 1:2]]
'''[[Монгол Улс|Монгол Улсын]] [[төрийн далбаа]]''' нь Монгол Улсын 1992 оны Үндсэн хууль хүчин төгөлдөр болсон цагаас буюу 1992 оны [[2 сарын 12]]-ноос хэрэглэгдэж эхэлсэн. Үндсэн хуулийн 12-р зүйлийн 4 дэх хэсэгт: &quot;Монгол Улсын төрийн далбаа нь улаан, хөх, улаан хосолсон өнгөтэй байна. Далбааны гурав хуваасны нэгийн хэмжээтэй дундах хэсэг нь мөнх тэнгэрийн хөх, түүний хоёр тал нь мандан бадрахын бэлгэдэл улаан өнгөтэй байна. Далбааны ишин талын улаан дэвсгэрийн төв хэсэгт алтан соёмбо байрлуулна. Далбааны өргөн, урт нь 1:2-ын харьцаатай байна.&quot; гэж заажээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.legalinfo.mn/law/details/367 |title=Төрийн далбааны өдөр ба түүх |access-date=2019-05-06 |archive-date=2019-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530064907/https://www.legalinfo.mn/law/details/367 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Монгол Улсын үндсэн хуульд “Монгол Улсын тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдлын бэлгэ тэмдэг нь Төрийн сүлд, туг, далбаа, тамга, дуулал мөн.  Төрийн сүлд, туг, далбаа, дуулал нь Монголын ард түмний түүхэн уламжлал, хүсэл тэмүүлэл, эв нэгдэл, шударга ёс, цог хийморийг илэрхийлнэ” хэмээн заажээ.

Төрийн далбаан дээр дүрсэлсэн '''Соёмбо''' тэмдэг нь Анхдугаар богд Занабазар 1686 онд бүтээсэн 90 гаруй Соёмбо үсгийн бүх шинжийг агуулсан толгой үсэг юм. Түүний бэлгэдэл нь Монгол Улс эгнэгт мандан бадарч, Монголын ард түмэн эв найрамдалтай, шударга ёсыг сахин, гадаад, дотоодын дайснаг дарж, өнөр өтгөн болж, цэцэглэн хөгжих гүн утгыг агуулдаг байна.   

'''Монгол улсын төрийн далбааны өдрий'''г Улсын Их Хурал 2008 онд Монгол төрийн бэлгэ тэмдэг болсон Төрийн далбаандаа хүндэтгэлтэй хандах, түүхт ёс, түүхэн уламжлалаа нандигнан өвлөх, үндэсний эв нэгдлийг бэхжүүлэх зорилгоор Төрийн далбааны өдөртэй болох хуулийг баталсан. '''2009''' оноос жил бүрийн 7 дугаар сарын 10-нд тэмдэглэж буй бөгөөд энэ өдөр алтан соёмбот Төрийн далбаагаа мандуулдаг болжээ.  Харин '''2010''' оноос тухайн үеийн Монгол улсын [[Төрийн ёслолын алба|Төрийн ёслолын албаны]] дарга А.Батсайханы гаргасан санаачилгаар уг өдөр 1991 оноос хойш  хийгээгүй байсан [[Монгол Улсын Цэргийн ёслолын жагсаал|Монгол Улсын Цэргийн ёслолын жагсаалыг]] сэргээж, төрийн далбаагаа нийслэлийн төв талбай буюу Д.Сүхбаатарын талбайд мандуулж хүндэтгэл үзүүлж цэргийн ёслолын жагсаал үйлддэг болсон түүхтэй.

==Өнгө, хэмжээ==
Монгол Улсын Төрийн ёслолын албанаас 2010 онд санаачилсаны дагуу Стандарт хэмжил зүйн газар 2012 оны 2 дугаар сарын 22-ноос MNS 6262:2011 стандарт (Монгол Улсын Төрийн далбаа. Ерөнхий шаардлага) (Mongolian State Flag. General requirements)- баталж мөрдөж эхэлсэн байна.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://news.gogo.mn/r/89840 |wayback=20190506161504 |text=Монгол Улсын төрийн далбааны стандарт |archiv-bot=2025-04-29 09:19:01 InternetArchiveBot }} 2011 Монгол Контент ХХК&lt;/ref&gt;
{| class=wikitable width=60% style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Систем
!style=&quot;background:#E60019&quot;| Улаан
!style=&quot;background:#0066B3&quot;| Хөх
!style=&quot;background:#FFD400&quot;| Шар

|-
| [[RGB өнгөний орон зай|RGB]]|| 218-32-49 || 0-102-178 || 255-211-0
|-
| [[CMYK]]|| 10-100-90-0  || 100-60-0-0 || 0-15-100-0
|}

Стандартын 2.1-д заасан зориулалтаар төрийн далбааг үйлдэх, дүрслэх  (оёх, зурах, сийлэх, хэвлэх,хатгах, наах, цоолборлох, барлах)-д иргэд, аж ахуйн нэгж, байгууллага энэхүү  стандартыг заавал дагаж мөрдөнө гэжээ. 

== Монгол улсын Төрийн далбааг байнга мандуулах болон байршуулах газрууд ==
'''Монгол Улсын Төрийн далбааг'''

• Монгол Улсын Төрийн ордон

• Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн өргөө

• Аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Засаг даргын ажлын байр

• Монгол Улсаас гадаад орон, олон улсын байгууллагад суугаа дипломат болон худалдааны бүрэн эрхэт төлөөлөгч, консулын байранд '''байнга мандуулна.'''

'''Монгол Улсын Төрийн далбааг'''

• Улсын Их Хурлын чуулган, Засгийн газар, Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөл, Үндсэн хуулийн цэц, бүх шатны шүүхийн хуралдааны танхим

• Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын дарга, Ерөнхий сайд, Үндсэн хуулийн цэцийн албан тасалгаа

• Улсын Их Хурлын гишүүн, Засгийн газрын гишүүн, бүх шатны засаг даргын албан тасалгаа

• Монгол Улсаас гадаад улс, олон улсын байгууллагад суугаа дипломат төлөөлөгчийн газрын тэргүүн болон худалдааны бүрэн эрхт төлөөлөгч, консулын албан тасалгаа

• Хилийн төлөөлөгч, хилийн анги, салбарын даргын албан тасалгаанд '''байнга байршуулна'''.

== Монгол Улсын Төрийн Далбааны түүх ==

Монгол Улс одоогийн Төрийн далбааг 1992 оноос хэрэглэж эхэлсэн бөгөөд өмнө нь 1911, 1924, 1940, 1945, 1960 онд Төрийн далбаагаа шинэчилж байсан түүхтэй. 
{| cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;5px&quot; border=&quot;0&quot;
|-
| [[File:Golden sun and moon of the Xiongnu 2.jpg|thumb|Хүннүгийн алтан нар сартай сүлд, Тахилын хотгор|center|150px]]
|Монголын анхны төрт [[Хүннү улс|Хүннү гүрний]] туг далбааны талаар нарийвчлалтай баттай нотолгоо олдоогүй ч, одоогоор олдоод байгаа шинжлэх ухааны нотолгооноос үзэхэд хүннүчүүдийн сүлд нь наран, саран байсан ажээ. Мөн [[Кидан|Кидан Улс]]ын үеийн туг нь ланзан хэлбэрт дүрс болоод мөн наран, саран байсан гэх ба Хятадын болон Солонгосын зарим сударт &quot;Ляо нүүдэлчдийн хийсэх өнгө нь сар, нар болно&quot; хэмээсэн байдаг байна. 
{{seealso|Есөн хөлт цагаан туг}}
[[Чингис хаан]] 1206 онд [[Их Монгол Улс|Их Монгол]]ын тулгар төрийг байгуулж хүннүгийн үеэс уламжлагдан ирсэн есөн хөлт, есөн хэлт, есөн манжлагат төрийн Их Цагаан тугийг босгон тахиснаас эхлэн манай өвөг дээдэс өнөөг хүртэл онгол.он шүтэн дээдэлж ирсэн билээ. Мянган цагаан азарганы сүүлээр хийсэн нь мянган азарганы хүчээр төрөө бат бэх барьж байхыг бэлгэджээ.&lt;ref&gt;[https://ikon.mn/n/8gx Төрийн есөн хөлт цагаан туг] 2015 Ikon&lt;/ref&gt; Энэ Монголын их Юань гүрнээс эхлээд XVIII зууны дунд үе хүртэл Монголчуудын дунд төрийн далбаа нь хэвээр байсан аж. Монголчууд Чин улсын эрхшээлд орон ортол энэхүү далбаа нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар Улс]] болоод бусад Монголчуудын далбаа болон намирсан байдаг. Мөн Монголын их эзэнт гүрний бүрэлдэхүүн болох Монголын төрт улсуудын далбааг олонтоо тайлбарласан байдаг. Наад зах нь 2000 жилийн түүхтэй өвлөгдөн ирсэн наран, саран нь одоог хүртэл Монгол төрийн далбааны [[соёмбо]]д байдаг билээ.
|-
| [[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|center|150px]]
| '''Богд хаант Монгол улсын далбаа 1911'''
1911 онд сэргээн тунхагласан Монгол Улсын төрийн далбааг бүтээх тухай баримт бичигт өгүүлэхдээ: “Олон улсын дор цөм өөр өөрийн далбаа буй, бидний Монгол болбоос өөрөө эзэрхэг эрх хэмжээ бүхийг илэрхийлвэл зохимой” хэмээн шинэ тутам байгуулагдсан Монголын төрийн далбаанд ихээхэн ач холбогдол өгч байв.

Ийнхүү энэ үеийн Монгол Улсын далбаа нь хэмжээний хувьд гурван ам буюу гурав нэгийн харьцаатай (Төрийн ордонд юм уу албаны их газар мандуулах далбаа нь хүрээтэйгээ 105 x 280 см, дэвсгэр нь 70 x 210 см, бага албан газар, энгийн айлд мандуулах нь хүрээтэйгээ 50 x 60 см, дэвсгэр нь 30 x 30 см хэмжээтэй байхаар заажээ) хэлбэр нь босоо гонзгой дөрвөлжин, гол дэвсгэр нь шар, ишний эсрэг талд гурван улаан хэлтэй, хэлний этгээдээс бусад гурван талд улаан хөвөөтэй байх ба хөвөө нь ам хагас өргөн далбааны төв дунд хүрээтэй бадамлянхуа цэцэг бүхий соёмбо сүлд, “Э”, “БАМ” үсгийг тусгай мөргөлийн ном (Ламаадангомбо, Санждансүрэн, Лаймүүданзан) бичсэн дэвсгэр дээр урлан, далбааны төгсгөлийн гурван улаан хэлний дээдэд “Ум”, дундад “Аа”, доодод “Хум” хэмээх маанийн үсэг байхаар тогтоожээ.

Энэхүү төрийн далбааг мандуулах өдрийг тогтоон, жил цагаан сарын Шинийн нэгнээс найман хүртэл хийсгэх, мөн майдар залах, өвлийн бат оршил өргөх зэрэг төрийн их баяр ёслолын өдөр ордон, сүм хийд, төрийн яамд, аймгийн чуулгад, цэргийн жанжны газар, засаг ба засаг бус ван, гүн, хамба цорж, эрдэнэ шанзодва, хутагт хувилгаад, тушаалтан лам түшмэдийн газар хийсгэхээр болгосон байна. Бас Богдын Засгийн газраас уул тугийг албан газраас гадна айл бүр хийсгэж болохыг зөвшөөрөн, далбааны үсэг, ном зэргийн бар сийлүүлж дарж өгч байхыг тусгайлан заасан нь буй. Чингэснээр тухайн үед энэ далбааг төр, шашныг мандуулахын бэлгэдэл хэмээн шүтэн биширч байв.
|-
| [[File:Flag of the People&amp;#039;s Republic of Mongolia (1924-1930).svg|center|150px]]
| '''Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын далбаа 1924-1940 он'''&lt;ref&gt;[http://www.parliament.mn/n/oapo Монгол Улсын Үндсэн хууль 1924, 1940, 1960, 1992] МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ТАМГЫН ГАЗАР ©2017.&lt;/ref&gt;
1924 онд батлагдсан Улсын Анхдугаар Үндсэн хуулийн 49 дүгээр зүйлд БНМАУ-ын төрийн далбааг тодорхойлж бичихдээ: “Улсын туг, далбааг улаан өнгөтэй бөгөөд дунд нь улсын сүлд тэмдгийг оруулан үйлдүүлж гүйцэтгүүлбэл зохино” хэмээжээ.
|-
| [[File:Flag of the People&amp;#039;s Republic of Mongolia (1940-1945).svg|center|150px]]
| '''Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын далбаа 1940-1945 он'''
1940 онд БНМАУ-ын 8 дугаар Их Хурлаар баталсан Шинэ Үндсэн хуулийн 93 дугаар зүйлд “БНМАУ-ын туг нь 1:2 хэмжээний улаан өнгийн эдээр үйлдэгдэх бөгөөд уул тугийн төвд улсын сүлд тэмдэг байх ба түүний хоёр талаар Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс гэсэн үсэгтэй байна” гэж заасан байна. Үндсэн хуулийн заалтаар урьдах улсын тугийн хэмжээ нь дөв дөрвөлжин байсныг өөрчилж, тэгш өнцөгт гонзгой болгосон нь шинэ зүйл юм. Мөн Үндсэн хуулийн энэ заалтад улсын нэрийг нэмэн хийх болсон нь шинээр нэмэгдсэн болно. Гэхдээ 1924-1940 оны хооронд байсан БНМАУ-ын төрийн туг далбаанд улсын нэр байсан байж магадгүй байна.
|}

== 1960 оны далбаа ==
Одоогоос 60 гаруй жилийн өмнө буюу 1960 оны Үндсэн хуулийн 91 дүгээр зүйлд улсын далбааны тухай заахдаа, “Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын төрийн далбааг улсын сүлдийг үндэслэн хийнэ. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын төрийн далбааг улаан, цэнхэр өнгийн эдээр үйлдэх бөгөөд тэгэхдээ гурав хуваасны нэгийн хэмжээтэй, дунд тал нь цэнхэр огторгуйн өнгөтэй байх ба түүний хоёр хажуу тал нь улаан өнгөтэй байна. Ишинд уях талын улаан дэвсгэрийн дээд хэсэгт алтан таван хушуу, түүний доор мөн алтан соёмбо үсэг байна. Далбааны өргөн урт хоёр нэгийн харьцах хоёрын харьцаатай байна” хэмээсэн байдаг. 

=== Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын далбаа 1945-1992 он ===
{{Гол|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Төрийн далбаа}}

&lt;gallery class=&quot;center centered&quot;&gt;
Flag of the Mongolian People's Republic (1930–1940).svg|&lt;small&gt;1:2&lt;/small&gt; {{FIAV|historical}} Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Төрийн далбаа, 1930-1940 он
Flag of the People&amp;#039;s Republic of Mongolia (1945-1992).svg|&lt;small&gt;1:2&lt;/small&gt; {{FIAV|historical}} Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Төрийн далбаа, 1945-1992 он
&lt;/gallery&gt;

== Түүхэн далбаанууд ==
&lt;gallery class=&quot;center centered&quot;&gt;
Файл:Flag of Bogd Khaant Mongolia.jpg|{{FIAV|historical}} Энэ тугийг Сэцэн хан аймагт хилийн харуулууд ашиглаж, монгол төрийн тугийг жижиг хувилбараар ашигласан
&lt;/gallery&gt;


Жич: АНУ 6-р сарын 14, ОХУ 8-р сарын 22, Итали 1-р сарын 7, Аргентин 6-р сарын 20-нд Төрийн далбааны өдрөө бүх нийтээр тэмдэглэн өнгөрүүлдэг бол Европийн холбоо 5-р сарын 9-ний өдөр далбааныхаа өдрийг ёслол төгөлдөр тэмдэглэдэг ажээ.

== Эшлэл ==
{{reflist}}

{{Монгол Улсын Төрийн бэлгэ тэмдгүүд}}

[[Ангилал:Монгол Улсын төрийн бэлгэ тэмдэг]]
[[Ангилал:Төрийн далбаа]]
[[Ангилал:Монголын төрийн далбаа| ]]</text>
      <sha1>eq0bebmhq1oyb8h6mbp1jbdsi0squri</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Буриад ястан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1929</id>
    <revision>
      <id>874744</id>
      <parentid>871812</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:56:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58423-15</username>
        <id>108699</id>
      </contributor>
      <comment>/* Төрийн зүтгэлтэн */</comment>
      <origin>874744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46258" sha1="942mywxx3vorcgcz52h9qfcrh4tgps6" xml:space="preserve">{{short description|Сибирийн угсаатны бүлэг}}
{{Инфобокс үндэстэн
| group            = Буриадууд
| native_name      = {{MongolUnicode|1=ᠪᠤᠷᠢᠶᠠᠳ}}&lt;br /&gt;буряад
| native_name_lang = Буриад
| flag             = Flag of Buryatia.svg
| flag_caption     = [[Буриад]]ын далбаа
| image            = Buryat wrestling 01.jpg
| caption          = Алтаргана наадмын үеэр болж буй Буриад бөхийн барилдаан
| population       = 556,000&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot;&gt;{{cite web | url=https://www.britannica.com/topic/Buryat | title=Буриад &amp;#124; Монгол, Сибирь, Бөө мөргөл &amp;#124; Британника }}&lt;/ref&gt;
| region1          = {{flagcountry|Орос}}
| pop1             = 460,053
| ref1             = &lt;ref name=census2021&gt;{{cite web|title=Национальный состав населения|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Холбооны улсын статистикийн алба (Орос)|Холбооны улсын статистикийн алба]]|accessdate=2022-12-30}}&lt;/ref&gt;
| region2          = {{nbsp|4}}{{flag|Буриад}}
| pop2             = 295,273
| region3          = {{nbsp|4}}{{flag|Эрхүү муж}}
| pop3             = 74,746
| region4          = {{nbsp|4}}{{flag|Өвөр Байгалын хязгаар}}
| pop4             = 65,590
| region5          = {{flagcountry |Монгол}}
| pop5             = 43,661
| ref5             = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/|url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=2020-11-07 }}&lt;/ref&gt;
| region6          = {{flagcountry|CHN}}
| pop6             = 10,000
| ref6             = &lt;ref name=&quot;CRJ&quot;&gt;{{Cite web |url=http://gb.cri.cn/12764/2006/08/22/1865@1184844_3.htm |title=China Radio International, 2006 |access-date=2013-01-19 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303232952/http://gb.cri.cn/12764/2006/08/22/1865@1184844_3.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;–70,000&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot;/&gt;
| langs            = [[Буриад хэл]] ([[төрөлх хэл|Төрөлх]]);&lt;br/&gt;[[Орос хэл|Орос]], [[Монгол хэл]]
| rels             = [[Буддын шашин|Буддизм]],&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;HR&quot;&gt;{{cite journal |last=Чакарс |first=Мелисса |date=2020 |title=Буддизм ба Сибирийн Буриадын шастир: Оросын эзэнт гүрний үүсэл, өрсөлдөөн, хэлэлцээрийн түүхүүд |editor1-last=Копп |editor1-first=Пол |editor2-last=Ведемейер |editor2-first=Кристиан К. |editor2-link=Кристиан К. Ведемейер |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[Чикагогийн их сургуулийн хэвлэл]] |volume=60 |issue=2 |pages=81–102 |doi=10.1086/710574 |jstor=00182710 |s2cid=229366370 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}&lt;/ref&gt; [[Үнэн алдартны шашин]],&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; [[Монголын бөө мөргөл]]&lt;ref name=&quot;:03&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Quijada&quot; /&gt;
| related          = Бусад [[Монгол угсаатан]]
}}

'''Буриад''' ([[олон тоо|о.т.]] '''буриадууд''') — Монгол угсаатны эртний аймгийн нэг. Одоо цагт буриадууд гурван улсад тархан суудаг. [[Орос улс|Орос]] болон [[Монгол Улс|Монгол]] улсад &quot;Буриад&quot;, Хятад улсад &quot;Монгол&quot; нэрээр хүн амын бүртгэлд бүртгэгддэг. Орост 461,389&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm ОХУ-ын 2010 оны хүн амын тооллогын дүн]&lt;/ref&gt;, Монголд 45,087&lt;ref&gt;[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf 2010 оны хүн амын тооллогын дүн]&lt;/ref&gt;, Хятадад 10,000 орчим Буриад хүн бий. Буриадуудын ихэнх нь [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Буриад Улс]]ад амьдарч байна.

== Нэр ==
[[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|Монгол Кирилл үсгээр]] &quot;Буриад&quot; эсвэл &quot;Буриад Монгол&quot;, [[Монгол хэл|Буриад Кирилл үсгээр]] &quot;Буряад&quot; эсвэл &quot;Буряад Монгол&quot; гэж бичээд араас нь &quot;зон&quot;, &quot;ястан&quot;, &quot;ард&quot; юм уу олон тооны дагавар залгаж хэвшсэн. Харин [[Цахар]], [[Үзэмчин]] нар &quot;Бураад&quot;, [[Халимаг]]ууд &quot;Бүрэд&quot;, зарим Буриад аялгаар &quot;Баряад&quot; гэж дууддаг. 

Буриад гэдэг нэр түүхэнд анх [[1240]] онд бичигдсэн [[Монголын Нууц Товчоо]]д дурьдагджээ. Буриад гэдэг нэрийн талаар хэд хэдэн таамаглал бий:
#&quot;бу&quot; болон (эртний, цэцэн) &quot;ойн ард&quot; гэсэн үгнээс үүссэн.
#&quot;Буруут&quot; гэдгээс гаралтай – Монголчууд исламын шашинтай кыргызуудыг буруу номтон гэж нэрлэдэг байсанчлан монголчуудаас өөр шашин шүтдэг байсантай холбоотой байж магадгүй ч энэ хувилбар нь үндэслэл муутай юм.
#&quot;Брат&quot; ([[орос хэл|оросоор]] &quot;ах&quot; эсвэл &quot;дүү&quot;) гэдгээс гаралтай. Оросууд өөрсдөдөө ойр дотно хандаж байсан учир тэгж нэрлэсэн байж магадгүй  гэдэг ч энэ нь ямар ч үндэслэлгүй юм.
#&quot;Буруулсан ард&quot; гэдэг нийлмэл Монгол үг. Орост дагаар орсны дараа ингэж нэрлэдэг байсан нь сунжран буриад болсон.

Ойн ардаас үүссэн гэж үздэг бөгөөд анхнаасаа л [[Байгал нуур]]ын орчим нутагладаг байсан гэж зарим түүхийн сурвалжид бичсэн байдаг.

Буриад зон нь 90 орчим овгоос бүрдэнэ. Буриадуудын эрэгтэй хүний дээлийн энгэр 3 өнгөтэй байдаг бөгөөд хамгийн дээд талын өнгө тухайн хүний овгийн өнгө нь байдаг. Жишээлбэл, Халибин овгийн дээлийн дээд өнгө нь шар, Цонгооль овгийн эрэгтэй хүний дээлийн энгэрийн дээд өнгө нь улаан байх жишээтэй.

== Гарал үүсэл ==
Буриадын гарал үүсэл маш эртний Монгол аймгийн салбар аймаг юм. Буриадтай гарал нэг барга нар анх хятад сурвалжид баегу, байргу нэрээр 6-р зуунд тэмдэглэгдэж байжээ. Тэд тэр үед [[Байгал нуур]] орчимд амьдарч байв. Хорь буриадууд буриад ястны эртний томоохон бүлэг бөгөөд түмэдүүд мөн хорь түмэд нэрээр [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын Нууц Товчоонд]] тэмдэгдэглэгдсэн байдаг учир түмэд, буриадыг гарал нэгтэй байж магадгүй гэж үздэг. Буриад нь дотроо 90 шахам отог удмын угсаатан ястнаас бүрдсэн улсууд юм. Дотроо Сонгоол Буриад, Ага Буриад, Хорь Буриад гэж хуваагдана. Шинэхээн буриад нь Хорь Буриадаас гаралтай бөгөөд Өвөрмонголын [[Хөлөнбуйр|Хөлөнбуйрт]] Оросын хавчлагаас зайлсхийхийн тулд 20-р зууны эхээр нүүн очжээ. 

Монгол Улсын буриадууд нь хэл аялганы хувьд Онон Улзын Хорь, Ага, Хамниган, Худир буриадын аялга болон Сэлэнгэ-Үүрийн голын Түнхэн-санагын сонгоол буриадын аялгаар голчлон ярилцана. Түүнчлэн Буриад ястан нь өвөрмөц соёл бүхий зон юм. Тэд модон байшин сууцанд голлон суух ба барилга барих, хадлан хадах, жимс түүх, ан агнах, сааль сүүний ажилд нэн сурамгай. Найр наадамд харилцаа дуу дуулалцах, цэц булаалдах, бүжиг бүжих, домог тууль хэлэх, тэргүүтнээрээ ихэд алдартай зон олон юм.

== Түүх ==
[[File:Mongol Empire c.1207.png|thumb|Их Монгол Улс 1207 онд]]
[[Файл:Mongolia XVI.png|thumb|Монгол орон 14-17-р зуунд: Монгол улс, [[Дөрвөн Ойрад]], [[Моголистан]]]]
[[Файл:Mongolia XVII.png|thumb|Монгол улс, [[Зүүнгар]], [[Хошуудын хант улс]], [[Хотгойд]]ын хант улс, [[Халимаг]]ийн хант улс, [[Моголистан]]]]
[[File:Peoples Siberia XVI.jpg|thumb|right|200px|16-р зууны Сибирь. Энэ зургийг зарим нэг алдаатай хийсэн бололтой. Балагад- буриадын нэг бүлэг. Калмыки-Ойрадууд. 16-р зууны сүүлээр Ойрадууд Сибирь рүү газраа тэлж халимагууд нүүж эхэлжээ. Телес, телеут нь [[Алтай ястан|алтайчуудтай]] ойр төрөл угсаатан. Тэр үед [[киргизүүд]] [[Тэнгэр уул]]ын, Сибирийн киргиз гэсэн 2 хэсэгт хуваагдаж байв. Зарим монголчуудыг  [[Лена]] мөрний дунд урсгал хавиар байсан гэж тэмдэглэжээ. Зурган дээрх байршлаар дагуурчууд (дауры) Онон мөрний дунд урсгалаас Амар мөрний урд эрэг, [[Ноон]], [[Сунгари]] мөрний сав газрыг бүхэлд нь хамран Номхон далай хүртэл тархсан байна. 1900 онд хийсэн зураг]]

Буриад зон эрт цагт Ойн иргэдийн дотор багтаж байлаа. Ойн иргэд [[Байгал нуур]]ын хоёр талаар, [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгэ мөрний]] адаг, [[Зүлгэ|Зүлгэ мөрний]] сав, [[Саян]]ы уулс, [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний эх]], Тагна (одоогийн [[Бүгд Найрамдах Тува Улс|Тува]]) газруудаар суурьшиж байсан гэж үздэг. Тэр цагт [[Түмэд]], буриад, [[булгачин]], [[хэрэмчин]] зэрэг буриадын өвөг болох овог аймгууд зарим нь ой тайгаар ан гөрөө хийж зарим нь мал маллаж аж төрж байв. Буриад нэртэй газар усны нэр зүүн тийш [[Өвөр Байгалийн хязгаар]]ын төв, өмнөд хэсэг, Эргүнэ мөрөн хүртэлх нутагт тааралддаг.

1207 онд тэд Чингис хааны байгуулсан [[Их Монгол Улс]]ын захиргаанд оржээ. Монголын [[Юань улс]]ын дараагаас [[Барга]], Буриадууд &quot;Арын ганц модон&quot; гэх отогууд буюу Дөрвөн [[Ойрад]]ын мэдэлд оров.  14-р зуунд Ойрад буюу Баруун Монголчууд өрнө зүг нүүж, Барга Буриад аймгууд Зүүн Монголын [[Батмөнх Даян хаан]]ы харьяат болоод, зургаан түмэн Монголын зүүн 3 түмний нэг [[Урианхай түмэн]]ий бүрэлдэхүүнд багтаж байв. Тэр үед Буриад зон Байгал, Сэлэнгэ, [[Онон гол|Онон]], [[Хөлөнбуйр]], [[Хянган аймаг|Хянган]] нутгаар нүүдэллэн амьдарч байв. 17-р зуунд Урианхай бутарч, Буриад зон [[Халх]]ын [[Түшээт хан]], [[Цэцэн хан]]ы захиргаанд хамаардаг байв. Буриадууд хүн цөөтэй, Монголын төв нутгаас хол зайдуу байсан тул 12-р зууны дотоодын тэмцэл тулаан, 14-17-р зууны Халх-Ойрадын зөрчил, Монгол ноёдын дундах маргаан тэмцэлд төдийлөн оролцоогүй юм. Тэд Халхад алба төлөх байдлаар харилцаж байсан ба газар нутгийн байршлаас шалтгаалан Монголоос харьцангуй бие даасан байдалтай байсан бололтой. Мөн зарим нь үндсэн хэсгээсээ холдон нүүж нилээд зайдуу амьдарч байв. 16-17-р зууны үед Сибирийн хамгийн олон тоотой, цэрэг, эдийн засгийн хувьд хүчирхэг ард түмэн бол буриадууд байсан бөгөөд тэд ойр хавийн [[кеть]] зэрэг жижиг үндэстнийг захирч байв. 

17-р зууны дунд үеэс Оросууд [[Сибирь]] нутагт орж ирэн Буриадын нутагт өөрийн бэхлэлт цайз барьж эхэлсэн байна. Монгол улс, Ойрадын хил өмнөд Сибирийн томоохон хэсгийг хамарч байсан тул Оросын цэрэг хоёр улсын хилийг тойрч баруун хойд зүгээс нь Буриадад цөмрөн орж 1648 онд Үдийн цайз, 1652 онд Баргажаны, 1654 онд Эрхүүгийн, Нэршүүгийн нутагт хэрэм барин сууж Буриадуудыг захирч заримыг нь оросын шашинд элсүүлж эхлэсэн юм.  17-р зууны эхэнд буриадуудын нилээд хэсэг нь Байгалийн баруун талаар [[Эрхүү муж]]ийн өмнөд хэсэгт төвлөрөн сууж байсан бололтой. Бусад буриадууд Байгалийн зүүн талаар нь байв. 17-р зууны эхэнд Байгалийн зүүн хэсгээр байсан буриадуудын талаар харьцангуй бага мэдээ үлдсэн бол баруун талаар байсан буриадуудын талаар харьцангуй дэлгэрэнгүй мэдээ буриад, орос сурвалжид үлджээ. Буриадууд 17-р зууны эхэнд Оросын түрэмгийлэлд өртөн Байгалийн зүүн тал руу буюу голчлон одоогийн Буриад улсын нутагт ихэнх хэсэг нь нүүн орж ирсэн бололтой бөгөөд тэд  тэр хавиар байсан халхуудыг шахан одоогийн нутагтаа суужээ. Зарим нь Агийн буриадын тойрогт суурьшсан байна. Ийнхүү одоогийн Эрхүү муж буюу Байгалийн баруун талаар буриадуудын тоо эрс цөөрчээ. Мөн Оросын довтолгоонд түрэгдсэн зарим хэсэг нь Байгалиас нилээн хойд зүгт байдаг нутагт сэлгэж сууршсан байна.

[[Дагуур]] монголчууд одоогийн [[Өвөр Байгалийн хязгаар]]ын [[:en:Agin-Buryat Okrug|Агийн Буриадын тойргоос]] Амар мөрнйи дунд урсгал хүртэлх нутагт тархан сууж байсан ба тэд Оросын цэрэгт шахагдан Өвөрмонголд дүрвэн очсон тул эзгүйрсэн нутагт нь буриадууд суусан байна.

Буриад отгуудын түрүүч, ноёд хуралдаад ямар улсыг түшэх тухай гэж зөвшилцөөд Халх, Манж, Оросыг дагах гэсэн гурван санал гаргацгаажээ. Орос буриадыг 1656 онд сайн дураараа дагаар орж 1689 онд албан ёсоор нэгдсэн гэдэг ч буриадууд зэвсэг дутмаг, хүн цөөний улмаас 1620-иод оноос эхлэн Оростой хийсэн тулаануудад олон хүнээ алдсан байдаг. 17-р зууны эхэнд буриадын хүн ам ойролцоогоор 77,000 байв. 1767 онд [[:ru:Ока (приток Ангары)|Ока]] голын буриадууд бослого гаргасан ба эдгээр бослого тэмцэл дарагдсаны  дараа 18-р зууны сүүлээр Буриадыг бүрэн нэгтгэж дуусчээ.&lt;ref&gt;[http://books.google.mn/books?id=FIvp2uSOsIYC&amp;pg=PA49&amp;source=gbs_toc_r&amp;cad=4#v=onepage&amp;q&amp;f=false Владимир Хамутаев. Присоединение Бурятии к России: история, право, политика]&lt;/ref&gt;

Цаашид олон ядуу Орос тариачдыг Цагаан хааны зарлигаар суурьшуулан үржил шимтэй газар нутгийг нь аажим аажимаар эзлэжээ. 1727 оны гэрээгээр хилийн шугамын овоод босгогдож, Буриад нутаг тэр хэвээр Хаант Оросын мэдэлд орсон юм.&lt;ref&gt;Шираб Чимитдоржиев. [http://kizhinga.ru/index.php/ru/smi/130-interes/1334-2011-01-17-10-41-47 Монголын Буриад зон]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

1900-аад оны эхнээс буриадууд Оросын хавчлага хэлмэгдүүлэлтэд ихээр өртөх болсноос Монгол руу дүрвэж эхэлжээ. 1920-иод он гэхэд Буриадын нийгэм улс төрийн олон зүтгэлтэн Монголд ирсэн учраас энгийн олон иргэн өрх гэрээрээ дагалдан ирж, БНМАУ-ын харьяалалд оржээ. &lt;ref name=&quot;gia&quot;&gt;[http://www.gia.gov.mn/articles/medee/1065 С.Баттогтох - Нууц хуйвалдаанаас нугалаа завхралд]&lt;/ref&gt; 1925 оны 9 дүгээр сарын мэдээгээр Халхын голын хошуунд 450 өрх, Улз голын хошуунд 1700 өрх, Онон голын хошуунд 1250 өрх, Хэрлэн голын хошуунд 400 өрх, Ерөө голын хошуунд 500 өрх, Улаанбаатарт 2000 орчим буриад иргэн , нийтдээ 15800 буриад Монголд сууршсан ажээ.&lt;ref name=&quot;gia&quot;/&gt;  Нөгөөтэйгүүр БНМАУ-д шилжин суурьшсан буриад иргэдийн тоо бүртгэлийг гаргах, тэдний дотроос [[Цагаан хөдөлгөөн|цагаантан]]тай хобоотой байсан хүмүүс, баячууд, гэмт хэрэг үйлдэгчдийг судлан тогтоох зорилгоор ДХГ-т ДХАТ-ын төлөөлөгч сургагч сууж Буриадаас тэдний удирдлагад ажиллах нууц ажилтнуудыг (сексот) нарыг ирүүлсэн байна.&lt;ref name=&quot;gia&quot;/&gt; 1930 онд Орос буриадуудын нүүдлийг зогсоосон байна. 
[[File:Buryat-Mongol ASSR in 1925.jpg|thumb|left|[[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Өөртөө Засах Буриад-Монгол Улс]] 1925 онд]]
[[File:USSR map Asia.jpg|thumb|right|Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Өөртөө Засах Буриад-Монгол Улс 1929 онд]] 
[[File:Soviet Union Administrative Divisions 1989.jpg|thumb|left|[[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Өөртөө Засах Буриад Улс]] 1989 онд]]
[[Файл:Buryatia01.png|left|thumb|[[Бүгд Найрамдах Буриад Улс]], [[Агийн Буриадын Өөртөө Засах Тойрог]], [[Усть-Ордын Буриад-Монголын Өөртөө Засах Тойрог]] 2006 онд]]
1927 онд буриадууд Оросын дарангуйллын эсрэг [[Буриадын ард түмний бослого|бослого]] гаргав. Уг бослогийн үеэр 35,000 буриад хүн хөнөөгдсөн байна. Орос улс буриадын үндэсний үзэл хүчтэй болохоос болгоомжилж байсан тул Сталины тушаалаар 1937 онд 10,000 буриад хүнийг буудан хороожээ. 

2-р дайнд оролцсон Зөвлөлтийн буриадуудаас 13,000 хүн амь үрэгдсэн нь хөдөлмөрийн насны эрэгтэйчүүдийн 20% болжээ.

Буриадын эрдэмтэд буриадын бичгийн хэл зохиохдоо халх аялгад хамгийн ойр сонгоол аялган дээр түшиглэхийг зорьж байсан ч Орос буриадуудыг монголтой ойртохоос болгоомжлон халх аялгатай хамгийн төсгүй хорь аялган дээр буриадын орчин үеийн бичгийн хэлийг зохиохыг тулгажээ. Сонгоолууд 1689 оны Халх-Ойрадын дайнаар буриадын нутагт дүрвэн очсон халхууд байв. Тэд яваандаа буриадуудын дунд ууссан ч халхуудын адилаар хэл яриандаа &quot;с&quot; үсгийг түгээмэл хэрэглэдэг хэвээр байсан ба харин эртний буриад аймаг болох хорь буриадуудын хэл ярианд &quot;с&quot; үсэг бараг хэрэглэгддэггүй харин &quot;с&quot;-г &quot;х&quot;-р дууддаг байна. Жишээ нь сайн-хайн г.м

Буриад нь 1923-1958 он хүртэл Буриад-Монголын Автономит БНУ нэртэй байв. Зөвлөлтийн удирдагч [[:en:Nikita Sergeyevich Khrushchev|Хрущёв]]ээс нэг хүн танайд яагаад Буриад-Монгол гэсэн нэртэй улс байгаа юм бэ гэж асуусны дараа Хрущёв Москвад буцаж ирээд Буриад-Монголын Автономит БНУ гэсэн нэрнээс Монгол гэсэн үгийг, [[:en:Karelo-Finnish Soviet Socialist Republic|Карели-Финийн Автономит БНУ-н]] нэрнээс Фин гэсэн нэрийг хасчээ. Энэ нь монгол, буриадууд мөн [[:en:Karelians|карели]], [[:en:Finns|фин]] зэрэг угсаа нэгт ард түмнийг хоорондоо холбоогүй мэтээр харагдуулахыг зорьсонтой холбоотой юм. Зөвлөлтийн зүгээс нэрийг өөрчлөх болсон шалтгаанаа монголчууд Буриадад амьдардаггүй гэж тайлбарласан байдаг бол зарим эрдэмтэд дундад зууны үед буриадууд монголчуудын нэг хэсэг байсан тул нэр өөрчлөх шаардлагагүй гэсэн байр суурь илэрхийлж байв.&lt;ref&gt;[http://sun.tsu.ru/mminfo/000063105/295/image/295_130-131.pdf Этническая история бурят в свете этнодемографических процессов]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ш. Чимидоржиев. &quot;Бурят-монголы: история и современность&quot; Улаан-Үд. 2001&lt;/ref&gt; Зөвлөлтийн ЗГ-тай холбоотой ажиллаж байсан зарим Зөвлөлтийн эрдэмтэд буриад, халимагуудыг монгол биш гэж тэдэнд итгүүлэхийг оролддог байв. Мөн оросууд одоо ч буриад, халимагуудыг монгол гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс зайлсхийдэг ба тэднийг жинхэнэ монгол угсаатны бүлэг биш харин монгол гаралтай угсаатны бүлэг, бусад монголчууд, [[монголын түүх]] болон Монгол улстай төдийлөн холбоогүй мэтээр бичиж тайлбарладаг. 

1980-аад оныг хүртэл Буриадад гадаадын иргэд зорчихийг хориглож байв.
&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://baikaltravel.ru/buryatia/history/ |wayback=20140702085806 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 05:03:00 InternetArchiveBot }}]&lt;/ref&gt;

2008 онд [[:en:Ust-Orda Buryat Okrug|Усть-Ордын Буриадын тойргийг]] [[Эрхүү муж]]тай, [[:en:Agin-Buryat Okrug|Агын Буриадын тойргийг]] [[Өвөр Байгалын хязгаар]]тай нэгтгэх санал асуулга явуулан уг хоёр тойргийг өөр мужтай нэгтгэн автономит эрхийг нь хасчээ. Буриадууд нэгтгэх ажиллагааг эсэргүүцэж байсан ч В.Путины ЗГ хүлээн аваагүй ба бусад үндэсний цөөнхүүдийн автономит эрхтэй БНУ, тойргуудыг орос мужуудтай [[:en:Federal_subjects_of_Russia#Further_proposals_for_mergers|үргэлжлүүлэн]] [[:ru:Объединение регионов России|нэгтгэхээр]] төлөвлөөд байна. Оросын ЗГ [[Буриад орон|Буриадын БНУ]], [[Өвөр Байгалын хязгаар]], [[Эрхүү муж]]ийг Байгал гэсэн шинэ мужид нэгтгэхийг оролдож байгаа бол харин [[Алтайн Бүгд Найрамдах Улс]], [[Алтайн хязгаар]]ыг [[Кемерово муж]]ид нэгтгэхээр оролдож байна.

==Буриад овгууд==
[[Зураг:Buryatia 17 century (russian version).png|thumb|400px|Оросын довтолгооны өмнөх Умард Монгол (17-р зуун)]]
Буриадууд [[хорь-буриад]], [[булагад]], [[хонгодор]], [[эхирид]], [[сартуул буриад]], [[цонгоол]], [[табунгуд]] ([[табунуд]]) гэсэн үндсэн 7 томоохон овгоос бүрдэнэ. Үүнээс гадна томоохон овгийн бүрэлдэхүүнд ордоггүй атаган гэх мэт жижиг овгууд 17-р зуунд Байгаль нуурын баруун, зүүн талаар сарнин суурьшсан байв. Хорь, эхирид, булагад нь буриадын хамгийн эртний үндсэн аймгууд ба сартуул, цонгоол, хонгодор нь 1680-аад оны Халх-ойрадын дайн тулаанаас дүрвэж хойд зүгт дүрвэн очсон  хүмүүс юм.

2020 оны Ороын хүн амын тооллогоор буриад ястнуудын бүртгэлд:

-Буриадууд (агийн, аларцууд, аргадин, баргут, баяд, булагад, буриад-монгол, бурят-азербайжан, буриад-хонгодор, галзууд, гуранууд, баруун бурмад, эрхүүгийн буриад, курымкан, монгол-буриад, сартуул, сонгол, табангут, тангут, хамниган, хойхо, хонгодор, хори, хори буриад, хорин, эхирэд) зэрэг байна.  

===Овгуудын бүтэц бүрэлдэхүүн ===
[[Файл:Забайкальские буряты.jpg|thumb|Өвөр Байгалийн Буриад айл&lt;br /&gt;(1840 оны номын зураг)]]
[[Булагад]], [[Эхирэд]], [[Хори]], [[Хонгоодор]] бол буриад ястныг бүрэлдүүлдэг гол дөрвөн овог юм. Мөн [[Сартуул]], [[Табунгуд]], [[Сонгоол]], Ашибагад, Атаган, Икинад зэрэг томоохон овгууд бий.

=== Булагад ===
* Алагуй
* Тугалаг
* Онгой
* Обогон
* Хогой
* Шарадай
* Хурамша
* Ользон
* Буумал
* Булгадай Хубдууд

=== Эхирэд ===
* Абазай
* Һэнгэлдэр
* Хадалай
* Һэрхэ
* Һэрһэлдэй
* Буура
* Готол
* Зонхи
* Баяндай
* Шоно
* Абаганууд
* Буян

=== Хори ===
* Галзууд
* Хуасай
* Хөвдүүд
* Гушад
* Шарайд
* Харгана
* Худай
* Бодонгууд
* Хальбан
* Сагаангууд
* Батанай
* Хайшир

=== Хонгоодор ===
* Ашхай
* Тайбжан
* Хагта
* Дүрэтэн
* Боолдой
* Шошоолог
* Бадархан
* Һарнууд
* Шарнууд
* Ашат
* Холто
* Даши
* Тэртэ
* Улаахан
* Долоонгууд
* Наймангууд
* Дардайтан
* Бурюууха
* Шуранхан
* Булбу
* Уляба
* Хотогойт

=== Бусад ===
* [[Ашибагад]]
* [[Шээжин]]
* Икинад 
* [[Сонгоол]]
* [[Сартуул]]
* [[Хамниган]]
* [[Соёд]]
* [[Урианхай]]
* [[Хариад]]
* [[баргажин]]

===Овгуудын байршил ===

====16-17-р зууны үеийн байршил  ====
16-17-р зууны үед хорь-буриад Байгалийн баруун, зүүн эрэгт, ашибагад баруун хойно, атаган Сэлэнгийн адагт, табунуд Сэлэнгийн баруун эргээс Шилка, Онон гол хүртэл нутаглаж байжээ.

===Орчин үеийн буриад овгуудын тархалт ===

=== Хүн ам ===
Нийт буриад хүний тоо 550,000 орчим бөгөөд эдгээрээс [[Оросын ард түмэн|445 мянга]] нь [[ОХУ|Орост]] ([[2002]] оны өгөгдлөөр), 70 мянга орчим нь [[Монгол улс|Монголын]] хойд хэсгээр ([[1998]] оны дүнгээр), 25 мянга орчим нь ӨвөрМонголын зүүн хойд хэсэгт оршин суугаа гэсэн үнэлгээ бий. 1897 онд С.Паткановын баримтаар Оросын Хаант улсад 288 мянга 383 Буриад хүн байна гэж бүртгэгджээ. Өдгөө 118 жил өнгөрөхөд Буриадын хүн ам ердөө 1 дахин л өссөн байна. Үүнд Орсод гарсан хувьсгал Оросын хүн амын түрэлт зэрэг нь ихээр нөлөөлж Буриадууд урагшаа ихээр нүүн суурьшиж хүн амын хувьд тархай бутархай нэгдмэл биш байдалтай болжээ.

Сибирийн хүн ам МЭ 1-1000 онуудад 100,000 1500 онд 200,000 1600 онд 200,000 1700 онд 300,000 байсан ба харин Орос Сибирийг захиргаандаа оруулж оросууд ихээр суурьших болсноос хүн ам нь эрс өсч 1820 онд 1,143,000 1870 онд 3,727,000 болсон.&lt;ref&gt;[https://books.google.mn/books?id=I242EL00ieAC&amp;pg=PA232&amp;dq=russia+population+1700+ad&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ei=nHpMUbylFYWb0AXD-4HICA#v=onepage&amp;q&amp;f=false]&lt;/ref&gt;

== Хэл бичиг ==
Буриадууд өргөн утгаараа [[Монгол хэл]]ний хойд аялга буюу [[буриад аялга]]ар ярилцдаг.  Буриадууд [[монгол бичиг]] ашигладаг байсан ба мөн монгол бичигт үндэслэсэн [[вагиндра]] бичгийг зохиосон байдаг. Орос дахь буриадууд [[1931]] оноос [[Латин үсэг|латин]], [[1939]] оноос [[Кирилл үсэг|кирилл бичиг]] хэрэглэх болсон. 

== Шашин шүтлэг ==
Уламжлалт шашин шүтлэг нь [[Бөө мөргөл]] бөгөөд [[16-р зуун]]ы сүүлчээс [[Төвөдийн Буддын шашин]]ы урсгал [[шарын шашин]]д бусад Монголчуудын адил биширсэн байдаг. Буриадад [[Христосын  шашин]] анхны оросуудтай хамт нэвтэрч, [[20-р зуун]]ы сүүлийн хагаст өргөн тархсан.

[[1741]] онд Буддын шашин Оросын албан ёсны шашнуудын нэг болсон бөгөөд Буриадын анхны Буддын сүм Тамчин дацан тэр үед байгуулагдсан байна. [[1914]] оны байдлаар Буриадад 48 дацанд 16,000 лам шавилан сууж байсан гэдэг баримт бий. [[1930]]-аад онд Буриадын Буддын сүм хийдүүд бараг бүгд хаагдаж, сүйтгэгдсэн ажээ. Тэр үед [[Нармай Монгол]] хөдөлгөөн өрнөж байснаас болж [[Иосиф Сталин]]ы дэглэм 10 гаруй мянган буриад хэлмэгдэж, улсын нэр Буриад-Монгол байсныг Буриад болгон өөрчилсөн гэдэг.

== Хоол ==
Буриад хоол нь монгол хоолтой маш адилхан бөгөөд бууз, хуушуур зэрэг олон төрлийн ижил хоол бий. Сүүн бүтээгдэхүүн нь хоолны чухал хэсэг бөгөөд уламжлалт хоол нь ихэвчлэн энгийн байдаг. Ихэнх гол хоол нь махаар хийгдсэн байдаг ч омул гэх мэт загасаар хийсэн хоол ялангуяа Байгал нуурын эргэн тойронд түгээмэл байдаг.

== Газар нутаг ==
Буриадын газар нутаг [[17 дугаар зуун|17 дугаар зууны]] дунд үед Оросын Хаант Улсын бүрэлдэхүүнд орж, эхлээд [[Эрхүү]]гийн захирагчийн харьяанд байгаад, Байгалын чанад мужийн бүрэлдэхүүнд оржээ ([[1851]] он). [[1917]] оны социалист хувьсгалын дараа байгуулагдсан [[Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улс]]ын бүрэлдэхүүнд багтаж байгаад [[1921]] онд [[ЗХУ]]-ын бүрэлдэхүүнд орж, [[1922]] онд өөртөө засан тохинох эрхтэй болжээ. [[1923]] онд ЗСБНХОУ-ын бүрэлдэхүүн дэх Автономит Улс болсон байна. [[1992]] оноос [[Бүгд Найрамдах Буриад Улс]] гэж нэрлэх болсон байна.

===Буриад газар усны нэр===
Оросын судлаач М.Н. Мельхеев буриад газар усны нэр [[Эрхүү муж]]ийн өмнөд хэсэг, [[Киренга]] гол, [[Саян]]ы нуруунаас Буриад, [[Өвөр Байгалийн хязгаар]]ын төв, өмнөд хэсэг хүртэл тархсан болохыг тогтоожээ.&lt;ref&gt;М.Н. Мельхеев, Географические названия Восточной Сибири, 1969&lt;/ref&gt; Гэвч М.Н. Мельхеев буриад үг, монгол үг хоёрыг нарийн ялгаж салгаагүй байж болох юм. 

*[http://nature.baikal.ru/text.shtml?id=113&amp;sec=21 Географические названия Восточной Сибири]
*[http://books.google.mn/books?id=XM_-AgAAQBAJ&amp;dq=%D1%83%D0%B4%D0%B0+%D1%87%D1%83%D0%BD%D0%B0+%D0%B1%D1%83%D1%80%D1%8F%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D0%B8%D0%BC%D1%8F&amp;source=gbs_navlinks_s Топонимика Бурятии]
*[https://web.archive.org/web/20070428145734/http://bam.railways.ru/topomimika/ БАМ-ын төмөр зам дагуух газар усын нэр: Топонимы БАМ и окрестностей]
*[https://web.archive.org/web/20151009120331/http://www.olupiter.ru/fj3cfcm7.htm]
*[https://web.archive.org/web/20200407080920/http://rudocs.exdat.com/docs/index-256988.html Территория расселения бурят представляет собой обширную полосу лесостепей и горно-таежной зоны, простирающуюся от г. Нижнеудинска на западе и до верховьев Амур]
*[http://www.baigalmirny.ru/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;id=90&amp;Itemid=120 История до и начало XX века]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

===Буриадуудын нутаглаж байсан гол мөрөн===
*[[Аг гол]] - Агийн буриадын тойрог
*[[Ангар мөрөн]] 
*[[Бирюса]]
*[[Боорж гол]]
*[[Витим]]
*[[Зэд гол]] 
*[[Зүлгэ]] ([[Лена]])
*[[Ингэдэй]] 
*[[Ия]]
*[[Кан]]
*[[Киренга]]
*[[Нэрчүү гол]]
*[[Онон]]
*[[Ах гол]]
*[[Сэлэнгэ мөрөн]] 
*[[Үд (Тасеевын цутгал)]]
*[[Үд гол]]
*[[Хялга]]
*[[Цөх]]
*[[Шилка гол|Шилка]]
*[[Эргүнэ мөрөн|Эргүнэ]] (оросоор:Аргунь)
*[[Эрхүү гол]] (оросоор: Иркут)

==Алдартай хүмүүс==
[[Файл:Buryatdress.jpg|thumb|Буриад хувцас.]]
===Эрдэмтэд ===
*[[Бямбын Ринчен]]
*[[Жамсрангийн Цэвээн]]
*[[Эрдэнэбатын Оюун]]
*[[Чүлтэмийн Батмөнх]] (1929-2000),(Дорнод аймгийн Дашбалбар сум) 3-р эмнэлгийн зүрх мэс заслын доктор профессор
*Жалцавын Дүгэрсүрэн
[[Цэдэндамбын Батбаяр]] түүхч ШУА-ийн жинхэнэ гишүүн 2021 оноос

===Төрийн зүтгэлтэн===
*[[Дашийн Бямбасүрэн]]
*[[Санжаасүрэнгийн Зориг]]
*[[Эрдэнэбатхаан]]
*[[Элбэгдорж Ринчино|ЭлбэгдоРи]]
*Монголын дээд боловсролын салбарын томоохон зүтгэлтнүүдийн нэг, МУИС-ийн декан, Боловсролын яамны орлогч сайдын албыг хашиж явсан Санжаасүрэн
*Сахягийн Бадамжав МАН-ын анхны эмэгтэй гишүүн,Бүх дэлхийн эмэгтэйчүүдийн анхдугаар их хуралд оролцож, Клара Цеткинтэй уулзан Монголд эмэгтэйчүүдийн байгууллага байгуулах талаар зөвлөлдсөн.Пагмадулам, Хаснавч, Бадамжав нарын оролцоотойгоор МАН-ын Төв Хорооны дэргэдэх эмэгтэйчүүдийн тасгийг таван хүний бүрэлдэхүүнтэй байгуулсан.Герман улсад суралцахаар явсан анхны монгол эмэгтэй оюутнуудын нэг  

===Соёл урлагийн хүмүүс ===

====Дуучид ====
*[[Данзаншаравын Жамъянжав]], МУАЖ, Дэд профессор, дуурийн дуучин, Сэлэнгэ, Ерөө сум
*[[Цэвэгжавын Пүрэвдорж]], Зууны манлай эрэгтэй дуурийн дуучин, Хэнтий, Дадал сум
*[[Дэмбэрэлийн Жаргалсайхан]] (1939-2011),(Дорнод аймгийн Дашбалбар сум) муаж,Буриад ардын жүжигчин,дуурийн дуучин,жүжигчин 
*Намдагийн Төмөрхуяг(1959-2018),(Хэнтий Өндөрхаан хот) Мугж
*'''Зураач'''
*Гэлэгийн Одон (1925-1996 Дорнод аймаг Дашбалбар сум) Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн,төрийн шагналт зураач.
*'''Зохиолч'''
*Чимидийн Гомбо - Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, кино зохиолч (“Анхны алхам”, “Моторын дуу”…)
*Сэнгийн Эрдэнэ-Төрийн соёрхолт Ардын уран зохиолч
*'''Орчуулагч'''
*Гүрбазарын Амар (1933-2016) Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, утга зохиолын орчуулагч

==== Спорт ==== 
*[[Дамдинжавын Банди]] (1948-2018 Булган аймаг Тэшиг сум) Монгол улсын ардын багш, Гавьяат  дасгалжуулагч, Буриад улсын гавьяат дасгалжуулагч, Академич, Профессор, олон улсын хэмжээний мастер (2008 оны Бээжингийн олимпын наадмийн боксын төрөлд дасгалжуулагчаар оролцон алт, мөнгөн медаь эх орондоо авж ирсэн)
*[[Галсанжамцын Пүрэв-Очир]] - Монгол Улсын гавьяат дасгалжуулагч, Буриад улсын гавьяат дасгалжуулагч, Монгол Улсын начин, самбо бөхийн дэлхийн аварга, доктор профессор, биеийн тамир спортын сурган хүмүүжүүлэгч, Аврагч спорт хороо, Сүлд спорт хорооны үүсгэн байгуулагч. 
*[[Санжийн Чойвон]] - Монголын ширээний теннисний холбооны анхны ерөнхийлөгч, 1955 оны Ширээний теннис сонирхогчдын анхны тэмцээны эрэгтэйчүүдийн төрөлд 1-р байр.

==Зураг==
&lt;gallery&gt;
Файл:Байгаль хавийн овог аймгууд XVII .jpg|Байгаль хавийн овог аймгууд XVII
Файл:Angara.png|17-р зуунд буриадууд баруун тийш [[Бирюса]], [[Үдэ (Тасеевын цутгал)]], [[Кан]] гол хүртэл нутаглаж байжээ.
Файл:Их, Бага Хянган, Яблоны нуруу, Становын нуруу, Алданы өндөрлөг, Верхояны нуруу.jpg|[[Их Хянган]], [[Бага Хянган]]
Файл:Төв Сибирийн тэгш өндөрлөг, Зүүн Сибирийн уул нурууд.jpg|Төв Сибирийн тэгш өндөрлөг, Зүүн Сибирийн уул нурууд
Файл:Оросын физик газарзүйн атлас.jpg|Оросын физик газарзүйн атлас
Файл:BURIAT 66.jpg|Б. Сумъяабаатар, &quot;Буриадын үгийн бичээс&quot;, хуудас 315, 1967
Файл:Buryat wrestling 01.jpg|Алтаргана наадмын үеэр болж буй Буриад бөхийн барилдаан
Файл:Еравнинский шаман Сандан.JPG|Буриад бөө
&lt;/gallery&gt;

== Судалгаа ==
* [[Балдандоржийн Сумъяабаатар]]: &quot;Буриадын үгийн бичээс&quot;, хуудас 315, 1967

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Buryat people|Буриадууд}}
*[http://www.hamagmongol.narod.ru Хамаг Монгол]
*[https://web.archive.org/web/20071026021017/http://www.buryatia.org/ Буриадуудын сайт]
*[http://books.google.mn/books?id=0cnguaT_q-wC&amp;dq=%D0%B1%D1%83%D1%80%D1%8F%D1%82%D1%8B+%D0%BD%D0%B5+%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5&amp;source=gbs_navlinks_s &quot;Национальный вопрос в Бурятии: 1980-2000-е гг&quot; В.Хамутаев]

== Тайламж ==
{{reflist}}

{{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}}
[[Ангилал:Буриад ястан| ]]
[[Ангилал:Ази дахь угсаатан]]
[[Ангилал:Өвөр Монгол дахь угсаатан]]
[[Ангилал:Нүүдэлчид]]
[[Ангилал:Монгол угсаатан]]
[[Ангилал:Өвөр Байгалын хязгаар]]
[[Ангилал:Монгол үндэстэн]]
[[Ангилал:Оросын ард түмэн]]</text>
      <sha1>942mywxx3vorcgcz52h9qfcrh4tgps6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дэлхий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3589</id>
    <revision>
      <id>874703</id>
      <parentid>874535</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T03:18:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37901" sha1="d5ocz811jdprpccxn4q175d338b2nt4" xml:space="preserve">{{Инфобокс Гараг
| bgcolour=#c0c0ff
| name = дэлхий
| symbol = [[Файл:Earth symbol (small, bold).svg|32px|alt=🜨|Дэлхийн одон орны тэмдэг]]
| image     = [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center]]
| caption = 
| epoch = [[J2000.0]]
| apoapsis = 152,097,701&amp;nbsp;км &lt;br /&gt;1.0167103335&amp;nbsp;[[Одон орны нэгж|а.н.]]
| periapsis = 147,098,074&amp;nbsp;км &lt;br /&gt; 0.9832898912&amp;nbsp;А.Н.
| semimajor = 149,597,887.5&amp;nbsp;км &lt;br /&gt; 1.0000001124&amp;nbsp;А.Н.
| eccentricity = 0.016710219
| inclination = 1°34'43.3&quot;&lt;ref name=Allen294&gt;{{cite book
 | title=Allen's Astrophysical Quantities
 | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N.
 | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460
 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&amp;pg=PA294
 | pages=294}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; [[тогтмол хавтан|тогтмол хавтанд]]
| asc_node = 348.73936°
| arg_peri = 114.20783°
| period = 365.256366&amp;nbsp;өдөр&lt;br /&gt; 1.0000175&amp;nbsp;[[Юлианы жил (одон орон)|Юлианы жил]]
| avg_speed = 29.783&amp;nbsp;км/с &lt;br /&gt; 107,218&amp;nbsp;км/цаг
| satellites = 1&amp;nbsp;([[Сар]])
| physical_characteristics = yes
| flattening = 0.0033528&lt;ref name=iers/&gt;
| equatorial_radius = 6,378.1&amp;nbsp;км&lt;ref name=iers&gt;{{cite conference
 | а.н.thor=IERS Working Groups
 | editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard
 | title=General Definitions and Numerical Standards
 | year=2003
 | booktitle=IERS Technical Note No. 32
 | publisher=U.S. Naval Observatory and Bureа.н. International des Poids et Mesures
 | url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776
 | accessdate=2008-08-03
 }}&lt;/ref&gt;
| polar_radius = 6,356.8&amp;nbsp;км&lt;ref&gt;{{cite book
 | first=Anny
 | last=Cazenave
 | editor=Ahrens, Thomas J.
 | year=[[1995]]
 | chaptertitle=Geoid, Topography and Distribution of Landforms
 | title=Global earth physics a handbook of physical constants
 | publisher=American Geophysical Union
 | location=Washington, DC
 | isbn=0-87590-851-9
 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf
 | accessdate=2008-08-03
 | format=PDF
 | archive-date=2006-10-16
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf
 | url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;
| mean_radius = 6,371.0&amp;nbsp;км&lt;ref&gt;{{cite book
 | а.н.thor=Various | editor=David R. Lide | year=2000
 | title=Handbook of Chemistry and Physics
 | edition=81st | publisher=CRC
 | isbn=0849304814 }}&lt;/ref&gt;
| circumference = 40,075.02&amp;nbsp;км&amp;nbsp;([[экватор]]ын)&lt;br /&gt;40,007.86&amp;nbsp;км&amp;nbsp;([[уртрагийн]])&lt;br /&gt;40,041.47&amp;nbsp;км&amp;nbsp;(дундаж)
| surface_area = 510,072,000&amp;nbsp;км²&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last = Pidwirny | first = Michael | date=2006-02-02
 | title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1)
 | publisher=University of British Columbia, Okanagan
 | url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html
 | accessdate=2007-11-26
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=cia&gt;{{cite web
 | author=Staff
 | date=2008-07-24
 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html
 | title=World
 | work=The World Factbook
 | publisher=Central Intelligence Agency
 | accessdate=2008-08-05
 | archive-date=2010-01-05
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html
 | url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;
148,940,000&amp;nbsp;км²&amp;nbsp;- хуурай газар &amp;nbsp;&amp;nbsp;(29.2 %)&lt;br /&gt;
361,132,000&amp;nbsp;км²&amp;nbsp;- ус &amp;nbsp;(70.8 %)
| volume = [[Дэлхийн эзлэхүүн|1.0832073{{e|12}}]]&amp;nbsp;км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
| mass = 5.9736{{e|24}}&amp;nbsp;кг&lt;ref name=&quot;earth_fact_sheet&quot;&gt;{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-17 | archive-date = 2013-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
| density = 5.5153&amp;nbsp;г/см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
| surface_grav = [[Дэлхийн татах хүч|9.780327]] м/с²&lt;ref name=&quot;yoder12&quot;&gt;Yoder, C. F. (1995) p. 12.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;0.99732&amp;nbsp;[[хүндийн хүчний хурдатгал|''g'']]
| escape_velocity = 11.186&amp;nbsp;км/с&amp;nbsp;
| sidereal_day = 0.99726968&amp;nbsp;өдөр&lt;ref name=Allen296&gt;{{cite book
 | title=Allen's Astrophysical Quantities
 | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N.
 | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460
 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&amp;pg=PA296
 | pages=296}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;23{{smallsup|ц}}&amp;nbsp;56{{smallsup|м}}&amp;nbsp;4.100{{smallsup|с}}
| rot_velocity = 1,674.4 км/цаг (465.1 м/с)
| axial_tilt = 23.439281°
| albedo = 0.367&lt;ref name=&quot;earth_fact_sheet&quot;/&gt;
| atmosphere = yes
| temperatures = yes
| temp_name1 = [[Кельвин]]
| min_temp_1 = 184&amp;nbsp;K
| mean_temp_1 = 287&amp;nbsp;K
| max_temp_1 = 331&amp;nbsp;K
| temp_name2 = [[Цельс]]
| min_temp_2 = −89&amp;nbsp;°C
| mean_temp_2 = 14&amp;nbsp;°C
| max_temp_2 = 57.7&amp;nbsp;°C
| surface_pressure = 101.3&amp;nbsp;[[кПа]] ([[Далайн түвшнээс дээш өндөр|Дундаж далайн түвшин]])
| atmosphere_composition = 78.08%&amp;nbsp;[[Азот]] (N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;br /&gt; 20.95%&amp;nbsp;[[Хүчилтөрөгч]] (O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;br /&gt; 0.93%&amp;nbsp;[[Аргон]]&lt;br /&gt; 0.038%&amp;nbsp;[[Нүүрсхүчлийн хий]]&lt;br /&gt; 1% орчмын [[усны уур]] ([[уур амьсгал]]аас хамаарч өөр байна)&lt;ref name=&quot;earth_fact_sheet&quot;/&gt;
|note=no
}}

'''Дэлхий''' нь [[Нарны аймаг|нарны аймгийн ]]ганц амьдралт гараг ([[ертөнц]]) бөгөөд нарны аймгийн 3 дахь [[гариг|гараг]] юм. Дэлхий нь 4.57 тэрбум [[жил|жилийн]] өмнө үүссэн&lt;ref name=&quot;age_earth&quot;&gt;{{cite book  | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991 | title=The Age of the Earth | url=https://archive.org/details/ageofearth00unse | publisher=Stanford University Press | location=California | id=ISBN 0-8047-1569-6 }}&lt;/ref&gt; бөгөөд нэг дагуултай ([[Сар]]). 365.26 [[өдөр|өдөрт]] [[Нар|Нарыг]] бүтэн тойрдог).&lt;ref&gt;This period is known as the [[sidereal year]]. The number of solar өдөр is one less than the number of [[Sidereal day|sidereal days]] becа.н.se the orbital motion of the Earth about the Sun results in one additional revolution of the planet about its axis.&lt;/ref&gt;. Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг 23.5° хазайсан байдаг нь дэлхийн [[Жилийн дөрвөн улирал|улирлын]] өөрчлөлтийн шалтгаан болно&lt;ref&gt;Ahrens, ''Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants'', p. 8.&lt;/ref&gt;.

[[Дэлхий судлал|'''Дэлхийн судлал''']] (геономи) бол Дэлхий гаригийг (хэвлий болон гадаргуу) физик болон бүтцийн талыг судалдаг байгалийн шинжлэх ухаан юм.

Дэлхий нь [[агаар мандал|агаар мандалтай]], гадаргуугийнх нь 71% нь [[далай]] ([[ус]]), үлдсэн 29% нь хуурай газар ([[тив]], [[арал]]). Дэлхийн гадаргуу нь [[Плит тектоник|тектоникийн хавтангуудад]] хуваагдах ба тэдгээр нь тасралтгүй нүүж (хөвж) байдаг. Дэлхий нь гүн рүүгээ бүслүүрлэг тогтоцтой бөгөөд [[Дэлхийн цөм|цөм]], [[манти]], [[Дэлхийн царцдас|царцдасаас]] тогтоно.

== Дэлхийн үүсэл ==
4.57 тэрбум жилийн өмнө&lt;ref name=&quot;age_earth&quot; /&gt; Дэлхий болон [[Нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад гарагууд хийн мананцраас (''Solar Nebula'') үүссэн гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамаглаж]] байгаа бөгөөд дэлхий нь эхлээд халуун хайлмаг байгаад аажмаар хөрж, хатуу царцдастай болсон байна. Дэлхийн дагуул [[Сар]] нь, Дэлхийг Ангараг гарагтай ойролцоо хэмжээтэй биет (&quot;Тейя&quot; гэж нэрлэдэг) мөргөх үед үүссэн гэж таамагладаг&lt;ref&gt;{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphа.н.g | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation  | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708-712 | date = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html }}&lt;/ref&gt;. 

Аажмаар Дэлхийн [[температур]] 100&amp;nbsp;°C (212&amp;nbsp;°F) орчим болоход эртний [[агаар мандал]] дахь [[ус|усны]] уур коденсацлагдан, [[далай]] үүсэж эхэлсэн байна. Агаар мандалд [[хүчилтөрөгч]], улмаар агаар мандлын дээд давхаргад [[озон]] (O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;) үүссэнээр, [[нар|нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа]] багасаж, анхны нийлмэл эст амьтад, улмаар жинхэнэ [[олон эст амьтад]] үүсэж эхэлжээ&lt;ref&gt;{{cite web | last = Burton | first = Kathleen | date = [[November 29]], [[2000]] | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | title = Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-05 | archive-date = 2011-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;.

Дэлхийн гадаргуу байнга, тасралтгүй өөрчлөгдөж байсан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл эх газрууд нүүж, хоорондоо нэгдэн супер [[тив]] үүсгэн, дараа нь задраж байснаас нилээд чухал [[супер тив]] нь 600-540 [[сая]] [[жил|жилийн]] өмнө үүсэж, 180 сая [[жил|жилийн]] өмнө задарсан ([[супер тив|Гондван]], [[супер тив|Лаурази]] 2 супер тивийг үүсгэсэн) [[супер тив|Пангей]] юм&lt;ref&gt;{{cite journal | а.н.thor=Murphy, J. B.; Nance, R. D. | title=How do supercontinents assemble? | journal=American Scientist | year=1965 | volume=92 | pages=324–33 | url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | accessdate=2007-03-05 | archive-date=2007-07-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Дэлхий дээр хэд хэдэн томоохон [[мөстлөг|мөстлөгүүд]] явагдсан гэж таамагладаг ба эхнийх нь 750-580 сая жилийн өмнө (Неопротерозой), сүүлийнх нь 10,000 жилийн өмнө дууссан байна&lt;ref&gt;{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | accessdate = 2007-03-02 }}&lt;/ref&gt;. 

Дэлхийн хөгжлийн түүхэнд [[амьд организм|амьд организмын]] томоохон сүйрлүүд тохиолдож байснаас сүүлийнх нь 65 [[сая]] жилийн өмнө болсон [[үлэг гүрвэл|үлэг гүрвэлүүдийн]] мөхөл юм (Шалтгааныг нь дэлхий дээр [[солир]] унасантай холбон таамагладаг). Уг сүйрлийн дараагаар жижиг амьтад жишээлбэл [[сүүн тэжээлтэн]] амьтад эрчимтэй тархаж эхэлсэн ба хэдэн сая жилийн өмнө [[Африк|Африкийн]] [[мич|мичтэй]] төстэй амьтдыг хоёр хөл дээрээ явдаг болсон гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамагладаг]]&lt;ref&gt;{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J. | title=The Evolution of Life on Earth | journal=Scientific American | date=October , 1994 | url=http://brembs.net/gould.html | accessdate=2007-03-05 }}&lt;/ref&gt;.

== Дэлхийн бүтэц ==
[[Нарны аймaг|Нарны аймгийн]] 4 гариг (Наранд ойрхон 4 гариг) хатуу, чулуурхаг гадаргуутай (&quot;Хөрст гариг&quot;) бөгөөд тэдгээрээс Дэлхий нь хамгийн том, их [[нягт|нягттай]], хүчтэй [[соронзон орон|соронзон оронтой]], газрын татах хүч хамгийн ихтэй [[гариг]] юм. Дэлхий нь ерөнхийдөө зуйвандуу бөмбөлөг хэлбэртэй боловч, үнэндээ гадаргуу нь тэгш биш учир Дэлхийн хэлбэрийг [[Геоид]] гэж нэрлэнэ. 

=== Химийн найрлага ===
Дэлхийн [[масс]] ойролцоогоор 5.98 ×10&lt;sup&gt;24&lt;/sup&gt; [[кг]]. Гол бүрдүүлэгч [[химийн элемент|элементүүд]] нь [[төмөр]] (32.1%), [[хүчилтөрөгч]] (30.1%), [[цахиур]] (15.1%), [[магни]] (13.9%), [[хүхэр]] (2.9%), [[никель]] (1.8%), [[кальци]] (1.5%), [[хөнгөнцагаан]] (1.4%) ба үлдэх 1.2% нь бусад [[химийн элемент|химийн элементүүд]] юм&lt;ref&gt;{{cite journal | а.н.thor=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | accessdate=2007-02-04 | archive-date=2013-07-18 | archive-url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 

[[АНУ|АНУ-ын]] [[геохими|геохимич]] [[Ф.Кларк|Ф.Кларк-ийн]] тооцоогоор, Дэлхийн царцдасын 47% нь [[хүчилтөрөгч]] бөгөөд нийт чулуулагийн 99.22% нь [[цахиур]], [[хөнгөн цагаан]], [[төмөр]], [[кальци]] зэрэг нийт 11 ислээс тогтдог байна. 

{| {{prettytable}} 
|+ Ф.Кларкийн хүснэгт &lt;br /&gt;(Дэлхийн царцдасын үндсэн ислүүд)
!Найрлага
!Химийн томъёо
!Тархалт
|-
|[[Цахиурын исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|style=&quot;text-align: right;&quot;|59.71%
|-
|[[Хөнгөнцагааны исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|style=&quot;text-align: right;&quot;|15.41%
|-
|[[Кальцийн исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|CaO
|style=&quot;text-align: right;&quot;|4.90%
|-
|[[Магнийн исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|MgO
|style=&quot;text-align: right;&quot;|4.36%
|-
|[[Натрийн исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
|style=&quot;text-align: right;&quot;|3.55%
|-
|[[Төмрийн (II) исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|FeO
|style=&quot;text-align: right;&quot;|3.52%
|-
|[[Калийн исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
|style=&quot;text-align: right;&quot;|2.80%
|-
|[[Төмрийн (III) исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|Fe&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|style=&quot;text-align: right;&quot;|2.63%
|-
|[[Ус]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
|style=&quot;text-align: right;&quot;|1.52%
|-
|[[Титаний давхар исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|TiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|style=&quot;text-align: right;&quot;|0.60%
|-
|[[Фосфорийн тавч исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|P&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
|style=&quot;text-align: right;&quot;|0.22%
|-
!colspan=&quot;2&quot;|Нийт
!style=&quot;text-align: right;&quot;|99.22%
|}

=== Дэлхийн дотоод бүтэц ===
[[Файл:Earth-crust-cutaway-mn.png|thumbnail|upright=1.25|Дэлхийн бүтэц  (хэмжээ харгалзаагүй, схем).]]
Дэлхий нь гүн рүүгээ үелэсэн бүтэцтэй бөгөөд химийн найрлагынхаа хувьд: 
* Хамгийн гадна талдаа, силикатлаг найрлагатай, хатуу [[Дэлхийн царцдас|царцдас]],
* Түүний дотор талд шингэн [[манти]], 
* [[Манти|Мантитай]] харьцуулахад харьцангуй халуун [[Дэлхийн цөм|гадаад цөм]], 
* Хамгийн төвдөө хатуу [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэж хуваагдана. 

Харин [[Геологи|Геологийн]] хувьд [[литосфери]], [[астеносфери]], [[манти|дээд манти]], [[манти|доод манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад]] болон [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэсэн үе давхрагуудтай&lt;ref&gt;{{cite book
  | first=Toshiro
  | last=Tanimoto
  | editor=Thomas J. Ahrens
  | year=1995
  | title=Crustal Structure of the Earth
  | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants
  | publisher=American Geophysical Union
  | location=Washington, DC
  | id=ISBN 0-87590-851-9
  | url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf
  | accessdate=2007-02-03
  | archive-date=2006-10-16
  | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf
  | url-status=dead
  }}&lt;/ref&gt;
. 

{| {{prettytable}} class=&quot;wikitable&quot;
!colspan=2 style=&quot;width: 33%;&quot;|Гүн
!rowspan=2 valign=&quot;bottom&quot;|Үе давхрага
!rowspan=2 style=&quot;width: 15%;&quot;|Нягт&lt;br /&gt;гр/см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
|-
!Километр
!Миль
|-
|style=&quot;text-align: center;&quot;|0–60
|style=&quot;text-align: center;&quot;|0–37
|[[Литосфери]] (Зузаан нь 5-200 км хүртэл өөрчлөгддөг)
|style=&quot;text-align: center;&quot;|—
|- style=&quot;background: #FEFEFE;&quot;
|style=&quot;text-align: center;&quot;|0–35
|style=&quot;text-align: center;&quot;|0–22
|... [[Дэлхийн царцдас|Царцдас]] (Зузаан нь 5-70км хүртэл өөрчлөгддөг)
|style=&quot;text-align: center;&quot;| 2.2–2.9
|- style=&quot;background: #FEFEFE;&quot;
|style=&quot;text-align: center;&quot;|35–60
|style=&quot;text-align: center;&quot;|22–37
|... Мантийн дээд хэсэг
|style=&quot;text-align: center;&quot;| 3.4–4.4
|-
|style=&quot;text-align: center;&quot;|35–2890
|style=&quot;text-align: center;&quot;|22–1790
|[[Манти]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;| 3.4–5.6
|- style=&quot;background: #FEFEFE;&quot;
|style=&quot;text-align: center;&quot;|100–700
|style=&quot;text-align: center;&quot;|62–435
|... [[Астеносфери]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|—
|-
|style=&quot;text-align: center;&quot;|2890–5100
|style=&quot;text-align: center;&quot;|1790–3160
|[[Дэлхийн цөм|Гадаад цөм]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;| 9.9–12.2
|-
|style=&quot;text-align: center;&quot;|5100–6378
|style=&quot;text-align: center;&quot;|3160–3954
|[[Дэлхийн цөм|Дотоод цөм]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;| 12.8–13.1
|}

==== Цөм ====
*

Дэлхийн дундаж [[нягт]] 5515 кг/м³, харин гадаргуугийн дундаж [[нягт]] 3017 кг/м³ тул [[Дэлхийн цөм|Дэлхийн цөмийг]] харьцангуй илүү нягттай гэж үздэг ба энэ нь [[геофизик|сейсмийн]] судалгаагаар батлагддаг байна. Сейсмийн (чичирхийллийн) S долгионы хурдны сааралтаар гадаад цөмийг шингэн зуурмаг хэмээн баталжээ. Учир нь S долгион нь шингэн биеийг нэвтэрдэггүй байна. Дэлхийн үүслийн эхний үед, ойролцоогоор 4.52 [[тэрбум]] [[жил|жилийн]] орчим, хүнд химийн нэгдлүүд дэлхийн төврүү сууж буюу бөөгнөрөн, хөнгөн нь дэлхийн царцдас буюу гадаргуу руу шилжин, ялгаралт явагдсаны үр дүнд цөм нь үүссэн гэж үздэг. Цөм нь үндсэндээ [[төмөр]] (80%), [[никель]], мөн багахан хэмжээний бусад [[химийн элемент|химийн элементээс]] тогтоно. Эдгээр бусад элементүүдийг хүхэр, карбон, устөрөгч байх магадлалтай хэмээн үздэг.

==== Манти ====
[[Файл:Slice_earth.svg|thumbnail|right|Дэлхийн дотоод бүтэц. 1. Эх газрын царцдас - 2. Далайн царцдас - 3. Дээд манти - 4. Доод манти - 5. Гадаад цөм - 6. Дотоод цөм  &lt;/br&gt;A: [[Мохийн зааг]]  &lt;/br&gt; B: [[Гутенбергийн зааг]]  &lt;/br&gt;C: [[Лехманий зааг]]]]
* ''Гол өгүүллэг: [[Манти]]''

Манти нь Дэлхийн нийт [[эзэлхүүн|эзэлхүүний]] 70%-ийг эзэлдэг, нийтдээ 2,890 [[км]] зузаан. Даралт [[манти]] ба [[Дэлхийн цөм|цөмийн]] заагт ~140 [[Паскаль|ГПа]] (1.4 Мaтм), [[температур]] 500&amp;nbsp;°C-900&amp;nbsp;°C (932&amp;nbsp;°F-1,652&amp;nbsp;°F) хооронд хэлбэлзэх ба [[манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад цөмийн]] зааг дээр 4,000&amp;nbsp;°C (7,200&amp;nbsp;°F) байна.
Мантийг үндсэн 2 хэсэгт хуваадаг. Дээд болон доод манти. Энэ хоёр үе нь бүрдүүлэгч эрдэс минералаараа ялгагдана.

==== Царцдас ====
* ''Гол өгүүллэг: [[Дэлхийн царцдас]]''

Геологийн үүднээс, [[Дэлхийн царцдас]] нь Дэлхийн хамгийн гадна талын хатуу бүрхүүл ([[литосфери|литосферийн]] дээд хэсэг) бөгөөд [[магмын чулуулаг|базальтлаг]] болон [[магмын чулуулаг|боржинлог]] чулуулгаас тогтоно. Дэлхийн нийт эзэлхүүний &lt; 1% эзлэнэ.

=== Тектоникийн плит ===
* ''Гол өгүүллэг: [[Плит тектоник]]''

[[Плит тектоник|Литосфери]] нь [[Плит тектоник|тектоникийн плитүүд]] гэж нэрлэгдэх хэсгүүдэд хуваагдсан (эвдэрсэн) байдаг бөгөөд [[Плит тектоник|астеносфери]] дээгүүр нүүж (хөвж) байдаг байна. Нийтдээ 7 том [[Плит тектоник|плит]], олон тооны жижиг [[Плит тектоник|плитүүд]] байна.
=== Дэлхийн гадаргуу ===
Дэлхийн нийт гадаргуугийн 70.8% нь [[ус|усаар]] ([[Далай|Далайгаар]]) бүрхэгдэнэ&lt;ref name=&quot;Pidwirny2006&quot;&gt;{{cite web
  | last = Pidwirny
  | first = Michael
  | year = 2006
  | url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html
  | title = Fundamentals of Physical Geography
  | edition = 2nd Edition
  | publisher = PhysicalGeography.net
  | accessdate = 2007-03-19 }}&lt;/ref&gt;. [[Далай|Далайн]] ёроолын гадаргуу нь тэгш бус бөгөөд уул нурууд ([[Далайн голч нуруу]]), [[галт уул]], хавцал, дэвсэг зэрэгтэй байна&lt;ref name=&quot;ngdc2006&quot;&gt;{{cite web
 | author =Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F.
 | date =2006-07-07
 | url =http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML
 | title =Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data
 | publisher =NOAA/NGDC
 | accessdate =2007-04-21
 | archive-date =2011-08-11
 | archive-url =https://web.archive.org/web/20110811221210/http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML
 | url-status =dead }}&lt;/ref&gt;. Үлдэх 29.2% нь [[тив|хуурай газар]] бөгөөд [[цөл]], тэгш тал, өндөр уулс зэрэг [[геоморфологи|геоморфологийн]] олон элементүүдээс бүрдэнэ. Хуурай газрын гадаргуугийн 75% нь [[чулуу|тунамал чулуулгаар]] хучигдана&lt;ref&gt;{{cite web | last = Jessey | first = David | url = http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | title = Weathering and Sedimentary Rocks | publisher = Cal Poly Pomona | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;. Үлдэх хэсэгт нь [[чулуу|магмын]] болон [[чулуу|хувирмал чулуулаг]] тархана. Дэлхийн газрын гадаргуу дээр хамгийн өргөн тархалттай [[эрдэс|эрдэсүүд]] бол [[Силикатын бүлгийн эрдэс|кварц]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|хээрийн жонш]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|амфибол]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|гялтгануур]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|пироксен]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|оливин]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|кальцит]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|доломит]] зэрэг юм&lt;ref&gt;{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | title = Minerals | publisher = Museum of Natural History, Oregon | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;. Дэлхийн гадаргуу нь тектоник хөдөлгөөн болон элэгдэл, [[өгөршил|өгөршлөөс]] хамааран тасралтгүй өөрчлөгддөг байна. 

Дэлхийн [[тив|хуурай газрын]] хамгийн нам дор цэг нь [[далай|далайн]] төвшнөөс доош 418 м-т орших [[Сөнөсөн тэнгис]], хамгийн өргөгдсөн цэг нь  8,848 м өргөгдсөн [[Эверест]] оргил юм. Эх газар дунджаар далайн төвшнөөс дээш 686 м өргөгдсөн байдаг&lt;ref name=&quot;hr_mill&quot;&gt;{{cite journal | last=Mill | first=Hugh Robert | title=The Permanence of Ocean Basins | journal=The Geographical Journal | year=1893 | volume=1 | issue=3 | pages=230-234 | url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | accessdate=2007-02-25 | archive-date=2007-02-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070225054604/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

=== Усан мандал ===
Дэлхийн нийт гадаргуугийн ихэнхи нь [[ус|усаар]] бүрхэгдсэн байдгаараа [[нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад [[гариг|гаригуудаас]] ялгаатай бөгөөд &quot;Цэнхэр Гариг&quot; гэж нэрлэгддэг. Дэлхийн усан мандал үндсэндээ [[далай|Дэлхийн далайнуудаас]] бүрдэх боловч, үүнд бас [[Тив|эх газрын]] [[тэнгис]], [[нуур]], [[гол|гол мөрөн]], газрын гадаргуугаас 2000 [[метр|м]] хүртэл гүнд орших гүний [[ус|усыг]] оруулдаг байна. Дэлхийн хамгийн гүн [[ус|устай]] газар бол [[Номхон далай|Номхон далайд]] орших [[Марианы хотгор]] (10,911 м гүн)&lt;ref name=&quot;rain.org&quot;&gt;{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.rain.org/ocean/ocean-studies-challenger-deep-mariana-trench.html | title = &quot;Deep Ocean Studies&quot; | work = Ocean Studies | publisher = RAIN National Public Internet and Community Technology Center | accessdate = 2006-04-02
}}&lt;/ref&gt;. Далайн дундаж гүн 3,794 м байдаг. 

[[Далай|Далайн]] нийт [[масс]] 1.35 х 10&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt; [[тонн]] буюу Дэлхийн нийт массын 1/4400, [[эзэлхүүн]] нь 1.386 × 109 км³. Дэлхий дээрхи нийт усны 97.5% нь давстай [[ус]] бөгөөд үлдэх 2.5% нь цэвэр ус юм. Цэвэр усны 68.7% нь [[ус|мөс]] хэлбэрээр оршино&lt;ref&gt;{{cite web | а.н.thor = Igor A. Shiklomanov ''et al'' | year = 1999 | url = http://espejo.unesco.org.uy/ | title = World Water Resources and their use Beginning of the 21st Century&quot; Prepared in the Framework of IHP UNESCO | publisher = State Hydrological Institute, St. Petersburg | accessdate = 2006-08-10 | archive-date = 2006-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060808204116/http://espejo.unesco.org.uy/ | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;. 

Далайн ус нь [[нар|нарны]] [[энерги|энергийг]] их хэмжээгээр шингээдэг учир далайн усны [[температур|температурын]] тархалтаар дэлхийн [[цаг уур]] тодорхойлогдоно&lt;ref&gt;{{cite web | last = Scott | first = Michon | date = [[April 24]], [[2006]] | url = http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ | title = Earth's Big heat Bucket | publisher = NASA Earth Observatory | accessdate = 2007-03-14
}}&lt;/ref&gt;. Үүний тод жишээ бол [[ЭНСО]] (El Niño-Southern Oscillation) юм&lt;ref&gt;{{cite web
 | first =Sharron
 | last =Sample
 | date =June 21, 2005
 | url =http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html
 | title =Sea Surface Temperature
 | publisher =NASA
 | accessdate =2007-04-21
 | archive-date =2007-04-29
 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070429030121/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html
 | url-status =dead
 }}&lt;/ref&gt;.

=== Агаар мандал ===
* ''Гол өгүүллэг: [[Агаар мандал]]''

Дэлхийн агаар мандал гэж [[Дэлхийн татах хүч|Дэлхийн татах хүчинд]] захирагдан, Дэлхийн гадна талаар хүрээлэн байгаа [[хийн төлөв|хийн]] давхрагыг хэлнэ. Агаар мандлын 78% нь [[азот]], 20.95% [[хүчилтөрөгч]], 0.93% [[аргон]], 0.038% [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]], 1% [[ус|усны уур]] болон  маш бага хэмжээтэй бусад [[хийн төлөв|хийнүүд]] байна. Эдгээр хийнүүдийг нийлүүлээд бид [[агаар]] гэж нэрлэдэг. Агаар мандал нь [[Нар|Нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа|хэт ягаан туяаг]] шингээж, [[өдөр]], [[шөнө|шөнийн]] [[температур|температурын]] ялгааг тогтворжуулан, Дэлхий дээр [[амьдрал]] байх нөхцөлийг бүрдүүлнэ&lt;ref name=&quot;atmosphere&quot;&gt;{{cite web | а.н.thor = Staff | date = October 8, 2003 | url = http://www.nasa.gov/а.н.dience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-21 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Газрын гадаргуу орчмын агаар мандлын дундаж [[температур]] 15&amp;nbsp;°C байдаг.

== Сар ==
* ''Гол өгүүллэг: [[Сар]]''

Сар нь дэлхийн [[байгалийн дагуул]] юм.Бидний амьдарч буй орчин дэлхий бол орой өдөр гэсэн цаг байдаг тэдний нэг бол нар,сар хоёр юм.Түүнийг ялгахад амархан юм үүн нэг нь гэгээтэй нэг нь харанхуй байдаг

== Дэлхийн эргэлт ба орбит ==

Дэлхий тэнхлэгээрээ 23 цаг, 56 минут, 4.091 секундэд нэг бүтэн эргэдэг бөгөөд &lt;ref&gt;{{cite web | last = Fisher | first = Rick | date = January, 30, 1996 | url = http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | title = Astronomical Times | publisher = National Radio Astronomy Observatory | accessdate = 2007-03-21 | archive-date = 2011-08-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110818022038/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Нарнаас дунджаар 150 сая км зайд, 30 км/сек (108,000 км/ц) хурдтайгаар 365.2564 өдөрт Нарыг нэг бүтэн тойрно. 

Дэлхийн тэнхлэг нь Нар-Дэлхийг дайрсан хавтгайтай харьцуулахад 23.5 градусаар хазайсан байх ба энэ нь Дэлхий дээрх өвөл зуны улирал солигдох шалтгаан болно.

== Нийгмийн газарзүй ==
Дэлхийн [[хүн ам]] нь [[2006]] [[он|оны]] [[2 сар|2 сарын]] байдлаар 6,600,000,000 байгаа&lt;ref&gt;Currently it is closer to 6.6&amp;nbsp;billion than 6.5&amp;nbsp;billion.  It will reach 6.6&amp;nbsp;billion in June 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LiveScience&quot;&gt;
{{cite news
  | first= Leonard
  | last= David
  | url= http://www.livescience.com/othernews/060224_world_population.html
  | title= Planet's Population Hit 6.5 Billion Saturday
  | work= Live Science
  | date= [[2006-02-24]]
  | accessdate= 2006-04-02
}}
&lt;/ref&gt; бөгөөд [[2013]] онд 7 тэрбум, [[2050]] онд 9.2 тэрбум хүрнэ гэсэн тооцоо байдаг&lt;ref&gt;{{cite web
  | а.н.thor=Staff
  | url = http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm
  | title = World Population Prospects: The 2006 Revision
  | publisher = United Nations
  | accessdate = 2007-03-07 }}&lt;/ref&gt;. Хүн амын өсөлтийн дийлэнх нь хөгжиж буй орнуудад хамаарна. Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/8 нь хүн оршин суухад тохиромжтой гэж тооцогддог байна (2/3 нь [[далай]], үлдэх хуурай газрын тэн хагас нь [[цөл]] (14%)&lt;ref&gt;{{cite journal
  | а.н.thor=Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A.
  | title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification
  | journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions
  | year=2007
  | volume=4
  | pages=439-473
  | url=http://overview.sref.org/1812-2116/hessd/2007-4-439
  | accessdate=2007-03-31 }}&lt;/ref&gt;, өндөр уулс (27%) зэрэг)&lt;ref&gt;{{cite web
  | а.н.thor = Staff
  | url = http://www.biodiv.org/programmes/defа.н.lt.shtml
  | title = Themes &amp; Issues
  | publisher = Secretariat of the Convention on Biological Diversity
  | accessdate = 2007-03-29
  }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

2007 оны байдлаар суверн статустай 201 [[улс|орон]], [[НҮБ]]-ийн гишүүн 192 [[улс]] байна.

== Мөн үзэх ==
* [[Нарны аймаг]]

== Цахим холбоос ==
* [http://www.wikimapia.org/ WikiSatellite view of Earth at WikiMapia]
* [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program]
* [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble NASA Earth Observatory]
* [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration]
* [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html The size of Earth compared with other planets/stars]
* [https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes causes the earth's shape to change - Nasa]
* [https://web.archive.org/web/20071116132744/http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ Beautiful Views of Planet Earth] Pictures of Earth from space
* [http://www.flashearth.com/ Flash Earth] A Flash-based viewer for satellite and aerial imagery of the Earth
* [https://web.archive.org/web/20130218015318/http://www.projectshum.org/Planets/earth.html Projectshum.org's Earth fact file] (for younger folk)
* [https://web.archive.org/web/20140326115311/http://www.geody.com/?world=terra Geody Earth] World's search engine that supports Google Earth, NASA World Wind, Celestia, GPS, and other applications.
* [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Planet Earth] From AOL Research &amp; Learn: Photos, quizzes and info about Earth's climate, creatures and science.
* [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Earth From Space] Some Photos From the Exhibit

== Эшлэл ==
{{reflist}}

{{Нарны аймаг}}

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Дэлхий| ]]
[[Ангилал:Дэлхий (гараг)| ]]
[[Ангилал:Нарны аймгийн гараг]]</text>
      <sha1>d5ocz811jdprpccxn4q175d338b2nt4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нүүрс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4349</id>
    <revision>
      <id>874743</id>
      <parentid>874589</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:50:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34125" sha1="7cljcd92wff7w8mc8u0ihu1rye4ewjn" xml:space="preserve">[[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]]
{{Хадмал
|монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]]
|кирилл_буриад =
|кирилл_монгол =нүүрс
|кирилл_халимаг =нүүрсн
}}
[[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] 
'''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн &quot;&quot; шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана.

Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text=&quot;Human Impacts on Climate&quot;|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008&lt;/ref&gt;. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ялгардаг байна&lt;ref&gt; The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide:

* Nat gas: 5,840.07
* Petroleum: 10,995.47
* Coal: 11,357.19
For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]&lt;/ref&gt;.

Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна.

== Нэршил ==
[[Англи хэл]]ний ''&quot;Coal&quot;'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''&lt;ref&gt;''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition&lt;/ref&gt;) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] (&quot;carbon&quot;) гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг &quot;Модны нүүрс&quot; (&quot;Charcoal&quot;) гэж нэрлэнэ.

== Нүүрсний төрөлүүд ==
* [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. 
* [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. 
* [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ.

== Нүүрсний хэрэглээ ==
=== Түлшинд хэрэглэх ===
Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна &lt;ref&gt;{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}&lt;/ref&gt;. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна.

Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна&lt;ref&gt;http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html&lt;/ref&gt;.

=== Коксжуулах ===
[[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 &lt;sup&gt;o&lt;/sup&gt;С дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна.

=== Хийжүүлэх ===
[[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна.

Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм.

=== Шингэрүүлэх ===
Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. 

Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна.

Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') &quot;Бергиус&quot; технологийг Германд боловсруулсан&lt;ref&gt;Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany &lt;/ref&gt; ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи&lt;ref&gt;{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }} {{Webarchiv|url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf |wayback=20070604213700 |text=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction |archiv-bot=2026-11-02 09:50:56 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. 

NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, ба CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; гаргаж авна &lt;ref&gt;{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}&lt;/ref&gt;. 

Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&amp;nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&amp;nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. 

Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. 

Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна&lt;ref&gt;{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2004-12-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20041214151435/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477/print | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна.


== Сөрөг нөлөө ==
=== Нүүрсний уурхай, олборлолт ===
[[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]]

[[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв.

=== Нүүрсийг шатаах ===
Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), азотын исэлүүд (NO&lt;sub&gt;x&lt;/sub&gt;), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. 

Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна&lt;ref&gt;http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf&lt;/ref&gt;. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна&lt;ref&gt;{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2013-01-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130120062548/http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). 

Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг &lt;ref&gt;{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий &lt;ref&gt;{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 

Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно.

== Энергийн хэмжээ ==
Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг &lt;ref&gt;{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}&lt;/ref&gt;, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна.

Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна&lt;ref&gt;A similar result, using a lightbulb instead, see&lt;br /&gt;{{cite web
  | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year?
  | work = Howstuffworks
  | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm
  | accessdate = 2006-08-25 }}&lt;/ref&gt;. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм.

== Нүүрстөрөгчийн хэмжээ ==
Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol&lt;suр&gt;-1&lt;/suр&gt; = 1/24kmol, 1 mol N&lt;sub&gt;A&lt;/sub&gt; -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; болно.

1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) үүсгэж байна&lt;ref&gt;[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; Emissions Report&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;.

== Нүүрсний гүний шаталт ==
Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна &lt;ref&gt;{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-ийн 2-3% юм. 

АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. 

Австралийн &quot;Шатаж буй уул&quot;-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна &lt;ref&gt;{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&amp;ParkKey=N0503&amp;Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}&lt;/ref&gt;.

== Дэлхийн нүүрсний нөөц ==
[[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]]

[[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул &lt;ref&gt;Sustainable Energy&quot; 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4&lt;/ref&gt;, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл &lt;ref&gt;BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview&lt;/ref&gt;, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. 

Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. 

{| {{prettytable}}  
|+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;'''
|-
| width=&quot;100pt&quot;|'''Орон'''
| width=&quot;120pt&quot;|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан)
| width=&quot;120pt&quot;|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' 
| width=&quot;120pt&quot;|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' 
| width=&quot;100pt&quot;|'''Нийт''' 
|- 
|[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994
|- 
|[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010
|- 
|[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500
|- 
|[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396
|- 
|[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090
|- 
|[[Герман]] ||23000||||43000||66000
|- 
|[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520
|- 
|[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153
|- 
|[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000
|- 
|[[Польш]] ||20300||||1860||22160
|}

== Нүүрс экспортлогч орнууд ==
{| {{prettytable}}
|+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''&lt;ref&gt;http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf &lt;/ref&gt;
|-
| width=&quot;130pt&quot;|'''Орон'''
| width=&quot;100pt&quot;|'''2003'''
| width=&quot;100pt&quot;|'''2004''' 
|- 
| [[Австрали]] 
| 238.1 
| 247.6 
|-
| [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] 
| 43.0 
| 48.0
|- 
| [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] 
| 78.7 
| 74.9 
|-
| [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] 
| 41.0 
| 55.7 
|-
| [[Польш]] 
| 16.4 
| 16.3 
|-
| [[Канад]] 
| 27.7 
| 28.8 
|-
| [[Хятад]] 
| 103.4 
| 95.5 
|-
| [[Өмнөд Америк]]
| 57.8 
| 65.9 
|-
| [[Индонез]] 
| 107.8 
| 131.4 
|-
| '''Нийт''' 
| '''713.9''' 
| '''764.0''' 
|}

[[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]]

== Бусад холбоотой сэдвүүд ==
* [[Шатах ашигт малтмал]]
* [[Дэлхийн дулаарал]] 
* [[Газрын тос]]
* [[Геологи]]
* [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар
* [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн
* [https://web.archive.org/web/20130120062548/http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] 
* [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи
** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] 
* [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах
* [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас
* [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ 
* [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK]

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]]
[[Ангилал:Нүүрс| ]]
[[Ангилал:Нүүрсний уурхай]]
[[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]]</text>
      <sha1>7cljcd92wff7w8mc8u0ihu1rye4ewjn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4644</id>
    <revision>
      <id>874753</id>
      <parentid>858525</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:54:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21764" sha1="a6an3hu4qxgvkcq8j4etn61vfs5xyjq" xml:space="preserve">{{redirect2|Сар|Сар|салаа утга}} 
{{Инфобокс Гараг
| name = Сар
| background = #dddddd
| symbol = [[Файл:Moon decrescent symbol (bold).svg|24px|alt=☾|Сарны одон орны тэмдэг]]
| image = [[Файл:Full Moon Luc Viatour.jpg|frameless|center|Бүтэн сар]]
| caption = [[Дэлхий]]н хойд хагасаас авсан [[бүтэн сар]]ын зураг
| periapsis = {{nowrap|363,104 км&amp;nbsp;}} {{nowrap|(0.002 4 [[одон орны нэгж|а.н.]])}}
| apoapsis = {{nowrap|405,696 км&amp;nbsp;}} {{nowrap|(0.002 7 а.н.)}}
| semimajor = {{nowrap|384,399 км&amp;nbsp;}} {{nowrap|(0.002 57 а.н.&lt;ref name=&quot;W06&quot;&gt;{{cite journal | last = Wieczorek | first = M. | coauthors = et al. | title = The constitution and structure of the lunar interior | journal = Reviews in Mineralogy and Geochemistry | volume = 60 | pages = 221–364 | year = 2006 | doi = 10.2138/rmg.2006.60.3}}&lt;/ref&gt;)}}
| eccentricity = 0.054&amp;nbsp;9&lt;ref name=&quot;W06&quot;/&gt;
| period = {{nowrap|27.321 582 [[өдөр]]&amp;nbsp;}} {{nowrap|(27 өдөр 7 [[цаг]] 43.1 [[минут|мин]]&lt;ref name=&quot;W06&quot;/&gt;)}}
| synodic_period = {{nowrap|29.530 589 өдөр&amp;nbsp;}} {{nowrap|(29 өдөр 12 цаг 44 мин 2.9 сек)}}
| avg_speed = 1.022 км/с
| inclination = 5.145[[градус (өнцөг)|°]] ([[эклиптик]]т)&lt;ref name=&quot;W06&quot;/&gt;&lt;!--Wieczorek et al. 2006; 18.29° when the longitude of the Moon's ascending node is 180°, 28.58° when it is 0°--&gt;&lt;br /&gt;([[дэлхий]]н [[экватор]]т 18.29°-с 28.58°-н хооронд)
| asc_node = 18.6 жилд нэг орбитийн эргэлтээр буцна
| arg_peri = 8.85 жилд нэг эргэлтээр урагшилна
| satellite_of = [[Дэлхий]]
| flattening = 0.001&amp;nbsp;25 &lt;!--Calculated from data below--&gt;
| equatorial_radius = {{nowrap|1,738.14 км&amp;nbsp;}} {{nowrap|(0.273 дэлхий)}}&lt;!--Smith et al. 1997--&gt;&lt;!--more detail needed for this ref--&gt;&lt;ref name=&quot;NSSDC&quot;&gt;{{cite web
  |last=Williams
  |first=Dr. David R.
  |title=Moon Fact Sheet
  |publisher=[[NASA]] (National Space Science Data Center)
  |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html
  |date=February 2, 2006
  |accessdate=2008-12-31
  |archive-date=2010-03-23
  |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323165650/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html
  |url-status=dead
  }}&lt;/ref&gt;
| polar_radius = {{nowrap|1,735.97 км&amp;nbsp;}} {{nowrap|(0.273 дэлхий)}}&lt;!--Smith et al. 1997--&gt;&lt;ref name=&quot;NSSDC&quot;/&gt;
| mean_radius = {{nowrap|1,737.10 км&amp;nbsp;}} {{nowrap|(0.273 дэлхий)}}&lt;ref name=&quot;W06&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NSSDC&quot;/&gt;
| circumference = 10,921 км ([[экватор]]ын)
| surface_area = {{nowrap|3.793{{e|7}} км²&amp;nbsp;}} {{nowrap|(0.074 дэлхий)}}
| volume = {{nowrap|2.195 8{{e|10}} км³&amp;nbsp;}} {{nowrap|(0.020 дэлхий)}}
| mass = {{nowrap|7.347 7{{e|22}} кг&amp;nbsp;}} {{nowrap|(0.012 3 дэлхий&lt;ref name=&quot;W06&quot;/&gt;)}}
| density = 3,346.4 кг/м³&lt;ref name=&quot;W06&quot;/&gt;
| surface_grav = {{nowrap|1.622 м/с²}} {{nowrap|(0.165 4 [[хүндийн хүчний хурдатгал|g]])}}
| escape_velocity = 2.38 км/с
| sidereal_day = 27.321&amp;nbsp;582 [[өдөр]] (дэлхийн эргэлттэй жил хугацааны орбиттой)
&lt;!--Wieczorek et al. 2006--&gt;
| rot_velocity = 4.627 м/с
| axial_tilt = 1.542&amp;nbsp;4° ([[эклиптик]]т)&lt;br /&gt;6.687° ([[орбитын хавтгай]]д)
| albedo = 0.12
| magnitude = −2.5 -с −12.9&lt;br /&gt;−12.74 ([[бүтэн сар]]ын дундаж)&lt;ref name=&quot;NSSDC&quot;/&gt;
| angular_size = 29.3 to 34.1 [[нумын минут]]&lt;ref name=&quot;NSSDC&quot;/&gt;
| temp_name1 = экватор
| min_temp_1 = 100 [[кельвин|K]]
| mean_temp_1 = 220 K
| max_temp_1 = 390 K
| temp_name2 = 85°N{{lower|0.3em|&lt;ref name=&quot;Vasavada1999&quot;&gt;{{cite journal |author=A.R. Vasavada, D.A. Paige, and S.E. Wood |journal=Icarus |title= Near-Surface Temperatures on Mercury and the Moon and the Stability of Polar Ice Deposits |volume=141 |pages=179 |yesr=1999 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1999Icar..141..179V |doi= 10.1006/icar.1999.6175 |year= 1999}}&lt;/ref&gt;}}
| min_temp_2 = 70 K
| mean_temp_2 = 130 K
| max_temp_2 = 230 K
| atmosphere_ref = &lt;ref name=&quot;L06&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pressure explanation&quot; group=&quot;nb&quot;&gt;Lucey et al. (2006) give 10&lt;sup&gt;7&lt;/sup&gt; particles [[Cubic centimetre|cm&lt;sup&gt;−3&lt;/sup&gt;]] by day and 10&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt; particles cm&lt;sup&gt;−3&lt;/sup&gt; by night. Along with equatorial surface temperatures of 390&amp;nbsp;[[Kelvin|K]] by day and 100&amp;nbsp;K by night, the [[ideal gas law]] yields the pressures given in the infobox (rounded to the nearest [[order of magnitude]]; 10&lt;sup&gt;-7&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;[[Pascal (unit)|Pa]] by day and 10&lt;sup&gt;-10&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;Pa by night.&lt;/ref&gt;
| surface_pressure = 10&lt;sup&gt;-7&lt;/sup&gt; [[Паскаль (нэгж)|Па]] (day)&lt;br /&gt;10&lt;sup&gt;-10&lt;/sup&gt; Па (шөнө)
| surface_pressure = 2.25 {{e|-12}} [[torr]] &lt;ref name=&quot;Brittanica&quot;&gt;{{Cite web|chapter=
Moon| title=Encyclopædia Britannica| year=2008| work=Encyclopædia Britannica Online| date=September 10, 2008| url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/391266/Moon| accessdate=July 14, 2009}}&lt;/ref&gt;
}}
'''Сар''' нь [[дэлхий]]н [[байгалийн дагуул]], [[нарны аймаг|нарны аймгийн]] тав дахь том дагуул юм. Дэлхийн төв сарны төвөөс алслах дундаж зай нь 384,403 км буюу дэлхийн диаметрээс гуч дахин их. Энэхүү системийн массын төв ([[барицентр]]) нь дэлхийн гадаргаас 1,700 км гүнд буюу дэлхийн радиусын дөрөвний нэг зайд оршино. Сар нь дэлхийг 27.3 өдөр бүр нэг тойрдог ба Дэлхий-Сар-[[Нар]]ны системийн үет өөрчлөлтүүдийн улмаас сар нь дэлхийгээс олон олон хэлбэртэй (29.5 өдөр бүр үелдэг, [[үзэгдэх орбитийн үе]]) харагддаг байна.

Сарны диаметр нь дэлхийн дөрөвний нэг орчим буй 3,474 км юм. Ийнхүү сарны гадаргын талбай нь дэлхийн аравны нэг, хуурай газрын дөрөвний нэгтэй буюу ойролцоогоор [[АНУ]], [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]], [[Канад]]ын нийт нутаг дэвсгэртэй тэнцэнэ. Эзлэхүүн нь дэлхийн 2 хувь, гадарга дээрх татах хүч нь дэлхийн гадарга дээрх татах хүчний 17% байдаг ажээ.

Сар дээр хүмүүс анх 1969 онд [[Апполо 11]]-р газардсан бөгөөд одоогоор хүмүүсийн очсон ганц одон орны биет юм.

== Газарзүйн онцлог ==
=== Хэлбэр ===
Сарны хэлбэр нь хараахан [[бөмбөрцөг]] биш бөгөөд туйлын радиус нь экваторынхаас 500 метрээр богино байдаг байна. Өөрөөр хэлбэл төвөөс [[өмнөд туйл]] хүрэх зай нь [[умард туйл]] хүрэх зайнаас бага.

=== Дотоод бүтэц ===
Чулуулаг нь дэлхийнхтэй найрлагын хувьд ижил боловч харьцаа нь өөр байдаг. [[Титан]], [[циркони]] болон хөнгөн [[кали]], [[натри]] бүхий дэлхийн [[базальт]]тай төстэй боловч цацраг идэвхт элемент ихээр агуулсан байдаг.

Саран дээрх чулуулгын нас 4,6 тэрбум жил буюу дэлхийн настай ойролцоо ажээ. Энэ нь нарны системийн үүсэл нэг гэдгийн баталгаа болж байдаг ажээ.

Сарны дотоод бүтэц нь дэлхийнхтэй ойролцоо ба царцдасны зузаан нь 55 км, [[манти]] нь 1000 км, түүнээс цааших гүнд цөм нь оршдог аж.

=== Гадарга ===
20-р зуун гэхэд сарны дэлхий рүү харсан гадарга нь далайн ёроолын рельефээс илүү сайн судлагдсан юм. Сарны рельефийн гол хэлбэр нь өрх тогоо бөгөөд дэлхий рүү харсан тал нь хүрмэн лаваар хучигдсан өргөн талууд, уул нурууд ихтэй байдаг байна. Өрх хэлбэрийн рельефийн хамгийн том нь 250 км диаметртэй байхад зарим нь хэдэн арван см-с хэтрэхгүй. Эдгээрийн ихэнх нь нарны аймгийн түүхийн эхэн үед их байсан [[солир]]ын бөмбөгдөлтөөс болж үүссэн гэж үздэг. Харин дэлхийн гадаргад ийм [[өрх тогоо]] харьцангуй бага байдаг нь агаар мандлаар хамгаалагдсан байдгийн ач юм. Сарныхаас ялгаатай нь солирууд дэлхийн агаар мандалд орж ирээд ихэнх нь шатаж дуусдаг байна.

Саран дээрх хамгийн өндөр уул нь 8 км өндөр байдаг нь [[Эверест]]ийн оргилоос ялимгүй бага юм.

[[Шуурган тэнгис]] гэх зэргээр нэрлэгдсэн бараан харагдах хэсгүүд нь өргөн тэгш талууд юм.

Сар нь тэнхлэгээ удаан эргэх ба агаар мандал байхгүй учраас өдрийн талдаа 110 хэм, шөнө талдаа -180 хэм хүртэл хүйтэн байна. Харин 1 м-ийн гүнд температурын хэлбэлзэлгүй болдог.

=== Агаар мандал ===
Хийн бүрхэвчинд нь [[инерт хий]], [[аргон]], [[гели]], [[неон]] голлох ба үндсэндээ [[агаар]]гүй [[вакуум]] л гэсэн үг. Иймд саран дээр дууны долгион дамжихгүй.

== Үүсэл ==
Сар яаж үүссэн тухай маш олон таамаглал байдгийн хамгийн их өргөн дэлгэрсэн нь [[дэлхий]]тэй мөргөлдсөн нэгэн гаригаас тасарч үлдсэн гэдэг таамаглал юм. Уг мөргөлдөөний улмаас дэлхийгээс нэлээд том хэсэг тасарч сансарт цацагдаж, дараа нь цацагдсан бодисын нэг хэсэг нь дэлхий дээр дахин унасан бол нөгөө хэсэг нь сансар луу таран явжээ. Тойрог замд үлдсэн хэсгүүд хоорондоо нэгдэж сарыг үүсгэжээ.

== Орбит ==
Сар нь дэлхийг тойрч эргэх явцдаа аль нэг тал нь дэлхий рүү харж байдаг бөгөөд тэр хэсэг нь нарны гэрэлд ойж гэрэлтэн харагддаг. Гэвч дэлхий, [[нар]], сар гурвын харилцан байрлал өөрчлөгдөж байдгийн улмаас сар бидэнд янз бүрээр харагддаг байна. Сарны тэнхлэгээ эргэх хугацаа нь дэлхийг тойрох хугацаатай бараг тэнцүү учир дэлхий рүү зөвхөн нэг талаараа л харна.

Дэлхийгээс гэрэл 1.255 секунд туулах зайд оршдог, манай дэлхийд хамгийн ойр тэнгэрийн эрхэс юм.

Дэлхийгээс алслагдсан зай нь дунджаар 384,400 км боловч дэлхийг тойрох явцдаа 21 мянган км-р холдож ойртдог байна.

== Судалгаа ==
Хүмүүсийн аялж газардсан ганц одон орны биет нь сар юм. [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын [[Луна хөтөлбөр]]өөр анх хүнгүй хөлөг онгоц сар дээр газардсан ч, ганц [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Аполло хөтөлбөр]]өөр л хүмүүс очжээ. 1968 онд [[Аполло 8]]-р хүмүүс анх очсон бол 1969 онд [[Аполло 11]]-р анх удаа [[Нил Армстронг]], [[Базз Алдрин]] нар газардсан байна. Ийнхүү 1969-с 1972 онуудын хооронд сар руу зургаан удаа аялжээ.. Апполо хөтөлбөр дууссанаар сарны судалгаа түр зогссон ч, цөөн тооны хүнгүй орбитлогч, газардагчид сар дээр буусаар байна. 2018 он гэхэд АНУ хүнийг дахин газардуулах төлөвлөгөөтэй байна.&lt;ref&gt;{{Cite news| url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/09/0919_050919_moon_space.html| title=NASA Aims for Moon by 2018, Unveils New Ship| first=John| last=Roach| publisher=[[National Geographic]]| date=September 19, 2005| accessdate=July 14, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news| url=http://www.space.com/news/050914_nasa_cev_update.html| title=NASA to Unveil Plans to Send 4 Astronauts to Moon in 2018 | first=Brian| last=Berger| publisher=[[Space.com]]| date=September 14, 2005| accessdate=July 14, 2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news| url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/1498804/US-plans-to-be-back-on-the-moon-by-2018.html| title=US plans to be back on the moon by 2018| first=Catherine| last=Elsworth| date=September 20, 2005| accessdate=July 14, 2009}}&lt;/ref&gt;

== Нэмбэр ==
* [[ Даваа гараг]]

== Эшлэл ==
{{reflist}}

== Гадаад холбоос ==
{{commons|Moon}}
;Фото ба газрын зураг

* {{cite web | title = Clementine Lunar Image Browser 1.5 | publisher = U.S. Navy | date = [[2003-10-15]] | url = http://www.cmf.nrl.navy.mil/clementine/clib/ | accessdate = 2007-04-12 | archive-date = 2007-04-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070407000411/http://www.cmf.nrl.navy.mil/clementine/clib/ | url-status = dead }}
* {{cite web | title = Digital Lunar Orbiter Photographic Atlas of the Moon | publisher = Lunar and Planetary Institute | url = http://www.lpi.usra.edu/resources/lunar_orbiter/ | accessdate = 2007-04-12}}
* {{cite web | title = Google Moon | publisher = Google | year = 2007 | url = http://moon.google.com | accessdate = 2007-04-12}}
* {{cite web | title = Lunar Atlases | publisher = Lunar and Planetary Institute | url = http://www.lpi.usra.edu/resources/lunar_atlases/ | accessdate = 2007-04-12}}
* {{cite web | last = Aeschliman | first = R. | title = Lunar Maps | work = Planetary Cartography and Graphics | url = http://ralphaeschliman.com/id26.htm | accessdate = 2007-04-12 | archive-date = 2015-05-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150529090138/http://ralphaeschliman.com/id26.htm | url-status = dead }}
* {{cite web | title = Lunar Photo of the Day | year = 2004 | url = http://lpod.wikispaces.com/ | accessdate = 2009-04-05 | archive-date = 2018-07-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180719065743/http://lpod.wikispaces.com/ | url-status = dead }}
* {{cite web | title = Moon | work = World Wind Central | publisher = NASA | year = 2007 | url = http://www.worldwindcentral.com/wiki/Moon | accessdate = 2007-04-12 | archive-date = 2007-05-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070515064406/http://www.worldwindcentral.com/wiki/Moon | url-status = dead }}
* {{cite web | title = The Moon: 50 fantastic features | publisher = Skymania | year = 2007 | url = http://moon.skymania.com/ | accessdate = 2007-09-29}}
* [https://web.archive.org/web/20080427065707/http://space.jaxa.jp/movie/20080411_kaguya_movie01_e.html Video of Earth rising from moon orbit] &lt;!-- http://wms.selene.jaxa.jp/data/en/hdtv/007/earth-rise.html PRESERVING THIS BROKEN LINK in case it's only temporarily broken (see TALK page) -- Paine Ellsworth --&gt;by the camera of the JAXA (Japanese) satellite [[Selene|Kaguya (Selene)]]. See '''''[http://www.jaxa.jp/press/2008/04/20080411_kaguya_e.html press release]''''' (The [[Earth]] only appears to rise because of the orbiting satellite. As seen from a stationary point on the Moon's surface the Earth doesn't move, because the Moon always [[Tidal locking|shows the same side]] to the Earth.)
* [https://web.archive.org/web/20120305055023/https://wms.selene.jaxa.jp/index_e.html Japan Aerospace Exploration Agency (JAXA)], numerous Selene satellite Moon images beginning in 2007.

;Судалгаа
* {{cite web | last = Jones | first = E.M. | title = Apollo Lunar Surface Journal | publisher = NASA | year = 2006 | url = http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/alsj/ | accessdate = 2007-04-12 | archive-date = 2008-12-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081216040656/http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/alsj/ | url-status = dead }}
* {{cite web | title = Exploring the Moon | publisher = Lunar and Planetary Institute | url = http://www.lpi.usra.edu/expmoon/ | accessdate = 2007-04-12}}
* {{cite web | last = Teague | first = K. | title = The Project Apollo Archive | year = 2006 | url = http://www.apolloarchive.com/apollo_archive.html | accessdate = 2007-04-12}}

;Сарны хэлбэрүүд
* {{cite web | title = Current Moon Phase | year = 2007 | url = http://www.moonphaseinfo.com/ | accessdate = 2007-04-12 | archive-date = 2018-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180311085828/http://www.moonphaseinfo.com/ | url-status = dead }}
* {{cite web | title = NASA's SKYCAL - Sky Events Calendar | publisher = NASA Eclipse Home Page | url = http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SKYCAL/SKYCAL.html | accessdate = 2007-08-27|archiveurl=https://archive.is/CMRC|archivedate=2012-12-13}}
* {{cite web | title = Virtual Reality Moon Phase Pictures | publisher = U.S. Naval Observatory | url = http://tycho.usno.navy.mil/vphase.html | accessdate = 2007-04-12 | archive-date = 2015-11-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151117171739/http://tycho.usno.navy.mil/vphase.html | url-status = dead }}
* {{cite web | title = Find moonrise, moonset and moonphase for a location | year = 2008 | url =
http://www.timeanddate.com/worldclock/moonrise.html | accessdate = 2008-02-18}}
* {{cite web | title = HMNAO's Moon Watch | year = 2005 | url = http://www.crescentmoonwatch.org/nextnewmoon.htm | accessdate = 2009-05-24 | archive-date = 2009-02-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090204002746/http://www.crescentmoonwatch.org/nextnewmoon.htm | url-status = dead }}See when the next new crescent moon is visible for any location. Updates every month. From the [[United States Naval Observatory]] partner [[HM Nautical Almanac Office]] sponsored web site

;Бусад
* {{cite web | title = The Earth, Sun and Moon | publisher = Thinkquest.org | url = http://library.thinkquest.org/29033/begin/earthsunmoon.htm| accessdate = 2008-07-17}}
* {{cite web | title = Precession of Moon's orbit |year= 2004 | publisher = Pearson Education Inc /Addison Wesley put on line by University of Hawaii Institute of Astronomy | url = http://www.ifa.hawaii.edu/users/lin/ast110-6/applets/precession_of_moon_orbit.htm | accessdate = 2008-07-17}}
* {{cite web | title = All About the Moon | publisher = Space.com | year = 2007 | url = http://www.space.com/moon/ | accessdate = 2007-04-12}}
* [https://web.archive.org/web/20090909061625/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Moon Earth's Moon Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration]
* {{cite web | title = Moon Articles | publisher = in Planetary Science Research Discoveries, educational journal | url = http://www.psrd.hawaii.edu/Archive/Archive-Moon.html | access-date = 2009-07-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061229092627/http://www.psrd.hawaii.edu/Archive/Archive-Moon.html | archive-date = 2006-12-29 | url-status = dead}}
* {{cite web | last = Williams | first = D.R. | title = Moon Fact Sheet | publisher = NASA | year = 2006 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html | accessdate = 2007-04-12 | archive-date = 2010-03-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100323165650/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html | url-status = dead }}
* {{cite web | title = Moon Wiki | year = 2007 | url = http://the-moon.wikispaces.com/ | accessdate = 2007-09-06 | archive-date = 2019-09-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190912104554/https://the-moon.wikispaces.com/ | url-status = dead }}
* {{cite web | last = Cain | first = Fraser | title= Where does the Moon Come From? | publisher = Universe Today | url= http://www.astronomycast.com/astronomy/episode-17-where-does-the-moon-come-from/ | accessdate = 2008-04-01}}

;Зурагзүйн нөөц
* [http://planetologia.elte.hu/1cikkeke.phtml?cim=holdmapinte.html Map of the Moon]
* [http://planetarynames.wr.usgs.gov/jsp/FeatureTypes2.jsp?system=Earth&amp;body=Moon&amp;systemID=3&amp;bodyID=11 Lunar nomenclature]
* [https://web.archive.org/web/20080509124807/http://pdsmaps.wr.usgs.gov/PDS/public/explorer/html/moonpick.htm PDS Map-a-Planet]

{{Нарны аймаг}}

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Сар (дэлхийн дагуул)| ]]</text>
      <sha1>a6an3hu4qxgvkcq8j4etn61vfs5xyjq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6386</id>
    <revision>
      <id>874745</id>
      <parentid>874591</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:00:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26329" sha1="gsds60yqzp8wa2slvpa11thdclvjpj2" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Оманы Султант Улс
| common_name            = Оман
| native_name            = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}&lt;br /&gt;''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}''
| image_flag             = Flag of Oman.svg
| flag_type              = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]]
| image_coat             = National emblem of Oman.svg
| symbol_type            = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]]
| national_anthem        = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}&lt;br /&gt;&quot;[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]&quot;&lt;br /&gt;&quot;Султаны ёсолгоо&quot;{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}}
| image_map              = File:Oman (better) (orthographic projection).svg
| map_caption            = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон)
| capital                = [[Маскат]]
| coordinates            = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| religion               = {{tree list}}
*88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]])
**47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]]
**35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] 
**6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]]
*5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] 
*3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]]
*2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}&lt;/ref&gt;
| religion_year          = 2020
| demonym                = [[Оманчууд]]
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]]
| leader_name1           = [[Хейсам бен Тарик]]
| leader_title2          = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Тейязин бин Хейсам]]
| legislature            = [[Оманы Зөвлөл]]
| upper_house            = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]]
| lower_house            = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]]
| sovereignty_type       = Түүх
| established_event1     = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл
| established_date1      = 130
| established_event2     = Аль-Жуланда
| established_date2      = 629
| established_event3     = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html |wayback=20091028154443 |text=Oman |archiv-bot=2026-11-02 10:00:08 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;}}
| established_date3      = 751
| established_event4     = [[Набаны улс]]
| established_date4      = 1154
| established_event5     = [[Португалын Оман]]
| established_date5      = 1507–1656
| established_event6     = [[Ярубын улс]]
| established_date6      = 1624
| established_event7     = [[Аль-Саид]]ын угсаа
| established_date7      = 1744
| established_event8     = [[Маскат-Оман]]
| established_date8      = 1 сарын 8, 1856 он
| established_event9     = [[Жабал-Ахдарын дайн]]
| established_date9      = 1954–1959
| established_event10    = [[Дофарын бослого]]
| established_date10     = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11
| established_event11    = Оманы Султант Улс
| established_date11     = 8 сарын 9, 1970 он
| established_event12    = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]]
| established_date12     = 10 сарын 7, 1971 он
| established_event13    = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date13     = 1 сарын 6, 2021 он&lt;ref&gt;{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}&lt;/ref&gt;
| area_km2               = 309,500
| area_rank              = 70
| area_sq_mi             = 119,498 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = бага
| population_estimate    = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}}
| population_census      = 2,773,479&lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics &amp; Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = {{UN_Population|Year}}
| population_estimate_rank = 125
| population_census_year = 2010
| population_density_km2 = 15
| population_density_sq_mi = 40 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 177
| GDP_PPP                = {{increase}} $165.947&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&amp;pr.y=5&amp;sy=2017&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=449&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2022
| GDP_PPP_rank           = 78
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $35,286
| GDP_PPP_per_capita_rank = 71
| GDP_nominal            = {{increase}} $110.127&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=imf9&gt;{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&amp;s=NGDPD,&amp;sy=2022&amp;ey=2022&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1  |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_year       = 2022
| GDP_nominal_rank       = 66
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416
| GDP_nominal_per_capita_rank = 55
| Gini                   = 30.75 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2018
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.816 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021 &lt;!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 54
| currency               = [[Оманы риал]]
| currency_code          = OMR
| time_zone              = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]]
| utc_offset             = +4
| date_format            = өө.сс.жжжж
| drives_on              = Баруун
| calling_code           = [[+968]]
| cctld                  = [[.om]], [[عمان.]]
| official_website       = [http://www.oman.om www.oman.om]
}}

'''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс'''  ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) —  [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм.

Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог.

309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. 

Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм.

Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм.

{{Олон нэр
|хэл1           = Монгол‎‎ бичиг
|бичиг1         = Оман &lt;sup&gt;кирил&lt;/sup&gt;
|хэл2           = [[латин үсэг|Араб үсэг]]
|бичиг2         = عمان &lt;sup&gt;араб&lt;/sup&gt; → ''Уман'' 
|хэл3           = [[латин үсэг|Латин үсэг]]
|бичиг3         = Oman &lt;sup&gt;англи&lt;/sup&gt;
|хэл4           = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]]
|бичиг4         = Оман &lt;sup&gt;орос&lt;/sup&gt; 
|тэмдэглэл      = 
}}

== Газар зүй ==

Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. 

[[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]]
[[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]]

=== Байрлал ===
Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. 

=== Газрын тогтоц ===
Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. 

Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. 

=== Цаг уур ===
Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. 

Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг.

== Хүн ам зүй ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px&quot;
|-
! style=&quot;width:50px;&quot;| Он !! Хүн ам
|-
| 1950 ||  456,000
|-
| 1970 || 732,000
|-
| 1990 || 1,868,000
|-
| 2010 || 2,782,000
|-
| 2016 || 4,550,538
|}
[[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]]

Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба (&quot;цэвэр арабууд&quot;) болон Муста-Ариба (&quot;холимог арабууд&quot;). 

Оман улсад 2021 оны байдлаар  3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. 

Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. 

Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. 

[[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]]
[[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]]
=== Ард түмэн ===
Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. 

=== Хэл бичиг ===
Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй.

=== Шашин шүтлэг ===

Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. 

Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. 

=== Хот суурин ===
[[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]]
Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: 
{|class=&quot;wikitable&quot;
|+ 
|- valign=&quot;top&quot;
|
* [[Маскат]] (797,000 хүнтэй)
* [[Сиб]] (237,816)
* [[Салала]] (163,140)
* [[Баушар]] (159,487)
||
* [[Сухар]] (108,274)
* [[Сувайк]] (107,143)
* [[Ибри]] (101,640)
* [[Сахам]] (89,327)
|}

== Түүх ==
=== Эртний үе ===
[[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]]
Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. 

[[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. 

Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. 

НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв.

=== Дотор Оман ===
[[Зураг:Maskat &amp; Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]]
7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. 

Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв.

Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. 

=== Эргийн Оман ===
[[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]]
1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. 

Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. 

Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан.

Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв.

1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав.

=== Нэгдсэн улс ===
[[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]]
1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон.

Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон.

Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна.

Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ.

== Лавлах бичиг ==
{{лавлах холбоос|2}}

{{Ази}}
{{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}}
{{OIC}}

[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Оман| ]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]</text>
      <sha1>gsds60yqzp8wa2slvpa11thdclvjpj2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6713</id>
    <revision>
      <id>874686</id>
      <parentid>874518</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T01:09:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>874686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12804" sha1="0972xy6uszflpxt92gg6hwd4p7xgap4" xml:space="preserve">:''Энэ намыг 1992-2000 онд байсан, [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]]аас ялган таниарай.''

{{Инфобокс нам
| name             = Монгол Үндэсний&lt;br&gt;Ардчилсан Нам
| native_name      = {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠦᠨᠳᠦᠰᠦᠨ ᠦ}}{{MongolUnicode|ᠠᠷᠠᠳᠴᠢᠯᠠᠭᠰᠠᠨ ᠨᠠᠮ}}
| logo             = Mongolian National Democratic Party (2005).png
| logo_size        = 150px
| colorcode        = #0437AC
| foundation       = {{start date|2006|5|19|df=y}}
| ideology         = [[Консерватизм]]&lt;br /&gt;[[Үндсэрхэг үзэл]]
| position         = Баруун-төв
| national         = [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]]&lt;br&gt;(2024 оноос хойш)
| headquarters     = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]]
| website          = {{URL|https://mndp.mn/}}
| country          = Монголын
| leader2_title    = Ерөнхийлөгч
| leader2_name     = [[Баянжаргалын Цогтгэрэл]]
| dissolution      = 
| split            = [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]
| newspaper        = 
| youth_wing       = 
| membership_year  = 
| membership       = 
| seats1_title     = [[Улсын Их Хурал]]
| seats1           = {{Инфобокс нам/мандат|0|126|hex=#0437AC}}
| flag             = [[File:Mongolian National Democratic Party flag.svg|Mongolian National Democratic Party flag|border|200px]]
| colors           = 
| footnotes        = '''Хуучин нэр:'''&lt;br&gt;Үндэсний Шинэ Нам&lt;br&gt;(2006–2011)
}}

'''Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам''' ('''МҮАН''') нь [[Монгол Улс]]ын [[улс төрийн нам]] юм. 2006 онд Үндэсний Шинэ Нам нэрээр байгуулагдаж, 2011 онд нэрээ сольжээ. 26 мянган гишүүнтэй нам.

== Бүртгэл ==
Хаяг: Улаанбаатар, Чингэлтэй дүүрэг, Бага тойруу, 24/3, 04 тоот

Үндэсний шинэ намын анхдугаар их хурлын 2006.05.19-ний 06-р тогтоолоор Үндэсний шинэ намын дүрмийг батлах тухай /УДШ-ийн 2006.06.12-ны өдрийн 04-р тогтоолоор бүртгэсэн/ Үндэсний Шинэ намын III хурлын 2011.09.14-ний 08-р тогтоолоор намын дүрмийн нэмэлт өөрчлөлтийг батлах тухай, Үндэсний Шинэ намын III Их хурлын 2011.09.14-ний 12-р тогтоолоор намын нэр өөрчлөх тухай /УДШ-ийн 2011.10.07-ны өдрийн 10-р тогтоолоор бүртгэсэн/ Монгол Үндэсний Ардчилсан Намын 2017 оны 09 дүгээр сарын 06-ны өдрийн Бүгд хурлаар намын даргаар Өөлд бөөлөө овогт Баянжаргалын Цогтгэрэл сонгогдсон болохыг /УДШ-ий 2017.10.30-ны өдрийн 14 дүгээр тогтоолоор бүртгэсэн.

== Түүх ==
Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам (МҮАН)-ын үүсгэн байгуулагчид тухайн үеийн Ардчилал [[анархизм]] болж эмх замбараагүй байдал, шударга бус байдал газар авч байгаад шүүмжлэлтэй хандаж, ардчиллыг үүрэгжүүлэн, хариуцлагажуулах, үндэсний уламжлал, төрт ёсны уламжлалаараа баяжуулах, нийгмийн шударга ёсыг сэргээх зорилгоор [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан намаас]] тусгаарлан шинэ нам байгуулсан.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Намын түүх – МҮАН |url=https://mndp.mn/history/ |access-date=2026-10-29 |website=mndp.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

Уг нам нь Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн билэгдэлт 2006 онд, Монгол [[Үндсэрхэг үзэл|Үндэсний]] [[Үндсэрхэг үзэл|үзэл]], Монгол [[Ардчилал|Ардчилсан]] [[Ардчилал|үзэл]], Монгол [[Шударга ёс|Шударга ёсны үзлийг]] тулгын гурван чулуугаа хэмээн зарлаж Ерөнхий сайд асан [[Мэндсайханы Энхсайхан|Мэндсайханы]] [[Мэндсайханы Энхсайхан|Энхсайхан]], [[Жанлавын Наранцацралт]] нарын үүсгэл санаачлагаар Үндэсний Шинэ Нам нэртэйгээр байгуулагдаж, 2006 оны 6 дугаар сарын 12-ны өдөр [[Монгол Улсын Дээд Шүүх|Улсын Дээд Шүүхэд]] бүртгүүлсэн.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Намын угшил гарвалыг хөөвөл ерээд оноос эхтэй. Монголын ардчиллын хөдөлгөгч хүч олон намын тогтолцооны эд эс болж байсан [[Монголын Ардчилсан Холбоо]], [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Нам]], [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам]], [[Монголын Социал-Демократ Нам|Монголын]] [[Монголын Социал-Демократ Нам|Социал Демократ Нам]], [[Монголын Сэргэн Мандалын Нам|Монголын Сэргэн Мандалын Намын]] гишүүд тус намыг үүсгэн байгуулж, удирдан, залуурдаж яваагаараа ингэж хэлэгдэх эрхтэй.

Тус нам Монгол төрийн бодлого харь улс гүрнүүдийн “импортын” үзэл санаанд тулгуурлах бус өвөг дээдсийн оюун билэг, төрөө засах ур ухаанд суурилах, үндэс угсаагаа хайрлан хамгаалах, дэлхий ертөнц болон улс орны дотоодод өрнөж буй үйл явдлыг үндэсний үзэл хэмээх шинэ өнцгөөр харах, түүнийгээ улс төрийн үзэл баримтлал болгох их зорилт тавьсан улс төрийн анхны нам байснаараа бусад намуудаас үлэмж ялгаатай юм.
Үндэсний Шинэ Нам нь 2011 оны есдүгээр сарын 14-нд хуралдсан Гуравдугаар Их хурлаараа намын нэрээ Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам болгон өөрчилсөн билээ. Мөн уг хурлаараа намын даргаар Мэндсайханы Энхсайхан, ЕНБД-аар [[Намдагийн Батцэрэг]] нарыг сонгов. Намын III их хурлаас улс төрийн нам, иргэний хөдөлгөөнүүд болон үндэсний сэхээтэн, ажилчин, малчин, тариаланч, цэрэг арми, хүчний байгууллагынхан, нийт монголчууддаа хандан [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|Улсын Их Хурлын 2012 оны сонгуульд]] “Гуравдахь хүчний ялах эвсэл”-д нэгдэхийг уриалж, “ЭВСЭХ УРИАЛГА” гаргалаа.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]], МҮАН-ын нээлттэй /2012.02.13/ хуралдаанд Бүгд Найрамдах Нам, Монголын Либерал Нам, Монголын Ардчилсан Хөдөлгөөн Нам болон иргэний хөдөлгөөнүүд, иргэд оролцож, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийллээ. Нээлттэй хуралдааны гол үзэл санаа нь олигархийн “МАН-АН” бүлэглэлийг төр, засгийн өндөрлөгөөс хэрхэн зайлуулах арга замын эрэл байж, УИХ-ын гадна байгаа улс төрийн намууд, иргэний хөдөлгөөнийхөн нэгдэж, “Гуравдагч хүчний эсвэл” байгуулах явдал байв. Үүний тулд “Бүх ард түмний хуралдай”-г зарлан хуралдуулахын өмнө орон даяар бүс нутгийн “Их хуралдай”-г зохион явуулах шийдвэрт хүрсэн билээ.

2012 оны УИХ-ын сонгуулиар МАХН-тай хамтран “МАХН-МҮАН-ын [[Шударга ёс эвсэл]]”-ийг байгуулж оролцон, нийт 11 гишүүний суудал авснаас, МҮАН нь 5 суудал авсан.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгуульд]] [[Монголын Ногоон Нам|Монголын Ногоон Намтай]] хамтран “[[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний эвсэл]]” байгуулж оролцов. Тус сонгуулиар “Үндэсний эвсэл” нь 4 суудал авав.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Үзэл баримтлал ==
Монгол Үндэсний Ардчилсан Намын үзэл баримтлалын үндсэн онол, номлол нь үндэсний үзэл мөн. Үндэсний үзэл гэдэг бол тухайн үндэстэн төрөө байгуулж, хамгаалан бэхжүүлэхтэй холбоо бүхий улс төрийн хөтөлбөр, нийгмийн хөдөлгөөн юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Өнгөрөгч хугацаанд тус нам ҮНДЭСНИЙ ҮЗЭЛ-ийг томьёолон тодорхойлж, улс төрийн эргэлтэнд оруулж чадсан бөгөөд удаахь зорилт, тулгамдаж буй асуудлаа АРДЧИЛЛЫГ жинхэнэ утгаар нь бий болгох, хөгжүүлэх явдал хэмээн үзэж байгаа болно.

Үндэсний Ардчилсан үзэл нь өмнөх зууны эхэнд буюу 1900-аад онд сэргэн мандаж, Богд хаант Монгол Улс байгуулагдахын суурь үзэл санаа байсан бөгөөд зуу шахам жилийн дараа дахин сэргэж байгаа, энэ утгаараа МҮАН нь монголчуудын “тасарсан үзлийг залгаж, мартсан ухааныг сануулах” зорилготой нам юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Намын дарга нар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!д.д
!Нэр
!Ажилласан хугацаа
|-
|1
|[[Мэндсайханы Энхсайхан]]
|2006–2007
|-
|2
|[[Жанлавын Наранцацралт]]
|2007
|-
|3
|[[Цэрэндашийн Цолмон]]
|2008–2011&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-12-10 |title=БАТЛАН ХАМГААЛАХЫН САЙД Ц.ЦОЛМОН ТАМГАА ХҮЛЭЭН АВЛАА |url=https://mongolia.gov.mn/news/view/7977/mn |access-date=2026-10-29 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
|-
|4
|Мэндсайханы Энхсайхан
|2011–2016&lt;ref&gt;{{Cite web |title=М.Энхсайхан: Шинэ үндсэн хууль гаргаж, Ерөнхийлөгчийн засаглал тогтоомоор байна |url=https://gogo.mn/r/e9j5y |access-date=2026-10-29 |website=GoGo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
|-
|5
|[[Баянжаргалын Цогтгэрэл]]
|2016–одоо хүртэл&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-12-01 |title=МҮАН-ын даргаар Б.Цогтгэрэл сонгогджээ |url=https://www.24tsag.mn/a/143216 |access-date=2026-10-29 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
|}

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
*[https://mndp.mn/ mndp.mn - Албан ёсны цахим холбоос]
*[https://web.archive.org/web/20120626183328/http://muan.mn/ Албан ёсны вэб хуудас] (хуучин)

[[Ангилал:Монголын нам]]
[[Ангилал:Консерватив нам]]
[[Ангилал:Үндсэрхэг үзэлт нам]]
[[Ангилал:2006 онд байгуулагдсан]]
{{Монголын нам}}{{Mongolia-stub}}</text>
      <sha1>0972xy6uszflpxt92gg6hwd4p7xgap4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Индонез</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8249</id>
    <revision>
      <id>874716</id>
      <parentid>874544</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T04:56:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66229" sha1="4voprmvjx7vjqd1g6dbvon6xvd79upv" xml:space="preserve">{{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс
| common_name = Индонез
| native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}}
| image_flag = Flag of Indonesia.svg
| flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg
| symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга &lt;br /&gt;(Сүлд)]]
| national_motto = &lt;br&gt;{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])&lt;br&gt;&quot;Олон янз байдалд эв нэгдэл&quot;
| other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}&lt;br /&gt;(Таван зарчим) 
| other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал:
| national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}&lt;br /&gt;&quot;Их Индонез&quot;&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt; &lt;/div&gt;
| image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}}
| capital = [[Жакарта]]
| largest_city = [[Жакарта]]
| coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}}
| languages_type = Албан ёсны хэл
| languages = [[Индонез хэл]]&lt;!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--&gt;
| languages2_type = Орон нутгийн хэл
| languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]&lt;ref name=&quot;ethnologue&quot;/&gt;
| ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]&lt;ref name=&quot;BPS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}&lt;/ref&gt;
| religion_year = 2018
| religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], &lt;br&gt;болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}}
| religion_ref = &lt;ref name=&quot;RELIGION&quot;&gt;{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}&lt;/ref&gt;
| demonym = [[Индонезчүүд‎]]
| government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1 = [[Прабово Субианто]]
| leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}}
| leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]]
| leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}}
| leader_name3 = [[Пуан Махарани]]
| leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}}
| leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]]
| legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ)
| upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ)
| lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ)
| sovereignty_type = Тусгаар тогтнол
| sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])&lt;!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --&gt;
| established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]]
| established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он
| established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]]
| established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он
| area_km2 = 1,904,569&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}&lt;/ref&gt;
| area_rank = 14
| area_sq_mi = 735,358 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water = 
| area_data2 = 4.85
| population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| population_census = 270,203,917&lt;ref name=&quot;2020census&quot; /&gt;
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 4
| population_census_year = 2020
| population_density_km2 = 143
| population_density_sq_mi = 371
| population_density_rank = 90
| GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot;&gt;{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&amp;sy=2020&amp;ey=2027&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = 2023
| GDP_PPP_rank = 7
| GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 98
| GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year = 2023
| GDP_nominal_rank = 16
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 112
| Gini = 37.9
| Gini_year = 2021
| Gini_change = increase &lt;!--/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref = &lt;ref&gt;{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank = 
| HDI = 0.705
| HDI_year = 2021
| HDI_change = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = 114
| currency = [[Индонез рупиа]] (Rp)
| currency_code = IDR
| time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]]
| utc_offset = +7 - +9
| date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ
| drives_on = зүүн
| calling_code = [[+62]]
| cctld = [[.id]]
}}

[[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог&lt;ref&gt;[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu&lt;/ref&gt; [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. 

[[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. 

Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ.

Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,&lt;ref name=economist1&gt;{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;Asia&quot;&gt;{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан.

== Нэр ==
Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.&lt;ref name = &quot;Kroef&quot;&gt;{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1951_71_3/page/166 |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}&lt;/ref&gt;  1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.&lt;ref name=&quot;JIAEA_1&quot;&gt;{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}&lt;/ref&gt; Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.&lt;ref name = &quot;EcoSeas1&quot;&gt;{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&amp;nbsp;– Part One | url = https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}&lt;/ref&gt; 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.&lt;ref name = &quot;Kroef&quot; /&gt;. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ.

==Түүх==
[[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим &quot;[[Жава хүн]]&quot; гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html |wayback=20171127124833 |text=Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution |archiv-bot=2026-10-26 23:48:30 InternetArchiveBot }}. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1988_17/page/43 | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}&lt;/ref&gt; Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. &quot;Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ&quot; гэх судалгаа байдаг.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 5–7&lt;/ref&gt; М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 8–9&lt;/ref&gt; М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 15–18&lt;/ref&gt; Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4&lt;/ref&gt;

[[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]]
[[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] 
[[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 22–26&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 3&lt;/ref&gt; [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The next great empire |url=https://archive.org/details/sim_futures-uk_1982-02_14_1/page/47 |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}&lt;/ref&gt; 

Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 3–14&lt;/ref&gt; Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 12–14&lt;/ref&gt; Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 22–24&lt;/ref&gt; Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ.

[[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.&lt;ref&gt;Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}&lt;/ref&gt; Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.&lt;ref name=&quot;Ricklefs&quot;&gt;Ricklefs (1991)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}&lt;/ref&gt; Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Charles1945&quot;&gt;{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | url =https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =[https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl/page/325 325] | isbn = 0-300-10518-5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Reid (1973), p. 30&lt;/ref&gt; Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.&lt;ref name=&quot;Charles1945&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}&lt;/ref&gt; Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.&lt;ref&gt;[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by &quot;Free Choice&quot;]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.&lt;/ref&gt;

Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг  эвлэрүүлэн намжааж байв.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 237–280&lt;/ref&gt; 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?&lt;ref&gt;{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/ |title=40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515093838/http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/ |archive-date=15 Тавдугаар сар 2013 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |url= https://archive.org/details/sim_asian-survey_july-august-2002_42_4/page/550 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}&lt;/ref&gt;), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.&lt;ref&gt;Friend (2003), pp. 107–109&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290&lt;/ref&gt; Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.&lt;ref&gt;US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005), p. 163&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70&lt;/ref&gt; Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.&lt;ref name=&quot;Ricklefs&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schwarz (1994)&lt;/ref&gt; Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.&lt;ref name=&quot;Ricklefs&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schwarz (1994)&lt;/ref&gt;

[[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.&lt;ref&gt;{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}&lt;/ref&gt; 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}&lt;/ref&gt;  Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}

== Төр засаг==
[[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]]
Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.&lt;ref&gt;In 1998, 1999, 2000 and 2001&lt;/ref&gt; Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.&lt;ref&gt;{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}&lt;/ref&gt; Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.&lt;ref&gt;(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&amp;nbsp;– The Executive Power, Art. 7.&lt;/ref&gt;

Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.&lt;ref&gt;{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')&lt;ref name=&quot;USSTATE&quot;&gt;{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}&lt;/ref&gt; гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.&lt;ref name=&quot;Harijanti2006&quot;&gt;{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}&lt;/ref&gt; 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.&lt;ref&gt;Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)&lt;/ref&gt; ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.&lt;ref&gt;Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

== Орон нутаг ==
{{Индонезийн газрын зураг}}
Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. 
* I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай.
* II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна.
* III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''&lt;br&gt;гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. 

===33 муж===
Онцгой эрхтэй таван мужийг &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;-оор тэмдэглэв.
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
'''[[Суматра]] арлын 10 муж'''
* [[Аче]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;&amp;nbsp; (''Aceh'')
* [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'')
* [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'')
* [[Риау]] ''(Riau)''
* [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'')
* [[Жамби]] (''Jambi'')
* [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'')
* [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'')
* [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') 
* [[Лампунгг]] (''Lampung'')
'''[[Жава]] арлын 6 муж'''
* [[Жакарта]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Jakarta'')
* [[Бантен]] (''Banten'')
* [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'')
* [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'')
* [[Иогякарта|Иогякарта]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Yogyakarta'')
* [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'')
'''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж'''
* [[Бали]] (''Bali'')
* [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'')
* [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') 
{{Col-break}}

'''[[Калимантан]] арлын 4 муж'''
* [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'')
* [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'')
* [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'')
* [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'')
'''[[Сулавеси]] арлын 6 муж'''
* [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara)
* [[Горонтало]] (''Gorontalo'')
* [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'')
* [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'')
* [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'')
* [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'')
'''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' 
* [[Малуку]] (''Maluku'')
* [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'')
'''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж'''
* [[Өрнөд Папуа]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Papua Barat'')
* [[Папуа]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Papua'')
{{Col-end}}

==Газар орон==
[[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]]

[[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.&lt;ref&gt;{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&amp;ED=2005&amp;R1=1&amp;R2=1&amp;CS=3&amp;SS=2&amp;OS=C&amp;DD=0&amp;OUT=1&amp;C=536&amp;S=PPPWGT-PPPPC&amp;RequestTimeout=120&amp;CMP=0&amp;x=45&amp;y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}&lt;/ref&gt; Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.&lt;ref name=&quot;Witton2003&quot;&gt;{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | url =https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4 | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/139 139], 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}&lt;/ref&gt;

1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.&lt;ref name=&quot;ciarank&quot;&gt;{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population density&amp;nbsp;– Persons per&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}&lt;/ref&gt; Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.&lt;ref name=&quot;JOSHUA&quot;&gt;{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}&lt;/ref&gt; Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |wayback=20091028130659 |text=Republic of Indonesia |archiv-bot=2026-11-02 04:56:17 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

[[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]]
 
[[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&amp;rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}&lt;/ref&gt; Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж&lt;ref&gt;{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}&lt;/ref&gt;, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}&lt;/ref&gt;

Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.&lt;ref&gt;{{cite web
|title =About Jakarta And Depok
|work =University of Indonesia
|publisher =University of Indonesia
|url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&amp;hal=c_about_jkt
|accessdate =24 April 2007
|archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&amp;hal=c_about_jkt
|archivedate =4 Тавдугаар сар 2006
|url-status =live
}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}

==Хүн ам==
:''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]''
[[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]]
2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,&lt;ref name=&quot;bps2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}&lt;/ref&gt; жилд 1.9%-иар өсч байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&amp;catid=30:english-news&amp;Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}&lt;/ref&gt; Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх&lt;ref name=&quot;JOSHUA&quot; /&gt; Жава аралд оршин суудаг.&lt;ref name=&quot;bps2010&quot;/&gt; [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.&lt;ref&gt;[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations&lt;/ref&gt;

Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title=&quot;Bahasa Indonesia&quot; and languages of Indonesia |work=UNIBZ&amp;nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}&lt;/ref&gt; Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.&lt;ref name=&quot;Witton2003&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | url = https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws| publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = [https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws/page/7 7] | isbn = 0-500-34132-X }}&lt;/ref&gt; Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}&lt;/ref&gt; Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад &quot;Индонез&quot; [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.&lt;ref name=&quot;RICKLEFS_256&quot;&gt;Ricklefs (1991), p. 256&lt;/ref&gt; Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.&lt;ref&gt;Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration &amp; Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team &amp; Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&amp;nbsp;KB}}&lt;/ref&gt; Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт&lt;ref&gt;Schwarz (1994), pp. 53, 80–81&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237&lt;/ref&gt; зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.&lt;ref&gt;{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}&lt;/ref&gt; 

[[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;/&gt; Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}&lt;/ref&gt;


Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх&lt;ref&gt;{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.&lt;ref name=&quot;Yang&quot;&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}&lt;/ref&gt; 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Indonesia&amp;nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}&lt;/ref&gt; Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.&lt;ref name=&quot;csi&quot;&gt;{{cite web |title=Indonesia&amp;nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}&lt;/ref&gt; Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}&lt;/ref&gt; бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 28, 62&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005), p. 22&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}&lt;/ref&gt;

== Зургийн цомог ==
&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;Индонез&quot; widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;120px&quot; perrow=&quot;5/'&quot;&gt;
File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]]
File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper.
File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta
File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]]
File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators
File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia
File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia
File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city
Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city
File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea)
File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative
Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser &quot;Anoa&quot; shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008
|Indonesian Naval vessels
Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s
Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. 
|[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car
|[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police
File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05
File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C &quot;Full-Width Cabin&quot; in Indonesia, #CC203-22
[...]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

==Зүүлтийн тайлбар==
{{лавлах холбоос|3}}

== Цахим холбоос ==
* {{commons|Indonesia|Индонез}}

{{Ази}}
{{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}}
{{OIC}}

[[Ангилал:Индонез| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Арлын орон]]
[[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]]
[[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]]
[[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>4voprmvjx7vjqd1g6dbvon6xvd79upv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аргон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8285</id>
    <revision>
      <id>874679</id>
      <parentid>869223</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T22:07:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20688" sha1="395coygax8e5avdxshvmu6ycacahyiq" xml:space="preserve">{{Featured article}}

{{Distinguish|Аргун}}{{Инфобокс аргон}}

'''Аргон''' нь [[химийн элемент]], [[атомын дугаар]] нь 18, химийн тэмдэглэгээ нь '''Ar'''.  Аргон нь [[үелэх систем]]ийн 18-р бүлэг буюу [[инерт хий|инертийн хийн бүлгийн]] гуравдахь элемент бөгөөд [[Дэлхий|дэлхий]]н [[агаар мандал|агаар мандлын]] 0.93%-ийг эзлэнэ. Дэлхий дээр хамгийн өргөн тархалттай инерт хий юм. Аргоны [[электрон үүл]]ний хамгийн гадна орбит [[электрон]]оор бүрэн дүүргэгдсэн байдаг тул хамгийн тогтвортой, өөр элементүүдтэй [[химийн холбоо]] үүсгэдэггүй болно. 

== Химийн шинж чанар ==
Аргон нь [[хүчилтөрөгч]]ийн хийтэй ойролцоо хэмжээтэй, харин [[азот]]оос 2.5 дахин ихээр усанд уусна. Аргон нь өнгө, үнэр, амтгүй. [[Хийн төлөв|Хий]] болон [[шингэн төлөв]]т хоргүй элемент. Аргон нь ямарч нөхцөлд инерт шинжтэй, өрөөний температурт тогтвортой нэгдэл үүсгэхгүй. 

Аргон нь хэдийгээр инерт хий боловч, Хелсинкийн Их сургуулийн лабораторид аргоныг [[фтор]] ба [[устөрөгч]]тэй нэгдүүлэн  ''аргон гидрофлюорид'' (HArF) метастэбл нэгдлийг гарган авсан байна&lt;ref&gt;&quot;{{Webarchiv|url=http://www.lenntech.com/Periodic-chart-elements/Ar-en.htm |wayback=20110822152520 |text=Periodic Table of the Elements: Argon |archiv-bot=2026-09-11 05:56:54 InternetArchiveBot }}.&quot; ''[http://www.lenntech.com/ Lenntech].'' 2008. Retrieved on September 3, 2007.&lt;/ref&gt;. 
Хэвийн нөхцөлд аргон нь HArF нэгдэл үүсгэхгүй боловч, аргон нь мөн усны молекулийн латиссд (lattice) урхилагдан [[клатрат]] үүсгэж болно&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ej.iop.org/links/r5qIClVyX/UJoriTXQ2xG1FnZqav5vpA/jpconf6_29_001.pdf |title=Microscopic model of clathrate compounds |accessdate=2007-03-08 |last=Belosludov |first=V. R. |authorlink= |coauthors=O. S. Subbotin, D. S. Krupskii, O. V. Prokuda, and Y. Kawazoe |year=2006 |publisher=Institute of Physics (has blown up once in a while) Publishing |pages=1 |language=English |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Аргон агуулсан [[ион]]ууд болон өдөөгдсөн төвшний комплексууд, жишээлбэл ArH+, ArF байдгийг тогтоосон байна. Онолын тооцооллоор хэд хэдэн төрлийн аргон агуулсан тогтвортой нэгдлүүд байж болох боловч, одоогоор эдгээр нэгдлүүдийг гарган авч чадаагүй байна. 

== Түүх ==

Аргоныг ([[грек хэл|Грек]] гаралтай, &quot;идэвхигүй&quot; гэдэг утгатай үгнээс гаралтай ба химийн хувьд идэвхигүй гэдэг утгыг агуулна)&lt;ref name=&quot;lazyone1&quot;&gt;Hiebert, E. N. Historical Remarks on the Discovery of Argon: The First Noble Gas. In Noble-Gas Compounds; Hyman, H. H., Ed.; University of Chicago Press: Chicago, IL, 1963; pp 3–20.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lazyone2&quot;&gt;Travers, M. W. The Discovery of the Rare Gases; Edward Arnold &amp; Co.: London, 1928; pp 1–7.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lazyone3&quot;&gt;Rayleigh, Lord; Ramsay, W. Argon: A New Constituent of the Atmosphere. Chem. News 1895 (February 1), 71, 51–58.&lt;/ref&gt; анх 1785 онд [[Хенри Кавендиш]] агаарт  агуулагдаж магадгүйг таамаглаж байсан боловч 1894 онд [[Лорд Рэлей]], [[Уильям Рамзай]]  нар агаарын дээжээс [[хүчилтөрөгч]], [[азот]]ыг зайлуулах туршилтаараа нээсэн байна&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Argon, a New Constituent of the Atmosphere. | author = [[Lord Rayleigh]];[[William Ramsay]]  | journal = Proceedings of the Royal Society of London | volume = 57 | issue = 1 | pages = 265–287 | year = 1894 - 1895 | url = http://links.jstor.org/sici?sici=0370-1662%281894%2F1895%2957%3C265%3AAANCOT%3E2.0.CO%3B2-X | doi = 10.1098/rspl.1894.0149}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1904/ramsay-lecture.html | title=Nobel Lecture in Chemistry, 1904 | author=William Ramsay}}&lt;/ref&gt;. Тэд агаар дахь азот нь, азот агуулсан химийн нэгдлээс ялган авсан азотоос 50% хүнд болохыг тогтоож, хэдэн сарын дараа агаарт, азоттой хамт өөр хий байна гэсэн дүгнэлтэнд хүрсэн байна&lt;ref&gt;[http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9B04E3D61139E033A25750C0A9659C94649ED7CF ABOUT ARGON, THE INERT; The New Element Supposedly Found in the Atmosphere.] The New York Times, 3 March 1895&lt;/ref&gt;. 1882 онд Х.Ф.Невал, В.Н.Хартлей нар биенээсээ үл хамааран хийсэн туршилтаараа агаарын өнгөний [[спектр]]ээс нэг шинэ шугам тодорхойлсон боловч энэхүү шугамд тохирох элементийг тодорхойлж чадаагүй байна. Аргон нь инерт хийнүүээс хамгийн түрүүнд нээгдсэн болно. Аргоны одоогийн химийн тэмдэглэгээ болох '''Ar'''-ыг 1957 онд тогтсон ба үүнээс өмнө '''A''' гэж тэмдэглэж байжээ&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.nndc.bnl.gov/content/elements.html |title=  History of the Origin of the Chemical Elements and Their Discoverers |accessdate= |author=Holden, Norman E. |authorlink= |coauthors= |date=12 |year=04 |month=03 |format= |work= |publisher=National Nuclear Data Center (NNDC) |pages= |language=English |archiveurl= |archivedate= |quote= }}&lt;/ref&gt;.

== Тархалт ==
Аргон нь дэлхийн агаар мандлын эзэлхүүний 0.934%, массын 1.29% эзлэх тул агаар нь аргоныг ялган авах гол түүхий эд болно. Цэвэр Аргоныг, [[азот]], [[хүчилтөрөгч]], [[неон]], [[криптон]], [[ксенон]]той адил, маш бага температурт фракцийн нэрлэг хийх замаар ялган авдаг байна&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://elements.etacude.com/Ar.php |title=Argon, Ar |accessdate=2007-03-08}}&lt;/ref&gt;.  

[[Ангараг]] гаригийн агаар мандал &lt;sup&gt;40&lt;/sup&gt;Ar-ыг 1.6%, &lt;sup&gt;36&lt;/sup&gt;Ar-г 5 ппм (ppm) хэмжээтэй агуулна. [[Буд]] гаригийн нимгэн агаар мандал нь 70% Аргоноос тогтдог байна. 2005 онд [[Санчир]] гаригийн хамгийн том сар болох Титан дээр Аргон байгааг нээжээ&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.esa.int/esaCP/SEMHB881Y3E_index_0.html |title= Seeing, touching and smelling the extraordinarily Earth-like world of Titan |accessdate=|author=|authorlink= |coauthors= |date=21 |year=05 |month=01 |format= |work= |publisher=European Space Agency |pages= |language=English |archiveurl= |archivedate= |quote= }}&lt;/ref&gt;.

== Изотопууд ==
Дэлхий дээрхи хамгийн өргөн тархалттай [[изотоп]]ууд нь &lt;sup&gt;40&lt;/sup&gt;Ar (99.6%), &lt;sup&gt;36&lt;/sup&gt;Ar (0.34%) ба &lt;sup&gt;38&lt;/sup&gt;Ar (0.06%) юм. Байгаль дээр тааралдах &lt;sup&gt;40&lt;/sup&gt;[[Кали|K]] ([[Изотопи#Тогтворгүй изотопи|хагас задралын хугацаа]] нь 1.25X10&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt; жил) нь  &lt;sup&gt;40&lt;/sup&gt;Ar (11.2%) ба &lt;sup&gt;40&lt;/sup&gt;Ca (88.8%) болон хувирна. Уг элементүүдийн харьцаан дээр тулгуурлан [[чулуулгийн үнэмлэхүй нас]]ыг тогтооно&lt;ref name=iso&gt;{{cite web |url=http://www.geoberg.de/text/geology/07011601.php |title=40Ar/39Ar dating and errors |accessdate=2007-03-07}}
&lt;/ref&gt;.

Дэлхийн агаар мандалд &lt;sup&gt;39&lt;/sup&gt;Ar нь сансрын туяаны нөлөөгөөр, Дэлхийн газрын гадаргуу орчимд (газрын гүнд) &lt;sup&gt;39&lt;/sup&gt;K-ийн задралаар үүснэ. &lt;sup&gt;37&lt;/sup&gt;Ar нь &lt;sup&gt;40&lt;/sup&gt;Ca задралаар [[цөмийн бөмбөг]]ийн туршилтийн үед үүсдэг байна. &lt;sup&gt;37&lt;/sup&gt;Ar-ны хагас задралын хугацаа нь 35 өдөр байна&lt;ref name=iso/&gt;

== Найрлага ==
Аргоны электроны &quot;s&quot; ба &quot;p&quot; орбит нь [[электрон]]оор дүүргэгдсэн байдагаас болж аргон нь маш тогтвортой, бусад элементүүдтэй химийн холбоо үүсгэдэггүй байна. 2000 онд Хельсинкийн Их Сургуулийн эрдэмтэд анхны аргон өөр элементтэй нэгдсэн нэгдлийг (аргон гидрофлюорид буюу HArF) гарган авсан байна. Уг нэгдлийг маш бага хэмжээний [[устөрөгч]] ба [[фтор]] агуулсан хөлдүү аргоныг хэт ягаан туяагаар шарах замаар синтезлэсэн байна&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pubs.acs.org/cen/80th/noblegases.html |title=The Noble Gases |accessdate= |author=Bartlett, Neil |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher=Chemical &amp; Engineering News |pages= |language=English |archiveurl= |archivedate= |quote= }}&lt;/ref&gt; Уг нэгдэл нь 40 К буюу −233&amp;nbsp;°C хүртэлх температурт тогтвортой байна.

2003 онд аргон дифлюоридыг (ArF&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) нээснийг зарласан боловч батлагдаагүй байна. 
[[Зураг:Argon ice 1.jpg|250px|thumb|Аргон мөс хайлж байгаа нь]]

== Аргон гарган авах ==
Азотын буцлах температур 77.3K, aргоных 87.3 K, хүчилтөрөгчийнх 90.2 K байдаг тул энэ чанарыг нь ашиглан үйлдвэрийн нөхцөлд шингэрүүлсэн агаарыг нэрэх замаар эдгээр элементүүдийг гарган авна. Жилд Дэлхийн хэмжээнд 700 000 тонн аргоныг үйлдвэрлэдэг байна&lt;ref&gt;[http://environmentalchemistry.com/yogi/periodic/Ar.html Periodic Table of Elements: Argon – Ar (EnvironmentalChemistry.com)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

==== Цацраг идэвхит задралаар ====
&lt;sup&gt;40&lt;/sup&gt;Ar нь хамгийн өргөн тархалттай изотопи бөгөөд &lt;sup&gt;40&lt;/sup&gt;Кали задралаар (хагас задралын хугацаа нь 1.25X10&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt; жил) үүснэ.  
===== Кали-Аргоноор үнэмлэхүй нас тогтоох арга =====
{{main|Үнэмлэхүй нас тогтоох кали-аргоны арга}}

== Хэрэглээ ==
[[Зураг:Argon.jpg|thumb|left|180px|Гал унтраахад зориулсан аргон хий бүхий баллон. Аргон нь цахилгаан хэрэгслийг гэмтээхгүй]]
Аргоны хэд хэдэн чухал шинж нь түүний хэрэглээг тодорхойлно:
* Инерт хий. Ихэнхидээ азотын хийнээс илүү инерт шинж бүхий хий шаардлагатай үед 
* Бага [[дулаан дамжуулалт]] шаардлагатай үед
* Электрон шинж чанар (ионжилт ба шингээлтийн спектр) шаардлагатай үед аргоныг хэрэглэнэ.

Бусад инерт хийнүүдийг ашиглаж болох боловч аргон нь хамгийн элбэг, хамгийн хямд инерт хий юм. Аргон нь харьцангуй хямд өртөгтэй. Учир нь их хэмжээгээр хэрэглэгддэг хүчилтөрөгч, азотыг үйлдвэрлэх үед дагалдах бүтээгдэхүүн болж гардаг. Хэдийгээр бусад инерт хийнүүдий мөн дагалдах бүтээгдэхүүн болж гарах боловч аргон нь агаарт хамгийн их хэмжээгээр агуулагддаг байна. 

Аргоныг доорхи зорилгоор хэрэглэнэ. Үүнд: 
* Гэрэл ба гэрлэн чимэглэлд  
* Гагнуурт CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-той цуг
* Гал унтраах зорилгоор (зураг)
* Плазмийн хий болгон ICP [[спектроскопи]]удад .
* [[Титан]] зэрэг идэвхитэй металлийн боловсруулалтын үед идэвхигүй бүрхүүл болгон  
* [[Цахиур (химийн элемент)|Цахиур]] ба [[германи]]й талстыг ургуулахгүйн тулд агаарын оронд 
* Музей ба архивийн эртний бичиг баримтыг агаарын хүчилтөрөгчтэй урвалд орохоос хамгаалан&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.archives.gov/national-archives-experience/charters/treasure/declaration_facts.html |wayback=20080113191402 |text=USA National Archives description of how the Declaration of Independence is stored and displayed |archiv-bot=2026-11-01 22:07:12 InternetArchiveBot }}. More detail can be found in this {{Webarchiv|url=http://www.archives.gov/national-archives-experience/charters/charters_preservation_01.html |wayback=20080102234718 |text=more technical explanation |archiv-bot=2026-11-01 22:07:12 InternetArchiveBot }}, especially {{Webarchiv|url=http://www.archives.gov/national-archives-experience/charters/charters_preservation_04.html |wayback=20071014020348 |text=Page 4 |archiv-bot=2026-11-01 22:07:12 InternetArchiveBot }}, which talks about the argon keeping the oxygen out.&lt;/ref&gt;
* Онгойлгосон [[вино]]г исэлдэхээс хамгаалах
* Вино исгэж буй торхны дээд хэсэг дэх агаарыг зайлуулахад 
* Эмийн үйлдвэрт эм бэлдэж буй лонхонд аргаарын хүчилтөрөгч орохоос хамгаалан 
* Пуужингийн хошуу хэсгийг хөргөхөд &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://home.wanadoo.nl/tcc/rnlaf/aim9.html |title=Description of Aim-9 Operation |access-date=2008-06-13 |archive-date=2008-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081222025556/http://home.wanadoo.nl/tcc/rnlaf/aim9.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* Бал чулуун шатаагч зуухны [[бал чулуу]]г хүчилтөрөгчтэй урвалд орохоос хамгаалах зэрэгт ашиглана. 

Дараагийн нэг чухал хэрэглээ нь аргоны дулаан дамжуулалт бага байдаг дээр үндэслэнэ.
Цонхонд дулааны алдаглыг багасгах зорилгоор ашиглана&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bchydro.com/powersmart/elibrary/elibrary644.html |title=Energy-Efficient Windows |accessdate=2007-03-08 |publisher=Bc Hydro |archive-date=2007-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070202060928/http://bchydro.com/powersmart/elibrary/elibrary644.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Усанд шумбагчдын хувцасыг аргоноор дүүргэнэ. Учир нь аргон инерт бас дулаан бага дамжуулна. 

Аргоны ионжих ба гэрэлтэх чанарыг ашиглана. [[Физик]]ийн туршилтуудад [[калориметр]], плазм ламп болгон хэрэглэнэ. Хөх аргон [[лазер]]ийг [[нүд]], [[артерийн судас]] зэргийн хагалгаанд хэрэглэнэ&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.spie.org/Conferences/Programs/06/pw/BiOSAbstracts.pdf |title=Tissue Optics, Laser-Tissue Interaction, and Tissue Engineering |accessdate=2007-03-08 |last=Fujimoto |first=James |authorlink= |coauthors=Rox Anderson, R. |date= |year=2006 |month= |format= |work= |publisher=Biomedical Optics |pages=77-88 |language=English |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060314023356/http://spie.org/Conferences/Programs/06/pw/biosAbstracts.pdf |archivedate=2006-03-14 |quote= |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 

Эдгээрээс гадна Аргон-39 (хагас задралын хугацаа 269 жил) газрын доорхи ус ба мөсний үнэмлэхүй нас, [[Үнэмлэхүй нас тогтоох кали-аргоны арга|кали-аргоны арга]] нь [[магмын чулуулаг|магмын чулуулгийн]] [[чулуулгийн үнэмлэхүй нас|үнэмлэхүй нас]] тогтооход хэрэглэгдэнэ.

== Сөрөг нөлөө ==
Аргон нь хэдийгээр хоргүй боловч агаарт их хэмжээгээр агуулагдах үед хүн өөрт шаардлагатай хүчилтөрөгчийг авч чадахгүйд хүрч болно. [[АНУ]]-ын [[Флорида]]д аргон хадгалдаг танкнаас аргон алдагдан хэд хэдэн хүн амь насаа алдсан байна&lt;ref&gt;Middaugh, John; Bledsoe, Gary. &quot;[http://www.hss.state.ak.us/dph/ipems/occupation_injury/reports/docs/94ak012.htm Welder's Helper Asphyxiated in Argon-Inerted Pipe (FACE AK-94-012)].&quot; ''[http://www.hss.state.ak.us/dph/ State of Alaska Department of Public Health].'' [[June 23]], [[1994]]. Retrieved on [[September 3]], [[2007]].&lt;/ref&gt;.

== Гадаад холбоос ==
{{Commons|Argon}}
* [https://web.archive.org/web/20060819104640/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ar/index.html WebElements.com – Argon]
* Diving applications: [https://web.archive.org/web/20080701122928/http://www.decompression.org/maiken/Why_Argon.htm Why Argon?]
* [http://www.uigi.com/argon.html Argon Ar Properties, Uses, Applications]
* [http://www.compchemwiki.org/index.php?title=Argon Computational Chemistry Wiki]
* [https://web.archive.org/web/20060929010956/http://periodic.lanl.gov/elements/18.html Los Alamos National Laboratory – Argon]
* [https://web.archive.org/web/20060923194910/http://wwwrcamnl.wr.usgs.gov/isoig/period/ar_iig.html USGS Periodic Table - Argon]
* Emsley, J., Nature’s Building Blocks; Oxford University Press: Oxford, NY, 2001; pp. 35-39.
* Brown, T. L.; Bursten, B. E.; LeMay, H. E., In ''Chemistry: The Central Science'', 10th ed.; Challice, J.; Draper, P.; Folchetti, N. et al.; Eds.; Pearson Education, Inc.: Upper Saddle River, NJ, 2006; pp. 276 and 289.
* Triple point temperature: 83.8058 K - {{cite journal | first=H. | last=Preston-Thomas | title=The International Temperature Scale of 1990 (ITS-90) | journal=Metrologia | volume=27 | pages=3–10 | date=1990 | url=http://www.bipm.org/en/publications/its-90.html | doi=10.1088/0026-1394/27/1/002}}
* Triple point pressure: 69 kPa - {{cite book | title=CRC Handbook of Chemistry and Physics | edition=85th edition | publisher=CRC Press | date=2005 | location=Boca Raton, Florida | chapter=Section 4, Properties of the Elements and Inorganic Compounds; Melting, boiling, triple, and critical temperatures of the elements}}

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

{{Зай авах}}
{{Үелэх системийн холбоос мөр}}
[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Аргон| ]]
[[Ангилал:Инерт хий]]
[[Ангилал:Химийн элемент]]
[[Ангилал:3-р үеийн элемент]]
[[Ангилал:Гал унтраагч бодис]]
[[Ангилал:Хүнсний нэмэлт бодис]]
[[Ангилал:Сэргээш]]</text>
      <sha1>395coygax8e5avdxshvmu6ycacahyiq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Словак хэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8627</id>
    <revision>
      <id>874754</id>
      <parentid>874597</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:07:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12523" sha1="etsoqjtezxe06ijxufdgwrs8yj81o2h" xml:space="preserve">{{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}}
{{Инфобокс хэл
| name             = Словак хэл
| altname          = 
| nativename       = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}}
| pronunciation    = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}}
| states           = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &amp;#124; Покрајинска влада }}&lt;/ref&gt;
| ethnicity        = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]]
| speakers         = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая
| date             = 2011–2021
| ref              = e25
| speakers2        = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая&lt;ref name=e25/&gt;
| speakers_label   = Ярилцагчид
| script           = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])&lt;br/&gt;[[Словак брайл үсэг]]&lt;br/&gt;[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]])
| familycolor      = Энэтхэг-Европ
| fam2             = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]]
| fam3             = [[Слав хэлнүүд|Слав]]
| fam4             = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]]
| fam5             = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]]
| dia1             = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]]
| dia2             = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]]
| dia3             = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}&lt;/ref&gt;
| nation           = {{SVK}}&lt;br&gt;''{{EU}}''&lt;br&gt;{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}&lt;/ref&gt;
| minority         = {{CZE}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &amp;#124; Vláda ČR }}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;{{POL}}&lt;ref name=&quot;7th EFNIL&quot;&gt;{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |wayback=20191214104352 |text=The relationship between official and minority languages in Poland |archiv-bot=2026-11-02 11:07:51 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{HUN}}&lt;ref&gt;{{cite web|author=&lt;!--Not stated--&gt;|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{CRO}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{ROM}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}&lt;/ref&gt; 
| agency           = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]]
| iso1             = sk
| iso2b            = slo
| iso2t            = slk
| iso3             = slk
| glotto           = slov1269
| glottorefname    = Slovak
| lingua           = 53-AAA-db &lt; [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]&lt;br/&gt;(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs)
| notice           = IPA
| map              = Idioma eslovaco.PNG
| mapcaption       = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}}
}}

'''Словак хэл'''  (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK.

Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. 

Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий.

Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг.

== Словак утга зохиолын хэл ==
Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]&lt;nowiki/&gt;тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. 

== Үгсийн сан ==
Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд  хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. 

== Дүрэм ==
Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй.

2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй.

== Аялга ==
Ерөнхийд нь 3 ангилж болно:

* Зүүн Словак аялга
* Төв Словак аялга
* Баруун Словак аялга

{{Словак хэлний цагаан толгой}}

==Эшлэл==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
{{Wikipedia|sk}}

[[Ангилал:Словак хэл| ]]
[[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]]
[[Ангилал:Дан ганц хэл]]
[[Ангилал:Словакийн хэл]]
[[Ангилал:Чехийн хэл]]
[[Ангилал:Унгарын хэл]]
[[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]]
[[Ангилал:Сербийн хэл]]
[[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]]</text>
      <sha1>etsoqjtezxe06ijxufdgwrs8yj81o2h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төмөрийн Артаг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8811</id>
    <revision>
      <id>874717</id>
      <parentid>780399</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T05:06:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>874717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2973" sha1="3ixdgnfetpqdw4zavzt73sizm3pgws7" xml:space="preserve">{{Тамирчин
|зураг            =Tömöriin Artag.jpg 
|тайлбар          = 
|төрсөн_өдөр      = [[1943]] оны [[4 сарын 10]]
|төрсөн_газар     = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Тэс сум|Тэс]] сум
|нас_барсан_он     = [[1993 он|1993]] он (50 наслав)
|улс_орон         = {{MGL}} ([[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]])
|тамир_спорт      = эрэгтэй [[чөлөөт бөх барилдаан]]
|юуны_тамирчин    = 
|medaltemplates   = {{МедальТэмцээн | [[Зуны олимп]]}}
{{МедальХүрэл   |  [[Мехикогийн олимп|Мехико 1968]] | 78 кг }} 
}}

'''Төмөрийн Артаг''' ([[1943 он|1943 онд]] [[дөрөвдүгээр сарын 10|дөрөвдүгээр сарын 10-нд]] [[Увс|Увс аймгийн]] [[Тэс сум (Увс)|Тэс суманд]] төрж, [[1993 он|1993 онд]] нас барсан) нь [[1968 он]]ы [[Мехикогийн олимп|Мехикогийн олимпын наадмын]] [[чөлөөт бөх]]ийн 78 кг-ын жинд хүрэл медаль авсан. Монгол улсын гавъяат тамирчин, чөлөөт бөхийн Азийн аварга, [[Монгол бөх|үндэсний бөхийн]] [[улсын начин]]. 

1962-1976 онд улсын шигшээ багийн тамирчнаар ажилласан. 1967 онд Олимпын найдвар тэмцээнээс алт, 1968 оны олимпоос хүрэл медадь, 1969 оны ДАШТ-д 4-р байр, 1970, 1971, 1973, 1974 оны ДАШТ-д 5-р байр, 1975 оны дэлхийн цомын тэмцээнээс хүрэл, 1967 онд Азийн аваргын алтан медаль хүртсэн. Монгол улсын чөлөөт бөхийн аваргаар 5 удаа шалгарсан.

1972 оны наадмаар [[Шаравын Батсуурь|Ш. Батсуурь]] аваргаар 5 давж начин цол хүртсэн бөгөөд 1973 онд дахин 5 давж начин цолоо баталсан алдарт бөх байв.

== Мөн үзэх ==
* [[Олимпын медальт монголчууд]]


{{DEFAULTSORT:Артаг, Төмөрийн}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Монголын бөх]]
[[Ангилал:Монголын олимпын хүрэл медальтан]]
[[Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]]
[[Ангилал:Тэсийн (Увс) хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1943 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1993 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>3ixdgnfetpqdw4zavzt73sizm3pgws7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Норвегийн тэнгис</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9071</id>
    <revision>
      <id>874696</id>
      <parentid>610317</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T02:26:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэнийн тобчи</username>
        <id>108163</id>
      </contributor>
      <origin>874696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14109" sha1="071n41bmo3t9pjwilkhcww1v234nns2" xml:space="preserve">[[Файл:Norwegian Sea map.png|300px|right|Газрын зураг]]
'''Норвегийн тэнгис''' нь [[Атлантын далай]]н зүүн хойд хэсэгт орших, [[Норвеги]]йн баруун эрэг болон [[Исланд]], [[Фарерын арлууд]]ын хооронд байрладаг захын тэнгис юм. Хойд талаараа [[Баренцын тэнгис]], баруун талаараа [[Гренландын тэнгис]], өмнөд талаараа [[Хойд тэнгис]] болон Атлантын далайн бусад хэсэгтэй холбогдоно.

Норвегийн тэнгис нь Хойд Атлантын далайн усны эргэлт, Европын хойд хэсгийн уур амьсгалд чухал үүрэгтэй. Тус тэнгисээр дамжин өнгөрөх дулаан далайн урсгал нь Норвеги болон Скандинавын хойгийн эрэг орчмын уур амьсгалыг харьцангуй зөөлөн байлгахад нөлөөлдөг.

Нийт талбай нь ойролцоогоор 1,380,000 км², дундаж гүн нь 1,600–1,750 м орчим бөгөөд хамгийн гүн цэг нь ойролцоогоор 3,970 м хүрдэг.

== Газарзүй ==

Норвегийн тэнгис нь ойролцоогоор 1,380,000 км² талбайтай. Дундаж гүн нь 1,600–1,750 м орчим бөгөөд хамгийн гүн хэсэг нь ойролцоогоор 3,970 м хүрдэг.

Тус тэнгисийн зүүн хэсэгт Норвегийн эргийн эх газрын тавцан, баруун болон төв хэсэгт далайн гүн хотгор, усан доорх нурууд байрладаг. Далайн ёроолын бүтэц нь тектоникийн хөдөлгөөн, мөстлөгийн үеийн геологийн үйл явцтай холбоотойгоор олон янз байдаг.

Норвегийн тэнгис нь дараах усан сангуудтай холбогдоно:

[[Гренландын тэнгис]] — хойд болон баруун хойд хэсгээр;

[[Хойд тэнгис]] — өмнөд хэсгээр;

[[Баренцын тэнгис]] — зүүн хойд хэсгээр;

[[Атлантын далай]] — баруун болон өмнөд хэсгээр.

== Уур амьсгал ==

Норвегийн тэнгисийн уур амьсгал нь далайн шинжтэй бөгөөд жилийн турш салхи, хур тунадас ихтэй байдаг. Хойд Атлантын дулаан урсгалын нөлөөгөөр Норвегийн эрэг орчмын ус өвлийн улиралд харьцангуй дулаан байна.

Өвлийн улиралд хүчтэй шуурга, өндөр давалгаа үүсэх нь элбэг. Харин зун харьцангуй сэрүүн, чийглэг байдаг. Хойд хэсэгт өвлийн улиралд далайн мөс үүсэх тохиолдол байдаг боловч дулаан урсгалын нөлөөгөөр Норвегийн эрэг орчмын ихэнх ус жилийн турш мөсгүй байдаг.

== Далайн урсгал ==

Норвегийн тэнгисээр Хойд Атлантын далайн дулаан ус хойд зүгт урсдаг. Норвегийн урсгал нь тус тэнгисийн усны температур, давсжилт болон далайн экосистемд чухал нөлөө үзүүлдэг.

Хүйтэн, илүү нягт ус далайн гүнд шилжиж, Атлантын далайн усны дэлхийн хэмжээний эргэлтэд оролцдог. Ийнхүү Норвегийн тэнгис нь дэлхийн далайн дулаан болон бодисын солилцооны тогтолцооны нэг хэсэг болдог.

== Амьтан, ургамал ==

Норвегийн тэнгис нь далайн биологийн олон янз байдал ихтэй бүс нутаг юм. Тус тэнгист планктон, загас, далайн хөхтөн амьтад болон далайн шувууд амьдардаг.

Энд дараах загасны төрөл зүйлүүд элбэг тохиолдоно:

Сагамхай загас;

Хадран загас;

Май загас;

Цагаан загас;

Далайн алгана.

Мөн халим, далайн гахай, далайн хав зэрэг далайн хөхтөн амьтад амьдардаг. Планктон нь далайн хүнсний сүлжээний үндсэн хэсэг бөгөөд загас болон бусад амьтдын хоол тэжээлийн чухал эх үүсвэр болдог.

== Эдийн засаг ==

Норвегийн тэнгис нь Норвегийн эдийн засагт чухал ач холбогдолтой. Тус бүс нутагт загас агнуур, далайн тээвэр, газрын тос, байгалийн хийн олборлолт хөгжсөн.

Загас агнуур нь Норвегийн эргийн бүс нутгийн уламжлалт эдийн засгийн салбарын нэг юм. Сагамхай, май загас болон бусад загасыг арилжааны зорилгоор агнадаг.

Мөн далайн ёроолын геологийн тогтоц нь газрын тос, байгалийн хийн нөөцтэй холбоотой судалгаа, олборлолтын үйл ажиллагаанд чухал ач холбогдолтой.

== Норвегийн тэнгисийн ач холбогдол, үүрэг ==

Норвегийн тэнгис нь байгаль, эдийн засаг, тээвэр, шинжлэх ухаан болон олон улсын харилцааны хувьд стратегийн чухал ач холбогдолтой далайн бүс нутаг юм.

'''Далайн тээвэр, худалдаа'''

Норвегийн тэнгис нь Европын хойд хэсгийг Хойд Атлантын далай болон Хойд мөсөн далайтай холбодог усан замын нэг хэсэг юм. Норвеги, Исланд болон Хойд Европын бусад орны далайн тээвэр, загас агнуур, худалдааны үйл ажиллагаанд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг.

'''Эдийн засгийн ач холбогдол'''

Тус тэнгис болон түүнтэй залгаа эх газрын тавцангийн бүсэд загас агнуур, газрын тос, байгалийн хийн олборлолт хөгжсөн. Эдгээр нөөц нь Норвегийн эдийн засаг, эрчим хүчний үйлдвэрлэл, экспортод чухал байр суурь эзэлдэг.

'''Далайн экосистемийн ач холбогдол'''

Норвегийн тэнгис нь загас, планктон, далайн хөхтөн амьтад болон олон төрлийн далайн шувуудын амьдрах орчин юм. Мөн Хойд Атлантын далайн усны эргэлт, шим тэжээлийн бодисын тархалт, далайн уур амьсгалын тогтолцоонд нөлөөлдөг.

'''Уур амьсгалын зохицуулалт'''

Хойд Атлантын далайн дулаан усны урсгал болон хүйтэн гүний усны эргэлт нь Норвегийн тэнгисийн температур, давсжилт, далайн мөсний нөхцөлийг тодорхойлоход чухал үүрэгтэй. Энэ нь Норвеги болон Скандинавын хойгийн эрэг орчмын уур амьсгалд нөлөөлдөг.

'''Шинжлэх ухааны ач холбогдол'''

Норвегийн тэнгис нь далайн урсгал, уур амьсгалын өөрчлөлт, далайн биологийн олон янз байдал, далайн гүний экосистемийг судлах чухал бүс нутаг юм. Олон улсын эрдэм шинжилгээний байгууллагууд тус тэнгисийн усны температур, давсжилт, загасны нөөц болон далайн орчны өөрчлөлтийг судалдаг.

== Түүхэн ач холбогдол ==

Норвегийн тэнгис нь Скандинавын хойг болон Хойд Атлантын далайн арлуудын хоорондох түүхэн харилцаанд чухал үүрэг гүйцэтгэж ирсэн. Эрт үеэс эхлэн далайн аялал, загас агнуур, худалдаа, хүн амын шилжилт хөдөлгөөний зам болж байжээ.

'''Викингүүдийн үе'''

VIII–XI зууны үед Скандинавын далайчид Норвегийн тэнгисийг ашиглан Фарерын арлууд, Исланд болон Гренланд руу аялж байв. Викингүүдийн далайн аялал, суурьшил, худалдааны сүлжээ нь Хойд Атлантын далайн бүс нутгийн түүхэнд ихээхэн нөлөө үзүүлсэн.

Норвегийн тэнгис нь Норвегийн эрэг болон Хойд Атлантын арлуудын хоорондох далайн замын нэг хэсэг байв. Эдгээр замаар худалдаачид, аялагчид, суурьшигчид зорчиж, Скандинавын соёл болон нийгмийн харилцаа өргөжин хөгжсөн байна.

'''Дундад зууны үеийн худалдаа'''

Дундад зууны үед Норвегийн тэнгисийн эрэг орчмын суурингууд загас агнуур, далайн худалдаагаар хөгжиж байв. Ялангуяа хатаасан сагамхай загас нь Норвегийн худалдааны чухал бүтээгдэхүүн болж, Европын бусад бүс нутагт экспортлогддог байжээ.

Норвегийн эргийн боомтууд нь Хойд Европын худалдааны сүлжээний нэг хэсэг болж, далайн тээврийн хөгжилд нөлөөлсөн.

'''Орчин үеийн үе'''

XIX–XX зууны үед далайн навигаци, усан онгоцны технологи хөгжихийн хэрээр Норвегийн тэнгисийн тээврийн ач холбогдол нэмэгдсэн. Загас агнуур, далайн судалгаа болон усан замын харилцаа өргөжиж, Норвегийн эдийн засгийн чухал салбаруудын нэг болсон байна.

'''Дэлхийн хоёрдугаар дайны үе'''

Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Норвегийн тэнгис болон түүний ойролцоох Хойд Атлантын усан зам нь цэргийн болон стратегийн чухал бүс байв. Герман, Их Британи болон Холбоотны бусад улсын тэнгисийн цэргийн ажиллагаа, хангамжийн тээвэр, шумбагч онгоцны үйл ажиллагаатай холбоотой байжээ.

Хойд Атлантын далайн усан замыг хянах нь Европ болон Хойд Америкийн хоорондох цэргийн хангамж, худалдааны тээвэрт чухал ач холбогдолтой байсан.

'''Хүйтэн дайны үе'''

Хүйтэн дайны үед Норвегийн тэнгис нь НАТО болон Зөвлөлт Холбоот Улсын хоорондох стратегийн чухал далайн бүс нутгийн нэг болсон. Тус тэнгис нь Хойд Атлантын далай болон Хойд мөсөн далайн хооронд байрладаг тул тэнгисийн цэргийн ажиллагаа, шумбагч онгоцны хөдөлгөөн, усан замын аюулгүй байдлын хувьд чухал ач холбогдолтой байв.

'''XXI зуун'''

XXI зуунд Норвегийн тэнгис нь загас агнуур, газрын тос, байгалийн хийн олборлолт, далайн шинжлэх ухаан, байгаль орчны хамгааллын чухал бүс хэвээр байна. Мөн Хойд мөсөн далайн бүс нутгийн өөрчлөлт, олон улсын далайн тээвэр болон эрчим хүчний аюулгүй байдлын асуудалтай холбоотойгоор стратегийн ач холбогдол нь нэмэгдэж байна.

== Байгаль орчны асуудал ==

Норвегийн тэнгисийн экосистемд уур амьсгалын өөрчлөлт, далайн усны температурын өсөлт, загас агнуурын дарамт, далайн бохирдол зэрэг хүчин зүйлс нөлөөлдөг.

Далайн биологийн олон янз байдлыг хамгаалах, загас агнуурын нөөцийг зохистой ашиглах, далайн орчны бохирдлыг бууруулах нь бүс нутгийн байгаль хамгааллын чухал зорилт юм.</text>
      <sha1>071n41bmo3t9pjwilkhcww1v234nns2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол Улсын Засгийн газар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9180</id>
    <revision>
      <id>874687</id>
      <parentid>872497</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T01:17:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>874687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26439" sha1="1yb0jwse0xqllhqzlne0wz0q8qx8asg" xml:space="preserve">{{Infobox
| above            = Монгол Улсын Засгийн газар
| subheader        = {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ ᠤ᠋ᠨ}} {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤ᠋ᠨ ᠭᠠᠵᠠᠷ}}
| image            = [[File:Emblem of the Government of Mongolia (mon).svg|120px]]
| caption          = Засгийн газрын бэлгэ тэмдэг
| headerstyle      = background-color: #efefef
| label1           = Үүрэг
| data1            = [[Гүйцэтгэх засаглал]]
| label2           = Байгуулагдсан
| data2            = {{nowrap|1911 оны 12 сарын 29 (анхны)}}{{efn|[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]}}&lt;br&gt;1992 оны 7 сарын 12 (одоогийн)
| label3           = Улс
| data3            = [[Монгол]]
| label4           = Тэргүүн
| data4            = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]]
| label6           = Хариуцлага
| data6            = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] өмнө хариуцлага хүлээнэ
| label7           = Эрх бүхий
| data7            = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль]]
| header8          = Бүрэлдэхүүн
| label9           = Бүтэц
| data9            = [[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын танхим]]
| label10          = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]]
| data10           = [[Ням-Осорын Учрал]]
| label11          = Тэргүүн шадар сайд
| data11           = [[Жадамбын Энхбаяр]]
| label12          = Шадар сайд
| data12           = [[Тогмидын Доржханд]]&lt;br&gt;{{nowrap|[[Нямтайширын Номтойбаяр]]}}
| label13          = Нийт гишүүд
| data13           = 20
| label14          = Яамдын тоо
| data14           = 16
| header15         = Албан газар
| label16          = 
| data16           = 
| label17          = Байршил
| data17           = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]]
| label18          = Төв байр
| data18           = [[Төрийн ордон]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(1951 оноос хойш)&lt;/small&gt;
| label19          = Цахим хаяг
| data19           = [https://www.gov.mn/mn gov.mn]
}}
{{Монгол улсын улс төр|expanded=list2}}

'''Монгол Улсын Засгийн газар''' бол [[Монгол|Монгол Улсын]] төрийн гүйцэтгэх дээд байгууллага юм.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=1993-05-06 |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail/344 |access-date=2026-08-28 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}&lt;/ref&gt; Засгийн газрын тэргүүн [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] болон бусад сайд нараас бүрддэг бөгөөд Монгол Улсын хуулийг биелүүлж, аж ахуй, нийгэм, соёлын байгуулалтыг удирдах нийтлэг чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг [[гүйцэтгэх засаглал]].&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Монголын түүхэн дэх хамгийн анхны засгийн газар 1911 оны 12-р сарын 29-нд Сайн Ноён хан[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]] тэргүүтэй байгуулагдсан. Өнөөгийн Монгол Улсын Засгийн газар хамгийн анх [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|шинэ Үндсэн Хууль]] 1992 оны 1-р сард батлагдсаны дараа тус оны 7-р сарын 12-нд [[Пунцагийн Жасрай]] тэргүүтэй байгуулагдаж байсан билээ.   

== Бүрэн эрх ==
Монгол Улсын Засгийн Газар төрийн хуулийг биелүүлж, аж ахуй, нийгэм, соёлын байгуулалтыг удирдах нийтлэг чиг үүргийн дагуу дараах үндсэн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

# Үндсэн хууль, бусад хуулийн биелэлтийг улс даяар зохион байгуулж хангах;
# Шинжлэх ухаан, технологийн нэгдсэн бодлого, улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн үндсэн чиглэл, улсын төсөв, зээл, санхүүгийн төлөвлөгөөг боловсруулж [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хуралд]] өргөж, гарсан шийдвэрийг биелүүлэх;
# Салбарын ба салбар хоорондын, түүнчлэн бүс нутгийн хөгжлийн асуудлаар арга хэмжээ боловсруулж хэрэгжүүлэх;
# Хүрээлэн байгаа орчныг хамгаалах, байгалийн баялгийг зүй зохистой ашиглах, нөхөн сэргээх арга хэмжээ авах;
# Төрийн захиргааны төв байгууллагыг шуурхай удирдаж, нутгийн захиргааны байгууллагын үйл ажиллагааг удирдан чиглүүлэх;
# Улсыг батлан хамгаалах хүчин чадлыг бэхжүүлж, үндэсний аюулгүй байдлыг хангах;
# Хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах, нийгмийн хэв журмыг бэхжүүлэх, гэмт хэрэгтэй тэмцэх арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэх;
# [[Монгол Улсын гадаад харилцаа|Төрийн гадаад бодлого]] хэрэгжүүлэх;
# Улсын Их Хуралтай зөвшилцөж дараа соёрхон батлуулахаар Монгол Улсын олон улсын гэрээ байгуулах, хэрэгжүүлэх, түүнчлэн Засгийн газар хоорондын гэрээ байгуулах, цуцлах.

== Бүтэц ==

=== Яамд ===
Засгийн газрын бүрэлдэхүүний тухай хууль 2024 оны 7-р сарын 10-нд батлагдсанаас хойш засгийн газрыг нийт 16 яам бүрдүүлж байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-07-10 |title=ЗАСГИЙН ГАЗРЫН БҮРЭЛДЭХҮҮНИЙ ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140985010171 |access-date=2026-09-14 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}&lt;/ref&gt; Үүнээс, ерөнхий чиг үүргийн 4, чиглэлийн 12 яамын бүтэцтэй байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-06-13 |title=Танилц: Одоогийн Засгийн газрын БҮТЭЦ ба БҮРЭЛДЭХҮҮН |url=https://eguur.mn/602658/ |access-date=2026-09-14 |website=Eguur.MN |language=mn}}&lt;/ref&gt;

==== Ерөнхий чиг үүргийн яам ====

# [[Эдийн засаг, хөгжлийн яам (Монгол)|Эдийн засаг, хөгжлийн яам]];
# [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]];
# [[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]];
# [[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]];

==== Чиглэлийн яам ====

# Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам;
# [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]];
# Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам;
# [[Боловсролын яам (Монгол)|Боловсролын яам]];
# Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам;
# [[Зам, тээврийн яам (Монгол)|Зам, тээврийн яам]];
# Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын яам;
# Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам;
# Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам;
# Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам;
# Эрчим хүчний яам;
# [[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн яам]].

=== Агентлагууд ===
{{Main|Монгол Улсын Агентлагууд}}2024 оны 7-р сарын 10-наас хойш мөн Засгийн газрын бүтэцэд 8 тохируулагч агентлаг, 32 хэрэгжүүлэгч агентлаг, нийтдээ 40 [[Монгол Улсын Агентлагууд|агентлаг]] багтаж байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ТӨРИЙН ЗАХИРГААНЫ БАЙГУУЛЛАГЫН ТОГТОЛЦОО, БҮТЦИЙН ЕРӨНХИЙ БҮДҮҮВЧ|url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17141010887611&amp;showType=1|access-date=2026-09-14|website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем|language=}}&lt;/ref&gt; 2019 оноос хойш цахим хөгжил, нийгмийн халамж, хөрөнгө оруулалтын бодлоготой холбоотой шинэ агентлагууд байгуулагдсанаар нийт тоо өссөн.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web |last=Ж.Танан|date=2025-03-31|title=Монгол Улсын Засгийн газрын тохируулагч ба хэрэгжүүлэгч агентлаг Чиг үүрэг, эрх зүйн суурь, бүтэц, шинэчлэлийн практик судалгаа|url=https://www.lawyerbirdie.com/post/%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%87-%D0%B1%D0%B0-%D1%85%D1%8D%D1%80%D1%8D%D0%B3%D0%B6%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D1%87-%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%B3|access-date=2026-09-14|website=Хуульч Шувуухай|language=mn}}&lt;/ref&gt;

==Бүрэлдэхүүн==
{{Main|Ням-Осорын Учралын Засгийн газар}}
[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] [[Ням-Осорын Учрал|Ням-Осорын Учралын]] тэргүүлж буй Монгол Улсын Засгийн Газрын өнөөгийн бүрэлдэхүүн нь 2026 оны 3-р сарын 16-нд хаврын чуулган нээсний&lt;ref&gt;{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-03-16 |title=Монгол Улсын Их Хурлын 2026 оны хаврын ээлжит чуулган нээлтээ хийлээ |url=https://ikon.mn/n/3m1j |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}&lt;/ref&gt; дараа 3-р сарын 27-нд ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатар]] өөрийн хүсэлтээр огцрох өргөдлөө өгч, энэ өдөртөө багтаж УИХ-ын чуулганаар огцрохыг хуралд оролцсон гишүүдийн 74 хувь нь дэмжиж огцруулсан.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Н. Эрхбаяр |first= |date=2026-03-27 |title=Ерөнхий сайд Г.Занданшатар чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд өгчээ |url=https://ikon.mn/n/3md3 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}&lt;/ref&gt; 3-р сарын 29-нд [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын бага хурлаар намын дарга Н.Учралыг ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлж,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-03-29 |title=МАН-ын дарга Н.Учралыг Ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлэхийг 99.7 хувийн саналаар дэмжив |url=https://ikon.mn/n/3me5 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}&lt;/ref&gt; 3-р сарын 30-ний өдрийн УИХ-ын хуралдаанд оролцсон 107 гишүүний 88 нь буюу 82.2 хувийн саналаар Н.Учралыг Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар томилохыг дэмжив.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-03-30 |title=Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар Н.Учралыг томиллоо |url=https://ikon.mn/n/3mf4 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}&lt;/ref&gt;

=== Тэргүүлэгчид ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Албан тушаал||Нэр&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-04-03 |title=ТАНИЛЦ: Ерөнхий сайд Н.Учралын зурсан танхимын бүрэлдэхүүн |url=https://ikon.mn/n/3mju |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}&lt;/ref&gt;||Нам, эвсэл
|-
|[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]||'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''|| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |МАН
|-
|[[Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]]||'''[[Жадамбын Энхбаяр]]'''|| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |МАН
|-
|[[Монгол Улсын Шадар сайд|Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар сайд]]||'''[[Нямтайширын Номтойбаяр]]'''|| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#005f33&quot; |ҮЭ
|-
|[[Монгол Улсын Шадар сайд|Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар сайд]]||'''[[Тогмидын Доржханд]]'''|| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#8d40c0&quot; |ХҮН
|-
|[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]||'''[[Баттөмөрийн Энхбаяр]]'''|| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |МАН
|-
|}

=== Яамдын сайд нар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Яам||Нэр&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;||Нам, эвсэл
|-
|[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]||'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]'''|| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |МАН
|-
|[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]||'''[[Загджавын Мэндсайхан]]'''|| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |МАН
|-
|[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]||'''[[Ганзоригийн Тэмүүлэн]]'''|| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |МАН
|-
|[[Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]]||'''[[Цэндийн Сандаг-Очир]]'''|| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |МАН
|-
|[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]||'''[[Дамбын Батлут]]'''|| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |МАН
|-
|[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын яам]]||'''[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]]'''|| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |МАН
|-
|[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам]]||'''[[Энхтайваны Бат-Амгалан]]'''|| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |МАН
|-
|[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн яам]]||'''[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]'''|| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |МАН
|-
|[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын яам]]||'''[[Тилеуханы Аубакир]]'''|| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |МАН
|-
|[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]]||'''[[Цагаанхүүгийн Идэрбат]]'''|| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |МАН
|-
|[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам]]||'''[[Гонгорын Дамдинням]]'''|| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |МАН
|-
|[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]]||'''[[Бадрахын Найдалаа]]'''|| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#8d40c0&quot; |ХҮН
|-
|[[Соёлын яам (Монгол)|Аялал жуулчлал, Соёл, Спорт, Залуучуудын яам]]||'''[[Жуковын Алдаржавхлан]]'''|| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |МАН
|-
|[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам]]||'''[[Чинбатын Ундрам]]'''|| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |МАН
|-
|[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн яам]]||'''[[Энхбаярын Батшугар]]''' || align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |МАН
|}
* '''Жич: УИХ-ын гишүүнээр давхар ажилладаг нэрсийг тодруулав.'''

== Үе үеийн Засгийн газрууд ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Д.д
! rowspan=&quot;2&quot; |Засгийн газар
! colspan=&quot;2&quot; |Ажилласан хугацаа
! rowspan=&quot;2&quot; |Ерөнхий сайд
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Нам эвсэл
|-
!Бүрдсэн
!Тарсан
|-
|1
![[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Д.Бямбасүрэнгийн танхим]]
|1990.09.11
|1992.07.21
|[[Дашийн Бямбасүрэн]]
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[МАХН]] / [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]
|-
|2
![[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|П.Жасрайн танхим]]
|1992.07.21
|1996.07.19
|[[Пунцагийн Жасрай]]
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[МАХН]]
|-
|3
![[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|М.Энхсайханы танхим]]
|1996.07.19
|1998.04.23
|[[Мэндсайханы Энхсайхан]]
| rowspan=&quot;4&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| rowspan=&quot;4&quot; |[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] / [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]
|-
|4
![[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#1998 оны Засгийн газар|Ц.Элбэгдоржийн I танхим]]
|1998.04.23
|1998.12.09
|[[Цахиагийн Элбэгдорж]]
|-
|5
![[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Ж.Наранцацралтын танхим]]
|1998.12.09
|1999.07.22
|[[Жанлавын Наранцацралт]]
|-
|6
![[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар|Р.Амаржаргалын танхим]]
|1999.07.30
|2000.07.26
|[[Ринчиннямын Амаржаргал]]
|-
|7
![[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар|Н.Энхбаярын танхим]]
|2000.07.26
|2004.08.20
|[[Намбарын Энхбаяр]]
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[МАХН]]
|-
|8
![[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#2004-2006 оны Засгийн газар|Ц.Элбэгдоржийн II танхим]]
|2004.08.20
|2006.01.13
|[[Цахиагийн Элбэгдорж]]
| bgcolor=&quot;{{party color|Бие даагч}}&quot; |
|[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[МАХН]]
|-
|9
![[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|М.Энхболдын танхим]]
|2006.01.25
|2007.11.22
|[[Миеэгомбын Энхболд]]
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[МАХН]] / [[Үндэсний Шинэ Нам|ҮШН]] / [[Эх орон нам (Монгол)|Эх орон-МАШСН]] / [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|БНН]]
|-
|10
![[Санжаагийн Баярын Засгийн газар|С.Баярын I танхим]]
|2007.11.22
|2008.09.11
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Санжийн Баяр]]
|[[МАХН]] / [[Иргэний Зориг Нам|ИЗН]] / [[Үндэсний Шинэ Нам|ҮШН]] / [[Эх орон нам (Монгол)|Эх орон-МАШСН]]
|-
|11
![[Санжаагийн Баярын Засгийн газар|С.Баярын II танхим]]
|2008.09.11
|2009.10.29
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Бие даагч}}&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; |[[МАХН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|12
![[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар|Сү.Батболдын танхим]]
|2009.10.29
|2012.08.10
|[[Сүхбаатарын Батболд]]
|-
|13
![[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Н.Алтанхуягийн танхим]]
|2012.08.10
|2014.11.05
|[[Норовын Алтанхуяг]]
| bgcolor=&quot;{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
|[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] / [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]
|-
|14
![[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Ч.Сайханбилэгийн I танхим]]
|2014.11.21
|2015.09.09
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Чимэдийн Сайханбилэг]]
| bgcolor=&quot;{{party color|Бие даагч}}&quot; |
|[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]
|-
|15
![[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Ч.Сайханбилэгийн II танхим]]
|2015.09.09
|2016.07.07
| bgcolor=&quot;{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
|[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]
|-
|16
![[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Ж.Эрдэнэбатын танхим]]
|2016.07.07
|2017.10.04
|[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]
| rowspan=&quot;4&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| rowspan=&quot;4&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|17
![[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн I танхим]]
|2017.10.04
|2020.07.08
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]
|-
|18
![[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн II танхим]]
|2020.07.08
|2021.01.27
|-
|19
![[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн I танхим]]
|2021.01.27
|2024.07.10
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]
|-
|20
![[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн II танхим]]
|2024.07.10
|2025.06.13
| bgcolor=&quot;{{party color|Бие даагч}}&quot; |
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]]
|-
|21
![[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын танхим]]
|2025.06.18
|2026.04.04
|[[Гомбожавын Занданшатар]]
| bgcolor=&quot;{{party color|Бие даагч}}&quot; |
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] / [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]
|-
|22
![[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын танхим]]
|2026.04.04
|одоо хүртэл
|[[Ням-Осорын Учрал]]
| bgcolor=&quot;{{party color|Бие даагч}}&quot; |
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] / [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]]
|}

== Мөн үзэх ==

* [[Улсын Их Хурал]]
* [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль]]
* [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]
* [[Монгол Улсын Агентлагууд]]

== Цахим холбоос ==

* [https://www.gov.mn/home www.gov.mn - Монгол Улсын Засгийн Газар]

* [https://web.archive.org/web/20210420110631/https://zasag.mn/ Монгол Улсын Засгийн Газар] (хуучин хаяг)

[[Ангилал:Монголын засгийн газар| ]]
[[Ангилал:Монголын эрх зүй|засгийн газар]]
[[Ангилал:Улсын Засгийн газар]]
[[Ангилал:Монголын яам|*]]

== Эшлэл ==
{{Notelist}}
&lt;references /&gt;{{Монгол Улсын төрийн байгууллагууд}}</text>
      <sha1>1yb0jwse0xqllhqzlne0wz0q8qx8asg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Либерал Ардчилсан Нам (Япон)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9231</id>
    <revision>
      <id>874727</id>
      <parentid>792062</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:37:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10386" sha1="t6awo67e7m7nffwhku0jb84bv4se0xo" xml:space="preserve">{{Инфобокс нам
| logo             = Liberal Democratic Party of Japan logo.svg
| colorcode        = {{Либерал Ардчилсан Нам (Япон)/meta/color}}
| president        = [[Фүмио Кишида]]
| leader1_title    = Дэд Ерөнхийлөгч
| leader1_name     = [[Асоо Тароо]]
| leader2_title    = Ерөнхий Нарийн Бичгийн Дарга
| leader2_name     = [[Мотэги Тошимицу]]
| leader3_title    = Зөвлөхүүдийн дарга
| leader3_name     = [[Сэкигучи Масаказу]]
| foundation       = {{start date and age|1955|11|15}}
| merger           = [[Ардчилсан Нам (Япон, 1954)|Японы Ардчилсан Нам]]&lt;br /&gt;[[Либерал Нам (Япон, 1950)|Либерал Нам]]
| ideology         = {{ubl|class=nowrap|[[Консерватизм]]|[[Японы үндсэрхэг үзэл]]}} &lt;!-- Consensus was reached on the talk page --&gt;
| headquarters     = 1-11–23, [[Нагатачо]], [[Чиёда, Токио|Чиёда]], Токио 100-8910, Япон
| youth_wing       = 
| think_tank       = Улс Төрийн Судалгааны Зөвлөл
| international    = 
| website          = [https://www.jimin.jp/english/ www.jimin.jp/english/]
| country          = Японы
| name             = Либерал Ардчилсан Нам&lt;br /&gt;{{lower|0.1em|{{nobold|{{Nihongo2|自由民主党}}}}}}
| native_name      = {{lang|ja-Latn|Jiyū-Minshutō}}
| newspaper        = ''Jiyū Minshu''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.jimin.jp/involved/paper/ |script-title=ja:機関紙誌のご案内 |publisher=Liberal Democratic Party}}&lt;/ref&gt;
| membership_year  = 2021
| membership       = {{increase}} 1,136,445&lt;ref name=&quot;jimin1&quot;&gt;{{cite web |script-title=ja:https://www.asahi.com/articles/ASP316SBSP31UTFK024.html?iref=sp_ss_date_article|publisher=The Nihon Keizai Shinbun|date=2 March 2020|url=https://r.nikkei.com/article/DGXMZO56295950S0A300C2PP8000?s=3}}&lt;/ref&gt;
| position         = &lt;!--Please do not change this without discussing on the talk page. The last discussion is at &quot;Talk:Liberal Democratic Party#Centrist factions&quot; Such changes will be removed--&gt;[[Баруун жигүүрийн улс төр|Баруун жигүүр]]&lt;ref&gt;{{bulleted  list
|{{Cite magazine |url=https://www.thenation.com/article/archive/south-korea-japan-cold-war/ |title=In a Major Shift, South Korea Defies Its Alliance With Japan |date=27 August 2019 |magazine=[[The Nation]] |access-date=19 February 2020|last1=Shorrock |first1=Tim }}
|{{cite web|url=https://mansfieldfdn.org/wp-content/uploads/2018/06/Expert_Voices-FINAL.pdf |title=Expert Voices on Japan: Security, Economic, Social, and Foreign Policy Recommendations|author=Arthur Alexander |work=[[Maureen and Mike Mansfield Foundation]]|date=June 2018}}
|{{cite book|editor=Joy Hendry |title=Understanding Japanese Society |url=https://books.google.com/books?id=7ROCAgAAQBAJ&amp;q=ight-wing+party%2C+the+Liberal+Democratic+Party |date=2003 |page=219-220 |publisher=[[Routledge]]|isbn=9781134502561 }}
}}&lt;/ref&gt;
| anthem           = &quot;{{lang|ja|われら}}&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jimin.jp/aboutus/song_symbol/ |script-title=ja:党歌・シンボル|website=jimin.jp|access-date=3 September 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;&quot;Ware-ra&quot;&lt;br /&gt;(&quot;Бид&quot;)
| slogan           = &quot;{{lang|ja|日本を守る責任}}&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jimin.jp/index.html/ |website=jimin.jp |title=自民党 |access-date=1 October 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&quot;Nihon wo mamoru sekinin&quot;&lt;br /&gt; (&quot;Японыг хамгаалах үүрэг&quot;)
| colors           = {{ubl|{{Color box|{{Либерал Ардчилсан Нам (Япон)/meta/color}}}} Ногоон|{{Color box|#DB001D}} Улаан&lt;ref&gt;{{cite news |date=21 October 2017 |script-title=ja:日本に定着するか、政党のカラー |trans-title=Will the colors of political parties settle in Japan? |url=https://www.nikkei.com/article/DGXMZO22461210Z11C17A0000000/ |language=ja |work=[[The Nikkei]] |publisher=[[Nikkei, Inc.]] |access-date=5 October 2021 }}&lt;/ref&gt;}}
| seats1_title     = [[Зөвлөхүүдийн Танхим (Япон)|Зөвлөхүүд]]
| seats1           = {{Composition bar|119|245|hex={{Либерал Ардчилсан Нам (Япон)/meta/color}}}}
| seats2_title     = [[Төлөөлөгчдийн Танхим (Япон)|Төлөөлөгчид]]
| seats2           = {{Composition bar|260|465|hex={{Либерал Ардчилсан Нам (Япон)/meta/color}}}}
| seats3_title     = [[Японы аймаг|Аймгийн хурлын гишүүд]]&lt;ref name=&quot;local assemblies&quot;&gt;Ministry of Internal Affairs and Communications, [http://www.soumu.go.jp/senkyo/senkyo_s/data/syozoku/ichiran.html party membership statistics for chief executives and assembly members in prefectures and municipalities]: [https://www.soumu.go.jp/main_content/000805748.pdf Prefectural and local assembly members and governors/mayors by political party as of 31 December 2021]&lt;/ref&gt;
| seats3           = {{Composition bar|1261|2598|hex={{Либерал Ардчилсан Нам (Япон)/meta/color}}}}
| seats4_title     = [[Японы хотын захиргаа|Хот, тусгай тойрог, суурин ба тосгоны хурлын гишүүд]]&lt;ref name=&quot;local assemblies&quot; /&gt;
| seats4           = {{Composition bar|2177|29425|hex={{Либерал Ардчилсан Нам (Япон)/meta/color}}}}
| symbol           = [[File:Liberal Democratic Party (Japan) Emblem.svg|120px]]
| footnotes        = 
}}

'''Либерал Ардчилсан Нам''' ('''ЛАН''') ({{Lang-jp|自由民主党}} буюу {{Lang-jp|自民党}}) нь консерватив баримжаатай улс төрийн нам бөгөөд [[Япон]]ы хамгийн том нам юм. 1955 оны 11-р сарын 15-нд анх Либерал болон Ардчилсан намууд хүчээ авч байсан социалистуудын эсрэг нэгдэж байгуулагдсан улс төрийн нам. Үүнээс хойш бараг ээлж халаагүй төрийн эрх барьж буй нам юм. Тус намын нэрийг гол сөрөг хүчин болох Японы Ардчилсан Намтай 2003 оны 11-р сард нэгдсэн Японы Либерал Нам ({{Lang-jp|自由党}})-тай эндүүрэх гээд байдаг&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dpj.or.jp/english/about_us/dpj_profile.html|title=The Democratic Party of Japan|accessdate=2008-09-06|year=2006|publisher=Democratic Party of Japan|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926114620/https://www.dpj.or.jp/english/about_us/dpj_profile.html|archive-date=2018-09-26|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

ЛАН-ын анхны дарга Хатояма Ичирог 1956 оны 4 дүгэр сард намын ээлжит бус хурлаар сонгосон байна. 

2005 оны сонгуульд давамгай ялалт байгуулснаар тус нам Японы Төлөөлөгчдийн танхимд дийлэнх олонхи болж, Шинэ Комэйто Намтай эвслийн засгийн газар байгуулжээ. 2006 оны 9-р сарын 20-нд [[Абэ Шинзоо]] тухайн үеийн Ерөнхий сайд [[Коизүми Жүн-Ичироо]]гоос намын даргын албыг хүлээн авсан. Тус нам 2007 онд томоохон ялагдал хүлээж, түүхэндээ анх удаа парламентын дээд танхим буюу Зөвлөхүүдийн танхимд олонхын суудлаа алджээ. 2007 оны 9-р сарын 12-нд Абэ Ерөнхий сайдын албан тушаалаас огцорч, [[Фүкүда Ясүо|Фүкүда Ясүо-]]д албаа хүлээлгэн өгсөн байна. Фүкүда харин 2008 оны 9-р сарын 1-нд огцорсон юм. 

2008 оны 9-р сарын 22-ноос тус намын даргаар [[Асоо Тароо]] сонгогдон ажиллаж байсан боловч 2009 онд явагдсан парламентын сонгуульд томоохон ялагдал хүлээж, бараг анх удаа сөрөг хүчин болсон тус намын даргын албыг [[Танигаки Садаказү]] хүлээн авчээ.

2019 оны 7-р сарын парламентын сонгуулиар ЛАН Японы дээд танхимд олонх болсон боловч гишүүдийн тоо 123-аас буурч 113 хүрсэн байна. 

Японы ЛАН-ын бодлого нь уламжлал ёсоор экспортод суурилсан эдийн засгийн хурдацтай өсөлт, АНУ-тай нягт хамтран ажиллахыг гол зорилгоо болгодог. Тус намын сүүлийн жилүүдэд хийсэн шинэчлэл нь хүнд суртлын тогтолцоог хялбарчлах, улсын үйлдвэрүүдийг хувьчлах, хүн амын насжилттай холбоотой татварын шинэчлэл зэрэг арга хэмжээ авах зорилготой юм.

2021 оны 9-р сарын 29-нд Японы Либерал Ардчилсан намын даргаар '''[[Фүмио Кишида|Кишида Фумио]]''' сонгогдоод байсан.  

2024 оны 9-р сарын 27-нд Японы Либерал ардчилсан намын эрх баригч гол эвслийн даргаар Ишиба Шигэру сонгогдов.  

Энэ удаагийн ЛАН-ын удирдлагын сонгуулийн хоёр дахь шатанд Ишиба Эдийн засгийн аюулгүй байдлын сайд Такайчи Санаг  215х194 харьцаатай санал авч ялсан байна. 

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Liberal Democratic Party of Japan}}

== Лавлах материал ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Японы Либерал Ардчилсан Нам| ]]
[[Ангилал:Японы нам|Либерал Ардчилсан Нам]]
[[Ангилал:Консерватив нам]]
[[Ангилал:Либерал нам]]
[[Ангилал:1955 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>t6awo67e7m7nffwhku0jb84bv4se0xo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Долоон жилийн дайн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9301</id>
    <revision>
      <id>874700</id>
      <parentid>864737</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T03:01:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25848" sha1="p6476fa757zjndce3leqggs51vnutw2" xml:space="preserve">{{Short description|Европын гүрнүүдийн хоорондох дэлхийн дайн (1756–1763)}}
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Долоон жилийн дайн
| partof            = [[Англи-Францын дайнууд]], [[Австри-Пруссын өрсөлдөөн]]
| image             = Seven Years' War Collage.jpg
| image_size        = 300px
| caption           = Цагийн зүүгийн дагуу:{{flatlist|
* [[Плессигийн тулалдаан]] (1757 оны 6 сарын 23)
* [[Карильоны тулалдаан]] (1758 оны 7 сарын 6–8)
* [[Цорндорфын тулалдаан]] (1758 оны 8 сарын 25)
* [[Кунерсдорфын тулалдаан]] (1759 оны 8 сарын 12)
}}
| date              = {{start and end dates|1756|5|17|1763|2|10}} {{nwr|({{Age in years, months, weeks and days|month1=05|day1=17|year1=1756|month2=2|day2=10|year2=1763}})}}
| place             = {{Hlist|[[Европ]]|[[Америк]]|[[Испанийн Ост-Инд|Филиппин]]|[[Баруун&amp;nbsp;Африк]]|[[Энэтхэгийн хойг|Энэтхэг]]}}
| result            = Англи-Пруссийн эвслийн ялалт&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/empire_seapower/american_revolution_01.shtml |title=British History in depth: Was the American Revolution Inevitable? |publisher=BBC History |access-date=2026-03-15 |quote=In 1763, Americans joyously celebrated the British victory in the Seven Years' War, revelling in their identity as Britons and jealously guarding their much-celebrated rights which they believed they possessed by virtue of membership in what they saw as the world's greatest empire.}}&lt;/ref&gt;
| territory         = Европт ''[[status quo ante bellum]]'' бол Их Британи, Франц, Испанийн колониудад дараах өөрчлөлтүүд:
* Франц [[Миссисипи мөрөн|Миссисипи мөрний]] зүүн хэсэгт орших Хойд Америкийн [[Канад (Шинэ Франц)|Канад]], [[Сент-Винсент (Антиль)|Сент-Винсент]], [[Тобаго]], [[Доминика]], [[Гренада]], [[Хойд Сиркар]] зэрэг колониудаа [[Их Британийн хаант улс|Британид]] өгсөн
* Франц [[Луизиана (Шинэ Франц)|Луизиана]] болон Миссисипи голын баруун талд орших Хойд Америкийн нутаг дэвсгэрээ Испанид өгсөн
* [[Испанийн түүх (1700–1808)|Испани]] [[Хавана]], [[Манила]]г буцааж авч [[Испанийн Флорида|Флорида]]г Британид өгсөн
| combatant1        = {{plainlist|
*{{flagcountry|Их Британийн хаант улс}}
*{{flagcountry|Пруссийн хаант улс|1750}}
*{{flagicon|Португалын хаант улс|1750}} [[Португалын түүх (1640-1777)|Португал]]{{Efn|name=From|1762 оноос{{sfnp|Kohn|2000|p=417}}}}
*{{flagcountry|Оросын эзэнт гүрэн}}{{Efn|name=RussiaFrom|1762 оны 2 сараас 6 сар хүртэл{{sfnp|Kohn|2000|p=417}}}}
*[[Ирокезүүд]]
*''[[Долоон жилийн дайн#Эвслүүд|болон бусад...]]''
}}
| combatant2        = {{plainlist|
*{{flagcountry|Францын хаант улс}}
*{{flag|Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн}}{{Efn|Прусс эзэнт гүрний нэг хэсэг байсан бөгөөд олон тооны Ариун Ромын Эзэнт Гүрний улсууд төвийг сахисан хэвээр байсан ч [[Рейхстаг (Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн)|Эзэнт гүрний хурал]] Пруссийн эсрэг албан ёсоор арга хэмжээ авсан тул энэ нь зөвхөн Австрийн ашиг сонирхлын нэрийн өмнөөс хийгдэхээс илүүтэй Эзэнт гүрний үйлдэл байсан.}}
*{{flagcountry|Оросын эзэнт гүрэн}}{{Efn|1762 он хүртэл}}
*{{flagcountry|Испанийн хаант улс|1701}}{{Efn|name=From}}
*{{flagicon|Шведийн эзэнт гүрэн}} [[Швед]]
*{{flagicon image|Bengal subah flag.svg}} [[Бенгалын суба|Бенгал]]
*[[Вабанакийн Холбоо]]
*''[[Долоон жилийн дайн#Эвслүүд|болон бусад...]]''
}}
| commander1        = {{plainlist|
*{{flagdeco|Их Британийн хаант улс}} {{flagdeco|Ханновер|1692}} [[II Жорж]]{{Байгалийн шалтгаан}}
*{{flagdeco|Их Британийн хаант улс}} {{flagdeco|Ханновер|1692}} [[III Жорж]]
*{{flagdeco|Их Британийн хаант улс}} [[Уильям Питт, Чатемын 1-р гүн|Уильям Питт]]
*{{flagdeco|Их Британийн хаант улс}} [[Томас Пелэм-Холлс, Ньюкаслын 1-р гүн|Ньюкаслын гүн]]
*{{flagdeco|Их Британийн хаант улс}} [[Уильям Кавендиш, Девонширын 4-р гүн|Уильям Кавендиш]]
*{{flagdeco|Их Британийн хаант улс}} [[Жон Стюарт, Бьютын 3-р гүн|Жон Стюарт]]
*{{flagdeco|Их Британийн хаант улс}} [[Жеффри Амхерст]]
*{{flagdeco|Их Британийн хаант улс}} [[Эдуард Хоук]]
*{{flagdeco|Их Британийн хаант улс}} [[Жеймс Вольф]]{{KIA}}
*{{flagdeco|Их Британийн хаант улс}} [[Жон Бинг]]{{Executed}}
* {{flagdeco|Их Британийн хаант улс}} [[Роберт Клайв]]
* {{flagdeco|Их Британийн хаант улс}} [[Эдвард Брэддок]]{{KIA}}
* {{flagdeco|Их Британийн хаант улс}} [[Жорж Вашингтон]]
* {{flagdeco|Их Британийн хаант улс}} [[Эдвард Боскауэн]]
* {{flagdeco|Прусс|1750}} [[II Фридрих (Пруссийн хаан)|II Фридрих]]
* {{flagdeco|Прусс|1750}} [[Пруссийн Хенри (1726–1802)|Ханхүү Хенри]]
* {{flagdeco|Прусс|1750}} [[Ханс фон Левальд]]
* {{flagdeco|Прусс|1750}} [[Курт Кристоф Граф фон Шверин|К. К. Г. фон Шверин]]{{KIA}}
* {{flagdeco|Португалын хаант улс|1750}} [[I Жозе]]
* {{flagdeco|Португалын хаант улс|1750}} [[Вильхельм, Шаумбург-Липпегийн гүн|Липпегийн гүн]]
* {{flagdeco|Ханновер|1692}} [[Фердинанд, Брауншвайг-Вольфенбюттелийн гүн|Фердинанд гүн]]
* {{flagdeco|Хессен}} [[II Фридрих, Хессен-Касселийн ландграф|II Фридрих]]}}
| commander2        = {{plainlist|
* {{flagdeco|Францын хаант улс}} [[XV Луи]]
* {{flagdeco|Францын хаант улс}} [[Луи, Францын дофин (1729–1765)|Луи, Дофин]]
* {{flagdeco|Францын хаант улс}} [[Шарль де Роган-Субиз|Шарль де Субиз]]
* {{flagdeco|Францын хаант улс}} [[Луи-Жозеф де Монкальм|Монкальм]]{{KIA}}
* {{flagdeco|Францын хаант улс}} [[Томас Артур де Лалли-Толендаль|Томас Артур]]
* {{flagdeco|Францын хаант улс}} [[Луи Антуан де Бугенвиль]]
* {{flagdeco|Хабсбургийн хаант засаг}} [[I Франц]]
* {{flagdeco|Хабсбургийн хаант засаг}} [[Мариа Тереза]]
* {{flagdeco|Хабсбургийн хаант засаг}} [[Иосиф Фридрих, Саксон-Хильдбургхаузены ван|Иосиф Фридрих]]
* {{flagdeco|Хабсбургийн хаант засаг}} [[Леопольд Йозеф фон Даун|Леопольд фон Даун]]
* {{flagdeco|Хабсбургийн хаант засаг}} [[Эрнст Гидеон фон Лаудон|Эрнст фон Лаудон]]
* {{flagdeco|Оросын эзэнт гүрэн}} [[Елизавета Петровна|Елизавета]]{{Байгалийн шалтгаан}}
* {{flagdeco|Оросын эзэнт гүрэн}} [[Пётр Салтыков]]
* {{flagdeco|Оросын эзэнт гүрэн}} [[Виллим Фермор]]
* {{flagdeco|Оросын эзэнт гүрэн}} [[Степан Фёдорович Апраксин|Степан Апраксин]]
* {{flagdeco|Оросын эзэнт гүрэн}} [[Захар Чернышёв]]
* {{flagdeco|Оросын эзэнт гүрэн}} [[Пётр Румянцев]]
* {{flagdeco|Испани|1701}} [[III Карлос]]
* {{flagdeco|Испани|1701}} [[Педро Антонио де Себальос]]
* {{flagicon image|Bengal subah flag.svg}} [[Сираж уд-Даула]]{{Executed}}}}
| strength1         = '''Нийт'''&lt;ref&gt;Emma Hart, Marie Houllemare, Trevor Burnard. &quot;The Oxford Handbook of the Seven Years' War.&quot; June 2024. Pages 61-62. Essay &quot;Resources&quot; by Peter Wilson, chapter 4.&lt;/ref&gt;{{efn|Нийт хүн хүчийг 1757-1763 онд Европт элссэн эрчүүдийн тоог (ингэснээр колонийн цэргүүдийг оруулаагүй) дайны эхэн үеийн улс орон бүрийн байгуулагдсан тоон дээр нэмж тооцоолсон бөгөөд энэ нь 4.4 ба 4.6 хүснэгтэд үзүүлсэн болно. Вилсоны тоонд арми болон тэнгисийн цэргийн албан хаагчид багтсан боловч цэрэг, гарнизон дахь цэргүүд болон туслах ажилтнуудыг оруулаагүй болно.}}&lt;br&gt;{{flagdeco|Их Британийн хаант улс}} 384,000{{efn|69-р хуудсанд дурдсанаар, 1757 оноос хойш Ханноверын 22,000 орчим цэрэг Британийн армид элссэн. Эдгээрийг Британийн тоонд оруулсан бөгөөд 62-р хуудсанд жагсаасан 124,000 армийн шинэ цэрэг (анхны бүрэлдэхүүний 300%, ~41,000) болон 185,000 тэнгисийн цэргийн шинэ цэрэг (анхны бүрэлдэхүүний 1550%, ~12,000) багтсан болно.}}&lt;br&gt;{{flagdeco|Прусс|1750}} 518,000&lt;br&gt;{{flagdeco|Португалын хаант улс|1750}} 22,000{{efn|61-р хуудсанд дурдсанаар, нэмэлт 25,000 португал цэрэг цэргийн албанд алба хааж байсан бөгөөд энэ нь тулалдаанд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.}}&lt;br&gt;{{flagdeco|Оросын эзэнт гүрэн}} 20,000{{efn|Англи-Пруссийн талд богино хугацаанд оролцсох үеэрээ Орос Фридрихийн армид 20,000 цэрэг нэмж, Данийг заналхийлэхээр дахин 40,000 цэрэг илгээжээ.}}
| strength2         = '''Нийт'''&lt;ref&gt;Emma Hart, Marie Houllemare, Trevor Burnard. &quot;The Oxford Handbook of the Seven Years' War.&quot; June 2024. Pages 61-62. Essay &quot;Resources&quot; by Peter Wilson, chapter 4.&lt;/ref&gt;{{efn|Нийт хүн хүчийг 1757-1763 онд Европт элссэн эрчүүдийн тоог (ингэснээр колонийн цэргүүдийг оруулаагүй) дайны эхэн үеийн улс орон бүрийн байгуулагдсан тоон дээр нэмж тооцоолсон бөгөөд энэ нь 4.4 ба 4.6 хүснэгтэд үзүүлсэн болно. Вилсоны тоонд арми болон тэнгисийн цэргийн албан хаагчид багтсан боловч цэрэг, гарнизон дахь цэргүүд болон туслах ажилтнуудыг оруулаагүй болно.}}&lt;br&gt;{{flagdeco|Францын хаант улс}} 540,000
* {{flagdeco|Францын хаант улс}} гарнизон цэргүүд, цэрэг арми, далайчдыг оролцуулаад 1,000,000&lt;ref&gt;James C. Rilley, &quot;The Seven Years War and the Old Regime in France&quot;, Принстоны Их Сургуулийн Хэвлэл: 2024 оны 7 сар, х. 78.&lt;/ref&gt;
{{flagdeco|Хабсбургийн хаант засаг}} 450,000{{efn|Энэ тоонд зөвхөн Хабсбургийн хаант улсын (&quot;Австри&quot;) цэргүүд багтсан бөгөөд ихэнх нь энэ хүснэгтэд жагсаалтад ороогүй бусад улсуудыг оруулаагүй болно. Жагсаалтад орсон хоёр улс болох Майнц, Бавари тус тус дайнд 16,000 болон 19,500 цэрэгтэй оролцож, Рейхсарми руу илгээсэн байна. 62-р хуудсан дээрх 4.5-р хүснэгтэд дурдсанаар, дайны үеэр байршуулсан Рейхсарми цэргүүдийн тоо дунджаар 25,000 байсан бол &quot;Австричууд&quot; (Хабсбургийн эзэмшлийн гаднаас элсүүлсэн цэргүүдийг оруулаад) 128,000-154,000 хооронд хэлбэлзэж байв.}}&lt;br&gt;{{flagdeco|Оросын эзэнт гүрэн}} 536,000&lt;br&gt;{{flagdeco|Испани|1701}} 69,000&lt;br&gt;{{flagicon|Шведийн эзэнт гүрэн}}  55,000
| casualties1       = {{ubl
|{{flagdeco|Прусс|1750}} 180,000 алагдсан{{sfnp|Danley|2012|p=524}}{{sfnp|Uralanis|1960|p=59}}
|{{flagdeco|Их Британийн хаант улс}} 160,000 алагдсан{{sfnp|Danley|2012|p=524}}{{sfnp|Uralanis|1960|p=60}}{{efn|Данлигийн хэлснээр, Британийн нас баралтын тоонд Ханновер, Хессен-Кассел, Брауншвайг-Вольфенбюттель, Шаумбург-Липпе зэрэг Британийн холбоотон Германы жижиг армиудын дунд нас барсан хүмүүсийн тоо багтсан.}}
|{{flagdeco|Португалын хаант улс|1750}} Үл мэдэгдэх
}}
| casualties2       = {{ubl
|{{flagdeco|Францын хаант улс}} 200,000 алагдсан{{sfnp|Danley|2012|p=524}}
|{{flagdeco|Хабсбургийн хаант засаг}} 165,000 алагдсан{{sfnp|Danley|2012|p=524}}{{Efn|&quot;Рейхсарми&quot;-д Хабсбургийн хаант улсаас 140,000 хүн, Ариун Ромын Эзэнт Гүрний бусад улсаас 25,000 хүн нас баржээ.{{sfnp|Speelman|2012|p=524}}}}
|{{flagdeco|Оросын эзэнт гүрэн}} 120,000 алагдсан{{sfnp|Uralanis|1960|p=56}}{{sfnp|Danley|2012|p=524}}{{efn|Данли өвчнийг оролцуулан нийт 120,000 нас барсан гэж мэдээлсэн бол Ураланис 60,000 нас барсан эсвэл шархадсан гэж мэдэгдсэн бөгөөд өвчний улмаас нас барсан хүний ​​тоо байхгүй.}}
|{{flagdeco|Испани|1748}} 29,000+ алагдсан&lt;ref&gt;Emma Hart, Marie Houllemare, Trevor Burnard. &quot;The Oxford Handbook of the Seven Years' War.&quot; June 2024. Pages 73-74. Essay &quot;Resources&quot; by Peter Wilson, chapter 4.&lt;/ref&gt;
|{{flagicon|Шведийн эзэнт гүрэн}}  28,000 алагдсан{{sfnp|Danley|2012|p=524}}
}}
| campaignbox       = 
}}

'''Долоон жилийн дайнд''' (1756–1763) Европ тивд өрнөсөн 18-р зууны том дайн. Европын гол том гүрнүүд бүгд оролцсон бөгөөд нийтдээ 900,000-1,400,000 хүний амь үрэгджээ.&lt;ref&gt;[http://users.erols.com/mwhite28/wars18c.htm#7YrW Seven Years War (1755-63)]&lt;/ref&gt; Энэ дайнд 1756-1763 онд болсон [[Европ]] ба [[колони]]йн бүх дайнуудыг хамруулж үздэг. Тухайлбал '''Померанийн дайн''' ба 1754-1763 онд явагдсан '''[[Франц-Индианы Дайн]]''' энэ дайнд хамрагдаж тооцогддог. Энэ дайнд [[Пруссийн Хант Улс|Прусс]], [[Брауншвайг-Люнебургийн Вант Улс|Брауншвайг-Люнебургийн Вант Улс]], [[Их Британийн хаант улс|Их Британийн Нэгдсэн Хаант Улс]]аас (үүний дотор Британийн Хойд Америк дахь колониуд, [[Британийн Зүүн Энэтхэг компани]], [[Ирландын Вант Улс|Ирланд]]) бүрдсэн хүчин [[Австри]], [[Франц]] (үүний дотор Хойд Америк дахь Францын колони [[Шинэ Франц]], [[Францын Зүүн Энэтхэг компани]]), [[Оросын эзэнт гүрэн]], [[Швед]], [[Саксоны Электорат|Саксон]]ы эсрэг дайтсан юм. [[Португал]] (Их Британийн талд) ба [[Испани]] (Францын талд) улсууд сүүлд дайнд татагдан орсон бөгөөд дайны үеэр төвийг сахисан [[Нидерланд]]ын цэргийн хүчийг [[Энэтхэг]]т довтолсон тохиолдол гарч байв.

Дайнаар Франц Хойд Өмнөд Америк дахь колонийн нэг гол гүрний байр сууриа (тухайлбал Франц Хойд Америкийн эх газар дахь &quot;[[Шинэ Франц]]&quot; эзэмшлийнхээ ихэнх хэсэг, Карибын зарим арлаа алдсан) болон Европ дахь тэргүүлэгч гүрний байр сууриа &lt;ref&gt;The [[Treaty of Paris (1763)|Treaty of Paris]] in {{cite book |last=Corbett |first=Julian |url= |title=England in the Seven Years' War: A Study in Combined Strategy Vol. II. |date=1918 |publisher=Longman, Green and Co. |others= |year= |editor= |edition=Second Edition |location=London |pages= |language=English |chapter= |format=book |doi= |id= |quote= |authorlink=Julian Corbett |coauthors= |origdate= |origyear= |origmonth= |accessdate= |accessyear= |accessmonth= |month= |chapterurl=}}&lt;/ref&gt; алдсан. Франц Европ дахь энэхүү байр сууриа [[Францын хувьсгал]]аар л сэргээсэн билээ. Харин [[Их Британи]] дэлхийд зонхилох колонийн гүрэн болж гарч иржээ. [[Францын Тэнгисийн цэргийн хүчин]] бүрмөсөн сүйдсэн бөгөөд сүүлд Тэнгисийн цэргийн хүчнийг дахин сэргээх өргөн далайцтай хөтөлбөрийг [[Армада Эспакола|Испанийн флоттой]] хослуулж байж Британийн Эзэн хааны тэнгисийн цэргийн хүчний далай дахь ноёрхолд аюул занал учруулсан билээ.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Kennedy |first= Paul |authorlink= Paul Kennedy |coauthors= |editor= |others= |title= The Rise and Fall of British Naval Mastery |origdate= |origyear= 1976 |origmonth= |url=https://archive.org/details/risefallofbritis0000kenn_m5e1|format= book |accessdate= |accessyear= |accessmonth= |edition= new introduction|date= 2004|year= |month= |publisher= Penguin Books |location= London |language= English|id= |doi = |pages= |chapter= |chapterurl= |quote = }}&lt;/ref&gt; Ертөнцийн нөгөө талд Британийн Зүүн Энэтхэг компани Энэтхэгийн дотор хамгийн хүчтэй байр суурийг эзэлсэн бөгөөд яваандаа Энэтхэгийг Британийн Эзэнт Улсын &quot;Эзэн хааны титэм дэх эрдэнэсийн чулуу&quot; болгосон юм. Энэ дайныг [[Винстон Черчилль]] анхны &quot;[[дэлхийн дайн]]&quot; гэж тодорхойлсон.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Bowen
 | first = HV | year = 1998 | title = War and British Society 1688-1815 | url = https://archive.org/details/warbritishsociet0000bowe
 | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge, United Kingdom | id = ISBN 0-521-57645-8|pages=[https://archive.org/details/warbritishsociet0000bowe/page/7 7]}}&lt;/ref&gt; Учир нь энэ дайнд оролцогчид нь Европын улсууд буюу тэдний гадаад дахь колониуд байсан хэдий ч хүн төрөлхтний түүхэнд дэлхий даяар явагдсан анхны дайн байлаа. Энэ дайн нь нэг талаар хөгжиж буй эзэнт улсуудыг оролцуулсан Англи-Францын дайн байсан ч гэсэн XVIII зууны [[Хоёрдахь зуун жилийн дайн]]ы хамгийн чухал нэг үе шат болсон юм.&lt;ref&gt;Tombs, Robert and Isabelle. ''That Sweet Enemy: The French and the British from the Sun King to the Present''. London: William Heinemann, 2006.&lt;/ref&gt; Дайн анх Прүссийн [[Прүссийн II Фрийдрих|Агуу Фрийдрих]] Саксоныг дайлснаар эхэлсэн түүхтэй.

== Мөн үзэх ==
* [[Дайны жагсаалт]]

==Тэмдэглэл==
{{Notelist}}

==Эшлэл==
{{reflist|30em}}

== Лавлах материал ==
* Fowler, William H. ''Empires at War: The Seven Years' War and the Struggle for North America''. Vancouver: Douglas &amp; McIntyre, 2005. ISBN 1-55365-096-4.
* Marston, Daniel. ''The Seven Years' War''. Essential Histories. Oxford, UK: Osprey, 2001. ISBN 1-84176-191-5.
* McLynn, Frank. ''1759: The Year Britain Became Master of the World''. London: Jonathan Cape, 2004. ISBN 0-224-06245-X.

== Цахим холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20110806000000/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&amp;Params=a1ARTA0007300 The Seven Years' War from ''The Canadian Encyclopedia'']
* [https://web.archive.org/web/20080404000807/http://leuthenjournal.com/ Ioannis' SYW Project &amp; Uniform Plates]
* [https://web.archive.org/web/20080505091537/http://www.warmuseum.ca/cwm/gallery1/clash_e.html Clash of Empires and The Battle of the Plains of Abraham - Canadian War Museum]
* [https://web.archive.org/web/20070930185359/http://www.badley.info/history/Seven-Years-War-Great-Britain.general.html Seven Years War Reference World History Database]
* [http://napoleonistyka.atspace.com/FRENCH_ARMY.htm The French Army 1600-1900]
* [https://web.archive.org/web/20060213193437/http://www2.marianopolis.edu/quebechistory/encyclopedia/SevenYearsWar-FrenchandIndianWar-TheWaroftheConquest.htm Events and the participants in the Seven Years War]
* [https://web.archive.org/web/20131221124712/http://ns1763.ca/remem/7yw-timeline-w.html Seven Years' War timeline]
* [http://www.bartleby.com/65/se/SevenYea.html The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition's entry on the Seven Years' War]
* [https://web.archive.org/web/20020609145153/http://members.cox.net/johnahamill/sevenyears.html Another Seven Years' War timeline]
* [https://web.archive.org/web/20150224020731/http://www.heritage.nf.ca/exploration/7years.html Memorial University of New Foundland's page about the war]
* [http://www.kronoskaf.com/syw/ Seven Years' War Knowledge Base]
* [https://web.archive.org/web/20070930185359/http://www.badley.info/history/Seven-Years-War-Great-Britain.general.html Great Britain Seven Years War Chronology]
* [http://1759.ccbn-nbc.gc.ca 1759: From the Warpath to the plains of Abraham.] Virtual Exhibition.
* [http://www.ccbn-nbc.gc.ca National Battlefields Commission.] Plains of Abraham. National Historic Park. Quebec, Canada.
* [https://web.archive.org/web/20190519073106/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/SevenYearsWar-FrenchandIndianWar-TheWaroftheConquest.htm The Seven Years' War in Canada]
* [http://www.collectionscanada.ca/virtual-vault/ Virtual Vault], an online exhibition of Canadian historical art at Library and Archives Canada.
* [https://web.archive.org/web/20080919032427/http://www.fortligonier.org/exhibits.htm Seven Years' War exhibition at Fort Ligonier]

[[Ангилал:Долоон жилийн дайн| ]]
[[Ангилал:18-р зууны дайн]]
[[Ангилал:Колоничлолын дайн]]
[[Ангилал:Британийн зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:Францын дайн]]
[[Ангилал:Австрийн зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:Оросын эзэнт гүрний зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:Пруссийн зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:Хабсбургийн эзэнт улс]]
[[Ангилал:Шведийн дайн]]
[[Ангилал:1750-д он]]
[[Ангилал:1760-д он]]
[[Ангилал:18-р зууны Германы түүх]]
[[Ангилал:II Фридрих (Пруссийн хаан)]]
[[Ангилал:1756 оны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:1757 оны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:1758 оны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:1759 оны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:1760 оны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:1761 оны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:1762 оны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:1763 оны зөрчилдөөн]]</text>
      <sha1>p6476fa757zjndce3leqggs51vnutw2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кувейт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11018</id>
    <revision>
      <id>874723</id>
      <parentid>874546</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:14:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22022" sha1="69twlxahdmt0g8l61f88e7zlofmx43x" xml:space="preserve">{{Short description|Баруун Азийн улс}}
{{энэ гарчиг}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Кувейт Улс
| common_name            = Кувейт
| native_name            = {{native name|ar|دَوْلَةُ الْكُوَيْت|italics=off}}&lt;br /&gt;''Даулят аль-Кувейт''
| image_flag             = Flag of Kuwait.svg
| flag_type              = [[Кувейтийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Emblem of Kuwait.svg
| symbol_type            = [[Кувейтийн төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_anthem        = {{lang|ar|النشيد الوطني}}&lt;br /&gt;''[[Кувейтийн төрийн дуулал|ан-Нашид аль-Ватани]]''&lt;br /&gt;&quot;Үндэсний Төрийн Дуулал&quot;{{parabr}}{{center|[[File:National anthem of Kuwait (instrumental).ogg]]}}
| image_map              = KWT orthographic.svg
| map_caption            = {{map caption |location_color= ногоон}}
| image_map2             = 
| capital                = [[Кувейт хот]]
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kuwait's Constitution of 1962, Reinstated in 1992 |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Kuwait_1992.pdf?lang=en |website=Constitute Project |access-date=31 August 2020}}&lt;/ref&gt;
| ethnic_groups_ref      = &lt;ref name=&quot;CIATONGA&quot;&gt;{{cite web|url= https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kuwait/|title= Middle East ::KUWAIT|date= 26 May 2022|publisher= CIA The World Factbook|access-date= 14 Наймдугаар сар 2023|archive-date= 10 Нэгдүгээр сар 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210110072824/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kuwait/|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;
| ethnic_groups_year     = 2018
| ethnic_groups          = {{tree list}}
*32.59% [[Кувейтийн хүн ам|Кувейтчүүд‎]]
*27.4% [[Арабчууд|Гадаад арабчууд]]
*40.3% [[Ази хүмүүс|Ази]]
*1.0% [[Африкийн угсаатны бүлгүүдийн жагсаалт|Африк]]
*0.9% [[Кувейтийн хүн ам|Бусад]]
| demonym                = [[Кувейтийн хүн ам|Кувейтчүүд‎]]
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[парламент]]ын [[үндсэн хуульт хаант засаг|хагас-үндсэн хуульт хаант засаг]]&lt;ref name=loc/&gt;
| leader_title1          = [[Кувейтийн эмир|Эмир]]
| leader_name1           = [[Наваф аль-Ахмад аль-Жабер ас-Сабах]]
| leader_title2          = [[Кувейтийн хунтайж|Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Мишааль аль-Ахмед аль-Жабер ас-Сабах]]
| leader_title3          = [[Кувейтийн ерөнхий сайдын жагсаалт|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name3           = [[Ахмед Наваф аль-Жабер ас-Сабах]]
| leader_title4          = [[Кувейтийн Үндэсний Ассамблейн даргын жагсаалт|Үндэсний Ассамблейн дарга]]
| leader_name4           = [[Ахмед аль-Садун]]
| legislature            = [[Үндэсний Ассамблей (Кувейт)|Үндэсний Ассамблей]]
| sovereignty_type       = [[Кувейтийн түүх|Үүсгэн байгуулалт]]
| established_event1     = [[Кувейтийн шейхт нутаг]]
| established_date1      = 1613
| established_event2     = [[Бани Халид Эмират]]аас тусгаар тогтнов
| established_date2      = 1752
| established_event3     = [[1899 оны Англи-Кувейтийн гэрээ|Англи-Кувейтийн гэрээ]]
| established_date3      = 1 сарын 23, 1899
| established_event4     = [[1913 оны Англи-Османы конвенц|Англи-Османы конвенц]]
| established_date4      = 7 сарын 29, 1913
| established_event5     = [[Их Британи]]тай хийсэн гэрээнүүдийн дуусгавар
| established_date5      = 6 сарын 19, 1961
| established_event6     = [[НҮБ]]-д [[НҮБ-ын дүрэм|элсэв]] 
| established_date6      = 5 сарын 14, 1963
| established_event7     = [[Кувейтийн Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date7      = 11 сарын 11, 1962
| area_km2               = 17,818
| area_rank              = 152 &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| area_sq_mi             = 6,880 &lt;!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --&gt;
| percent_water          = бага
| population_estimate    = 4,294,621&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Kuwait|access-date=8 February  2023}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 137
| population_density_km2 = 200.2
| population_density_sq_mi = 518.4 &lt;!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --&gt;
| population_density_rank = 62
| GDP_PPP                = {{increase}}$248.113 тэрбум&lt;ref name=&quot;IMFWEOPL&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October|title=World Economic Outlook Database, October 2022|date=October 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date= November 23, 2022}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2022
| GDP_PPP_rank           = 65
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $51,528&lt;ref name=IMFWEOPL /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 30
| GDP_nominal            = {{increase}}$183.576 тэрбум&lt;ref name= IMFWEOPL/&gt;
| GDP_nominal_year       = 2022
| GDP_nominal_rank       = 59
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}}$38,123&lt;ref name=IMFWEOPL /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 26
| Gini                   = &lt;!-- number only --&gt;
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| Gini_ref               = 
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.831 &lt;!-- number only --&gt;
| HDI_year               = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 50
| currency               = [[Кувейт динар]]
| time_zone              = [[UTC+03:00#Арабын Стандарт Цаг|АСЦ]]
| utc_offset             = +3
| utc_offset_DST         = 
| time_zone_DST          = 
| date_format            = өө/сс/жжжж ([[Манай эрин|МЭ]])
| drives_on              = Баруун
| calling_code           = [[Кувейт дэх утасны дугаар|+965]]
| cctld                  = [[.kw]]
| official_website       = [https://www.e.gov.kw/sites/kgoEnglish/Pages/HomePage.aspx www.e.gov.kw]
| footnote_a             = [[Сабахын овог|Сабахын гэр]]ийн нэрлэсэн [[өв залгамжлал]].
| footnote_b             = [[Эмират]]
| religion_ref           = &lt;ref name=&quot;CIATONGA&quot;/&gt;
| religion_year          = 2013
| religion               = {{plainlist|
* 76.7% [[Кувейт дэх ислам|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) 
* 17.3% [[Кувейт дэх христийн шашин|Христ]]
* 6.0% [[Кувейт дэх шашин шүтлэг|Бусад]]
}}
| today                  = 
}}

'''Куве́йт''', албан ёсоор '''Кувейт Улс'''  — [[Өрнө Ази]]д оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм.

Кувейт [[Персийн булан]]гийн умард үзүүрт байрладаг. Хуурай газраар [[Ирак]], [[Саудын Араб]]тай хиллэдэг. 

17.8 мянган км² газар, 4.3 сая хүн амтай. Хүн амын 60% [[араб угсаатан]]. Нутгийн уугуул иргэн 30%-ийг эзэлдэг бол 70%-ийг гадаадын цагаач, ажиллах хүчин эзэлдэг. Албан ёсонд [[араб хэл]]ийг ашиглана. [[Лал]] шашин зонхилно.

Кувейт нь дундад зуунаас худалдааны боомт байсан. 1961 онд [[Их Британи]]йн ивээлээс гарч тусгаар тогтносон. 1990-1991 онд Иракт эзлэгдэж байлаа. 1938 оноос [[газрын тос]] ихээр олборлож, нэг хүнд ноогдох орлогоор дэлхийд эхний 10-т ордог амьжиргааны түвшин сайн орон болсон. Хэмжээт эрх хаант засагтай. Төрийн тэргүүн нь [[эмир]] цолтой. 1962 оны үндсэн хуулийг баталсанаар [[Араб дахин]]д хамгийн ардчилсан, либерал үзэлтэй орон болжээ.

Нийслэл нь [[Кувейт хот]]. Мөнгөний нэгж [[кувейт динар]] нь дэлхийн хамгийн чанга ханштай мөнгөний нэгж юм.

== Газар зүй ==
Кувейт 17,820 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|152-р том]] орон юм. 
[[Зураг:Satellite_image_of_Kuwait_in_November_2001.jpg|thumb|left|150px|Дээрээс харвал]]
[[Зураг:Kuwait.A2003106.0805.250m.jpg|thumb|left|150px|Элсэн шуурга]]
=== Байрлал ===
Хойд өргөргийн 28° — 31°, зүүн уртрагийн 46° — 49° дотор [[Өрнө Ази]], [[Өрнө өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорно умард хязгаар, [[Персийн булан]]гийн умард үзүүрт байна. Эргийн урт - 499 км, хилийн урт - 475 км. Умард талаараа [[Ирак]]тай 254 км, өрнөд талаараа [[Саудын Араб]] 221 км хиллэдэг. [[Бубиян]], [[Файлака]] зэрэг есөн аралтай.

=== Газрын тогтоц ===
Кувейтийн нутаг [[Арабын цөл]]ийн хэсэг юм. Нам доор газар бөгөөд хамгийн өндөр цэг нь [[Мутла]] (306 м), нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. [[Кувейтийн булан]] Персийн булангаас салбарласан байдаг. Кувейт гадаргын усаар дутмаг. Борооны ус тогтох гуу жалга бий. Тэнгисийн усыг давсгүйжүүлдэг. Ус хадгалах цамхгуудтай.

=== Ургамал амьтан ===
Кувейтэд 25 зүйл хөхтөн, 363 зүйл шувуу байна. Жилд 2-3 сая шувуу дамжин нүүдэг. 

=== Ашигт малтмал ===
Кувейт [[газрын тос]], [[шатдаг хий]]н нөөцтэй. 

=== Уур амьсгал ===
Цөлийн, эрс тэс уур амьсгалтай. Өвөлдөө −6°C- +10°C хүртэл сэрүүсч, зундаа 42-48°C хүртэл хална. Хавар элсэн шуургатай.

Жилийн дундаж хур тунадас -  75-150 мм.

== Хүн ам зүй ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px&quot;
|-
! style=&quot;width:50px;&quot;| Он !! Хүн ам
|-
| 1975 ||  994,837
|-
| 1985 || 1,697,301
|-
| 1995 || 1,575,570
|-
| 2005|| 2,193,651
|-
| 2016 || 4,348,395
|}

Кувейт улсад 2016 оны байдлаар 4,348,395 хүн оршин сууж байна. Үүнд 0-14 насны багачууд 26%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 72%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 77.1 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.54 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 1.9%. Хүн амын 94% бичиг үсэгт тайлагдсан. 

[[Зураг:Kuwaityouth5020.jpg|thumb|left|150px|Кувейтийн залуус]]
[[Зураг:LiberationTower.jpg|thumb|left|150px|[[Кувейт хот]]]]
=== Ард түмэн ===
Кувейтийн хүн амын 60% нь [[араб угсаатан]], 70% нь [[цагаач]] байна. Үүний 28% нь Кувейтийн унаган араб, 32% нь бусад орноос гаралтай араб, 38% нь [[Өмнө Ази]], [[Энэтхэг]]ийн голдуу [[Ази]]йн, 2% нь [[Африк]]ийн, 1% нь бусад тивийн гаралтай цагаач байна. 

=== Хэл, шашин ===
Улсын албан ёсны хэл нь [[араб хэл]] байна. Араб үсгээр бичнэ. Перс, хинди зэрэг хэлний үгсээр сэлбэгдэж байгаа. 

Хүн амын 77% [[лалын шашин]] шүтлэгтэй. Суннит, шийт урсгалыг дагагч байна. 17% [[христийн шашин|христ]], 6% бусад шашинтан байна. 

=== Хот суурин ===
{|class=&quot;wikitable&quot;
|+ 
|- valign=&quot;top&quot;
|
* [[Кувейт хот]] (261,000 хүнтэй)
|
* [[Жалиб аль-Шуяк]] (312,443)
|}

== Түүх ==

=== Эртний үе ===
Кувейтийн Ас-Субияд НТӨ 8000 оны үеэс хүн оршин сууж байв. Файлака аралд НТӨ 2000 онд хүн суурьшжээ. Эртнээс Кувейт нь худалдааны түшиц болсон. Шумерийн худалдаачид Файлакад сууж байв. НТӨ 3-р зуунд грек байлдан дагуулж Ларисса хэмээв. НТ 220 онд перс байлдан дагуулж Харекена нутгийн хэсэг болов. 

=== Боомт хот ===
[[Зураг:MarinetimeMKuwaitAlshami.jpg|thumb|right|200px|Кувейтийн музейн завь]]
1521 онд Кувейт [[Португал]]ын харьяанд оров. 1613 онд [[Кувейт хот]]ыг үүсгэн байгулав. 18-р зуунд Кувейт [[Энэтхэг]], [[Маскат]], [[Багдад]]ын хооронд худалдааны төв болж, [[Халеб|Халебаас]] [[Персийн булан]]д ирэх боомт болж байв. 1775 онд персүүд Басраг бүслэн байлдахад Иракийн худалдаачид Кувейтэд ирж, Кувейтийн тэнгисийн худалдаа, завь үйлдвэрлэлийг хурдацтай өргөжүүлэв. Британийн Энэтхэг худалдааны замыг хамгаалдаг байв. 

Кувейтэд үйлдвэрлэсэн завь Улаан тэнгис, Энэтхэг, Дорно Африкаар, Кувейтийн далайчид Персийн булангаар хөндлөн аялж байв.

[[Зураг:Kuwait1944.jpg|thumb|right|200px|1944 оны ёслол]]

=== Худалдааны төв ===
Бани Халидын мэдлээс гарч 1752 онд Кувейтийн шейхт нутаг тогтов. 

1899 онд Кувейтийн шейхт нутаг Британийн ивээлд орж, 1913 онд [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] харьяа, өөртөө засах эрхт гэгдэв. 

1919-1920 онд [[Нажд]]ын [[Ибн Сауд]] Кувейтийг нэгтгэхээр дайлаар ирсэн ч Британийн хүчин хамгаалав. 

1923 онд [[Укайрын хэлэлцээр]]ээр Кувейт-Наждын ([[Саудын Араб]]) хилийг зуран баталгаажуулсан.

Кувейт олон улсын худалдаа, алт цутгах, сувдан гоёлын салбарт амжилт олж байв.

=== Газрын тос, эрх чөлөө ===
1946-1982 оныг Кувейтийн түүхэнд &quot;Алтан үе&quot; гэнэ. [[Газрын тос]] олборлон борлуулж, бүх нийтийн амьжиргааны түвшин сайжирсан. 1952 онд Кувейт Персийн булангийн хамгийн том газрын тос олборлогч орон болсон. Эдийн засгийн гэнэтийн өсөлт Палестин, Энэтхэг, Египет гэх мэт гадаадын ажиллах хүчийг нэмэгдүүлэв.

1961 онд Британийн ивээлээс гарч Кувейт улс тусгаар тогтносон ба төрийн тэргүүнийг [[шейх]] биш [[эмир]] хэмээн цоллох болов. 1963 онд парламентын сонгууль явагдаж, Кувейт арабын орнуудаас анхлан [[үндсэн хууль]], [[парламент]]ат ёсыг тогтоов. 1970-аад онд Кувейт [[хүний хөгжлийн илтгэцүүр]]ээр [[Арабын орнууд]]ыг тэргүүлэх болсон. Кувейтийн театр, кино урлаг ихээр хөгжив. Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөгөөр дэлхийд тэргүүлэх боллоо. 

Кувейтийн либерал - эрх чөлөөт байдал бусад орныхныг цагаачлахыг өдөөсөн. Эмэгтэйчүүд гивлүүр өмсөхийг 1960-аад оноос болиулав. 

[[Зураг:BrennendeOelquellenKuwait1991.jpg|thumb|right|200px|1991 он. Газрын тосны түймэр]]

=== Өнөө цаг ===
1980-аад оноос газрын тосны зах зээлийн үнэ буурав. [[Иран-Иракийн дайн]]д Иракийг дэмжиж оролцов. 1980-аад онд Кувейтийн онгоцыг барьцаалж, [[Жабер аль-Жабер|Жабер]] эмирийн амийг хороохыг завдав. Иран-Иракийн дайны дараа [[Ирак]]тай өр зээлийн асуудлаар маргалдав. Ирак хилийн ойрх Румалия газрын тосны нөөцийг Кувейт хулгайлж байна хэмээн шалтаглаж 1990 оны 8-р сард Кувейтийг цэргээр дайран эзэлж, улсдаа хавсаргав. [[Америк]] тэргүүтэй эвслийн цэрэг 1991 оны 2-р сард Кувейтийг чөлөөлж, Иракийн цэргийг үлдэн хөөв. Энэхүү [[Персийн булангийн дайн]]аас Кувейтийн 750 газрын тосны цооног түймэрт автаж, 11-р сар хүртэл унтралгүй шатжээ. 

Кувейт хүний хөгжлийн индексээр бүс нутагтаа тэргүүлж байна.

== Эшлэл ==
{{reflist|2}}

== Цахим холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20070107182423/http://www.da.gov.kw/eng/ The Office of the Amir of Kuwait]
* [http://www.cpd.gov.kw/ Diwan of the Crown Prince of the State of Kuwait]
* [https://web.archive.org/web/20090228025150/http://freekuwait.org/] Charitable Voluntary Work for our beloved Free Kuwait's Marine Environment and the World's Oceans - approved by Government.
* [https://web.archive.org/web/20090114092052/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-k/kuwait.html Chief of State and Cabinet Members]
* [https://web.archive.org/web/20080608194822/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/kuwait.htm Kuwait] at ''UCB Libraries GovPubs''
* [https://web.archive.org/web/20090316210229/http://www.kuwait-toplist.com/ Kuwait Top List Directory - a handbook of Kuwait's Largest corporations]
* [http://www.gckw.com/ Global Consultants Kuwait - Financial Advisors and HR Consultants]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{en icon}} [https://web.archive.org/web/20090311171042/http://www.travelfirst.com/sub/kuwaitair.html Kuwait Airways]
* [https://web.archive.org/web/20090122071622/http://kuwait-information.com/ Kuwait Information Portal]
* [https://web.archive.org/web/20080412174433/http://www.ekyp.com/ Kuwait Yellow Pages Guide]
* [https://web.archive.org/web/20070728142334/http://www.epa.org.kw/main.php?pg=policies The Environmental Public Authority of Kuwait]
* [https://web.archive.org/web/20090113083924/http://www.kuwait.me/ Kuwait.Me A Kuwait-based Social Network]
* [https://web.archive.org/web/20081018194239/http://www.burgan.com/ Burgan Bank - One of Kuwaits leading private sector bank with Premier Services]
* [https://web.archive.org/web/20090311135701/http://www.kuwaitfridaymarket.com/ Online Kuwait Friday Market]
* [https://web.archive.org/web/20090923225211/http://www.applei.biz/ NetAds Internet Solutions - Web Hosting,Domain Registration,Digital Certificates,Email Hosting,Website Builder tool,E Commerce Solutions]

{{Ази}}
{{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}}
{{Хөтлөгч мөр Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага}}
{{OIC}}

[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Кувейт| ]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]
[[Ангилал:Араб хэлтний орон]]</text>
      <sha1>69twlxahdmt0g8l61f88e7zlofmx43x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Натаниэль Картмелл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12798</id>
    <revision>
      <id>874741</id>
      <parentid>871289</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:38:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7427" sha1="1qgocn401xm4habtvwgjpajiue52tte" xml:space="preserve">{{Инфобокс Тамирчин
|нэр                =Натаниэль Картмелл
|бүтэн нэр          =Натаниэль Жон Картмелл
|зураг              =Cartmell.jpg
|хэмжээ             =100px
|зургийн тайлбар    =
|спорт              =[[Хөнгөн атлетик]]
|улс                ={{USA}}
|төрсөн огноо       =[[1883]] оны [[1 сарын 13]]
|төрсөн газар       =[[АНУ]]
|нас барсан огноо   =[[1967]] оны [[8 сарын 23]]
|нас барсан газар   =АНУ, [[Нью-Йорк хот]]
|медалиудыг үзүүлэх =тийм
|медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн | [[Зуны олимп]]}}
{{МедальМөнгө   |  [[Сент-Луйсын олимп|Сент-Луйс 1904]] | 100м}} 
{{МедальМөнгө  | [[Сент-Луйсын олимп|Сент-Луйс 1904]] | 200м}}
{{МедальАлт  | [[Лондоны олимп (1908 он)|Лондон 1908]] | Холимог буухиа}}
{{МедальХүрэл  | [[Лондоны олимп (1908 он)|Лондон 1908]] | 200м}}
}}

'''Натаниэль &quot;Цусан хүзүүт&quot; Жон Кармтелл''' ({{lang-en|Nathaniel Cartmell}}, мөн Нэйт, Нэт гэж дуудагддаг, [[1883]] оны [[1 сарын 13]] - [[1967]] оны [[8 сарын 23]]) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[хөнгөн атлетик]]ч, хоёр олимпын медальтан, [[Хойд Каролина Тар Хийлс]] [[сагсан бөмбөг]]ийн эрэгтэй багийн анхны ахлах дасгалжуулагч байв.

==1904 оны зуны олимп==

Тэрээр [[Сент-Луйс]]т болсон [[Сент-Луйсын олимп|1904 оны зуны олимпод]] оролцож, 100, 200 метрийн зайн гүйлтийн уралдаанаас мөнгөн медаль зүүсэн. Мөн 60 метрийн зайн гүйлтэд оролцсон ч урьдчилсан шатнаас хасагджээ.

==1908 оны зуны олимп==
4 жилийн дараа [[Лондон]]д болсон [[Лондоны олимп (1908 он)|1908 оны олимпод]] Картмелл АНУ-ын холимог буухиа багийн бүрэлдэхүүнд [[Уильям Ф.Хамильтон]], [[Жон Тэйлор]], [[Мэл Шеппард]] нарын хамт багтаж, хоёрдугаар ээлжинд буюу 200 метрийн зайд гүйсэн бөгөөд багаараа алтан медаль хүртжээ. Тэд нийт 1,600 метр зайг урьдчилсан шатанд 3:27.2, шигшээд 3:29.4 хугацаанд туулжээ. Картмеллын хувьд өөрийн хэсгээ 22.2 секундэд туулсан байна.
 
Тэр 200 метрийн гүйлтийн төрөлд уралдаж, хүрэл медаль зүүв. Нэгдүгээр шатанд 23.0 секунд гүйсэн бол хоёрдугаар шатанд 22.6 секундын амжилт үзүүлж, шигшээд шалгарсан байна. Харин шигшээд 22.7 секунд гүйж, гуравдугаарт оржээ.

Түүнчлэн 100 метрийн гүйлтэд 11.0 секунд гүйж 4-р байрт орсон байна.

==Хойд Каролинагийн багийн дасгалжуулагч==
[[Зураг:Bynum Gymnasium.jpg|right|thumb|Хойд Каролина Тар Хийлс багийн анхны талбай Бинум гимнази]]
[[Зураг:North Carolina Tar Heels Men's Basketball 1911.jpg|right|thumb|1910-11 оны багийн бүрэлдэхүүн, дасгалжуулагч Картмелл]]
Картмелл 1909 оноос [[Хойд Каролинагийн Их Сургууль]]д ирж, Тар Хийлс багийн хөнгөн атлетикийн дасгалжуулагчаар ажиллах болжээ&lt;ref name=&quot;Powell 2005 p=9&quot;&gt;{{harvnb|Powell|2005|p=9}}&lt;/ref&gt;. 1911 онд тус сургуулийн оюутан Марвин Рич албаны хүмүүсийн тусламжтайгаар сургуулийнхаа сагсан бөмбөгийн багийг бүрдүүлжээ&lt;ref name=&quot;Powell 2005 p=9&quot;/&gt;. Харин шинэ дасгалжуулагч хөлслөх хангалттай мөнгөгүй байсан тул&lt;ref name=&quot;Powell 2005 p=9&quot;/&gt; Картмеллыг дасгалжуулагчаар ажиллахыг хүсэхэд тэр сагсан бөмбөгийн спортын тухай хангалттай мэддэггүй байсан хэдий ч үзээд алдахаар шийдсэн байна&lt;ref name=&quot;Powell 2005 p=9&quot;/&gt;. Ийнхүү Картмелл тус сургуулийн сагсан бөмбөгийн баг &quot;Тар Хийлс&quot;-ийн анхны дасгалжуулагч болж, 1911 оны 1 сарын 27-нд Бинум гимназид Виржинийн Христосын Коллежийн (одоогийн [[Линчбург Коллеж]]) багтай анхны тоглолтоо хийж, 42:21-ээр ялсан байна&lt;ref name=&quot;Powell 2005 p=9&quot;/&gt;. Тэд эхний улирлаа 7 ялалт, 4 ялагдалтай өндөрлөжээ&lt;ref&gt;{{harvnb|Powell|2005|p=10}}&lt;/ref&gt;.

Картмелл мөрийтэй [[дайс]] тоглосон хэргээр 1914 онд дасгалжуулагчийн ажлаасаа халагджээ.

==Хожмын амьдрал==
Картмелл Баруун Виржинийн Их Сургууль, [[Принстоны Их Сургууль]], Фордхэм Их Сургууль, Манхаттан Коллеж, ЛаСаллын Цэргийн Академи зэрэг сургуулиудад хөнгөн атлетик, сагсан бөмбөгийн дасгалжуулагчаар ажиллаж байсан. Мөн 1923 - 1933 онд Пенн Стэйтэд дасгалжуулагчаар ажиллаж байгаад АНУ-ын Цэргийн Академид шилжиж, 1956 он хүртэл ажиллаж байгаад тэтгэвэртээ гарчээ. Тухайн цаг үедээ хүндлэгдсэн хөнгөн атлетикч, дасгалжуулагч байсан тэрээр 1967 оны 8 сарын 23-нд Нью-Йорк хот дахь гэртээ нас нөгчсөн юм&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.archives.upenn.edu/histy/people/1800s/cartmell_nathl_john.html |title=Archive copy |access-date=2009-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060719063331/http://www.archives.upenn.edu/histy/people/1800s/cartmell_nathl_john.html |archive-date=2006-07-19 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

==Эшлэл==
{{reflist}}

==Гадны холбоос==
* [https://web.archive.org/web/20120205115559/http://www.databaseolympics.com/players/playerpage.htm?ilkid=CARTMNAT01 Олимпын мэдээллийн сан дахь Нэйт Кармтеллын профиль]

{{DEFAULTSORT:Картмелл, Натаниэль}}
[[Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин]]
[[Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга]]
[[Ангилал:Америкчууд]]
[[Ангилал:1883 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1967 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>1qgocn401xm4habtvwgjpajiue52tte</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монако</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18048</id>
    <revision>
      <id>874736</id>
      <parentid>801271</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:02:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17382" sha1="qcm92eal7ldobbyj4798kni0x3ehie1" xml:space="preserve">{{short description|Францын Ривьера дахь хот улс ба бичил улс}}
{{about|хот-улсын}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Монакогийн Гүнт Улс
| common_name            = Монако
| native_name            = {{native name|fr|Principauté de Monaco}}&lt;br /&gt;{{resize|95%|{{native name|lij-MC|Prinçipatu de Mùnegu}}}}
| image_flag             = Flag of Monaco.svg
| flag_size              = 120
| flag_type              = [[Монакогийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Great coat of arms of the house of Grimaldi.svg
| coa_size               = 90
| symbol_type            = [[Монакогийн төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_motto         = {{native phrase|la|{{noitalic|&quot;}}Deo Juvante{{noitalic|&quot;}} }}&lt;br /&gt;({{Lang-mn|&quot;Бурхны ивээлтэй хамт&quot;}})
| national_anthem        = {{lang|fr|[[Монакогийн төрийн дуулал|Hymne Monégasque]]}}&lt;br /&gt;({{Lang-mn|&quot;Монакогийн төрийн дуулал&quot;}})&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:Monaco National Anthem.ogg]]&lt;/div&gt;
| image_map              = Location Monaco Europe.png
| map_caption            = {{map caption |location_color=ногоон |region=Европ |region_color=ногоон &amp; хар саарал }}
| image_map2             = 
| map2_width             = 
| capital                = [[Монако хот|Монако]] {{nowrap|([[хот-улс]])}}
| coordinates            = {{Coord|43|43|52|N|07|25|12|E|type:city_region:MC|display=it}}
| largest_settlement     = [[Монте-Карло]]
| largest_settlement_type = дүүрэг
| official_languages     = [[Франц хэл]]&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=22 May 2008 |url=http://www.gouv.mc/devwww/wwwnew.nsf/1909$/036c62fe5f92f2efc1256f5b0054fa42gb?OpenDocument&amp;3Gb |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722170607/http://www.gouv.mc/devwww/wwwnew.nsf/1909$/036c62fe5f92f2efc1256f5b0054fa42gb?OpenDocument&amp;3Gb |archive-date=22 July 2011 |title=Constitution de la Principauté |publisher=[[Council of Government (Monaco)|Council of Government]] |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| languages_type         = [[Лингва франка|Нийтлэг хэл]]
| languages              = {{unbulleted list|[[Итали хэл]]|[[Лигур хэл]]}}
| ethnic_groups          = {{unbulleted list|[[Монакочууд]] |[[Францчууд]] |[[Италичууд]] |[[Окситанчууд]]}}
| religion               = {{unbulleted list
|{{Tree list}}
* 86.0% [[Христийн шашин|Христ]]
** 80.9% [[Монако дахь католик сүм|Католик]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]])&lt;ref name=&quot;MonacoReligion&quot;&gt;{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110927091747/http://www.gouv.mc/devwww/wwwnew.nsf/1909$/036c62fe5f92f2efc1256f5b0054fa42gb?OpenDocument&amp;3Gb |date=27 September 2011 |title=Constitution de la Principaute}} (French): Art. 9., Principaute De Monaco: Ministère d'Etat (archived from {{Webarchiv|url=http://www.gouv.mc/devwww/wwwnew.nsf/1909$/036c62fe5f92f2efc1256f5b0054fa42gb?OpenDocument&amp;3Gb |wayback=20110722170607 |text=the original |archiv-bot=2023-09-26 14:08:18 InternetArchiveBot }} on 27 September 2011).&lt;/ref&gt;
** 5.1% бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]]
{{Tree list/end}}
|11.7% [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]]
|1.7% [[Иудаизм]]
|0.6% бусад&lt;ref name=&quot;Survey&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170125173538/https://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf |url-status=dead |archive-date=25 January 2017 |title=The Global Religious Landscape |publisher=Pewforum.org |access-date=2 October 2015}}&lt;/ref&gt;}}
| demonym                = Монакочууд
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Парламентын засаглалын систем|парламентын]] [[үндсэн хуульт хаант засаг|хагас-үндсэн хуульт хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Монакогийн хаант засаг|Хаан]]
| leader_name1           = [[Монакогийн II Альбер|II Альберт]]
| leader_title2          = [[Төрийн Сайд (Монако)|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name2           = [[Пьер Дарту]]
| legislature            = [[Үндэсний Зөвлөл (Монако)|Үндэсний Зөвлөл]]
| sovereignty_type       = [[Тусгаар тогтнол]]
| established_event1     = [[Гримальди]] ([[Бүгд Найрамдах Женова Улс]]ын бүрэн эрхт байдлын дор)
| established_date1      = 1 сарын 8, 1297
| established_event2     = [[Францын анхны эзэнт гүрэн|Францын эзэнт гүрнээс]]
| established_date2      = 5 сарын 17, 1814
| established_event3     = [[Зургаадугаар эвслийн дайн‎|6-р эвслийн]] түрэмгийллээс
| established_date3      = 6 сарын 17, 1814
| established_event4     = [[Франц-Монакогийн гэрээнүүд|Франц-Монакогийн гэрээ]]
| established_date4      = 2 сарын 2, 1861
| established_event5     = [[Монакогийн Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]]
| established_date5      = 1 сарын 5, 1911
| area_km2               = 2.08
| area_rank              = 194 &lt;!--Should match [[List of countries and dependencies by area]]--&gt;
| area_sq_mi             = 1.26 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = бага&lt;ref name=&quot;monacodata&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gouv.mc/devwww/wwwnew.nsf/e89a6190e96cbd1fc1256f7f005dbe6e/e1201ddb4e532285c125702a004775bc/$FILE/Pocket%202009.pdf |title=Monaco en Chiffres |access-date=15 November 2009 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20091115210931/http://www.gouv.mc/devwww/wwwnew.nsf/e89a6190e96cbd1fc1256f7f005dbe6e/e1201ddb4e532285c125702a004775bc/$FILE/Pocket%202009.pdf |archive-date=15 November 2009}}, Principauté de Monaco. Retrieved 7 June 2010.&lt;/ref&gt;
| population_estimate    = {{steady}} 39,050&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population on 1 January and is one of the smallest country. It is 2nd most smallest country. |url=https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&amp;init=1&amp;language=en&amp;pcode=tps00001&amp;plugin=1 |website=ec.europa.eu/eurostat |publisher=Eurostat |access-date=4 February 2020 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205195742/https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&amp;init=1&amp;language=en&amp;pcode=tps00001&amp;plugin=1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_census      = 37,308&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.monacostatistics.mc/content/download/446317/5060895/file/Rapport%20Recensement%202016.pdf |title=Recensement de la Population 2016 |language=fr |publisher=Institut Monégasque de la Statistique et des Études Économiques (IMSEE) |date=February 2018 |access-date=10 February 2020 |archive-date=24 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200224213144/https://www.monacostatistics.mc/content/download/446317/5060895/file/Rapport%2520Recensement%25202016.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 190
| population_census_year = 2016
| population_density_km2 = 18,774
| population_density_sq_mi = 48,462 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 1st &lt;!--Note: Macau is more dense, but is a dependency, not a country--&gt;
| GDP_PPP                = {{increase}} $7.672 тэрбум (2015 тоо.)&lt;ref name=&quot;WF&quot;&gt;{{cite web |title=EUROPE :: MONACO |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/monaco/ |website=CIA.gov |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=4 February 2020 |archive-date=30 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211230233800/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/monaco/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2015
| GDP_PPP_rank           = 168
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $115,700 (2015 тоо.)&lt;ref name=&quot;WF&quot;/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 3
| GDP_nominal            = {{increase}} $7.424 тэрбум&lt;ref&gt;{{cite web |title=GDP (current US$) - Monaco |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=MC&amp;name_desc=false |website=data.worldbank.org |publisher=World Bank |access-date=25 January 2022 |archive-date=14 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190314084425/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=MC&amp;name_desc=false |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_year       = 2019{{ref label|infoboxb|b|}}
| GDP_nominal_rank       = 159
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $190,513&lt;ref&gt;{{cite web |title=GDP per capita (current US$) - Monaco |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?locations=MC&amp;name_desc=false |website=data.worldbank.org |publisher=World Bank |access-date=25 January 2022 |archive-date=3 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203110227/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD%3Flocations%3DMC%26name_desc%3Dfalse |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 2
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = 
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 
| HDI_year               = 
| currency               = [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]])
| currency_code          = EUR
| time_zone              = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]]
| utc_offset             = +1
| utc_offset_DST         = +2
| time_zone_DST          = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]]
| date_format            = өө/сс/жжжж
| drives_on              = баруун&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://whatsideoftheroad.com/ |title=What side of the road do people drive on? |publisher=Whatsideoftheroad.com |access-date=28 May 2012 |archive-date=13 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120413182951/http://whatsideoftheroad.com/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| calling_code           = [[Монако дахь утасны дугаар|+377]]
| cctld                  = [[.mc]]
| footnote_a             = {{note|infoboxa}} Засгийн газрын байгууллагууд [[Монако-Виль]] дүүрэгт байрладаг.
| footnote_b             = {{note|infoboxb}} Нэг хүнд ногдох ДНБ-ий тооцоонд Франц, Италийн оршин суугч бус ажилчдыг оруулсан болно.
| footnote_c             = 
| map2_caption           = 
}}

'''Монакогийн Гүнт Улс''' ({{lang-fr|Principauté de Monaco}};[[Монако хэл|Монако]]:''Principatu de Múnegu''; {{lang-it|Principato di Monaco}}; {{lang-oc|Principat de Mónegue}}) буюу '''Монако''' ({{lang-en|Monaco}}) улс нь [[Баруун Европ]]ын өмнөд хэсэгт [[Газар дундын тэнгис]]ийн төвийн хойд эргийг даган суурьшсан '''тусгаар тогтносон''' дэлхийд хоёдугаар тооцогдох бага хот-улс юм. Гурван талаараа [[Франц]]ын нутагтай хиллэдэг тус улсын төв цэг [[Итали]] улсаас даруй 16 [[Километр|км]]. Газар нутгийн нийт талбай 2.02 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;(0.78 [[Метр|м]]&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) бөгөөд хүн амын нийт тоо 33,000. 

Монако улсын нийслэл нь энэ улсад байх цорын ганц хот болох Монако. Татвар ногдуулалтын түвшингийн хэмжээ нэн бага гэдгээрээ алдартай тус улсын эдийн засгийн гол хөдөлгөгч хүч нь хүн амын 84 хувийг эзлэх гадаадын харъяат хөрөнгөтөн баячууд юм. 

Монакогийн засаглал барих уламжлал нь Үндсэн хуулийг чухалчилсан Хаант болон Вант улс тул төрийн тэргүүн нь Хунтайж [[Монакогийн хунтайж II Альберт|II Альберт]] юм. 1160 онд Италийн Генуя хязгаарын төлөөлөгчийн хүү Гринмалдо Канеллагийн үүсгэн байгуулсан «Гримальдигийн өргөөг» 1297 оноос тус улсын төрийн ордон гэж нэрийдэн ирсэн ба 1861 оны Франц-[[Монтенегро]] улсын хоорондын хэлэлцээрийн дагуу 1911 онд тусгаар тогтнолоо олсон түүхтэй. Монако улсыг батлан хамгаалах үүргийг Франц улс хариуцдаг.  
[[Файл:Monaco-wards.svg|left|thumb|250px|Монако улсын нэгэн тойрог]]
[[Файл:Monaco Palais 1.jpg|thumb|left|Харш болон цамхаг]]
[[Файл:Monaco BW 2011-06-07 16-07-20.jpg|thumb|left|Монакогийн цогчин дуган]]
[[Файл:Monaco Place d Armes.jpg|thumb|left|''Place d'Armes'' нэртэй орчин үеийн барилга.]]
[[Файл:Albert II Monaco (2008).jpg|thumb|left|120px|Монако улсын одоогийн төрийг барьж буй Хунтайж [[Монакогийн хунтайж II Альберт|II Альберт]]]]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}
== Холбоос ==
; Засгийн газар
* [https://web.archive.org/web/20081111212930/http://www.gouv.mc/devwww/wwwnew.nsf/HomeGb Official Government Portal]
* [http://www.palais.mc/ Official website of the Prince's Palace of Monaco]
* [https://web.archive.org/web/20111108162611/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-m/monaco.html Chief of State and Cabinet Members]
; Дэлгэрэнгүй мэдээлэл
* {{CIA World Factbook_link|mn|Monaco}}
* [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/monaco.htm Monaco] from ''UCB Libraries GovPubs''
* {{dmoz|Regional/Europe/Monaco}}
* [http://eudocs.lib.byu.edu/index.php/History_of_Monaco:_Primary_Documents History of Monaco: Primary documents]
; Аялал жуулчлал
* [http://www.visitmonaco.com/ Official website for Tourism]
* [http://www.yourmonaco.com/ Your Monaco] Monaco travel guide
* [http://www.principality-monaco.com/ Principality Monaco] Principality Monaco travel and special offers site
* [http://maboum.com/ maBoum.com] Unofficial guide to what's on in Monaco
; Бусад
* {{fr icon}} [http://www.ordremedecins.mc/ Order of the doctors of Monaco]
* {{fr icon}} [http://www.monaco.net/ French Monaco Web portail]
* {{fr icon}} [http://glomed.free.fr/laprincipautй.html/ La Principautй - Le premier journal d'actualitй de Monaco]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
&lt;!--broken link
* {{fr icon}} {{PDFlink|[http://www.gouv.mc/devwww/wwwnew.nsf/e89a6190e96cbd1fc1256f7f005dbe6e/55b14b71717d9c54c1256f85005821bf/$FILE/Commerce%20d%C3%A9tail%202005.pdf Official Statistical Report 2006 (with detailed information about the 10 wards)]|1.24 [[Mebibyte|MiB]]
--&gt;&lt;!-- application/pdf, 1301619 bytes --&gt;
* [http://www.gouv.mc/devwww/wwwnew.nsf/1909$/d82fd0b8468157e2c12575a8002860d9gb?OpenDocument&amp;6Gb Gouv.mc]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{en icon}} Monaco Today, a daily newsletter in English, [http://www.monaco247.com Monaco247.com]
* {{en icon}} [http://www.monaco247.com Monaco247.com] English news portal
* {{en icon}} The Monaco Times - a regular feature in The Riviera Times is the English language newspaper for the French - Italian Riviera and the Principality of Monaco provides monthly local news and information about business, art and culture, people and lifestyle, events and also the real estate market. [http://www.monacotimes.com&amp;#93; Map and statistical tables for download (PDF)]
* {{en icon}} [https://web.archive.org/web/20110202104519/http://monaco-iq.com/ Monaco-IQ] Monaco information and news aggregator
* [https://web.archive.org/web/20090519225951/http://monaco.me/ Monaco] information portal
* [https://web.archive.org/web/20111030113437/http://www.ilprincipato.com/ Monte-Carlo] Italian Monte-Carlo unofficial portal
* {{CIA World Factbook_link|mn|Monaco}}
* [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/monaco.htm Monaco] from ''UCB Libraries GovPubs''
* {{dmoz|Regional/Europe/Monaco}}
* [http://eudocs.lib.byu.edu/index.php/History_of_Monaco:_Primary_Documents History of Monaco: Primary documents]
* {{wikiatlas|Monaco}}
{{Европ}}
{{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}}
{{DEFAULTSORT:Монако}}

[[Ангилал:Монако| ]]
[[Ангилал:Европын орон]]
[[Ангилал:Европын нийслэл]]
[[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>qcm92eal7ldobbyj4798kni0x3ehie1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>III Валентиниан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19178</id>
    <revision>
      <id>874658</id>
      <parentid>841728</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T20:07:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3448" sha1="7ls0lfy7gfb0s5ea320wl80oxp2jldp" xml:space="preserve">{{Short description|425-455 онуудад Баруун Ромын эзэн хаан}}
{{Инфобокс хаан
| name         = III Валентиниан
| image        = Bust of Valentinian III, Louvre (cropped).jpg
| image_size   = 250px
| alt          = 
| caption      = Толгойн хөрөг, [[Лувр]].&lt;ref&gt;[https://collections.louvre.fr/en/ark:/53355/cl010275214 Statue.] ''Louvre''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lenaghan |first=J. |title=LSA-591. Discussion: Portrait head of Emperor with diadem (Valentinian III?). From Rome or its environs. Mid-fifth century. |url=http://laststatues.classics.ox.ac.uk/database/discussion.php?id=963 |access-date=2022-05-04 |website=Last statues of Antiquity |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126222605/http://laststatues.classics.ox.ac.uk/database/discussion.php?id=963 |archive-date=2024-11-26 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| succession   = [[Баруун Ромын эзэнт гүрэн|Баруун ]] [[Ромын эзэн хаан]]
| reign        = 425 оны 10 сарын 23{{snd}}455 оны 3 сарын 16
| reign-type   = [[Август (цол)|''Августус'']]
| predecessor  = [[Иоаннес]]
| successor    = [[Петрониус Максимус]]
| regent       = [[II Теодосий]] (425–450)&lt;br /&gt;[[Маркиан]] (450–455)
| reg-type     = [[Византын эзэнт гүрэн|Зүүний]]&lt;br /&gt;эзэн хаан
| birth_date   = 419 оны 7 сарын 2
| birth_place  = [[Равенна]]
| death_date   = 455 оны 3 сарын 16 (35 насалсан)
| death_place  = Ром
| burial_place = [[Хонориусын бунхан]]
| spouse       = [[Лициниа Эвдоксиа]]
| issue        = [[Эвдокиа (III Валентинианы охин)|Эвдокиа]] &lt;br/&gt; [[Плакидиа]]
| full name    = Плакидус Валентинианус{{sfn|Martindale|1980|pp=1138–1139}}
| regnal name  = [[Эзэн хаан]] [[Цезарь (цол)|Цезарь]] Флавиус Плакидус Валентинианус [[Август (цол)|Августус]]{{sfn|Rösch|1978|pp=164–165, citing ''[[Corpus Inscriptionum Latinarum|CIL]]'' VI 1783 (&lt;small&gt;IMPERATORES CAESARES FLAVIUS THEODOSIUS ET FLAVIUS PLACIDUS VALENTINIANUS SEMPER AUGUSTI&lt;/small&gt;) and ''ACO'' II/3, 346, 38—347, 3 (&lt;small&gt;IMPERAT[OR] CAES[AR] FLAVIUS VALENTINIANUS PONTIFEX INCLITUS GERMANICUS INCLITUS ALAMANNICUS INCLICTUS SARMATICUS INCLITUS TRIBUNICIAE POTESTATIS VICIES SEPTIES IMPERATOR VICIES SEPTIES&lt;/small&gt;)}}
| dynasty      = [[Валентиниан|Валентины]] болон [[Теодосиан|Теодосийн]]
| father       = [[III Константиус]]
| mother       = [[Галла Плакидиа]]
| religion     = [[Христийн шашин]]
}}

'''Флавиус Плакидиус Валентинианус''' ({{lang-la|Flavius Placidius Valentinianus}}, 419 оны 7 сарын 2 – 455 оны 3 сарын 16) буюу '''III Валентиниан''' нь 425-аас 455 онд [[Баруун Ромын эзэн хаан]] байсан хүн юм.

== Цахим холбоос ==
{{Commons|Flavius Placidius Valentinianus|III Валентиниан}}

{{DEFAULTSORT:Валентиниан, III}}
[[Ангилал:Ромын эзэн хаан]]
[[Ангилал:Теодосийн хаант улс]]
[[Ангилал:419 онд төрсөн]]
[[Ангилал:455 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>7ls0lfy7gfb0s5ea320wl80oxp2jldp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төмөрийн улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19373</id>
    <revision>
      <id>874758</id>
      <parentid>874604</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:54:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23174" sha1="1ltnks9ogtlj17uqzts46c8a6pyps48" xml:space="preserve">{{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}}
{{Инфобокс түүхэн улс
| native_name            = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}&lt;br /&gt;''Гүрканиян''
| national_motto         = &lt;br /&gt;[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}&lt;br /&gt;''Rāstī rustī''&lt;br /&gt;&quot;In rectitude lies salvation&quot;
&quot;зөвт байдалд аврал оршдог&quot;
| conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн
| common_name            = Төмөрийн
| era                    = [[Дундад зууны сүүл үе]]
| status                 = [[Эмират]]
| government_type        = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]]
| area_km2               = 
| year_start             = 1370
| date_start             = 
| year_end               = 1507
| event_pre              = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв
| date_pre               = 1363
| event_start            = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав
| event1                 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв
| date_event1            = 1380
| event2                 = [[Анкарагийн тулалдаан]]
| date_event2            = 7 сарын 20, 1402
| event3                 = [[Самарканд]]ын уналт
| date_event3            = 1505
| event_end              = [[Херат]]ын уналт
| event_post             = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]]
| date_post              = 1526
| image_coat             = &lt;!-- DO NOT REPLACE this documented &quot;Three annulets&quot; symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph &quot;Symbols of the state&quot; hereunder for details --&gt;Three annulets symbol of the Timurid Empire.png
| coa_size               = 100
| coat_alt               = Гурван цагираг сүлд
| symbol_type            = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн &quot;Гурван цагираг&quot; [[тамга]] тэмдэг.&lt;ref&gt;Coinage of Timur with &quot;Three annulets&quot; symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art &amp; Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&amp;pg=PA426 |language=en| quote=&quot;Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}&lt;/ref&gt;
| flag_border            = no
| image_map              = Timurid Empire (greatest extent).svg
| image_map_caption      = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг
| image_map_size         = 300
| demonym                = 
| p1                     = Цагаадайн Улс
| p2                     = Суфи гүрэн
| p3                     = Жалайрын улс
| p4                     = Курт улс
| p5                     = Музаффарид
| p6                     = Сарбадар
| p7                     = Марашичууд
| p8                     = Афрасияб
| p9                     = Кара-Коюнлу
| p10                    = Гүржийн хаант улс
| s1                     = Бухарын хант улс
| s2                     = Сефевийн улс
| s3                     = Хивын ханлиг
| s4                     = Кара-Коюнлу
| s5                     = Ак-Коюнлу
| s6                     = Их Могол Улс
| s7                     = Гүржийн хаант улс
| capital                = {{plainlist|
*[[Самарканд]] (1370–1405)
*[[Херат]] (1405–1507)}}
| common_languages       = {{plainlist|
*[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)&lt;ref&gt;
* Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&amp;pg=PA109 p.109]. &quot;In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian.&quot;
* B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. &quot;Timurids&quot; [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; &quot;During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry.&quot;
* {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} &quot;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&amp;nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&amp;nbsp;...
* Robert Devereux (ed.) &quot;Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)&quot; Mir 'Ali Shir Nawāi;  Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: &quot;Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning  which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen.
* David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: &quot;Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama.&quot;&lt;/ref&gt;
*[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)&lt;ref name=&quot;homelanguage&quot; /&gt;
* [[Араб хэл]] (шашин)&lt;ref name=&quot;EI - Manz2&quot; /&gt;}}
| religion               = ;{{nobold|Төрийн шашин}}
:{{hlist|[[Суннит Ислам]]}}
;{{nobold|Бусад шашин}}
:{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}}
| currency               = [[Танка (зоос)|Танка]]
| title_leader           = [[Төмөрийн династи|Эмир]]
| leader1                = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны)
| leader2                = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн)
| year_leader1           = 1370–1405
| year_leader2           = 1506–1507
| stat_year1             = 1405 тоо.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}&lt;/ref&gt;
| stat_area1             = 4,400,000
}}

[[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]]
'''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой.

== Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал ==
Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.&lt;ref&gt;''&quot;Timur&quot;'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Consolidation &amp; expansion of the Indo-Timurids&quot;, Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])&lt;/ref&gt; Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.&lt;ref name=&quot;Iranica2&quot;&gt;B. Spuler, &quot;Central Asia in the Mongol and Timurid periods&quot;, published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&amp;OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''&quot;...&amp;nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ...&quot;''&lt;/ref&gt;. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.&lt;ref&gt;David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: &quot;Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama&lt;/ref&gt;

Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.&lt;ref name=&quot;Майдар&quot;&gt;Д.Майдар, &quot;Чингис хаан ба Монголын их гүрэн&quot; 1969&lt;/ref&gt; Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.&lt;ref name=&quot;Майдар&quot;/&gt; Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан  [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд  байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг.

Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна.

== Байгуулагдсан нь ==
{{Гол|Доголон Төмөр}}
Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ.

1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.&lt;ref&gt;[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]&lt;/ref&gt;

1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж  [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ.

Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.&lt;ref name=&quot;Columbia&quot;&gt;{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}&lt;/ref&gt;

== Соёл ==
Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;M.S. Asimov &amp; [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''&quot;...&amp;nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ...&quot;''&lt;/ref&gt; Барлас овгоос гаралтай ч [[Түркистан|Туркестан]], Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон&lt;ref&gt;[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Iranica2 /&gt;&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&amp;nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&amp;OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = &quot;...&amp;nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ...&quot; }}&lt;/ref&gt;, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. 

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
*[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com]

[[Ангилал:Афганистаны түүх]]
[[Ангилал:Узбекистаны түүх]]
[[Ангилал:Төмөрийн улс| ]]
[[Ангилал:Исламын хант улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүх]]
[[Ангилал:Перс]]
[[Ангилал:1370 он]]</text>
      <sha1>1ltnks9ogtlj17uqzts46c8a6pyps48</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Блинк-182</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19860</id>
    <revision>
      <id>874682</id>
      <parentid>784320</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T23:40:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4834" sha1="gnxupeygot3thpdmho6ef5a9vm5lr2n" xml:space="preserve">{{Инфобокс Хамтлаг 
| нэр            = Blink-182&lt;br/&gt;Блинк-182
| зураг          = Blink-182, June 2016.jpg
| зур_тайл       =
| зур_хэм        = 300
| хүрээ          = 
| нэр_ж          = 
| нэр_т          = 
| төрсөн         = 
| нас_бар        = 
| угсаа          = [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Калифорни]], [[Сан-Диего]] 
| хөгжим         = 
| хоолой         = 
| урсгал         = [[Поп панк]],  [[панк рок]], [[скэйт панк]], [[альтернатив рок]]
| мэргэжил       = 
| хугацаа        = 1992–2005, 2009–одоо
| студи          = [[Геффен Рекордс|Геффен]], Фильтер, [[Кунфу Рекордс|Кунфу]], [[Карго Мюзик]], [[Карго Мюзик|Гриллед Чийз]], [[MCA Рекордс|MCA]], [[Интерскоп Рекордс|Интерскоп]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.interscope.com/artists/default.aspx |title=Artists |publisher=Interscope.com |date= |accessdate=2010-03-29}}&lt;/ref&gt;
| вэб            = [http://www.blink182.com blink182.com]
| гишүүд_о       = [[Том Делонг]]&lt;br&gt;[[Марк Хоппус]]&lt;br&gt;[[Трэвис Баркер]]
| гишүүд_ө       = [[Скотт Рэйнор]]
}}
'''Blink-182''' ('''Блинк-182''') нь 1992 онд байгуулагдсан, [[Калифорни]]йн [[Сан-Диего]]гоос гаралтай [[поп панк]] хамтлаг юм&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.punknews.org/bands/blink182 |title=Blink 182 |publisher=Punknews |accessdate=2007-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402155135/https://www.punknews.org/bands/blink182 |archive-date=2019-04-02 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Анх дуучин, гитарчин [[Том Делонг]], дуучин, басс гитарчин [[Марк Хоппус]], бөмбөрчин [[Скотт Рэйнор]] нарын бүрэлдэхүүнтэйгээр, &quot;Blink&quot; хэмээх нэртэйгээр байгуулагджээ. 1998 онд, АНУ-аар хийсэн аялан тоглолтын үеэр Скотт Рэйнор хамтлагаасаа гарч, одоогийн бөмбөрчин [[Трэвис Баркер]] элсэн орсон.

Анхны цомог болох ''Cheshire Cat'' (1994)-ийн дараа тус хамтлагийн ''Dude Ranch'' (1997) цомог нь сая гаруй хувь борлогдож, амжилтын гараанд хүрчээ. Тэд амжилтаа улам ахиулж, ''Enema of the State'' (1999) цомгоо хэдэн арван сая хувь борлуулж чаджээ. Хамтлагийн дараагийн хоёр цомог нь олон нийтийн дунд ихэд дэлгэрсэн; ''Take Off Your Pants and Jacket'' (2001), ''Blink-182'' (2003).
2005 оны эхээр Делонг хамтлагаасаа гарснаар хамтлаг тарсан байна. Делонг Angels &amp; Airwaves хэмээх хамтлаг байгуулж, Хоппус, Баркер нар +44 хамтлагт хамтдаа хөгжимдөж байв. Гэтэл тус хамтлагтай холбоотой [[2008 оны Өмнөд Каролинагийн Learjet 60-ын осол|эмгэнэлт хэрэг явдлууд]] гарсан нь тэднийг эргэн нэгдэхэд хүргэж, 2009 оны 2 сард хамтлаг ахин нэгдэж, шинэ цомгоо гаргахаар ажиллаж байна&lt;ref name=&quot;reform&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mtv.com/news/articles/1604564/20090208/blink_182.jhtml |title=Blink-182 Confirm Reunion On Grammy Stage |accessdate=2009-02-09 |author=Gil Kaufman |date=February 8, 2009 |publisher=[[MTV News]] |archive-date=2012-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025192703/http://www.mtv.com/news/articles/1604564/blink-182-confirm-reunion-on-grammy-stage.jhtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Blink-182 хамтлаг дэлхий даяар 25 сая гаруй цомгоо борлуулж чаджээ&lt;ref&gt;http://answers.kgb.com/whos-sold-more-albums-blink-182-or-coldplay/1824268{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://wiki.answers.com/Q/How_many_albums_has_blink_182_sold&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.chacha.com/question/which-band-has-sold-more-albums:-blink-182-or-dave-matthews-band{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

==Эшлэл==
{{Reflist}}

[[Ангилал:АНУ-ын хамтлаг]]
[[Ангилал:Скейт панк хамтлаг]]
[[Ангилал:Поп панк хамтлаг]]
[[Ангилал:Блинк-182| ]]</text>
      <sha1>gnxupeygot3thpdmho6ef5a9vm5lr2n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэлэлцүүлэг:Монголын далбаа</title>
    <ns>1</ns>
    <id>20643</id>
    <revision>
      <id>874664</id>
      <parentid>781365</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T20:59:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Хэлэлцүүлэг:Монгол Улсын Төрийн далбаа]] to [[Хэлэлцүүлэг:Монголын далбаа]]</comment>
      <origin>208872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2739" sha1="gv0smr5dz7sp74g6dpylidka5p5m4hr" xml:space="preserve">== Энэ манай төрийн далбаа энэ чигээрээ байх нь зөв үү? ==

Миний бодлоор [[Монгол Улсын төрийн далбаа]]-г өөрчлөх шаардлага байна.
Яагаад гэвэл:

Улаан---- Цэнхэр-----Улаан

Орос------Монгол-----Хятад

Энэ 3н өнгөний утга

Соёмбо улаан дээр байдаг нь Удирдлага Орост байна гэсэн үг үү?

Ийм сэтгэгдэл төрж байна даа.

Бичсэн: Тулга
[[Хэрэглэгч:Bidnar|Bidnar]] 06:52, 22 Арванхоёрдугаар сар 2010 (UTC)

== Хөх өнгөт баганын стандарт байна уу? ==

Хүмүүсээ, улаан-хөх-улаан өнгөт төрийн далбааны маань дунд талын хөх өнгө нь яг ямар хөх өнгө юм бэ? Миний ойлгосноор, Үндсэн хуульд заасан нь тэнгэрийн өнгөт хөх гэсэн байгаа юм. Тэнгэрийн өнгөт гэхээр интернэтээр дүүрэн байгаа янз бүрээр хийгдсэн Монгол улсын далбаануудын яг аль хөх өнгөтэй нь зөв юм бэ? Төрийн веб сайтуудад яг төрийн далбааны зурагын стандарт болоод өнгийг заасан ямар ч мэдээлэл алга. Тиймээс дур дураар янз бүрийн өнгөтэй үйлдэж байна. Одоогийн энэ Монгол улсын далбаа гэдэг сэдэвт байгаа төрийн далбаа бол Англи хэлний Википедиагаас хуулаад тавьсан файл юм. Энэ файлын хөх өнгө бол миний нүдэнд усан ногоон хөх өнгөтэй харагдаж байгаа бөгөөд үхмэл шинжтэй, цог золбоотой болоод тэнгэрийн хөх өнгө яавч биш санагдаж байна. Та бүхэнд ямар санал байна вэ?--[[Хэрэглэгч:MongolWiki|MongolWiki]] 11:00, 27 Есдүгээр сар 2011 (UTC)

:Тийм юм шиг байна. [http://news.gogo.mn/r/89840 Энэ] стандартын дагуу бол C 100%, M 60%, Y 000%, K 000% байх ёстой. Викимедиад байгаа эх зургийг хэн нэг маань янзлаад, стандартынх нь эх сурвалжийг заагаад өгчихөд энэ асуудал шийдэгдэх байх. --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] 13:59, 27 Есдүгээр сар 2011 (UTC)</text>
      <sha1>gv0smr5dz7sp74g6dpylidka5p5m4hr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гэрэл зураг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22326</id>
    <revision>
      <id>874693</id>
      <parentid>874532</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T02:13:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24786" sha1="oy8q2l72ej0mew5j81zatf3mbru285r" xml:space="preserve">[[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]]
'''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг.

Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм.

== Үгийн гарал зүй ==
Фотограф гэдэг үг нь Грекийн  φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt; болон γραφή (''graphé'')  буюу зураг&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt; гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.&lt;ref&gt;Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph &quot;photograph&quot;]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
=== Анхны технологи ===
[[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]]
Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.&lt;ref&gt;Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&amp;pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&amp;pg=PA20&lt;/ref&gt; Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ.

=== Дундад зуун&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html&lt;/ref&gt; ===
1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. 

Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. 

Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. 

=== 19-р зуун&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ===
19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ.

Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ.

Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм.

Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ.

Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн  негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна.

1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна.  

Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна.

=== Хар цагаан зураг ===
Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. 

=== Өнгөт зураг ===
1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879)  гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. 

Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй  &quot;''Agfacolor Neu&quot;'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. 

=== Дижитал гэрэл зураг  ===
1981 онд Японы [[Sony|&quot;Sony&quot;]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. 

Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. 

=== Нийлэг гэрэл зураг ===
Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.&lt;ref&gt;{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}} {{Webarchiv|url=http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html |wayback=20150402092825 |text=Synthesis photography and architecture |archiv-bot=2026-11-02 02:13:14 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

== Камерны түүхэн хөгжил ==
&lt;!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--&gt;
&lt;gallery widths=&quot;220&quot; heights=&quot;180&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер
File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910
File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922
File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932
File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&amp;nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]]
File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975
File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000.
File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000
File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010
&lt;/gallery&gt;

== Техникийн шинж чанар ==
Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.&lt;ref&gt;http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/&lt;/ref&gt;

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Гэрэл зураг| ]]
[[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]]
[[Ангилал:Уран сайхны арга техник]]
[[Ангилал:Хуулбарлах техник]]</text>
      <sha1>oy8q2l72ej0mew5j81zatf3mbru285r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атеизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24173</id>
    <revision>
      <id>874681</id>
      <parentid>874529</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T22:25:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24521" sha1="7obvmq918nsj157266uy3u76j512acj" xml:space="preserve">[[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн &quot;бурхангүй хүмүүс&quot; хэмээх Грек үг]]
'''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.&lt;ref name=Nielsen-EB/&gt; Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.&lt;ref name=RoweRoutledge/&gt;&lt;ref name=oxdicphil/&gt; Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.&lt;ref name=oxdicphil/&gt;&lt;ref name=religioustolerance/&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }} {{Webarchiv|url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |wayback=20190121124816 |text=atheism |archiv-bot=2026-11-01 22:25:48 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Атеизмийн эсрэг&lt;ref name=reldef/&gt;&lt;ref name=OED-theism /&gt; болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.&lt;ref name=OED-theism&gt;{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}&lt;/ref&gt; Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ.

Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу &quot;бурхангүй&quot; хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. &lt;ref name=KArmstrong&gt;{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |url=https://archive.org/details/alf.900.arm.270 |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}}
&lt;/ref&gt;

Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй&lt;ref name=honderich/&gt;&lt;ref&gt;
Fales, Evan. &quot;Naturalism and Physicalism&quot;, in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}.
&lt;/ref&gt; байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.&lt;ref&gt;{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|url=https://archive.org/details/godandtheburdeno0000pars|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}&lt;/ref&gt;

Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд&lt;ref name=&quot;Neopaganism&quot;&gt;{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&amp;pg=PA194&amp;dq=neopaganism+atheism#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}}
&lt;/ref&gt; (Викка гэх мэт&lt;ref name=&quot;Wicca&quot;&gt;{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&amp;pg=PA115&amp;dq=neopaganism+atheism#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}}
&lt;/ref&gt;), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q=atheism&amp;f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}}
&lt;/ref&gt; байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&amp;pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt;

Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.&lt;ref name=&quot;Martin2007&quot;&gt;{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&amp;pg=PA56|accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt; Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.&lt;ref name=&quot;Britannica demographics&quot;&gt;{{cite web
|url=http://search.eb.com/eb/article-9432620
|title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005
|publisher=Encyclopædia Britannica
|year=2005
|accessdate=2007-04-15}}
* 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion).
* 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so.
&lt;/ref&gt; Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.&lt;ref name=&quot;Harris&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131
|title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll
|publisher=Financial Times/Harris Interactive
|date=2006-12-20
| accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt; Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.&lt;ref&gt;[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]&lt;/ref&gt;

== Үгний гарал болоод хэрэглээ ==
Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь &quot;бурхангүй&quot; хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг &quot;atheistic&quot; буюу &quot;атеист тал руугаа&quot; гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ.

Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ.

Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв.

18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. 

Зарим Атеистууд &quot;Атеизм&quot; хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо:

&lt;blockquote&gt;''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.&lt;/blockquote&gt;

=== Эерэг, сөрөг гэх ===
Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. 

=== Практик атейзм ===
Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа.

Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна.
*Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. 
*Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх.
*Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх.
*Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. 

=== Онолын атеизм ===
Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. 

== Ишлэл ==
{{Reflist|3
|refs=
&lt;ref name=Nielsen-EB&gt;
*{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., &quot;God&quot; is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals.
|accessdate=2011-12-06 |ref=harv}}
*{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition)
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=RoweRoutledge&gt;
{{cite encyclopedia
|url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&amp;pg=PA530&amp;lpg=PA530&amp;dq=atheism+routledge#v=onepage&amp;q=atheism%20routledge&amp;f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor &amp; Francis
|quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of &quot;atheism&quot; is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology.
|accessdate=2011-04-09
|ref=harv}}
&lt;/ref&gt;
&lt;!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!!
&lt;ref name=agnosticism-contrast&gt;
*{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&amp;t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}}
*{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }}
*{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable.
|accessdate=2011-12-06 |ref=harv}}

*{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}}

&lt;/ref&gt;
--&gt;
&lt;ref name=honderich&gt;
Honderich, Ted (Ed.) (1995). &quot;Humanism&quot;. ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0.
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=religioustolerance&gt;
[[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term &quot;Atheism&quot;] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&amp;ls=a &quot;atheism&quot;]) first list one of the more narrow definitions.
* {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams &amp; Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called &quot;atheistic&quot; because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means &quot;not theistic&quot;. The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]]
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=oxdicphil&gt;
{{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&amp;entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}&lt;!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&amp;pg=PA27&amp;dq=%22atheism%22#v=onepage&amp;q=%22atheism%22&amp;f=false --&gt;
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=reldef&gt;{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
}}

[[Ангилал:Атеизм| ]]</text>
      <sha1>7obvmq918nsj157266uy3u76j512acj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хатан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24452</id>
    <revision>
      <id>874690</id>
      <parentid>810378</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T02:03:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэнийн тобчи</username>
        <id>108163</id>
      </contributor>
      <origin>874690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14599" sha1="jr7zgciiw9x540ukuzgpqsnub54x1hp" xml:space="preserve">[[Зураг.png|thumb|right|250px|Монголын хатад]]
[[Зураг script.png|thumb|right|200px|Монгол бичгээр бичсэн “Хатан”]]

'''Хатан''' гэдэг нь Монголын түүх, нийгэмд хаан, хан, ноёны гэргий болон төрийн эрх мэдэл, улс төрийн нөлөө бүхий эмэгтэйг нэрлэж ирсэн цол юм. Монголын түүхэнд хатад нь зөвхөн хаадын гэргий байгаагүй бөгөөд төрийн хэрэгт оролцох, улс орныг түр захирах, дипломат харилцаа тогтоох, хаан ширээ залгамжлах асуудалд нөлөөлөх зэрэг чухал үүрэг гүйцэтгэж байжээ.

Монголын эзэнт гүрний үед зарим хатад төрийн бодлого, цэрэг, эдийн засаг, шашин, гадаад харилцаанд ихээхэн нөлөө үзүүлж байсан бөгөөд хаан нас барсны дараа төрийг түр барих, хөвгүүдийнхээ хаан ширээний төлөөх тэмцэлд оролцох нь ч байв.

== Нэр томьёо, гарал үүсэл ==

“Хатан” хэмээх үг нь монгол хэлний уламжлалт цол хэргэмийн нэг юм. Монголын нийгэмд хааны их хатан, бага хатан, хан болон язгууртны гэргийг ялган нэрлэх олон янзын хэллэг хэрэглэгдэж байжээ.

Монголын эзэнт гүрний үед “хатун” (Khatun) хэмээх нэршил нь Перс, Араб болон бусад хэлний түүхэн сурвалжид өргөн тэмдэглэгдсэн байдаг. Энэ нэршил нь Монголын эзэнт гүрний нөлөөгөөр Евразийн олон бүс нутагт тархсан байна.

== Монголын түүхэн дэх хатдын үүрэг ==

Монголын уламжлалт төрийн тогтолцоонд хатад дараах чиглэлээр чухал үүрэг гүйцэтгэж байжээ.

'''Төрийн хэрэг:''' Хаан эзгүй үед төрийн хэргийг хариуцах, зарлиг шийдвэр гаргах, төрийн зөвлөлдөх үйл ажиллагаанд оролцох.

'''Хаан ширээ залгамжлал:''' Хөвгүүдийнхээ хаан ширээ залгамжлах эрхийг хамгаалах, угсаа залгамжлалын асуудалд нөлөөлөх.

'''Дипломат харилцаа:''' Гадаад улс, овог аймаг, язгууртны гэр бүлүүдтэй холбоо тогтоох.

'''Эдийн засаг:''' Өрх, орд, эзэмшил газар, худалдаа болон аж ахуйн үйл ажиллагааг удирдах.

'''Шашин, соёл:''' Шашны байгууллага, боловсрол, соёлын үйл ажиллагааг дэмжих.

Монголын эзэнт гүрний үед зарим хатад өөрийн нэрээр зарлиг гаргах, төрийн хэргийг бие даан шийдвэрлэх, хаан ширээний төлөөх улс төрийн тэмцэлд оролцох хэмжээний эрх мэдэлтэй байжээ.

== Монголын түүхэнд нөлөө бүхий арван хатан ==

Доорх жагсаалт нь албан ёсны эрэмбэ биш бөгөөд Монголын түүх, төрийн хөгжил, хаан ширээ залгамжлал, улс төр, соёлд үзүүлсэн нөлөөг харгалзан сонгосон болно.

=== 1. Бөртэ үжин ===

[[Бөртэ үжин]] нь Чингис хааны их хатан бөгөөд Их Монгол Улсыг байгуулах үеийн хамгийн чухал эмэгтэйчүүдийн нэг юм. Тэрээр Тэмүжиний амьдрал, улс төрийн үйл ажиллагаанд чухал байр суурь эзэлж, Монголын их хаадын угсаа залгамжлалд онцгой нөлөө үзүүлжээ.

Бөртэ үжиний хөвгүүд болох Зүчи, Цагадай, Өгэдэй, Тулуй нар Монголын эзэнт гүрний түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Түүний гэр бүл, үр хүүхэд нь Монголын эзэнт гүрний улс төрийн залгамжлалын үндэс болсон юм.

Бөртэ үжиний тухай мэдээлэл Монголын нууц товчоо болон бусад түүхэн сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг.

=== 2. Дөргөнэ хатан ===

[[Дөргөнэ хатан]] нь Өгэдэй хааны их хатан бөгөөд 1241 онд Өгэдэй хаан нас барсны дараа төрийн эрхийг барьж, 1246 он хүртэл Монголын эзэнт гүрнийг түр захирчээ.

Тэрээр Гүюг хааныг хаан ширээнд өргөмжлөх хүртэл төрийн хэрэг, хаан ширээ залгамжлалын асуудалд голлох үүрэг гүйцэтгэсэн. Түүний засаглалын үед Монголын эзэнт гүрний улс төрийн хүрээнд хатдын эрх мэдэл ямар өндөр байсныг харуулдаг.

Дөргөнэ хатны нэрээр гаргасан зоос, түүний үеийн бичээс зэрэг түүхэн дурсгалууд хадгалагдан үлджээ.

[[Зурагöregene Khatun coin.png|thumb|right|200px|Дөргөнэ хатны нэртэй холбогдох зоос]]

=== 3. Сорхагтани Бэхи ===

[[Сорхагтани Бэхи]] нь Тулуйн хатан бөгөөд Монголын эзэнт гүрний улс төр, дипломат харилцаа, шашин, боловсролын түүхэнд томоохон нөлөө үзүүлсэн эмэгтэй юм.

Тэрээр Мөнх, Хубилай, Хүлэгү, Аригбөх нарын эх байв. Түүний хөвгүүд Монголын эзэнт гүрний улс төрийн түүхэнд голлох байр суурь эзэлж, эзэнт гүрний олон хэсгийг захирч байжээ.

Сорхагтани Бэхи нь улс төрийн ухаан, дипломат харилцаа, шашны хүлээцтэй байдлыг дэмжсэн үйл ажиллагаагаараа түүхэнд тэмдэглэгдсэн байдаг. Түүнийг Монголын эзэнт гүрний хамгийн нөлөө бүхий хатдын нэг гэж үздэг.

[[Зураг bekhi.jpg|thumb|right|220px|Сорхагтани Бэхийн дүрийг харуулсан дундад зууны үеийн зураг]]

=== 4. Огул Каймиш хатан ===

[[Огул Каймиш]] нь Гүюг хааны хатан бөгөөд 1248 онд Гүюг хаан нас барсны дараа төрийн хэргийг түр барьж байжээ.

Түүний үед Монголын эзэнт гүрний хаан ширээний залгамжлалын асуудал хурцдаж, Өгэдэйн угсааны ноёд болон Тулуйн угсааны ноёдын хоорондын улс төрийн зөрчил нэмэгдсэн байна.

1251 онд Мөнх хаан өргөмжлөгдсөний дараа Огул Каймишийн улс төрийн нөлөө буурч, улмаар түүнийг цаазалжээ.

=== 5. Органа хатан ===

[[Органа хатан]] нь Цагадайн улсын түүхэнд чухал байр суурь эзэлсэн хатан юм. Тэрээр Цагадайн улсын хан Кара Хүлэгүгийн гэргий байв.

1252 онд Кара Хүлэгү нас барсны дараа Органа хатан хүү Мүбарак Шахынхаа нэрийн өмнөөс төрийн хэргийг удирдаж байжээ. Тэрээр Цагадайн улсын улс төрийн үйл ажиллагаанд бие даан оролцож, тухайн үеийн Монголын эзэнт гүрний дотоод харилцаанд нөлөө үзүүлсэн байна.

Органа хатныг Монголын эзэнт гүрний баруун хэсгийн улс төрд нөлөөтэй эмэгтэй удирдагчдын нэг гэж үздэг.

=== 6. Чаби хатан ===

[[Чаби хатан]] нь Хубилай хааны их хатан бөгөөд Юань улсын ордны улс төр, соёл, шашны амьдралд нөлөө үзүүлсэн эмэгтэй юм.

Тэрээр Хубилай хааны төрийн бодлого, ордны үйл ажиллагаанд зөвлөгөө өгч, буддын шашин болон соёлын байгууллагуудыг дэмжиж байжээ. Чаби хатан нь Юань улсын хааны ордонд өндөр байр суурь эзэлж байсан бөгөөд Хубилайн засаглалын үед чухал нөлөөтэй байв.

Түүний тухай мэдээлэл Юань улсын түүхийн сурвалжуудад тэмдэглэгдсэн байдаг.

=== 7. Мандухай сэцэн хатан ===

[[Мандухай сэцэн хатан]] нь XV зууны Монголын түүхэнд онцгой байр суурь эзэлдэг хатан юм. Тэрээр Батмөнх Даян хааныг бага насанд нь хаан ширээнд залж, түүний нэрийн өмнөөс төрийн үйл хэрэгт оролцон Монголын улс төрийн нэгдлийг бэхжүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэжээ.

Мандухай хатан нь Монголын олон аймаг, ноёдыг нэгтгэх үйл хэрэгт оролцож, Даян хааны засаглалыг бэхжүүлэхэд нөлөөлсөн байна.

Түүнийг Монголын төрийн түүхэнд улс төрийн ухаан, зориг, удирдах чадвараараа алдаршсан хатдын нэг гэж үздэг.

[[Зурагèle pour Mandukhaï Khatun.png|thumb|right|220px|Мандухай сэцэн хатанд зориулсан хөшөө]]

=== 8. Будашир хатан ===

[[Будашир хатан]] нь Юань улсын хааны ордонд өндөр байр суурь эзэлж байсан хатан бөгөөд Төвтөмөр хааны хатан юм.

Тэрээр Юань улсын төрийн үйл хэрэгт нөлөө үзүүлж, хаан ширээ залгамжлалын асуудалд оролцож байжээ. Хааны ордны улс төрийн тэмцлийн үед хатдын эрх мэдэл, нөлөө ямар чухал байсныг Будашир хатны түүх харуулдаг.

Будашир хатан нь Юань улсын сүүл үеийн төрийн түүхэнд нэр нь тэмдэглэгдсэн эмэгтэйчүүдийн нэг юм.

=== 9. Цэндийн Дондогдулам ===

[[Цэндийн Дондогдулам]] нь Монголын Богд хаант улсын үеийн Богд хаан VIII Жавзандамбын хатан бөгөөд “Эх дагина” хэмээн алдаршсан түүхэн хүн юм.

Тэрээр Монголын шашин, соёл, нийгмийн амьдралд нөлөө бүхий байр суурь эзэлж байжээ. Богд хаант Монгол Улсын үед ордны үйл ажиллагаа, шашны зан үйл, буяны болон соёлын үйл хэрэгт оролцож байсан гэж тэмдэглэгддэг.

Дондогдулам нь XX зууны эхэн үеийн Монголын төр, шашны түүхтэй салшгүй холбоотой эмэгтэй юм.

[[Зураг dondogdulam.jpg|thumb|right|220px|Цэндийн Дондогдуламын хөрөг]]

=== 10. Гэнэнпил хатан ===

[[Гэнэнпил хатан]] нь Монголын Богд хаант улсын сүүл үеийн Богд хааны хатан байсан эмэгтэй юм. Түүнийг Богд хааны сүүлчийн хатан хэмээн түүх, олон нийтийн дунд дурсдаг.

Гэнэнпил хатны амьдрал нь Монголын хаант засаглалын төгсгөл, 1920-иод оны улс төрийн өөрчлөлттэй холбоотой. Түүний тухай мэдээлэл түүхэн баримт, хожмын дурсамж болон олон нийтийн дунд тархсан ярианд тулгуурладаг тул намтар, үйл явдлын он дарааллыг найдвартай эх сурвалжаар нягтлах шаардлагатай.

== Хатдын түүхэн дүрслэл, гэрэл зураг ==

Монголын эзэнт гүрний үеийн хатдын ихэнх нь XIII–XIV зуунд амьдарч байсан тул орчин үеийн гэрэл зураг байх боломжгүй. Тэдний дүр төрхийг гар бичмэлийн зураг, зоос, уран зураг, хөшөө дурсгал болон хожмын бүтээлүүдээр дамжуулан мэддэг.

&lt;gallery&gt;
File:Sorkhagtani bekhi.jpg|Сорхагтани Бэхийн дүрийг харуулсан дундад зууны үеийн зураг
File:Töregene Khatun coin.png|Дөргөнэ хатны нэртэй холбогдох зоос
File:Stèle pour Mandukhaï Khatun.png|Мандухай сэцэн хатанд зориулсан хөшөө
File:Sharav dondogdulam.jpg|Цэндийн Дондогдуламын хөрөг
File:Tsendiin Dondogdulam.jpg|Цэндийн Дондогдуламтай холбогдох түүхэн гэрэл зураг
&lt;/gallery&gt;</text>
      <sha1>jr7zgciiw9x540ukuzgpqsnub54x1hp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874691</id>
      <parentid>874690</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T02:04:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэнийн тобчи</username>
        <id>108163</id>
      </contributor>
      <origin>874691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14431" sha1="suzctry7vqovd8msrw678znhumpkxuz" xml:space="preserve">'''Хатан''' гэдэг нь Монголын түүх, нийгэмд хаан, хан, ноёны гэргий болон төрийн эрх мэдэл, улс төрийн нөлөө бүхий эмэгтэйг нэрлэж ирсэн цол юм. Монголын түүхэнд хатад нь зөвхөн хаадын гэргий байгаагүй бөгөөд төрийн хэрэгт оролцох, улс орныг түр захирах, дипломат харилцаа тогтоох, хаан ширээ залгамжлах асуудалд нөлөөлөх зэрэг чухал үүрэг гүйцэтгэж байжээ.

Монголын эзэнт гүрний үед зарим хатад төрийн бодлого, цэрэг, эдийн засаг, шашин, гадаад харилцаанд ихээхэн нөлөө үзүүлж байсан бөгөөд хаан нас барсны дараа төрийг түр барих, хөвгүүдийнхээ хаан ширээний төлөөх тэмцэлд оролцох нь ч байв.

== Нэр томьёо, гарал үүсэл ==

“Хатан” хэмээх үг нь монгол хэлний уламжлалт цол хэргэмийн нэг юм. Монголын нийгэмд хааны их хатан, бага хатан, хан болон язгууртны гэргийг ялган нэрлэх олон янзын хэллэг хэрэглэгдэж байжээ.

Монголын эзэнт гүрний үед “хатун” (Khatun) хэмээх нэршил нь Перс, Араб болон бусад хэлний түүхэн сурвалжид өргөн тэмдэглэгдсэн байдаг. Энэ нэршил нь Монголын эзэнт гүрний нөлөөгөөр Евразийн олон бүс нутагт тархсан байна.

== Монголын түүхэн дэх хатдын үүрэг ==

Монголын уламжлалт төрийн тогтолцоонд хатад дараах чиглэлээр чухал үүрэг гүйцэтгэж байжээ.

'''Төрийн хэрэг:''' Хаан эзгүй үед төрийн хэргийг хариуцах, зарлиг шийдвэр гаргах, төрийн зөвлөлдөх үйл ажиллагаанд оролцох.

'''Хаан ширээ залгамжлал:''' Хөвгүүдийнхээ хаан ширээ залгамжлах эрхийг хамгаалах, угсаа залгамжлалын асуудалд нөлөөлөх.

'''Дипломат харилцаа:''' Гадаад улс, овог аймаг, язгууртны гэр бүлүүдтэй холбоо тогтоох.

'''Эдийн засаг:''' Өрх, орд, эзэмшил газар, худалдаа болон аж ахуйн үйл ажиллагааг удирдах.

'''Шашин, соёл:''' Шашны байгууллага, боловсрол, соёлын үйл ажиллагааг дэмжих.

Монголын эзэнт гүрний үед зарим хатад өөрийн нэрээр зарлиг гаргах, төрийн хэргийг бие даан шийдвэрлэх, хаан ширээний төлөөх улс төрийн тэмцэлд оролцох хэмжээний эрх мэдэлтэй байжээ.

== Монголын түүхэнд нөлөө бүхий арван хатан ==

Доорх жагсаалт нь албан ёсны эрэмбэ биш бөгөөд Монголын түүх, төрийн хөгжил, хаан ширээ залгамжлал, улс төр, соёлд үзүүлсэн нөлөөг харгалзан сонгосон болно.

=== 1. Бөртэ үжин ===

[[Бөртэ үжин]] нь Чингис хааны их хатан бөгөөд Их Монгол Улсыг байгуулах үеийн хамгийн чухал эмэгтэйчүүдийн нэг юм. Тэрээр Тэмүжиний амьдрал, улс төрийн үйл ажиллагаанд чухал байр суурь эзэлж, Монголын их хаадын угсаа залгамжлалд онцгой нөлөө үзүүлжээ.

Бөртэ үжиний хөвгүүд болох Зүчи, Цагадай, Өгэдэй, Тулуй нар Монголын эзэнт гүрний түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Түүний гэр бүл, үр хүүхэд нь Монголын эзэнт гүрний улс төрийн залгамжлалын үндэс болсон юм.

Бөртэ үжиний тухай мэдээлэл Монголын нууц товчоо болон бусад түүхэн сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг.

=== 2. Дөргөнэ хатан ===

[[Дөргөнэ хатан]] нь Өгэдэй хааны их хатан бөгөөд 1241 онд Өгэдэй хаан нас барсны дараа төрийн эрхийг барьж, 1246 он хүртэл Монголын эзэнт гүрнийг түр захирчээ.

Тэрээр Гүюг хааныг хаан ширээнд өргөмжлөх хүртэл төрийн хэрэг, хаан ширээ залгамжлалын асуудалд голлох үүрэг гүйцэтгэсэн. Түүний засаглалын үед Монголын эзэнт гүрний улс төрийн хүрээнд хатдын эрх мэдэл ямар өндөр байсныг харуулдаг.

Дөргөнэ хатны нэрээр гаргасан зоос, түүний үеийн бичээс зэрэг түүхэн дурсгалууд хадгалагдан үлджээ.

[[Зурагöregene Khatun coin.png|thumb|right|200px|Дөргөнэ хатны нэртэй холбогдох зоос]]

=== 3. Сорхагтани Бэхи ===

[[Сорхагтани Бэхи]] нь Тулуйн хатан бөгөөд Монголын эзэнт гүрний улс төр, дипломат харилцаа, шашин, боловсролын түүхэнд томоохон нөлөө үзүүлсэн эмэгтэй юм.

Тэрээр Мөнх, Хубилай, Хүлэгү, Аригбөх нарын эх байв. Түүний хөвгүүд Монголын эзэнт гүрний улс төрийн түүхэнд голлох байр суурь эзэлж, эзэнт гүрний олон хэсгийг захирч байжээ.

Сорхагтани Бэхи нь улс төрийн ухаан, дипломат харилцаа, шашны хүлээцтэй байдлыг дэмжсэн үйл ажиллагаагаараа түүхэнд тэмдэглэгдсэн байдаг. Түүнийг Монголын эзэнт гүрний хамгийн нөлөө бүхий хатдын нэг гэж үздэг.

[[Зураг bekhi.jpg|thumb|right|220px|Сорхагтани Бэхийн дүрийг харуулсан дундад зууны үеийн зураг]]

=== 4. Огул Каймиш хатан ===

[[Огул Каймиш]] нь Гүюг хааны хатан бөгөөд 1248 онд Гүюг хаан нас барсны дараа төрийн хэргийг түр барьж байжээ.

Түүний үед Монголын эзэнт гүрний хаан ширээний залгамжлалын асуудал хурцдаж, Өгэдэйн угсааны ноёд болон Тулуйн угсааны ноёдын хоорондын улс төрийн зөрчил нэмэгдсэн байна.

1251 онд Мөнх хаан өргөмжлөгдсөний дараа Огул Каймишийн улс төрийн нөлөө буурч, улмаар түүнийг цаазалжээ.

=== 5. Органа хатан ===

[[Органа хатан]] нь Цагадайн улсын түүхэнд чухал байр суурь эзэлсэн хатан юм. Тэрээр Цагадайн улсын хан Кара Хүлэгүгийн гэргий байв.

1252 онд Кара Хүлэгү нас барсны дараа Органа хатан хүү Мүбарак Шахынхаа нэрийн өмнөөс төрийн хэргийг удирдаж байжээ. Тэрээр Цагадайн улсын улс төрийн үйл ажиллагаанд бие даан оролцож, тухайн үеийн Монголын эзэнт гүрний дотоод харилцаанд нөлөө үзүүлсэн байна.

Органа хатныг Монголын эзэнт гүрний баруун хэсгийн улс төрд нөлөөтэй эмэгтэй удирдагчдын нэг гэж үздэг.

=== 6. Чаби хатан ===

[[Чаби хатан]] нь Хубилай хааны их хатан бөгөөд Юань улсын ордны улс төр, соёл, шашны амьдралд нөлөө үзүүлсэн эмэгтэй юм.

Тэрээр Хубилай хааны төрийн бодлого, ордны үйл ажиллагаанд зөвлөгөө өгч, буддын шашин болон соёлын байгууллагуудыг дэмжиж байжээ. Чаби хатан нь Юань улсын хааны ордонд өндөр байр суурь эзэлж байсан бөгөөд Хубилайн засаглалын үед чухал нөлөөтэй байв.

Түүний тухай мэдээлэл Юань улсын түүхийн сурвалжуудад тэмдэглэгдсэн байдаг.

=== 7. Мандухай сэцэн хатан ===

[[Мандухай сэцэн хатан]] нь XV зууны Монголын түүхэнд онцгой байр суурь эзэлдэг хатан юм. Тэрээр Батмөнх Даян хааныг бага насанд нь хаан ширээнд залж, түүний нэрийн өмнөөс төрийн үйл хэрэгт оролцон Монголын улс төрийн нэгдлийг бэхжүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэжээ.

Мандухай хатан нь Монголын олон аймаг, ноёдыг нэгтгэх үйл хэрэгт оролцож, Даян хааны засаглалыг бэхжүүлэхэд нөлөөлсөн байна.

Түүнийг Монголын төрийн түүхэнд улс төрийн ухаан, зориг, удирдах чадвараараа алдаршсан хатдын нэг гэж үздэг.

[[Зурагèle pour Mandukhaï Khatun.png|thumb|right|220px|Мандухай сэцэн хатанд зориулсан хөшөө]]

=== 8. Будашир хатан ===

[[Будашир хатан]] нь Юань улсын хааны ордонд өндөр байр суурь эзэлж байсан хатан бөгөөд Төвтөмөр хааны хатан юм.

Тэрээр Юань улсын төрийн үйл хэрэгт нөлөө үзүүлж, хаан ширээ залгамжлалын асуудалд оролцож байжээ. Хааны ордны улс төрийн тэмцлийн үед хатдын эрх мэдэл, нөлөө ямар чухал байсныг Будашир хатны түүх харуулдаг.

Будашир хатан нь Юань улсын сүүл үеийн төрийн түүхэнд нэр нь тэмдэглэгдсэн эмэгтэйчүүдийн нэг юм.

=== 9. Цэндийн Дондогдулам ===

[[Цэндийн Дондогдулам]] нь Монголын Богд хаант улсын үеийн Богд хаан VIII Жавзандамбын хатан бөгөөд “Эх дагина” хэмээн алдаршсан түүхэн хүн юм.

Тэрээр Монголын шашин, соёл, нийгмийн амьдралд нөлөө бүхий байр суурь эзэлж байжээ. Богд хаант Монгол Улсын үед ордны үйл ажиллагаа, шашны зан үйл, буяны болон соёлын үйл хэрэгт оролцож байсан гэж тэмдэглэгддэг.

Дондогдулам нь XX зууны эхэн үеийн Монголын төр, шашны түүхтэй салшгүй холбоотой эмэгтэй юм.

[[Зураг dondogdulam.jpg|thumb|right|220px|Цэндийн Дондогдуламын хөрөг]]

=== 10. Гэнэнпил хатан ===

[[Гэнэнпил хатан]] нь Монголын Богд хаант улсын сүүл үеийн Богд хааны хатан байсан эмэгтэй юм. Түүнийг Богд хааны сүүлчийн хатан хэмээн түүх, олон нийтийн дунд дурсдаг.

Гэнэнпил хатны амьдрал нь Монголын хаант засаглалын төгсгөл, 1920-иод оны улс төрийн өөрчлөлттэй холбоотой. Түүний тухай мэдээлэл түүхэн баримт, хожмын дурсамж болон олон нийтийн дунд тархсан ярианд тулгуурладаг тул намтар, үйл явдлын он дарааллыг найдвартай эх сурвалжаар нягтлах шаардлагатай.

== Хатдын түүхэн дүрслэл, гэрэл зураг ==

Монголын эзэнт гүрний үеийн хатдын ихэнх нь XIII–XIV зуунд амьдарч байсан тул орчин үеийн гэрэл зураг байх боломжгүй. Тэдний дүр төрхийг гар бичмэлийн зураг, зоос, уран зураг, хөшөө дурсгал болон хожмын бүтээлүүдээр дамжуулан мэддэг.

&lt;gallery&gt;
File:Sorkhagtani bekhi.jpg|Сорхагтани Бэхийн дүрийг харуулсан дундад зууны үеийн зураг
File:Töregene Khatun coin.png|Дөргөнэ хатны нэртэй холбогдох зоос
File:Stèle pour Mandukhaï Khatun.png|Мандухай сэцэн хатанд зориулсан хөшөө
File:Sharav dondogdulam.jpg|Цэндийн Дондогдуламын хөрөг
File:Tsendiin Dondogdulam.jpg|Цэндийн Дондогдуламтай холбогдох түүхэн гэрэл зураг
&lt;/gallery&gt;</text>
      <sha1>suzctry7vqovd8msrw678znhumpkxuz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>A Rush of Blood to the Head</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25014</id>
    <revision>
      <id>874657</id>
      <parentid>828139</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T19:39:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28659" sha1="m8zdcx7s6loe0h8twiptwfu0xb941u8" xml:space="preserve">{{Инфобокс Цомог
| Нэр                          = A Rush of Blood to the Head
| Төрөл                        = [[Coldplay]]-н Студи цомог
| Урт нэр                      = 
| Дуучин/хамтлаг               = [[Coldplay]]
| Хавтас                       = A Rush of Blood to the Head.jpg
| Хавтасны хэмжээ              = 
| Тайлбар                      = 
| Худалдаанд гарсан            = [[2002]] оны [[8 сарын 26]]
| Бичүүлсэн                    = 2001 оны 9-р сарын 17 - 2002 оны 6-р сар
| Жанр                         = [[альтернатив рок]]
| Нийт хугацаа                 = 54:08 
| Хэл                          = [[Англи хэл|Англи]]
| Шошго                        = [[Parlophone]],[[Capitol]]
| Найруулагч                   =  
| Продюсер                     = [[Кэн Нэлсон]], [[Coldplay]]
| Эхтгэгч                      =
| Шүүмж                        =
| Хронологи                    = [[Coldplay]]
| Өмнөх цомог                  = ''[[Parachutes]]''&lt;br /&gt;([[2000]])
| Энэ цомог                    = '''''A Rush of Blood to the Head'''''&lt;br /&gt;(2002)
| Дараачийн цомог              = ''[[X&amp;Y]]''&lt;br /&gt;(2005)
| Бусад =   {{Singles
 | Name = A Rush of Blood to the Head
 | Type = Studio
 | single 1 = [[In My Place]]
 | single 1 date = 2002 оны 8-р сарын 5
 | single 2 = [[The Scientist]]
 | single 2 date = 2002 оны 11-р сарын 4
 | single 3 = [[Clocks]]
 | single 3 date = 2002 оны 12-р сарын 11
 | single 4 = [[God Put a Smile upon Your Face]]
 | single 4 date = 2003 оны 7-р сарын 14
 }}
}}
'''''A Rush of Blood to the Head''''' цомог нь Британий [[Coldplay]] хамтлагийн 2 дахь студи цомог. 2002 оны 8 сарын 26-нд [[Их Британи]]-д Parlophone-оор цацагдсан бөгөөд цомгийн продюсерээр Английн хөгжмийн продюсер, зохиолч [[Кэн Нэлсон]] ажиллажээ. Анхны цомог болох [[Parachutes]]-ыг гаргасны дараа тэдний нэр хүнд дэлхий даяар тархсан бөгөөд &quot;[[Yellow]]&quot; дуу нь цацагдсаны дараачаар тэд уг цомгийн ажилд оржээ. Цомгийн ажил эхлэхээс ердөө 7 хоногийн өмнө буюу 9 сарын 11-нд АНУ-д ихэр хоёр цамхагийг нураасан халдлага гарснаас зарим дуу нь /жишээ нь Politik/ үүнээс сэдэвлэж зохиогдсон байна. Уг цомогт багтсан дуунуудад өмнөх цомгоос илүүтэй [[төгөлдөр хуур]], цахилгаан гитар гоцолсон хөгжим давамгайлжээ. 

Анх төлөвлөсөн хугацаанаасаа 2 сарын дараа буюу 2002 оны 8 сард уг цомог нь бэлэн болсон. [[АНУ]]-д Capital Records-оор уг цомог 8 сарын 27-нд цацагдсан. Capitol Records мөн ''A Rush of Blood to the Head'' цомгийн дахин шинэчилж мастерчилсан хувилбарыг &quot;Capitol-ын агуйгаас&quot; цомгийнхоо хэсэг болгон 2008 онд гаргасан. Энэ цомог [[Coldplay]]-н ''Parachutes''-ээс олсон нэр хүндийг үргэлжлүүлсэн бөгөөд Колдплэй хамтлагийг дэлхийн нэртэй хамтлагуудын нэг болгож чаджээ. Гарсан даруй Их Британы шилдэг борлуулалттай цомгийн жагсаалтыг тэргүүлсэн ба 21-р зууны Их Британы шилдэг цомгийн 8 дугаарт ордог.  Дэлхий даяар нийт 15 сая хувь, Их Британид 2.7 сая хувь борлогдсоноос &quot;Британы дуу бичлэгийн үйлдвэр&quot; цомогт 9x платинум гэрчилгээ олгосон байна. Цомгоос &quot;[[In My Place]]&quot;, &quot;[[The Scientist]]&quot;, &quot;[[Clocks]]&quot;, &quot;[[God Put a Smile upon Your Face]]&quot; гэсэн хит синглүүд гарсан. 

''A Rush of Blood to the Head'' шүүмжлэгчдээс өндөр үнэлгээ авсны зэрэгцээ 2003 оны Грэмми Авардс-д &quot;Шилдэг алтернатив цомог&quot; шагналыг авч өмнөх цомгийн амжилтыг үргэлжлүүлжээ. Мөн &quot;[[Clocks]]&quot; дуу нь 2004 оны Грэмми Авардс-д &quot;Шилдэг бичлэг&quot; шагналыг хүртсэн юм. 2003 онд уг цомгийг [[Rolling Stone]] сэтгүүл Бүх цаг үеийн шилдэг 500 цомгийн жагсаалтын 473-д нэрлэжээ.

==Цомгийн бүтээх явц==
Хамтлаг шинэ цомгийн ажилдаа 2001 оны 9-р сарын 11ний халдлагийн дараа орсон бөгөөд хамтлаг зорилгоо: &quot;Шинэ дуунууд шинэ өнгө аясыг асуулсан,сонсогчиддоо ямар нэгэн дарамт болохгүй байх, хүн бүхэн өөрийн зорьсон зорилгодоо хүрэх ёстой.&quot; хэмээн тодорхойлжээ.Тиймээс энэхүү цомгийн ихэнх дууны үг яарсан тэвдсэн өнгө аястай байжээ.Мартин хэлэхдээ: &quot;бидний өмнөх дуунууд хүнийг тайвшруулж сэтгэл санааг тайван байлгахад чиглэгдсэн,харин энэ цомгийн зарим дуун дээр бага зэрэг яарсан өнгө аястай байж магадгүй.Энэ нь бидний байсан газрууд болон олж авсан туршлагаас үүдэлтэй.&quot; хэмээн тайлбарлажээ.Мартин энэхүү өнгө аясыг тайбарлахдаа:'Цомгийн нэр нь &quot;өөрийнхөө хэмнэлийг мэдрэн ямар нэгэн зүйл хий&quot; гэсэн утгатай.' гэжээ.Энэ цомгийн хэд хэдэн дуу нь үерхэл,харилцааны тухай байдаг.Эдгээр дуунууд нь бодит байдлаас урган гарч ирсэн бөгөөд Мартин хэлэхдээ: &quot;эдгээр дуу нь зохиомол зохиол хэлбэрээр бичигдсэн,дуунууд нь яг үлгэр шиг:'бүгд эхлэл төгсгөлтэй, төгсгөл нь гайхалтааар дуусдаг.Бодит амьдрал үүн шиг биш'&quot; хэмээн тайлбарлажээ.

Энэхүү цомог нь ызохиол хэлбэрээр дуулагддаг акоустик гитар болон төгөлдөр хуур дээр голлон суурилагдсан дуунуудтай.U2 хамтлагийн хэв маягтай төстэй &quot;Рок&quot; хэв маягаар цомгийн эхний дуу &quot;Politik&quot; эхлэн улмаар төгөлдөр хуур дээр суурилсан &quot;Clocks&quot; цаашлаад чанга гитар дээр суурилсан &quot;A Whisper&quot; дуунуудаар үргэжилдэг нь хамтлагийн хөгмжийм цар хүрээг тэлж өгсөн хэмээн үздэг.Крис Мартин цомгийн гарчиг дуу болох 'A Rush of Blood to The Head'-г Америкийн ая зохиогч-дуучин [[Johnny Cash]]-г өөрийнхөө мэдэх шилдэг гиарчин хэмээн хүндэтгэн зохиожээ.

&quot;Green Eyes&quot; дуугаа Крис Мартин 2 хүнд зориулан бичжээ.Нэг нь өөрийн Америк найз,нөгөө нь хамлагийн анд [[Жонни Баклэнд]].

==Нүүр зураг==
A Rush of Blood to the Head цомгийн нүүрийг зурагчин Sølve Sundsbø урласан. Тэрээр 1990ээд оны сүүлээр &quot;Dazed &amp; Confused&quot; нэртэй загварын сэтгүүлд ажилдаг байсан ба өөрийгөө &quot;технологийн мэдрэмж төрүүлэх, ямар нэгэн цагаан зураг&quot; бүтэээдэг нэгэн гэж тайлбарлажээ. Уран бүтээлчийн хувиар Sundsbø өмнө нь хэний ч бүтээж байгаагүй дахин давтагдашгүй шинэ зүйл бүтээхийг оролджээ. Ингээд тэр 3 хэмжээст скан хийдэг машины тусламжтайгаар өөрийнхөө төсөөлсөн зургийг дардаг байжээ.&lt;ref name=&quot;BenedictusShot&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2008/feb/14/photography.art|title=Sølve Sundsbø's best shot|last=Benedictus|first=Leo|date=14 February 2008|work=[[The Guardian]]|accessdate=10 September 2008 | location=London| archiveurl= https://web.archive.org/web/20081002072524/http://www.guardian.co.uk/artanddesign/2008/feb/14/photography.art| archivedate= 2 October 2008 | deadurl= no}}&lt;/ref&gt;

==Шүүмжлэгчдийн үнэлгээ==

Худалдаанд гарсан цагаасаа эхлэн ''A Rush of Blood to the Head'' цомог нь шүүмжлэгчдийн дийлэнх олонхоос нь сайн үнэлгээ авсан. Шүүмжлэгчдийн үнэлгээг нэгтгэдэг Metacritic цахим хуудсанд мэдээлснээр цомог нь мэргэжлийн 25 шүүмжлэгчийн нэгтгэсэн дүнгээр боломжит 100 онооноос 80 оноо авсан.&lt;ref name=&quot;metacritic&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.metacritic.com/music/a-rush-of-blood-to-the-head |title = Coldplay: A Rush of Blood to the Head (2002): Reviews |accessdate = 10 April 2012 |publisher = [[Metacritic]] |archive-url = https://web.archive.org/web/20120415161232/http://www.metacritic.com/music/a-rush-of-blood-to-the-head |archive-date = 15 Дөрөвдүгээр сар 2012 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Дийлэнх олонх шүүмжлэгч нар энэ цомгийг тэдний өмнөх цомог болон [[Parachutes]]-тэй холбон дүгнэсэн.&lt;ref name=&quot;MC&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.metacritic.com/music/a-rush-of-blood-to-the-head/coldplay|title=Reviews for A Rush of Blood to the Head by Coldplay|publisher=[[Metacritic]]|accessdate=1 December 2011}}&lt;/ref&gt; ''The Guardian'' сэтгүүлийн Алекис Петридис хэлэхдээ: &quot;Энэ цомогт шинэ зүйл их байна&amp;nbsp; Parachutes цомгийг эндээс хайх хэрэггүй&quot; гэсэн байна. Тэрээр цааш нь дүгнэхдээ, &quot;Энэ цомог дэлхийг байлдан дагуулах аяндаа бэлэн болжээ. Үүндээ ч ялах болно&quot; гэжээ.&lt;ref name=&quot;guardian&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2002/aug/16/popandrock.artsfeatures|title=Coldplay: A Rush of Blood to the Head|work=[[The Guardian]]|location=London|date=16 August 2002|accessdate=16 September 2008|last=Petridis|first=Alexis|authorlink=Alexis Petridis}}&lt;/ref&gt;

The New York Times-н Келэфа Саннэх цомгийг өндрөөр үнэлсэн бөгөөд тэрээр хэлэхдээ &quot;энэ жилийн шилдэг шилдэг цомгуудын нэг&quot; гэсэн байна. Үүнийгээ тайлбарлахдаа тэрээр: &quot;Өмнөх цомгоосоо энэ цомог илүү их цар хүрээг хамарсан, илүү их дурсагдахуйц болсон&quot; хэмээжээ.&lt;ref name=&quot;KelefaVertigo&quot;&gt;{{cite web|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F06EED7113AF937A2575BC0A9649C8B63|title=POP REVIEW; Vertigo From the Falsetto and 'Parachutes'|last=Sanneh|first=Kelefa|date=14 August 2002|work=The New York Times|accessdate=15 September 2008}}&lt;/ref&gt; ''Rolling Stone'' сэтгүүлийн Роб Шеффиэлд хэлэхдээ, &quot;''A Rush of Blood to the Head'' нь илүү их сэтгэл хөдөлгөсөн, гэнэтийн зүйлсээр дүүрэн цомог&quot; гээд цааш нь &quot;''Parachutes'' нь хүлээстэй хүүхдийн болхи дэвтэр шиг байсан бол ''A Rush of Blood'' дээр хамтлагийн өөрсдийн хязгаараа шалгасан&quot; хэмээжээ.

==Цомгийн дүгнэлт==
===Борлуулалт болон Чартад эзэлсэн байр===
[[File:AROBTTHTour1.jpg|left|thumb|Coldplay хамтлаг энэхүү цомгийн аялан тоглолтоо өөрсдийн цомгийн нэр болох ''A Rush of Blood To The Head'' гэж нэрлэсэн.]]
''A Rush of Blood To The Head'' нь худалдаанд гарсан эхний долоо хоногтоо Их Британы цомгийн Чартад бичигдэж эхэлжээ.Энэхүү цомог нь эхний долоо хоногтоо 273,924 борлуулалт хийсэн нь Чартын 1-р байранд бичигдэхэд хангалттай байлаа.Их Британы урлагийн холбоо 'A Rush of Blood to The Head' цомгийн 2,7 сая борлуулалт хийсэн учир 9 удаа 'Platinum' гэрчилгээ олгожээ.Улмаар [[The Scientist]]. [[Clocks]] цомгуудаа гаргаснаар ''A Rush of Blood to The Head'' нь чартад жил гаруй хугацаанд бичигджээ.Энэхүү цомог нь Их Британид 21-р зуунд хамгийн их борлуулагдсан цомгуудын 7-р байранд бичигддэг.2011 оны 7-р сард, ''A Rush of Blood to The Head'' нь 250-р байрнаас 44-р байранд урагшлан чартад эргэн орж ирсэн нь чартад бичигдсэн бичигдсэн 250дах долоо хоног болжээ.2012 оны 2-р сард Британы 'Music Week' сэтгүүл ''A Rush of Blood to The Head'' цомгийг Их Британид нийт 2,804,606 хувь борлуулагдаад байгааг мэдээллсэн бөгөөд энэ нь [[Coldplay]] хамтлагийн хамгийн их борлуулалтай цомог болсныг баталжээ.

Америкт, ''A Rush of Blood To The Head'' нь худалдаанд гарсан эхний долоо хоногтоо 144,000 борлуулалт хийж BillBoard чартын 5-р байранд бичигджээ.Энэ [[Coldplay]] хамтлагийн хувьд BillBoard чартын эхний 5 байранд бичигдсэн анхны цомог болсон юм.2014 оны 7-р сарын байдлаар Америкт нийт 4,925,000 хувь борлуулагдаад байгаа бөгөөд Америкийн бичлэгийн студи 4 удаа 'Platinum' гэрчилгээ олгожээ.Энэхүү цомог нь Австрали улсад 7 удаа 'Platinum' гэрчилгээ авч ойролцоогоор 490 мянган борлуулалт хийжээ.Канад улсад энэхүү цомог 4 удаа 'Platinum' гэрчилгээ авсан бөгөөд өдгөө 400 мянга гаруй борлуулалт хийгээд байгаа ажээ.

===Шагнал===
''A Rush of Blood to the Head'' нь дотоодын болон гадаадын хөгжмийн олон шагналуудыг хүртсэн.2002 онд 'Q Awards'-с шилдэг цомог шагналыг авсан.Мөн Тухайн жилийнхээ Грэммийн шагналын &quot;Шилдэг Алтернатив цомог&quot; болон цомгийн ''In My Place'' дуугаараа &quot;Шилдэг хамтлаг рок дуу&quot; шагналыг тус тус хүртсэн.2003 онд ''A Rush of Blood to the Head'' &quot;BRIT Awards&quot;-с шилдэг Британи цомог , мөн тухайн жилийн Грэммийн наадам дээр хамтлаг өөрсдийн ''Clocks'' &quot;Оны шилдэг бүтээл&quot; шагналыг анх удаа хүртжээ.Ийнхүү тэд энэ цомгоороо 3 Грэммийн шагнал аваад байсан нь энэ юм.Тэдний авсан шагнал үүгээр дууссангүй 2003 оны MTV Video Music Awards-с &quot;The Scientist&quot; дуугаараа шилдэг хамтлаг клип, шилдэг найруулгатай клип, шилдэг шинийг сэдсэн клип гэсэн 3 шагналын эзэн болжээ.Мөн NME Awards-с оны шилдэг цомог гэсэн хүндтэй шагналыг хүртжээ.

Энэхүү цомог нь 2002 онд BillBoard сэтгүүлийн 'Шүүмжлэгчдийн сонголт'-р нэрлэгдэжээ.2012 онд RollingStone сэтгүүл бүх цагын үеийн шилдэг 500 цомгийн 466д ''A Rush of Blood to The Head''-г нэрлэсэн.Мөн тэдний 21-р зууны эхний 10 жилийн шилдэг 100 цомгийн 21-р байранд нэрлэсэн.2007 онд 
''Rock and Roll Hall of Fame'' бүх цаг үеийн шилдэг 200 цомгийн 65р байранд нэрлэгдсэн.2010 оны BRIT Awards дээр энэхүү цомог нь өнгөрсөн 30 жилийн шилдэг цомог төрөлд нэр дэвшсэн.

2013 онд &quot;BBC&quot; радио сонсогчдын санал асуулгаар [[Keane]] хамтлагийн [[Hopes and Fears]], [[Пинк Флойд]] хамтлагийн [[Dark Side of The Moon]] цомгуудыг ардаа орхин бүх цаг үеийн шилдэг цомгоор сонгогджээ.

==Дуунуудын жагсаалт==
{{Track listing
|all_writing = [[Гай Бэрримэн]], [[Жонни Баклэнд]], [[Вилл Чэмпион]] болон [[Крис Мартин]]
| title1 = Politik
| length1 = 5:18
| title2 = [[In My Place]]
| length2 = 3:48
| title3 = [[God Put a Smile upon Your Face]]
| length3 = 4:57
| title4 = [[The Scientist]]
| length4 = 5:09
| title5 = [[Clocks]]
| length5 = 5:07
| title6 = Daylight
| length6 = 5:27
| title7 = Green Eyes
| length7 = 3:43
| title8 = Warning Sign
| length8 = 5:31
| title9 = A Whisper
| length9 = 3:58
| title10 = A Rush of Blood to the Head
| length10 = 5:51
| title11 = Amsterdam
| length11 = 5:19
| total_length = 54:08
}}

==Цомгийг бүтээсэн уран бүтээлчид==
{{col-begin}}
{{col-3}}
;Coldplay
* [[Гай Бэрримэн]] – басс
* [[Жонни Баклэнд]] – гоцлол гитар
* [[Крис Мартин]] – даралтад хөгжим,төгөлдөр хуур,вокал
* [[Вилл Чэмпион]]&amp;nbsp;– бөмбөр


{{col-3}}
;Техникийн болон бусад хүмүүс
* [[Coldplay]] – продюсер, найруулагч, хөгжмийн хэв маяг
* Andrea Wright - туслах инженер
* Ann Lines - хийл тоглогч
* Audrey Riley - хийл удирдаач, тоглогч
* Ben Thackeray - туслах инженер
* Blue Source - хэв маягийг
* Chris Tombling - хийл тоглогч
* Dan Green - the scientist-н гол дүр
* Dan Keeling - A&amp;R
* Danton Supple - 2, 3, 6, 8, 10дах дуунуудын засварлагч
* [[Dave Holmes]] - менежер
* Estelle Wilkinson - менежер


{{col-3}}
* George Marino - Мастер
* Jon Bailey - туслах инженер
* Jon Withnal - туслах инженер
* [[Ken Nelson (British record producer)|Ken Nelson]]– продюсер, инжинеер, засвар
* Laura Melhewish - хийл тоглогч
* Leo Payne - хийл тоглогч
* Mark Phythian - нэмэлт продюсер, засвар
* [[Nettwerk]] - зохион байгуулалт
* Peter Lale - хийлчин
* Richard George - хийл тоглогч
* [[Rik Simpson]] - нэмэлт инженер
* Sølve Sundsbø - цомгийн нүүр зураг
* Susan Dench - хийл тоглогч
* Tom Sheehan - зурагчин
* Zed Nelson - зурагчин
{{col-end}}

==Чартад үзүүлсэн амжилтууд==
{{col-begin}}
{{col-2}}

===Чартууд===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|-
!Долоо хоног тутмын чарт
!Оргил&lt;br /&gt;Амжилт
|-
!scope=&quot;row&quot;|Аргентин{{citation needed|date=June 2012}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|Австрали&lt;ref name=&quot;HungMedien&quot;&gt;{{cite web|author=Steffen Hung |url=http://www.australian-charts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&amp;titel=A+Rush+Of+Blood+To+The+Head&amp;cat=a |title=Hung Medien summary |publisher=Australian-charts.com |accessdate=25 November 2010}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|Австри&lt;ref name=&quot;HungMedien&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|10
|-
!scope=&quot;row&quot;|Белги&lt;ref name=&quot;HungMedien&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|2
|-
!scope=&quot;row&quot;|Бразил&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=116|title=Balanço Semestral das Vendas Mundiais |date=December 2005|language=Portuguese|publisher=[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos]]|accessdate=4 August 2009}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|Канад&lt;ref name=&quot;Billboard&quot;&gt;[{{BillboardURLbyName|artist=coldplay|chart=all}} Billboard positions ]&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|Дани&lt;ref name=&quot;HungMedien&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|Нидерланд&lt;ref&gt;{{cite web |author=Steffen Hung |url=http://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=a |title=Dutch Albums Chart |publisher=Dutchcharts.nl |date=6 March 2009 |accessdate=31 December 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100208102045/http://www.dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=a |archivedate=8 Хоёрдугаар сар 2010 |deadurl=no |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|3
|-
!scope=&quot;row&quot;|Европ&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://books.google.it/books?id=_AwEAAAAMBAJ&amp;lpg=PA1&amp;lr&amp;hl=it&amp;rview=1&amp;pg=PA69#v=onepage&amp;q&amp;f=false | work = [[Billboard (magazine)|Billboard]] | accessdate =27 June 2012 | title = Hits of the World – Eurochart | date = 14 September 2002 | page = 69 | publisher = [[Nielsen Business Media, Inc.]]}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|Финлянд&lt;ref name=&quot;HungMedien&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|4
|-
!scope=&quot;row&quot;|Франц&lt;ref name=&quot;HungMedien&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|4
|-
!scope=&quot;row&quot;|Герман&lt;ref&gt;{{cite web |author=musicline.de / PhonoNet GmbH |url=http://www.musicline.de/de/chartverfolgung_summary/title/Coldplay/A+Rush+Of+Blood+To+The+Head/longplay |title=German Albums Chart |publisher=Musicline.de |accessdate=25 November 2010 |archive-date=18 Нэгдүгээр сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118034552/http://www.musicline.de/de/chartverfolgung_summary/title/Coldplay/A+Rush+Of+Blood+To+The+Head/longplay |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|Грек&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ifpi.gr/chart01.htm |title=Ελληνικό Chart |publisher=Web.archive.org |date=3 March 2005 |accessdate=25 November 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050303002144/http://www.ifpi.gr/chart01.htm |archivedate=3 Гуравдугаар сар 2005 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|2
|-
!scope=&quot;row&quot;|Ирланд&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&amp;ct=240002&amp;arch=t&amp;lyr=2002&amp;year=2002&amp;week=36 | publisher = Chart-track.co.uk | accessdate = 27 June 2012 | title = Irish Music Charts Archive – Top 75 Artist Albums, Week Ending 5 September 2002 | archive-date = 23 Есдүгээр сар 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150923232447/http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&amp;ct=240002&amp;arch=t&amp;lyr=2002&amp;year=2002&amp;week=36 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|Итали&lt;ref name=&quot;HungMedien&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|Мексик&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://mexicancharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&amp;titel=A+Rush+Of+Blood+To+The+Head&amp;cat=a | archiveurl = https://web.archive.org/web/20121022035545/http://mexicancharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&amp;titel=A+Rush+Of+Blood+To+The+Head&amp;cat=a | archivedate = 2012-10-22 | publisher = Mexicancharts.com. Hung Medien | accessdate = 27 June 2012 | title = Mexican Charts – Coldplay – A Rush of Blood to the Head (album) | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|38
|-
!scope=&quot;row&quot;|Польш&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=112&amp;lang=  | publisher = [[OLiS]] | accessdate =27 June 2012 | title = 23 września 2002 – Sprzedaż w okresie 09.09.2002 – 15.09.2002 | language = Polish}}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|25
|-
!scope=&quot;row&quot;|Португал&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://books.google.it/books?id=Cw0EAAAAMBAJ&amp;lpg=PA1&amp;lr&amp;hl=it&amp;rview=1&amp;pg=PA63#v=onepage&amp;q&amp;f=false | work = [[Billboard (magazine)|Billboard]] | accessdate =27 June 2012 | date = 5 October 2002 | title = Hits of the World – Portugal | page = 63}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|3
|-
!scope=&quot;row&quot;|Испани&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://books.google.it/books?id=_AwEAAAAMBAJ&amp;lpg=PA1&amp;lr&amp;hl=it&amp;rview=1&amp;pg=PA68#v=onepage&amp;q&amp;f=false | work = [[Billboard (magazine)|Billboard]] | accessdate =27 June 2012 | date = 14 September 2002 | title = Hits of the World – Spain | page = 68}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|4
|-
!scope=&quot;row&quot;|Швед&lt;ref&gt;{{cite web |author=Steffen Hung |url=http://swedishcharts.com/weekchart.asp?cat=a |title=Swedish Albums Chart |publisher=Swedishcharts.com |date=25 December 2009 |accessdate=31 December 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100103175906/http://swedishcharts.com/weekchart.asp?cat=a |archivedate=3 Нэгдүгээр сар 2010 |deadurl=no |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|5
|-
!scope=&quot;row&quot;|Швецарь&lt;ref&gt;{{cite web|author=Steffen Hung |url=http://www.hitparade.ch/weekchart.asp?cat=a |title=Swiss Albums Chart |publisher=Hitparade.ch |accessdate=31 December 2009}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|Их Британи&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theofficialcharts.com/top40_albums.php |title=UK Albums Chart |publisher=Theofficialcharts.com |accessdate=25 November 2010}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|АНУ (Billboard 200)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://%7b%7bbillboardurlbyname%7cartist=coldplay%7cchart=billboard/ |title=Billboard 200 |work=Billboard |accessdate=31 December 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100106020206/http://%7b%7bbillboardurlbyname%7cartist=coldplay%7cchart=billboard/ |archivedate=6 Нэгдүгээр сар 2010 |deadurl=no |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|5
|}
{{col-2}}

===Бүх цаг үеийн чартууд===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! Chart (All-time)
! Position
|-
!scope=&quot;row&quot;| UK Albums (OCC)&lt;ref&gt;{{cite web |last=Copsey |first=Rob |url=http://www.officialcharts.com/chart-news/the-uks-60-official-biggest-selling-albums-of-all-time-revealed__15551/ |title=The UK's 60 official biggest selling albums of all time revealed |publisher=Official Charts Company |date=4 July 2016 |accessdate=25 December 2016}}&lt;/ref&gt;
|31
|}
{{col-end}}

== Нэмэлт холбоосууд ==
* [http://www.coldplay.com/ Албан ёсны вэб хуудас]
* [http://www.coldplaying.com/ Фэн клубийн вэб хуудас]
* [http://www.coldplaymongolian.blogspot.com/ монголын Фэн клубийн вэб хуудас]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.facebook.com/groups/Coldplaymongolia Монголын Фэйсбүүк дэх Coldplay хамтлагийн фэн групп]
* [http://coldplaymongolian.blogspot.com/ Coldplay Хамтлагийн монгол дах цахим хуудас]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Coldplay}}
[[Ангилал:Coldplay]]</text>
      <sha1>m8zdcx7s6loe0h8twiptwfu0xb941u8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Португал хэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25519</id>
    <revision>
      <id>874747</id>
      <parentid>874592</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:24:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11269" sha1="buozxxvspx2tz0bddclrdb7ogwvax17" xml:space="preserve">{{short description|Роман хэл}}
{{Инфобокс хэл
| name             = Португал хэл
| nativename       = {{lang|pt|português}}
| pronunciation    = {{IPA|pt|puɾtuˈɣeʃ|}} / {{IPA|pt|poʁtuˈɡe(j)s|}}
| states           = [[Португал]], [[Бразил]], [[Португали хэлээр ярьдаг Африкийн орнууд|Африк]], болон [[Португал хэлтэй ертөнц]]ийн бусад байршил
| speakers         = [[Төрөлх хэл|Төрөлх]]: {{sigfig|260.000000|2}} сая
| date             = 2024
| ref              = e25
| speakers2        = [[Хоёрдогч хэл|Хоёрдогч]]: {{sigfig|35.000000|2}} сая ~ 40 сая (2024)&lt;br&gt;Нийт: {{sigfig|300.000000|2}} сая&lt;ref&gt;https://www.ethnologue.com/language/por/&lt;/ref&gt;
| speakers_label   = Ярилцагчид
| familycolor      = Энэтхэг-Европ
| fam2             = [[Итали хэлнүүд|Итали]]
| fam3             = [[Латин-Фалиск хэлнүүд|Латин-Фалиск]]
| fam4             = [[Латин хэл|Латин]]
| fam5             = [[Роман хэлний бүлэг|Роман]]
| fam6             = [[Итали-Барууны хэлнүүд|Итали-Баруун]]
| fam7             = [[Баруун Романы хэлнүүд|Баруун Роман]]
| fam8             = [[Галл-Романы хэлнүүд|Галл]]-[[Иберийн Роман хэлнүүд|Иберийн]]
| fam9             = [[Иберийн Роман хэлнүүд|Иберийн Роман]]
| fam10            = [[Баруун Иберийн хэлнүүд|Баруун Иберийн]]
| fam11            = [[Галиси–Португал хэл|Галиси–Португал]]
| ancestor         = [[Хуучин Латин хэл|Хуучин Латин]]
| ancestor2        = [[Ардын Латин хэл|Ардын Латин]]
| ancestor3        = [[Прото-Роман хэл|Прото-Роман]]
| ancestor4        = [[Галиси–Португал хэл|Галиси–Португал]]
| script           = {{plainlist|
*[[Латин бичиг|Латин]] ([[Португал цагаан толгой]])
*[[Португал брайл үсэг]]}}
| nation           = {{Collapsible list
                  | titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:left;
                  | title = [[Португали хэл албан ёсны хэл болсон улс, нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|Арван улс (Есөн бүрэн эрхт улс)]]
                  | {{Flagcountry|Ангол}}
                  | {{Flagcountry|Бразил}}
                  | {{Flagcountry|Гвиней-Бисау}}
                  | {{Flagcountry|Зүүн Тимор}}
                  | {{Flagcountry|Кабо-Верде}}
                  | {{Flagcountry|Мозамбик}}
                  | {{Flagcountry|Португал}}
                  | {{Flagcountry|Сан-Томе ба Принсипи}}
                  | {{Flagcountry|Экваторын Гвиней}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=7775 |title=Continúan los actos del Día de la Lengua Portuguesa y la Cultura Lusófona |date=2016-05-10 |website=Бүгд Найрамдах Экваторын Гвиней Улсын Засгийн газар |trans-title=Португал хэл, Португалийн соёлын өдрийг тэмдэглэх үйл ажиллагаа үргэлжилсээр байна |access-date=2024-10-05 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226150155/https://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=7775%20 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
                  | 
                  |
               }}
                 {{Collapsible list
                  | titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:left;
                  | title = [[Португали хэл албан ёсны хэл болсон улс, нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|Нэг хараат улс]]
                  | {{Flagcountry|Макао}} ([[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]])
               }}
| minority         = {{Collapsible list
                  | titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left;
                  | title=[[Португали хэл албан ёсны хэл болсон улс, нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|Соёлын хэл]]
| {{Flagcountry|Испани}} ([[Галиси хэл]])
|{{Flagcountry|Өмнөд Африк}}            
|{{Flagcountry|Уругвай}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Гутьеррес Боттаро |first=Сильвиа Этел |title=El portugués uruguayo y las marcas de la oralidad en la poesía del escritor uruguayo Agustín R. Bisio |date=2014 |url=http://www.hispanistas.org.br/arquivos/revistas/sumario/revista6/109-129.pdf |journal=Abehache |volume=4 |issue=6 |trans-title=Уругвайн зохиолч Агустин Р.Бисиогийн яруу найраг дахь Уругвайн португал ба аман тэмдэг |language=es |access-date=2024-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190812061109/http://www.hispanistas.org.br/arquivos/revistas/sumario/revista6/109-129.pdf |archive-date=2019-08-12 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.historiadelaslenguasenuruguay.edu.uy |title=Historia lingüística del Uruguay |website=historiadelaslenguasenuruguay.edu.uy |access-date=2024-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405013655/http://www.historiadelaslenguasenuruguay.edu.uy/ |archive-date=2019-04-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite conference |last1=Фернандес Агуэрре |first1=Табаре |title=Algunas notas teórico metodológicas sobre la relación entre regiones y aprendizajes en Uruguay |url=https://www.colibri.udelar.edu.uy/jspui/handle/20.500.12008/10776 |pages=11–15 |trans-title=Уругвай дахь бүс нутаг, суралцах харилцааны талаархи зарим онолын арга зүйн тэмдэглэл |language=es |last2=Гонзалес Бруззе |first2=Махира |last3=Родригес Инголд |first3=Сесилия |year=2017 |hdl=20.500.12008/10776 |hdl-access=free |conference=XVI Jornadas de Investigación : la excepcionalidad uruguaya en debate: ¿como el Uruguay no hay? |access-date=2024-10-05 |archive-date=2021-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507021434/https://www.colibri.udelar.edu.uy/jspui/handle/20.500.12008/10776 |url-status=live }} {{Webarchiv|url=https://www.colibri.udelar.edu.uy/jspui/handle/20.500.12008/10776 |wayback=20210507021434 |text=Algunas notas teórico metodológicas sobre la relación entre regiones y aprendizajes en Uruguay |archiv-bot=2026-11-02 10:24:44 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;  
|[[Португал хэлийг албан ёсны хэл болгон ашигладаг олон улсын байгууллагуудын жагсаалт|Олон улсын олон байгууллага]]}}
| agency           = {{plainlist|
*'''Португал''':&lt;br /&gt;[[Лиссабоны Шинжлэх Ухааны Академи]] &lt;small&gt;([[Лиссабоны Шинжлэх Ухааны Академи, Уран зохиолын анги|Лиссабоны академийн уран зохиолын анги]])&lt;/small&gt;
*'''Бразил''':&lt;br /&gt;[[Бразилийн уран зохиолын академи]]
*'''Мозамбик:'''&lt;br /&gt;[[Мозамбикийн Португал хэлний сургууль]] &lt;small&gt;(ирээдүйд)&lt;/small&gt;}}{{citation needed|date=April 2023}}
| iso1             = pt
| iso2             = por
| iso3             = por
| linglist         = por.html
| lingua           = 51-AAA-a
| map              = Detailed SVG map of the Lusophone world.svg
| mapcaption       = {{legend|#002375|Олонхын төрөлх хэл}}
{{legend|#1886fe|Албан ёсны болон захиргааны хэл боловч олонхын төрөлх хэл биш}}
{{legend|#79bdff|Соёлын, хоёрдугаар хэл}}
| notice           = IPA
| glotto           = port1283
| glottorefname    = Portuguese
}}

'''Португал хэл''' бол [[Португал]] улсын үндсэн хүн ам [[португал үндэстэн]] болон [[Бразил]] улсын үндсэн хүн амын [[төрөлх хэл]] юм. Мөн хуучин Португал улсын эзэмшилд байсан нутгуудад португал хэл өргөн тархсан байдаг.&lt;ref name=&quot;CPLP&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cplp.org/id-22.aspx|title=Estados-membros da CPLP|language=Portuguese|date=28 February 2011|access-date=11 Гуравдугаар сар 2012|archive-date=27 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091127143711/http://www.cplp.org/id-22.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хэл шинжлэлийн ангиллаар [[Энэтхэг-Европ хэлний язгуур|Энэтхэг-Европ язгуурын]]  Роман хэлний бүлэгт багтана. Португал хэлийг өдгөө 276 сая орчим хүн эх хэлээ болгон ашиглаж, 9 улс албан ёсны хэлээ хэмээн хуульчилжээ. 

[[Португал]], [[Бразил]], [[Ангол]], [[Мозамбик]], [[Кабо-Верде]], [[Гвиней-Бисау]], [[Сан-Томе ба Принсипи]], [[Экваторын Гвиней|Экваторын Гвинеи]] (испани, франц хэлийн хамт), [[Зүүн Тимор]] (австронезийн тетум хэлийн хамт), мөн [[Макао]] (хятад хэлний хамт) португал хэлийг албан ёсоор хэрэглэдэг. 

Испани, франц, итали зэрэг &quot;Роман&quot; хэлний бүлгийн гарал үүсэлтэй учраас бусад роман хэлтэй ихээхэн нийтлэг зүйлтэй байдаг. Ялангуяа [[Испани хэл|испани]] хэлтэй ихээхэн ойролцоо байдаг.  

== Эх үүсвэр ==
{{reflist}}

[[Ангилал:Португал хэл| ]]
[[Ангилал:Дан ганц хэл]]
[[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]]
[[Ангилал:Португал хэлтэй орнуудын хамтын нийгэмлэг]]
[[Ангилал:Роман хэл]]
[[Ангилал:Португалын хэл]]
[[Ангилал:Анголын хэл]]
[[Ангилал:Бразилын хэл]]
[[Ангилал:Кабо-Вердегийн хэл]]
[[Ангилал:Зүүн Тиморын хэл]]
[[Ангилал:Гвиней-Бисаугийн хэл]]
[[Ангилал:Макаогийн хэл]]
[[Ангилал:Сан-Томе ба Принсипийн хэл]]
[[Ангилал:Мозамбикийн хэл]]
[[Ангилал:Энэтхэгийн хэл]]
[[Ангилал:Парагвайн хэл]]
[[Ангилал:Уругвайн хэл]]</text>
      <sha1>buozxxvspx2tz0bddclrdb7ogwvax17</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анкара</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25769</id>
    <revision>
      <id>874678</id>
      <parentid>864174</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:43:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17876" sha1="8ftdfs7r8r746ed2lv6h006pkc7p7c4" xml:space="preserve">{{short description|Туркийн нийслэл}}
{{Инфобокс суурин
| name               = Анкара
| native_name        = Ankara
| settlement_type    = {{wrap|[[Нийслэл]] болон [[Туркийн их хотын захиргаа|их хотын захиргаа]]}}
| image_skyline = {{multiple image|total_width=280px|perrow=1/2/2/1|border=infobox|caption_align = center
| image1   = Ankara from bus station.jpg
| caption1 = [[Сөгүтөзү]] төв бизнес дүүрэг
| image2   = Ankara_asv2021-10_img15_Atakule.jpg 
| caption2 = [[Атакуле]]
| image3   = ANKARA KOCATEPE CAMİİ.jpg 
| caption3 = [[Кожатепе сүм]]
| image4   = Ankara asv2021-10 img71 Republic Museum.jpg
| caption4 = [[Бүгд найрамдах улсын музей]]
| image5   = Ankara_asv2021-10_img04_Anıtkabir.jpg
| caption5 = [[Аныткабир]]    
| image6   = Millet_Kütüphanesi.jpg
| caption6 = [[Ерөнхийлөгчийн номын сан (Турк)|Үндэсний номын сан]]  
}}
| image_flag         = 
| nickname           = Туркийн зүрх&lt;br /&gt;{{small|({{langx|tr|Türkiye'nin Kalbi}})}}
| map_caption        = Турк дэх Анкарагийн байршил
| pushpin_map        = Турк#Ази
| pushpin_label_position = &lt;!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --&gt;
| pushpin_map_caption = Турк дэх байршил
| pushpin_relief     = 1
| coordinates        = {{coord|39|55|48|N|32|51|00|E|region:TR|display=inline,title}}
| subdivision_type   = Улс
| subdivision_name   = {{flag|Турк}}
| subdivision_type1  = [[Туркийн бүс нутгийн жагсаалт|Бүс нутаг]]
| subdivision_type2  = [[Туркийн мужууд|Муж]]
| subdivision_name1  = [[Төв Анатоли]]
| subdivision_name2  = [[Анкара муж|Анкара]]
| parts_type         = Дүүрэг
| parts              = [[Анкара муж#Дүүрэг|25]]
| leader_party       = [[Бүгд Найрамдах Ардын Нам|CHP]]
| leader_title       = Хотын дарга
| leader_name        = [[Мансур Яваш]]
| leader_title1      = Захирагч
| leader_name1       = [[Васип Шахин]]
| area_footnotes     = {{efn|1=Анкара Муж / их хотын захиргаа [25,632&amp;nbsp;км² (нуурыг оруулан)&lt;ref&gt;{{cite web |title=İl ve İlçe Yüz Ölçümleri – Анкара Муж (25,632 км²) |url=https://www.harita.gov.tr/uploads/files/products/il-ve-ilce-yuzolcumleri-1291.xlsx |publisher=Harita Genel Müdürlüğü (HGM) |website=www.harita.gov.tr |date=2014 |access-date=2025-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228012014/https://www.harita.gov.tr/uploads/files/products/il-ve-ilce-yuzolcumleri-1291.xlsx |archive-date=2023-02-28 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.researchgate.net/publication/343221023 |title=The Case Of Ankara Province (25,653.46 km²) |last1=Илкер |first1=Алан |last2=Зеррин |first2=Демирөрс |last3=Руяа |first3=Баяр |last4=Кериме |first4=Карабажак |publisher=International Journal of Geography and Geography Education (IGGE), 42; pg.650–667 |date=2020-06-10 |work=Анкарагийн их сургууль (www.ankara.edu.tr)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref  name=&quot;Gölbaşı1&quot;&gt;{{cite web |title=Gölbaşı (1,508.61 km²) – Ankara Province (25,575.94 km²) (pg.3) |url=https://webdosya.csb.gov.tr/db/ankara/duyurular/golbasi-ock-cdp_arastirma-ve-plan-aciklama-raporu-20200325140218.pdf |publisher=T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı |website=www.csb.gov.tr |date=2020 |access-date=2025-06-05 |archive-date=2024-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206185227/https://webdosya.csb.gov.tr/db/ankara/duyurular/golbasi-ock-cdp_arastirma-ve-plan-aciklama-raporu-20200325140218.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; / 24,521&amp;nbsp;км² (нуурыг эс тооцвол) Туркийн Статистикийн хүрээлэнгийн мэдээлснээр – TÜİK], нь Туркийн муж ({{lang|tr|il}}) бөгөөд [[Анкара муж#Дүүрэг|25 дүүрэг]] ({{lang|tr|ilçe}}) ба 9 нь Анкарагийн хотын бүс нутгийг бүрдүүлдэг (4,130.2&amp;nbsp;км² нуурыг оруулан).&lt;ref name=&quot;citypopulation.de&quot;&gt;{{cite web |title=Ankara City: the population and area of the districts |url=http://www.citypopulation.de/en/turkey/ankaracity/ |publisher=CityPopulation.de}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Алтындаг = 158.2&amp;nbsp;км² &lt;br /&gt;Чанкая = 454.2&amp;nbsp;км² &lt;br /&gt;Этимесгут = 283.2&amp;nbsp;км² &lt;br /&gt;Гөлбашы = 1,508.6&amp;nbsp;км² (жижиг газар нутаг нь хотын нэг хэсэг юм)&lt;ref  name=&quot;Gölbaşı1&quot; /&gt;&lt;br /&gt;Кечиөрен = 152.2&amp;nbsp;км² &lt;br /&gt;Мамак = 345.7&amp;nbsp;км² &lt;br /&gt;Пурсаклар = 133.7&amp;nbsp;км² &lt;br /&gt;Синжан = 862.3&amp;nbsp;км² &lt;br /&gt;Енимахалле = 232.1&amp;nbsp;км²}}
| area_urban_km2     = 4,130.2
| area_metro_km2     = 25,632
| elevation_m        = 938
| population_total   = 5,910,320
| population_rank    = [[Туркийн хотын жагсаалт|Туркт 2-т]]
| population_urban   = 5,293,367
| population_as_of   = 2025 оны 12 сарын 31
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;Population of Turkey&quot;&gt;{{cite web |url=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=The-Results-of-Address-Based-Population-Registration-System-2024-53783&amp;dil=2 |title=The Results of Address Based Population Registration System, 2024 |publisher=[[Туркийн статистикийн хүрээлэн]] |website=www.tuik.gov.tr |date=2025-02-06 |access-date=2025-06-05}}&lt;/ref&gt; &lt;!-- do not add update figure as that stat is only published once a year due to legal reasons --&gt;
| population_urban_footnotes = &lt;ref name=&quot;citypopulation.de&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cip.tuik.gov.tr/ |format=the year is updated |publisher=[[Туркийн статистикийн хүрээлэн]] |website=www.tuik.gov.tr |title=Nüfus ve Demografi – Toplam Nüfus |access-date=2025-06-05}}&lt;/ref&gt;
| population_density_urban_km2 = 1,270
| demographics_type1 = ДНБ нэрлэсэн {{Nobold|(2023)}}
| demographics1_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Gross-Domestic-Product-by-Provinces-2023-53575&amp;dil=2 |title=&quot;Gross Domestic Product by Provinces (2023) - [Tables 1 and 3] |publisher=[[Туркийн статистикийн хүрээлэн]] |website=www.tuik.gov.tr |date=2024-12-12 |access-date=2025-06-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cip.tuik.gov.tr/ |language=tr|title=Ulusal Hesaplar - Kişi başına GSYH ($)|trans-title=National Accounts - GDP per capita ($) |publisher=[[Туркийн статистикийн хүрээлэн]] |website=www.tuik.gov.tr |access-date=2025-06-05}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = [[Нийслэл]] болон [[Туркийн их хотын захиргаа|их хотын захиргаа]]
| demographics1_info1 = [[Турк лир|₺]] 2,539 тэрбум&lt;br&gt;[[Америк доллар|$]] 108.3&amp;nbsp;тэрбум
| demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох
| demographics1_info2 = ₺ 438,242&lt;br&gt;$ 18,655
| postal_code_type   = [[Шуудангийн код]]
| postal_code        = 06xxx
| area_code          = +90 312
| registration_plate = 06
| website            = {{URL|www.ankara.bel.tr}}&lt;br /&gt;{{URL|www.ankara.gov.tr}}&lt;!-- http://ankara.ankaram.net/en/ --&gt;
| timezone           = [[Турк дэх цаг|TRT]]
| utc_offset         = +03:00
| blank3_info        = 0.855&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=2025-06-05 |archive-date=2018-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; – &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;маш өндөр&lt;/span&gt;
| population_demonym = Анкарагийнх&lt;br /&gt;([[Турк хэл|Турк]]: ''Ankaralı'')
}}

[[Бүгд Найрамдах Турк Улс]]ын [[нийслэл]] '''Анкара''' (Анкара́, [[туркээр]] Ankara, дуудлага нь  [ˈaŋ.ka.ɾa] [аан караа]) [[хот]] Турк орны төв хэсэг, [[Анатолийн шил]], Анкара Чубук хоёр голын бэлчирт далайн түвшнээс дээш 938 метр өндөрт байрладаг.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/TU/68/Ankara.html |title=Ankara, Turkey: Latitude, Longitude and Altitude |access-date=2012-04-04 |archive-date=2021-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711095906/http://www.fallingrain.com/world/TU/68/Ankara.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-20908/ankara.html Republic of Turkey Ministry of Culture and Tourism — City Guide: Ankara — Introduction]&lt;/ref&gt;

==Товч түүх ==
Анкара бол [[Бага Ази|Анатолийн хойг]]ийн эртний түүхтэй хотуудын нэг юм. НТӨ VII зууны үеэс '''Ангира''' буюу '''Анкира''' ([[грекээр]] ''Αγκυρα'' — «зангуут») балгас [[Ази]]-[[Европ]]ын худалдааны замд байдаг байв. 1071 оны байлдааны дүнд [[турк үндэстэн|сельжук түрэг]]ийн хяналтанд орсон. [[1402]] оны [[Ангорын байлдаан]]аар [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] [[I Баязид султан]]ы цэргийг [[Доголон Төмөр|доголон Төмөр хаан]]ы цэрэг дийлж нэг жил эзэрхээд буцааж өгчээ. 

[[Османы эзэнт гүрэн]] мөхөж эзлэгдэхэд үндэсний хувьсгалыг оройлогч [[Мустафа Кемал Ататүрк|Кемаль Ататюрк]] энд байрлажээ. Ингэснээр [[Константинополь]] (Стамбул)-д улс төвлөхөө больж, [[1923]] оны [[10 сарын 13]]-нд шинэ тулгар Турк улсын нийслэлээр Ангор (Анкара)-ыг зарлажээ.&lt;ref&gt;[http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-20923/history.html Republic of Turkey Ministry of Culture and Tourism — City Guide: Ankara — History]&lt;/ref&gt;

[[Дундад зуун]]ы Европт энэ [[балгас]]ныг ''Angora'' (Ангора) гэж байлаа. Үүнийг Монголд '''Ангор''' гэдэг.  «[[Ангор ямаа]]», «Ангор муур» гэх мэт малын үйлдрийн нэр үүнтэй холбоотой. Турк улсын засгийн газраас анхаарснаар 1930 оноос одоогийнхоо '''Анкара''' нэрийг олжээ.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Tore Kjeilen |url=http://i-cias.com/e.o/ankara.htm |title=Ankara |publisher=I-cias.com |date=2004-09-03 |access-date=2013-10-25 |archive-date=2009-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113175015/http://i-cias.com/e.o/ankara.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Газар зүй  ==
=== Цаг уур ===
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| location = Анкара (Турк улсын цаг уурын албаны цогцолбор, Кечиөрен), 1991–2020, туйлын үе 1927–2023
| metric first = Yes
| single line = Yes
| Jan record high C = 18.4
| Feb record high C = 21.3
| Mar record high C = 27.8
| Apr record high C = 31.6
| May record high C = 34.4
| Jun record high C = 37.0
| Jul record high C = 41.0
| Aug record high C = 40.5
| Sep record high C = 39.1
| Oct record high C = 33.3
| Nov record high C = 24.7
| Dec record high C = 20.4
| year record high C = 41.0
| Jan high C = 4.7
| Feb high C = 7.4
| Mar high C = 12.2
| Apr high C = 17.5
| May high C = 22.8
| Jun high C = 27.3
| Jul high C = 31.0
| Aug high C = 31.0
| Sep high C = 26.5
| Oct high C = 20.3
| Nov high C = 13.0
| Dec high C = 6.7
| year high C = 18.4
| Jan mean C = 0.9
| Feb mean C = 2.7
| Mar mean C = 6.7
| Apr mean C = 11.5
| May mean C = 16.5
| Jun mean C = 20.6
| Jul mean C = 24.2
| Aug mean C = 24.3
| Sep mean C = 19.6
| Oct mean C = 13.9
| Nov mean C = 7.3
| Dec mean C = 2.8
| year mean C = 12.6
| Jan low C = -2.2
| Feb low C = -1.2
| Mar low C = 1.9
| Apr low C = 6.0
| May low C = 10.5
| Jun low C = 14.1
| Jul low C = 17.2
| Aug low C = 17.4
| Sep low C = 13.1
| Oct low C = 8.4
| Nov low C = 2.7
| Dec low C = -0.3
| year low C = 7.3
| Jan record low C = -24.9
| Feb record low C = -24.2
| Mar record low C = -19.2
| Apr record low C = -7.2
| May record low C = -1.6
| Jun record low C = 3.8
| Jul record low C = 4.5
| Aug record low C = 5.5
| Sep record low C = -1.5
| Oct record low C = -9.8
| Nov record low C = -17.5
| Dec record low C = -24.2
| year record low C = -24.9
| Jan precipitation mm = 38.6
| Feb precipitation mm = 36.6
| Mar precipitation mm = 46.9
| Apr precipitation mm = 44.5
| May precipitation mm = 51.0
| Jun precipitation mm = 40.2
| Jul precipitation mm = 14.8
| Aug precipitation mm = 14.6
| Sep precipitation mm = 17.9
| Oct precipitation mm = 33.4
| Nov precipitation mm = 31.9
| Dec precipitation mm = 43.2
| year precipitation mm = 413.6
| precipitation colour = green
| Jan precipitation days = 11.67
| Feb precipitation days = 10.9
| Mar precipitation days = 10.47
| Apr precipitation days = 11.63
| May precipitation days = 12
| Jun precipitation days = 9.27
| Jul precipitation days = 3.37
| Aug precipitation days = 3.67
| Sep precipitation days = 4.17
| Oct precipitation days = 7.63
| Nov precipitation days = 7.67
| Dec precipitation days = 11.27
| year precipitation days = 
| Jan snow days  =
| Feb snow days  =
| Mar snow days  =
| Apr snow days  =
| May snow days  =
| Jun snow days  =
| Jul snow days  =
| Aug snow days  =
| Sep snow days  =
| Oct snow days  =
| Nov snow days  =
| Dec snow days  =
| year snow days =
| Jan humidity = 76.7
| Feb humidity = 70.7
| Mar humidity = 63.2
| Apr humidity = 58.4
| May humidity = 56.3
| Jun humidity = 53.1
| Jul humidity = 45.5
| Aug humidity = 45.3
| Sep humidity = 48.8
| Oct humidity = 60.2
| Nov humidity = 68.6
| Dec humidity = 76.7
| year humidity = 60.2
| Jan sun = 69.6
| Feb sun = 100.9
| Mar sun = 147.3
| Apr sun = 187.9
| May sun = 239.2
| Jun sun = 279.5
| Jul sun = 327.8
| Aug sun = 308.7
| Sep sun = 261.9
| Oct sun = 190.6
| Nov sun = 125.0
| Dec sun = 72.4
| year sun = 2287.2
| Jand sun = 2.2
| Febd sun = 3.6
| Mard sun = 4.8
| Aprd sun = 6.3
| Mayd sun = 7.7
| Jund sun = 9.3
| Juld sun = 10.6
| Augd sun = 10.0
| Sepd sun = 8.7
| Octd sun = 6.2
| Novd sun = 4.3
| Decd sun = 2.4
| yeard sun = 6.3
| source 1 = [[Туркийн Улсын Цаг Уурын Алба]]&lt;ref name=eather1&gt;
{{cite web
| archive-url = https://web.archive.org/web/20190112144035/https://mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=A&amp;m=ANKARA
| archive-date = 12 January 2019
| url = https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=H&amp;m=ANKARA
| title = Resmi İstatistikler: İllerimize Ait Genel İstatistik Verileri
| publisher = Туркийн Улсын Цаг Уурын Алба
| language = tr
| access-date = 2026-05-29}}&lt;/ref&gt;
| source 2 = [[NOAA]] (чийгшил, нар 1991–2020)&lt;ref name=WMOCLINO&gt;{{cite web
| archive-url = https://web.archive.org/web/20210717012832/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Turkiye/CSV/Ankara_Bolge_17130.csv |archive-format=CSV |format=CSV
| archive-date = 2021-07-17
| url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Turkiye/CSV/Ankara_Bolge_17130.csv
| title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Ankara-Bolge
| publisher = [[NCEI|Байгаль орчны мэдээллийн үндэсний төвүүд]]
| access-date = 2026-05-29}}&lt;/ref&gt; 
}}

==Хүн ам ==
Анкара улсынхаа хоёрдугаар их хот. Тодруулвал дээрх [[Стамбул]]аас 3 дахин цөөн, доорх [[Измир]]ээс 1 саяаар олон хүнтэй. 2010 онд 4,431,719 оршин суугчтай байсан. &lt;ref name=ak2010&gt;[http://tuikrapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&amp;ENVID=adnksdb2Env&amp;report=buyukbelediye.RDF&amp;p_kod=1&amp;p_yil=2010&amp;p_dil=1&amp;desformat=html] Address-based population report 2010.&lt;/ref&gt; Нэг хавтгай дөрвөлжин километр газарт 1,551 хүн оногддог.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+ Анкарагийн оршин суугчийн тоо  (1927-2010)
|- 
! width=&quot;100&quot; {{highlight1}} | Он 
! width=&quot;60&quot; {{highlight1}} | 1927
! width=&quot;60&quot; {{highlight1}} | 1950 
! width=&quot;60&quot; {{highlight1}} | 1970
! width=&quot;60&quot; {{highlight1}} | 1985
! width=&quot;60&quot; {{highlight1}} | 2000
! width=&quot;60&quot; {{highlight1}} | 2010
|-
| '''Хүний тоо'''||75,000 || 287,000|| 1,209,000|| 2,251,533|| 3,703,362||4,431,719 
|-
|}

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;170px&quot; heights=&quot;130px&quot;&gt;
Зураг:Ankara rijkmuseum.jpeg
Зураг:Guvenpark.jpg
Зураг:Musem Of Anatolian Civilisations Ankara.JPG
&lt;/gallery&gt;

== Цахим хуудас ==
{{Commonscat|Ankara}}
{{Wikivoyage}}
{{Wiktionary}}
* [http://www.ankara.bel.tr/ Анкара хотын албан ёсны цахим хуудас]

==Тэмдэглэл==
{{Notelist}}

==Эшлэл==
{{Reflist}}

{{Туркийн хот}}
{{Азийн улсын нийслэл}}
[[Ангилал:Анкара| ]]
[[Ангилал:Анкара аймгийн суурин]]
[[Ангилал:Азийн нийслэл]]
[[Ангилал:Саятан хот]]
[[Ангилал:Туркийн их сургуулийн хот]]</text>
      <sha1>8ftdfs7r8r746ed2lv6h006pkc7p7c4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хотон (ястан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26032</id>
    <revision>
      <id>874738</id>
      <parentid>873761</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:00:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56809-77</username>
        <id>108479</id>
      </contributor>
      <origin>874738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8413" sha1="c5rrf1d06izn0gpr5fum58zx0c5z078" xml:space="preserve">{{Ялгах5|ястныгv|Хотон}}
Хотон ястан нь [[Увс нуур]]ын баруун урд талаар Тариалан сум (дийлэнх нь), Наранбулаг сум (нэг баг)-аар нутагладаг. Мөн социализмын үед илгээлтээр, зах зээлийн нийгэмд шилжсэн их нүүдлээр Сэлэнгэ аймгийн Баруунбүрэн (Хуучнаар Бургалтайн САА, дийлэнх нь) сум, Цагааннуур сум, Дархан болон Эрдэнэт хотуудад олноороо шилжин суурьшиж, амьдардаг. 

Хотончууд нь [[түрэг]] гаралтай [[Монгол үндэстэн|монгол]] [[ястан]] юм. Исламын шашинтай ч тэдний шашны ёсонд Монголын буддын шашны нөлөө нэвтэрсэн байдаг. Тэд өөрсдийнхөө итгэл үнэмшлийг өөр шашин хэмээн тодорхойлдог ба өөрсдийгөө мусульман бус мусурман хэмээдэг. Хотон ястан голдуу Увс аймгийн [[Тариалан сум|Тариалан]] сум, [[Наранбулаг сум|Наранбулаг]] сум, [[Улаангом]] хотод голчлон суурьшжээ.&lt;ref name=&quot;#10&quot; /&gt; Анх [[Галдан Бошигт]] тэднийг Туркестан нутгаас 17-р зууны сүүлээр тариа тариулахаар авчиржээ. Тэдний Түрэг угсаатныг батлах цөөнгүй баримт байдаг ба тэд бирь еки, өш хэмээн тоолох нь өвөг дээдсээс нь одоог хүртэл уламжлагджээ. Антропологийн халуун цэгүүд нь уйгаруудтай ижил төстэй байдгийг харуулсан гэж тэмдэглэжээ.  

Хотончууд өмнө нь ярьж байсан Хотонон хэлийг [[Уйгур]]ын аялгуу гэж үздэг бөгөөд Карлук хэлүүдийн найрлагад багтдаг.&lt;ref&gt;{{Книга|год=1998|страниц=|издательство=Старый сад|заглавие=Народы России, от прошлого к настоящему: Антропология|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&amp;id=Qf8gAQAAMAAJ&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=%D1%83%D0%B9%D0%B3%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8|автор=|ответственный=|издание=|место=|страницы=133|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|год=1993|isbn=9785020176348|страниц=429|издательство=&quot;Наука,&quot; Издательская фирма &quot;Восточная литература&quot;|заглавие=Языки Азии и Африки: Алтайские языки. 5|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&amp;id=UhlkAAAAMAAJ&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9|автор=|ответственный=|издание=|место=|страницы=190|isbn2=}}&lt;/ref&gt; Мөн өөрсдийн ном уншдаг (лам) хүнийг молда гэдэг ба энэ нь Түрэг хэлтнүүд ийн хэлэлцдэг юм. Молда нар нас барсан хүний араас Яасын тоовуу хэмээх уншлага уншдаг нь Мусульманчуудын Куран судрын Ясын бүлгийг нас барагсдад уншдагаас үлджээ. Тэдний өвөг дээдэс мусульман байсан гэх нэг баримт нь Абдуллын 13 сакик гэдэг уншлага юм. Абдуллын 13 сакикт хангалттай мусульман итгэл үнэмшлийн тухай гардаг. Абдуллын гэдэг нь абдуллахын гэсэн үгнээс гаралтай ба Аллахын боол гэсэн үг юм. Мөн Ислам шашны гэрчлэлийн үг буюу Калимагийн хэсэг байдаг ба эл Мамаад урусалаа буюу Мухаммадун расулуллах буюу Мухаммед түүний элч (Аллахын) гэсэн үг юм. 

Хотон нэрийг янз бүрээр тайлбарладаг. Үүнд- Хотон нь анх Дөрвөдийн ноёдын албат болж ирсэн учир эрчүүл нь гадагш гарахдаа хатан (эм) хүний хувцас өмсөн зүсээ буруулж явснаас тэгж нэрлэсэн гэх, бас анх 20 орчим эмэгтэйчүүд баригдаж ирсэн тул тэдний удам нь хатан (хотон)гэгдэх болсон гэдэг. Мөн хаад ноёдын гэрийг тойрон хот маягаар байрлан сууж байснаас тийм нэртэй болсон гэлцэнэ. Бас эрт үед хотон гэдэг нь &quot;одон&quot; гэсэн түрэг үгээс хувирч ирсэн бөгөөд Исламын сүмийн орой дээрх &quot;нар сар&quot;-ыг &quot;сүлд од&quot; хэмээх тул энэхүү агуулгаас болж Исламын шашныг шүтдэг хүмүүсийг хотон гэж нэрийджээ гэж зарим судлаачид тайлбарлажээ.

'''АЛДАРТНУУД:'''

* МУ-ын шатрын 28 дахь аварга, насанд хүрэгчдийн 2 удаагийн улсын аварга (2025, 2026), дэлхийн шатрын их мастер (WGM), 2025 оны шатрын Ази тивийн аваргын мөнгөн медальт, Дэлхийн шатрын 44 дэх олимпиадын 4-р ширээний алтан медальт  Б.Мөнгөнзул
* МУ-ын гавьяат багш, математикч Д.Алтангэрэл (Шинэ Монгол сургууль)
* МУ-ын гавьяат эдийн засагч Б.Мөнгөн
* МУ-ын гавьяат жүжигчин, баруун монгол ардын дууч Ж.Эрдэнэдалай
* МУ-ын гавьяат усжуулагч Ж.Янжив
* МУ-ын төрийн соёрхолт эмч, клиникийн профессор Ж.Түмэн-Өлзий (ГССҮТөвийн тасгийн эрхлэгч)
* МУ-ын гавьяат эмч Ш.Жийдээ
* Мэргэн Мэнгээ хэмээн алдаршсан буян номын үйлстэн Д.Мягмар
* Буян номын үйлстэн Санхүү 

'''ЗЭЭ НАР:'''

* Олимпийн мөнгөн медальт, дэлхийн аварга, МУ-ын хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин, ОУХМ жүдоч Д.Сумьяа

== Хотон (ястан)хүний тоо ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Хотон хүний тоо, Монгол Улсын хүн амд эзлэх хувь (%)&lt;ref name=&quot;#10&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.ses.edu.mn/books/ptrc/ptrc_10.pdf |title=«Монгол улсын ястангуудын тоо, байршилд гарч буй өөрчлөлтyyдийн асуудалд» М.Баянтөр, Г.Нямдаваа, З.Баярмаа pp.57-70 |access-date=2012-04-29 |archive-date=2009-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090327100852/http://www.ses.edu.mn/books/ptrc/ptrc_10.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;хүн амын тоологын дагуу&lt;/small&gt;
!1956!!%!!1963!!%!!1969!!%!!1979!!%!!1989!!%!!2000!!%!!2007&lt;br /&gt;тооц.&lt;ref name=&quot;Civil Registration 2007&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.citizenmongolia.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=122:2009-06-19-06-31-47&amp;catid=53:2009-06-19-06-28-14 |title=Государственный центр регистрации граждан и информации (на монг.) |access-date=2012-04-29 |archive-date=2011-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708155502/http://www.citizenmongolia.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=122%3A2009-06-19-06-31-47&amp;catid=53%3A2009-06-19-06-28-14 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;!!%!!2009!!%
|-
|2 603||0,31||2 874||0,28||4 056||0,34||4 380||0,28||6 076||0,31||9 014||0,38||6 904||0,27||10 249||0,38
|-
|}

==Зүүлт==
{{reflist}}

[[Ангилал:Монголын ард түмэн]]</text>
      <sha1>c5rrf1d06izn0gpr5fum58zx0c5z078</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тракстан Хэйр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27433</id>
    <revision>
      <id>874757</id>
      <parentid>644403</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:46:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4496" sha1="p2x72io1887luce8ywn0lwmim49ga98" xml:space="preserve">{{Инфобокс Тамирчин
|нэр                =Тракстан Хэйр
|бүтэн нэр          =Томас Тракстан Хэйр
|зураг              =Truxton Hare.jpg
|хэмжээ             =200px
|зургийн тайлбар    =
|спорт              =[[Хөнгөн атлетик]]
|улс                ={{USA}}
|төрсөн огноо       ={{Birth date|1878|10|12}}
|төрсөн газар       =[[Пеннсилвани]], [[Филадельфи]]
|нас барсан огноо   ={{Death date and age|1956|2|2|1878|10|12}}
|нас барсан газар   =[[Пеннсилвани]], [[Раднор]]
|медалиудыг үзүүлэх =тийм
|медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн| [[Зуны олимп]]}}
{{МедальМөнгө| [[Парисын олимп (1900 он)|Парис 1900]] | Дүүгүүр}}
{{МедальХүрэл| [[Сент-Луйсын олимп|Сент-Луйс 1904]] | Арван төрөлт}}
}}
'''Томас Тракстан Хэйр''' ({{lang-en|Thomas Truxtun Hare}}, 1878 оны 10 сарын 12 &amp;ndash; 1956 оны 2 сарын 2) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[хөнгөн атлетик]]ч, [[америк хөлбөмбөг]]ч. Тэрээр 1897 - 1900 онд [[Пеннсилванийн Их Сургууль|Пеннсилванийн Их Сургуулийн]] багийнхаа хамтаар 4 жил дараалан бүх Америкийн аварга цол хүртжээ. Энэ амжилтаараа 1951 онд [[Коллежийн хөлбөмбөгийн алдрын танхим]]д багтсан.

Хэйр [[Парис]]т болсон [[Парисын олимп (1900 он)|1900 оны зуны олимпод]] оролцож, [[дүүгүүр шидэлт]]ийн төрөлд мөнгөн медаль хүртсэн бол [[бөөрөнцөг түлхэлт]]ийн төрөлд 8-р байр эзэлжээ. Харин [[зээрэнцэг шидэлт]]ийн төрөлд оролцсон ч бүх шидэлтээ амжилтгүй гүйцэтгэжээ. Тэрээр мөн оюутан байхдаа [[байт харваа]]гаар хичээллэж байсан гэдэг.

4 жилийн дараа [[Сент-Луйсын олимп]]од арван төрөлтөөр нутаг нэгт [[Том Киелли]], [[Адам Ганн]] нарын дараа орж хүрэл медаль хүртсэн.

Тэрээр [[Филадельфи]]д хуулиар суралцсан бөгөөд сайн зураач, зохиолч байв. Түүний хэвлүүлсэн 2 цуврал зохиол (''Малверний Кент'' - 4 боть, ''Магистрын дасгалжуулагч'' - 5 боть) нь шилдэг борлуулалттай номуудын тоонд орж байлаа. Хожмоо ах Ч.Виллинг Хэйрээ залгамжлан Брин Маур эмнэлгийн захирлаар ажиллаж байсан. 

Хэйр эхнэр Катерин Саржент Хэйрийн хамт Раднорт эдлэн газартай болон амьдрах болсон бөгөөд тэд 4 хүүхэдтэй болжээ. Том хүү бага Тракстан нь мөн америк хөлбөмбөгийн тамирчин байв. 

== Цахим холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20130217181138/http://www.archives.upenn.edu/people/1800s/hare_thos_truxtun.html Пеннсилванийн Их Сургууль, намтарчилсан түүх]
* {{cfbhof|id=90023|name=Тракстан Хэйр}}

{{DEFAULTSORT:Хэйр, Тракстан}}
[[Ангилал:АНУ-ын арван төрөлтийн тамирчин]]
[[Ангилал:АНУ-ын америк хөлбөмбөгчин]]
[[Ангилал:АНУ-ын дүүгүүр шидэгч]]
[[Ангилал:АНУ-ын америк хөлбөмбөгчин]]
[[Ангилал:АНУ-ын олимпын мөнгөн медальтан]]
[[Ангилал:АНУ-ын олимпын хүрэл медальтан]]
[[Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч]]
[[Ангилал:1900 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:1904 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:Америкчууд]]
[[Ангилал:1878 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1956 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>p2x72io1887luce8ywn0lwmim49ga98</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Милан аймаг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27591</id>
    <revision>
      <id>874735</id>
      <parentid>598936</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:49:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2611" sha1="eb4eu5ncz3fojzn9yo5udi6ewz7shpi" xml:space="preserve">[[Зураг:Map Province of Milano.svg|thumb|Итали улсын газрын зураг дахь [[Ломбард муж]] (улбар шар+улаан), түүн доторх '''Милан аймгийн''' (улаан) байршил]]

'''Милан аймаг''' ({{lang-it|Provincia di Milano}}) — [[Итали]] улсын 110 аймаг, түүн дотроо [[Ломбард муж]]ид харьяалагдах 12 аймгийн нэг. Итали улсын хувьд [[Италийн засаг захиргааны хуваарь|аймаг (''provincia'')]] гэх засаг захиргааны нэгжийг муж (''region''), суурин (''commune'') хоёрын дундах гэж ойлгоно. 

Милан аймаг 1,575 км² (Ломбард мужийн нутгийн 6.6%) нутаг, 3,156,694 (Сицилийн хүн амын 31.7%, Италийн аймгуудаас 2-р олон) оршин суугчтай. Аймгийн төв нь [[Милан]]. 

Милан аймаг дотроо 134 [[Италийн засаг захиргааны хуваарь|суурин (''commune'')]] болж хуваагддагаас арван том нь:
[[Зураг:Provincia Milano .png|thumb|Суурин (''commune'') газрын хуваарь]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=right
!|| Нэр / Нэрийдлэг &lt;small&gt;&lt;small&gt;(Орос / Монгол)&lt;/small&gt;&lt;/small&gt; || Итали нэр || Хүн амын тоо
|- 
| align=right | 1 || '''[[Милан]]''' || Milano ||align=right | 1,336,879
|-
| align=right | 2 || Сесто-Сан-Жованни || Sesto San Giovanni ||align=right | 81,750
|-
| align=right | 3 || Чинизелло-Бальзамо || Cinisello Balsamo  || align=right | 74,536
|-
| align=right | 4 || Леньяно || Legnano ||align=right | 59,492
|-
| align=right | 5 || Ро || Rho ||align=right | 51,033
|-
| align=right | 6 || Колоньо-Монцезе || Cologno Monzese || align=right | 47,880
|-
| align=right | 7 || Падерно-Дуньяно || Paderno Dugnano || align=right | 47,750
|-
| align=right | 8 || Роццано || Rozzano || align=right | 41,581
|-
| align=right | 9 || Сан-Жулиано-Миланезе || San Giuliano Milanese || align=right | 37,235
|-
| align=right | 10 || Пьольтелло || Pioltello || align=right | 36,756
|-
|}

== Гадаад холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20141218190737/http://www.provincia.milano.it/ provincia.milano.it] — Милан аймгийн засгийн газрын цахим хаяг
 
[[Ангилал:Итали]]</text>
      <sha1>eb4eu5ncz3fojzn9yo5udi6ewz7shpi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нячанг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27784</id>
    <revision>
      <id>874742</id>
      <parentid>857500</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:50:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4948" sha1="2ik7oy2f4r4jy3ua6t1y616qj5p19x8" xml:space="preserve">[[Файл:Nha Trang skyline.jpg|thumb|right|300px|Нячанг]]
[[Файл:Nhatrang la plage.jpg|thumb|right|300px|Нячанг]]
'''Нячанг''' ([[Вьетнам хэл]]: ''Nha Trang'') нь умард [[Вьетнам]]ын [[Кханьхоа]] мужийн төв юм. Хүн ам нь 392.244 ([[2009]]). Нячанг нь [[Хо Ши Мин хот]]аас өмнө зүгт 485 км зайд оршдог.

== Газар зүй ==
Тус хот нь [[Өмнөд Хятадын тэнгис]]т цутгах [[Ээж гол|Хонг Ха]] голын цутгалд орших ба [[Хошимин]] хотоос зүүн хойд зүгт 447 километр орчмын зайтай.

[[Халуун орон|Халуун орны]] уур амьсгалтай ба дундаж температур нь 27&amp;nbsp;°C байдаг. Жилийн хур тунадасны нийлбэр нь ойролцоогоор 2000&amp;nbsp;мм хүрнэ.

{{Уур амьсгалын хүснэгт
|width = auto
|location = Нячанг
|single line = Y
|metric first = Y
|Jan record high C = 31.9
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 34.2
|Apr record high C = 35.9
|May record high C = 38.5
|Jun record high C = 39.5
|Jul record high C = 39.0
|Aug record high C = 39.5
|Sep record high C = 38.3
|Oct record high C = 34.8
|Nov record high C = 34.3
|Dec record high C = 32.8
|year record high C = 39.5
|Jan high C = 27.2
|Feb high C = 28.0
|Mar high C = 29.4
|Apr high C = 31.1
|May high C = 32.3
|Jun high C = 32.7
|Jul high C = 32.5
|Aug high C = 32.6
|Sep high C = 31.7
|Oct high C = 30.0
|Nov high C = 28.6
|Dec high C = 27.3
|year high C = 30.3
|Jan mean C = 24.0
|Feb mean C = 24.6
|Mar mean C = 25.8
|Apr mean C = 27.4
|May mean C = 28.6
|Jun mean C = 28.8
|Jul mean C = 28.5
|Aug mean C = 28.5
|Sep mean C = 27.8
|Oct mean C = 26.7
|Nov mean C = 25.8
|Dec mean C = 24.7
|year mean C = 26.8
|Jan low C = 21.4
|Feb low C = 21.8
|Mar low C = 23.0
|Apr low C = 24.6
|May low C = 25.5
|Jun low C = 25.7
|Jul low C = 25.6
|Aug low C = 25.5
|Sep low C = 24.9
|Oct low C = 24.2
|Nov low C = 23.5
|Dec low C = 22.3
|year low C = 24.0
|Jan record low C = 14.6
|Feb record low C = 14.6
|Mar record low C = 16.4
|Apr record low C = 19.4
|May record low C = 19.7
|Jun record low C = 19.8
|Jul record low C = 20.6
|Aug record low C = 21.5
|Sep record low C = 21.3
|Oct record low C = 18.8
|Nov record low C = 16.9
|Dec record low C = 15.1
|year record low C = 14.6
|rain colour = green
|Jan rain mm = 43.0
|Feb rain mm = 16.1
|Mar rain mm = 30.3
|Apr rain mm = 41.8
|May rain mm = 51.5
|Jun rain mm = 49.8
|Jul rain mm = 41.7
|Aug rain mm = 81.7
|Sep rain mm = 165.8
|Oct rain mm = 312.3
|Nov rain mm = 381.6
|Dec rain mm = 191.4
|year rain mm = 1399.2
|Jan rain days = 8.6
|Feb rain days = 4.3
|Mar rain days = 4.1
|Apr rain days = 5.0
|May rain days = 9.2
|Jun rain days = 8.3
|Jul rain days = 8.4
|Aug rain days = 9.8
|Sep rain days = 14.4
|Oct rain days = 17.6
|Nov rain days = 18.0
|Dec rain days = 14.4
|year rain days = 122.2
|Jan humidity = 78.1
|Feb humidity = 78.7
|Mar humidity = 79.6
|Apr humidity = 80.4
|May humidity = 78.8
|Jun humidity = 77.2
|Jul humidity = 76.9
|Aug humidity = 77.2
|Sep humidity = 80.0
|Oct humidity = 82.6
|Nov humidity = 81.8
|Dec humidity = 79.7
|year humidity = 79.3
|Jan sun = 179.6
|Feb sun = 208.7
|Mar sun = 256.5
|Apr sun = 258.5
|May sun = 259.1
|Jun sun = 235.2
|Jul sun = 243.5
|Aug sun = 236.0
|Sep sun = 203.8
|Oct sun = 183.1
|Nov sun = 140.4
|Dec sun = 136.5
|year sun = 2538.8
|source 1 = Вьетнамын Барилгын Шинжлэх Ухаан, Технологийн Хүрээлэн &lt;ref name=IBST&gt;{{cite web|title=Вьетнамын Барилгын Шинжлэх Ухаан, Технологийн Хүрээлэн |url=https://datafiles.chinhphu.vn/cpp/files/vbpq/2022/10/02-bxd.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = The Yearbook of Indochina &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://seadelt.net/Asset/Source/Document_ID-254_No-01.pdf |title=The Yearbook of Indochina |access-date=2026-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818013326/https://seadelt.net/Asset/Source/Document_ID-254_No-01.pdf |archive-date=2022-08-18 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
}}

== Зургийн цомог ==
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
Khanh Hoa Center of Political and Cultural Events.JPG|Захиргааны ордон
Hon Chong from Co Tien beach.JPG|Хон Чонг цохио хад
Nha Trang, Long Son pagoda.jpg|Лонг Сон Пагоде
Na_Trang_Blick_vom_Markt_in_Richtung_Ost.jpg|Худалдааны зах
Hanging cabins to Vinpearland.jpg|Винперл дүүжин лифт
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Nha Trang}}

[[Ангилал:Нячанг| ]]
[[Ангилал:Вьетнамын тойрог]]
[[Ангилал:Кхань Хоа муж]]
[[Ангилал:Вьетнамын мужийн нийслэл]]
[[Ангилал:Вьетнамын суурин]]</text>
      <sha1>2ik7oy2f4r4jy3ua6t1y616qj5p19x8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баруун Суматра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28546</id>
    <revision>
      <id>874702</id>
      <parentid>864825</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T03:08:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэнийн тобчи</username>
        <id>108163</id>
      </contributor>
      <origin>874702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7806" sha1="6i1lqaj3ilii8tosqk2v001pdp3k4y6" xml:space="preserve">[[File:IndonesiaWestSumatra.png|thumb|Ногоон нь Өрнөд Суматра]]
[[File.png|thumb|Ногоон нь Өрнөд Суматра]]
'''Өрнөд Суматра''' ([[Индонез хэл|индонезээр]] ''Sumatera Barat'') — [[Индонез]] улсын баруун хэсэгт, [[Суматра]] арлын баруун эрэгт орших муж. Мужийн засаг захиргааны төв нь [[Падан]] хот. 2024 оны тооцоогоор 5.84 сая орчим хүн амтай байв.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population, Population Growth Rate, Percentage Distribution of Population, Population Density, and Population Sex Ratio by Province, 2024 |publisher=BPS-Statistics Indonesia |url=https://www.bps.go.id/en/statistics-table/3/V1ZSbFRUY3lTbFpEYTNsVWNGcDZjek53YkhsNFFUMDkjMw%3D%3D/penduduk-laju-pertumbuhan-penduduk-distribusi-persentase-penduduk-kepadatan-penduduk-rasio-jenis-kelamin-penduduk-menurut-provinsi.html?year=2024 |access-date=2026-11-02}}&lt;/ref&gt; Тус муж нь Минанкабау ард түмний түүхэн нутаг бөгөөд хүн амын дийлэнх нь [[Минанкабау ястан]] юм.
== Газар зүй ==
Өрнөд Суматра нь Суматра арлын баруун эрэг дагуу оршдог бөгөөд баруун талаараа [[Энэтхэгийн далай]]тай хиллэнэ. Мужийн нутаг дэвсгэрт далайн эргийн нам дор газар, ой модоор бүрхэгдсэн уулс, өндөрлөг тэгш өндөрлөгүүд багтдаг.
Мужийн зүүн хэсэгт [[Барисан нуруу]] сунаж тогтсон бөгөөд энэ нуруунд Суматра арлын галт уулын бүс оршино. Уулсын хооронд үржил шимтэй хөндий, нуур цөөрөм олон байдаг. [[Сингкарак нуур]] болон [[Манинжау нуур]] нь тус мужийн байгалийн алдартай газрууд юм.
== Түүх ==
Өрнөд Суматрагийн нутаг нь Минанкабау ард түмний түүхэн голомт юм. Минанкабау нарын уламжлалт нийгэм, соёл нь бүс нутгийн улс төр, эдийн засаг, ахуй амьдралд чухал нөлөө үзүүлж иржээ.
Дундад зууны үед энэ нутаг [[Мелаю]] зэрэг Суматрагийн эртний улс төрийн төвүүдтэй харилцаатай байв. Дараа нь Минанкабаугийн уламжлалт хаант засаг, орон нутгийн ноёдын эрх мэдэл бүс нутагт тогтжээ.
XIX зуунд Голландын колонийн эрхшээлд орсон бөгөөд Падригийн дайн болон Голландын колонийн эсрэг тэмцэл тус нутгийн түүхэнд чухал байр суурь эзэлдэг. Индонез улс тусгаар тогтносны дараа Өрнөд Суматра нь улсын засаг захиргааны мужийн нэг болсон.
== Засаг захиргаа ==
Өрнөд Суматра муж нь 12 хошуу (''kabupaten''), 7 хот (''kota'') буюу нийт 19 хоёрдугаар түвшний засаг захиргааны нэгжид хуваагддаг. Мужийн төв болон хамгийн том хот нь Падан юм.
== Хүн ам ==
2024 оны албан ёсны статистикийн мэдээллээр Өрнөд Суматра муж 5,836,200 орчим хүн амтай байв.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population, Population Growth Rate, Percentage Distribution of Population, Population Density, and Population Sex Ratio by Province, 2024 |publisher=BPS-Statistics Indonesia |url=https://www.bps.go.id/en/statistics-table/3/V1ZSbFRUY3lTbFpEYTNsVWNGcDZjek53YkhsNFFUMDkjMw%3D%3D/penduduk-laju-pertumbuhan-penduduk-distribusi-persentase-penduduk-kepadatan-penduduk-rasio-jenis-kelamin-penduduk-menurut-provinsi.html?year=2024 |access-date=2026-11-02}}&lt;/ref&gt;
Хүн амын дийлэнх хэсгийг [[Минанкабау ястан]] бүрдүүлдэг. Мөн [[Батак ястан]], [[Жава үндэстэн]], [[Ментавай ястан]] болон бусад угсаатны бүлгүүд амьдардаг. Минанкабау нарын зарим нь Индонезийн бусад муж, гадаад орнуудад шилжин суурьшсан байдаг.
Минанкабаугийн уламжлалт нийгэм нь эхийн удмын шугамыг баримталдаг матрилиней тогтолцоогоороо онцлог. Исламын шашин нь нутгийн соёл, өдөр тутмын амьдралд чухал байр суурь эзэлдэг.
== Эдийн засаг ==
Мужийн эдийн засагт хөдөө аж ахуй, худалдаа, үйлчилгээ, боловсруулах үйлдвэрлэл чухал үүрэгтэй. Цагаан будаа, кофе, цай, шанцай, дал модны тос зэрэг хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг. Загас агнуур болон ойн аж ахуй ч орон нутгийн эдийн засагт хувь нэмэр оруулдаг.
Падан хот нь мужийн худалдаа, тээвэр, үйлчилгээний гол төв юм. Мөн далайн боомтоор дамжин бүс нутгийн болон олон улсын худалдаа явагддаг.
2024 онд Өрнөд Суматрагийн эдийн засаг өмнөх оноос 4.36 хувиар өссөн бөгөөд тухайн жилийн бүс нутгийн дотоодын нийт бүтээгдэхүүн 332.94 их наяд индонез рупид хүрчээ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=West Sumatra's economy in 2024 grew by 4.36 percent (c-to-c) |publisher=BPS-Statistics Indonesia |date=2025-02-06 |url=https://limapuluhkotakab.bps.go.id/en/pressrelease/2025/02/06/824/west-sumatras-economy-in-2024-grew-by-4-36-percent--c-to-c-.html |access-date=2026-11-02}}&lt;/ref&gt;
== Соёл ==
Өрнөд Суматра нь Минанкабаугийн уламжлалт соёлоороо алдартай. Уламжлалт байшин нь олон давхар, дээврийн үзүүр нь дээш сөхөгдсөн өвөрмөц хэлбэртэй бөгөөд ''Rumah Gadang'' гэж нэрлэгддэг.
Минанкабаугийн уламжлалт хөгжим, бүжиг, гар урлал, баяр ёслол нь мужийн соёлын өвийн чухал хэсэг юм. Тус нутгийн хоолны соёл Индонез даяар алдартай бөгөөд [[ренданг]] зэрэг хоол нь Минанкабаугийн хоолны уламжлалыг төлөөлдөг.
== Аялал жуулчлал ==
Өрнөд Суматра нь уул нуруу, нуур, далайн эрэг, уламжлалт тосгон болон түүхэн дурсгалт газруудаараа жуулчдыг татдаг. Аялал жуулчлалын гол газруудад:
[[Букиттинги]] хот болон түүний ойролцоох байгалийн үзэсгэлэнт газрууд;
[[Сингкарак нуур]];

[[Манинжау нуур]];

[[Харау хөндий]];

[[Ментавай арлууд]]ын далайн эрэг, серфингийн бүсүүд орно.
== Эх сурвалж ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>6i1lqaj3ilii8tosqk2v001pdp3k4y6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34774</id>
    <revision>
      <id>874685</id>
      <parentid>874530</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T00:37:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10395" sha1="0ezdcq8qoxuy74rl0ez5iu1lv8p679k" xml:space="preserve">{{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}}
{{Инфобокс улс
| native_name            = {{lang|de|Deutsches Reich}}&lt;!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --&gt;
| conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн&lt;!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --&gt;
| common_name            = Ваймарын Бүгд Найрамдах
| p1                     = Германы эзэнт гүрэн
| flag_p1                = Flag of Germany (1867–1918).svg
| s1                     = Нацист Герман
| flag_s1                = Flag of Germany (1933–1935).svg
| image_flag             = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg
| flag_type              = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]&lt;br&gt;(1919–1933)
| image_coat             = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg
| coa_size               = 80
| symbol_type            = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]&lt;br&gt;(1919–1928)
| national_anthem        = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}&lt;br /&gt;&quot;Германчуудын дуу&quot;&lt;br /&gt; (1922 оноос)&lt;ref name=&quot;faz-20120904&quot;&gt;{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}&lt;!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}&lt;/div&gt;
| image_map              = Weimar Republic 1930.svg
| map_width              = 250px
| image_map_caption      = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд
| image_map2             = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg
| image_map2_caption     = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд
| population_density_km2 = 133.129
| capital                = [[Берлин]]
| coordinates            = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Стандарт Герман хэл|Герман]]
| common_languages       = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}}
| religion               = 1925 оны тоолого:&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.&lt;/ref&gt;{{plainlist|
* 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]])
* 32.4% [[Ромын Католик]]
* 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]]
* 2.6% Бусад}}
| demonym                = Германчууд
| government_type        = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]]
* [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}}
* ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}}
| title_leader           = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]]
| year_leader1           = 1919–1925
| leader1                = [[Фридрих Эберт]]
| year_leader2           = 1925–1933
| leader2                = [[Паул фон Хинденбург]]
| title_deputy           = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]]
| year_deputy1           = 1918 (анхны)
| deputy1                = [[Friedrich Ebert]]
| year_deputy2           = 1933 (сүүлийн)
| deputy2                = [[Адольф Хитлер]]
| era                    = [[Дайны хоорондын үе]]
| event_start            = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]]
| date_start             = 11 сарын 9,
| year_start             = 1918
| event1                 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]]
| date_event1            = 8 сарын 11, 1919
| event2                 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн
| date_event2            = 9 сарын 8, 1926
| event3                 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв
| date_event3            = 3 сарын 29, 1930&lt;ref name=&quot;Adam-2005&quot;/&gt;
| event4                 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]]
| date_event4            = 1 сарын 30, 1933
| event5                 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]]
| date_event5            = 2 сарын 28, 1933
| event_end              = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]]
| date_end               = 3 сарын 23,
| year_end               = 1933&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}&lt;/ref&gt;
| legislature            = [[Хоёр танхимт]]
| house1                 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)''
| type_house1            = [[Дээд танхим]]
| house2                 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]]
| type_house2            = [[Доод танхим]]
| stat_year1             = 1925
| stat_area1             = 468787
| ref_area1              = &lt;ref name=&quot;Wahlen in der Weimarer Republik&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| stat_pop1              = 62,411,000
| ref_pop1               = &lt;ref name=&quot;Wahlen in der Weimarer Republik&quot; /&gt;
| currency               = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|&quot;Цаасан марк&quot; (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}}
| today                  = {{plainlist|
* [[Герман]]
* [[Польш]]
* [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}}
* [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}}
*[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}}
}}

'''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан  [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}}
* {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}}
* Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] 

== Эх сурвалж ==
=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{reflist}}

[[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]]
[[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]]
[[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>0ezdcq8qoxuy74rl0ez5iu1lv8p679k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паксе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34806</id>
    <revision>
      <id>874746</id>
      <parentid>857800</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:13:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8405" sha1="9bmbvwt2gqkdui2p8icwf3fdw9pdil2" xml:space="preserve">{{Инфобокс суурин
| name                            = Паксе
| native_name                     = {{lower|0.2em|{{nobold|ປາກເຊ}}}}
| native_name_lang                = lo
| settlement_type                 = [[Лаосын тойргууд|Тойрог]] &amp; [[Лаосын хотын жагсаалт|хотын захиргаа]]
| official_name                   = Паксе тойрог
| nickname                        = 
| motto                           = &lt;!-- images and maps  -----------&gt;
| image_skyline                   = Champasak Palace.jpg
| imagesize                       = 300px
| image_caption                   = Чампасак Палас зочид буудал, Паксе
| image_flag                      = 
| flag_size                       = 
| image_seal                      = 
| seal_size                       = 
| image_map                       = 
| mapsize                         = 
| map_caption                     = 
| pushpin_map                     = Лаос
| pushpin_label_position          = bottom
| pushpin_map_caption             = Лаос дахь байршил
| subdivision_type                = Улс
| subdivision_name                = {{flag|Лаос}}
| subdivision_type1               = Муж
| subdivision_name1               = [[Чампасак муж]]
| subdivision_type2               = Тойрог
| subdivision_name2               = Паксе тойрог
| government_footnotes            = 
| government_type                 = 
| leader_title                    = Хотын дарга
| leader_name                     = 
| established_title               = 
| established_date                = 
| area_magnitude                  = 
| unit_pref                       = Metric
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 
| area_land_km2                   = 
| area_water_km2                  = 
| area_water_percent              = 
| population_as_of                = 2015
| population_footnotes            = 
| population_note                 = 
| population_total                = 77,900
| population_density_km2          = 
| population_blank1_title         = Угсаатан
| population_blank1               = 
| population_blank2_title         = Шашин
| population_blank2               = [[Буддизм]]
| timezone                        = [[UTC+07:00|ICT]]
| utc_offset                      = +7
| timezone_DST                    = 
| utc_offset_DST                  = 
| coordinates                     = {{coord|15|07|N|105|47|E|region:LA|display=inline}}
| elevation_footnotes             = &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; tags--&gt;
| elevation_m                     = 
| postal_code_type                = 
| postal_code                     = 
| area_code                       = 
| website                         = 
| footnotes                       = 
}}

'''Паксе''' (магадгүй '''Багсе''') — [[Лаос]] улсын хоёрдугаар их [[хот]].

== Зураг ==
&lt;gallery widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;140px&quot;&gt;
Зураг:Champasak Palace.jpg
Зураг:PakseBridge.jpg
Зураг:Samlor in Pakse 01.jpg
Зураг:Children Play in Monsoon Downpour - Pakse - Laos.JPG
&lt;/gallery&gt;

== Цаг уур ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|location = Паксе (1991–2020)
|metric first = Y
|single line = Y
|Jan record high C = 37.0
|Feb record high C = 38.8
|Mar record high C = 39.5
|Apr record high C = 41.1
|May record high C = 41.3
|Jun record high C = 38.3
|Jul record high C = 35.9
|Aug record high C = 35.0
|Sep record high C = 36.0
|Oct record high C = 36.7
|Nov record high C = 36.7
|Dec record high C = 36.6
|year record high C = 41.3
|Jan high C = 32.2
|Feb high C = 33.7
|Mar high C = 35.2
|Apr high C = 35.8
|May high C = 33.8
|Jun high C = 32.0
|Jul high C = 31.0
|Aug high C = 30.8
|Sep high C = 31.1
|Oct high C = 31.8
|Nov high C = 31.9
|Dec high C = 31.3
|year high C = 
|Jan mean C = 26.0
|Feb mean C = 27.8
|Mar mean C = 29.8
|Apr mean C = 30.6
|May mean C = 29.5
|Jun mean C = 28.4
|Jul mean C = 27.7
|Aug mean C = 27.5
|Sep mean C = 27.5
|Oct mean C = 27.4
|Nov mean C = 26.8
|Dec mean C = 25.6
|year mean C = 
|Jan low C = 19.2
|Feb low C = 21.3
|Mar low C = 24.3
|Apr low C = 25.8
|May low C = 25.5
|Jun low C = 25.1
|Jul low C = 24.6
|Aug low C = 24.5
|Sep low C = 24.2
|Oct low C = 23.2
|Nov low C = 21.5
|Dec low C = 19.5
|year low C = 
|Jan record low C = 7.8
|Feb record low C = 10.8
|Mar record low C = 10.1
|Apr record low C = 16.2
|May record low C = 20.3
|Jun record low C = 21.5
|Jul record low C = 21.4
|Aug record low C = 21.5
|Sep record low C = 19.8
|Oct record low C = 16.7
|Nov record low C = 12.4
|Dec record low C = 8.9
|year record low C = 7.8
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 4.4
|Feb precipitation mm = 8.0
|Mar precipitation mm = 24.9
|Apr precipitation mm = 60.3
|May precipitation mm = 203.4
|Jun precipitation mm = 290.7
|Jul precipitation mm = 422.4
|Aug precipitation mm = 444.2
|Sep precipitation mm = 367.2
|Oct precipitation mm = 114.8
|Nov precipitation mm = 24.0
|Dec precipitation mm = 5.5
|year precipitation mm = 1969.9
|unit precipitation days = 1.0 мм
|Jan precipitation days = 1
|Feb precipitation days = 1
|Mar precipitation days = 3
|Apr precipitation days = 6
|May precipitation days = 16
|Jun precipitation days = 20
|Jul precipitation days = 23
|Aug precipitation days = 24
|Sep precipitation days = 20
|Oct precipitation days = 11
|Nov precipitation days = 4
|Dec precipitation days = 1
|year precipitation days = 129
|Jan humidity = 62
|Feb humidity = 60
|Mar humidity = 59
|Apr humidity = 65
|May humidity = 75
|Jun humidity = 82
|Jul humidity = 83
|Aug humidity = 85
|Sep humidity = 84
|Oct humidity = 79
|Nov humidity = 72
|Dec humidity = 67
|year humidity = 72.8
|Jan sun = 258.6
|Feb sun = 232.2
|Mar sun = 235.3
|Apr sun = 227.2
|May sun = 201.7
|Jun sun = 149.7
|Jul sun = 133.0
|Aug sun = 127.4
|Sep sun = 138.3
|Oct sun = 198.7
|Nov sun = 227.8
|Dec sun = 248.3
|year sun = 2378.1
|source 1 = [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]]&lt;ref name=WMOCLINO&gt;{{cite web
| archive-url = https://web.archive.org/web/20210717012832/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Laos/XLS/Pakse.xls
| archive-date = 2021-07-17
| url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Laos/XLS/Pakse.xls
| title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020
| publisher = Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага
| access-date = 2026-06-01}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = [[NOAA]] (чийгшил 1961–1990 ба туйлшрал),&lt;ref name= NOAA&gt;{{cite web
| url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/LA/48955.TXT
| title = Pakse Climate Normals 1961–1990
| publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]]
| archive-url = https://web.archive.org/web/20201025121331/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/LA/48955.TXT
| archive-date = 2020-10-25
| url-status = dead
| access-date = 2026-06-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
| url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=global-summary-of-the-day&amp;stations=48955099999&amp;startDate=1700-01-01&amp;endDate=2023-12-31&amp;dataTypes=MAX,MIN,PRCP
| title = Global Surface Summary of the Day – GSOD
| publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]]
| accessdate = 2026-06-01
}}&lt;/ref&gt; The Yearbook of Indochina (1932–1933, 1936–1937)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://seadelt.net/Asset/Source/Document_ID-247_No-01.PDF |title=The Yearbook of Indochina (1932–1933) |access-date=2026-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719160127/https://seadelt.net/Asset/Source/Document_ID-247_No-01.PDF |archive-date=2023-07-19 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://odyssee.univ-amu.fr/files/original/2/791/ANOM_A1017_Annuaire-stat-Indochine_Vol-7_1936-1937.pdf  The Yearbook of Indochina (1936–1937)]&lt;/ref&gt;
|date=2014}}

== Цахим хуудас ==
* {{commons|Paxse|Паксе хот‎}}

[[Ангилал:Паксе| ]]
[[Ангилал:Лаосын мужийн төв]]
[[Ангилал:Чампасакийн суурин]]
[[Ангилал:Чампасакийн Вант Улс]]</text>
      <sha1>9bmbvwt2gqkdui2p8icwf3fdw9pdil2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Архангельск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35618</id>
    <revision>
      <id>874680</id>
      <parentid>861462</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T22:16:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13765" sha1="6bzh88h3gne0idvvmaw74d5igzyb3lk" xml:space="preserve">{{short description|Оросын Архангельск мужийн хот}}
{{Инфобокс Оросын суурин
|mn_name=Архангельск
|ru_name=
|image_skyline  ={{Photomontage
 | photo1a      = Arkhangelsk. Northern Dvina River P7151363 2200.jpg
 | photo2a      = Arkhangelsk. Icebreaker Dikson P7161419 2200.jpg
 | photo2b      = Arkhangelsk. Northern Dvina River. Dormition Church P7161467 2200.jpg
 | photo3a      = Arkhangelsk. Northern Dvina River P7151348 2200.jpg
 | color        = white
 | color_border = white
 | position     = center
 | spacing      = 2
 | size         = 266
}}
|coordinates   = {{coord|64|32|N|40|32|E|display=inline,title}}
|map_label_position=right
|image_coa  =Coat of Arms of Arkhangelsk.svg
|coa_caption=
|image_flag=Flag of Arkhangelsk.png
|flag_caption=
|pushpin_map =Орос Архангельск муж#Орос#Европ
|anthem=
|anthem_ref=
|holiday=6 сарын сүүлчийн ням гараг
|holiday_ref=&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.arhcity.ru/?page=275/0|title=www.arhcity.ru|publisher=Мэрия Архангельска|language=ru|access-date=May 31, 2012}}&lt;/ref&gt;
|federal_subject=[[Архангельск муж]]
|federal_subject_ref=&lt;ref name=&quot;OKATO1&quot;&gt;{{OKATO reference|11 401}}&lt;/ref&gt;
|adm_city_jur=Архангельск [[холбооны субъектийн чанартай хот|мужийн чанартай хот]]
|adm_city_jur_ref=&lt;ref name=&quot;ArkhangelskO_adm&quot;/&gt;
|adm_ctr_of1=[[Архангельск муж]]
|adm_ctr_of1_ref=&lt;ref name=&quot;ArkhangelskO_adm&quot;/&gt;
|adm_ctr_of2=Архангельск мужийн чанартай хот
|adm_ctr_of2_ref=&lt;ref name=&quot;ArkhangelskO_adm&quot;/&gt;
|inhabloc_cat=Хот
|inhabloc_cat_ref=&lt;ref name=&quot;OKATO1&quot;/&gt;
|inhabloc_type=
|inhabloc_type_ref=
|urban_okrug_jur=Архангельск хотын тойрог
|urban_okrug_jur_ref=&lt;ref name=&quot;ArkhangelskO_mun&quot;/&gt;
|mun_admctr_of1=Архангельск хотын тойрог
|mun_admctr_of1_ref=&lt;ref name=&quot;ArkhangelskO_mun&quot;/&gt;
|mun_admctr_of2=Приморский хотын дүүрэг
|mun_admctr_of2_ref=&lt;ref name=&quot;ArkhangelskO_mun&quot;/&gt;
|leader_title=Head
|leader_title_ref=&lt;ref name=&quot;arhcity&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.arhcity.ru/?page=3/1|script-title=ru:Информация о мэре города|publisher=Мэрия Архангельска|language=ru|access-date=May 31, 2012}}&lt;/ref&gt;
|leader_name=[[Дмитрий Морев]]
|leader_name_ref=&lt;ref name=&quot;arhcity&quot;/&gt;
|representative_body=[[Архангельск хотын дум|Хотын дум]]
|representative_body_ref=
|area_of_what=
|area_as_of=
|area_km2=294.42
|area_km2_ref=&lt;ref name=&quot;passport&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.arhcity.ru/?page=1/1|script-title=ru:Паспорт города|publisher=Мэрия Архангельска|language=ru|access-date=May 31, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120511085628/http://www.arhcity.ru/?page=1%2F1|archive-date=Тавдугаар сар 11, 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|pop_2010census=348783
|pop_2010census_rank=50-д
|pop_2010census_ref=&lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref|2010Census}}&lt;/ref&gt;
|pop_density=1185
|pop_density_ref=
|pop_latest=350,985
|pop_latest_date=2013
|pop_latest_ref=&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar |title=Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов) |access-date=February 8, 2014 |archive-date=December 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211221091718/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|established_date=1584
|established_title=Новохолмого́ры
|established_date_ref=&lt;ref name=&quot;gr&quot;&gt;{{cite book|title=Энциклопедия Города России|year=2003|publisher=Большая Российская Энциклопедия|location=Moscow|isbn=5-7107-7399-9|page=25}}&lt;/ref&gt;
|current_cat_date=1584
|current_cat_date_ref=
|postal_codes=163000-163071
|postal_codes_ref=&lt;ref name=&quot;PostCode&quot;&gt;{{cite web|url=http://info.russianpost.ru/database/ops.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20061212001823/http://info.russianpost.ru/database/ops.html|url-status=dead|archive-date=December 12, 2006|title=List of postal codes|publisher=[[Russian Post]]|language=ru|access-date=July 23, 2011}}&lt;/ref&gt;
|dialing_codes=8182
|dialing_codes_ref=&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mobile.beeline.ru/media/Abonents/Geography/For_guests/City%20codes%20%28rus%29.pdf |script-title=ru:Коды областных центров |publisher=Beeline |language=ru |access-date=August 26, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111123142255/http://mobile.beeline.ru/media/Abonents/Geography/For_guests/City%20codes%20%28rus%29.pdf |archive-date=November 23, 2011 |df=mdy }}&lt;/ref&gt;
|website=http://www.arhcity.ru
|website_ref=
}}

'''Архангельск''' ([[оросоор]] Арха́нгельск) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Архангельск муж]]ийн төв, 351 мянган хүнтэй [[хот]]. Дундад зуунаас эхлэн 1703 оныг хүртэл Оросын хаант улсын тэнгисийн гол боомт хот байсан. Нийслэл Москва хоттой холбогдсон 1133 км урт төмөр зам нь Вологда, Ярослав хотуудаар дайрч өнгөрдөг. Олон улсын нислэг үйлддэг Талаги, орон нутгийн нислэг үйлдэх Васьково онгоцны буудал тус хотод байрлана.

== Хотын сүлд тэмдэг ==
Архангельск хотын сүлд нь Тэнгэр элч Михайл ад чөтгөрийг ялан дийлж буйг дүрсэлсэн байдаг. Энэ нь одоогийн тус хот байрлаж буй газарт Тэнгэр элч Михайл ад чөтгөртэй тэмцэж ялсан гэх домогтой холбон тайлбарладаг. [http://www.baronage.co.uk/2003b/russia-1.html]

==Захиргааны болон хотын статус==
Архангельск нь [[область|мужийн]] [[засаг захиргааны төв]]&lt;ref name=&quot;ArkhangelskO_adm&quot;&gt;Oblast Law #65-5-OZ&lt;/ref&gt; бөгөөд [[ОХУ-ын нутаг дэвсгэрийн хуваарь#Засаг захиргааны хуваарь|засаг захиргааны хуваарийн]] хүрээнд [[Приморскийн тойрог, Архангельск муж|Приморскийн тойрогт]] оршдоггүй ч түүний захираагын төв юм.&lt;ref name=&quot;OKATO2&quot;&gt;{{OKATO reference|11 252}}&lt;/ref&gt; Засаг захиргааны нэгжийн хувьд хот таван хөдөөгийн сууринтай хамт Архангельск '''[[холбооны субъектийн чанартай хот|мужийн чанартай хот]]''' бөгөөд тойргийн статустай тэнцүү засаг захиргааны нэгж юм.&lt;ref name=&quot;ArkhangelskO_adm&quot;/&gt; Архангельскийн мужийн чанартай хотыг '''Архангельск хотын тойрогт''' нэгтгэсэн.&lt;ref name=&quot;ArkhangelskO_mun&quot;&gt;Oblast Law #258-vneoch.-OZ&lt;/ref&gt;

===Хотын дүүрэг===
Захиргааны зорилгоор хот есөн нутаг дэвсгэрийн дүүрэгт хуваагддаг:&lt;ref name=&quot;ArkhangelskTO&quot;&gt;{{Cite Russian law|ru_entity=Архангельский городской Совет народных депутатов|ru_type=Решение|ru_number=88|ru_date=15 ноября 1991 г.|ru_title=Об образовании территориальных городских округов|en_entity=Архангельскийн Ардын Депутатуудын Зөвлөл|en_type=Decision|en_number=88|en_date=1991-11-15|en_title=Хотын нутаг дэвсгэрийн тойрог байгуулах тухай}}&lt;/ref&gt;
* Исакогорский
* Ломоносовский
* Маймаксанский
* Майская Горка
* Октябрьский
* Северный
* Соломбальский
* Цигломенский
* Варавино-Фактория

== Газар зүй ==
=== Цаг уур ===
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|location = Архангельск (1991–2020, туйлын үе 1881–одоо)
|metric first = yes
|single line = yes
|width = auto
|Jan record high C = 5.0
|Feb record high C = 5.2
|Mar record high C = 12.3
|Apr record high C = 25.3
|May record high C = 32.1
|Jun record high C = 33.0
|Jul record high C = 34.4
|Aug record high C = 33.4
|Sep record high C = 27.7
|Oct record high C = 18.3
|Nov record high C = 10.0
|Dec record high C = 5.8
|year record high C = 34.4
|Jan high C = -8.4
|Feb high C = -7.1
|Mar high C = -1.1
|Apr high C = 5.6
|May high C = 13.1
|Jun high C = 18.7
|Jul high C = 22.1
|Aug high C = 18.6
|Sep high C = 12.8
|Oct high C = 5.0
|Nov high C = -1.9
|Dec high C = -5.3
|year high C = 6.0
|Jan mean C = -11.6
|Feb mean C = -10.7
|Mar mean C = -5.5
|Apr mean C = 0.8
|May mean C = 7.5
|Jun mean C = 13.1
|Jul mean C = 16.5
|Aug mean C = 13.6
|Sep mean C = 8.8
|Oct mean C = 2.5
|Nov mean C = -4.2
|Dec mean C = -8.2
|year mean C = 1.9
|Jan low C = -15.2
|Feb low C = -14.4
|Mar low C = -9.7
|Apr low C = -3.4
|May low C = 2.5
|Jun low C = 7.7
|Jul low C = 11.5
|Aug low C = 9.3
|Sep low C = 5.6
|Oct low C = 0.4
|Nov low C = -6.7
|Dec low C = -11.3
|year low C = -2.0
|Jan record low C = -45.2
|Feb record low C = -41.2
|Mar record low C = -37.1
|Apr record low C = -27.3
|May record low C = -13.7
|Jun record low C = -3.9
|Jul record low C = -0.5
|Aug record low C = -4.1
|Sep record low C = -7.5
|Oct record low C = -21.1
|Nov record low C = -36.1
|Dec record low C = -43.2
|year record low C = -45.2
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 42
|Feb precipitation mm = 32
|Mar precipitation mm = 31
|Apr precipitation mm = 32
|May precipitation mm = 48
|Jun precipitation mm = 65
|Jul precipitation mm = 75
|Aug precipitation mm = 82
|Sep precipitation mm = 62
|Oct precipitation mm = 68
|Nov precipitation mm = 51
|Dec precipitation mm = 48
|year precipitation mm = 636
|Jan snow depth cm = 36
|Feb snow depth cm = 45
|Mar snow depth cm = 48
|Apr snow depth cm = 19
|May snow depth cm = 1
|Jun snow depth cm = 0
|Jul snow depth cm = 0
|Aug snow depth cm = 0
|Sep snow depth cm = 0
|Oct snow depth cm = 2
|Nov snow depth cm = 11
|Dec snow depth cm = 24
|year snow depth cm = 48
|Jan rain days = 2
|Feb rain days = 2
|Mar rain days = 4
|Apr rain days = 10
|May rain days = 17
|Jun rain days = 17
|Jul rain days = 18
|Aug rain days = 19
|Sep rain days = 22
|Oct rain days = 19
|Nov rain days = 9
|Dec rain days = 4
|year rain days = 143
|Jan snow days = 27
|Feb snow days = 26
|Mar snow days = 23
|Apr snow days = 13
|May snow days = 6
|Jun snow days = 0
|Jul snow days = 0
|Aug snow days = 0
|Sep snow days = 2
|Oct snow days = 13
|Nov snow days = 25
|Dec snow days = 28
|year snow days = 163
|Jan humidity = 85
|Feb humidity = 84
|Mar humidity = 80
|Apr humidity = 72
|May humidity = 68
|Jun humidity = 69
|Jul humidity = 75
|Aug humidity = 81
|Sep humidity = 85
|Oct humidity = 88
|Nov humidity = 89
|Dec humidity = 87
|year humidity = 80
|Jan sun = 14.2
|Feb sun = 50.6
|Mar sun = 129.3
|Apr sun = 189.1
|May sun = 252.8
|Jun sun = 291.0
|Jul sun = 298.0
|Aug sun = 200.9
|Sep sun = 111.3
|Oct sun = 50.3
|Nov sun = 14.9
|Dec sun = 1.8
|year sun = 
|source 1 = Pogoda.ru.net&lt;ref name = Pogoda &gt;{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/22550.htm |title=Weather and Climate-The Climate of Arkhangelsk |publisher=Цаг агаар ба уур амьсгал |language=ru |access-date=2026-06-03 |archive-date=2021-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211025232900/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/22550.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|source 2 = [[NOAA]]&lt;ref name = NOAA &gt;{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/RussianFederation/CSV/ArhangelSk_22550.csv |title=Arhangelsk (Arkhangelsk) Climate Normals 1991–2020 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-06-03 |archive-date=2023-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116095301/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/RussianFederation/CSV/ArhangelSk_22550.csv |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Arkhangelsk view from Vysotka.jpg
Зураг:Mark in Arkhangelsk RU.JPG
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Arkhangelsk|Архангельск}}
{{Wiktionary}}

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Архангельск| ]]
[[Ангилал:Архангельск мужийн суурин]]
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Оросын боомт]]
[[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]]
[[Ангилал:Оросын хот]]</text>
      <sha1>6bzh88h3gne0idvvmaw74d5igzyb3lk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дэлхийн улсуудын татварын түвшин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35794</id>
    <revision>
      <id>874711</id>
      <parentid>874134</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T03:26:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="175252" sha1="o7lgjcw8mu2stvzvt4sggcydb9yhc24" xml:space="preserve">[[File:Federal Sales Taxes.png|upright=1.3|right|thumb|Үндэсний түвшний борлуулалтын татвар / НӨАТ-ын хэмжээг харуулсан дэлхийн газрын зураг (2019 оны 10 сар)]]

Ихэнх улс орны [[татварын хууль тогтоомж]] нь маш нарийн төвөгтэй бөгөөд [[татварын дарамт]] нь улс орон, орон нутгийн нэгж бүрийн өөр өөр бүлэгт өөр өөр байдаг тул [[татварын хувь хэмжээ]]г улс орнуудаар харьцуулах нь хэцүү бөгөөд зарим талаараа субьектив юм. Жагсаалтад үндсэн татварын төрөл болох [[аж ахуйн нэгжийн татвар]], [[​​орлогын татвар|хувь хүний ​​орлогын татвар]], [[борлуулалтын татвар]] ([[Нэмэгдсэн өртгийн албан татвар|НӨАТ]] багтсан), [[хөрөнгийн нэмэгдлийн татвар]], [[эд хөрөнгийн татвар]], [[өв залгамжлалын татвар]] зэрэг багтсан.

Хувь хүний ​​орлогын албан татварт нийгмийн даатгалын шимтгэл болон бүх татвар багтана. Нийгмийн даатгалын шимтгэл нь хувь хүний ​​баялагт хувь нэмэр оруулдаг ба тэтгэвэрт гарах эсвэл цагаачлах үед нэг удаагийн эсвэл тэтгэвэр хэлбэрээр буцаан төлдөг тул тооцохгүй. Зөвхөн дээд хязгааргүй нийгмийн даатгалын шимтгэлийг хамгийн дээд ахиу татварын хувь хэмжээнд хамруулж болно, учир нь эдгээр нь л хүн амын дунд хуваарилах татвар юм. Зарим бусад татвар (жишээ нь, [[үл хөдлөх хөрөнгийн татвар]]) болон [[орлогын татвар]]ыг энд харуулаагүй болно. Жагсаалтад орсон улсын корпораци эсвэл хувь хүний ​​татварын бодит ачааллыг илэрхийлэхийн тулд хүснэгт нь бүрэн илтгэгч юм. Үзүүлсэн татварын хувь хэмжээ нь завсрын бөгөөд хасалт, чөлөөлөлт, хөнгөлөлтийг тооцоогүй. Үр ашигтай хувь хэмжээ нь завсрын ханшаас ихэвчлэн бага байдаг. Холбооны (АНУ, Канад гэх мэт) татварын хувь хэмжээг улсын дундажаар бичсэн бөгөөд мужаас хамаарч өөр өөр байдаг.

== Улс орон, нутаг дэвсгэрийн татварын хувь хэмжээ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Улс
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Аж ахуй нэгжийн татвар]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Орлогын татвар|Хувь хүний орлогын татвар]]
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Хөрөнгийн нэмэгдлийн татвар]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Хөрөнгийн нэмэгдлийн татварын (CGT) хувь хэмжээ |url=https://taxsummaries.pwc.com/quick-charts/capital-gains-tax-cgt-rates}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Эд хөрөнгийн татвар]]  
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Өв залгамжлалын татвар]]
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Нэмэгдсэн өртгийн албан татвар|НӨАТ]] эсвэл [[Борлуулалтын татвар]]
! rowspan=&quot;2&quot; |Цааш унших
|-
!Хамгийн доод хэмжээ
!Хамгийн өндөр хэмжээ
|-
| {{flagcountry|Афганистан}}
| 20%&lt;ref name=&quot;AfghKazCorp&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.abc.net.au/news/2017-04-26/big-business-big-iidea-for-the-budget/8473224|title=Big business has a solution for the budget deficit: Give us $12b|date=2017-04-26|access-date=2025-03-25|work=ABC News|first=Эндрю|last=Робертсон|archive-date=2017-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170504041608/http://www.abc.net.au/news/2017-04-26/big-business-big-iidea-for-the-budget/8473224|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 0%&lt;ref name=&quot;Afgh&quot;&gt;{{cite web|url=https://home.kpmg.com/xx/en/home/insights/2015/11/afghanistan-income-tax.html|title=Афганистан – Орлогын татвар|date=2016-06-14|access-date=2025-03-25|work=KPMG|archive-url=https://web.archive.org/web/20170504041353/https://home.kpmg.com/xx/en/home/insights/2015/11/afghanistan-income-tax.html|archive-date=2017-05-04|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| 20%&lt;ref name=&quot;Afgh&quot;/&gt;
|
|
|
| 0%&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-taxation-idUSKBN14U09X|title=Afghan businesses feel squeeze from government tax drive|work=Reuters|date=2017-01-09|access-date=2025-03-25|first=James|last=Mackenzie|archive-date=2017-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170504042419/http://www.reuters.com/article/us-afghanistan-taxation-idUSKBN14U09X|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Гэвч Талибаны дор байсан бүс нутагт зарим хүнсний бүтээгдэхүүнд бага хэмжээний хураамжийг хууль бусаар нэмдэг байжээ&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-taliban-finance/taliban-tax-collectors-help-tighten-insurgents-grip-in-afghanistan-idUSKCN1NB19Y | title=Taliban tax collectors help tighten insurgents' grip in Afghanistan | newspaper=Ройтерс | date=2018-11-06 }}&lt;/ref&gt;
| [[Афганистаны татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Албани}}
| 15%&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{Cite web |url=https://files.taxfoundation.org/20201208152358/2020-Corporate-Tax-Rates-around-the-World.pdf |title=Archived copy |access-date=2025-03-25 |archive-date=2021-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210719015959/https://files.taxfoundation.org/20201208152358/2020-Corporate-Tax-Rates-around-the-World.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| 0%&lt;ref name=&quot;AlbInc&quot;&gt;{{cite web|url=http://taxsummaries.pwc.com/ID/Albania-Individual-Taxes-on-personal-income|title=Албани - Хувь хүний орлогын албан татвар|work=PWC|access-date=4 May 2017|date=2016-12-01|archive-date=2017-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170528213731/http://taxsummaries.pwc.com/ID/Albania-Individual-Taxes-on-personal-income|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 23%&lt;ref name=&quot;AlbInc&quot;/&gt;
|15%
|
|
| 20% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;6% {{small|(аялал жуулчлалын үйлчилгээ)}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/2017-04/07/c_136188315.htm|title=Албани улс аялал жуулчлалын татвараа 6 хувь хүртэл буурууллаа|work=Xinhua News|access-date=2025-03-25|date=2017-04-07|archive-date=2017-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407060034/http://news.xinhuanet.com/english/2017-04/07/c_136188315.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|[[Албанийн татварын тогтолцоо]]
|-
|{{flagcountry|Алжир}}
| 26% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}&lt;br /&gt;19% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://taxsummaries.pwc.com/ID/Algeria-Corporate-Taxes-on-corporate-income|title=Алжиры аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татвар|work=PWC|access-date=2025-03-25|archive-date=2017-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929062320/http://taxsummaries.pwc.com/ID/Algeria-Corporate-Taxes-on-corporate-income|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 0%&lt;ref name=&quot;AlgInc&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pkf.com/media/1944991/algeria%20pkf%20tax%20guide%202013.pdf|title=Алжирын татварын гарын авлага 2013|work=PKF|access-date=2025-03-25|archive-date=2017-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170918211557/http://www.pkf.com/media/1944991/algeria%20pkf%20tax%20guide%202013.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 35%&lt;ref name=&quot;AlgInc&quot;/&gt;
|15% оршин суугч, 20% оршин суугч бус
|
|
| 19% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;ref name=&quot;AlgOth&quot;/&gt;&lt;br /&gt;9% {{small|(үндсэн бүтээгдэхүүн)}}&lt;ref name=&quot;AlgOth&quot;&gt;{{cite web|url=http://taxsummaries.pwc.com/ID/Algeria-Corporate-Other-taxes|title=Algeria Other Taxes|work=PWC|date=2016-12-13|access-date=2025-03-25|archive-date=2017-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929062316/http://taxsummaries.pwc.com/ID/Algeria-Corporate-Other-taxes|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Алжирын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Америкийн Самоа}}
| 34%&lt;ref name=&quot;auto2&quot;/&gt;
| 4%&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://samoanews.com/treasurer-tells-fono-wage-tax-should-be-repealed?qt-photos_videos=1|title=Treasurer tells Fono wage tax should be repealed|date=2014-03-26|work=Samoa News|access-date=2025-03-26|archive-date=2017-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170530000837/http://samoanews.com/treasurer-tells-fono-wage-tax-should-be-repealed?qt-photos_videos=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AmSa&quot;/&gt;
| 6%&lt;ref name=&quot;AmSa&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.doc.as/wp-content/uploads/2014/02/Investment-Guide-2014-reduced.pdf|title=American Samoa Investment Guide 2014|work=Амбан захирагчийн тамгын газар|access-date=2025-03-30|archive-date=2017-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170530001123/http://www.doc.as/wp-content/uploads/2014/02/Investment-Guide-2014-reduced.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|
| 0%
|
| 0%&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.radionz.co.nz/international/pacific-news/274609/5-percent-sales-tax-proposed-for-american-samoa|title=5% sales tax proposed for American Samoa|work=Radio New Zealand|date=2015-05-26|access-date=2025-03-30|archive-date=2017-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170530001119/http://www.radionz.co.nz/international/pacific-news/274609/5-percent-sales-tax-proposed-for-american-samoa|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AmSa&quot;/&gt;
| [[Америкийн Самоагийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Андорра}}
| 10%&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/dec/27/andorra-financial-crisis-tax | location=Лондон | work=The Guardian | first=Жилс | last=Тремлетт | title=Andorra gets a taste of taxation | date=2011-12-27 | access-date=2025-03-30 | archive-date=2012-11-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121120210126/http://www.guardian.co.uk/world/2011/dec/27/andorra-financial-crisis-tax | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| 0%&lt;ref name=&quot;andorra&quot;&gt;{{cite web |url= https://andorraguides.com/tax/rates/#income-tax-rates-in-andorra-for-residents |title= Андоррагийн татварын хувь хэмжээ |date= 2018 |accessdate= 2025-03-30 |archive-date= 2020-03-18 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200318191200/https://andorraguides.com/tax/rates/#income-tax-rates-in-andorra-for-residents |url-status= live }}&lt;/ref&gt;
| 10%&lt;ref name=&quot;andorra&quot;/&gt;
|
|
|
| 4.5% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br&gt;9.5% {{small|(банкны үйлчилгээ)}}&lt;br&gt;2.5%, 1% эсвэл 0% {{small|(бууруулсан хэмжээ)}}&lt;ref name=&quot;AndDel&quot;&gt;{{cite web|url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-andorrahighlights-2017.pdf|title=International Tax Andorra Highlights 2017|work=Deloitte|access-date=2025-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170504050747/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-andorrahighlights-2017.pdf|archive-date=2017-05-04|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| [[Андоррагийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Ангол}}
| 30%&lt;ref name=&quot;AngRat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pkf.com/media/10028474/angola-tax-guide-2016-17.pdf|title=Angola Tax Guide 2016/17|work=PKF|access-date=2025-03-30|date=2016|archive-date=2017-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170504052457/http://www.pkf.com/media/10028474/angola-tax-guide-2016-17.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 0%&lt;ref name=&quot;AngRat&quot;/&gt;
| 17%&lt;ref name=&quot;AngRat&quot;/&gt;
|10%
|
|
| 14%&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Angola Indirect Tax Changes for 2021|url=https://www.ey.com/en_gl/tax-alerts/angola-indirect-tax-changes-for-2021|access-date=2021-12-02|website=www.ey.com|language=en-GL|archive-date=2021-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202095138/https://www.ey.com/en_gl/tax-alerts/angola-indirect-tax-changes-for-2021|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| [[Анголын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Ангиль}}
| 0%&lt;ref name=&quot;Anguil&quot;&gt;{{cite web|url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-anguillahighlights-2017.pdf|title=International Tax Anguilla Highlights 2017|work=Deloitte|access-date=2025-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170530005929/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-anguillahighlights-2017.pdf|archive-date=2017-05-30|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | 0%&lt;ref name=&quot;Anguil&quot;/&gt;
|
|
|
| 0%&lt;ref name=&quot;Anguil&quot;/&gt;
| [[Ангилийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Антигуа ба Барбуда}}
|25%&lt;ref&gt;{{cite web|date=2020-11-11|title=Corporate Tax Rates Table - KPMG Global|url=https://home.kpmg/xx/en/home/services/tax/tax-tools-and-resources/tax-rates-online/corporate-tax-rates-table.html|access-date=2025-03-30|website=KPMG|language=en-US|archive-date=2021-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428075350/https://home.kpmg/xx/en/home/services/tax/tax-tools-and-resources/tax-rates-online/corporate-tax-rates-table.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| colspan=&quot;2&quot; |0%&lt;ref name=&quot;home.kpmg&quot;&gt;{{cite web|date=2020-11-11|title=Individual Income Tax Rates Table - KPMG Global|url=https://home.kpmg/xx/en/home/services/tax/tax-tools-and-resources/tax-rates-online/individual-income-tax-rates-table.html|access-date=2025-03-30|website=KPMG|language=en-US|archive-date=2021-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501212641/https://home.kpmg/xx/en/home/services/tax/tax-tools-and-resources/tax-rates-online/individual-income-tax-rates-table.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|
|
|
|15%&lt;ref&gt;{{cite web|date=2020-10-28|title=Antigua - Indirect Tax Guide - KPMG Global|url=https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2018/10/antigua-indirect-tax-guide.html|access-date=2025-03-30|website=KPMG|language=en-US|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205815/https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2018/10/antigua-indirect-tax-guide.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Антигуа ба Барбудын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Аргентин}}
| 35% оршин суугч&lt;br&gt;15% оршин суугч бус&lt;ref name=&quot;Arge&quot;&gt;{{cite web|url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/cn/Documents/international-business-support/deloitte-cn-ibs-argentina-country-invest-en-2016.pdf|title=Taxation and Investment in Argentina 2016|work=Deloitte|access-date=2025-03-30|archive-date=2017-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170504052942/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/cn/Documents/international-business-support/deloitte-cn-ibs-argentina-country-invest-en-2016.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 9%&lt;ref name=&quot;Arge&quot;/&gt;
| 35%&lt;ref name=&quot;Arge&quot;/&gt;
|15%
|
|
| 21%&lt;ref name=&quot;Arge&quot;/&gt;
| [[Аргентины татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Армени}}
| 18%&lt;ref name=&quot;ArmTax&quot;&gt;{{cite web|url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-armeniahighlights-2021.pdf|title=International Tax Armenia Highlights 2021|work=Deloitte|access-date=2025-03-30|archive-date=2021-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512152147/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-armeniahighlights-2021.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 22%&lt;ref name=&quot;ArmTax&quot;/&gt;
| 22%&lt;ref name=&quot;ArmTax&quot;/&gt;
| 10-20%
|
|
| 20%&lt;ref name=&quot;ArmTax&quot;/&gt;
| [[Арменийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Аруба}}
| 25%&lt;ref name=&quot;ArubTax&quot;&gt;{{cite web|url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-arubahighlights-2017.pdf|title=International Tax Aruba Highlights 2017|work=Deloitte|access-date=2025-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170504221247/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-arubahighlights-2017.pdf|archive-date=2017-05-04|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| 7%&lt;ref name=&quot;ArubTax&quot;/&gt;
| 58.95%&lt;ref name=&quot;ArubTax&quot;/&gt;
|
|
|
| 1.5% {{small|(эргэлтийн татвар)}}&lt;ref name=&quot;ArubTax&quot;/&gt;
| [[Арубагийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Австрали}}
| 30% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;25% {{small|(нэгжийн үндсэн хэмжээ)}}&lt;ref name=&quot;AustTax&quot;&gt;{{cite web|title=Changes to company tax rates|url=https://www.ato.gov.au/Rates/Changes-to-company-tax-rates/?page=1#Base_rate_entity_company_tax_rate|work=Australian Tax Office|access-date=2021-05-11|archive-date=2021-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511212007/https://www.ato.gov.au/Rates/Changes-to-company-tax-rates/?page=1#Base_rate_entity_company_tax_rate|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;Note&quot;&gt;Жилийн 2 сая австрали доллараас дээш орлоготой бизнес эрхлэгчид 30%, бусад бүх бизнес 26% төлдөг.&lt;/ref&gt;
| 0%&lt;ref name=&quot;AustTax&quot;/&gt;
| 45%&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://theconversation.com/explainer-what-is-the-temporary-deficit-levy-and-why-was-it-introduced-60432|title=Explainer: what is the temporary deficit levy and why was it introduced?|work=The Conversation|date=2016-06-03|access-date=2025-03-30|first=Ross|last=Guest|archive-date=2017-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170504222825/http://theconversation.com/explainer-what-is-the-temporary-deficit-levy-and-why-was-it-introduced-60432|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 0-45% (Орлогын татварын хувьтай адил)
|
|
| 10% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;0% {{small|(зайлшгүй шаардлагатай зүйлс)}}&lt;ref name=&quot;AustTax&quot;/&gt;
| [[Австралийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Австри}}
| 25%&lt;ref name=&quot;Austria&quot;&gt;{{cite web|url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-austriahighlights-2017.pdf|title=International Tax Austria Highlights 2017|work=Deloitte|access-date=2025-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170504223420/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-austriahighlights-2017.pdf|archive-date=2017-05-04|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| 0%&lt;ref name=&quot;Austria&quot;/&gt;
| 55%&lt;ref name=&quot;Austria&quot;/&gt;
|27.5%
| 
|
| 20% {{small|(стандарт хэмжэ)}}&lt;br /&gt;13% {{small|(аялал жуулчлалын үйлчилгээ)}}&lt;br /&gt;10% {{small|(үндсэн эд зүйлс)}}&lt;ref name=&quot;Austria&quot;/&gt;
| [[Австрийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Азербайжан}}
| 20%&lt;ref name=&quot;Azer&quot;&gt;{{cite web|url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/cn/Documents/international-business-support/deloitte-cn-ibs-azerbaijan-int-tax-en-2017.pdf|title=International Tax Azerbaijan Highlights 2017|work=Deloitte|access-date=2025-04-01|archive-date=2017-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170505005931/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/cn/Documents/international-business-support/deloitte-cn-ibs-azerbaijan-int-tax-en-2017.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 14%&lt;ref name=&quot;Azer&quot;/&gt;
| 25%&lt;ref name=&quot;Azer&quot;/&gt;
| &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Каспийн хуулийн төв |first=Law and Tax Services |date=2024-10-22 |title=Азербайжан дахь хөрөнгийн орлогын татвар. |url=https://www.caspianlegalcenter.az/insights/more/capital-gains-tax-azerbaijan |access-date=2025-04-01 |website=Каспийн хуулийн төв |language=en}}&lt;/ref&gt;
|
|
| 18%&lt;ref name=&quot;Azer&quot;/&gt;
| [[Азербайжаны татварын тогтолцоо]]
|-
|{{flagcountry|Азор}}
|13.6% &lt;small&gt;([[Жижиг дунд үйлдвэрлэл|ЖДҮ]] эрхлэгчдэд хүчинтэй бөгөөд 15000€ татвар ногдох ашиг хүртэл хүчинтэй)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.investinazores.com/index.php/pt/diferencial-fiscal-competitivo|title=Diferencial Fiscal Competitivo|website=www.investinazores.com|access-date=2025-04-01|archive-date=2020-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205124616/http://www.investinazores.com/index.php/pt/diferencial-fiscal-competitivo|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
16.8% &lt;small&gt;(ерөнхий хэмжээ)&lt;/small&gt;
|0.0% &lt;small&gt;(сарын 654 евро хүртэлх цалин) + нийгмийн даатгалын шимтгэл&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dre.pt/application/file/a/118813087|title=Despacho n.º 1056/2019|last=Governo Regional dos Açores|date=2019|website=Diário da República|access-date=2025-04-01|archive-date=2020-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205121608/https://dre.pt/application/file/a/118813087|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|36.2% &lt;small&gt;(€25,200-аас дээш сарын цалин) + нийгмийн даатгалын шимтгэл&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web|url=https://joram.madeira.gov.pt/joram/2serie/Ano%20de%202020/IISerie-020-2020-01-29.pdf|title=Despachon.º 44/2020|last=Governo Regional da Madeira|date=2020|website=Jornal Oficial da Região Autónoma da Madeira|access-date=2025-04-01|archive-date=2020-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922114850/https://joram.madeira.gov.pt/joram/2serie/Ano%20de%202020/IISerie-020-2020-01-29.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|
|
|
|4% &lt;small&gt;(багасгасан хэмжээ)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;9% &lt;small&gt;(дундын хэмжээ)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;16% &lt;small&gt;(стандарт хэмжээ)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taxa normal de IVA nos Açores passa de 18 para 16 por cento a partir de 1 de julho |url=https://portal.azores.gov.pt/web/comunicacao/news-detail?id=3829054 |access-date=2025-04-01 |website=portal.azores.gov.pt |language=pt-PT}}&lt;/ref&gt;
|[[Португалын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Бахам}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.globalpropertyguide.com/Caribbean/Bahamas/Taxes-and-Costs |title=Bahamas capital gains tax rates, and property income tax |publisher=Globalpropertyguide.com |access-date=2025-04-01 |archive-date=2013-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130130064318/http://www.globalpropertyguide.com/Caribbean/Bahamas/Taxes-and-Costs |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| 0%&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Global/Local%20Assets/Documents/Tax/Taxation%20and%20Investment%20Guides/2013/dttl_tax_highlight_2013_Bahamas.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002105807/http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Global/Local%20Assets/Documents/Tax/Taxation%20and%20Investment%20Guides/2013/dttl_tax_highlight_2013_Bahamas.pdf|url-status=dead|title=&quot;Taxation and Investment Guides: Bahamas Highlights 2013&quot; Deloitte &amp; Touche|archivedate=2013-10-02}}&lt;/ref&gt;
| 0%
| 0% {{small|+ 8.8% нийгмийн даатгалын татвар}}
|
|
|
| 12% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;ref&gt;{{citation
|url= http://tribune242.com/news/2018/may/30/budget-vat-rise-75-percent-12-percent/
|publisher= Bahamas Tribune
|access-date= 2025-04-01
|title= BUDGET: VAT to rise from 7.5 percent to 12 percent
|archive-date= 2018-07-02
|archive-url= https://web.archive.org/web/20180702164032/http://www.tribune242.com/news/2018/may/30/budget-vat-rise-75-percent-12-percent/
|url-status= live
}}&lt;/ref&gt;
| [[Бахамын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Бахрейн}}
| 0%&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Global/Local%20Assets/Documents/Tax/Taxation%20and%20Investment%20Guides/2013/dttl_tax_highlight_2013_Bahrain.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002110351/http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Global/Local%20Assets/Documents/Tax/Taxation%20and%20Investment%20Guides/2013/dttl_tax_highlight_2013_Bahrain.pdf|url-status=dead|title=&quot;Taxation and Investment Guides: Bahrain Highlights 2013&quot; Deloitte &amp; Touche|archivedate=2013-10-02}}&lt;/ref&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | 0%
| 
|
|
| 10% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;0% {{small|(зайлшгүй шаардлагатай бараа)}}
| [[Бахрейны татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Бангладеш}}&lt;ref name=&quot;kpmg&quot;/&gt;
| 32.5%&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dhakatribune.com/business/economy/2021/06/03/budget-fy22-corporate-tax-rates-to-reduce-in-new-budget|title=Budget FY22: Big tax cut for businesses|date=2021-06-03|access-date=2025-04-01|website=[[Dhaka Tribune]]|archive-date=2021-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210724195633/https://www.dhakatribune.com/business/economy/2021/06/03/budget-fy22-corporate-tax-rates-to-reduce-in-new-budget|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 0%
| 25%
| 
|
|
| 15%
| [[Бангладешийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Барбадос}}{{citation needed|date=2019 оны 12 сар}}
| 5.5% {{small|(1 сая [[барбадос доллар]]оос хэтрэхгүй орлого дээр)}}&lt;br /&gt;3.0% {{small|(1-20 сая барбадос доллар)}}&lt;br /&gt;2.5% {{small|(20-30 сая барбадос доллар)}}&lt;br /&gt;1.0% {{small|(30 саяас дээш барбадос доллар)}}&lt;ref name=&quot;pwc.com&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.pwc.com/bb/en/services/pdf/pwc-tax-insights-barbados-nov-2018.pdf |title=Archived copy |access-date=2025-04-01 |archive-date=2019-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190709180224/https://www.pwc.com/bb/en/services/pdf/pwc-tax-insights-barbados-nov-2018.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| 25%
| 38%
| 
|
|
| 17.5% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;7.5% {{small|(зочид буудлын үйлчилгээ)}}
| [[Барбадосын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Беларусь}}&lt;ref name=&quot;fita&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.fita.org/countries/ |title=FITA |publisher=FITA |access-date=2025-04-01 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226011126/http://www.fita.org/countries/%20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 20%
| 43.37% (12% орлогын албан татвар, 1% албан журмын даатгал, 35% нийгмийн даатгал)
| 43.37% (12% орлогын албан татвар, 1% албан журмын даатгал, 35% нийгмийн даатгал)
| 
|
|
| 20% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;10% {{small|(багасгасан хэмжээ)}}
| [[Беларусийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Бельги}}&lt;ref name=&quot;kpmg&quot;/&gt;
| 25%&lt;ref name=&quot;www.sbb.be&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.sbb.be/nl/blog/de-vennootschapsbelasting-vanaf-2018-welk-tarief-betaalt-u |title=De vennootschapsbelasting vanaf 2018 |access-date=2025-04-02 |archive-date=2018-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722184739/https://www.sbb.be/nl/blog/de-vennootschapsbelasting-vanaf-2018-welk-tarief-betaalt-u |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| 55% {{small|(ганц бие/салсан үед)}} &lt;br /&gt; 50% {{small|(хууль ёсоор гэрлэсэн үед)}}
| 60.45% &lt;br /&gt; ([https://www.socialsecurity.be/site_fr/employer/infos/employers_nsso/which-contributions.htm#:~:text=Les%20cotisations%20personnelles%20des%20travailleurs,but%20lucratif%20est%20de%2025%20%25. 13.07%] {{small|(нийгмийн даатгалын албан татвар)}} &lt;br /&gt; 50% {{small|(холбооны)}}&lt;ref name=&quot;www.financeinfo.be&quot;&gt;{{cite web |url=https://financeinfo.be/belastingen/belastingschijven/ |title=Belastingschijven |access-date=2025-04-04 |archive-date=2018-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722184900/https://financeinfo.be/belastingen/belastingschijven/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; 3-9% {{small|(хотын)}}&lt;ref name=&quot;www.financien.belgium.be&quot;&gt;{{cite web |url=https://financien.belgium.be/nl/particulieren/belastingaangifte/gemeentebelasting |title=GEMEENTEBELASTING |date=2015-10-16 |access-date=2025-04-04 |archive-date=2021-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210901211632/https://financien.belgium.be/nl/particulieren/belastingaangifte/gemeentebelasting/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;)
| 
|
|
| 21% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;12% {{small|(ресторанууд)}}&lt;br /&gt;6% {{small|(зайлшгүй болон сонгогдсон бараа)}}
| [[Бельгийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Белиз}}
| 0.75% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}}&lt;br /&gt;19% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}
| colspan=&quot;2&quot; | 25%&lt;ref&gt;{{Cite web |title=File Income Tax – Belize Tax Services |url=https://bts.gov.bz/file-income-tax/ |access-date=2025-04-04 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
| 0% (Ерөнхийдөө чөлөөлөгдсөн)
|
|
| 12.5%
| [[Белизийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Бенин}}{{Citation needed|date=2009 оны 9 сар}}
| 35%
| 10%
| 35%
| 
|
|
| 18%
| [[Бениний татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Бермуд}}
| 0%&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=EYGM Limited|date=2018|title=2018 Worldwide Corporate Tax Guide|url=https://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide/$FILE/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide.pdf|journal=EY Worldwide Corporate Tax Guide|page=173|access-date=2025-04-04|archive-date=2018-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621070149/https://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide/$FILE/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | 0%
|
|
|
| 0%
| [[Бермудын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Бутан}}
| 26%
| 0%
| 25%&lt;ref name=&quot;www.mof.gov.bt&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mof.gov.bt/index.php?deptid=6&amp;id=46 |title=Сангийн яам &amp;#124; Бутаны хааны засгийн газар |publisher=Mof.gov.bt |access-date=2025-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706162835/http://www.mof.gov.bt/index.php?deptid=6&amp;id=46 |archive-date=2011-07-06 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|
| 
|
| {{N/A}}
| [[Бутаны татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Боливи}}
| 29%
| 0%
| 25%
| 
|
|
| 13%
| [[Боливийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Босни}}
| 10%&lt;ref name=&quot;fipa.gov.ba&quot;&gt;{{cite web |url=http://fipa.gov.ba/FipaFiles/File/Publications/investment.pdf |title=Archived copy |access-date=2025-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706131255/http://fipa.gov.ba/FipaFiles/File/Publications/investment.pdf |archive-date=2011-07-06 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | 10%
| 
|
|
| 17%&lt;ref name=&quot;fipa.gov.ba&quot;/&gt;
| [[Босни ба Херцеговины татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Ботсвана}}
| 22%
| 0%
| 25%
| 25%
|
|
| 14%
| [[Ботсванын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Бразил}}&lt;ref name=&quot;kpmg&quot;/&gt;
| {{small|40% (санхүүгийн байгууллага, даатгал, хөрөнгийн үнэлгээний компаниудын хувьд хамгийн өндөр хэмжээ)}} &lt;br /&gt; {{small|34% (хамгийн өндөр хэмжээ)}} &lt;br /&gt; {{small|24% (хамгийн бага хэмжээ)}} &lt;br /&gt; {{small|15% (20,000 бразил доллараас дээш ашиг дээр +10%&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IRPJ (Imposto sobre a renda das pessoas jurídicas) |url=https://www.gov.br/receitafederal/pt-br/assuntos/orientacao-tributaria/tributos/IRPJ |access-date=2025-04-04 |website=Receita Federal |language=pt-br}}&lt;/ref&gt; + 9% Нийгмийн шимтгэлийн татвар эсвэл санхүүгийн байгууллага, даатгал, хөрөнгийн үнэлгээний компаниудад 15%&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Contribuição Social sobre o Lucro Líquido CSLL |url=https://www.gov.br/receitafederal/pt-br/assuntos/orientacao-tributaria/tributos/CSLL |access-date=2022-05-03 |website=Receita Federal |language=pt-br}}&lt;/ref&gt;)}}
| 0%&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://idg.receita.fazenda.gov.br/acesso-rapido/tributos/irpf-imposto-de-renda-pessoa-fisica#c-lculo-anual-do-irpf|title=IRPF (Imposto sobre a renda das pessoas físicas)|website=Receita Federal|access-date=2025-04-04|archive-date=2016-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160602144853/http://idg.receita.fazenda.gov.br/acesso-rapido/tributos/irpf-imposto-de-renda-pessoa-fisica#c-lculo-anual-do-irpf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 27.5%&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tabela do Imposto de Renda 2023: veja faixas, alíquotas e como calcular |url=https://economia.uol.com.br/imposto-de-renda/noticias/redacao/2023/02/28/tabela-do-imposto-de-renda-2023-veja-faixas-aliquotas-e-como-calcular.htm |access-date=2025-04-04 |website=economia.uol.com.br |language=pt-br}}&lt;/ref&gt; 
|22.5%
|
|
| 20,03%-30,7%&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www12.senado.leg.br/noticias/materias/2023/08/18/com-reforma-tributaria-imposto-sobre-consumo-deve-variar-de-20-a-30-diz-ifi|title=Com reforma tributária, imposto sobre consumo deve variar de 20% a 30%, diz IFI|date=2023-08-18|website=Senado Federal do Brasil|access-date=2025-04-04}}&lt;/ref&gt;
| [[Бразилын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Бруней}}
| 1% (хувиараа бизнес эрхлэгчид ба нөхөрлөл), 18.5% (бусад бүх бизнес)&lt;ref name=&quot;mofe.gov.bn&quot;&gt;{{cite web | url=https://www.mofe.gov.bn/Divisions/faqs-corporate-tax.aspx | title=Санхүү, эдийн засгийн яам - faqs-corporate-tax }}&lt;/ref&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | 0% 
|0%&lt;ref name=&quot;mofe.gov.bn&quot;/&gt;
|
|
| {{N/A}}&lt;ref name=&quot;VAT Live&quot;/&gt;
| [[Брунейн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Болгар}}
| 10% {{small|(ашгийн хуваарилалтад +5%)}}
| 10%
| 10%
|
|
|
| 20%  {{small|(зочид буудал, кемпийн байранд 9%)}}
| [[Болгарын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Буркина-Фасо}}
| 27.5%
| 0%
| 25%
| 
|
|
| 18%
| [[Буркина-Фасогийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Бурунди}}&lt;ref&gt;{{cite web |last=Газиано |first=Тодд Ф. |url=http://www.heritage.org/research/features/index/country.cfm?id=Burundi |title=Эдийн засгийн эрх чөлөөний индекс |publisher=Heritage.org |access-date=2025-04-04 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216101815/http://www.heritage.org/research/features/index/country.cfm?id=Burundi |archive-date=2008-12-16 }}&lt;/ref&gt;
| 35%
| 0%
| 35%
| 
|
|
| 18%
| | [[Бурундийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Камбож}}
| 20%
| 0%
| 20%
| 
|
|
| 10%
| [[Камбожийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Камерун}}&lt;ref name=&quot;fita&quot;/&gt;
| 31.5%
| 10%
| 35%
|
| 
|
| 19.25%
| [[Камеруны татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Канад}}
| 26.5-31% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}&lt;br /&gt;9-13% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cra-arc.gc.ca/tx/bsnss/tpcs/crprtns/rts-eng.html|title=Corporation tax rates – Canada.ca|first=Canada Revenue|last=Agency|website=www.cra-arc.gc.ca|date=2019-11-27|access-date=2025-04-04|archive-date=2017-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170717024510/http://www.cra-arc.gc.ca/tx/bsnss/tpcs/crprtns/rts-eng.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 19% {{small|(15% холбооны + 4% [[Нунавут]]ад)}}&lt;ref name=canada&gt;[https://www.canada.ca/en/revenue-agency/services/tax/individuals/frequently-asked-questions-individuals/canadian-income-tax-rates-individuals-current-previous-years.html Канадын хувь хүний орлогын албан татварын хувь хэмжээ - одоогийн болон өмнөх жилүүд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200603170704/https://www.canada.ca/en/revenue-agency/services/tax/individuals/frequently-asked-questions-individuals/canadian-income-tax-rates-individuals-current-previous-years.html |date=2020-06-03 }}, Канадын орлогын агентлаг.&lt;/ref&gt;-27.53% {{small|(12.53% холбооны + 15% [[Квебек]]эд)}}&lt;ref&gt;[https://www.revenuquebec.ca/en/citizens/income-tax-return/completing-your-income-tax-return/income-tax-rates/ Орлогын татварын хэмжээ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200511173419/https://www.revenuquebec.ca/en/citizens/income-tax-return/completing-your-income-tax-return/income-tax-rates/ |date=2020-05-11 }}, Revenu Québec.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.canada.ca/en/revenue-agency/services/tax/individuals/topics/about-your-tax-return/tax-return/completing-a-tax-return/deductions-credits-expenses/line-44000-refundable-quebec-abatement.html Line 44000 - Refundable Quebec abatement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200603170908/https://www.canada.ca/en/revenue-agency/services/tax/individuals/topics/about-your-tax-return/tax-return/completing-a-tax-return/deductions-credits-expenses/line-44000-refundable-quebec-abatement.html |date=2020-06-03 }}, Канадын орлогын агентлаг.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=quebec&gt;{{Webarchiv|url=https://assets.ey.com/content/dam/ey-sites/ey-com/en_ca/topics/tax/tax-calculators/2020/ey-tax-rates-quebec-2020.pdf |wayback=20200603170837 |text=Квебек, холбооны болон мужийн хувь хүний ​​орлогын албан татварын нэгтгэсэн хэмжээ - 2020 |archiv-bot=2025-04-18 03:54:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200603170837/https://assets.ey.com/content/dam/ey-sites/ey-com/en_ca/topics/tax/tax-calculators/2020/ey-tax-rates-quebec-2020.pdf |date=2020-06-03 }}, Ernst &amp; Young.&lt;/ref&gt;
| 58.50% {{small|(33% холбооны + 25.5% [[Квебек]]эд)}}-44.5% {{small|(33% холбооны + 11.5% [[Нунавут]]ад)}}&lt;ref name=canada/&gt;&lt;ref name=quebec/&gt; 
|27%
|
|
| 5% {{Small|([[Альберта]]д 5% холбооны татвар)}}-15% {{small|(5% холбооны татвар + [[Нью-Брансвик]]т мужийн 10% татвар)}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-canadahighlights-2017.pdf|title=International Tax Canada Highlights 2017|work=Deloitte|access-date=2025-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170527102835/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-canadahighlights-2017.pdf|archive-date=2017-05-27|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| [[Канадын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Кабо-Верде}}
| 25%
| 16.5%
| 27.5%
|
| 
|
| 15%
| [[Кабо-Вердегийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Кайманы арлууд}}
| 0%&lt;ref name=caymandeloitte&gt;{{cite web|url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-caymanislandshighlights-2017.pdf|title=International Tax Cayman Islands Highlights 2017|work=Deloitte|access-date=2025-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170530010033/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-caymanislandshighlights-2017.pdf|archive-date=30 May 2017|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | 0%&lt;ref name=caymandeloitte/&gt;
|
|
|
| 0%&lt;ref name=caymandeloitte/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.caymancompass.com/2016/06/23/18-month-budget-govt-revenue-tops-1-2b/|title=18-month budget: Gov't revenue tops $1.2B|work=Cayman Compass|last=Дункан|first=Чарльз|date=2016-06-23|access-date=2025-04-04|archive-date=2017-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170530011047/https://www.caymancompass.com/2016/06/23/18-month-budget-govt-revenue-tops-1-2b/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=Note&gt;Борлуулалтын татвар эсвэл GST байхгүй ч Кайманы арлууд арлын улс руу импортолсон бараанд янз бүрийн импортын татвар ногдуулдаг.&lt;/ref&gt;
| [[Кайманы арлуудын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Төв Африкийн Бүгд Найрамдах Улс}}
| 30%&lt;ref name=&quot;ffiCAR&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.financialfreedomindex.com/central-african-republic.html |title=Төв Африкийн Бүгд Найрамдах Улс дахь санхүүгийн эрх чөлөө |publisher=FinancialFreedomIndex.com |access-date=2025-04-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150622111420/http://www.financialfreedomindex.com/central-african-republic.html |archive-date=2015-06-22 }}&lt;/ref&gt;
| {{N/A}}
| 50%&lt;ref name=&quot;ffiCAR&quot;/&gt;
| 
|
|
| 19%
| [[Төв Африкийн Бүгд Найрамдах Улс дахь татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Чад}}
| 20%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| {{N/A}}
|
|
| {{N/A}}
| [[Чадын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Чили}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sii.cl/aprenda_sobre_impuestos/impuestos/imp_directos.htm |title=Servicio de Impuestos Internos |language=es |publisher=Sii.cl |access-date=2013-02-04 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226010953/http://www.sii.cl/aprenda_sobre_impuestos/impuestos/imp_directos.htm%20 |url-status=live }}- Аж ахуйн нэгжийн албан татварын хувьд: 2013 оны 1 сарын 1-нээс мөрдөгдөж буй 20630 (2012 оны 9 сарын 27) хуулиар батлагдсан 20%.&lt;/ref&gt;
| 25% {{Small|(хамгийн бага хэмжээ)}}
27% {{Small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sii.cl/preguntas_frecuentes/renta/001_002_4708.htm|title=Preguntas Frecuentes|website=www.sii.cl|access-date=2025-04-04|archive-date=2015-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20151024093311/http://www.sii.cl/preguntas_frecuentes/renta/001_002_4708.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 0% {{small|(950 доллараас хэтрэхгүй татвар ногдох сарын орлогын хувьд)}}
| 40% {{small|(190000 доллараас дээш татвар ногдох сарын орлогод)}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sii.cl/valores_y_fechas/impuesto_2da_categoria/impuesto2018.htm|title=Sii {{!}} Servicio de Impuestos Internos|website=www.sii.cl|language=es|access-date=2025-04-04|archive-date=2018-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916034440/http://www.sii.cl/valores_y_fechas/impuesto_2da_categoria/impuesto2018.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 
| 10%
|
|
| 19%
| [[Чилийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Хятад}}&lt;ref name=&quot;kpmg&quot;/&gt;
| 25% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;ref&gt;[[Хятадын татварын тогтолцоо]]&lt;/ref&gt;
15% {{small|(өндөр технологийн компаниудад зориулсан концессын хувь)}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=&quot;大众创业 万众创新&quot;税收优惠政策指引|url=http://www.chinatax.gov.cn/n810341/n810755/c2576894/content.html|access-date=2025-04-04|website=www.chinatax.gov.cn|archive-date=2021-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210605222950/http://www.chinatax.gov.cn/n810341/n810755/c2576894/content.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 0%
| 45%&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Жао|first1=Вэньпэй|title=2015最新个人所得税税率表及计算方法【图】|url=http://henan.china.com.cn/finance/2015/0311/190052.shtml|archive-url=https://web.archive.org/web/20150710003018/http://henan.china.com.cn/finance/2015/0311/190052.shtml|url-status=dead|archive-date=2015-07-10|website=中国河南网|access-date=2025-04-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=KPMG|title=Хятад – Орлогын Татвар|url=https://home.kpmg.com/xx/en/home/insights/2011/12/china-income-tax.html|website=KPMG|access-date=2025-04-04|archive-date=2016-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160828135004/https://home.kpmg.com/xx/en/home/insights/2011/12/china-income-tax.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|20%
|0% - {{small| Хятадын засгийн газар Хятадын бүх газар нутгийг эзэмшдэг бөгөөд засгийн газар орон сууцны эздээс татвар авдаггүй.}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2023/05/10/business/china-property-tax.html |title=Why China Doesn't Have a Property Tax |website=Нью-Йорк Таймс |date=2023-05-10 |first=Кит |last=Брэдшер }}&lt;/ref&gt;
|
| 13% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;ref name=&quot;VAT Live&quot;&gt;{{cite web|date=2019-03-20|title=关于深化增值税改革有关政策的公告|url=http://www.chinatax.gov.cn/n810341/n810755/c4160283/content.html|access-date=2025-04-04|website=国家税务总局|archive-date=2021-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108180320/http://www.chinatax.gov.cn/n810341/n810755/c4160283/content.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;9% {{small|(эрчим хүч, ном, тээвэр гэх мэт.)}}&lt;br /&gt;6% {{small|(бусад үйлчилгээ)}}&lt;br /&gt;0% {{small|(экспортын бараа, үйлчилгээ)}}
| [[Хятадын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Колумби}}&lt;ref name=&quot;fita&quot;/&gt;
| 35%&lt;ref&gt;[http://www.secretariasenado.gov.co/senado/basedoc/estatuto_tributario_pr010.html#CAPITULOIX-I/&quot;Estatuto Tributario de los Impuestos Administrados por la Dirección General de Impuestos Nacionales&quot;, ARTÍCULO 240 – TARIFA GENERAL PARA PERSONAS JURÍDICAS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171202052605/http://www.secretariasenado.gov.co/senado/basedoc/estatuto_tributario_pr010.html#CAPITULOIX-I/ |date=2017-12-02 }} Татаж авсан: 2021/01/25&lt;/ref&gt;
| 0%&lt;ref name=&quot;secretariasenado.gov.co&quot;&gt;[http://www.secretariasenado.gov.co/senado/basedoc/estatuto_tributario_pr010.html#241/&quot;Estatuto Tributario de los Impuestos Administrados por la Dirección General de Impuestos Nacionales&quot;, ARTICULO 241. TARIFA PARA LAS PERSONAS NATURALES RESIDENTES Y ASIGNACIONES Y DONACIONES MODALES] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171202052605/http://www.secretariasenado.gov.co/senado/basedoc/estatuto_tributario_pr010.html#241/ |date=2017-12-02 }} Татаж авсан: 2017/12/01&lt;/ref&gt;
| 35% {{small|(хөдөлмөрийн бус орлого)}}&lt;br /&gt;39% {{small|(хөдөлмөрийн орлого)}}&lt;ref name=&quot;secretariasenado.gov.co&quot;/&gt; 
| 10% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;20% {{small|(сугалаа, тоглоом эсвэл үүнтэй төстэй үйл ажиллагаа)}}&lt;ref&gt;[https://taxsummaries.pwc.com/colombia/individual/other-taxes Колумби хувь хүн - Бусад татвар]&lt;/ref&gt;
|
|
| 19% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;5% or 0% {{small|(багасгасан хэмжээ)}}
| [[Колумбийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Коморос}}
| 35%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| {{N/A}}
|
|
| {{N/A}}
| [[Коморосын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Күүкийн арлууд}}
| 30% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}&lt;br /&gt;20% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}}
| 18.5%
| 30%
|
| 0% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.destination-cook-islands.com/Why-Invest.html |title=Why Invest in the Cook Islands – is it that good – really? |publisher=destination-cook-islands.com |access-date=2025-04-10 |archive-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241211053336/http://www.destination-cook-islands.com/Why-Invest.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|
| 15%
| [[Күүкийн арлуудын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс}}
| 35%
| 0%
| 40%
|
| 
|
| 20% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}&lt;br /&gt;5% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}}
| [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улсын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Бүгд Найрамдах Конго Улс}}
| 30%&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=EYGM Limited|date=2018|title=2018 Worldwide Corporate Tax Guide|url=https://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide/$FILE/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide.pdf|journal=EY Worldwide Corporate Tax Guide|volume=342|access-date=2025-04-04|archive-date=2018-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621070149/https://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide/$FILE/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| {{N/A}}
| {{N/A}}
|
|
|
| 18.9%&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=EYGM Limited|date=2018|title=2018 Worldwide Corporate Tax Guide|url=https://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide/$FILE/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide.pdf|journal=EY Worldwide Corporate Tax Guide|page=346|access-date=2025-04-04|archive-date=2018-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621070149/https://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide/$FILE/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Бүгд Найрамдах Конго Улсын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Коста-Рика}}
| 30%
| 0%
| 25%
| 
|
|
| 13% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;4% {{small|(хувийн эрүүл мэндийн үйлчилгээ, онгоцны тийз)}}&lt;br /&gt;2% {{small|(эм, хувийн боловсрол)}}&lt;br /&gt;1% {{small|(зайлшгүй шаардлагатай хүнс, хөдөө аж ахуй)}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hacienda.go.cr/contenido/15188-tarifas |title=Finance Ministry Rates |access-date=2025-04-04 |archive-date=2019-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191218115417/https://www.hacienda.go.cr/contenido/15188-tarifas |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| [[Коста-Рикагийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Хорват}}&lt;ref name=&quot;fita&quot;/&gt;
| 18% {{small|(3 сая [[Хорват куна|кунаас]] дээш ашгийн хувьд)}}&lt;br /&gt;12% {{small|(3 сая тонноос хэтрэхгүй ашгийн хувьд)}}
| 12%
| 40% 
|10%
|
|
| 25% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.emg.rs/en/news/region/175548.html |title=beograd.com – Strana nije nađena |publisher=Emg.rs |date=2011-02-14 |access-date=2025-04-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302222316/http://www.emg.rs/en/news/region/175548.html |archive-date=2012-03-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;13% {{small|(зарим зайлшгүй хүнсний бүтээгдэхүүн)}}
| [[Хорватын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Куба}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mfp.cu/legislaciones/2012/L-113-2012.pdf |title=Ley 113 Gaceta de Cuba |access-date=2025-04-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130717190148/http://www.mfp.cu/legislaciones/2012/L-113-2012.pdf |archive-date=2013-07-17 }}&lt;/ref&gt;
| 30%
| 15%
| 50%
| 
|
|
| 20% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}&lt;br /&gt;2.5% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}}
| [[Кубын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Курасао}}
| 22%
| 9.75%
| 46.5%
| 
|
|
| 6%, 7% or 9%
| [[Курасаогийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Кипр}}&lt;ref name=&quot;kpmg&quot;/&gt;
| 12.5%
| 0%
| 35% 
| 20%
|
|
| 19% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;5% эсвэл 0% {{small|(багасгасан хэмжээ)}}
| [[Киприйн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Чех}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.euraxess.cz/euraxess-services/incoming-researchers/tax-system/|title=Tax System – EURAXESS Czech Republic|work=Euraxess|access-date=2025-04-04|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150905235058/http://www.euraxess.cz/euraxess-services/incoming-researchers/tax-system|archive-date=2015-09-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-czechrepublichighlights-2015.pdf|title=Czech Republic Highlights 2015|work=Deloitte|access-date=2025-04-04|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150909011703/http://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-czechrepublichighlights-2015.pdf|archive-date=2015-09-09}}&lt;/ref&gt;
| 19%&lt;ref name=&quot;www.agn.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://agn.org/iagn/AGN_Shared_Content/Publications/EU/2016CorporateTax.pdf |title=AGN Tax Brochure – 2016 Corporate Tax – A European Comparison |publisher=AGN International |access-date=2025-04-04 |archive-date=2016-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161013215705/http://agn.org/iagn/AGN_Shared_Content/Publications/EU/2016CorporateTax.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| 20.1% {{small|(15% хасагдах татвар + ажилтан бол 45% эрүүл мэнд, нийгмийн хамгаалал, хувиараа хөдөлмөр эрхэлдэг бол 22.5%)}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cssz.cz/cz/pojisteni-osvc/platba-pojistneho/zalohy-na-pojistne-na-duchodove-pojisteni.htm|title=Zálohy na pojistné na důchodové pojištění - Česká správa sociálního zabezpečení|website=www.cssz.cz|access-date=2025-04-04|archive-date=2018-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20181004021158/https://www.cssz.cz/cz/pojisteni-osvc/platba-pojistneho/zalohy-na-pojistne-na-duchodove-pojisteni.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 45.7% {{small|(ажилчдын жилийн нийт орлого 90,000 доллар ба түүнээс дээш байх оргил үе)}}&lt;br /&gt;39% {{small|(450,000 доллар ба түүнээс дээш жилийн нийт орлогын хувьд)}}{{Citation needed|date=2024 оны 8 сар|reason=sources or explanation needed for what exactly do these figures include. The actual tax rate is 15 percent to 23 percent, so this likely includes social and healthcare contributions, but need to be cited. I&quot;m not clear on which of these are included and to what extent in the highest tax bracket, so I will leave it to people more knowledgeable}}
|15%
|
|
| 21% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.vatlive.com/vat-rates/international-vat-and-gst-rates/ |title=VAT LiveInternational VAT and GST rates &amp;#124; VAT Live |publisher=VAT Live |access-date=2025-04-04 |archive-date=2013-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831021449/http://www.vatlive.com/vat-rates/international-vat-and-gst-rates/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;12% {{small|(багасгасан хэмжээ)}}
| [[Чехийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Дани}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.skat.dk/SKAT.aspx?oId=1880327&amp;vId=0 |title=SKAT: Income tax rates |publisher=Skat.dk |access-date=2025-04-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130220185303/http://skat.dk/SKAT.aspx?oId=1880327&amp;vId=0 |archive-date=2013-02-20 }}&lt;/ref&gt;
| 22-25% (бизнесээс хамааран)
| 39.8596% {{small|(ажилгүйчүүдэд 34.63%; жилийн эхний [[Дани крон|DKK]]46,000 / $7,245 / €6,172 хасагддаг)}}&lt;ref name=&quot;skatdk1&quot;&gt;{{cite web|url=https://skat.dk/skat.aspx?oid=2035568|title=Gældende skattesatser|website=skat.dk|access-date=2025-04-04|archive-date=2021-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008043420/https://skat.dk/skat.aspx?oid=2035568|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.skm.dk/skattetal/satser/kommunal-beskatning/kommuneskatteprocenter-og-grundskyldspromiller-top-20-2018|title=Kommuneskatteprocenter og grundskyldspromiller - Top 20 - 2018 - Skatteministeriet|website=www.skm.dk|access-date=2025-04-04|archive-date=2018-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621031719/http://www.skm.dk/skattetal/satser/kommunal-beskatning/kommuneskatteprocenter-og-grundskyldspromiller-top-20-2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 52.07%&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-19 |title=C.C.5.2.15.2 Skatteloft |url=https://info.skat.dk/data.aspx?oid=1948928 |access-date=2025-04-04}}&lt;/ref&gt;
| 42%
|
|
| 25%
| [[Данийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Жибути}}
| 25%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
|
| 
|
| {{N/A}}
| [[Жибутийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Доминика}}
| 25%&lt;ref&gt;{{cite web |title=Inland Revenue Division - Dominica |url=http://www.ird.gov.dm/tax-laws/corporate-income-tax |website=Inland Revenue Division - Dominica |access-date=2025-04-04 |archive-date=2019-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191006050939/http://ird.gov.dm/tax-laws/corporate-income-tax |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| 0%
| 35%
|
|
|
| 15%
| [[Доминикийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Бүгд Найрамдах Доминикан Улс}}
| 27%
| 0%
| 25%
|27%&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Impuesto sobre la Renta |url=https://dgii.gov.do/cicloContribuyente/obligacionesTributarias/principalesImpuestos/Paginas/impuestoSobreRenta.aspx |access-date=2025-04-04 |website=dgii.gov.do}}&lt;/ref&gt;
|
|
| 18%
| [[Бүгд Найрамдах Доминикан Улсын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Зүүн Тимор}}
| 10%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
|
| 
|
| {{N/A}}
| [[Зүүн Тиморын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Эквадор}}
| 25%&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sri.gob.ec/web/guest/declaracion-impuesto-a-la-renta-2018|title=Declaración Impuesto a la Renta 2018 - Servicio de Rentas Internas del Ecuador|access-date=2025-04-04|archive-date=2019-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421073803/http://www.sri.gob.ec/web/guest/declaracion-impuesto-a-la-renta-2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 0%
| 35% 
| 35%
|
|
| 12% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;15% {{small|(тансаг зэрэглэлийн бараа)}}&lt;br /&gt;0% {{small|(экспорт)}}
| [[Эквадорын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Египет}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.incometax.gov.eg/ |title=Египетийн орлогын албан татварын хууль |publisher=Incometax.gov.eg |access-date=2013-02-04 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226011002/http://www.incometax.gov.eg/%20 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| 22.5% {{small|(татвар ногдуулах аж ахуйн нэгжийн ашиг дээр)}}&lt;br /&gt;{{small|(+ 5% ашгийн хуваарилалт)}}
| 0%
| 22.5%
| 
|
|
| 14% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;10% {{small|(мэргэжлийн үйлчилгээ)}}&lt;br /&gt;0% {{small|(экспорт)}}
| [[Египетийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Сальвадор}}
| 30%
| 0%
| 30%
|
| 
|
| 13%
| [[Сальвадорын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Экваторын Гвиней}}
| 35%
| 0%
| 35%
| 
|
|
| 15%
| [[Экваторын Гвинейн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Эритрей}}
| 34%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
|
|
| {{N/A}}
| [[Эритрейн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Эстони}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Эстонийн татварын хэмжээ |url=https://www.emta.ee/en/business-client/taxes-and-payment/income-and-social-taxes/tax-rates |access-date=2025-04-04 |website=Эстонийн татвар, гаалийн зөвлөл |publisher=Бүгд Найрамдах Эстони Улс}}&lt;/ref&gt;
| 0% {{small|(хуваарилалтаар 20% буюу өмнөх 3 жилийн дунджаас 14% доогуур)}}
| 6.9% {{small|(2024 онд хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээний бүтэн цагаар ажиллахад: 20%-ийн тогтмол орлогын албан татвар багтсан бөгөөд үүний жилийн эхний 7848 евро нь бага орлоготой хүмүүс татвараас чөлөөлөгдөнө + 2% албан тэтгэврийн шимтгэл + 1.6% ажилчдын төлдөг ажилгүйдлийн даатгал); ажил олгогчоос төлсөн нийгмийн даатгалын татварыг тооцохгүй}}
| 23.6% {{small|(2024 онд жилд 25,200 евро-оос дээш орлоготой ажилчдын хувьд: орлогын албан татвар 20% багтсан + 2% албан тэтгэврийн шимтгэл + 1.6% ажилчдын төлдөг ажилгүйдлийн даатгал); ажил олгогчоос төлсөн нийгмийн даатгалын болон ногдол ашгийн татварыг тооцохгүй}} 
| 20%
|
|
| 22% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;9% {{small|(багасгасан хэмжээ)}}
| [[Эстонийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Эсватини|name=Эсватини (Свазиланд)}}
| 27.5%
| 0%&lt;ref name=&quot;ers.org.sz&quot;&gt;{{cite web|title=Хувь хэмжээ ба босго|url=https://www.ers.org.sz/IncomeTax/RatesandThres|website=ers.org.sz|publisher=Эсватинийн Орлогын Алба|access-date=2025-04-05}}&lt;/ref&gt;
| 33%&lt;ref name=&quot;ers.org.sz&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|
|
|
| 15%
| [[Эвсатинийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Этиоп}}
| 30%&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://taxsummaries.pwc.com/ethiopia/corporate/taxes-on-corporate-income | title=Tax rates in Ethiopia PWE report}}&lt;/ref&gt;
| 0%
| 35%
| 
|
|
| {{N/A}}
| [[Этиопын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Фолклендын арлууд}}
| 26%
| 0%
| 26%
| 15%
|
|
| 0%
| [[Фолклендын арлуудын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flag|Фарерын арлууд}}
|
|
|
|
| 0% &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nordisketax.net/country.asp?url=/files/far/eng.asp |title=Фарерын арлууд |first=Nordisk |last=eTax |access-date=2025-04-10 |archive-date=2021-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211017114918/https://nordisketax.net/country.asp?url=/files/far/eng.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|
|
|[[Фарерын арлуудын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Микронезийн Холбооны Улс}}
| 21%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
|
| 
|
| {{N/A}}
| [[Микронезийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Фижи}}
| 20%&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.investmentfiji.org.fj/resources/uploads/embeds/file/2016%20INCENTIVE%20BROCHURE.pdf |title=Archived copy |access-date=2025-04-04 |archive-date=2017-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171031151057/http://www.investmentfiji.org.fj/resources/uploads/embeds/file/2016%20INCENTIVE%20BROCHURE.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 0%
| 20%
| 
|
|
| 9%
| [[Фижийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Финланд}}
| 20%&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vm.fi/vm/fi/10_verotus/03_elinkeinoverotus/01_yhteisovero/index.jsp|access-date=2025-04-04|title=Финландын Сангийн яам|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130619074445/http://www.vm.fi/vm/fi/10_verotus/03_elinkeinoverotus/01_yhteisovero/index.jsp|archive-date=2013-06-19}}&lt;/ref&gt;
| 0% {{small|+ 8.40% нийгмийн даатгалын татвар}}&lt;ref name=&quot;fi-ss-fee&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.vero.fi/fi-FI/Tietoa_Verohallinnosta/Tiedotteet/Yritys_ja_yhteisoasiakkaat/Tyonantajan_ja_tyontekijan_elake_ja_vaku%2830518%29 |title=Verohallinto &gt; Työnantajan ja työntekijän eläke- ja vakuutusmaksuprosentit 2014 |access-date=2025-04-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714105916/http://www.vero.fi/fi-FI/Tietoa_Verohallinnosta/Tiedotteet/Yritys_ja_yhteisoasiakkaat/Tyonantajan_ja_tyontekijan_elake_ja_vaku(30518) |archive-date=2014-07-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
| 53.61%  {{small|[[Финляндын Ортодокс сүм]]ийн гишүүдийн хувьд [[Халсуа]]д (31.25% үндэсний татварын хэмжээ + 23.5% хотын татвар + 9.9% нийгмийн даатгалын татвар + 2.1% сүмийн татвар)}}&lt;ref name=&quot;fi-municipal&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.vero.fi/contentassets/6598f374ce154cd6ae071f50aaff084f/verohallinto_kuntien-ja-seurakuntien-tuloveroprosentit-2020.pdf |title=Archived copy |access-date=2025-04-04 |archive-date=2020-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126111917/https://www.vero.fi/contentassets/6598f374ce154cd6ae071f50aaff084f/verohallinto_kuntien-ja-seurakuntien-tuloveroprosentit-2020.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{Additional citation needed|date=May 2024}}
|34%
|
|
| 25.5% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;14% {{small|(хоол хүнс, тэжээл)}}&lt;br /&gt;10% {{small|(эм, нийтийн тээвэр)}}
| [[Финландын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Франц}}
| 25%
| 0%
| 47.2% {{small|(45% + өндөр орлого, эсвэл €177,000 орлого дээр 4% татвар)}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://europa.eu/youreurope/citizens/work/taxes/income-taxes-abroad/france/index_en.htm|title=Income tax|website=Your Europe – Citizens|language=en|access-date=2025-04-05|archive-date=2022-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222162630/https://europa.eu/youreurope/citizens/work/taxes/income-taxes-abroad/france/index_en.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 
|30% (өндөр орлоготой хүмүүст нэмэлт 4%)
|
|
| 20% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;10% {{small|(ресторан, тээвэр, аялал жуулчлалын үйлчилгээ)}}&lt;br /&gt;5.5% {{small|(хэрэгслүүд)}}&lt;br /&gt;2.1% {{small|(хэвлэл)}}
| [[Францын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Францын Полинез}}
| 25%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
|
|
| {{N/A}}
| [[Францын Полинезийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Габон}}
| 35%
| 5%
| 35%
|
|
|
| 18%
| [[Габоны татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Гамби}}
| 31%
| 0%
| 30%
|
| 
|
| {{N/A}}
| [[Гамбийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Герман}}
| Ойролцоогоор 30% (15% аж ахуйн нэгжийн татвар (+ 5,5% нөхөрлөлийн нэмэгдэл) + 7%-17% худалдааны татвар)&lt;ref name=&quot;kpmg.com&quot;&gt;{{cite web |url= https://home.kpmg.com/xx/en/home/services/tax/tax-tools-and-resources/tax-rates-online/corporate-tax-rates-table.html |title= Tax rates tool test page |date= 2017-11-10 |website= KPMG |access-date= 2025-04-05 |archive-date= 2016-02-28 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160228085927/https://home.kpmg.com/xx/en/home/services/tax/tax-tools-and-resources/tax-rates-online/corporate-tax-rates-table.html |url-status= live }}&lt;/ref&gt;
| 19,6% нийгмийн даатгалын шимтгэл
Жилд 11,604 еврогийн орлоготой бол орлогын албан татвар 0%
| 45% орлогын татвар + 39,2% жилд 90,600€ хүртэлх нийгмийн даатгалын шимтгэл  {{small|(Ажил олгогч хагасыг нь төлнө (14,6% эрүүл мэнд + 18,6% тэтгэвэр + 3,4% халамж + 2,6% ажилгүйдэл)}}
| 25%
| Тийм
| Тийм, гэр бүлийн хүрээнд чөлөөлөлт
| 19% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;7% {{small|(багасгасан хэмжээ)}}
| [[Германы татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Гүрж}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://investingeorgia.org/en/georgia/taxation|title=Татварын тогтолцоо|website=Invest in Georgia|access-date=2025-04-05|archive-date=2021-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210922000955/https://investingeorgia.org/en/georgia/taxation|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 0% {{small|(ашгийн хуваарилалтад 15%)}}
| colspan=&quot;2&quot; | 20% {{small|(5% ногдол ашиг, хүү, нөөц ашигласны төлбөр)}}
| 
|
|
| 18%
| [[Гүржийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Гана}}
| 25%
| 25%
| {{N/A}}
| 
|
|
| 3%
| [[Ганын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Гибралтар}}
| 10%
| 17%
| 40%
| 
|
|
| 0%
| [[Гибралтарын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Грек}}
| 22%
| 9% {{small|(8633,33€-аас доош жилийн орлогод татваргүй)}}
| 44% 
|15%
|
|
| 24% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;13% {{small|(хоол хүнс, эрүүл мэнд, аялал жуулчлалын үйлчилгээ)}}&lt;br /&gt;6% {{small|(театрын тасалбар, ном, эм)}}&lt;br /&gt;{{small|[[Лерос]], [[Лесбос]], [[Кос]], [[Самос]], [[Хиос]] арлууд НӨАТ-ыг 30% бууруулсан (жишээ нь: 17%, 9%, 4%).}}
| [[Грекийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Гренланд}}
| 
|
|
|
| 0%
| 
| 0%
| [[Гренландын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Гренада}}
| 28%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
|
|
| {{N/A}}
| [[Гренадын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Гватемал}}&lt;ref name=&quot;fita&quot;/&gt;
| 25%
| 5%
| 7%
|
| 
|
| 12%
| [[Гватемалын татварын тогтолцоо]]
|-
|{{flagcountry|Гернси}}
|0%&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ey.com/GL/en/Services/Tax/Worldwide-Corporate-Tax-Guide---XMLQS?preview&amp;XmlUrl=/ec1mages/taxguides/WCTG-2016/WCTG-GG.xml|title=2017 Worldwide Corporate Tax Guide|website=www.ey.com|access-date=2025-04-05|archive-date=2019-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202053810/https://www.ey.com/gl/en/services/tax/worldwide-corporate-tax-guide---xmlqs?preview&amp;XmlUrl=%2Fec1mages%2Ftaxguides%2FWCTG-2016%2FWCTG-GG.xml|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|0% (сард 658.67 фунт стерлингээс бага орлоготой бол)&lt;ref name=&quot;Guernsey, Channel Islands - Individual - Significant developments&quot;&gt;{{cite web | url=https://taxsummaries.pwc.com/guernsey/individual/significant-developments#:~:text=Guernsey%20operates%20a%20flat%2020,the%20field%20of%20personal%20taxation | title=Гернси, Сувгийн арлууд - Хувийн - Чухал үйл явдлууд }}&lt;/ref&gt;
|20% (+ 6.6-11.3% Нийгмийн хамгаалал)&lt;ref name=&quot;Guernsey, Channel Islands - Individual - Significant developments&quot; /&gt;
|
|
|Үл хөдлөх хөрөнгөөс үл хөдлөх хөрөнгө шилжүүлэхэд баримт бичгийн хураамж авдаг
|0%&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{cite web|url=https://taxsummaries.pwc.com/404-page|title=404|website=taxsummaries.pwc.com|access-date=2025-04-05|archive-date=2021-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210922001003/https://taxsummaries.pwc.com/404-page|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Гернсийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Гвиней}}
| 35%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
|
|
|
| {{N/A}}
| [[Гвинейн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Гвиней-Бисау}}
| 35%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
|
|
| {{N/A}}
| [[Гвиней-Бисаугийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Гайана}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Global/Local%20Assets/Documents/Tax/Taxation%20and%20Investment%20Guides/2013/dttl_tax_highlight_2013_Guyana.pdf |title=Guyana Highlights 2013 |publisher=Deloitte |access-date=2025-04-05 }} {{dead link|date=2017 оны 9 сар |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
| 30%
| Жилийн 1,560,000 гайана доллароос бага цалинд 28%.28%&lt;ref name=&quot;gra.gov.gy&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.gra.gov.gy/tax-services/income-tax/ |title=Орлогын татвар - Гайанагийн орлогын алба |publisher=Gra.gov.gy |date= |accessdate=2025-04-05 |archive-date=2021-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211112190819/https://www.gra.gov.gy/tax-services/income-tax/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| 1,560,000 гайана доллароос дээш жилийн цалинд 40%.&lt;ref name=&quot;gra.gov.gy&quot;/&gt;
| 
|
|
|14% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;0% {{small|(багасгасан хэмжээ)}}
| [[Гайанагийн татварын тогтолцоо]]&lt;ref name=&quot;gra.gov.gy&quot;/&gt;
|-
|{{flagcountry|Хаити}}
|30%&lt;ref name=&quot;import-export.societegenerale.fr&quot;&gt;{{Cite web |url=https://import-export.societegenerale.fr/en/country/haiti/presentation-taxation |title=Archived copy |access-date=2025-04-05 |archive-date=2018-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181125204134/https://import-export.societegenerale.fr/en/country/haiti/presentation-taxation |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|0%
|30%&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dgi.gouv.ht/wp-content/uploads/2018/01/DECLARATION-DEFINITIVE-DIMPOT-SUR-LE-REVENU-Version-Simplifiee-Categorie-Traitement-et-Salaires.pdf |title=Archived copy |access-date=2025-04-05 |archive-date=2018-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180829190942/https://dgi.gouv.ht/wp-content/uploads/2018/01/DECLARATION-DEFINITIVE-DIMPOT-SUR-LE-REVENU-Version-Simplifiee-Categorie-Traitement-et-Salaires.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|
|
|
|10%&lt;ref name=&quot;import-export.societegenerale.fr&quot;/&gt;
| [[Хаитийн татварын тогтолцоо]]
|-
|{{flagcountry|Хондурас}}
| 25%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
|
|
|{{N/A}}
| [[Хондурасын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Хонконг}}&lt;ref name=&quot;hkird&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ird.gov.hk/eng/tax/budget.htm |title=2008–09 оны төсөв – Татварын хөнгөлөлт |publisher=Ird.gov.hk |access-date=2025-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130314001613/http://www.ird.gov.hk/eng/tax/budget.htm |archive-date=2013-03-14 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 16.5% {{small|(2 сая [[хонконг доллар]]оос дээш ашиг дээр)}}&lt;br /&gt;8.25% {{small|(2 сая хонконг доллараас хэтрэхгүй ашиг дээр)}}
| 0%
| 15%
| 
|
|
|0%
| [[Хонконгийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Унгар}}
| 9%
| colspan=&quot;2&quot; | 15% (+ 18.5% нийгмийн хамгаалал +13% нийгмийн шимтгэлийн татвар)
|15%
|
|
|27% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;18% {{small|(багасгасан хэмжээ)}}&lt;br /&gt;5% {{small|(сүү, өндөг, гахайн мах, тахианы мах, интернет үйлчилгээ, рестораны үйлчилгээ, эм, ном)}}
| [[Унгарын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Исланд}}&lt;ref name=&quot;fita&quot;/&gt;
| 20%
| 31.48% {{small|(446.136 ISK хүртэлх орлого дээр)&lt;!-- Calculation based on the 2024 taxcode --&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.skatturinn.is/einstaklingar/stadgreidsla/skattthrep/2024/|title=Skattþrep í staðgreiðslu 2024 &amp;#124; Skatturinn.is|access-date=2025-04-05|archive-date=2019-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20191109214744/https://www.island.is/thjonusta/fjarmal/skattar/skattar-einstaklinga|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}
| 46.28%
|22%
|
|
| 24% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;11% {{small|(багасгасан хэмжээ)}}
| [[Исландын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Энэтхэг}}
|
22% {{small|(хамгийн өндөр)}}&lt;!-- Option for existing domestic company to pay income-tax at the rate of 22% subject to condition that they will not avail any exemption/incentive. No MAT to be paid. --&gt;&lt;br /&gt;15% {{small|(хамгийн бага)|Companies incorporated on or after 01-Oct-2019 which do not avail any exemption/incentive and commences their production on or before 31st March, 2023=Applicable to:}}&lt;!-- Companies incorporated on or after 01-Oct-2019 which do not avail any exemption/incentive and commences their production on or before 31st March, 2023 --&gt;

&lt;small&gt;[нэмэлт татвар, төлбөр оруулаагүй]&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web|url=https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1585641|title=Corporate tax rates slashed to 22% for domestic companies and 15% for new domestic manufacturing companies and other fiscal reliefs|website=www.pib.gov.in|language=en-us|access-date=2025-04-05|archive-date=2019-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190920090528/https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx%3FPRID%3D1585641|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
| {{ small | 0% ₹ 0 - 250,000 &lt;br /&gt;5% ₹ 250,001 - 500,000&lt;br /&gt; 20% ₹ 500,001 - 1,000,000 &lt;br /&gt;I схем (суутгалтай) + EPF эсвэл нийгмийн даатгалд үндсэн цалингийн 12% &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;0% ₹ 0 - 500,000 &lt;br /&gt;10% ₹ 500,001 - 750,000 &lt;br /&gt;15% ₹ 750,001 - 1,000,000 &lt;br /&gt;20% ₹ 1,000,001 - 1,250,000 &lt;br /&gt;25% ₹ 1,250,001 - 1,500,000 &lt;br /&gt;II схем (суутгалгүйгээр) + EPF эсвэл нийгмийн даатгалд үндсэн цалингийн 12% }}
| {{small | 30% ₹ 1,000,001 &amp; + &lt;br /&gt; I схем (суутгалтай) &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;30% ₹ 1,500,001 &amp; + &lt;br /&gt;II схем (суутгалгүйгээр) + EPF эсвэл нийгмийн даатгалд үндсэн цалингийн 12% }}

&lt;small&gt;4% татвар{{clarify|date=2023 оны 5 сар}} болон орлогын татварт хамгийн өндөр буюу 25%-ийн нэмэгдэл ногдуулдаг. Энэ нь татварын үр дүнтэй хувь хэмжээг 39% болгож байна.&lt;/small&gt;

|20%
|
|
|28%, 18%, 12%, 5%, 0% {{small|(бараа бүтээгдэхүүнээс хамаарч өөр өөр)}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cbec.gov.in/htdocs-cbec/gst/goods-rates-booklet-03July2017.pdf|title=GST for GOODS|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708225934/http://www.cbec.gov.in/htdocs%2Dcbec/gst/goods%2Drates%2Dbooklet%2D03July2017.pdf|archive-date=2017-07-08|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cbec.gov.in/htdocs-cbec/gst/services-booklet-03July2017.pdf|title=GST for Service|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708195617/http://www.cbec.gov.in/htdocs%2Dcbec/gst/services%2Dbooklet%2D03July2017.pdf|archive-date=2017-07-08|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| [[Энэтхэгийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Индонез}}
| 22%
| 5%
| 35%
| 
|
|
|11%
| [[Индонезийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Иран}}
| 25%
| 0%
| 35%
| 
|
|
|9% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}&lt;br /&gt;0% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}}
| [[Ираны татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Ирак}}
| 15%&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://taxsummaries.pwc.com/ID/Iraq-Corporate-Taxes-on-corporate-income|title=Ирак - Аж ахуйн нэгжийн орлогын татвар|date=2019-05-29|access-date=2025-04-05|archive-date=2019-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191013193611/http://taxsummaries.pwc.com/ID/Iraq-Corporate-Taxes-on-corporate-income|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 3%&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://taxsummaries.pwc.com/ID/Iraq-Individual-Taxes-on-personal-income|title=Ирак - Хувь хүний ​​орлогын татвар|date=2019-05-29|access-date=2025-04-05|archive-date=2019-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191013193612/http://taxsummaries.pwc.com/ID/Iraq-Individual-Taxes-on-personal-income|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 15%
| 
|
|
|0-300%&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://taxsummaries.pwc.com/ID/Iraq-Individual-Other-taxes|title=Ирак - Хувь хүмүүст нөлөөлдөг бусад татварууд|date=2019-05-29|access-date=2025-04-05|archive-date=2019-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191013200624/http://taxsummaries.pwc.com/ID/Iraq-Individual-Other-taxes|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Иракийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Ирланд}}
| 12.5%
| 20% {{small|(жилийн эхний €1,650 хасагддаг)}}
| 52.1% {{small|(40% орлогын татвар + €44,000-аас дээш орлоготой нийгмийн даатгалын шимтгэл 12.1%)}}
|33%
|
|33%&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.revenue.ie/en/gains-gifts-and-inheritance/gift-and-inheritance-tax-cat/what-do-you-pay-cat-on.aspx|title=Revenue.ie - Gift &amp; Inheritance Tax|access-date=2025-04-05}}&lt;/ref&gt;
|23% {{small|(бараа)}}&lt;br /&gt;9–13.5% {{small|(үйлчилгээ)}}&lt;br /&gt;0% {{small|(тодорхой хоол хүнс)}}
| [[Ирландын татварын тогтолцоо]]
|-
|{{flagcountry|Мэн арал}}
| 0%
| 10%
| 22%[https://www.gov.im/categories/tax-vat-and-your-money/income-tax-and-national-insurance/individuals/residents/rates-and-allowances/]
| 
|
|
|20% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;5% {{small|(гэрийн засвар)}}
| [[Мэн арлын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Израил}}
| 23%&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-israelhighlights-2019.pdf|title=Archived copy|access-date=2025-04-05|archive-date=2019-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190809054625/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-israelhighlights-2019.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 0% &lt;small&gt;(сарын 6,330₪-аас доош орлоготой бол)&lt;/small&gt;
| 50%
|25%
|
|
|18% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;0% {{small|(жимс, хүнсний ногоо)}}
| [[Израилын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Итали}}
| 27.9% {{small|(24% + 3.9% {{small|(татварын зохицуулалттай EBITDA дээр)}})}}
| 23% {{small|(жилийн эхний €8,500 хасагддаг); + хотын болон орон нутгийн татвар (0-3%)}}
| 43% {{small|(+ хотын болон орон нутгийн татвар (0-3%)}}
|26%
|
|
|22% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;10% {{small|(тодорхой бүтээгдэхүүн дээр бууруулсан - жишээ нь хоол -}}&lt;br /&gt;4% {{small|(зайлшгүй шаардлагатай бүтээгдэхүүн дээр)}}
| [[Италийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Кот-д'Ивуар}}
| 25%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
|
|
|{{N/A}}
| [[Кот-д'Ивуарын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Ямайка}}
| 33.3% {{small|(standard rate)}}&lt;br /&gt;25% {{small|(reduced rate for small companies)}}
| 0%
| 25% {{small|(1,500,000 ямайка доллараас дээш орлого дээр)}}
| 
|
|
|20% {{small|(үйлчилгээ)}}&lt;br /&gt;16.5% {{small|(бараа)}}
| [[Ямайкын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Япон}}&lt;ref&gt;{{cite news |url= https://www.reuters.com/article/usa-tax-japan-idUSL2E8EU5VV20120330 |title= US displacing Japan as No 1 for highest corp taxes |work= Ройтерс |date= 2012 |access-date= 2025-04-05 |first= Патрик|last= Темпл- |archive-date= 2016-01-09 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160109195939/http://www.reuters.com/article/usa-tax-japan-idUSL2E8EU5VV20120330 |url-status= live }}&lt;/ref&gt;
| 29.74%&lt;ref&gt;{{cite news |url= https://www.reuters.com/article/us-japan-economy-tax-idUSKBN0TV02D20151212 |title= Япон улс аж ахуйн нэгжийн татварын хэмжээг хоёр үе шаттайгаар 29.74 хувь болгон бууруулна: эх сурвалж |work= Ройтерс |date= 2015 |access-date= 2025-04-05 |archive-date= 2020-08-07 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200807131220/https://www.reuters.com/article/us-japan-economy-tax-idUSKBN0TV02D20151212 |url-status= live }}&lt;/ref&gt;
| 15.105% {{small|(5.105% үндэсний + 10% орон нутгийн)}}
| 50.5% {{small|(45% үндэсний + 10% орон нутгийн)}}
|20.315%
|
|
|10% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;8% {{small|(хүнсний бүтээгдэхүүн, хоол хүнс, захиалгын сонин)}}
| [[Японы татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Жерси}}&lt;ref name=&quot;kpmg&quot;/&gt;
| 0%
| 0%
| 20%&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gov.je/LifeEvents/MovingToJersey/Pages/Tax.aspx|title=Жерси дэх татвар|website=www.gov.je|access-date=2025-04-05|archive-date=2017-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407234420/https://www.gov.je/LifeEvents/MovingToJersey/Pages/Tax.aspx|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 
|
|Батлан ​​даалтад өгөх тэмдэгтийн хураамж 50£-ээс эхэлж, аажмаар нэмэгдэж байна
|5%&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gov.je/LifeEvents/MovingToJersey/Pages/Tax.aspx|title=Жерси дэх татвар|website=www.gov.je|access-date=2025-04-05|archive-date=2015-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150625013601/http://www.gov.je/LifeEvents/MovingToJersey/Pages/Tax.aspx|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Жерсийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Йордан}}&lt;ref name=&quot;fita&quot;/&gt;
| 20%
| 0%
| 25%&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://en.royanews.tv/news/15953/New-Income-Tax-Law-approved|title=New Income Tax Law approved|website=en.royanews.tv|access-date=2025-04-05|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806164415/https://en.royanews.tv/news/15953/New-Income-Tax-Law-approved|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 
|
|
|16%
| [[Йорданы татварын тогтолцоо]]
|-
|{{flagcountry|Казахстан}}&lt;ref name=&quot;fita&quot;/&gt;
| 20%&lt;ref name=&quot;kpmg.com&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AfghKazCorp&quot;/&gt;
| 10%
| 10% {{small|(оршин суугчдад)}}&lt;br /&gt;15% {{small|(оршин суугч бус хүмүүст)}}
| 
|
|
|13%
| [[Казахстаны татварын тогтолцоо]]
|-
|{{flagcountry|Кени}}
| 30%&lt;ref name=&quot;kpmg.com&quot;/&gt;
| 10%
| 30% {{small|(иргэдэд)}}&lt;br /&gt;35% {{small|(харьяалалгүй хүмүүст)}}
| 
|
|
|16% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;12% {{small|(цахилгаан, түлш)}}&lt;br /&gt;0% {{small|(хоол)}}
| [[Кенийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Кирибати}}
| 35%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
|
|
|{{N/A}}
| [[Кирибатийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flag|Косово}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.atk-ks.org/en/portfolio/informata-te-pergjithshme-per-tatimet-ne-kosove/|title=Косово дахь татварын ерөнхий мэдээлэл|access-date=2025-04-05|archive-date=2019-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218044429/http://www.atk-ks.org/en/portfolio/informata-te-pergjithshme-per-tatimet-ne-kosove/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 10% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}&lt;br /&gt;0% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}}
| 0%
| 10%
|
|
|
|0%
| [[Косовогийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Кувейт}}
| 16% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}&lt;br /&gt;7.5% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://taxsummaries.pwc.com/kuwait/corporate/taxes-on-corporate-income#:~:text=The%20current%20CIT%20rate%20in,taxable%20profit%20under%20the%20law | title=Kuwait - Corporate - Taxes on corporate income }}&lt;/ref&gt; 7.5%-ийн татвартай Саудын Арабын хяналтад байдаг бүс нутгаас бусад тохиолдолд 15%-ийн татвартай, зекатад 1%-ийн татвар нэмэх боломжтой.
| colspan=&quot;2&quot; | 0%
| 
| 0%
|
|0%
| [[Кувейтийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Умард Солонгос}}&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=e-zn1oOvjmQC&amp;pg=PA39|title=Хойд Солонгос: Хөрөнгө оруулалт ба бизнесийн гарын авлага|date=2002-05-01|publisher=Int'l Business Publications|via=Google Books|isbn=9780739740972|access-date=2025-04-06|archive-date=2016-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514031844/https://books.google.com/books?id=e-zn1oOvjmQC&amp;pg=PA39|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 25%
| 0%
| 20%
| 
|
|
|4% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}&lt;br /&gt;2% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}}
| [[Умард Солонгосын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Киргиз}}
| 10%&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Факердинова |first1=Альбина |title=International Tax Kyrgyzstan Highlights 2020 |url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-kyrgyzstanhighlights-2020.pdf |publisher=Deloitte |access-date=2025-04-06 |archive-date=2020-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019114534/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-kyrgyzstanhighlights-2020.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | 10%
| 
|
|
|12% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;5% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}&lt;br /&gt;1% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}}
| [[Киргизийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Лаос}}
| 35%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
|
|
|
|{{N/A}}
| [[Лаосын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Латви}}
| 0% {{small|(ашгийн хуваарилалтын 20%)}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.company-taxes.info/|title=Company Taxes Guide|website=www.company-taxes.info|access-date=2025-04-06|archive-date=2018-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721051901/https://www.company-taxes.info/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 20%&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://europa.eu/youreurope/citizens/work/taxes/income-taxes-abroad/latvia/index_en.htm|title=Income tax|website=Your Europe – Citizens|access-date=2025-04-06|archive-date=2017-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812012655/http://europa.eu/youreurope/citizens/work/taxes/income-taxes-abroad/latvia/index_en.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 31.4%
|20%&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Латвийн татварын тогтолцоо - Латвийн аж ахуйн нэгж, хувь хүмүүсийн татвар: НӨАТ, орлогын татвар, хөрөнгийн олз. Латвийн татварын гэрээнүүд. |url=https://gsl.org/en/taxes/tax-zones/latvia/}}&lt;/ref&gt;
|
|
|21% {{small|(стандарт хэмжээ)}} &lt;br /&gt;12% {{small|(Эмнэлгийн бүтээгдэхүүн, дотоодын нийтийн тээвэр)}} &lt;br /&gt;5% {{small|(Шинэ жимс, хүнсний ногоо, ном, сонин)}}&lt;ref&gt;[https://www.vid.gov.lv/lv/pievienotas-vertibas-nodokla-likmes] Латвийн татварын алба, НӨАТ, 2021 оны 1 сарын 3&lt;/ref&gt;
| [[Латвийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Ливан}}&lt;ref name=&quot;fita&quot;/&gt;
| 17%
| 2%
| 25%
| 
|
|
|11%
| [[Ливаны татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Лесото}}
| 25%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
|
|
|{{N/A}}
| [[Лесотогийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Либери}}
| 25%&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://shieldgeo.com/payroll-tax-liberia/|title=Либери дэх цалин, татвар|date=2017-05-11|website=Shield GEO|access-date=2025-04-06|archive-date=2019-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528154957/https://shieldgeo.com/payroll-tax-liberia/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| {{N/A}}
| {{N/A}}
|
|
|
|{{N/A}}
| [[Либерийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Ливи}}
| 24.5%; 20% аж ахуйн нэгжийн татвар, 4% Жехадын татвар, тэмдэгтийн хураамжийг төлөх аж ахуйн нэгжийн орлогын 0.5% татвар&lt;ref&gt;https://www.doingbusiness.org/content/dam/doingBusiness/country/l/libya/LBY.pdf {{Bare URL PDF|date=September 2022}}&lt;/ref&gt;
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
|
|
|{{N/A}}
| [[Ливийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Лихтенштайн}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.globalpropertyguide.com/Europe/Liechtenstein/Taxes-and-Costs |title=Лихтенштайны хөрөнгийн орлогын татварын хувь хэмжээ, хөрөнгийн орлогын албан татвар |publisher=Globalpropertyguide.com |date=2012-11-20 |access-date=2025-04-06 |archive-date=2013-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130130063504/http://www.globalpropertyguide.com/Europe/Liechtenstein/Taxes-and-Costs |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.heritage.org/index/country/liechtenstein |title=Лихтенштайны эдийн засаг: Хүн ам, ДНБ, инфляц, бизнес, худалдаа, ГШХО, авлига |publisher=Heritage.org |access-date=2025-04-06 |archive-date=2013-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130216054825/http://www.heritage.org/index/country/liechtenstein |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;
| 12.5%
| 3%&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.liechtenstein-business.li/fuer-arbeitnehmende/lohnsteuer/|title=Lohnsteuer – Liechtenstein Wirtschaft|website=www.liechtenstein-business.li|access-date=2025-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330080044/https://www.liechtenstein-business.li/fuer-arbeitnehmende/lohnsteuer/|archive-date=2018-03-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| 22.4%&lt;ref name=PWC&gt;{{cite web|url=https://taxsummaries.pwc.com/quick-charts/personal-income-tax-pit-rates |title=Personal income tax (PIT) rates }}&lt;/ref&gt;
|Хувьцааны борлуулалт 0%, үл хөдлөх хөрөнгө 24%
|
|
|8.1% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;3.8% {{small|(байрны үйлчилгээ)}}&lt;br /&gt;2.5% {{small|(багасгасан хэмжээ)}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://taxsummaries.pwc.com/liechtenstein/corporate/other-taxes#:~:text=Value%2Dadded%20tax%20(VAT),up%20to%2031%20December%202023).|title=Liechtenstein VAT 2024|access-date=2025-04-06|archive-date=2017-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170412061709/http://www.steuerkompetenzcenter.li/socms/media/Gesetze1307698275/mehrwertsteuergese1307712044.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Лихтенштайны татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Литва}}{{Citation needed|date=2010 оны 9 сар}}
| 15%&lt;ref name=ltdeloitte&gt;{{cite web|url=http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Global/Local%20Assets/Documents/Tax/Taxation%20and%20Investment%20Guides/2013/dttl_tax_highlight_2013_Lithuania.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002105502/http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Global/Local%20Assets/Documents/Tax/Taxation%20and%20Investment%20Guides/2013/dttl_tax_highlight_2013_Lithuania.pdf|url-status=dead|title=&quot;Taxation and Investment Guides: Lithuania Highlights 2013&quot; Deloitte &amp; Touche|archivedate=2013-10-02}}&lt;/ref&gt;
| 31.2%
| 42.77%
|15%
|
|
|21% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;9% {{small|(хэвлэл, байрны үйлчилгээ гэх мэт.)}}&lt;br /&gt;5% {{small|(эм, сонин, сэтгүүл гэх мэт.)}}&lt;br /&gt;0% {{small|(тодорхой бараа, үйлчилгээ)}}
| [[Литвын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Люксембург}}
| 28.69% {{small|(17% орлогын татвар + 1.19% ажилгүйдлийн сангийн шимтгэл + 6.0-10.5% хотын худалдааны татвар}}&lt;ref&gt;https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-luxembourghighlights-2020.pdf {{Dead link|date=2022 оны 2 сар}}&lt;/ref&gt;
| 8%
| 44.2% {{small|(42%&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.impotsdirects.public.lu/az/t/tarif_pers/index.html |title=Administration des contributions directes du Grand-Duché de Luxembourg : Tarif applicable aux personnes physiques (impôt sur le revenu) |publisher=Administration des Contributions Directes |access-date=2025-04-06 |archive-date=2013-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130328002433/http://www.impotsdirects.public.lu/az/t/tarif_pers/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; + 3.78% ажилгүйдлийн сангийн нэмэгдэл)}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ccss.lu/cotisations/parametres-sociaux/ |title=Paramètres sociaux – CCSS |publisher=Centre commun de la sécurité sociale |access-date=2013-03-27 |archive-date=2013-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402194707/http://www.ccss.lu/cotisations/parametres-sociaux/ |url-status=live }} (50% өвчин, 100% хараат, 50% тэтгэвэр)&lt;/ref&gt;
| 
|
|
|17% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;3% {{small|(багасгасан хэмжээ)}}
| [[Люксембургийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Макао}}&lt;ref name=&quot;kpmg&quot;/&gt;
| 12%
| 0%
| 12%&lt;ref&gt;[https://www.cdqq.gov.mo/en/home-coming/work-employment/tax/ 人才發展委員會 – Tax]&lt;/ref&gt;
|
|
|
| 0%&lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;
| [[Макаогийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Мадагаскар}}
| 20%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
|
|
|{{N/A}}
| [[Мадагаскарын татварын тогтолцоо]]
|-
|{{flagcountry|Мадейра}}
|5% {{Small|([[Мадейрагийн Олон Улсын Бизнесийн Төв]]д лицензтэй компаниудад боломжтой).}}
13% &lt;small&gt;([[Жижиг дунд үйлдвэрлэл|ЖДҮ]] эрхлэгчдэд боломжтой бөгөөд 15000€ татвар ногдох ашиг хүртэл боломжтой)&lt;/small&gt;

20% &lt;small&gt;(ерөнхий хэмжээ)&lt;/small&gt;
|0,0% &lt;small&gt;(сарын 659€ хүртэлх цалин) + нийгмийн даатгалын шимтгэл&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
|45.1% &lt;small&gt;(сарын 25,275€ хүртэлх цалин) + нийгмийн даатгалын шимтгэл&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
|
|
|
|5% &lt;small&gt;(багасгасан хэмжээ)&lt;/small&gt;
12% &lt;small&gt;(дундаж хэмжээ)&lt;/small&gt;

22% &lt;small&gt;(стандарт хэмжээ)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.deloitte-guiafiscal.com/iva/taxas-de-iva/|title=Taxas de IVA {{!}} Guia Fiscal 2019|website=www.deloitte-guiafiscal.com|access-date=2025-04-06|archive-date=2020-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205121612/http://www.deloitte-guiafiscal.com/iva/taxas-de-iva/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|[[Мадейрагийн татварын тогтолцоо]]
&lt;br /&gt;
|-
| {{flagcountry|Малави}}
| 30%
| 0
| 35%&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=https://taxsummaries.pwc.com/malawi/individual/taxes-on-personal-income |wayback=20250207012351 |text=Малави Хувь хүн - Хувь хүний ​​орлогын албан татвар |archiv-bot=2025-04-29 05:24:47 InternetArchiveBot }}, 2023 оны 4 сарын 21, PwC&lt;/ref&gt;
| 
|
|
|{{N/A}}
| [[Малавийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Малайз}}&lt;ref name=&quot;kpmg&quot;/&gt;
| 24% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}&lt;br /&gt;18% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}}
| 0%
| 30%&lt;ref&gt;{{cite web |title=Tax Rate &amp;#124; Lembaga Hasil Dalam Negeri Malaysia |url=https://www.hasil.gov.my/en/individual/individual-life-cycle/how-to-declare-income/tax-rate/ |access-date=2025-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221212211410/https://www.hasil.gov.my/en/individual/individual-life-cycle/how-to-declare-income/tax-rate/ |archive-date=2022-12-12 |date=2022-11-11 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; {{small|+ 11% [[Ажилчдыг хангах сан (Малайз)|EPF]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kwsp.gov.my/portal/en/web/kwsp/home|title=KWSP – Home – KWSP|website=www.kwsp.gov.my|language=ms-MY|access-date=2025-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20130519082040/http://www.kwsp.gov.my/portal/en/web/kwsp/home|archive-date=2013-05-19|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; + 0.5% [[1969 оны Ажилчдын нийгмийн хамгааллын тухай хууль|SOCSO]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Contributions |url=https://www.perkeso.gov.my/en/our-services/employer-employee/contributions.html |access-date=2025-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221212212348/https://www.perkeso.gov.my/en/our-services/employer-employee/contributions.html |archive-date=2022-12-12 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}
|
|
|
|10% {{small|(барааны стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;7% {{small|(үйлчилгээ)}}&lt;br /&gt;5% {{small|(барааны багасгасан хэмжээ)}}&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://mysst.customs.gov.my/assets/document/GST%20(REPEAL)%202018%20Appointment%20Of%20Date%20Of%20Coming%20Into%20Operation.pdf|title=Archived copy|access-date=2025-04-06|archive-date=2018-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180901113252/http://mysst.customs.gov.my/assets/document/GST%20(REPEAL)%202018%20Appointment%20Of%20Date%20Of%20Coming%20Into%20Operation.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|[[Бараа, үйлчилгээний татвар (Малайз)]], [[Малайзын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Мальдив}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mira.gov.mv/Laws_regulations.aspx |title=Maldives Inland Revenue Authority |publisher=MIRA |access-date=2025-04-06 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226011117/https://www.mira.gov.mv/Error.aspx?aspxerrorpath=%2FLaws_regulations.aspx |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| 15% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}&lt;br /&gt;8% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mira.gov.mv/laws_regulations/BPT%20Act%20English%20Translation.pdf |title=Archived copy |access-date=2025-04-06 |archive-date=2012-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120425021315/http://www.mira.gov.mv/laws_regulations/BPT%20Act%20English%20Translation.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| 0%
| Гадаадын иргэдэд 0%, иргэдэд 15%
|
|
|
| 6%&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mira.gov.mv/laws_regulations/Goods_and_Services_Tax_Act_English.pdf |title=Archived copy |access-date=2025-04-06 |archive-date=2011-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929073819/http://www.mira.gov.mv/laws_regulations/Goods_and_Services_Tax_Act_English.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| [[Мальдивын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Мали}}
| 30%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
|
|
|{{N/A}}
| [[Малийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Мальта}}
| 35% (30%-ийн хөнгөлөлт эдлэх эрхгүй бол)
| 0%
| 35%
|
| 0%
|
|18% &lt;sub&gt;(Зарим бараа, үйлчилгээний хувьд 7% ба 5%)&lt;/sub&gt;
|[[Мальтын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Маршаллын арлууд}}
| 0.8% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}}&lt;br /&gt;3% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}
| 0%
| 12%&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lowtax.net/information/marshall-islands/marshall-islands-income-tax.html|title=Lowtax – Global Tax &amp; Business Portal – Personal Taxation – Income Tax|website=www.lowtax.net|access-date=2025-04-06|archive-date=2015-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626151443/http://www.lowtax.net/information/marshall-islands/marshall-islands-income-tax.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 
|
|
|4% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}&lt;br /&gt;2% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}}
| [[Маршаллын арлуудын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Мавритани}}
| 25%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
|
| 0%
|
|{{N/A}}
| [[Мавританийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Маврики}}
| 15%
| 0%
| 20%
| 
|
|
|15%
| [[Маврикийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Мексик}}&lt;ref name=&quot;kpmg&quot;/&gt;
| 30%&lt;ref name=mexdeloitte&gt;{{cite web|url=http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Global/Local%20Assets/Documents/Tax/Taxation%20and%20Investment%20Guides/2013/dttl_tax_highlight_2013_Mexico.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002110408/http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Global/Local%20Assets/Documents/Tax/Taxation%20and%20Investment%20Guides/2013/dttl_tax_highlight_2013_Mexico.pdf|url-status=dead|title=&quot;Taxation and Investment Guides: Mexico Highlights 2013&quot; Deloitte &amp; Touche|archivedate=2013-10-02}}&lt;/ref&gt;
| 1.92%
| 35% {{small|+ суутгалын бууралт}}
| 
|
|
|16%
| [[Мексикийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Молдав}}&lt;ref name=&quot;kpmg&quot;/&gt;
| 12%
| 12%&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://monitorul.fisc.md/editorial/edinaya-stavka-podohodnogo-naloga-s-fizicheskih-lic.html|title=Единая ставка подоходного налога с физических лиц / Editorial / Monitorul fiscal FISC.md|website=monitorul.fisc.md|access-date=2025-04-06|archive-date=2018-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20181002020319/https://monitorul.fisc.md/editorial/edinaya-stavka-podohodnogo-naloga-s-fizicheskih-lic.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 12% {{small|(нийгмийн хамгааллын +24%)}}
|
|
|
| 20% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;10% {{small|([[Зочлох үйлчилгээний салбар|HoReCa]])}}
| [[Молдавын татварын тогтолцоо]]
|-
|{{flagcountry|Монако}}
| 0% {{small|(Монакогийн гадна эргэлтийнхээ 25% дээш хувийг бүрдүүлдэг компаниудын хувьд 25%)}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://en.service-public-entreprises.gouv.mc/Tax/Other-taxes-and-duties/Taxes-on-profits/Corporate-income-tax|title=Аж ахуйн нэгжийн орлогын татвар / Ашгийн татвар / Бусад татвар, хураамжууд / Татвар / Бизнесүүдэд зориулсан төрийн үйлчилгээ- Монако|website=en.service-public-entreprises.gouv.mc|access-date=2025-04-06|archive-date=2020-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813083336/https://en.service-public-entreprises.gouv.mc/Tax/Other-taxes-and-duties/Taxes-on-profits/Corporate-income-tax|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | 0%&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.globalpropertyguide.com/Europe/Monaco/Taxes-and-Costs |title=Монакогийн хөрөнгийн орлогын татварын хувь хэмжээ, хөрөнгийн орлогын татвар |publisher=Globalpropertyguide.com |access-date=2025-04-06 |archive-date=2013-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130130063839/http://www.globalpropertyguide.com/Europe/Monaco/Taxes-and-Costs |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| 
|
|
|19.6% {{small|(highest rate)}}&lt;br /&gt;5.5% {{small|(lowest rate)}}&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.yourmonaco.com/tax_system |title=Монакогийн татварын тогтолцоо. Монте Карлогийн татварын диваажин |publisher=Yourmonaco.com |access-date=2025-04-06}}&lt;/ref&gt;
| [[Монакогийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Монгол}}
| 10%
| colspan=&quot;2&quot; | 10%
| 
|
|
|10%
| [[Монголын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Монтенегро}}
| 9%&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mf.gov.me/ResourceManager/FileDownload.aspx?rid=183337&amp;rType=2&amp;file=Law%20on%20Corporate%20Profit%20Tax%20-%20OG%20of%20MN%2061-13%20EN.docx|title=Монтенегрогийн аж ахуйн нэгжийн татварын хууль|access-date=2025-04-06|archive-date=2015-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150102160458/http://www.mf.gov.me/ResourceManager/FileDownload.aspx?rid=183337&amp;rType=2&amp;file=Law%20on%20Corporate%20Profit%20Tax%20-%20OG%20of%20MN%2061-13%20EN.docx|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mipa.co.me&quot;&gt;{{cite web|url=https://montenegroguides.co/business-finance/tax-guide/|title=Монтенегрогийн татварын гарын авлага|date=2019-01-20|website=Montenegro Guides|access-date=2025-04-06|archive-date=2019-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202095812/https://montenegroguides.co/business-finance/tax-guide/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 9% {{small|(эхний €720)}}&lt;ref name=&quot;mipa.co.me&quot;/&gt;
| 12.65% {{small|(11% үндэсний татвар + 15% хотын захиргааны орлогын албан татвар)}}&lt;ref name=&quot;mipa.co.me&quot;/&gt; Бизнес эрхлэгчдэд дэлхий даяарх орлогынхоо 15%&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://taxsummaries.pwc.com/montenegro/individual/taxes-on-personal-income | title=Монтенегро - Хувь хүн - Хувь хүний ​​орлогын албан татвар }}&lt;/ref&gt;
| 
|
|
|21%&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://home.kpmg.com/xx/en/home/insights/2015/11/montenegro-income-tax.html|title=Монтенегро - Орлогын татвар|date=2018-02-26|website=KPMG|access-date=2025-04-06|archive-date=2018-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142950/https://home.kpmg.com/xx/en/home/insights/2015/11/montenegro-income-tax.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;7% &lt;small&gt;(зайлшгүй шаардлагатай бараа - үндсэн хоол хүнс, ус, эм, ном, аялал жуулчлалын үйлчилгээ гэх мэт.)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;0% &lt;small&gt;(шуудангийн үйлчилгээ, боловсрол, нийгмийн хамгааллын үйлчилгээ, эрүүл мэнд, даатгал гэх мэт.)&lt;/small&gt;
| [[Монтенегрогийн эдийн засаг|Монтенегрогийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Монтсеррат}}
| 20%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
|
|
|
|{{N/A}}
| [[Монтсерратын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Марокко}}
| 31% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}&lt;br /&gt;10% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}}&lt;ref name=&quot;kpmg.com&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=https://morocconow.com/|title=Doing Business with Morocco - Investissement &amp; Export &amp;#124; Morocco Now|first=Agence Marocaine de Développement des Investissements et des|last=Exportations (AMDIE)|website=Morocco Now by AMDIE|access-date=2021-09-22|archive-date=2021-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210922002456/https://morocconow.com/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 0%
| 38%&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
| 
|
|
|20% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;14%, 10%, 7% {{small|(багасгасан хэмжээ)}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://taxsummaries.pwc.com/ID/Morocco-Corporate-Other-taxes|title=Morocco Corporate - Other taxes|date=2018-02-26|website=PWC|access-date=2025-04-06|archive-date=2019-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190427171034/http://taxsummaries.pwc.com/ID/Morocco-Corporate-Other-taxes|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Мароккогийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Мозамбик}}
| 32%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
|
|
|{{N/A}}
| [[Мозамбикийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Мьянмар}}
| 22%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
|
|
|{{N/A}}
| [[Мьянмарын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Намиби}}
| 32%&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pwc.com/na/en/assets/pdf/namibia-tax-reference-and-rate-card-2017.pdf|website=PriceWaterhouseCoopers Namibia|publisher=PWC Namibia|access-date=2025-04-06|title=Namibia Tax Reference and Rate Card 2017|archive-date=2017-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329074258/http://www.pwc.com/na/en/assets/pdf/namibia-tax-reference-and-rate-card-2017.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 0%&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt;
| 37%&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt;
|
|
|
| 15%&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt;
| [[Намибийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Науру}}
| 25%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
|
|
|
|{{N/A}}
| [[Науругийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Балба}}
| 30% {{small|(санхүүгийн компаниудын хувьд илүү өндөр хэмжээ)}} /&lt;br /&gt;25% {{small|(стандарт хэмжээ)}} /&lt;br /&gt;20% {{small|(үйлдвэрлэлийн компаниудын хувьд бууруулсан хэмжээ)}}&lt;br /&gt;{{small|(ашгийн хуваарилалтын +5% + 10% ажилчдад заавал олгох урамшуулал)}}
| 0% {{small|+ 1% нийгмийн даатгалын татвар}}
| 36% &lt;small&gt;(20 хувийн нэмэлт татвар багтсан)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nepalisansar.com/government/nepal-federal-budget-fy-2076-77-income-tax-slabs-rates-and-concessions/|title=Nepal Federal Budget FY 2076-77: Income Tax Slabs, Rates and Concessions|date=2019-11-13|website=Nepalisansar|access-date=2025-04-07|archive-date=2019-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190725211603/https://www.nepalisansar.com/government/nepal-federal-budget-fy-2076-77-income-tax-slabs-rates-and-concessions/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
| 
|
|
|13% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ekantipur.com/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070712113703/http://www.kantipuronline.com/kolnews.php?&amp;nid=29284|url-status=dead|title=कान्तिपुर - नेपालको राष्ट्रिय दैनिक, Online News and articles from Kantipur Daily|archivedate=2007-07-12|website=ekantipur.com}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;288% {{small|(импортын тээврийн хэрэгсэлд)}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://grassrootsnews.tv/2018/02/10/why-nepal-has-the-highest-vehicle-import-tax-in-the-world/|title=Nepal's Extravagant 288% Import Tax|last=Локен|first=Бенжамин Ж.|date=2018-02-10|website=Grassroots News International|language=en-US|access-date=2025-04-07|archive-date=2019-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190623145152/http://grassrootsnews.tv/2018/02/10/why-nepal-has-the-highest-vehicle-import-tax-in-the-world/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
| [[Балбын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Нидерланд}}
| 25% {{small|(245,001€-ээс дээш ашиг дээр)}}&lt;br /&gt;15%&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.belastingdienst.nl/wps/wcm/connect/bldcontentnl/belastingdienst/zakelijk/winst/vennootschapsbelasting/tarieven_vennootschapsbelasting|title=Tarieven voor de vennootschapsbelasting|website=www.belastingdienst.nl|access-date=2025-04-07|archive-date=2021-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709183458/https://www.belastingdienst.nl/wps/wcm/connect/bldcontentnl/belastingdienst/zakelijk/winst/vennootschapsbelasting/tarieven_vennootschapsbelasting|url-status=live}}&lt;/ref&gt; {{small|(€245,000-аас ихгүй)}}
| 0% {{small|(жилийн эхний 8,700€ татваргүй)}}
| 49.5%&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Нидерланд - Хувь хүн - Хувь хүний ​​орлогын татвар |url=https://taxsummaries.pwc.com/netherlands/individual/taxes-on-personal-income |access-date=2025-04-07 |website=taxsummaries.pwc.com |language=en-gb}}&lt;/ref&gt;
|Шинэ бодлогын дагуу татвараас чөлөөлөгдөх хязгаарлалтгүйгээр 36% байна. Хуучин систем нь хөрөнгө оруулалтаас 7.6%-ийн ашиг, банкны хүүгийн 4%-ийн ашиг, 36%-ийн татварыг тооцдог.
|
|
|21% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;9% {{small|(зайлшгүй болон сонгосон бараа)}}
| [[Нидерландын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Шинэ Зеланд}}
| 28%
| 10.5%&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ird.govt.nz/how-to/taxrates-codes/itaxsalaryandwage-incometaxrates.html |title=Хувь хүмүүсийн орлогын татварын хувь хэмжээ (мэдээлэл авах) |access-date=2025-04-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140417092002/http://www.ird.govt.nz/how-to/taxrates-codes/itaxsalaryandwage-incometaxrates.html |archive-date=2014-04-17 }}&lt;/ref&gt;
| 39%&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ird.govt.nz/income-tax/income-tax-for-individuals/tax-codes-and-tax-rates-for-individuals/tax-rates-for-individuals|title=Хувь хүний ​​татварын хэмжээ|website=www.ird.govt.nz|access-date=2025-04-07|archive-date=2021-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210922001008/https://www.ird.govt.nz/income-tax/income-tax-for-individuals/tax-codes-and-tax-rates-for-individuals/tax-rates-for-individuals|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 
|
|
|15%
| [[Шинэ Зеландын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Шинэ Каледони|FLNKS}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pwc.com/nc/en/doing-business-in-new-caledonia/corporate-taxation-guide.jhtml |title=Doing Business in New Caledonia: Corporate Taxation |work=PriceWaterhouseCoopers International Ltd |year=2011 |access-date=2025-04-07 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226011124/https://www.pwc.com/nc/en/doing-business-in-new-caledonia/corporate-taxation-guide.jhtml%0A |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 30%
| 0%
| 40%&lt;br /&gt;25% {{small|(on local income of non-residents)}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pwc.com/nc/en/doing-business-in-new-caledonia/personal-taxation-guide.jhtml |title=Doing Business in New Caledonia: Personal Taxation |work=PriceWaterhouseCoopers International Ltd |year=2011 |access-date=2025-04-07 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226011201/https://www.pwc.com/nc/en/doing-business-in-new-caledonia/personal-taxation-guide.jhtml%0A |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 
|
|
|{{N/A}}
| [[Шинэ Каледонийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Никарагуа}}
| 30%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
|
|
|{{N/A}}
| [[Никарагуагийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Нижер}}
| 30%&lt;ref name=&quot;SGNiger&quot;&gt;{{cite web|title=Presentation of Niger: Taxation|url=https://import-export.societegenerale.fr/en/country/niger/presentation-taxation|publisher=[[Société Générale]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301102719/https://import-export.societegenerale.fr/en/country/niger/presentation-taxation|accessdate=2025-04-07|archive-date=2021-03-01}}&lt;/ref&gt;
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
|
|
|7%&lt;ref name=&quot;SGNiger&quot;/&gt;
| [[Нижерийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Нигери}}
| 30%
| 7%
| 24%
| 
|
|
|7.5%
| [[Нигерийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Ниуэ}}
| 0%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
|
|
|12.5%
| [[Ниуэгийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Норфолк Арал}}
| 0%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
| 0%&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.sovereignman.com/offshore/a-hidden-paradise-with-no-income-tax-or-property-tax-12086/ |title=A hidden paradise with no income tax or property tax…|publisher=Sovereign Man|author=Tim Staermose|date=2013-06-20 }}&lt;/ref&gt;
|
|{{N/A}}
| [[Норфолк Арлын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Умард Македон}}&lt;ref name=&quot;kpmg&quot;/&gt;
| 10%
| 10%
| 18%
| 
|
|
|18% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;5% {{small|(багасгасан хэмжээ)}}
| [[Умард Македоны татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Норвеги}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.statsbudsjett.no/Statsbudsjettet-2011/English/?pid=48921#hopp |title=Main features of the Government's tax programme for 2011 |work=Сангийн яам |date=2010-10-05 |access-date=2025-04-07 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226011144/https://www.statsbudsjettet.no/Statsbudsjettet-2019/#hopp |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| 22%&lt;ref name=&quot;regjeringen.no&quot;&gt;{{Cite web |last=Finansdepartementet |date=2023-12-20 |title=Skattesatser 2024 |url=https://www.regjeringen.no/no/tema/okonomi-og-budsjett/skatter-og-avgifter/skattesatser-2024/id2997174/ |access-date=2025-04-07 |website=Regjeringen.no |language=nb-NO}}&lt;/ref&gt;
| 0% (100,000 NOK-аас бага жилийн орлогод)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Exemption card – order and split between employers |url=https://www.skatteetaten.no/en/person/taxes/tax-deduction-card-and-advance-tax/exemption-card/ |access-date=2025-04-07 |website=The Norwegian Tax Administration |language=en}}&lt;/ref&gt;
| 47.4%&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Maximum effective marginal tax rates |url=https://www.skatteetaten.no/en/rates/maximum-effective-marginal-tax-rates/ |access-date=2025-04-07 |website=Норвегийн татварын алба |language=en}}&lt;/ref&gt; 
|37.84%&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gains, losses or dividends on shares |url=https://www.skatteetaten.no/en/rates/factor-for-upward-adjustment-of-gainloss-or-dividend-on-shares/ |access-date=2025-04-07 |website=Норвегийн татварын алба |language=en}}&lt;/ref&gt;
|
|0%
|25% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;15% {{small|(хоол унд)}}&lt;br /&gt;12% {{small|(тээвэр, кино театр, зочид буудлын үйлчилгээ)}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Slik fungerer merverdiavgiften |url=https://www.skatteetaten.no/bedrift-og-organisasjon/avgifter/mva/slik-fungerer-mva/ |access-date=2025-04-07 |website=Skatteetaten |language=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
| [[Норвегийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Оман}}
| 15%&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-omanhighlights-2017.pdf|title=&quot;Taxation and Investment Guides: Oman Highlights 2013&quot; Deloitte &amp; Touche|access-date=2025-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905004240/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-omanhighlights-2017.pdf|archive-date=2017-09-05|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-omanhighlights-2017.pdf|title=International Tax Oman Highlights 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905004240/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/global/Documents/Tax/dttl-tax-omanhighlights-2017.pdf|archive-date=2017-09-05|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | 0%
| 
|
|
|5%
| [[Оманы татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Пакистан}}
| 1.25%&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://taxsummaries.pwc.com/pakistan/corporate/taxes-on-corporate-income#:~:text=to%20certain%20conditions.-,Minimum%20tax%20on%20turnover,-Where%20the%20tax |title=Minimum tax on turnover
 |publisher=PWC |accessdate=2025-04-07 }}&lt;/ref&gt; {{small|(Хамгийн бага)}}

20%&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://taxsummaries.pwc.com/pakistan/corporate/tax-credits-and-incentives |title=Corporate - Tax credits and incentives|website=PWC|access-date=2025-04-07}}&lt;/ref&gt; {{small|(Жижиг)}}

29%&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fbr.gov.pk/DisplayDocs/25700|title=ITO 2001, See Division III in Part I of the First Schedule|website=www.fbr.gov.pk|access-date=2025-04-07|archive-date=2019-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190227182201/http://www.fbr.gov.pk/DisplayDocs/25700|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{small|(Корпорацийн)}}
| 0% {{small|(жилийн PKR.600000 доош орлоготой бол)}}
| 45% {{small|(жилд 5.6 саяас дээш)}}
|15% {{small|(2025 оны 7 сараас хойш авсан)}}&lt;br&gt;
Янз бүр {{small|(2025 оны 7 сараас өмнө авсан)}}
|
|0%
|18% +3%(бүртгэлгүй хүмүүсийн хувьд) {{small|(Бараа)}}
&lt;br&gt;
15% {{small|(үйлчилгээ)}}&lt;br&gt;
0% {{small|(үндсэн хүнсний бүтээгдэхүүн)}}
| [[Пакистаны татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Палау}}
| 0%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
| 0%&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://2009-2017.state.gov/e/eb/rls/othr/ics/2013/204586.htm|title=Палау|website=АНУ-ын Төрийн департамент}}&lt;/ref&gt;
|
|{{N/A}}
| [[Палаугийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Палестин}}
| 15%
| 5%
| 15%
| 
|
|
|14.5%
| [[Палестины татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Панам}}
| 25%
| 0%
| 27%
| 
|
|
|7% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;15% {{small|(тамхи)}}&lt;br /&gt;10% {{small|(архи, зочид буудал)}}&lt;br /&gt;5% {{small|(зайлшгүй бараа)}}
| [[Панамын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Папуа Шинэ Гвиней}}
| 30%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
|
|
|{{N/A}}
| [[Папуа Шинэ Гвинейн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Парагвай}}
| 10%
| 8%
| 10%
| 
|
|
|10%
| [[Парагвайн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Перу}}&lt;ref name=&quot;fita&quot;/&gt;
| 30%
| 0%
| 30%
| 
|
|
|16% {{small|(стандарт хэмжээ)}} +&lt;br /&gt;2% {{small|(хотын сурталчилгааны татвар)}} +&lt;br /&gt;0–118% {{small|(''impuesto selectivo al consumo'': архи, тамхи гэх мэт.)}}
| [[Перугийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flag|Филиппин}}
| 30%
| 0%
| 35%
| 
|
|
|12% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;0% {{small|(багасгасан хэмжээ)}}
| [[Филиппиний татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Питкэрний арлууд}}
| 0%
| colspan=&quot;2&quot; | 0%&lt;ref name=&quot;pitcairn&quot;&gt;{{cite web |language= en |url= http://www.immigration.gov.pn/finances/index.html |title= Байнга асуудаг асуултууд |publisher= Питкэрний арлуудын цагаачлалын газар |access-date= 2025-04-07 |archive-date= 2020-05-18 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200518164156/http://www.immigration.gov.pn/finances/index.html |url-status= live }}&lt;/ref&gt;
| 
|
|
|0%
| [[Питкэрний арлуудын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Польш}}&lt;ref name=PolandKPMG&gt;{{cite web|url=https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2011/12/poland-income-tax.html|title=Poland -Income Tax - KPMG Global|website=KPMG|access-date=2025-04-08|archive-date=2020-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809045338/https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2011/12/poland-income-tax.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 19% {{small|(9% - жижиг татвар төлөгч, тухайн татварын жилд 1.2 сая евротой тэнцэх хэмжээний орлоготой, &quot;жижиг татвар төлөгч&quot; статустай хүмүүст)}}&lt;ref name=PolandKPMG /&gt;
| 9% {{small|(жилд 30,000 злотыгоос доош орлоготой бол)}}
• {{small|0% орлогын татвар}}&lt;ref&gt;{{cite web|last=Wilczek|first=Maria|date=2022-01-03|title=Landmark tax reform comes into force in Poland|url=https://notesfrompoland.com/2022/01/03/landmark-tax-reform-comes-into-force-in-poland/|access-date=2025-04-08|website=Notes From Poland|language=en-US|archive-date=2022-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111023224/https://notesfrompoland.com/2022/01/03/landmark-tax-reform-comes-into-force-in-poland/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

• {{small|9% Эрүүл мэндийн даатгал (суутгалгүй)}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=Polish Deal {{!}} 9% of the health insurance contribution due on the management board fees|url=https://studio.pwc.pl//aktualnosci/english/insights/9-of-the-health-insurance-contribution-due-on-the-management-board-fees|access-date=2025-04-08|website=PwC Studio - Prawo i Podatki|archive-date=2022-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111023217/https://studio.pwc.pl//aktualnosci/english/insights/9-of-the-health-insurance-contribution-due-on-the-management-board-fees|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 41% эсвэл 45%
• {{small|32% орлогын татвар}}

• {{small|9% эрүүл мэндийн даатгал}}

• {{small|Жилд 1.000.000 злотыгоос дээш 4% эв санааны татвар}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=Danina solidarnościowa - kogo obowiązuje i jak ją obliczyć?|url=https://poradnikprzedsiebiorcy.pl/-danina-solidarnosciowa-dla-kogo-od-kiedy-jak-udokumentowac|access-date=2025-04-08|website=Poradnik Przedsiębiorcy|language=pl|archive-date=2022-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091835/https://poradnikprzedsiebiorcy.pl/-danina-solidarnosciowa-dla-kogo-od-kiedy-jak-udokumentowac|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Хувиараа хөдөлмөр эрхэлдэг

23,9% эсвэл 27.9% (эхний 30,000 злотыг хасахгүй)

• {{small|19% тогтмол орлогын татвар}}

• {{small|4,9% эрүүл мэндийн даатгал}}

• {{small|1 сая злотыгоос дээш 4% эв санааны татвар}}
| 19%
|
|
|23% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;8% эсвэл 5% {{small|(багасгасан хэмжээ)}}
| [[Польшийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Португал}}&lt;ref name=&quot;kpmg&quot;/&gt;
| 21% {{small|(эх газар дээр)}}
| 14.5%
| 56.03% {{small|(48% орлогын татвар + 5% эв нэгдлийн татвар + 11% нийгмийн хамгаалал)}}
| 28%[https://taxsummaries.pwc.com/portugal/individual/income-determination]
|
|
|23% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;13% {{small|(дундаж хэмжээ)}}&lt;br /&gt;6% {{small|(багасгасан хэмжээ)}}
| [[Португалын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Пуэрто Рико}}
| 20%&lt;ref name=corptaxdeloitte&gt;{{cite web|url=http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Global/Local%20Assets/Documents/Tax/Taxation%20and%20Investment%20Guides/matrices/dttl_corporate_tax_rates_2012.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002110510/http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Global/Local%20Assets/Documents/Tax/Taxation%20and%20Investment%20Guides/matrices/dttl_corporate_tax_rates_2012.pdf|url-status=dead|title=&quot;Corporate Tax Rates 2012&quot; Deloitte &amp; Touche|archivedate=2013-10-02}}&lt;/ref&gt;
| 0% {{small|(16% санал болгосон)}}
| 33.34%
| 
|
|
|11.5%
| [[Пуэрто Рикогийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Катар}}&lt;ref name=&quot;kpmg&quot;/&gt;
| 10%
| colspan=&quot;2&quot; | 0%
| 
|
|
|0%
| [[Катарын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Румын}}
| 16% {{small|(эсвэл нэгээс доошгүй ажилтантай бичил аж ахуйн нэгжийн орлогын 1%, ажилтангүй бичил аж ахуйн нэгжийн хувьд 3%)}}&lt;ref name=&quot;mediafax.ro&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.mediafax.ro/politic/revolutia-fiscala-guvernul-a-adoptat-ordonanta-de-urgenta-care-modifica-esential-codul-fiscal-mesajul-lui-tudose-s-au-inflamat-niste-multinationale-sindicatele-sesizeaza-avocatul-poporului-16811305|title=Revoluţia fiscală &amp;#124; Guvernul a adoptat ordonanţa de urgenţă care modifică esenţial Codul Fiscal/ Mesajul lui Tudose: S-au inflamat nişte multinaţionale/ Sindicatele sesizează Avocatul Poporului|website=Mediafax.ro|access-date=2025-04-08|archive-date=2021-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210922001001/https://www.mediafax.ro/politic/revolutia-fiscala-guvernul-a-adoptat-ordonanta-de-urgenta-care-modifica-esential-codul-fiscal-mesajul-lui-tudose-s-au-inflamat-niste-multinationale-sindicatele-sesizeaza-avocatul-poporului-16811305|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 35% {{smalldiv|
* 25% нийгмийн хамгаалал (CAS)
* 10% эрүүл мэндийн даатгал (CASS)
* Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн орлогын татвар 0%. 10000 лейгээс бага орлоготой мэдээллийн технологийн ажилчдад 0% орлогын албан татвар ногдуулна.}}&lt;ref name=&quot;mediafax.ro&quot;/&gt;
| 45% {{smalldiv|
* 25% нийгмийн хамгаалал (CAS)
* 10% эрүүл мэндийн даатгал (CASS)
* 10% CAS болон CASS-ийн дараа орлогын татвар

Хувиараа хөдөлмөр эрхлэгч (PFA):
* Жилд 12 хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээнээс дээш орлоготой бол 25% CAS
* 10% CASS, татвар ногдуулах нийлбэрийг жилд 12 хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээгээр хязгаарласан, жишээлбэл хэрэв та бүтэн жилийн турш 22,800 [[румын лей|лейгээс]] дээш орлого олвол 2018 онд CASS-ийн шимтгэлд дээд тал нь 2280 лей төлнө)
* 10% орлогын татвар}}&lt;ref name=&quot;mediafax.ro&quot;/&gt;
|10%
|
|
|19% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;9% {{small|(хоол хүнс, эм, ном, сонин, зочид буудлын үйлчилгээ)}}&lt;br /&gt;5% {{small|(багасгасан хэмжээ)}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;fita&quot;/&gt;
| [[Румыны татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Орос}}&lt;ref name=&quot;kpmg&quot;/&gt;
| 20%&lt;ref name=&quot;AfghKazCorp&quot;/&gt;
| 13%
| 22% (жилд 50 сая рублиэс дээш орлоготой хүмүүст)&lt;ref&gt;{{cite web |title=In Russia, the progression of personal income tax with five rates has come into force (in Russian) |url=https://www.rbc.ru/economics/01/01/2025/676c10ce9a79473ee564d535 |website=RBK |language=ru |date=2025-01-01}}&lt;/ref&gt;
Оршин суугч бус хүмүүст 35%
|
|
|
|20% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;10% {{small|(ном, хүнсний зарим зүйл, хүүхдийн бараа)}}&lt;br /&gt;0% {{small|(байшин эсвэл орон сууц)}}
| [[Оросын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Руанда}}
| 30%
| 0%
| 30%
| 
|
|
|18%
| [[Руандагийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Сент-Китс ба Невис}}
| 33%&lt;ref&gt;{{cite web|date=2020-11-11|title=Corporate Tax Rates Table - KPMG Global|url=https://home.kpmg/xx/en/home/services/tax/tax-tools-and-resources/tax-rates-online/corporate-tax-rates-table.html|access-date=2021-05-07|website=KPMG|language=en-US|archive-date=2021-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428075350/https://home.kpmg/xx/en/home/services/tax/tax-tools-and-resources/tax-rates-online/corporate-tax-rates-table.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | 0%
|
|
|
|{{N/A}}
| [[Сент-Китс ба Невисийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flag|Сен-Бартелеми|local}}
| 0%
| 0%
| 0%
| 
|
|
|0%
| [[Сен-Бартелемийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Сент-Люси}}
| 30%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
|
|
|{{N/A}}
| [[Сент-Люсийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Сен-Мартен|local}}
| 20% {{small|(Тухайн татварын жилд 40,000 евротой тэнцэхүйц орлоготой жижиг татвар төлөгчдөд 10%)}}
| {{N/A}}
| {{N/A}}
|
|
|
|{{N/A}}
| [[Сен-Мартений татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Сен-Пьер ба Микелон|local}}
| 33.3% {{small|(Тухайн татварын жилд 600,000 евротой тэнцэхүйц орлоготой жижиг татвар төлөгчдөд 15%)}}
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
|
|
|{{N/A}}
| [[Сен-Пьер ба Микелоны татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Сент-Винсент ба Гренадин}}
| 30%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
|
|
|{{N/A}}
| [[Сент-Винсент ба Гренадины татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Самоа}}
| 27%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
|
|
|{{N/A}}
| [[Самоагийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Сан-Марино}}
| 17%
| 9%
| 35%
| 
|
|
|0% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;17% {{small|(импортын бараа)}}
| [[Сан-Мариногийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Сан-Томе ба Принсипи}}
| 25%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
|
|
|{{N/A}}
| [[Сан-Томе ба Принсипийн татварын тогтолцоо]]
|-
|{{flagcountry|Сарк}}
| 0%&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sark.co.uk/island-life/|title=Meet the Locals and learn about life on the Island of Sark – Sark Island Tourism|date=31 August 2011|access-date=2025-04-09|archive-date=2015-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150614050422/http://www.sark.co.uk/island-life/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 0%
| 0%
| 0% 
| [[Гернсийн Өмгөөлөгч]]ийн гүйцэтгэсэн үл хөдлөх хөрөнгийн шилжүүлэгт ногдуулсан баримт бичгийн татвар
| 0%
| [[Саркийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Саудын Араб}}&lt;ref&gt;[http://www.deloittewebguides.com/index.asp?country_id=470000047&amp;layout=countrySnapshotDtt&amp;rf=0 International Tax and Business Guides – Economic Data – Statistics – Tax – EIU – The Economist – Foreign Investment – Deloitte Touche Tohmatsu] {{dead link|date=2013 оны 2 сар}}&lt;/ref&gt;
|2.5% (Саудын үндэсний өмчит бизнесүүд), 2.5-15% (Саудын эзэмшилд 2.5%, бусад бүх өмчлөлд 15% Закатын хэмжээгээр татвар ногдуулна)
| colspan=&quot;2&quot; | 0%
|
|
|
|15% (стандарт хэмжээ)
5% (үл хөдлөх хөрөнгийн гүйлгээний хэмжээ)
| [[Саудын Арабын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Сенегал}}&lt;ref name=&quot;fita&quot;/&gt;
| 25%
| 0%
| 50%
| 
|
|
|20%
| [[Сенегалын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Серби}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.poreskauprava.gov.rs/pdf/PorezNaDobitPravnihLica.pdf |title=Archived copy |access-date=2025-04-09 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130319072601/http://www.poreskauprava.gov.rs/pdf/PorezNaDobitPravnihLica.pdf |archive-date=2013-03-19 }}&lt;/ref&gt;
| 15%&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130319072601/http://www.poreskauprava.gov.rs/pdf/PorezNaDobitPravnihLica.pdf Аж ахуйн нэгжийн татварын хууль (Сербиэр)] + гаргаж авахад 10%&lt;/ref&gt;
| 10%
| 25% {{small|(улсын эрүүл мэнд, тэтгэвэр, ажилгүйдлийн сангийн нэмэлт шимтгэл)}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://10.100.73.13/o-nama/pregled-propisa/zakoni/172/zakon-o-porezu-na-dohodak-gradjana.html|title=Закон о порезу на доходак грађана|website=Пореска управа}}{{Dead link|date=2023 оны 10 сар|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|15%
|
|
|20% {{small|(стаднарт хэмжээ)}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.paragraf.rs/propisi/zakon-o-porezu-na-dodatu-vrednost.html |title=Zakon O Porezu Na Dodatu Vrednost (Zakon O Pdv) |publisher=Paragraf.rs |date= |accessdate=2025-04-09 |archive-date=2021-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211130152105/https://www.paragraf.rs/propisi/zakon-o-porezu-na-dodatu-vrednost.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.parlament.gov.rs/upload/archive/files/lat/pdf/predlozi_zakona/4562-13Lat.pdf |title=Archived copy |access-date=2025-04-09 |archive-date=2021-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210702155631/http://www.parlament.gov.rs/upload/archive/files/lat/pdf/predlozi_zakona/4562-13Lat.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;10% or 0% {{small|(багасгасан хэмжээ)}}
| [[Сербийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Сейшелийн арлууд}}
| 33%&lt;ref name=&quot;auto2&quot;/&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | 15%
| 
|
|
|15%
| [[Сейшелийн арлуудын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Сьерра Леон}}
| 25%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
|
|
|{{N/A}}
| [[Сьерра Леоны татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Сингапур}}
| 17%&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.iras.gov.sg/irasHome/page04.aspx?id=410 |title=Tax rates &amp; tax exemption schemes |publisher=Inland Revenue Authority of Singapore |access-date=2025-04-09 |archive-date=2015-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150624150141/http://www.iras.gov.sg/irashome/page04.aspx?id=410 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| 0%
| 22% {{small|(татвар дээр +20% татвар)}}
| 
|
|
|9%
| [[Сингапурын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Синт Маартен}}
| 34.5%
| 12.50%
| 47.50%
|
|
|
|5%
| [[Синт Маартены татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Словак}}
| 21%{{small| (100,000€ дээш орлого дээр)}}&lt;br /&gt;15%{{small|(100,000€ доош орлого дээр)}}
| 21%
| 25%&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.kpmg.com/Global/en/IssuesAndInsights/ArticlesPublications/taxnewsflash/Pages/slovakia-proposed-increases-corporate-individual-income-tax-rates.aspx |title=Словак – Аж ахуйн нэгж, хувь хүмүүсийн орлогын татварын хэмжээг нэмэгдүүлэх санал |access-date=2025-04-09 |archive-date=2013-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130628023357/http://www.kpmg.com/Global/en/IssuesAndInsights/ArticlesPublications/taxnewsflash/Pages/slovakia-proposed-increases-corporate-individual-income-tax-rates.aspx |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|25%
|
|
|20% {{small|(стандарт хэмжээ)}}{{Citation needed|date=2012 оны 2 сар}}&lt;br /&gt;10% {{small|(ном, эм)}}&lt;br /&gt;
| [[Словакийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Словени}}&lt;ref name=&quot;kpmg&quot;/&gt;
| 19%
| 16%
| 50%
|27.5%
|
|
| 22% {{small|(стандарт хэмжээ)}} or 9.5% {{small|(хоол хүнс, барилга, засвар, тээвэр, тасалбар, хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл)}} or 5% {{small|(ном, сонин)}}
| [[Словенийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Соломоны арлууд}}
| 30%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
|
|
|
|{{N/A}}
| [[Соломоны арлуудын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Сомали}}
| 30%&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://sominvest.gov.so/procedures/tax-regime/ |title=Archive copy |access-date=2025-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328133057/https://sominvest.gov.so/procedures/tax-regime/ |archive-date=2025-03-28 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| 0%
| 18%
| 
|
|
|0%
| [[Сомалийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Өмнөд Африк}}
| 28%&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sars.co.za/Tools/Documents/DocumentDownload.asp?FileID=66401 |title=South Africa budget |access-date=2025-04-09 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226010940/http://www.sars.gov.za/Pages/default.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 0% {{small|(босго доогуур)}}
| 45%
|18%
|
|
| 15%&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.fin24.com/Budget/south-africans-to-pay-higher-vat-for-first-time-in-two-decades-20180221|title=Өмнөд Африкчууд сүүлийн 20 жилд анх удаа илүү өндөр НӨАТ төлнө|work=Fin24|access-date=2025-04-09|archive-date=2018-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221141335/https://www.fin24.com/Budget/south-africans-to-pay-higher-vat-for-first-time-in-two-decades-20180221|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Өмнөд Африкийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Өмнөд Солонгос}}&lt;ref name=&quot;fita&quot;/&gt;
| 24.2%&lt;ref name=&quot;kpmg.com&quot;/&gt;
| 6% + 1.8%&lt;ref name=taxrateenfmnt&gt;{{Cite web |url=http://taxinfo.nts.go.kr/docs/customer/law/statuteTax_jomun_detail.jsp?log_law_kind=%EC%A1%B0%EC%84%B8%EB%B2%95%EB%A0%B9&amp;log_law_id=001585&amp;log_law_nm=%EA%B5%AD%EC%84%B8%EC%A7%95%EC%88%98%EB%B2%95&amp;gubun=1&amp;jomun_law_id=001585&amp;law_nm=%EA%B5%AD%EC%84%B8%EC%A7%95%EC%88%98%EB%B2%95&amp;plaw_id=001585&amp;public_ilja=20141119&amp;public_no=12844&amp;leg_revi_gubun=null&amp;law_type_gubun=1 |title=&quot;Tax law enforcement system korea (nts.go.kr)&quot; section 3 |access-date=2025-04-09 |archive-date=2022-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222162647/https://www.hometax.go.kr/websquare/websquare.html?w2xPath=/ui/pp/index.xml |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| 42%&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.yonhapnews.co.kr/bulletin/2017/12/04/0200000000AKR20171204161900002.HTML|title=여야, 소득세법 개정안은 '그대로'…최고세율 42％로 상향|last=이세원|date=2017-12-04|access-date=2025-04-09|archive-date=2017-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20171204123305/http://www.yonhapnews.co.kr/bulletin/2017/12/04/0200000000AKR20171204161900002.HTML|url-status=live}}&lt;/ref&gt; + 11.4%&lt;ref name=taxrateenfmnt/&gt;
| 
|
|
|10%
| [[Өмнөд Солонгосын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Өмнөд Судан}}
| 30%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
|
|
|{{N/A}}
| [[Өмнөд Суданы татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Испани}}&lt;ref name=&quot;kpmg&quot;/&gt;
| 25% &lt;small&gt;(эх газарт)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;4% &lt;small&gt;({{flagcountry|Канарын арлууд}}ад)&lt;/small&gt;
| 0% (жилийн эхний 5,550€ татвараас чөлөөлөгдөнө)
| 52.3
47% {{small|(Улсын татвар)}}
3.75% {{small|(Валенсиа дахь нутгийн татвар)}}
6.45% {{small|(Нийгмийн хамгаалал, ажилчдын шимтгэл)}}
|26% (оршин суугчид) &lt;br&gt; 19% (оршин суугч бус)
|
|
|21% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;10% or 4% {{small|(багасгасан хэмжээ)}}
| [[Испанийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Шри Ланка}}&lt;ref name=&quot;kpmg&quot;/&gt;
| 30% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}&lt;br /&gt;15% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}}&lt;ref name=&quot;kpmg.com&quot;/&gt;
| 0%
| 36% {{small|(жилийн орлого 3 сая [[Шри Ланка рупи|рупигээс]] их бол)}}
| 
|
|
|12% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;8% эсвэл 0% {{small|(багасгасан хэмжээ)}}&lt;br /&gt;
| [[Шри Ланкын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Судан}}
|5% (тусгай чөлөөлөгдсөн компаниуд), 15% бусад ихэнх компаниуд&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://orbitax.com/taxhub/corporatetaxrates/SD/Sudan | title=Sudan — Orbitax Corporate Tax Rates | access-date=2025-04-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250219182351/https://orbitax.com/taxhub/corporatetaxrates/SD/Sudan | archive-date=2025-02-19 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|
| 
|
|
|
|
| [[Суданы татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Суринам}}
| 36%&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|last=EYGM Limited|date=April 2018|title=2018 Worldwide Corporate Tax Guide|url=https://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide/$FILE/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide.pdf|journal=EY Worldwide Corporate Tax Guide|page=1527|access-date=2025-04-09|archive-date=2018-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621070149/https://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide/$FILE/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 8% {{small|(жилийн эхний SRD2,646 хасагдах боломжтой)}}
| 38%&lt;ref name=&quot;www.gov.sr&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gov.sr/themas/belastingen/loonbelasting/ |title=loonbelasting |access-date=2025-04-09 |archive-date=2019-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191010040756/http://www.gov.sr/themas/belastingen/loonbelasting/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| 
|
|
|{{N/A}}
| [[Суринамын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Свальбард}}
| 16%&lt;ref&gt;{{cite web |title=Norway has no tax agreements with any country in the world, nor does it exchange financial account information... well partly true |url=https://www.linkedin.com/pulse/norway-has-tax-agreements-any-country-world-nor-does-exchange-morris |website=www.linkedin.com |publisher=Linkedin |access-date=2025-04-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Свальбардад компани бүртгүүлэх |url=https://ybcase.com/en/jurisdictions/spicbergen |website=ybcase.com |publisher=YB Case |access-date=2025-04-09 }}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
| 8%&lt;ref name=&quot;Svalbard&quot;&gt;{{cite web |title=Свальбард дахь татварын хувь хэмжээ |url=https://www.skatteetaten.no/en/rates/tax-rates-on-svalbard/ |website=www.skatteetaten.no |publisher=Норвегийн татварын алба |access-date=2025-04-09}}&lt;/ref&gt;
| 22%&lt;ref name=&quot;Svalbard&quot;/&gt;
| 0%&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iceland - Svalbard — Orbitax Withholding Tax Rates |url=https://orbitax.com/taxhub/withholdingtaxrates/IS/SJ/Iceland/Svalbard |website=orbitax.com |publisher=Orbitax |access-date=2025-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250527225135/https://orbitax.com/taxhub/withholdingtaxrates/IS/SJ/Iceland/Svalbard |archive-date=2025-05-27 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|
|0%
|0%&lt;ref&gt;{{cite web |title=Spitsbergen: a tax oasis? |url=https://www.spitsbergen-svalbard.com/2011/02/15/spitsbergen-a-tax-oasis.html |website=www.spitsbergen-svalbard.com |date=2011-02-15 |publisher=Rolf Stange |access-date=2025-04-09}}&lt;/ref&gt;
| [[Норвегийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Швед}}
| 20.6%&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ekonomifakta.se/Fakta/Skatter/Skatt-pa-foretagande-och-kapital/Bolagsskatt/ |title=Bolagsskatt - Internationellt |publisher=ekonomifakta.se |date=2019-04-12 |access-date=2025-04-09 |archive-date=2019-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321093903/https://www.ekonomifakta.se/Fakta/Skatter/Skatt-pa-foretagande-och-kapital/Bolagsskatt/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| 32% {{small|(жилийн эхний 1,930$ хасагдах боломжтой)}}
| 45.6% {{small|(32% хотын дундаж орлогын татвар + 20% улсын орлогын татвар)}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/offentlig-ekonomi/finanser-for-den-kommunala-sektorn/kommunalskatterna/pong/statistiknyhet/Kommunalskatter/ |title=Totala kommunala skattesatsen ökar marginellt 2017 |publisher=scb.se |date=2016-12-15 |access-date=2025-04-09 |archive-date=2017-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201040558/http://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/offentlig-ekonomi/finanser-for-den-kommunala-sektorn/kommunalskatterna/pong/statistiknyhet/Kommunalskatter/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.skatteverket.se/privat/etjansterochblanketter/svarpavanligafragor/inkomstavtjanst/privattjansteinkomsterfaq/narskamanbetalastatliginkomstskattochhurhogarden.5.10010ec103545f243e8000166.html |title=När ska man betala statlig inkomstskatt och hur hög är den? |publisher=skatteverket.se |date=2020-01-01 |access-date=2025-04-09 |archive-date=2021-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122220148/https://www.skatteverket.se/privat/etjansterochblanketter/svarpavanligafragor/inkomstavtjanst/privattjansteinkomsterfaq/narskamanbetalastatliginkomstskattochhurhogarden.5.10010ec103545f243e8000166.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|30%
|
|0%
|25% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;12% эсвэл 6% {{small|(багасгасан хэмжээ)}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.skatteverket.se/skatter/mervardesskattmoms/2512eller6moms.4.7459477810df5bccdd480005156.html |title=VAT rates Sweden – Skatteverket |publisher=Skatteverket.se |date=2010-01-23 |access-date=2025-04-09 |archive-date=2012-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120711200028/http://www.skatteverket.se/skatter/mervardesskattmoms/2512eller6moms.4.7459477810df5bccdd480005156.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| [[Шведийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Швейцар}}&lt;ref name=&quot;fita&quot;/&gt;
| 17.92%&lt;ref name=&quot;kpmg.com&quot;/&gt;
| 0%
| 50.14% &lt;br /&gt; &lt;small&gt;10.6% {{small|(албан нийгмийн даатгалын шимтгэл)}}&lt;ref name=&quot;www.ahv-iv.ch&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.ahv-iv.ch/p/1.2021.d |title=AHV/IV |access-date=2025-04-09 |archive-date=2021-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210908221712/http://www.ahv-iv.ch/p/1.2021.d |url-status=live }}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; 11.5% {{small|(холбооны)}}&lt;ref name=&quot;www.estv.admin.ch&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.estv.admin.ch/estv/de/home/direkte-bundessteuer/direkte-bundessteuer/fachinformationen/tarife.html |title=Tarife Direkte Bundessteuer |access-date=2025-04-09 |archive-date=2021-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005045143/https://www.estv.admin.ch/estv/de/home/direkte-bundessteuer/direkte-bundessteuer/fachinformationen/tarife.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; 28.025% {{small|(контоны, Женев)}}&lt;ref name=&quot;www.estv.admin.chb&quot;&gt;{{cite web |url=https://swisstaxcalculator.estv.admin.ch/ |title=Federal Tax Administration |access-date=2025-04-09 |archive-date=2021-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020204721/https://swisstaxcalculator.estv.admin.ch/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; 9.69% {{small|(коммуны, Авюлли и Шанси)}}&lt;ref name=&quot;www.estv.admin.chb&quot; /&gt; &lt;br /&gt; 3.04%&lt;/small&gt; {{small|(сүмийн татвар, Женев дэх Ромын католик, протестант)}}&lt;ref name=&quot;www.estv.admin.chb&quot;/&gt;
| 
|
|
|8.1% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;3.8% эсвэл 2.5% {{small|(багасгасан хэмжээ)}}
| [[Швейцарын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Сири}}&lt;ref name=&quot;kpmg&quot;/&gt;
| 22%
| 5%
| 15%
|
|
|
|{{N/A}}
| [[Сирийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Тайвань}}&lt;ref name=&quot;kpmg&quot;/&gt;
| 20%&lt;ref&gt;{{cite news |last=Певзнер |first=Алекс |url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704596504575271902153036926 |title=Тайвань аж ахуйн нэгжийн орлогын татварыг 17% хүртэл буурууллаа |publisher=Online.wsj.com |date=2010-05-28 |access-date=2025-04-09 |archive-date=2015-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015182646/http://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704596504575271902153036926 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| 5%
| 40%
| 
|
|
|5%&lt;ref&gt;{{cite web|title=營業稅試算|url=http://service.etax.nat.gov.tw/etwmain/front/ETW158W3|website=財政部稅務入口網|access-date=2025-04-09|language=zh|archive-date=2016-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160821045641/http://service.etax.nat.gov.tw/etwmain/front/ETW158W3|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Тайванийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Тажикистан}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/kz/Documents/tajikistan/Tax%20and%20Investment%20Guide_TJ_2016.pdf|title=Tax and Investment Guide_TJ_2016|publisher=deloitte.tj|access-date=2025-04-09|archive-date=2019-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528155001/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/kz/Documents/tajikistan/Tax%20and%20Investment%20Guide_TJ_2016.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 13%&lt;br /&gt;25% {{small|(оршин суугч бус)}}
| 5%
| 13%&lt;br /&gt;25% {{small|(оршин суугч бус)}}
| 
|
|
|18%
| [[Тажикистаны татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Танзани}}
| 30%
| 15%
| 30%
|
|
|
| 14%
| [[Танзанийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Тайланд}}
| 20%
| 0%
| 35%
| 
|
|
|7%
| [[Тайландын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Того}}
| 27%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
|
|
|{{N/A}}
| [[Тогогийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Токелау}}
| 0%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
|
|
|{{N/A}}
| [[Токелаугийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Тонга}}
| 25%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
|
|
|{{N/A}}
| [[Тонгагийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Тринидад ба Тобаго}}
| 30%
| 0%
| 25% {{small|(annual chargeable income less than $1 million)}}&lt;br/&gt; 30% {{small|(annual chargeable income over $1 million)}} &lt;ref&gt;https://taxsummaries.pwc.com/trinidad-and-tobago/individual/taxes-on-personal-income&lt;/ref&gt;
| 
|
|
|12.5%
| [[Тринидад ба Тобагогийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Тунис}}&lt;ref name=&quot;fita&quot;/&gt;
| 30%
| 0%
| 35%
| 
|
|
|18% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;12% эсвэл 6% {{small|(багасгасан хэмжээ)}}
| [[Тунисын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Турк}}&lt;ref name=&quot;kpmg&quot;/&gt;
| 25%
| 15%
| 40%
| 
|
|
|20% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;10% {{small|(хувцас)}}&lt;br /&gt;1% {{small|(зарим хүнсний бүтээгдэхүүн)}}&lt;ref name=&quot;VAT Live&quot;/&gt;
| [[Туркийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Туркменистан}}
| 8%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
|
|
|
| {{N/A}}
| [[Туркменистаны татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Төркс ба Кайкосын арлууд}}
| 0%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
|
|
|{{N/A}}
| [[Төркс ба Кайкосын арлуудын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Тувалу}}
| 30%
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
|
|
|{{N/A}}
| [[Тувалугийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Уганда}}
| 30%&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=EYGM Limited|date=2018|title=2018 Worldwide Corporate Tax Guide|url=https://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide/$FILE/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide.pdf|journal=EY Worldwide Corporate Tax Guide|page=1629|access-date=2025-04-10|archive-date=2018-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621070149/https://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide/$FILE/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| {{N/A}}
| {{N/A}}
|
|
|
| 18%&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=EYGM Limited|date=2018|title=2018 Worldwide Corporate Tax Guide|url=https://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide/$FILE/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide.pdf|journal=EY Worldwide Corporate Tax Guide|page=1633|access-date=2025-04-10|archive-date=2018-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621070149/https://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide/$FILE/EY-2018-worldwide-corporate-tax-guide.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Угандын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Украин}}
| 18%&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.contactukraine.com/taxation/corporate-tax|title=Украин дахь аж ахуй нэгжийн татвар|date=2019-12-21|access-date=2025-04-10|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806003845/https://www.contactukraine.com/taxation/corporate-tax|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 0%&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.contactukraine.com/taxation/corporate-tax|title=Украин дахь аж ахуй нэгжийн татвар|date=2019-12-21|access-date=2025-04-10|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806003845/https://www.contactukraine.com/taxation/corporate-tax|url-status=live}}{{cite web|url=https://www.contactukraine.com/taxation/individual-tax-in-ukraine|title=Украин дахь хувь хүний ​​орлогын татвар|date=2019-12-21|access-date=2025-04-10|archive-date=2017-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170602231152/http://www.contactukraine.com/taxation/individual-tax-in-ukraine|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 18% {{small|(нийтлэг хэмжээ)}}&lt;br /&gt;20% {{small|(зарим үйл ажиллагаа)}}&lt;br /&gt;22% {{small|(нийгмийн хамгаалал)}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.contactukraine.com/taxation/individual-tax-in-ukraine|title=Украин дахь хувь хүний ​​орлогын татвар|date=2019-12-21|access-date=2025-04-10|archive-date=2017-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170602231152/http://www.contactukraine.com/taxation/individual-tax-in-ukraine|url-status=live}}{{cite web|url=https://www.contactukraine.com/taxation/corporate-tax|title=Украин дахь аж ахуй нэгжийн татвар|date=2019-12-21|access-date=2025-04-10|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806003845/https://www.contactukraine.com/taxation/corporate-tax|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 
|
|
|2% {{small|(дайны үеийн буцалтгүй эргэлтийн татвар)}}
| [[Украины татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Арабын Нэгдсэн Эмират Улс}}
| 0% &lt;small&gt;(чөлөөт бүсийн компаниуд,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://gulfnews.com/business/markets/uae-corporate-tax-free-zone-based-businesses-with-mainland-operations-to-come-under-tax-regime-1.1643631900654 |title=UAE corporate tax: Free zone based businesses with mainland operations to come under tax regime &amp;#124; Markets |publisher=Gulf News |date=2022-01-31 |access-date=2025-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131125413/https://gulfnews.com/business/markets/uae-corporate-tax-free-zone-based-businesses-with-mainland-operations-to-come-under-tax-regime-1.1643631900654 |archive-date=2022-01-31 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; түүнчлэн жилд 375,000 AED-ээс бага ашиг орлоготой эх газрын компаниуд,&lt;ref name=&quot;UAE to introduce 9% corporate tax on business profits from June 1, 2023 | Markets – Gulf News&quot;&gt;{{cite web |url=https://gulfnews.com/business/markets/uae-to-introduce-9-corporate-tax-on-business-profits-from-june-1-2023-1.1643627271956 |title=UAE to introduce 9% corporate tax on business profits from June 1, 2023 &amp;#124; Markets |publisher=Gulf News |date=2022-01-31 |access-date=2025-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131235109/https://gulfnews.com/business/markets/uae-to-introduce-9-corporate-tax-on-business-profits-from-june-1-2023-1.1643627271956 |archive-date=2022-01-31 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; татварын тайланг бөглөх шаардлагатай байж магадгүй)&lt;/small&gt;

9%&lt;small&gt; (жилд 375,000 AED-ээс дээш цэвэр ашиг олдог эх газрын компаниудын хувьд бусад улс оронд төлсөн татварыг АНЭУ-ын татварт тооцдог, татварын тайлан шаардлагатай)&lt;ref name=&quot;UAE to introduce 9% corporate tax on business profits from June 1, 2023 | Markets – Gulf News&quot; /&gt;&lt;/small&gt;

| colspan=&quot;2&quot; | 0%&lt;ref name=&quot;mofpi1&quot;&gt;{{cite web |title=АНЭУ-ын Сангийн яам |url=https://mof.gov.ae/ }}&lt;/ref&gt;
| 0%&lt;ref&gt;{{Cite web | url=https://taxsummaries.pwc.com/united-arab-emirates/individual/other-taxes | title=Арабын Нэгдсэн Эмират улс - Хувь хүн - Бусад татвар }}&lt;/ref&gt;
|
|
|5%&lt;ref name=&quot;mofpi1&quot;/&gt;
| [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Нэгдсэн Хаант Улс}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hmrc.gov.uk/budget2008/pn02.pdf |title=HM Revenue &amp; Customs Budget 2008 Press Notice PN02 |publisher=Hmrc.gov.uk |date=2011-06-28 |access-date=2025-04-10 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226010922/http://aka.hmrc.gov.uk/budget2008/pn02.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 19-25%&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Corporation Tax rates and reliefs |url=https://www.gov.uk/government/publications/rates-and-allowances-corporation-tax/rates-and-allowances-corporation-tax |access-date=2025-04-10 |website=GOV.UK |language=en}}&lt;/ref&gt;
| 0% 12,570£ хүртэл&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite web|title=Орлогын татварын хувь хэмжээ, хувь хүний ​​тэтгэмж|url=https://www.gov.uk/income-tax-rates|access-date=2025-04-10|website=Орлогын татварын хувь хэмжээ, хувь хүний ​​тэтгэмж|publisher=GOV.UK|archive-date=2021-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223182010/https://www.gov.uk/income-tax-rates|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 62% {{small|(Энэ нь 100-125 мянган фунт стерлин дээр 40% орлогын татвар, хувийн тэтгэмжийг үе шаттайгаар хассантай холбоотой үр дүнтэй 20%, ажилчдын 2% үндэсний даатгалаас бүрдэнэ). Дараа нь ахиу хэмжээ 125 мянган фунт стерлингээс дээш орлоготой бол 47% болж буурна (орлогын 45% татвар нэмэх 2% ажилтны үндэсний даатгал)}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gov.uk/income-tax-rates/income-over-100000 |title=Income Tax rates and Personal Allowances – Income over £100,000 |website=GOV.UK |access-date=2025-04-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/58870012 |title=Why some parents effectively pay a 71% tax rate |work=BBC News |date=2024-03-06 |access-date=2025-04-10}}&lt;/ref&gt;
|24%&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Capital Gains Tax: what you pay it on, rates and allowances |url=https://www.gov.uk/capital-gains-tax/rates |access-date=2025-04-10 |website=GOV.UK |language=en}}&lt;/ref&gt; 
|
|40%&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gov.uk/inheritance-tax|title=Gov.uk - Inheritance Tax|publisher=Gov.uk|access-date=2025-04-11}}&lt;/ref&gt;
|20% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;5% {{small|(гэрийн эрчим хүч, засварын ажил)}}&lt;br /&gt;0% {{small|(амьдралын хэрэгцээ: хүнсний бүтээгдэхүүн, ус, жороор олгох эм, эмнэлгийн хэрэгсэл, хэрэгсэл; нийтийн тээвэр; хүүхдийн хувцас; ном, тогтмол хэвлэл)}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.direct.gov.uk/en/moneytaxandbenefits/taxes/beginnersguidetotax/dg_4015895 |title=Directgov – Value Added Tax |publisher=Direct.gov.uk |date=2013-01-09 |access-date=2025-04-10 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226010950/http://www.direct.gov.uk/en/moneytaxandbenefits/taxes/beginnersguidetotax/dg_4015895%20 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| [[Нэгдсэн Хаант Улсын татварын тогтолцоо]]
[[Үндэсний Даатгал]]
|-
| {{flagcountry|Америкийн Нэгдсэн Улс}}
| 21% {{small|(холбооны)}}, бусад улс оронд төлсөн татварын хөнгөлөлттэй 21% хүртэл
| 10% {{small|(холбооны)}} +&lt;br /&gt;0–3.07% {{small|(мужийн)}} +&lt;br /&gt;0–3.8398% {{small|(орон нутгийн)}} {{small|(дан татвар төлөгчдөд зориулсан 12550 ам.долларын холбооны стандарт хасалт)}}
| 50.3% - 37%:
[[Калифорни]]д 50.3% (37% {{small|(холбооны)}}&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bankrate.com/finance/taxes/tax-brackets.aspx|title=2017-2018 Tax Brackets {{!}} Bankrate.com|last=Bankrate.com|work=Bankrate|access-date=2025-04-10|archive-date=2018-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717000000/https://www.bankrate.com/finance/taxes/tax-brackets.aspx|url-status=live}} [https://taxfoundation.org/location/california/#:~:text=How%20does%20California's%20tax%20code,4.75%20percent%2C%20and%20an%20average Alt URL]&lt;/ref&gt; + 13.3% {{small|(мужийн)}}),
[[Техас]]т 37% (37% + 0%)
|20%
| 0%  (жишээ нь Алеутын зүүн тойрог, Аляска) - 3.6361% (Меномин тойрог, Висконсин) &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://taxfoundation.org/data/all/state/property-taxes-by-state-county/ |title=Property Taxes by State and County, 2025 |publisher=Tax Foundation |date=2025-03-04 |access-date=2025-04-10}}&lt;/ref&gt;
|[[АНУ-ын үл хөдлөх хөрөнгийн татвар|18%-40%]] холбооны үл хөдлөх хөрөнгийн болон мужийн өв залгамжлалын татварыг нөхөх&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.irs.gov/businesses/small-businesses-self-employed/estate-tax|title=IRS information about federal estate taxes|access-date=2025-04-10}}&lt;/ref&gt;
| 11.5% {{small|(мужийн болон орон нутгийн борлуулалтын татварын хамгийн өндөр давамгайлсан хувь хэмжээ)}}&lt;br /&gt;0% {{small|(хамгийн бага давамгайлсан хэмжээ)}}
| [[Америкийн Нэгдсэн Улсын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Уругвай}}&lt;ref name=&quot;fita&quot;/&gt;
| 25%
| 0%
| 36%&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.elobservador.com.uy/nota/irpf-sepa-cuales-son-las-nuevas-franjas-a-partir-de-enero-2024-2024117125210|title=IRPF: sepa cuáles son las nuevas franjas a partir de enero de 2024|date=2024-01-17|website=El Observador|access-date=2024-06-19}}&lt;/ref&gt;
| 
|
|
|22% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;11% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}}&lt;br /&gt;0% {{small|(хэмжээ)}}
| [[Уругвайн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Узбекистан}}&lt;ref name=&quot;fita&quot;/&gt;
| 12% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;20% {{small|(банк болон үүрэн холбооны операторууд)}}
| colspan=&quot;2&quot; | 12%
| 
|
|
|15% {{small|(хамгийн өндөр хэмжээ)}}&lt;br /&gt;0% {{small|(хамгийн бага хэмжээ)}}
| [[Узбекистаны татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Вануату}}
| 0%
| 0%
| 0%
| 
|
|
|0%
| [[Вануатугийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Венесуэл}}&lt;ref name=&quot;fita&quot;/&gt;
| 34%
| 0%
| 34%
| 
|
|
|16% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;8% {{small|(багасгасан хэмжээ)}}
| [[Венесуэлийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Вьетнам}}&lt;ref name=&quot;kpmg&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kpmg.dk/getMedia.asp?mb_GUID=F7298515-D33B-41BA-B630-7ED12A1B4EDE.pdf |title=Revision, skat og rådgivning &amp;#124; KPMG &amp;#124; DK |publisher=Kpmg.dk |access-date=2025-04-10 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226011033/https://home.kpmg.com/dk/da/home.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 20%
| 5%
| 35%&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dpi.hochiminhcity.gov.vn/invest/html/Law-04-2007-QH12.html |title=Department of Planning &amp; Investment _ DPI |publisher=Dpi.hochiminhcity.gov.vn |access-date=2025-04-10 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100828200917/http://dpi.hochiminhcity.gov.vn/invest/html/Law-04-2007-QH12.html |archive-date=2010-08-28 }}&lt;/ref&gt;
| 
|
|
|10%
| [[Вьетнамын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Британийн Виржинийн арлууд}}
| 0%&lt;ref name=bvideloitte&gt;{{cite web|url=http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Global/Local%20Assets/Documents/Tax/Taxation%20and%20Investment%20Guides/2013/dttl_tax_highlight_2013_British%20Virgin%20Islands.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002105855/http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Global/Local%20Assets/Documents/Tax/Taxation%20and%20Investment%20Guides/2013/dttl_tax_highlight_2013_British%20Virgin%20Islands.pdf|url-status=dead|title=&quot;Taxation and Investment Guides: BVI Highlights 2013&quot; Deloitte &amp; Touche|archivedate=2013-10-02}}&lt;/ref&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | 0%
| 
|
|
|{{N/A}}
| [[Британийн Виржинийн арлуудын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Америкийн Виржинийн арлууд}}
| 21–38.50%&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://corporate.findlaw.com/finance/u-s-virgin-islands-an-offshore-tax-planning-jurisdiction.html | title=U.S. Virgin Islands: An Offshore Tax Planning Jurisdiction }}&lt;/ref&gt;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
| 
|
|
|
| [[Америкийн Виржинийн арлуудын татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Уоллис ба Футуна|local}}
| 0%
| 0%
| 0%
| 
|
|
|0%
| [[Уоллис ба Футунагийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Йемен}}
| 20%&lt;ref name=yemendeloitte&gt;{{cite web|url=http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Global/Local%20Assets/Documents/Tax/Taxation%20and%20Investment%20Guides/2013/dttl_tax_highlight_2013_Yemen.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002105500/http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Global/Local%20Assets/Documents/Tax/Taxation%20and%20Investment%20Guides/2013/dttl_tax_highlight_2013_Yemen.pdf|url-status=dead|title=&quot;Taxation and Investment Guides: Yemen Highlights 2013&quot; Deloitte &amp; Touche|archivedate=2013-10-02}}&lt;/ref&gt;
| 10%
| 15%
| 
|
|
|2%
| [[Йемений татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Замби}}
| 30%&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web |date=2022-04-17 |title=Zambian National Budget Highlights 2022 |url=https://www2.deloitte.com/za/en/pages/tax/articles/zambia-national-budget-highlights-2022.html |access-date=2025-04-10 |website=deloitte.com/za/en/}}&lt;/ref&gt;
| 10%
| 30%
| 
|
|
|16%
| [[Замбийн татварын тогтолцоо]]
|-
| {{flagcountry|Зимбабве}}
| 25%
| 0%
| 45%
| 
|
|
|15% {{small|(стандарт хэмжээ)}}&lt;br /&gt;0% {{small|(сонгогдсон бараан дээр)}}
| [[Зимбабвегийн татварын тогтолцоо]]
|}

==Эшлэл==
{{reflist|30em}}

==Гадаад холбоос==
* [http://www.taxfoundation.org/taxdata/show/22661.html АНУ-ын Бизнесинй татварын индексийн жагсаалт 2003–2008],
* [https://web.archive.org/web/20220508163207/http://www.taxfoundation.org/news/show/22469.html OECD цалингийн татвар] (дээд түвшний иргэний орлогын татварын түвшин)
*[https://web.archive.org/web/20130626181549/http://www.vatlive.com/vat-rates/european-vat-rates/eu-vat-rates/ Европын НӨАТ]
* [http://www.ibfd.org/ IBFD, Хил хоорондын татварын лавлах]
* [http://www.doingbusiness.org/ExploreTopics/PayingTaxes/ Төлбөрийн татварууд, Дэлхийн Банк]

[[Ангилал:Улсуудын жагсаалт]]
[[Ангилал:Эдийн засгийн жагсаалт]]</text>
      <sha1>o7lgjcw8mu2stvzvt4sggcydb9yhc24</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баруун Жава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36694</id>
    <revision>
      <id>874697</id>
      <parentid>864827</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T02:42:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэнийн тобчи</username>
        <id>108163</id>
      </contributor>
      <origin>874697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12466" sha1="7fuf4p7yhoy95ynd7f6t4pjqne3d0qu" xml:space="preserve">[[File:IndonesiaWestJava.png|thumb|Ногоон нь Өрнөд Жава]]
'''Өрнөд Жава''' ([[Индонез хэл|индонезээр]] ''Jawa Barat'', сундаар ''Jawa Kulon'') нь [[Индонез]] улсын [[Жава]] аралд орших муж юм. Мужийн засаг захиргааны төв нь [[Бандун]] хот. Өрнөд Жава нь Индонезийн хамгийн олон хүн амтай мужуудын нэг бөгөөд 2024 оны тооцоогоор 50.3 сая орчим хүн амтай байв.

Өрнөд Жава нь Жава арлын баруун хэсэгт байрладаг бөгөөд хойд талаараа [[Ява тэнгис]], өмнөд талаараа [[Энэтхэгийн далай]], баруун талаараа [[Бантен]] муж болон [[Жакарта]] хотын тусгай бүс, зүүн талаараа [[Төв Жава]] мужтай хиллэдэг.

== Газарзүй ==

Өрнөд Жава нь Жава арлын баруун хэсгийг эзэлдэг. Мужийн нутаг дэвсгэрт уул нуруу, галт уул, өндөрлөг газар, голын хөндий болон эргийн нам дор газар багтана.

Мужийн өмнөд хэсэгт уулс, өндөрлөг газар зонхилдог бол хойд хэсэгт Ява тэнгисийн эрэг дагуух нам дор тал газар байрладаг. Баруун болон төв хэсгээр галт уулын гаралтай уулс, өндөрлөгүүд үргэлжилнэ.

Өрнөд Жавад идэвхтэй болон унтарсан олон галт уул байдаг. Тэдгээрийн дотор [[Тангкубан Пераху]], [[Гүнүнг Геде]], [[Пангранго]] зэрэг уулс багтана.

== Уур амьсгал ==

Өрнөд Жава нь халуун орны муссоны уур амьсгалтай. Жилийн турш дулаан, чийглэг байх бөгөөд хур тунадасны хэмжээ улирлаас хамааран өөрчлөгдөнө.

Борооны улирал ерөнхийдөө арваннэгдүгээр сараас гуравдугаар сар хүртэл үргэлжилдэг бол хуурай улирал ихэвчлэн зургаадугаар сараас есдүгээр сар хүртэл үргэлжилнэ. Уулын бүс нутгуудад нам дор газраас сэрүүн байдаг.

Хур тунадас ихтэй үед үер, хөрсний гулгалт үүсэх эрсдэлтэй. Ялангуяа уулын налуу болон голын сав газрын суурьшлын бүсүүд байгалийн гамшигт өртөх магадлалтай.

== Засаг захиргааны хуваарь ==

Өрнөд Жава муж нь 18 [[кабупатен]] буюу тойрог, 9 хотын захиргаанаас бүрдэнэ.

=== Тойргууд ===

[[Бандун тойрог]]

[[Бандун Баруун тойрог]]

[[Бекаси тойрог]]

[[Богор тойрог]]

[[Чиамис тойрог]]

[[Чианжур тойрог]]

[[Чиребон тойрог]]

[[Гарут тойрог]]

[[Индрамайу тойрог]]

[[Караванг тойрог]]

[[Кунинган тойрог]]

[[Мажаленгка тойрог]]

[[Пангандаран тойрог]]

[[Пурвакарта тойрог]]

[[Субанг тойрог]]

[[Сукабуми тойрог]]

[[Сумеданг тойрог]]

[[Тасикмалая тойрог]]

=== Хотын захиргаанууд ===

[[Бандун]]

[[Банжар]]

[[Бекаси]]

[[Богор]]

[[Чимахи]]

[[Чиребон]]

[[Депок]]

[[Сукабуми]]

[[Тасикмалая]]

== Хүн ам ==

Өрнөд Жава нь Индонезийн хамгийн олон хүн амтай мужуудын нэг юм. 2024 оны хүн амын тооцоогоор тус муж 50,345,190 орчим хүн амтай байв.

Хүн амын нягтрал нь хот, хөдөө орон нутгийн хооронд ихээхэн ялгаатай. Бандун, Бекаси, Богор, Депок зэрэг хот болон Жакарта хотын орчимд хүн амын төвлөрөл өндөр байдаг.

Хүн амын угсаатны бүрэлдэхүүнд [[Сунда үндэстэн]] зонхилдог. Мөн [[Жава үндэстэн]], [[Бетави ястан]], [[Чиребон ястан]] болон бусад угсаатны бүлгүүд амьдардаг.

Өмнөх судалгаанд хүн амын 79 орчим хувийг Сунда, 11 хувийг Жава, 5 хувийг Бетави, 5 хувийг Чиребон угсаатны бүлэг эзэлдэг гэж дурдсан байдаг. Эдгээр хувь нь тухайн судалгааны үеийн мэдээлэл бөгөөд өнөөгийн хүн амын бүтцийг шууд илэрхийлэхгүй.&lt;ref&gt;
{{cite book
| publisher = Institute of Southeast Asian Studies
| title = Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape
| year = 2003
| url = https://archive.org/details/indonesiaspopula0000sury
}}&lt;/ref&gt;

Өрнөд Жавагийн гол хэл нь [[Сунда хэл]] юм. Мөн [[Индонез хэл]] өргөн хэрэглэгддэг бөгөөд зарим бүс нутагт Жава болон Чиребоны хэл аялгуу хэрэглэгдэнэ.

== Эдийн засаг ==

Өрнөд Жава нь Индонезийн эдийн засгийн чухал бүс нутгийн нэг юм. Жакарта хоттой ойр байрладаг, хүн ам олонтой, тээврийн дэд бүтэц хөгжсөн зэрэг нь үйлдвэрлэл, худалдаа, үйлчилгээний салбарын өсөлтөд нөлөөлдөг.

=== Аж үйлдвэр ===

Мужийн эдийн засагт боловсруулах үйлдвэрлэл чухал байр суурь эзэлдэг. Автомашин, нэхмэл эдлэл, хувцас, хүнсний бүтээгдэхүүн, электрон бараа болон химийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл хөгжсөн.

Бекаси, Караванг, Пурвакарта зэрэг бүс нутагт аж үйлдвэрийн томоохон цогцолборууд байрладаг.

=== Хөдөө аж ахуй ===

Өрнөд Жавагийн хөдөө орон нутагт цагаан будаа, цай, кофе, хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалдаг. Уулын бүсийн сэрүүн уур амьсгал нь цай, хүнсний ногоо болон зарим төрлийн жимс тариалахад тохиромжтой.

Загас агнуур, мал аж ахуй мөн орон нутгийн эдийн засагт хувь нэмэр оруулдаг.

=== Худалдаа, үйлчилгээ ===

Бандун, Богор, Бекаси, Депок зэрэг хотууд худалдаа, боловсрол, аялал жуулчлал болон үйлчилгээний салбарын төвүүд юм. Жакарта хоттой эдийн засгийн нягт холбоотой тул Өрнөд Жавагийн олон бүс нутагт хотжилт эрчимтэй явагддаг.

== Түүх ==

Өрнөд Жавагийн нутаг дэвсгэрт эрт үеэс хүн ам суурьшин амьдарч байжээ. Тус бүс нутаг нь Сундагийн түүх, соёл иргэншлийн голомтын нэг юм.

Эртний үед энэ нутагт [[Таруманагара]] зэрэг хаант улс оршин тогтнож байв. Дараа нь [[Сундагийн хаант улс]] тус бүс нутгийн улс төр, соёлын хөгжилд чухал нөлөө үзүүлсэн.

XVI зуунаас эхлэн исламын шашин дэлгэрч, Чиребон болон Бантен зэрэг бүс нутгийн улс төрийн төвүүд хөгжсөн. Улмаар Голландын колоничлолын үед Өрнөд Жавагийн нутаг Нидерландын Зүүн Энэтхэгийн колонийн захиргаанд оржээ.

Индонез улс тусгаар тогтносны дараа Өрнөд Жава нь улсын засаг захиргааны мужийн нэг болсон. 2000 онд тус мужийн баруун хэсгээс [[Бантен]] муж байгуулагдсан.

== Соёл ==

Өрнөд Жавагийн соёлд Сунда үндэстний уламжлал, хэл, хөгжим, бүжиг, хоол хүнс чухал байр суурь эзэлдэг.

Сундагийн уламжлалт хөгжмийн зэмсгүүдийн дотор [[ангклунг]] онцгой байр суурьтай. Ангклунг нь хулсаар хийдэг хөгжмийн зэмсэг бөгөөд хамт олноороо тоглох уламжлалтай.

Мөн ''гамелан дегунг'', ''кечапи сулинг'' зэрэг хөгжмийн уламжлал бий. Сундагийн уламжлалт бүжиг, ардын урлаг, театрын хэлбэрүүд орон нутгийн соёлын өвийн нэг хэсэг юм.

== Аялал жуулчлал ==

Өрнөд Жава нь байгалийн үзэсгэлэнт газар, галт уул, цайны тариалан, нуур, хүрхрээ болон далайн эргээрээ алдартай.

Жуулчдын очих дуртай газруудаас дурдвал:

[[Бандун]] — мужийн төв бөгөөд худалдаа, боловсрол, соёлын томоохон хот;

[[Тангкубан Пераху]] — галт уулын тогоо, байгалийн үзэсгэлэнт газартай;

[[Кавах Путих]] — хүхрийн нуур, галт уулын гаралтай өвөрмөц тогтоцтой газар;

[[Богорын ботаникийн цэцэрлэг]] — олон төрлийн ургамал бүхий түүхэн ботаникийн цэцэрлэг;

[[Пангандаран]] — далайн эрэг, байгалийн аялал жуулчлалаараа алдартай;

[[Гүнүнг Геде Пангранго үндэсний хүрээлэн]] — уулын ой, биологийн олон янз байдлыг хамгаалдаг байгалийн бүс.

== Боловсрол ==

Өрнөд Жава нь Индонезийн дээд боловсролын томоохон төвүүдийн нэг юм. Бандун хотод [[Бандунгийн Технологийн Институт]], [[Паджаджараны Их Сургууль]] зэрэг их, дээд сургуулиуд байрладаг.

Эдгээр сургуулиуд нь инженерчлэл, байгалийн шинжлэх ухаан, нийгмийн ухаан, анагаах ухаан болон бусад салбарт мэргэжилтэн бэлтгэдэг.

== Байгаль орчин ==

Өрнөд Жавагийн байгаль орчинд хүн амын өсөлт, хотжилт, аж үйлдвэржилт болон газар ашиглалтын өөрчлөлт нөлөөлж байна.

Хот суурин газрын агаар, усны бохирдол, ой модны хомсдол, үер болон хөрсний гулгалт нь тус мужийн байгаль орчны тулгамдсан асуудлууд юм.

Уулын ой, голын сав газар болон үндэсний хүрээлэнгүүдийг хамгаалах нь биологийн олон янз байдлыг хадгалах, байгалийн гамшгийн эрсдэлийг бууруулахад чухал ач холбогдолтой.
== Зүүлтийн тайлбар ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>7fuf4p7yhoy95ynd7f6t4pjqne3d0qu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күньмин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37250</id>
    <revision>
      <id>874725</id>
      <parentid>858238</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:22:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14023" sha1="t32tvrx7qnc4sf3s36no0d4juthrwzs" xml:space="preserve">{{short description|Хятадын Юньнань мужийн төв}}
{{Инфобокс суурин
| name = Күньмин
| native_name = 昆明市
| native_name_lang = zh
| settlement_type = [[Тойргийн энтэй хот]]
| image_skyline = {{multiple image
|border = infobox
|total_width = 270px
|image_style = border:1;
|caption_align = center
|perrow = 1/2/2/1
|image1 = 五华区与盘龙区天际线 - 航拍 - 2025-05-16 03.jpg
|caption1 = Күньмин хотын төв
|image2 = Kunming - Eastern Pagoda - P1340578.JPG
|caption2 = [[Зүүн ба Баруун Суварга|Зүүн Суварга]]
|image3 = 碧鸡坊 - 2025-05-16.jpg
|caption3 = Жиньма Бижи хаалга
|image4 = Kunming Dianchi International Convention and Exhibition Center 02.jpg
|caption4 = Күньмин Дяньчи Олон улсын хурал, үзэсгэлэнгийн төв
|image5 = 昆明恒隆广场 - 航拍 - 2025-05-16 02.jpg
|caption5 = [[Спринг-Сити 66]]
|image6 = 八角亭.jpg
|caption6 = [[Юаньтун сүм]]
}}
| imagesize = 
| image_alt = 
| image_caption = 
| nickname = Мөнхийн хаврын хот&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Хуучин Юньнань-Фү гэгддэг байсан&lt;/small&gt;
| motto = 
| image_map = Kunming in Yunnan.svg
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 6
| mapframe-point = none
| map_alt = Юньнань дахь Күньмин
| pushpin_map = Хятад
| pushpin_label_position = 
| pushpin_mapsize = 
| pushpin_map_caption = Хятад дахь байршил
| coor_pinpoint = Юньнанийн ардын засгийн газар
| coordinates = {{coord|25.0464|N|102.7094|E|type:adm2nd_region:CN-53_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| subdivision_type = Улс
| subdivision_name = Хятад
| subdivision_type1 = [[Хятадын мужууд|Муж]]
| subdivision_type2 = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарь#Хошууны түвшин (3-р)|Хошууны түвшин]]
| subdivision_type3 = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарь#Суурингийн түвшин|Суурингийн түвшин]]
| subdivision_name1 = [[Юньнань]]
| subdivision_name2 = 14
| subdivision_name3 = 137
| established_title = Суурьшсан
| established_date = {{circa|МЭӨ 279}}
| seat_type = Захиргааны төв
| seat = [[Чэнгун дүүрэг|Чэнгун]]
| parts_type = Хуваалт
| parts_style = Coll
| parts = 
| p1 = [[Чэнгун дүүрэг|Чэнгун]]
| government_footnotes = 
| government_type = [[Тойргийн энтэй хот]]
| governing_body = {{ill|Күньмин Хотын Ардын Их Хурал|zh|昆明市人民代表大會常務委員會}}
| leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]]
| leader_name = Лю Хунжянь
| leader_title1 = [[Күньмин Хотын Ардын Их Хурал|Хурлын]] дарга
| leader_name1 = Лю Шэньшоу
| leader_title2 = [[Хотын дарга]]
| leader_name2 = Ян Чэншинь
| leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] дарга
| leader_name3 = Ли Канпин
| area_total_km2 = 21473
| area_land_km2 = &lt;!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--&gt;
| area_urban_km2 = 4013
| area_metro_km2 = 2622
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = 1892
| population_total = 8460088
| population_as_of = 2020 оны тооллого
| population_urban = 5950578
| population_metro = 5604310
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;citypopulation.de&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.citypopulation.de/en/china/yunnan/admin/|title=China: Yúnnán (Prefectures, Cities, Districts and Counties) - Population Statistics, Charts and Map}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| population_density_urban_km2 = auto
| population_density_metro_km2 = auto
| population_blank1_title = Байр
| population_blank1 = [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|16-р байр]]
| population_blank2_title = Томоохон [[Хятадын ард түмэн|үндэстэн]]
| population_blank2 = &lt;!--[[Хятадууд]]: 96%&lt;br /&gt;[[Манж үндэстэн]]: 2%&lt;br /&gt;[[Хотон (ястан)|Хотон]]: 2%&lt;br /&gt;[[Монголчууд]]: 0.3%--&gt;
| population_note = 
| demographics_type2 = ДНБ (2025)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://news.qq.com/rain/a/20260331A0306Z00|date= 2026-03-31|title= 云南省唯一的&quot;特大城市&quot;，面积比成都、长沙大，GDP比贵阳高}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = [[Тойргийн энтэй хот]]
| demographics2_info1 = [[Хятадын юань|¥]]863.745 тэрбум&lt;br /&gt;[[Америк доллар|$]]125.24 тэрбум
| demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох
| demographics2_info2 = ¥88,193&lt;br /&gt;$13,008
| postal_code_type = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]]
| postal_code = 650000
| area_code = [[Хятад дахь утасны дугаар|0871]]
| iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-YN-01]]
| website = {{URL|www.km.gov.cn/}}
| image_dot_map = 
| dot_mapsize = 
| dot_map_caption = 
| dot_x = 
| dot_y = 
| p2 = [[Паньлун дүүрэг|Паньлун]]
| p3 = [[Үхуа дүүрэг|Үхуа]]
| p4 = [[Гуаньдү дүүрэг|Гуаньдү]]
| p5 = [[Шишань дүүрэг, Күньмин|Шишань]]
| p6 = [[Дунчуань дүүрэг|Дунчуань]]
| p7 = [[Аньнин хот|Аньнин]]
| p8 = [[Жиньнин хошуу|Жиньнин]]
| p9 = [[Фүминь хошуу|Фүминь]]
| p10 = [[Илян хошуу, Күньмин|Илян]]
| p11 = [[Сунмин хошуу|Сунмин]]
| p12 = [[Шилинь И өөртөө засах хошуу|Шилинь]]
| p13 = [[Лүчуань И болон Мяогийн өөртөө засах хошуу|Лүчуань]]
| p14 = [[Шүньдянь Хотон болон И өөртөө засах хошуу|Шүньдянь]]
| timezone = [[Хятадын Стандарт Цаг|Хятадын Стандарт]]
| utc_offset = +08:00
| blank_name = [[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын угтвар]]
| blank_info = {{lang|zh-cn|云A}}
| module = {{Инфобокс бэлгэ тэмдэг| embedded=yes
 | tree = [[Замбага]]
 | flower = [[Япон камели]]
 | bird = 
 | flowering_tree = 
 | butterfly = 
 | fish = 
 | other_symbols = 
}}
}}
{{Инфобокс Хятад хэл
| pic = Kunming_(Chinese_characters).svg
| piccap = &quot;Күньмин&quot; Хятад ханзаар
| picupright = 0.4
| c = {{linktext|lang=zh|昆明}}
&lt;!--Mandarin--&gt;| p = Kūnmíng
| w = K{{wg-apos}}{{tone superscript|un1-ming2}}
| mi = {{IPAc-cmn|k|un|1|.|m|ing|2}}
| gr = Kuenming
| bpmf = ㄎㄨㄣ&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄇㄧㄥˊ
&lt;!--Yue--&gt;| j = Kwan1 Ming4
| y = Kwān-mìhng
| ci = {{IPAc-yue|kw|an|1|.|m|ing|4}}
| wuu = {{tone superscript|Khuen1min1}}
| poj = Khun-bêng
| l = (эртний овгийн нэрийн галиглал)
| tp = Kunmíng
}}
{{Инфобокс Хятад хэл
| title = Хуучин нэр
| altname = Юньнань-Фү (эзэнт гүрний үед ашиглагдаж байсан өмнөх нэр)
| t2 = {{linktext|雲南|府}}
| s2 = {{linktext|云南|府}}
| p2 = Yúnnánfǔ
| w2 = {{tone superscript|Yün2-nan2-fu3}}
| mi2 = {{IPAc-cmn|yu|n|2|.|n|an|2|.|f|u|3}}
| tp2 = Yúnnánfǔ
| bpmf2 = ㄩㄣˊ ㄋㄢˊ ㄈㄨˇ
}}

'''Күньмин''' (昆明, Kunming) — [[Хятад улс]]ын [[Юньнань муж]]ийн төв, 21‌500 км² газар нутагтай. Күньмин хот Дяньчи (Lake Dianchi) нуурын эрэг дээр далайн түвшнээс 1891 метрийн өндөрт байрладаг. Тропикийн халуун бүст хамаардаг боловч зуны улиралд айхтар халдаггүй бөгөөд өвөлдөө төдийлөн хүйтэрдэггүй учраас хятадууд “Мөнхийн хаврын хот” (春城) гэж нэрлэх болжээ. 2016 оны мэдээгээр Юньнань мужийн нийт 47,3 сая хүн амын 6,6 сая нь Күньмин хотод оршин суудаг байна.   
   
== Цаг уур ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| width = auto
| metric first = y
| single line = y
| collapsed = 
| location = Күньмин, өндөр {{convert|1888|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1951–одоо)
| Jan high C = 16.3
| Feb high C = 18.5
| Mar high C = 21.8
| Apr high C = 24.3
| May high C = 25.2
| Jun high C = 25.4
| Jul high C = 24.8
| Aug high C = 25.0
| Sep high C = 23.5
| Oct high C = 21.1
| Nov high C = 18.7
| Dec high C = 16.0
| year high C = 
| Jan mean C = 9.3
| Feb mean C = 11.5
| Mar mean C = 14.8
| Apr mean C = 17.8
| May mean C = 19.6
| Jun mean C = 20.7
| Jul mean C = 20.5
| Aug mean C = 20.2
| Sep mean C = 18.8
| Oct mean C = 16.2
| Nov mean C = 12.5
| Dec mean C = 9.5
| year mean C = 16.0
| Jan low C = 4.0
| Feb low C = 5.8
| Mar low C = 8.9
| Apr low C = 12.0
| May low C = 14.9
| Jun low C = 17.3
| Jul low C = 17.6
| Aug low C = 17.2
| Sep low C = 15.7
| Oct low C = 12.9
| Nov low C = 8.2
| Dec low C = 4.8
| year low C = 11.6
| Jan record high C = 24.0
| Jan record low C = −5.7
| Feb record high C = 26.4
| Feb record low C = −2.6
| Mar record high C = 28.8
| Mar record low C = −5.2
| Apr record high C = 32.1
| Apr record low C = -0.2
| May record high C = 32.9
| May record low C = 5.1
| Jun record high C = 32.6
| Jun record low C = 8.8
| Jul record high C = 31.0
| Jul record low C = 10.1
| Aug record high C = 30.9
| Aug record low C = 10.4
| Sep record high C = 30.4
| Sep record low C = 5.4
| Oct record high C = 29.1
| Oct record low C = 0.1
| Nov record high C = 26.4
| Nov record low C = −2.4
| Dec record high C = 25.1
| Dec record low C = −7.8
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 23.8
| Feb precipitation mm = 11.9
| Mar precipitation mm = 19.6
| Apr precipitation mm = 25.4
| May precipitation mm = 80.1
| Jun precipitation mm = 173.1
| Jul precipitation mm = 215.7
| Aug precipitation mm = 195.9
| Sep precipitation mm = 119.3
| Oct precipitation mm = 82.4
| Nov precipitation mm = 30.1
| Dec precipitation mm = 13.7
| year precipitation mm = 991.0
| Jan humidity = 66
| Feb humidity = 58
| Mar humidity = 54
| Apr humidity = 55
| May humidity = 64
| Jun humidity = 75
| Jul humidity = 79
| Aug humidity = 78
| Sep humidity = 78
| Oct humidity = 78
| Nov humidity = 74
| Dec humidity = 71
| unit precipitation days = 0.1 мм
| Jan precipitation days = 4.3
| Feb precipitation days = 3.7
| Mar precipitation days = 5.4
| Apr precipitation days = 6.5
| May precipitation days = 11.1
| Jun precipitation days = 16.5
| Jul precipitation days = 19.7
| Aug precipitation days = 18.9
| Sep precipitation days = 13.9
| Oct precipitation days = 12.0
| Nov precipitation days = 5.3
| Dec precipitation days = 3.7
| year precipitation days = 121.0
| Jan sun = 223.6
| Jan percentsun = 67
| Feb sun = 223.9
| Feb percentsun = 70
| Mar sun = 253.3
| Mar percentsun = 68
| Apr sun = 252.2
| Apr percentsun = 66
| May sun = 217.2
| May percentsun = 52
| Jun sun = 148.0
| Jun percentsun = 36
| Jul sun = 122.6
| Jul percentsun = 29
| Aug sun = 142.9
| Aug percentsun = 36
| Sep sun = 127.1
| Sep percentsun = 35
| Oct sun = 143.2
| Oct percentsun = 40
| Nov sun = 191.5
| Nov percentsun = 59
| Dec sun = 195.4
| Dec percentsun = 60
| year percentsun = 52
| Jan snow days = 1.0
| Feb snow days = 0.4
| Mar snow days = 0.2
| Apr snow days = 0
| May snow days = 0
| Jun snow days = 0
| Jul snow days = 0
| Aug snow days = 0
| Sep snow days = 0
| Oct snow days = 0
| Nov snow days = 0.1
| Dec snow days = 0.4
| year snow days = 
| source 1 = [[Хятадын Цаг Уурын Алба]]&lt;ref name=&quot;cma graphical&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.cma.cn/data/weatherBk.html |script-title=zh:中国气象数据网 – WeatherBk Data |publisher=[[Хятадын Цаг Уурын Алба]] |language = zh-hans |access-date=2026-06-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite web|url=https://experience.arcgis.com/template/e724038fda394e9d9b7921f10fd1aa55/page/%E7%BA%AF%E8%A1%A8%E6%A0%BC%E7%BB%9F%E8%AE%A1-(%E5%AF%B9%E6%AF%948110%E5%8F%98%E5%8C%96)/?org=UQmaps |script-title=zh:中国气象数据网|publisher=[[Хятадын Цаг Уурын Алба]] |language = zh-hans | access-date =2026-06-06 |title=Experience Template }}&lt;/ref&gt;
| source 2 = The Yearbook of Indochina (1937-1938, туйлын үе 1907-1938)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://seadelt.net/Asset/Source/Document_ID-249_No-01.pdf |title=The Yearbook of Indochina (1937-1938) |access-date=2026-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250930215413/https://seadelt.net/Asset/Source/Document_ID-249_No-01.pdf |archive-date=2025-09-30 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| source = 
}}

== Зургийн цомог ==
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Kunming 40.JPG
Зураг:KunmingOldNew.jpg
Зураг:Location of Kunming Prefecture within Yunnan (China).png
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Kunming|Күньмин}}
* [https://web.archive.org/web/20200524160623/http://en.kunming.cn/ www.kunming.cn] - Хотын албан ёсны цахим хуудас

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

{{Хятадын хот}}
[[Ангилал:Күньмин| ]]
[[Ангилал:Юньнанийн суурин]]
[[Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот]]
[[Ангилал:Хятадын засаг захиргааны нэгжийн төв суурин]]
[[Ангилал:765 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Саятан хот]]
[[Ангилал:Хятадын их сургуулийн хот]]</text>
      <sha1>t32tvrx7qnc4sf3s36no0d4juthrwzs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Муреш тойрог</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39693</id>
    <revision>
      <id>874739</id>
      <parentid>867362</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:27:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7473" sha1="1fes0ia484njijir2jgtfh8gxyoolnn" xml:space="preserve">{{Short description|Румыны тойрог}}
{{Distinguish|Марамуреш тойрог}}
{{Инфобокс суурин
| name                    = Муреш тойрог
| native_name             = Județul Mureș
 | other_name                     = Maros megye
 | settlement_type                = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] 
| image_skyline      = {{multiple image
 |total_width   = 280px
 |perrow        = 1/2/2/1
 |border        = infobox
 |caption_align = center
 |image1        = Marosvásárhely panoráma 2.jpg
 |alt1          = 
 |caption1      = [[Тыргу Муреш]]
 |image2        = Saschiz Church Tower (8154793110).jpg
 |alt2          =
 |caption2      = [[Саскиз бэхлэгдсэн сүм]]
 |image3        = Sighişoara 178.jpg
 |alt3          =
 |caption3      = [[Сигишоара]]
 |image4        = Medve-tó légi.jpg
 |alt4          = 
 |caption4      = [[Совата]]
 |image5        = Szászrégen (26).jpg
 |alt5          = 
 |caption5      = [[Регин]]
}}
 | image_flag                     = Mureș-County-Flag.png
 | flag_link                      = 
 | image_shield                   = [[File:Mures county coat of arms.svg|65px]]
 | shield_link                    = 
 | image_map                      = Mures in Romania.svg
 | subdivision_type               = Улс
 | subdivision_name               = {{ROU}}
| subdivision_type1              = Хөгжлийн бүс нутаг&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
 | subdivision_name1              = [[Төв хөгжлийн бүс (Румын)|Төв]]
 | subdivision_type2              = Түүхэн бүс нутаг
 | subdivision_name2              = [[Трансильвани]]
 | subdivision_type3              = Тойргийн төв
 | subdivision_name3              = [[Тыргу Муреш]]
 | government_footnotes           = 
 | government_type                = Тойргийн зөвлөл
 | leader_party 	              = {{ill|RMDSZ|ro}}
 | leader_title 	              = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн
 | leader_name 	                  = {{ill|Петер Ференк|ro}}
 | leader_title1                  = Префект&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
 | leader_name1                   = {{ill|Чиприан Добре|ro}}
 | established_title              = 
 | established_date               = 
 | area_magnitude                 = 
 | area_total_km2                 = 6,714
 | area_rank                      = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 11-т]]
 | area_land_km2                  = 
 | area_water_km2                 = 
 | area_total_sq_mi 	          = 
 | area_land_sq_mi 	          = 
 | area_water_sq_mi 	          = 
 | area_water_percent 	          = 
 | area_urban_km2 	          = 
 | area_urban_sq_mi 	          = 
 | area_metro_km2                 = 
 | area_metro_sq_mi               = 
 | elevation_footnotes            = 
 | elevation_m                    = 
 | elevation_ft                   = 
 | coordinates                    = {{coord|46.59|24.61|type:adm1st_region:RO|display=inline,title}}
|population_total       = {{Romania metadata Wikidata|population_total}}
|population_as_of       = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}}
|population_footnotes   = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}}
 | population_rank                = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 12-т]]
 | population_density_km2         = 82
 | population_density_sq_mi       = 
 | population_metro 	          = 
 | population_density_metro_km2   = 
 | population_density_metro_sq_mi = 
 | population_urban 	          = 
 | population_density_urban_km2   = 
 | population_density_urban_sq_mi = 
 | population_note                = 
 | timezone         	          = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]]
 | utc_offset 	                  = +2
 | timezone_DST 	          = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]]
 | utc_offset_DST         	  = +3
 | postal_code_type 	          = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]]
 | postal_code         	          = 54wxyz&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
 | area_code 	                  = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x65]]&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
 | blank_name 	                  = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]]
 | blank_info                     = MS&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;
 | blank1_name                    = ДНБ (нэрлэсэн)
 | blank1_info                    = US$ 8.990 &amp;nbsp;тэрбум (''2025'') 
 | blank2_name                    = ДНБ [[нэг хүнд ноогдох]]
 | blank2_info                    = US$ 17,348 (''2025'')
 | footnotes 	                  = &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.&lt;br /&gt;&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.&lt;br /&gt;&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.&lt;br /&gt;&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний&lt;br /&gt;&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг
 | website                        = [http://www.cjmures.ro/ Тойргийн зөвлөл] &lt;br /&gt; [https://ms.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур]
}}

'''Му́реш тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Mureş}} [{{IPA|ˈmureʃ}}]) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|дөчин нэгэн тойргийн нэг]]. 550.846&lt;ref name=&quot;vz2011&quot; /&gt; хүнтэй.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Mureș County|Муреш тойрог}}
* [https://web.archive.org/web/20171115001519/http://cjmures.ro/ Consiliul Judetean Mures]

== Эх сурвалж ==
{{лавлах холбоос}}

{{Румыны тойрог}}

[[Ангилал:Муреш тойрог| ]]
[[Ангилал:Румыны тойрог]]
[[Ангилал:Трансильванийн газар зүй]]
[[Ангилал:1925 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]]
[[Ангилал:1944 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]]
[[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>1fes0ia484njijir2jgtfh8gxyoolnn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бакэу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39774</id>
    <revision>
      <id>874699</id>
      <parentid>867440</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T02:54:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэнийн тобчи</username>
        <id>108163</id>
      </contributor>
      <origin>874699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10230" sha1="0ixza10dxqp3v6kqhw4rkx4x7poct8p" xml:space="preserve">[[Файл:Bacău (4263977420).jpg|thumb|right|Бакэу]]
'''Бакэу''' ({{lang-ro|Bacău}} [{{IPA|baˈkəu̯}}] {{Audio|Ro-Bacău.oga|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румын]] улсын зүүн хэсэгт орших хот бөгөөд [[Бакэу тойрог|Бакэу тойргийн]] засаг захиргааны төв юм. 2011 оны хүн амын тооллогоор 144,307 хүн амтай байв.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=Recensământului din 2011: «Tab8. Populaţia stabilă după etnie – judeţe, municipii, oraşе, comune» |archiv-bot=2023-09-26 06:59:29 InternetArchiveBot }}.&lt;/ref&gt;

Бакэу нь [[Молдав (Румын)|Румыны Молдав]]ын түүхэн бүс нутагт, [[Бистрица гол (Сирет)|Бистрица гол]]ын хөндийд байрладаг. Хот нь бүс нутгийн худалдаа, аж үйлдвэр, боловсрол, тээврийн чухал төвүүдийн нэг юм.

== Газар зүйн байршил ==

Бакэу нь [[Дорнод Карпатын нуруу]]ны зүүн талд, Бистрица голын адаг орчимд, [[Сирет гол]]д цутгах цутгалаас хэдхэн километрийн дээд талд оршдог.

Хотын нутаг дэвсгэр нь голын хөндий болон түүний эргэн тойрны нам дор газрыг хамардаг. Бистрица гол нь хотын газарзүйн тогтоц, усан хангамж болон орон нутгийн байгаль орчинд чухал нөлөөтэй.

Бакэу нь Румыны зүүн хэсгийн дотоод бүс нутгийг бусад хот, суурин газруудтай холбодог газарзүйн байрлалтай.

== Уур амьсгал ==

Бакэу нь эх газрын сэрүүн уур амьсгалтай. Өвөл нь хүйтэн, зун нь дулаан бөгөөд улирлын температурын ялгаа харьцангуй их байдаг.

Өвлийн улиралд цас орох, хүйтэн агаарын масс нэвтрэх нь элбэг. Зуны улиралд агаарын температур нэмэгдэж, зарим үед аадар бороо, аянга цахилгаан тохиолддог.

== Түүх ==

Бакэу хотын түүх нь Молдавын түүхэн хөгжилтэй нягт холбоотой. Дундад зууны үед тус нутаг нь худалдаа, гар урлал, суурьшлын чухал бүс болж хөгжжээ.

Бакэугийн тухай бичгийн эх сурвалжид XIV зууны үеэс дурдагдаж эхэлсэн гэж үздэг. Хот нь Молдавын ванлигийн нутаг дэвсгэрт багтаж, бүс нутгийн худалдааны замуудын дагуух суурин болж хөгжсөн.

Дундад зууны үед Бистрица голын хөндий нь хүмүүс, бараа бүтээгдэхүүн болон худалдаачдын хөдөлгөөнд чухал үүрэгтэй байв. Энэ нь Бакэугийн эдийн засаг, суурьшлын хөгжилд нөлөөлсөн.

Османы эзэнт гүрний нөлөө бүхий үе болон дараагийн зуунуудад Молдавын бүс нутаг улс төр, эдийн засгийн олон өөрчлөлтийг туулсан. Бакэу нь эдгээр үйл явцын хүрээнд бүс нутгийн хотын төв болон хөгжсөөр иржээ.

XIX зуунд Румын улсын нэгдэл, шинэ төрийн байгуулалтын үйл явцын дараа хотын захиргаа, боловсрол, худалдаа болон дэд бүтэц аажмаар хөгжсөн.

XX зуунд аж үйлдвэржилт, хүн амын өсөлт, хот байгуулалтын үйл явц эрчимжиж, Бакэу нь Бакэу тойргийн гол хот болон өргөжсөн.

== Эдийн засаг ==

Бакэу нь Румыны зүүн хэсгийн эдийн засгийн төвүүдийн нэг юм. Хотын эдийн засагт аж үйлдвэр, худалдаа, үйлчилгээ, тээвэр болон боловсролын салбар чухал байр суурь эзэлдэг.

=== Аж үйлдвэр ===

Бакэу хотод боловсруулах үйлдвэрлэл, машин механизм, химийн бүтээгдэхүүн, хүнсний үйлдвэрлэл болон бусад аж үйлдвэрийн салбарууд хөгжсөн.

Хотын аж үйлдвэрийн хөгжил нь тээврийн дэд бүтэц, бүс нутгийн байгалийн нөөц болон ажиллах хүчний боломжтой холбоотой.

=== Худалдаа, үйлчилгээ ===

Бакэу нь ойр орчмын суурин газруудын худалдаа, үйлчилгээний төв юм. Хотод худалдааны төвүүд, зах, банк санхүүгийн байгууллага, зочид буудал болон бусад үйлчилгээний байгууллагууд үйл ажиллагаа явуулдаг.

Мөн боловсрол, эрүүл мэнд, захиргааны үйлчилгээ нь хотын эдийн засгийн чухал хэсэг болдог.

== Тээвэр ==

Бакэу нь Румыны зүүн хэсгийн авто зам, төмөр замын сүлжээнд холбогдсон хот юм. Тус хотоор дамжин бүс нутгийн бусад хотууд болон улсын томоохон төвүүд рүү зорчих боломжтой.

Бакэу хотод төмөр замын өртөө болон олон улсын нисэх онгоцны буудал байдаг. [[Жорже Энескугийн олон улсын нисэх онгоцны буудал]] нь хот болон түүний ойр орчмын бүс нутгийн агаарын тээврийн хэрэгцээг хангадаг.

== Хүн ам ==

2011 оны хүн амын тооллогоор Бакэу хот 144,307 хүн амтай байв.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls|wayback=20160118131243|text=Recensământului din 2011: «Tab8. Populaţia stabilă după etnie – judeţe, municipii, oraşе, comune»}}&lt;/ref&gt;

Хотын хүн амын дийлэнх нь румын үндэстэн юм. Мөн бусад угсаатны бүлгийн төлөөлөгчид амьдардаг.

Румын хэл нь хотын албан ёсны болон өдөр тутмын харилцааны гол хэл юм. Хотын хүн амын суурьшил, бүтэц нь XX зууны хотжилт, аж үйлдвэржилтийн үйл явцтай холбоотойгоор өөрчлөгдөж ирсэн.

== Боловсрол ==

Бакэу нь Бакэу тойргийн боловсролын төвүүдийн нэг юм. Хотод ерөнхий боловсролын сургууль, мэргэжлийн боловсролын байгууллага болон дээд боловсролын байгууллагууд байрладаг.

[[Василе Александригийн их сургууль]] нь хотын дээд боловсролын гол байгууллагуудын нэг бөгөөд шинжлэх ухаан, хүмүүнлэг, эдийн засаг болон бусад чиглэлээр сургалт явуулдаг.

== Соёл ==

Бакэу хот нь Румыны Молдавын бүс нутгийн соёлын уламжлалтай холбоотой. Хотод театр, музей, номын сан, соёлын төв болон урлагийн байгууллагууд үйл ажиллагаа явуулдаг.

Румын хэл, уран зохиол, хөгжим, дүрслэх урлаг нь хотын соёлын амьдралд чухал байр суурь эзэлдэг.

Бакэу нь Румыны хөгжмийн зохиолч [[Жорже Энеску]]гийн нэртэй холбоотой. Түүний нэрээр нэрлэгдсэн олон улсын нисэх онгоцны буудал болон соёлын байгууллагууд байдаг.

== Аялал жуулчлал ==

Бакэу хотод түүх, соёл, архитектурын дурсгалт газрууд болон амралт, зугаалгын бүсүүд бий.

Хотын үзэх газруудад:

[[Жорже Энескугийн дурсгалын музей]] — хөгжмийн зохиолч Жорже Энескугийн амьдрал, уран бүтээлтэй холбоотой музей;

[[Бакэугийн түүхийн музей]] — хот болон бүс нутгийн түүхийг харуулсан музей;

[[Бакэугийн урлагийн музей]] — дүрслэх урлагийн бүтээлүүдийг дэлгэн үзүүлдэг;

[[Бистрица гол]] — хотын байгалийн газарзүйн чухал хэсэг;

Хотын төвийн талбай, сүм хийд болон түүхэн барилгууд.

Бакэу нь мөн Румыны Молдавын бүс нутгийн бусад түүхэн хот, байгалийн үзэсгэлэнт газруудаар аялахад тохиромжтой байрлалтай.
== Эх сурвалж ==
{{лавлах холбоос}}

[[Ангилал:Бакэу| ]]
[[Ангилал:Румыны хот]]
[[Ангилал:Румыны тойргийн төв]]
[[Ангилал:Бакэу тойргийн суурин]]</text>
      <sha1>0ixza10dxqp3v6kqhw4rkx4x7poct8p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Самүрай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39806</id>
    <revision>
      <id>874749</id>
      <parentid>763435</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:48:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4164" sha1="odvlhuwkgdgt1w18d4zw9mkn5bx5zf6" xml:space="preserve">[[Файл:Satsuma-samurai-during-boshin-war-period.jpg|thumb|right|[[Сацүма бослого|Сацүма бослогын самүрайнууд]], 1860-аад он]]
'''Самүрай''' ({{lang-ja|侍}}) - Японы дундад зууны үед мэргэжлийн цэргийн албан хаагч нарыг хэлдэг байв. Эд нар нь тухайн үеийнхээ тодорхой нэг язгууртан ноёнд хүчин зүтгэдэг бөгөөд нэг ёсны мэргэжлийн цэрэг байсан юм. Самүрай нь өөрийн ноёнд үнэнчээр зүтгэдэг бөгөөд ноёноо үхсний дараа [[харакири]] хийж гэдсээ хүүлж үхдэг ба хэрвээ ноён нь бусдад алуулж хорлуулсан тохиолдолд тэр алуурчныг алж өшөө авсны дараа амиа хорлож харакири хийх нь нэр төрийн хэрэг байдаг байжээ. &quot;Самурай&quot; гэдэг үг нь өөрөө &quot;үйлчлэх&quot; үйл үгийн эртний тодорхойгүй хэлбэрээс гаралтай ( {{Lang-ja|сабурау}}); өөрөөр хэлбэл самурай бол үйлчилгээний хүн юм. Самурай бол зөвхөн дайчин баатар биш. Тэд хоёулаа даймё буюу дээдсийнх нь бие хамгаалагч, тэр үед өдөр тутмын амьдралдаа түүний үйлчлэгчид байв.&lt;!--«фу» — потому что старая орфография--&gt;&lt;ref&gt;[https://kotobank.jp/word/侍-69801 デジタル大辞泉] {{Wayback|url=https://kotobank.jp/word/%E4%BE%8D-69801|date=20190323225217}}, [[Сёгакукан]]&lt;/ref&gt;

Самурай нарын үндсэн зэвсэг нь &quot;дайсё&quot; гэж хоёр сэлэм байжээ. XIV—XIX зуунд энэ нь урт &quot;катана&quot;, богино &quot;вакизаси&quot; сэлэм байжээ. Үүнээс гадна самурай хүн урт нум сум эзэмшиж чаддаг байжээ. 

Самурай нь 646 оны Тайкагийн шинэчлэлээс үүдэлтэй бөгөөд энэ нь Тан улсын улс төр, цэргийн бүтцийг нэвтрүүлэх оролдлого байсан юм. Даймё, самурай нарыг анги болгон хөгжүүлэхэд хамгийн том түлхэц болсон эзэн хаан Камму 8-р зууны төгсгөл - 9-р зууны эхээр Айнугийн эсрэг тэмцэлд бүс нутгийн овог аймгуудаас тусламж хүсэх үе юм. 

Самурай нарыг нийгмийн тусгай анги болсон эхлэл нь Японы Минамотогийн феодалын ордны үеийн (1192-1333) үеэс эхэлдэг гэж үздэг байна.

'''Бушидо''' (япон. 武士道 ''буши-до:'', орч. «дайчин цэргийн замнал»)  гэж дундад зууны үеийн Японы самурай нарын хатуу чанд баримталдаг ёс зүйн дүрэм, зарчим байв. Дүрэм нь 11-14-р зууны хооронд гарч ирсэн бөгөөд Токугава шогуны эхний жилүүдэд албан ёсоор батлагдсан.

Хэрэв самурай хүн энэхүү ёс зүйн дүрмийг зөрчсөн бол түүнийг гутамшигтайгаар самурай нарын эгнээнээс хөөж, эсвэл [[харакири]] үйлддэг байсан. 

== Эх сурвалжууд ==
&lt;references/&gt;
== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Samurai|Самүрай}}
{{Wiktionary|самүрай|Самүрай}}
* [https://web.archive.org/web/20201125084019/http://samurai-archives.com/ ''The Samurai Archives Japanese History Page'']. In: Samurai-Archives.com

{{stub}}
[[Ангилал:Сурвалжит язгууртны цол]]
[[Ангилал:Самүрай| ]]
[[Ангилал:Морьт цэрэг]]</text>
      <sha1>odvlhuwkgdgt1w18d4zw9mkn5bx5zf6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гөлгөржүүлсэн эгэл хэсгийн гидродинамик</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46824</id>
    <revision>
      <id>874694</id>
      <parentid>866629</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T02:21:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35324" sha1="iubmy1fcqhadw02ndv71vgvoqvp6ofo" xml:space="preserve">'''Гөлгөржүүлсэн эгэл хэсгийн гидродинамик (SPH)''' ([[англи]]: Smoothed particle hydrorynamics) нь [[шингэн|шингэний]] урсгалыг [[тооцон бодох шинжлэх ухаан|тооцон бодох]]од хэрэглэгддэг нэг арга юм. Энэ арга нь Gingold болон Monaghan (1977) мөн Lucy (1977) гэсэн эрдэмтэдээр Астрофизикийн асуудлуудыг шийдвэрлэхийн тулд нэгэн цаг үед боловсруулагджээ.  Энэ арга нь [[гидравлик]], [[астрофизик]], [[Баллистик]], [[Галт уул судлал]], болон [[Далай судлал]] гэх мэт инженерийн болон шинжлэх ухааны маш олон салбарт хэрэглэгдэж байна. Энэ арга нь цэвэр [[Нил орчны механик#Лагранжийн үзэл|Лагранжийн арга]] буюу чөлөөт эгэл хэсгийн арга бөгөөд (шингэний эгэл хэсгийг даган координат хөдлөх) тухайн шийдлийн нарийвчлал нь авч үзэж буй [[нягт]] гэх мэт хувьсагчийг хэрхэн тохируулсанаар тодорхойлгоддог. Шингэн болон хатуу нил орчныг дискрет (тухайлсан) орчин гэж үздэгээрээ уламжлалт аргуудаас ялгаатай.

== Аргачлал ==

Гөлгөржүүлсэн эгэл хэсгийн гидродинамик (SPH) нь шингэнийг дотор нь эгэл хэсгүүд гэж нэрлэгдэх салангад үрлэн бүтэцтэй элементүүдэд хувааж гүйцэтгэнэ. Эдгээр эгэл хэсгүүд нь тодорхой орон зайн урттай (&quot;гөлгөржүүлэх урт&quot; гэж нэрлэгдэх ба ихэвчлэн &lt;math&gt; h &lt;/math&gt; гэж тэмдэглэгдэнэ.) байх ба физик хэмжигдэхүүн эсвэл шинж чанар нь ''[[Гөлгөр цөм|Цөм функц]]''ын тусламжтайгаар &quot;гөлгөржсөн&quot; байна. Тухайн эгэл хэсгийн физик хэмжигдэхүүн нь энэхүү гөлгөр цөм функцын хүрээнд оршин буй бусад эгэл хэсгийн физик хэмжигдэхүүний нэгтгэлээр тодорхойлогдоно гэсэн үг юм. Жишээлбэл, Монагханы куб муруй шугаман гөлгөр функцыг хэрэглэн &lt;math&gt; \mathbf{r} &lt;/math&gt; байрлал дахь эгэл хэсгийн [[температур]] нь &lt;math&gt; \mathbf{r}&lt;/math&gt; - ийн &lt;math&gt;2h&lt;/math&gt; хүрээнд (тойрогт) байх бүх эгэл хэсгийн температураас хамаарна.

Шинж чанар дахь эгэл хэсэг бүрийн нөлөөлөл гэдэг нь тэдгээрийн нягт болон эгэл хэсгүүдийн хоорондын зайнд дундажлагдах явц юм. Математик үүднээс, энэ нь өнөөх гөлгөр функцаар (тэмдэглэгээ &lt;math&gt; W &lt;/math&gt;) гүйцэтгэгдэнэ. Түлхүү ашиглагддаг цөм функцууд нь [[Гауссын цөм функц]] болон [[куб муруй шугаман цөм функц]]ууд юм. Куб муруй шугаман гөлгөр функ нь хоёр өөр урттай эгэл хэсгүүдийн хувьд 0 (эсрэгээр Гауссын цөм функцын хувьд, ямарч төгсгөлөг зайтай байсан ямар нэгэн харилцан нөлөөлөл оршин байдаг) болдог. Энэ нь эгэл хэсгийн зайнаас хамаарсан харилцан үйлчлэлийг авч үздэггүй учраас тооцооллын оролдлогыг хадгалах давуу тал болдог.

Ямар нэгэн &lt;math&gt;\mathbf{r}&lt;/math&gt; цэг дээр (эгэл хэсэг) ямар нэгэн &lt;math&gt;A&lt;/math&gt; хэмжигдэхүүний тэгшитгэл нь дараах байдлаар өгөгдөнө.

:&lt;math&gt;
A(\mathbf{r}) = \sum_j m_j \frac{A_j}{\rho_j} W(| \mathbf{r}-\mathbf{r}_{j} |,h),
&lt;/math&gt;

Үүнд &lt;math&gt; m_j &lt;/math&gt; нь эгэл хэсэг &lt;math&gt; j &lt;/math&gt; - ийн [[масс]] ба, &lt;math&gt; A_j &lt;/math&gt; нь эгэл хэсэг &lt;math&gt; j &lt;/math&gt; дахь &lt;math&gt; A &lt;/math&gt; хэмжигдэхүүний утга, &lt;math&gt; \rho_j &lt;/math&gt; нь эгэл хэсэг &lt;math&gt; j &lt;/math&gt; - тэй холбогдсон [[нягт]], &lt;math&gt;\mathbf{r}&lt;/math&gt; нь байрлал тэмдэглэх ба &lt;math&gt; W &lt;/math&gt; нь дээр дурьдсан гөлгөр цөм функцын тэмдэглэгээ юм. Тухайлбал, эгэл хэсэг &lt;math&gt; i &lt;/math&gt; (&lt;math&gt; \rho_i &lt;/math&gt;) - ийн нягт нь дараах байдлаар илэрхийлэгдэнэ.

:&lt;math&gt;
\rho_i = \rho(\mathbf{r}_i) = \sum_j m_j \frac{\rho_j}{\rho_j} W(| \mathbf{r}_i-\mathbf{r}_j |,h) = \sum_j m_j W(\mathbf{r}_i-\mathbf{r}_j,h),
&lt;/math&gt;

Энд эгэл хэсэг &lt;math&gt; j &lt;/math&gt; -ийн дагуух нэгтгэл нь симуляци дахь бүх эгэл хэсгүүдийг хамрана.

Үүнтэй ижил байдлаар, хэмжигдэхүүн эсвэл тоо хэмжээний функцын орон зайн уламжлал нь ([[Дел]], &lt;math&gt; \nabla &lt;/math&gt;) уламжлалын шугаман үйлдлээр хялбархан олдох боломжтой.

:&lt;math&gt;
\nabla A(\mathbf{r}) = \sum_j m_j \frac{A_j}{\rho_j} \nabla W(| \mathbf{r}-\mathbf{r}_j |,h).
&lt;/math&gt;

Гөлгөржүүлэх урт нь [[орон зай]] болон [[хугацаа]]нд хувьсан өөрчлөгдөх боловч энэ нь SPH - ийн бүрэн хүчин чадлын давуу талыг олгохгүй. Эгэл хэсэг бүрт өөрийн гэсэн гөлгөржүүлэх уртыг бий болгох нь энэхүү урт хугацааны турш өөрчлөгдөх боломжийг олгох ба тооцооны үр дүн нь энэ өөрчлөлт болон орчны нөхцөл дээр хамаарч автоматаар засварлагдан сайжирна. Тухайлбал, маш олон эгэл хэсэг нэг бүсд нят байдлаар оршин байхад эдгээрийн гөлгөржүүлэх урт нь харилцан багасах ба ингэснээр маш өндөр орон зайн нарийчлалыг бий болгоно. Эсрэгээр, бага нягт бүхий орчинд эгэл хэсгүүд хоорондоо хол орших нь орон зайн бага нарийчлалыг өгөх ба гөлгөржүүлэх урт нь ихсэж авч үзэж буй хүрээнд тооцооллийн оновчлол хийгдэж эхэлнэ. SPH-д [[төлөвийн тэгшитгэл]] болон  [[интеграц]] -ийг хослуулсанаар, гидродинамикийн проблемийг үр ашигтайгаар тооцох боломж бий болно. Мөн, SPH-д хэрэглэгдэж буй уламжлалт [[тоон тархалт|зохиомол зунгааралт]]ын томъёолол нь [[цохилтын долгион|шок]] болон [[сул тасралт]]ын үзэгдлүүдийг туршигдсан хэлхээст суурилсан тоон схемээс илүүтэйгээр тархааж тогтворжуулах хандлагатай байдаг.
SPH -ийн Лагранжид суурилсан зохицох боломж нь хэлхээст суурилсан [[Хэсхээсний зохицлын боловсруулалт]]ын кодонд бичсэн тааруулж тохируулах алгоримттой зарчмын хувьд ижил. Зарим аргын хувьд эгэл хэсгийн ямар нэгэн ил топологи дээр [[Төгсгөлөг элементийн арга|ТЭМ]]-тэй адилгүйгээр эгэл хэсгүүдийн дутагдал бий болдог учраас хялбар байж болно. SPH дахь зохицолуулалт нь дараах хоёр аргаар хийгдэж болно. Үүнд: Эгэл хэсгүүдийн гөлгөржүүлэх уртыг өөчрлөх болон эгэл хэсгийг хувааж бага хэмжээний гөлгөржүүлэх урттай 'охин' эгэл хэсгүүдийг үүсгэх. Эхний арга нь асторфизикийн симуляцид ихэвчлэн хэрэглэгдэх ба энд эгэл хэсэг нь нягтын ялгавар ихтэй орчинлуу автоматаар хувьсаж байдаг.&lt;ref&gt;http://arxiv.org/abs/astro-ph/9512078&lt;/ref&gt;  Гэвч энэ нв, гидродинамикийн симуляцад нягт нь ихэвчлэн (ойролцоогоор) тогтмол байх учир зохицуулалтын тохиромжтой арга болж чадахгүй. Ийм учраас чөлөөт гадаргаас&lt;ref&gt;http://dl.acm.org/citation.cfm?id=1568695&lt;/ref&gt; материалын шүргэлцэл &lt;ref&gt;http://www.ase.uc.edu/~liugr/Storage/Journal%20Papers/2006/JA_2006_09.pdf{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; хүртэл тодорхой зайнд хуваагдлын бус дахь өөр өөр нөхцөл бүхий эгэл хэсгийн хуваагдлын арга бий болжээ.
Астофизикт ихэвчлэн, цэвэр гидродинамик дээр өөрийн жингийн загварчлалыг нэмэх хүсэл байсаар ирсэн. SPH - ийн эгэл хэсэгт суурилсан үндсэн шинж нь эгэл хэсэгт суурилсан хүндийн хүчний шийдвэрлэгчтэй холбогдох  идиаль  байдлыг бий болгоно. Жишээлбэл [[Барнес–Хатын симуляци| хүндийн хүчний салаа код]],&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://hpcc.astro.washington.edu/faculty/marios/papers/perform/node2.html |wayback=20160303212948 |text=&quot;The Parallel k-D Tree Gravity Code&quot; |archiv-bot=2023-10-06 06:19:00 InternetArchiveBot }};
{{Webarchiv|url=http://www-hpcc.astro.washington.edu/faculty/trq/brandon/pkdgrav.html |wayback=20160303175012 |text=&quot;PKDGRAV (Parallel K-D tree GRAVity code&quot; |archiv-bot=2024-10-05 03:46:52 InternetArchiveBot }}
use a [[kd-tree]] gravity simulation.&lt;/ref&gt; [[Эгэл хэсгийн хэлхээс|эгэл хэсгийн хэлхээс]], мөн [[3ЭХ|Эгэлхэсэг-Эгэлхэсэг Эгэл хэсэг-Хэлхээс (3ЭХ)]].

== Астрофизик дахь хэрэглээ ==

Гөлгөржүүлсэн эгэл хэсгийн гидродинамикийн нарийвчлалын зохицолт нь их хэмжээний [[хэмжигдэхүүний эрэмбэ|хэмжигдэхүүний эрэмбэ]]-ийг агуулсан үзэгдлэг судлахад чадвартайгаа хослохдоо [[Онолын астрофизик]]т тооцон бодолтын хийсвэрлэлийг бий болгоно.

[[Глактикийн үүсэл]], [[оддын үүсэл]], оддын мөргөлдөөн, [[хэт шинэ од]] болон [[солир]]ын нөлөөллийн симуляци нь астрофизик болон одон орон судлалын салбарт энэ аргыг хэрэглэдэг зарим жишээнүүд юм.

SPH нь таталцлын буюу [[хүндийн хүч]]ний боломжит нөлөөллийг багтаасан гидродинамикийн урсгалыг загварчлахад хэрэглэгддэг. Астрофизикийн судалгааны идэвхитэй талбар болох [[цацрагын шилжилт]] болон [[Магнето-гидродинамик|соронзон орон]]-ны чухал гэж үзэж болох бусад астрофизикийн асуудлыг багтаан үзвэл зарим нэг хязгаарлалт, боломжгүйдэл оршин байдаг гэдгийг тэмдэглэе.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.astro.ex.ac.uk/people/mbate/Cluster/clusterRT.html |title=Archive copy |access-date=2014-12-13 |archive-date=2015-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150114002304/http://www.astro.ex.ac.uk/people/mbate/Cluster/clusterRT.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Шингэний динамик дахь хэрэглээ ==

үзэх: [[Тооцон бодох шингэний динамик]]
Гөлгөржүүлсэн эгэл хэсгийн гидродинамик нь [[шингэний хөдөлгөөн]]ийг загварчлахад түлхэцтэйгээр хэрэглэгдэж байна. Уламжлалт хэлхээст суурилсан аргаас давуу хэд хэдэн ашиг тус байдаг нь энэ аргын шингэний урсгал дэхь хэрэглээг нэмэгдүүлсэн гэж хэлж болно. Нэгдүгээрт, SPH арга нь эгэл хэсгүүд өөрсдөө массын утгыг агуулсанаар нэмэлт тооцоолол хэрэглэхгүйгээр масс хадгалагдах хуулийг хариуцдаг. Хоёрдугаарт, SPH нь шугаман алгебрын системийг бодсоноос илүүтэйгээр хөрш эгэл хэсгүүдийн жинлэсэн хувь нэмрээр даралтыг тооцоолдог. Гуравдугаарт, Шингэний хүрээг дагах ёстой хэлхээст суурилсан техниктнй адилгүйгээр, SPH нь хөнгөн шингэнийг (ихэвчлэн агаар) үзүүлсэн хоосон орон зай болон нягт шингэнийг (ихэвчлэн ус) харуулсан эгэл хэсгүүдээр хоёр фазат шингэний урсгалын харилцан үйлчлэл болох чөлөөт гадаргыг бүтээдэг. Эдгээр давуу чанаруудаас улбаалан бодит хугацаанд SPH-ийг хэрэглэн шингэний хөдөлгөөнийг загварчлах боломж байгаа гэдгийг батлаж болно. Гэсэн хэдий ч, хэсхээст болон SPH техникүүдэд [[метабөмблөг]] болон [[хөдлөх куб]], [[Volume_rendering#Splatting|цэгэн цацалт]], эсвэл &quot;дэвсгэр&quot; графо-дүрслэл гэх мэт полигончлох техникүүдийг хэрэглэн чөлөөт гадаргын зураглалыг сайжруулах шаардлага аль алинд нь байдаг. Хийн динамикийн хувьд тухайлбал хийн баганын нягтын зураглалыг бэлтгэхэд цөм функц өөрөө хэрэглэгдэх нь тохиромжтой байдаг (ж.н SPLASH графо-дүрслэлийн багц програмд үүнийг шийдсэн байна).

Эгэл хэсэгт суурилсан техникийн ерөнхий нэг дутагдал нь тэнцвэрт нарийвчлал бүхий симуляцыг хийхэд их хэмжээний эгэл хэсгүүд шаардлагатай болдогтой холбоотой юм. Хэлхээст техникийн хувьд ч ялгаагүй юм. [[бүтэцт хэлхээс|Жигд тор]] болон SPH эгэл хэсгийн техникүүдийн хувьд энгийн гүйцэтгэл нь, олон тооны [[эзлэхүүн+пиксел|эсел]] эсвэл эгэл хэсгүүд нь ус оршин байх орон зайг дүүргэхэд хэрэглэгдэх ба хэзээч үр дүнд дүрслэгдэхгүй.  Мөн, нарийвчлал нь нарийн хэлхээст суурилсан техник, ялангуяа эгэл хэсгийн аргатай хосолсон (тухайлбар эгэл хэсгийн түвшний арга) техникийн хувьд [[incompressible flow#Difference between incompressible flow and material|үл шахагдах нөхцөл]]-ийг эдгээр системд хэрэгжүүлэхэд хялбархан байх учир нарийвчлал нь өндөр ач холбогдолтой байна. [[Шингэний симуляци]]йн хувьд SPH нь бодит хугацааны хөдөлгөөнт дүрслэлт, тоглоом, киноны үзэгдлүүдэд ихээхэн ашиглагдаж байгаа ба энэ тохиолдолд физик хэмжигдэхүүний нарийвчлал нь чухал биш байдаг.
Шингэний симуляцын хувьд SPH дахь сүүлийн үеийн ажлууд нь дараах хэрэглээний талбаруудад болон нарийвчлал, гүйцэтгэл нь улам сайжирч байна.

* В. Шоленталер, 2009, Онож-заслах SPH (PCISPH) аргыг үл шахагдах нөхцөлтэй урсгалыг илүү сайн загварчлахаар боловсруулсан &lt;ref&gt;
{{cite journal|last=Solenthaler|title=Predictive-Corrective Incompressible SPH|year=2009}}&lt;/ref&gt;
* M. Ихмсэн нар., 2010, хатуу гадаргын харилцан үйлчлэлийн нарийвчлалд PCISPH-ын хугацааны алхамыг зохицуулах болон хязгаарын нөхцлийг хэрхэн боловсруулахыг танилцуулсан &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Imhsen|title=Boundary handling and adaptive time-stepping for PCISPH|year=2010|journal=Workshop on Virtual Reality Interaction and Physical Simulation VRIPHYS}}&lt;/ref&gt;
* K. Бодин нар., 2011, Стандарт төлөвийн тэгшитгэлийг хугацааны интеграцын өөрчлөлтийг хэрэглэх эсвэл нягтын хаязаарлалттай даралтын тэгшитгэлээр солих &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Bodin|title=Constraint Fluids. http://www.physics.umu.se/english/research/statistical-physics-and-networks/complex-mechanical-systems/fluids-and-solids/ |year=2011|journal=IEEE Transactions on Visualization and Computer Graphics}}&lt;/ref&gt;
* Р. Хоетзлейн, 2012, Fluids v.3 дахь том зураглалын хувьд үр ашиг бүхий GPU-д суурилсан SPH аргыг хөгжүүлэх &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Hoetzlein|title=Fluids v.3, A Large scale, Open Source Fluid Simulator. http://fluids3.com|year=2012}}&lt;/ref&gt;
* Н. Акинси нар., 2012, нийтлэг хязгаарын нөхцлийн боловсруулалт ба гидродинамикийн хүч дээр бүрэн үндэслэсэн хоёр аргат SPH-хөшүүн хослосон техникийг танилцуулах. Эдгээр хандлагууд нь өөр өөр төрлийн SPH симуляцид хэрэглэгдэнэ&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Akinci|title=Versatile Rigid-Fluid Coupling for Incompressible SPH http://www.nadir.tk/research |year=2012|journal=ACM TOG, SIGGRAPH proceedings}}&lt;/ref&gt;.
* M. Маклин нар., 2013, Байрлалд суурилсан Динамик Хүрээнд үл шахагдах урсгалыг загварчилах, том хугацааны алхамтай үед &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Macklin|title=Position Based Fluids http://blog.mmacklin.com/publications |year=2013|journal=ACM TOG, SIGGRAPH proceedings}}&lt;/ref&gt;
* Н. Акинси нар., 2013, Нийтлэг гадаргын таталцал ба бодит байдалд ажиглагдсан физик хэмжигдэхүүний өөрчлөлтийг судлах боломж бүхий хоёр аргат шингэн-хатуу барьцалдсан техникийг танилцуулах&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Akinci|title=Versatile Surface Tension and Adhesion for SPH Fluids SPH http://www.nadir.tk/research |year=2013|journal=ACM TOG, SIGGRAPH proceedings}}&lt;/ref&gt;.
* Ж. Киле болон Е. Террелл, 2013, SPH -ийг тосолгооны онолд хэрэглэх&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Journal of Tribology|title=Application of Smoothed Particle Hydrodynamics to Full-Film Lubrication|year=2013}}&lt;/ref&gt;

== Хатуу биеийн механик дахь хэрэглээ ==


1990 онд, Либерски болон Петсчек нар&lt;ref name=&quot;libersky248&quot;&gt;{{cite journal|last=Libersky|first=L.D.|author2=Petschek, A.G. |title=Smooth Particle Hydrodynamics with Strength of Materials, Advances in the Free Lagrange Method|journal=Lecture Notes in Physics|year=1990|volume=395|pages=248–257|doi=10.1007/3-540-54960-9_58}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=L.D. Libersky|coauthors=A.G. Petschek, A.G. Carney, T.C. Hipp, J.R. Allahdadi, F.A. High|title=Strain Lagrangian hydrodynamics: a three-dimensional SPH code for dynamic material response|journal=J. Comput. Phys.|year=1993|volume=109|pages=67–75}}&lt;/ref&gt;  анх SPH-ийг Хатуу биеийн механикт хэрэглэжээ.

SPH-ийн гол давуу чанар нь хэлхээст суурилсан аргаас илүүтэй том орон зай бүхий гажилттай холбогдох чадвар юм. Энэ онцлог нь хатуу биеийн механикийн метал хэлбэржих, металийн нөлөөлөл, ан цавын нээгдэлт, хагарал, бутрал гэх мэт олон хэрэглээнд ашиглагдах нөхцөл болжээ. Чөлөөт аргын өөр нэг чухал давуу тал бол, ялангуяа SPH аргын хувьд, ямарч тор, хэлхээст баригдахгүй эгэл хэсгүүдийн чөлөөт байдал юм. Ялангуяа, ан цавтай холбоотой проблемуудад хэлхээсний холбоо нь SPH аргад цөм функцийн нэгэн жигд дэмжлэгээр үгүй болдог. Мөн, сонгодог SP арга нь суналтын тогтвогүйжилт&lt;ref&gt;{{cite journal|last=J.W. Swegle|coauthors=D.A. Hicks, S.W. Attaway|title=Smooth particle hydrodynamics stability analysis|journal=J. Comput. Phys.|year=1995|volume=116|pages=123–134|doi=10.1006/jcph.1995.1010|bibcode = 1995JCoPh.116..123S }}&lt;/ref&gt; болон нийлэмж&lt;ref&gt;{{cite journal|last=T. Belytschko|coauthors=Y. Krongauz, J. Dolbow, C. Gerlach,|title=On the completeness of meshfree particle methods|journal=Int. J. Numer. Methods Eng.|year=1998|volume=43|pages=785–819|doi=10.1002/(sici)1097-0207(19981115)43:5&lt;785::aid-nme420&gt;3.0.co;2-9|bibcode = 1998IJNME..43..785B }}&lt;/ref&gt; алдагдах зэрэг гажуудал үүсэж болно. Өнгөрсөн жилүүдийн турш, SPH шийдлийн нарийвчлэлыг дээшлүүлэх өөр өөр төрлийн олон засварууд судлагдсан байна. Энэ бол Лиү нарын.,&lt;ref&gt;{{cite journal|last=W.K. Liu|coauthors=S. Jun, Y.F. Zhang|title=Reproducing kernel particle methods|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-for-numerical-methods-in-fluids_april-30-may-15-1995_20_8-9/page/1081|journal=Int. J. Numer. Methods Eng.|year=1995|volume=20|issue=8–9|pages=1081–1106|doi=10.1002/fld.1650200824|bibcode = 1995IJNMF..20.1081L }}&lt;/ref&gt; Рандлес ба Либерски &lt;ref name=&quot;autogenerated525&quot;&gt;{{cite journal|last=P.W. Randles|author2=L.D. Libersky |title=Recent improvements in SPH modelling of hypervelocity impact|journal=Int. J. Impact Eng.|year=1997|volume=20|pages=525–532|doi=10.1016/s0734-743x(97)87441-6}}&lt;/ref&gt; болон Жонсон, Беиссел,&lt;ref name=&quot;autogenerated2725&quot;&gt;{{cite journal|last=G.R. Johnson|author2=S.R. Beissel |title=Normalized smoothing functions for SPH impact computations|journal=Int. J. Numer. Methods Eng.|year=1996|volume=39|pages=2725–2741|doi=10.1002/(sici)1097-0207(19960830)39:16&lt;2725::aid-nme973&gt;3.0.co;2-9|bibcode = 1996IJNME..39.2725J }}&lt;/ref&gt; нар нийлэмжийн проблемийг судалж зохих үр дүнд хүрчээ. Дика нар.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=C.T. Dyka|author2=R.P. Ingel |title=An approach for tension instability in Smoothed Particle Hydrodynamics|url=https://archive.org/details/sim_computers-structures_1995-11-17_57_4/page/573|journal=Comput. Struct.|year=1995|volume=57|pages=573–580|doi=10.1016/0045-7949(95)00059-p}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=C.T. Dyka|coauthors=P.W. Randles, R.P. Ingel|title=Stress points for tension instability in SPH|journal=Int. J. Numer. Methods Eng.|year=1997|volume=40|pages=2325–2341|doi=10.1002/(sici)1097-0207(19970715)40:13&lt;2325::aid-nme161&gt;3.0.co;2-8|bibcode = 1997IJNME..40.2325D }}&lt;/ref&gt; ба Рандлес ба Либерски &lt;ref&gt;{{cite journal|last=P.W. Randles|author2=L.D. Libersky |title=Normalized SPH with stress points|journal=Int. J. Numer. Methods Eng.|year=2000|volume=48|pages=1445–1462|doi=10.1002/1097-0207(20000810)48:10&lt;1445::aid-nme831&gt;3.0.co;2-9|bibcode = 2000IJNME..48.1445R }}&lt;/ref&gt; нар SPH аргад даралтат-цэгийн интеграцийг дэвшүүлсэн ба Белитсчко нар.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=T. Belytschko|coauthors=Y. Guo, W.K. Liu, S.P. Xiao|title=A unified stability analysis of meshless particle methods|journal=Int. J. Numer. Methods Eng.|year=2000|volume=48|pages=1359–1400|doi=10.1002/1097-0207(20000730)48:9&lt;1359::aid-nme829&gt;3.0.co;2-u|bibcode = 2000IJNME..48.1359B }}&lt;/ref&gt; даралтат-цэгийн техник нь Лагранжийн цөм функцыг хэрэглэн сунах тогтворгүйжилтийг үгүй хийхэд хуурамч тусгай горимоор тогтворгүйжилтийг хурааж болохыг харуулжээ. SPH аргын дөхөлтийг сайжруулахад чиглэгдсэн маш олон ажлууд өнөөг хүртэл хийгдсээр байна.

SPH аргын дөхөлт болон тогтворжилттой холбоотой саяхын сайжруулалт нь Хатуу биеийн механиктэй илүү холбоотой байгаа юм. Дараах жагсаалтаар сүүлийн үед хийгдсэн сайжруулалт болон хэрэглээний жишээнүүдийг өгөв:

* Либерски болон Петсчек &lt;ref name=&quot;libersky248&quot;/&gt; Материалын эсэргүүцлийн проблемийг симуляцлах засварласан SPH арга.
* Жонсон ба Беиссел&lt;ref name=&quot;autogenerated2725&quot;/&gt; , Рандлес болон Либерски нар &lt;ref name=&quot;autogenerated525&quot;/&gt; Нөлөөллийн үзэгдэлд SPH - ийг хэрэглэх.
* Бонет ба Куласегарам нар металын хэлбэржилтийн үзэгдэлд SPH аргыг хэрэглэн загварчлах.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=J. Bonet|author2=S. Kulasegaram |title=Correction and stabilization of smooth particle hydrodynamics methods with applications in metal forming simulations|journal=Int. J. Numer. Methods Eng.|year=2000|volume=47|pages=1189–1214|doi=10.1002/(sici)1097-0207(20000228)47:6&lt;1189::aid-nme830&gt;3.0.co;2-i|bibcode = 2000IJNME..47.1189B }}&lt;/ref&gt;
* Виллиам Г.Хүүвэр нь SPAM гэсэн товчлол (smooth-particle applied mechanics) бүхий SPH-аргад суурилсан програмыг хатуу бие дахь хагаралыг загварчлахаар бүтээжээ.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=W. G. Hoover|author2=C. G. Hoover |journal=Computing in Science and Engineering|year=2001|volume=3|issue=2|pages=78–85}}&lt;/ref&gt;
* Рабкзук болон түүний хамтран ажиллагсад  хагарал болон бутралын симуляцид засварласан SPH (SPH/MLSPH) аргыг хэрэглэжээ.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=T. Rabczuk|author2=J. Eibl |author3=L. Stempniewski |title=Simulation of high velocity concrete fragmentation using SPH/MLSPH|journal=Int. J. Numer. Methods Eng.|year=2003|volume=56|pages=1421–1444|doi=10.1002/nme.617|bibcode = 2003IJNME..56.1421R }}&lt;/ref&gt;
* Херреро ба Мабссоут нар хатуу бие дахь цохилтын долгионы тархалтын асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд Тэйлор-SPH (TSPH) аргыг боловсруулжээ.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=M.I. Herreros|author2=M. Mabssout |title=A two-steps time discretization scheme using the SPH method for shock wave propagation|journal=Comput. Methods Appl. Mech. Engrg.|year=2011|volume=200|pages=1833–1845|doi=10.1016/j.cma.2011.02.006|bibcode = 2011CMAME.200.1833H }}&lt;/ref&gt;

== Тэмдэглэл ==
{{Reflist|30em}}

== Лавлахууд ==
* [1] R.A. Gingold and J.J. Monaghan, “Smoothed particle hydrodynamics: theory and application to non-spherical stars,” Mon. Not. R. Astron. Soc., Vol 181, pp.&amp;nbsp;375–89, 1977.
* [2] L.B. Lucy, “A numerical approach to the testing of the fission hypothesis,” Astron. J., Vol 82, pp.&amp;nbsp;1013–1024, 1977.
* [3] Hoover, W. G. (2006). Smooth Particle Applied Mechanics: The State of the Art, World Scientific.
* [4] [http://adsabs.harvard.edu/abs/1994MmSAI..65.1117S Impact Modelling with SPH] Stellingwerf, R. F., Wingate, C. A., Memorie della Societa Astronomia Italiana, Vol. 65, p.&amp;nbsp;1117 (1994).
* [5] Amada, T., Imura, M., Yasumuro, Y., Manabe, Y. and Chihara, K. (2004) Particle-based fluid simulation on GPU, in proceedings of ACM Workshop on General-purpose Computing on Graphics Processors (August, 2004, Los Angeles, California).
* [6] Desbrun, M. and Cani, M-P. (1996). Smoothed Particles: a new paradigm for animating highly deformable bodies.  In Proceedings of Eurographics Workshop on Computer Animation and Simulation (August 1996, Poitiers, France).
* [7] Harada, T., Koshizuka, S. and Kawaguchi, Y.  Smoothed Particle Hydrodynamics on GPUs.  In Proceedings of Computer Graphics International (June 2007, Petropolis Brazil).
* [8] Hegeman, K., Carr, N.A. and Miller, G.S.P.  Particle-based fluid simulation on the GPU.  In Proceedings of International Conference on Computational Science (Reading, UK, May 2006).  Proceedings published as Lecture Notes in Computer Science v. 3994/2006 (Springer-Verlag).
* [9] M. Kelager. (2006) Lagrangian Fluid Dynamics Using Smoothed Particle Hydrodynamics, M. Kelagar (MS Thesis, Univ. Copenhagen).
* [10] Kolb, A. and Cuntz, N. (2005) ] Dynamic particle coupling for GPU-based fluid simulation, A. Kolb and N. Cuntz.  In Proceedings of the 18th Symposium on Simulation Techniques (2005) pp.&amp;nbsp;722–727.
* [11] Liu, G.R. and Liu, M.B. Smoothed Particle Hydrodynamics: a meshfree particle method.  Singapore: World Scientific (2003).
* [12] Monaghan, J.J. (1992). Smoothed Particle Hydrodynamics.  Ann. Rev. Astron. Astrophys (1992). 30 : 543-74.
* [13] Muller, M., Charypar, D. and Gross, M.  ] Particle-based Fluid Simulation for Interactive Applications, In Proceedings of Eurographics/SIGGRAPH Symposium on Computer Animation (2003), eds. D. Breen and M. Lin.
* [14] Vesterlund, M. Simulation and Rendering of a Viscous Fluid Using Smoothed Particle Hydrodynamics, (MS Thesis, Umea University, Sweden).
* [15] Violeau, D., Fluid Mechanics and the SPH method. Oxford University Press (2012).

== Гадаад холбоос ==
* [http://www.ukaff.ac.uk/starcluster First large simulation of star formation using SPH]
* [http://wiki.manchester.ac.uk/spheric SPHERIC (SPH European Research Interest Community)]
* [https://web.archive.org/web/20180208182859/http://ia2.oats.inaf.it/index.php?option=com_content&amp;view=section&amp;id=12&amp;Itemid=71 ITVO] is the web-site of The Italian Theoretical Virtual Observatory created to query a database of numerical simulation archive.
* [http://www.stellingwerf.com/rfs-bin/index.cgi?action=PageView&amp;id=33 SPHC Image Gallery] depicts a wide variety of test cases, experimental validations, and commercial applications of the SPH code SPHC.

=== Програм хангамж ===
* [http://www.algodoo.com/ Algodoo is a 2D simulation framework for education using SPH]
* [https://web.archive.org/web/20141226152018/http://www.dual.sphysics.org/ DualSPHysics] is an open source SPH code based on SPHysics and using GPU computing
* [https://web.archive.org/web/20160308190852/http://onezero.ca/ Fluidix] is a GPU-based particle simulation API available from OneZero Software
* [https://web.archive.org/web/20090613014729/http://www.rchoetzlein.com/eng/ FLUIDS v.1] is a simple, open source (Zlib), real-time 3D SPH implementation in C++ for liquids for CPU and GPU.
* [[GADGET]] [http://www.mpa-garching.mpg.de/galform/gadget/ ] is a freely available ([[General Public License|GPL]]) code for cosmological N-body/SPH simulations
* [https://web.archive.org/web/20141219161836/http://www.gpusph.org/ GPUSPH] SPH simulator with viscosity (GPLv3)
* [http://isph.sourceforge.net/ ISPH] parallel C++/OpenCL open source truly incompressible SPH implementation
* [http://www.simpartix.com SimPARTIX] is a commercial simulation package for SPH and DEM simulations from Fraunhofer IWM
* [https://web.archive.org/web/20071113233849/http://www.astro.ex.ac.uk/people/dprice/splash/ SPLASH] is an open source (GPL) visualisation tool for SPH simulations
* [https://web.archive.org/web/20111024145849/http://www.sph-flow.com/ SPH-flow]
* [http://www.sphysics.org/ SPHysics] {{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} is an open source SPH implementation in Fortran
* [http://sympler.org SYMPLER]: A freeware SYMbolic ParticLE simulatoR from the University of Freiburg.
* [http://pal.sourceforge.net/ Physics Abstraction Layer] is an open source abstraction system that supports real time physics engines with SPH support
* [http://www.itm.uni-stuttgart.de/research/pasimodo/pasimodo_en.php Pasimodo] is a program package for particle-based simulation methods, e.g. SPH
* [http://sourceforge.net/projects/punto/ Punto] is a freely available visualisation tool for particle simulations
* [http://code.google.com/p/pysph/ pysph] Framework for Smoothed Particle Hydrodynamics in Python (New BSD License)
{{DEFAULTSORT:Гөлгөржүүлсэн эгэл хэсгийн гидродинамик}}
[[Ангилал:Шингэний механик]]
[[Ангилал:Тоон анализ]]
[[Ангилал:Тооцооллын физик]]</text>
      <sha1>iubmy1fcqhadw02ndv71vgvoqvp6ofo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Боомт (далан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47464</id>
    <revision>
      <id>874683</id>
      <parentid>866648</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T23:48:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="124885" sha1="jh0270neja9e9y5473js1q5rd4jx3lp" xml:space="preserve">{{Энэ гарчиг|хиймэл нуур бүхий усан сан үүсгэх}}

[[File:Vyrnwy dam.JPG|thumb|300px|Lake Vyrnwy буюу Врнва нуурын боомт хажуугаас харагдах байдал, [[Уэльс]] улс, 1888 онд баригдаж дууссан]]
[[File:Karapuzha DamA1.JPG|300px|thumb|Карапуза далан-Karapuzha Dam, Энэтхэгийн Керала муж дахь шороон боомт]]
'''Боомт''' гэдэг нь гадаргын усыг хуримтлуулж [[усан сан|хиймэл нуур]], газар доорх усыг хуримтлуулж усны нөөц бүхий сан байгуулахад ашиглагддаг барилга юм. Боомтоор хашигдан бий болсон хиймэл нуур нь үерээс дан ганц хамгаалахгүй, [[усжуулалт]], [[ус хангамж]], [[усны нөөц|үйлдвэрийн усны хэрэглээ]], [[усан орчны ахуй]] болон [[усан тээвэр]] зэрэгт ач холбогдолтой. [[Усны эрчим хүч]] бол боомт барьж эрчим хүч үйлдвэрлэх гол шаардлага юм. Боомт нь мөн ус ихтэй газарт урсац тохируулга хийн хуримтлуулж ус багатай газарт хуваарилах зорилготойгоор баригддаг. [[Үерийн хаалт]] эсвэл [[далан]] гэх мэт нь газар нутгийг усны аюулаас хамгаалах, усыг зайлуулах үүрэгтэйгээр гол ба усны урсгалын чиглэлийн дагууд эсвэл чиглүүлэх байдлаар баригддаг бол '''боомт''' нь усыг хуримтлуулах үүрэгтэйгээр голын урсгалд хөндлөн чиглэлд баригддаг барилга юм.
[[Усны эрчим хүч]] үйлдвэрлэх, хот болон хөдөөгийн [[ус хангамж]], [[усалгаатай газар тариалан]]д ашиглах зорилгоор гадаргын (гол, мөрөн) усыг урсгалын дагууд перпендикуляраар хааж барьсан барилга байгууламжийг [[боомт]] гэнэ. Боомт нь голын экологийн урсацыг гаргах, ёроолд тунах хагшаасыг угаах зориулалттай [[ус гаргах барилга]], үерийн үеийн илүүдэл ус хаях зориулалттай [[ус хаях барилга]], хэрэглэгчдэд ус өгөх [[ус авах барилга]], ус ашиглагчдад зориулсан усан завь өнгөрүүлэх барилга [[шлюз]], амьдралын орчныг хамгаалах [[загас гаргуур]]ын барилга гэх мэт барилгуудаар тоноглогдоно. Боомтыг барьж байгуулах, түүний зураг төслийг боловсруулахдаа [[БНБД 33-08-09]] - ийг үндэс болгох ба бусад усны барилгын норм норматив баримт бичгүүдийг мөрдөнө [[http://www.legalinfo.mn/annex/details/5324?lawid=7573]].
Боомт гэдэг англи үг ''dam'' нь дундад үеийн англи хэл,&lt;ref&gt;[http://www.bartleby.com/61/45/D0014500.html The American Heritage Dictionary of the English Language, Fourth Edition]&lt;/ref&gt; ба дундад үеийн голланд хэлэнд олон хуучин хотуудын нэрлэх нэр юм. Тухайлбал Амстердам-Amsterdam гэх мэт&lt;ref&gt;Source: ''Tijdschrift voor Nederlandse Taal- en Letterkunde'' (''Magazine for Dutch Language and Literature''), 1947. The first known appearance of ''dam'' stems from 1165. However, there is one village, Obdam, that is already mentioned in 1120. The word seems to be related to the Greek word ''taphos'', meaning ''grave'' or ''grave hill''. So the word should be understood as ''dike from dug out earth''. The names of more than 40 places (with minor changes) from the Middle Dutch era (1150–1500 CE) such as [[Amsterdam]] (founded as 'Amstelredam' in the late 12th century) and [[Rotterdam]], also bear testimony to the use of the word in Middle Dutch at that time.&lt;/ref&gt; Харин монгол хэлэнд ''боох'' гэсэн язгуураас гаралтай ба голыг урсгалын хөндлөн чиглэлд нь боосон саад хэмээн үзэж боомт гэж нэрлэжээ.

==Түүх==

=== Эртний боомтууд ===
[[Ойрх Дорнод]] болон [[Месопотам]]ид эртний боомтуудын ул мөр байдаг. [[Тигр мөрөн]] болон [[Евфрат мөрөн]]д нөлөөлж буй Месопотамийн уур амьсгал, голын горимыг урьдчилан таах тооцоолох боломжгүй байсан учир усны түвшнийг тохируулах зорилгоор боомт барьж ашиглаж байжээ.

Хамгийн эртний алдарт далан болох [[Жордан гол]] дээрх [[Жава боомт|Жава далан]] нь [[Амман]] хотоос хойт зүгт 100км орчим зайд байрладаг. Энэ далан нь хүндийн хүчнийх гэж хэлж болхоор 9м өндөр, 1м чулуун зүрхэвчтэй, 50м өргөн хяртай юм байна. Энэхүү байгууламж нь МЭӨ 3000.&lt;ref&gt;Günther Garbrecht: &quot;Wasserspeicher (Talsperren) in der Antike&quot;, ''Antike Welt'', 2nd special edition: ''Antiker Wasserbau'' (1986), pp.51–64 (52)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;S.W. Helms: &quot;Jawa Excavations 1975. Third Preliminary Report&quot;, Levant 1977&lt;/ref&gt; оны үед баригдсан гэж тооцогдож байгаа юм.

[[Эртний Египет]]ийн Вади Ал-Гарави дахь [[Садд-Эл-Капара боомт|Садд-Эл-Капара далан]] нь одоогийн [[Каир]]аас өрнө зүгт 25км-т орших ба хярын урт нь 102м, суурийн өргөн нь 87м юм байна. Энэхүү байгууламж нь МЭӨ 2800&lt;ref name=&quot;Günther Garbrecht 52f.&quot;&gt;Günther Garbrecht: &quot;Wasserspeicher (Talsperren) in der Antike&quot;, ''Antike Welt'', 2nd special edition: ''Antiker Wasserbau'' (1986), pp.51–64 (52f.)&lt;/ref&gt; эсвэл 2600 .&lt;ref name=&quot;Bazzasowr&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.fao.org/world/Regional/RNE/morelinks/Publications/English/HYSTORY-OF-WATER-RESOURCES.pdf |format=PDF |title=overview of the hystory of water resources and irrigation management in the near east region |accessdate=1 August 2007 |author=Mohamed Bazza |authorlink= |date=28–30 October 2006 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |pages= |archive-date=8 Наймдугаар сар 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070808082928/http://www.fao.org/world/Regional/RNE/morelinks/Publications/English/HYSTORY-OF-WATER-RESOURCES.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; оны үед баригдсан, үерийн хамгаалалтын зориулалт бүхий хуваарилах үүрэгтэй далан байсан ба баригдсаныхаа дараа удалгүй их хэмжээний үерээс болж нурсан байна.&lt;ref name=&quot;Günther Garbrecht 52f.&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bazzasowr&quot; /&gt; Манай эриний өмнөх 19 дүгээр зуунд XII эзэнт гүрний үед III Сеносерт фараон, [[Аменемхат III]] болон Аменемхат IV нар удирдан Дундад Египетийн Нил мөрөнд холбогдох 16км урт сувгийг ухсан байна. Энэ сувагт хоёр далан барьж жилийн турш үерийн усыг хуримтлуулан ойр орчны талбайд түгээдэг байжээ. Үүний нэг далангаар үүссэн усан санг &quot;Mer-wer&quot; [[Моерис нуур]] гэж нэрлэх ба 1700 км квадрат мандлын талбайтай ба орчин үеийн нэр нь Веркат Кароун юм.{{citation needed|date=November 2012}}

Эртний иргэншлийн үеийн инженерийн нэгэн гайхалтай бүтээл нь [[Йемен]] дахь [[Мариб боомт|Мариб далан]] юм. Үүнийг МЭӨ 1750 эсвэл 1700 оны үед санаачлан барьсан ба хөндлөн огтлолын хэлбэр нь гурвалжин, 580 м урттай 4 метр өндөр - далангийн их бие хоёр янзын чулуун хийцээс тогтох ба хооронд нь зуурмаг бүхий чулуун өрлөгөөр холбожээ. даланг засах ажил олон удаа хийгдсэн ба хамгийн чухал өргөтгөл засвар нь МЭӨ 750 үед хийгдсэн ба үүнээс хойш 250 жилийн дараа далангийн өндрийг 7м болгож өндөрлөсөн байна. [[Саба улс]]ын мөхлийн дараа, [[Химиарита улс|Химиаритчууд]] (~115 BC) даланг хяналтдаа авч сайжруулсан ба тэд барилгын өндрийг 14м болгож, 5 ширхэг ус халиагуур, энерги унтраах худаг, 2 ширхэг чулуун хаалт бүхий ус авах барилга, ус хуваарилах сан хүртэл 1000м сувгийг тус тус барьжээ. Дээрх болон бусад өргөтгөлийн ажлууд МЭ 325 он хүртэл хийгдэж тэр хавийн 25,000 акр (100 km²) талбайг усаар хангадаг байжээ.

МЭӨ 3-р зууны дунд үеэр, Энэтхэгийн нутаг дэвсгэрт тухайн үеийн хүмүүс усны менежментийн системийг хийж байжээ. Тухайн систем нь далан бүхий 16 усан сан болон ус хуримтлуулж хуваариалах маш олон сувгуудаас тогтож байв.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The reservoirs of Dholavira|url=http://himalmag.com/component/content/article/44/1062-The-reservoirs-of-Dholavira.html|publisher=The Southasia Trust|accessdate=27 February 2011|date=December 2008|archive-date=11 Долдугаар сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711170319/http://himalmag.com/component/content/article/44/1062-The-reservoirs-of-Dholavira.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[Эплатин пинар]] бол Туркийн Коняа орчмын сүм ба түүнд зориулсан Хиттите далангийн ерөнхий нэршил юм. Энэ нь МЭӨ 15-аас 13-р зууны үе дахь Хиттите гүрний үед хамаарагдана.

[[Калланай]] бол 300м урттай, 20м өргөнтэй, 4.5м өндөртэй, [[Энэтхэг|Өмнөд Энэтхэг]ийн] [[Тамил Наду]] голын [[Кавери]] цутгал дээр бул чулуугаар баригдсан далан юм. Үндсэн барилга нь МЭ 2-р зуунд хамаарагдах&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://lawlibrary.unm.edu/nrj/48/3/03_agoramoorthy_indian.pdf |title=The Check-Dam Route to Mitigate India's Water Shortages |author=Govindasamy Agoramoorthy, Sunitha chaudhary &amp; Minna J. HSU |work= |publisher=Law library&amp;nbsp;– University of New Mexico |accessdate=8 November 2011 |archive-date=20 Долдугаар сар 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130720143611/http://lawlibrary.unm.edu/nrj/48/3/03_agoramoorthy_indian.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ба энэ нь хамгийн эртний ус хуваарилах, урсац тохируулах барилгад тооцогдон одоог хүртэл ашиглагдаж байна.&lt;ref name=&quot;kallanai_oldest&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.hindunet.org/saraswati/traditionwater.pdf|title=''This is the oldest stone water-diversion or water-regulator structure in the world''|accessdate=27 May 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070206130842/http://www.hindunet.org/saraswati/traditionwater.pdf|archivedate=6 Хоёрдугаар сар 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Энэ далангийн зорилго нь Кавери голоос усыг авч сувгаар дамжуулан үржил шимт голын бэлчирт түгээх байсан юм.&lt;ref name=&quot;kallanai_googlebook&quot;&gt;{{cite book|last=Singh|first=Vijay P.|coauthors=Ram Narayan Yadava|title=Water Resources System Operation: Proceedings of the International Conference on Water and Environment|publisher=Allied Publishers|year=2003|url=http://books.google.com/?id=Bge-0XX6ip8C&amp;pg=PA508&amp;dq=kallanai#PPA508,M1|isbn=81-7764-548-X|page=508|ref=harv}}&lt;/ref&gt;

[[Дү Жиан Яан услалтын систем|Дү жиан яан]] бол усны шууд урсгалтай даланг агуулсан эртний системүүдээс бүрэн хэвээр үлдсэн цөөхөн услалтын системүүдийн нэг юм. Услалтын систем нь МЭӨ 251 онд баригдаж дуусчээ. Тухайн үеийн Чү мужийн захирагч болон хамгийн анхны гэгдэх усны инженер Сүншү Ао нар том шороон далан бүхий гайхалтай услалтын системийг барьж байгуулсан ба одоогийн Анхуй аймгийн нутагт 100км тойрог бүхий усан сан, томоохон услалтын систем хэвээр ашиглагдсаар байна.&lt;ref name=&quot;needham volume 4 part 3 271&quot;&gt;
Needham, Joseph (1986). ''Science and Civilization in China: Volume 4, Part 3''. Taipei: Caves Books, Ltd.
&lt;/ref&gt;

===Ромын инженерчлэл===
[[File:Roman Cornalvo dam, Extremadura, Spain. Pic 01.jpg|thumb|300px|[[Испани]] дахь Корналво боомт нь хоёр мянганы турш ашиглагдсан байна.]]
[[Ромын боомт|Ромын далангийн барилга]] нь &quot;том хэмжээгээр барилгын ажлыг төлөвөх барих ромчуудын чадвар&quot;-аар тодорхойлогддог.&lt;ref name=&quot;Smith 1971, 49&quot;&gt;{{harvnb|Smith|1971|p=49}}&lt;/ref&gt; Ромын төлөвлөгч нар хуурай улиралд хотын оршин суугчдыг [[ус хангамж|усаар хангах]] тогтвортой усны нөөцийг бүрэлдүүлэх томоохон далан бүхий усан сан байгуулах шинэлэг санааг дэвшүүлсэн байдаг.&lt;ref&gt;{{harvnb|Smith|1971|p=49}}; {{harvnb|Hodge|1992|pp=79f.}}&lt;/ref&gt; Тэд чулуун өрлөгт гидравлик туршилт хийж, улмаар [[opus caementicium|Ромын бетон]] гарган авсан ба энэ нь урьд өмнө байгаагүй том далан барих боломжийг олгож&lt;ref name=&quot;Smith 1971, 49&quot; /&gt; [[Хомс нуурын боомт|Хомс нуурын далан]], тухайн үедээ томоохонд тооцогдож байсан&lt;ref name=&quot;Smith 1971, 42&quot;&gt;{{harvnb|Smith|1971|p=42}}&lt;/ref&gt; [[Харбага боомт|Харбага далан]] гэх мэтийг Ромийн [[Сири]]д байгуулжээ. Хамгийн өндөр Ромын далан бол [[Ром]]ийн ойролцоо орших [[Субиако боомт|Субиако далан]] юм; Үүний тэмдэглэгдсэн өндөр нь 1305 онд &lt;ref name=&quot;Hodge 1992, 87&quot;&gt;{{harvnb|Hodge|1992|p=87}}&lt;/ref&gt; сүйтгэгдэх хүртлээ 50м орчим байжээ.

Ром инженерүүд чулуун хүндийн хүчний болон шороон далан төсөвлөх тооцооны арга, барих тусгай технологитой байсан байна.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hodge|2000|pp=331f.}}&lt;/ref&gt; Үүнээс гадна, инженерүүд зохион бүтээх өндөр чадвартай байсан ба үгүйрсэн далангуудад хийж байсан технологиуд нь одоо хүртэл мэдэгдэхгүй байна. Эдгээр нь [[Арк-хүндийн хүчний боомт|Арк-хүндийн хүчний даланг]]ууд,&lt;ref&gt;{{harvnb|Hodge|2000|p=332}}; {{harvnb|James|Chanson|2002}}&lt;/ref&gt; [[Аркан боомт|Аркан даланг]]ууд,&lt;ref name=&quot;Earliest known arch dam&quot;&gt;{{harvnb|Smith|1971|pp=33–35}}; {{harvnb|Schnitter|1978|pp=31f.}}; {{harvnb|Schnitter|1987a|p=12}}; {{harvnb|Schnitter|1987c|p=80}}; {{harvnb|Hodge|2000|p=332, fn. 2}}&lt;/ref&gt; [[тулгуурт боомт|тулгуурт даланг]]ууд&lt;ref&gt;{{harvnb|Schnitter|1987b|pp=59–62}}&lt;/ref&gt; болон [[Олон аркт тулгуурт боомт|Олон аркт тулгуурт даланг]]ууд,&lt;ref name=&quot;Earliest known multiple arch buttress dam&quot;&gt;{{harvnb|Schnitter|1978|p=29}}; {{harvnb|Schnitter|1987b|pp=60, table 1, 62}}; {{harvnb|James|Chanson|2002}}; {{harvnb|Arenillas|Castillo|2003}}&lt;/ref&gt; гэх мэт нь бүгд МЭ 2-р зуунд Ромын эзэнт гүрэнд хэрэглэгдэж байжээ. (харах [[Ромын боомтуудын жагсаалт|Ромын далангуудын жагсаалт]]). Мөн ромчууд Гүүрэн даланг барьсан нь одоо хүртэл Иранд байдаг.&lt;ref&gt;{{harvnb|Vogel|1987|p=50}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sushtar Bridge.jpg|thumb|left|МЭ 3-р зууны үед Ромчуудаар баригдсан Банд-э Каисар боомт]]
[[Иран]]д, [[Банд-э Каисар]] шиг гүүрэн далан нь [[усан дугуй]]н тусламжтайгаар эрчим хүч бий болгоход ашиглагдаж байсан ба эрчим хүч нь ихэвчлэн ус өргөх механизм маягаар хэрэглэгддэг байжээ. Үүний нэг нь Ромчуудын барьсан [[Дэзпүл]] дахь гүүрэн далан ба&lt;ref&gt;{{harvnb|Hartung|Kuros|1987|pp=232, 238, fig. 13; 249}}&lt;/ref&gt; энэ нь усыг 50 кубит [cubit] орчим өргөж хотын бүх орон сууцны [[ус хангамж]]ийн асуудлыг шийддэг байжээ. Мөн [[хуваарилах боомт|хуваарилах даланг]]ууд ихээр хэрэглэгддэг байсан.&lt;ref name=&quot;Hill-Engineering&quot;&gt;[[Donald Routledge Hill]] (1996), &quot;Engineering&quot;, p. 759, in {{cite book |last1=Rashed |first1=Roshdi |last2=Morelon  |first2=Régis |year=1996 |title=[[Encyclopedia of the History of Arabic Science]] |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-12410-7 |pages=751–795 |ref=harv }}&lt;/ref&gt; [[Милл]] далангуудийг  [[Муслимын хөдөө аж ахуйн хувьсгал|Муслим инженерүүд]] бий болсон ба ''Pul-i-Bulaiti'' гэж нэрлэдэг байжээ. Хамгийн анхных нь [[Иран]]ы [[Карун]] гол дээр баригдсан Шустар байсан ба бусад олон даланг Муслимийн орнуудад барьж ашиглаж байжээ.&lt;ref name=&quot;Hill-Engineering&quot; /&gt; Water was conducted from the back of the dam through a large pipe to drive a water wheel and [[watermill]].&lt;ref name=&quot;Lucas&quot;&gt;Adam Lucas (2006), ''Wind, Water, Work: Ancient and Medieval Milling Technology'', p. 62. BRILL, ISBN 90-04-14649-0.&lt;/ref&gt; 10-р зууны үед, [[Ал-Мукаддаси]] Персид хэд хэдэн далангуудыг тайлбарлажээ. Түүний нэг тайлбар болох [[Ахваз]] нь 910м урттай байсан ба олон усан дугуйн тусламжтайгаар усыг акведукт өгч түүгээр дамжуулан хотын усан санд усыг хүргэдэг байжээ.&lt;ref name=&quot;Hill-31&quot;&gt;{{cite book|title=A history of engineering in classical and medieval times|author=Donald Routledge Hill|publisher=Routledge|year=1996|isbn=0-415-15291-7|page=31|ref=harv}}&lt;/ref&gt; Өөр нэг нь, Банд-и Амир ''Band-i-Amir'' далан 300 гаруй тосгоныг усжуулдаг байсан байна.&lt;ref name=&quot;Hill-56-8&quot;&gt;{{cite book|title=A history of engineering in classical and medieval times|author=Donald Routledge Hill|publisher=[[Routledge]]|year=1996|isbn=0-415-15291-7|pages=56–8|authorlink=Donald Routledge Hill|ref=harv}}&lt;/ref&gt;

===Дундад зууны үе===
[[Нидерланд]]ад, газар нутгийн ихэнх нь нам дор учир далан нь голын усны түвшнийг тохируулах, гадар нутаг усанд автахаас сэргийлж далайн орчимд баригддаг байжээ. Эдгээр далангууд нь гол гатлахад ойрхон, ус хотруу түгээхэд зай багатай, байгалийн сайхан орчин бүрдүүлдэг гэдгээс шалтгаасан хот болон тосгоны эхлэл хэсэгт баригддаг байжээ.

Жишээлбэл тухайн үеийн Голландын нийслэл [[Амстердам]] (хуучин нэр нь Амстелредам) нь 12 зууны сүүл үед Амстел голын далангаас эхэлдэг байсан ба [[Роттердам]] нь Ниеүвэ Маас голын цутгал болох Ротте гол дээрх далангаас эхэлдэг. Амстердамын төв талбайд, 800 гаруй жилийн настай далангийн туурь бүрхэгдсэн байдаг ба одоог хүртэл dam буюу далан гэсэн нэрээ авч ''Dam Square'' эсвэл далан талбай гэж нэрлэгддэг.

===Үйлдвэржилтийн эрин үе===
[[File:Engraving of Rideau Canal locks.jpg|thumb|upright|240x240px|Битаун дахь усан онгоцны Ридеау сувгийн зураг]]
Ромчууд анх [[аркан боомт|аркан даланг]]уудыг барьж байсан боловч, [[гидростатикийн даралт]]ын улмаас хоёр жигүүрт үйлчлэх [[реакцын хүч]]нүүд тэдгээрт бат бэх байх том хэмжээний аркан даланг 19-р зууны инженерчлэлийн чадамж, барилгын материал зэрэг нь бий болгосон юм.

Анхны гурван аркан далан 19-р зуунд [[Британийн эзэнт гүрэн]]д баригджээ. [[Рояал Инженер]]ийн Хенри Руссел Хидерабад хотыг усаар хангах [[Мир алам сан|Мир алам]] даланг 1804 онд барьсан ба энэ нь одоог хүртэл мөн ашиглагдсаар л байна. Энэ нь 12м өндөр ба 21 ширхэг өөр өөр алхам бүхий аркаас тогтсон далан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.simscience.org/cracks/advanced/butt_hist1.html|title=Key Developments in the History of Buttress Dams}}&lt;/ref&gt;

1820-иос 30 онд, Дэслэгч-Колонч [[Жон Баи]] [[Канад]]ад одоогийн [[Оттава]] хотын ойролцоо  Ридеау сувгийн барилгын ажлыг удирдан гүйцэтгэсэн ба усан замын системд муруй чулуун цуваа далангуудыг барьсан байна. Ялангуяа, [[Жон Редпать]] ахлан [[Жонс Хүрхрээ боомт|Жонс Хүрхрээ даланг]] барьсан ба энэ нь 1832 онд дуусгавар болсоноор хойт америк дахь тухайн үеийн инженерийн гайхалтай бүтээл болсон юм. Барилгын үед усыг зайлуулах, мөн хянахын тулд, ус дамжуулах хиймэл хоолой бүхий хоёр [[хавтгай хаалт]] барьсан байна. Эхнийх нь зүүн хэсэгт даланийн суурийн ойролцоо байрласан. Хоёр дахь хаалт нь далангийн баруун хэсэгт сууриас дээш 6м өндөрт байрлажээ. Усны их ба бага түвшнээс хамаарч хаалтуудыг ажиллуулдаг байсан байна.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mysteriesofcanada.com/Canada/john_redpath.htm|title=John Redpath, the Whispering Dam, and Sugar}}&lt;/ref&gt;


[[Сидней|Параматт]] хотын ойролцоо Хантс голын савд, хотын хүн амын өсөлт, усны хэрэгцээнд тулгуурлан 1850 онд [[Австрали]]чууд далангуудыг барьж эхэлсэн. Чулуун [[аркан боомт|аркан даланг]]уудыг тухайн үеийн Рояал инженерийн ололт амжилтанд тулгуурласан Лиеүтенант Перси Симпсон төсөллөж барьж байгуулсан байна. далангуудын өртөг нь £17,000 байсан ба Австрали дахь инженерийн шийдэл бүхий анхны далан 1856 онд бий болжээ. Хоёр дахь аркан далан нь илүү математик тодорхойлолттой байсан байна.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.traianvs.net/textos/archdams_en.htm|title=Historical Development of Arch Dams}}&lt;/ref&gt;

Энэ төрлийн анхны далан Францид 2 жилийн өмнө нээлтээ хийсэн байна. Энэ нь мөн л [[Аж үйлдвэрийн хувьсгал|үйлдвэржилтийн]] үеийн Францийн хамгийн анхны аркан далан байсан ба [[Хоёр дахь холери өвчний тархалт(1829–51)|1832 холер өвчинд]] сүйтгэгдсэн талбайг усаар хангахын тулд Аикс-эн хэсгийн хотын захиргаа зохион байгуулж Пранцоис Зола удирдан бариулжээ. Дараа нь Рояал инженерүүд 1844 онд төслийг дэмжиж, түүнээс хойш хэдэн арван жилийн турш барилгын ажил үргэлжилсэн байна. Энэ барилгын мөн чухал ололт нь барилга ба түүний суурь, завьжинд нөлөөлөх хүчдэлийг математик аргачлалаар тооцож төсөлсөнд оршиж байгаа юм.

[[Австрали]] болон [[Варвик]]ийн ойролцоо 75миль зайд, дэлхийн анхны бетонон аркан далан байдаг. Онцгой ус гаргах барилгатай, хяр дээгүүр ус халиах зориулалт бүхий 10м өндөр бетон даланг Хенри Чарлес Станлэй 1880 онд төсөллөжээ.

19-р зууны сүүлч хагаст, чулуун далангийн төсөл хийхэд нилээд ач холбогдол бүхий шинжлэх ухааны дэвшил гарсан юм. далангийн тооцооны энэ шилжилт нь зураг дүрслэлд суурилсан туршилтын аргачлалаас мэргэжлийн түвшинд шинжлэх ухааны онолын хэрэглээнд шилжүүлсэн анхны үе байв. Энэ чухал ололт Их британи болон Францийн их сургуулийн инженерийн факультет орчинд төвлөрч байв.[[Гласговийн их сургууль]]д байсан [[Виллиам Жон Макфуорн Ранкин]] нь далангийн бүтээцийн онолын ажиллагааг судалж өөрийн ойлголт олж авсан үр дүнгээ түүний 1857 онд хэвлүүлсэн ''Сул хөрсөн дээрхи тогтворжилтийн асуудлууд'' өгүүлэлдээ тусгажээ. [[Ранкины теором]] гэж нэрлэгдэх түүний онол нь далангийн төооцоонд чухал үүрэг гүйцэтгэсээр байна.&lt;ref&gt;Rankine, W. (1857) On the stability of loose earth. Philosophical Transactions of the Royal Society of London, Vol. 147.&lt;/ref&gt; Францид, Ж. Аугистин Тортене Дэ Сазилли чулуун хүндийн хүчний даланд босоо үйлчлэх механикийн үндсийг тайлбарласан ба Зола далан нь түүний гаргасан онол, судалгаанд үндэслэгдэж баригдсан байна.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/150337/dam/72085/The-19th-century|title=dam|publisher=Encyclopedia Britannica}}&lt;/ref&gt;

===Том далан===
[[File:Ansel Adams - National Archives 79-AAB-01.jpg|300px|thumb|1942 он, Ансел Адамсын төсөлсөн Хүүвэр боомт]]
Том далангийн эрин үе 1902 онд Египтэд [[Асван Лов Боомт|Асван Лов далан]] баригдсанаар эхэлсэн юм. Энэ далан нь Нил мөрөн дээр баригдсан хүндийн хүчний [[Чулуун боомт|өрөгт]] [[тулгуурт боомт|тулгуурт]] төрлийн далан юм. 1882 оны Египттэй хийсэн тулааны дараа, 1898 онд барилгын ажлыг Британчиуд эхэлжээ. Энэхүү төслийг Эрхэмсэг ноён [[Виллиам Виллкокс]] удирдсан ба тухайн үеийн алдартай инженерүүд болох [[Бенжамин Бакер]] болон [[Жон Аирд]] түүний фирм болох энэ төслийн гол гэрээт&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.collectstocks.com/egyptbond.html |title=Egypt bond |access-date=2018-02-16 |archive-date=2005-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050513224447/http://www.collectstocks.com/egyptbond.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation|last=Roberts|first=Chalmers|date= December 1902|title=Subduing the Nile|url=http://books.google.com/books?id=DoDNAAAAMAAJ&amp;pg=PA2861|journal=[[World's Work|The World's Work: A History of Our Time]]|volume=V|pages=2861–2870|accessdate=2009-07-10}}&lt;/ref&gt; гэх мэт олон аж ахуй, инженерүүдийг хамруулсан юм. Материал болон санхүүгийн хөрөнгө оруулалтыг ноён [[Эрнэст Кассел]] барьж байжээ.&lt;ref&gt;[http://jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=142&amp;letter=F&amp;search=Finance Finance], [[Jewish Encyclopedia]] c.1906&lt;/ref&gt; 1899-1902 оны хооронд баригдаж буй эхний үедээ, барилгын хэмжээ нь тухайн ажилчидад бүтэшгүй оролдлого мэт санагдаж байсан ч&lt;ref&gt;Frederic Courtland Penfield, [[s:Century Magazine/Volume 57/Issue 4/Harnessing the Nile|Harnessing the Nile]], [[Century Magazine]], Vol. 57, No. 4 (February 1899)&lt;/ref&gt; дууссаны дараа, дэлхийн хамгийн том далангийн бүтээгчид болсон юм.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The First Aswan Dam|url=http://www.umich.edu/~kelseydb/Exhibits/AncientNubia/PhotoIntro.html|publisher=University of Michigan|accessdate=2 January 2011|archive-date=15 Зургадугаар сар 1997|archive-url=https://web.archive.org/web/19970615204902/http://www.umich.edu/~kelseydb/Exhibits/AncientNubia/PhotoIntro.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[Хүүвэр боомт|Хүүвэр далан]] нь массив бетонон [[арк-хүндийн хүчний боомт|арк-хүндийн хүчний далан]] бөгөөд, АНУ-ын [[Аризона]] болон [[Невада]] мужийн хил дагуу [[Колорада гол]]ын [[Хар хавцал]]д [[Их хямрал]]ийн үед 1931-1936 оны хооронд барьжээ. 1928 онд Конгрессийн хурлаар [[усны эрчим хүч]] үйлдвэрлэх, үерээс хамгаалах, усжуулалтын эх үүсвэр бий болгохоор Колорада гол дээр далан барих шийдвэрийг гаргажээ. Үнийн саналын давуугаар Зургаан компани хэмээх консерциум ялалт байгуулсан байна. Энэ үед тэдгээр компани болон бусад газар энэ мэт том далан барьж байгаагүй, зарим техникүүд бүрэн батлагдаагүй хүнд үе байсан юм. Хар хавцалын аагим халуун уур амьсгал, далангийн хөндлүүрийн бэрх тогтоц мөн л далангийн барилгын ажлыг хүндрүүлж байсан юм. Гэсэн ч Зургаан компани консерциум 2 жилээр барилгын ажлыг хурдасгаж 1936 оны 3 сарын 1-нд засгийн газарт даланг хүлээлгэн өгсөн юм. Хүүвэр ([[орос]]:Гувер) далан нь ийнхүү өмнөх ерөнхийлөгч болох Херберт Гуверийн нэрээр нэрлэгдсэн юм. 

1997 он гэхэд дэлхий даяар 800,000 орчим далан тоологдсон ба үүний 40,000 орчим нь 15м-ээс өндөр далан байна.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1470397/ Is it Worth a Dam? ]&quot;. ''[[Environmental Health Perspectives]]'' Volume 105, Number 10, October 1997 ({{WayBack|df=yes|url=http://www.ehponline.org/qa/105-10focus/focus.html|date=20060517113007}})&lt;/ref&gt;

== Далангийн төрөл ==

Далан нь байгалийн үзэгдэл, амьтад /минж/, болон хүний туслалцаатай бий болно. Хүний гараар бүтээгдсэн далангуудыг бүтээцлэл, үүрэг, болон хэмжээнээс нь хамааруулж дараах байдлаар ангилна.

=== Бүтээцээр ангилах ===
Бүтээцлэл болон барьсан материал дээр үндэслэн далангуудыг хялбархан ангилж болох ба энд [[арк-хүндийн хүчний боомт|арк-хүндийн хүчний даланг]], [[шороон боомт|шороон далан]], [[өрөгт боомт|өрөгт далан]] болон бусад дэд төрлийн ангилалууд байна.

==== Аркан далан ====
[[File:Gordon Dam.jpg|thumb|upright|[[Тасмани]] дахь [[Гордон боомт]] нь [[аркан боомт]] юм.]]
{{main|Аркан боомт}}

Аркан далангийн тогтворшилт нь арк болон хүндийн хүчний хосолмол үйлчлэл дээр тогтдог. Хэрэв далангийн дээд налуу босоо бол далангийн бүхэл жин суурь дээр хүндийн хүч болж, [[Шингэний даралт|Гидростатикийн даралт]] аркын [[консоль]] дээр нормаль хуваарилалттай байхад Аркын үйлчлэл хэвтээ болон босоо чиглэлд далангийн [[хөшүүн]] чанараас хамааралтай болно. Хэрэв дээд налуу муруйлттай бол нилээд түвэгтэй үйлчлэлтэй үүнийг дагаж тооцоолол хүнд болно. Нормал гидростатик адаралт нь дээр тайлбарласан шиг хуваарилагдаж байвал, аркийн жингийн [[нормаль]] бүрдүүлэгчийг аркын үйлчлэлээр авч болно. Далангийн энэ төрлийн хувьд, тулж буй хоёр талын жигүүрийн [[завьж]]ны (хавцлын хоёр талын эрэг) найдварт байдал маш чухал. Аркан далан барихад хамгийн тохиромжтой хөндлүүр бол үндсэн чулуулаг нь ойрхон байх нарийн хавцал юм.&lt;ref name=&quot;pbsarch&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/buildingbig/dam/basics.html#arch|title=Arch Dam Forces | accessdate = 7 January 2007}}&lt;/ref&gt;
Аркан далангийн аюулгүйн байдал тулж буй хавцлын эргүүд, далан ба ул хөрсний нийлж буй завьжны бат бөх холбоосоос хамаарах ба суур болон хажуу жигүүдийн ул хөрсний бат бэхийн чанар маш чухал.

[[File:Barrage Daniel-Johnson2 edited.jpg|thumb|left|[[Кэбэк]] дахь [[Даниел-Жонсон боомт]] нь олон аркат тулгуурт далангийн төрөлд багтана. Түүнийг мөн Маник-5 гэж нэрлэдэг.]]
Хоёр төрлийн дан аркан далан хэрэглэгдэх ба эдгээрийг план дээрх байгуулалтаас хамааруулан дан ба давхар муруйлттай гэж ангилж, дан муруйлтыг нь дотор нь тогтмол радиуст ба тогтмол өнцөгт гэж ангилна. Тогтмол радиуст аркан далан нь далангийн өндрийн турш нэг ижил радиус үйлчлэх ба хөндлүүр далангийн ёроолруу нарийсаж, далангийн төв өнцөгөөс хамаарч дээд налуугын талбай багасаж ирнэ. Канад дахь [[Жонес Хүрхрээ боомт|Жонес Хүрхрээ далан]] бол тогтмол радиустай далан юм. Харин тогтмол өнцөгтэй далангийн хувьд, өөрөөр тогтмол бус радиуст гэж хэлж болно, энэ өнцгийн нөлөөлөл хурьцангуй тогтмол байх ба хоёр завьжны хоорондох зайн өөрчлөлт далангийн өндрийн туршид өөр өөр байна. Тогтмол радиуст далан нь тогтмол өнцөгт далангаас илүү их тохиолддог нь түүнийг барих ур чадвар их шаарддагтай холбоотой. [[Паркер боомт|Паркер далан]] нь тогтмол өнцөгт аркан далан юм.

Адил төрөл нь дээр дурьдсан давхар муруйлттай буюу нимгэн аркан далангууд юм. АНУ-ын Невадагийн Уул хотын ойролцоох Зэрлэгморь далан нь давхар муруйлттай аркан далангийн жишээ юм. Энэ төрлийн далан нь бетоны орцыг багасгах боловч далангийн суурь болон хоёр талын завьжинд их хэмжээний хүчдэл учруулдаг. Дээрээс харахад дан муруйлттай далантай ижил харагдах боловч дээд хашицаас харвал гүдгэр линз шиг, доод хашицаас харвал хотгор линз шиг харагдах ба далангийн босоо чиглэлд муруйлт байдаг учир ийнхүү давхар муруйлттай гэж нэрлэдэг.

Олон аркат тулгуурт далан нь олон дан болон давхар муруйлт бүхий аркууд, мөн тэдгээрийг суурь болон завьжинд тулах тулгуураас тогтох геометрийн түвэгтэй байгуулалт бүхий далангийн төрөл юм. Үүний нэг жишээ нь Канад дахь Кебекийн [[Даниел-Жонсон боомт|Даниел-Жонсон далан]] юм. Олон аркат тулгуурт далан нь хөндий хүчний далан шиг олон тулгуур шаардахгүй боловч буурийн чулуулгийн бат бэх сайн байхыг шаарддаг.

==== Хүндийн хүчний боомт ====
{{main|Хүндийн хүчний боомт}}
[[File:Grand Coulee Dam spillway.jpg|thumb|АНУ-ын [[Гранд Күүлий Боомт|Гранд Күүлий боомт]] нь цул хүндийн хүчний боомтын жишээ юм. Энэ боомтын тэнхлэг нь муруйлттай юм.]]
Хүндийн хүчний далан буюу хуучнаар гравитацийн далан нь өөрийн тогтворшилоо жингээрээ хангадаг далангууд юм.&lt;ref&gt;British Dam society {{Webarchiv|url=http://www.britishdams.org/about_dams/gravity.htm |wayback=20110831091428 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 07:46:31 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;  Далангийн дээд ба доод хашицаас үйлчлэх усны даралт нь далангийн өсгий орчмоор онхолдох эрмэлзлэлийг бий болгоно. Харин далангийн жин нь онхолдолтыг эсэргүүцэх хүч болж суурьт үйлчилнэ. Төсөллөгч далангийн хэлбэр хэмжээг сонгохдоо онхолдолт болон суурийн шилжилтэнд тэсвэртэй байх жинд тохируулан хийнэ. Инженерийн нэршилээр, даланд үйлчлэх хүндийн хүч, дэдд хашицад үйлчлэх усны даралтын хүчний тэнцүү үйлчлэгч нь Паралеллийн дүрмээр ихэнхдээ далангийн дээд хашиц дахь өлмийнд үйлчлэнэ.

Цаашилбал, далангийн хэлбэрээс гадна далан тогтвортой байх, материал бага зарцуулалттай байх үүднээс далангийн дээд болон доод өргөний сонголт, дээд хашицад сунах хүчдэл үүсэхээргүй байхаар тооцох гэх мэт чухал критериүд байдаг. даланг барихдаа босоогийн дагуу хөндлөн заадастай барих учир босоо хүчдэл үүсэх нь далангийн ажиллагаанд сөрөг нөлөөтэй.

Энэхүү дээд хашицын босоо хүчдэлээс хамгаалах зорилгоор далангийн дээд хашицын налууг өөрчилж хийх ба энэ нь доод хашиц дахь хүчдлийг өөрчилж, материал зарцуулалтыг багасгах давхар ач тустай арга юм.

Энэ төрлийн далангуудын хувьд буурийн хөрс чулуулаг нь шахалт болон суналтын өндөр бат бэхтэй байх шаардлагатай.

Тохирсон хөндлүүрт хүндийн хүчний далан баригдсан бол бусад далангуудын төрлүүдийг бодвол илүү найдвартай ажиллана гэж хэлж болно. Далангийн тооцооноос гадна буурийн инженер геологийн судалгааг маш сайн хийсэн байх шаардлагатай. Хэрэв үерийн аюул элбэг, хүчтэй бүс нутагт тухайн хөндлүүрт аркан далан хичнээн ашигтай хувилбар байсан ч хүндийн хүчний даланг хөрөнгө зарж барих нь давуу байж болох юм. Учир нь усны даралт, шүүрэлт, түүнийг өөр дээгүүрээ халиах динамик үйлчлэл гэх мэтээс өгсүүлэн далангийн найдваршилтанд сөрөг нөлөөллийн давтамж олон байна.

Хүндийн хүчний далан нь бетон ба чулуун өрлөгөөр баригдаж болох ба үүнээс хамааралгүйгээр &quot;цул&quot; ба &quot;хөндий&quot; гэж ангилагдаж болно. Цул хүндийн хүчний далан нь хөндий төрлөөс илүүтэйгээр баригддаг. Гэхдээ цул далангийн биеийн бүхэлд нь авч үзвэл ямарч хүчдэл ачааллын нөлөөнд ордоггүй хэсгүүд байх ба тэдгээрийг үгүй болгосоноор хөндий хүчний далан бий болно. [[Гранд Күүлий боомт|Гранд Күүлий далан]] нь цул хүндийн хүчний төрлийн далан бол Браддок далан нь хөндий хүчний далангийн нэг төрөл юм.

==== Арк-хүндийн хүчний боомт ====
[[File:Hoover dam from air.jpg|thumb|АНУ-ын [[Хүүвэр боомт|Хүүвэр далан]] нь арк-хүндийн хүчний далангийн нэг жишээ юм.]]
{{main|Арк-хүндийн хүчний боомт}}
Хүндийн хүчний далан аркан далантой хосолж [[арк-хүндийн хүчний боомт|арк-хүндийн хүчний даланг]] бий болгох ба бодит хүндийн хүчний даланг бодвор материал зарцуулалт багатай, буурьт ирэх хүчдэлийн хэмжээ бага гэх мэт давуу талуудтай. Уснаас даланд бий болох дотоод шахалт нь даланд үйлчлэх хэвтээ хүч болж буурна. Тийм учраас бууринд ирэх даралтын хэмжээ багасах, далангийн тогтворшилт, гулсалтанд завьжны нөлөөлөл их болох учраас далангийн жин их байх шаардлагагүй болж ирнэ.

==== Хаалт ====
[[File:Koshi.jpg|thumb|The [[Koshi Barrage]]]]
{{main|Далан (боомт)|l1=Хаалт}}
Хаалтан далан гэж хэлж болох далан ба далангийн үүргийг давхар гүйцэтгэх энэхүү барилга нь томоохон алгасал бүхий хаалтнуудааг далангаар өнгөрөх усыг хянаж байдаг онцгой төрлийн байгууламж юм. Хаалт хооронд байх хамар хана нь хаалтны тогтворшилтыг хангахаас гадна өнгөрөөс усны хэмжээг нарийн хянах, дээрээс ирж буй тоног төхөөрөмж, дамжин өнгөрөх хэрэгсэл замын ачааллыг авч их биед шилжүүлэх үүргээр тооцогддог.

Энэхүү далан нь голын далайд цутгах адаг хэсэгт баригдахаас гадна далайн түрлэгээс эрчим хүч үйлдвэрлэх, давалгаа таслах, усны түвшинг тохируулах зэрэг зорилгоор баригдах ба [[түрлэгийн далан]] гэж нэрлэгддэг.&lt;ref name=&quot;urlDams and Development: An Overview&quot; /&gt;

==== Шороон боомт ====
{{main|Шороон боомт}}
Шороон далангууд нь [[Хөрсний нягтрал|нягтруулсан]] ул хөрсөөр баригдах ба чулуун дүүргэлттэй болон шороон дүүргэлттэй гэсэн үндсэн хоёр төрөлд хуваагдана. Шороон далан нь хүндийн хүчний далантай адил уснаас ирэх даралтыг өөрийн жингээрээ эсэргүүцэж тогтдог далан боловч бетоныг бодвол налархай шинжтэй юм.

===== Чулуун дүүргэлттэй боомт =====
[[File:Gathrightdam4.jpg|thumb|[[Виржини]] дахь [[Гатрайт боомт|Гатрайт далан]] нь чулуун дүүргэлттэй [[шороон боомт|шороон далан]] юм.]]
[[Чулуу (геологи)|Чулуун]]-дүүргэлттэй далангууд нь ус үл нэвтрүүлэх бүстэй холбоосгой болон холбоослог хөрстэй хамт нягтруулагдсан шороон далан юм. даланг бүрдүүлэгч их бие нь бул чулууг ихээр агуулах учир ''чулуун дүүргэлттэй'' гэж нэрлэдэг. Ус үл нэвтрүүлэх бүс нь далангийн дээд налууд ойролцоо баригдвал ''экран'' гэж нэрлэгдэх ба [[бетон]], [[өрөгт]], ган ялтаст, пластик мемранан, эсвэл мод, нягт шавар гэх мэтээр баригдаж болно. Хэрэв ус үл нэвтрүүлэх бүс нь нь далангийн их биеийн гол хэсэгт байрлах бол ''зүрхэвч'' гэж нэрлэнэ. Хэрэв нягт шавар далангийн ус үл нэвтрүүлэх буюу шүүрэлтийн эсрэг байгууламжид орсон бол даланг ''холимог'' далан гэж нэрлэх нь бий. Чулуун дүүргэлттэй далангийн их бие ба шүүрэлтийн эсрэг зүрхэвч болон экраны дотоод шүүрэлтийн угаагдлаас сэргийлж тэдгээрийн хооронд шүүрүүлэх үе хийж тусгаарлаж өгдөг. Шүүрүүлэх үе нь хөрсний нарийн хэсэг угаагдан гарахаас сэргийлсэн урвуу ширхэглэлтэй холбоослог хайрга ба дайрганаас тогтоно. Буталсан хайрга хэрэглэх нь орон нутгийн материал гэдгээрээ барилгын өртгийг бууруулах гарын доорхи материал юм. Дулуун дүүрэлттэй далан нь [[газар хөдлөлт]]өнд нилээд тэсвэртэй байдаг. Гэвч барилтын үед газар хөдлөлтөнд гүйцэт нягтрал аваагүй бие цууралт авч улмаар хоосон орон зайнд ус нэвчин орвол далангийн ачаалал өөр болно. Чулуун дүүргэлттэй далангийн жишээ нь [[Калифорни]] дахь [[Шинэ Милонес боомт|Шинэ Милонес далан]] юм.

далангийн шүүрэлтийн эсрэг байгууламж нь [[асфальт бетон]]оор баригдаж болно. Хэрэв далангийн их бие нь дан чулуун асгаас эвсэл өрлөгөөс бүтэж байгаа тохиолдолд асфальт бетон хэрэгдэх нь хамгийн зөв хослол байдаг. 1962 онд ийм далан баригдсанаас хойш дэлхий даяар 100 гаруй даланг ийм материалын хослолоор барьж босгожээ. Бүх асфальт бетон зүрэвчтэй далангуудын ажиллагааны бичлэг нь сайн байсан байна. Асфальтны төрөл нь [[Зунгааралттай уян]]-[[пластик]] материал байх нь далангийн их биеэс ирэх өчүүхэн шилжилтэнд уян харимхай үйлчилж тогтвортой байдаг.[[Асфальт]]ны уян хатан чанар нь газар хөдлөлтийн идэвхи өндөртэй бүсэд нилээн тохиромжтой давуу талыг бий болгоно..&lt;ref&gt;{{cite web|title=Asphalt concrete cores for embankment dams|url=http://www.waterpowermagazine.com/story.asp?storyCode=472|publisher=International Water Power and Dam Construction|accessdate=3 April 2011|archive-date=7 Долдугаар сар 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120707001414/http://www.waterpowermagazine.com/story.asp?storyCode=472|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

===== Бетон хучилттай чулуун боомт =====
Бетон хучилттай чулуун далан &quot;concrete-face rock-fill dam&quot; (CFRD) нь далангийн дээд налуудаа [[бетон хавтан]]гуудаар хучигдсан чулуун дүүргэлттэй далан юм. Энэ төрлийн шийдэл нь далангийн дотуур шүүрэх шүүрэлтээс давхар сэргийлэх, дээд налуугын бэхэлгээг найдвартай болгох зорилгоор хэрэглэгдэнэ. Дээрээс нь, бетон хучилттай далан нь шороон дүүргэлттэй далан барихаас хялбар байхаас гадна дээд налуугын тофо нөхцөлд уян хатан байж чаддаг. Анх бетон хучилттай даланг 1860 онд Калипорнид алт олбордлож байсан уурхайчид ёроолын ус гаргууртай модон училттай чулуун далан барьсанаас үүдэлтэй гэж үздэг. далангийн модон хучилт нь сүүлд бетоноор солигдож, усан санг усан цахилгаан станц, усжуулалтанд хэрэглэж эхэлжээ. Бетон хучилттай далангийн хувьд бетон хавтан хоорондын босоо болон хэвтээ заадасны чигжээс чухал байх ба 1960 оноос хойг илүү сайжруулсан уян бат бэх холбоосоор заадас хийж байна. Сүүлийн хэдэн арван жил шийдэл улам бүр шинэлэг дэвшилтэт болж байна.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Neves|first=edited by E. Maranha das|title=Advances in rockfill structures|year=1991|publisher=Kluwer Academic|location=Dordrecht|isbn=0-7923-1267-8|page=341|url=http://books.google.com/?id=USEyV8y9ZFQC&amp;pg=PA341&amp;dq=concrete+face+rock+fill+dams#v=onepage&amp;q=concrete%20face%20rock%20fill%20dams&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;
Саяхан, дэлхийн хамгийн өндөр бетон хучилттай чулуун [[Шуибуяа боомт|Шуибуяа даланг]] 233м өндөртэйгээр Хятадад 2008 онд барьж дуусган ашиглалтанд оруулжээ.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Shuibuya|url=http://www.chincold.org.cn/news/li080321-17-shuibuya.pdf|publisher=Chinese Committee on Large Dams|accessdate=23 August 2011|archive-date=5 Есдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110905192713/http://www.chincold.org.cn/news/li080321-17-shuibuya.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

===== Шороон дүүргэлттэй боомт =====
'''Шороон дүүргэлттэй боомт''', мөн '''нягтруулсан шороон боомт''' эсвэл '''грунтэн боомт''' хамгийн түгээмэл энгийн нэр нь '''шороон боомт''' ба энэ далан нь сайтар нягтралтай [[шороон боомт|ул хөрснөөр]] баригддаг. ''Нэгэн төрлийн'' нягтруулсан далан нь шүүрэлтийн усыг зайлуулах байгууламжийг эс тооцвол нэгэн төрлийн ул хөрсөөр бүтдэг. Үүнээс гадна бүсчилсэн бүтэцтэй байж болох ба үүнийг холимог далан гэж нэрлэх ба далангийн дээд ба доод налуу зүрхэвч, шүүр гэх мэт өөр өөр үүрэг бүхий хэсгүүдэд тухайн хэсэгт тохирсон ул хөрсийг хэрэглэнэ. Орчин үеийн бүчлэл бүхий холимог хийцтэй далангийн ус үл нэвтрүүлэх хэсгээр шүүрч гарсан усыг шүүрүүлэн гидравлик даралтын бууруулах шүүрүүлийн систем доод хашицын үзүүрт байрладаг. Харин өнгөрсөн хуучин аргачлалд ус үл нэвтрүүлэх бүс буюу шүүрэлтийн эсрэг байгууламж нь угаалтаар бий болдог байсан. Угаалтаар гэдэг нь даланг гидравлик аргаар барихыг хэлж байгаа юм. Шороон даланд мөн чулуун даланд хэрэглэдэг шиг ус үл нэвтрүүлэх байгууламж, дээд налуугын бэхэлгээ зэргийг хэрэглэж болно. Хамгийн сониролтой ус үр нэвтрүүлэх байгууламж нь мөсөн зүрхэвч ба энэ аргыг мөнх цэвдэгтэй өндөрлөг газар барих шороон даланд барих нь найдвартай байдаг. Мөсөн зүрхэвчийг байнгын хөргөлттэй байлгахын тулд тусгай хоолойвчийг суулгаж өгдөг.

[[Тарбела боомт|Тарбела далан]] нь [[Пакистан]] дахь Индус гол дээрх том далангуудын нэг юм. далан нь Исламабадын хойт зүгт 50км, өндөр нь голын ёроолооё дээш 148м, 250км2 мандлын талбай бүхий усан сан үүсгэдэг дэлхийд томоохонд тооцогдох шороон дүүргэлттэй далан юм. далангийн үндсэн элемент нь нягтруулсан ул хөрс ба цул хэсгийн урт нь 2700м, өндөр 142м байдаг байна. Энэ төсөлд даланг барихын тулд 152.8 сая м,куб ул хөрс ашигласан ба хүний гараар бүтсэн хамгийн том шороон байгууламж юм.

Шороон далан нь орон нутгийн материал ашигладаг учир хамгийн хямд өртөгөөр босох далан ба магадгүй хамгийн энгийн технологийн ажиллагаатай байж болох юм.

=== Хэмжээгээр нь ангилах ===
Олон улсын стандартаар ([[Том боомтуудын олон улсын холбоо|Том далангуудын олон улсын холбоо]], буюу '''ICOLD'''-ыг хамруулан) ''том далан'' тодорхойлолтонд 15 м-ээс дээш өндөртэй далангууд болон 150м-ээс өндөр бол ''чухал далан'' ангилалд хамруулж том далан гэж үздэг байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.iucn.org/themes/wani/eatlas/html/technotes.html|quote=A large dam is defined by the industry as one higher than 15 meters high and a major dam as higher than 150.5 meters.|work=Watersheds of the World|title=Methodology and Technical Notes|accessdate=1 August 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070704103642/http://www.iucn.org/themes/wani/eatlas/html/technotes.html|archivedate=4 Долдугаар сар 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  Мөн ''Дэлхийн далангуудын хорооны тайлан''д ''том'' ангилалын далан ба даланд 5-15м өндөртэй, ус хураах талбай нь 3сая м.куб-ээс их бол хамрагдах ба 15м-ээс дээш далангуудыг усан сангийн хэмжээ харгалзахгүйгээр том далан гэж үзнэ гэж тэмдэглэжээ.&lt;ref name=&quot;urlDams and Development: An Overview&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dams.org/report/wcd_overview.htm|title=Dams and Development: An Overview|date=16 November 2000|quote=Box 1. What is a large dam?|accessdate=24 October 2010|archive-date=28 Аравдугаар сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101028045913/http://www.dams.org/report/wcd_overview.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Дэлхий дээрхи хамгийн өндөр далан нь 1997 оны бичлэгээр [[Тажикистан]]ы [[Нүрэк боомт|Нүрэк далан]] 300м-ийн өндөртэйгээр бичигдэж байсан бол 2013 онд хятадын Жинпинг 1 далан ашиглалтанд орсоноор дэлхийн өндөр даланг 305м болгож өөрчилсөн юм.&lt;ref name=&quot;gbor97p108109&quot;&gt;Guinness Book of Records 1997 Pages 108–109 ISBN 0-85112-693-6&lt;/ref&gt;

ОХУ болон бусад социолист гаралтай улсуудад /Монгол улс багтана/ даланг түүний буурийн төрөл, далангийн төрлөөс нь хамааруулж өндрөөр нь 4 анги болгон хуваадаг. Хадан суурин дээрх 100м -ээс өндөр шороон ба бетонон даланг 1-р ангийн далан гэж үздэг бол хэмхдэст, өгөршсөн хагас хатуу буурин дээрх 70м-ээс дээш өндөртэй шороон даланг мөн буурин дээрх 50м-ээс өндөр бетон даланг 1-р ангийн далан гэж үзэн үндсэн далангийн ангилалд оруулдаг.&lt;ref name=&quot;Барилгын норм ба дүрэм&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.legalinfo.mn/annex/details/4874?lawid=7532|title=УСНЫ БАРИЛГА БАЙГУУЛАМЖИЙН ЗУРАГ ТӨСӨЛ ЗОХИОХ ҮНДСЭН ЖУРАМ|access-date=2018-02-16|archive-date=2015-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150511114015/http://www.legalinfo.mn/annex/details/4874?lawid=7532|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== Хэрэглээгээр ангилах ===

==== Туслах боомт ====
Богоош буюу туслах далан нь үндсэн далангаар бий болсон усан сангийн хамгийн их түвшинтэй үед усан сангийн мандлын талбайг тэлэх, хөтөл давж алдагдах зэргээс хамгаалж баригддаг. Мөн тулсах далан нь усан сангийн ирмэг дахь тогтворгүй бүтэцтэй хөтлийг бэхжүүлэх зорилгоор баригдахаас гадна усны давалгаа, усны түрэгдэлтийн нөлөөгөөр үерт газар нутаг автахаас хамгаалж голын эргийн далантай ижил үүргээр баригддаг. Түр далангийн уртын хэмжээ ихэсвэл түүнийг далан гэж нэрлэх тохиолдол бий.

==== Ус халиах боомт ====
{{main|Ус халиагуур}}
Ус халиагуур (мөн ус хаяур болон ''халиах далан''ч гэж нэрлэдэг) нь голын гольдиролд өөр дээгүүрээ ус халиах зориулалттай, дээд хашицдаа мандлын талбай үүсгэх, усны түвшин өргөх зорилгоор баригдах ба томоохон далангуудад тусгай хэсэг болж ордог. Ус халиагуурыг суваг дээр барьж зарцуулга хэмжих, усны түвшин өргөх гэх мэтээр ашиглаж болно. Өөр өөр төрлийн ус халиагуурууд байр ба даланд ихэвчлэн практик муруйлттай ус халиагуур хэрэглэгдэнэ.

==== Хянах боомт ====
{{main|Хянах боомт}}
Хянах далан нь голын ёроолын угаагдлаас сэргийлэх, хагшаас барих, урсгалын хурдыг сааруулах зориулалттай жижиг далан юм. Эсрэгээр, ''[[далбант боомт|далбант далан]]'' нь урсгалын хурдыг ихэсгэж хуримтлагдсан байгаа хагшаасыг угаах үүргийг гүйцэтгэнэ.

==== Хуурай боомт ====
{{main|Хуурай боомт}}
Хуурай далан нь гэнэтийн үер бий болдог хуурай жалга дээр баригдах ба үерийн үед усыг хуримтлуулж тодорхой хэмжээтэйгээр доод хашицад ямарч хяналтгүй гаргаж байдаг. далангийн ард ихэнх хугацаанд усгүй байх учир хуурай далан гэж нэрлэдэг. Хэрэв хуурай далангийн ус гаргах хэсгийг үгүй хийчихвэл хөв болно.

==== Тохируулах боомт ====
{{main|Тохируулах боомт}}
Тохируулах далан нь [[гол]]ын [[урсац]]ыг тохируулж [[услалтын систем]], [[усан цахилгаан станц]]ын нэгжрүү [[туннель]] болон задгай сувгаар замжуулан хуваарилах зохиулалттай далан юм. Тохируулах далан нь биеийн ихэнх хэсэгт хаалтаар тоноглогдсон байдаг.

==== Газар доорх боомт ====
Газар доорхи далан нь газар доорхи усны урсгалын зарим хэсэг эсвэл бүтнээр нь хааж усны нөөцийн ордыг бий болгох ба мөн газаргын усыг хамтад нь хуримтлуулж тохируулж болно. Далайд хүрээлэгдсэн орнуудын хувьд ундны цэвэр усыг далайн уснаас нэвчин орж ирэх давстай газрын доорхи уснаас хамгаалах холилдуулахгүй байх үүднээс баригддаг. Газар доорхи далан нь усны нөөц багатай, маш ариг гамтай хэрэгдэхүйц элсэн цөл, жижиг арлууд гэх мэт газар баригдах ба тухайлбал [[Япон]]ы [[Окинава]] дахь [[Фукузота боомт|Фукузота даланг]] нэрлэж болно. Мөн ийм төрлийн далангууд нь Хойт Африк, Бразилийн нутаг дэвсгэрт ихээхэн тохиолдох ба Япон, Франц, Герман, Итали, Грек, Мексик болон АНУ-ын урд хэсгээр хуурай бүс нутагт ашиглагддаг.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Yilmaz|first=Metin|title=Control of Groundwater by Underground Dams|url=http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/1259621/index.pdf|publisher=The Middle East Technical University|accessdate=7 May 2012|date=November 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20130702004605/http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/1259621/index.pdf|archive-date=2 Долдугаар сар 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Хоёр төрлийн газар доорхи далан байх ба үүнд: ''дэд гадаргын'' ба ''[[элсэн боомт|элсэн хуримтлалт]]'' далангууд юм. Дэд гадаргын далан нь ус үл нэвтрүүлэх үеэс газрын гадарга хүртэл газрын доорхи усны урсгалд хөндлөн баригдана. Энэ төрлийн даланг бетон, метал, чулуу, мод, хуванцар гэх мэт янз бүрийн материалаар барьж болно. далан баригдсаны дараа усны түвшин өргөгдөж усыг гүехэн худгаар олборлох боломж бүрдэнэ. Элсэн хуримтлалт далан нь бага хэмжээний ус халиагуурын ард бат бэх байхаар барих ба цаг хугацааны явцад элсэн хуримтлал бий болж элсэнд усны хуримтлал бий болох ба эндээс уурших усны хэмжээ хамгийн бага байна. далангаас усыг авахдаа худаг эсвэл урс халиагуурт гаргасан цоргоны тусламжтайгаар авч болно.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Onder|first=H|coauthors=M. Yilmaz|title=Underground Dams&amp;nbsp;– A Tool of Sustainable Development and Management of Ground Resources|journal=European Water|year=2005|month=11/12|pages=35–45|url=http://www.ewra.net/ew/pdf/EW_2005_11-12_05.pdf | accessdate = 7 May 2012|ref=harv}}&lt;/ref&gt;

==== Хаягдлын боомт/сан ====
{{see also|Хаягдлын сан}}
Хаягдлийн далан нь шороон дүүргэлттэй далан ба ихэвчлэн уул уурхайн хаягдлыг агуулах зорилгоор баригддаг. Хаягдал нь янз бүр байж болох ба ихэвчлэн хүдэрээс ашигт малтмалыг нь ялган авсан уусмал болон хуурай эд байна. Тохиромжит усны тэлэлтийн сан энэ зорилгоор ашиглагдаж болох ч хаягдлын буюу сүүл далан нь илүү тохиромжтой байдаг. Усны тэлэтийн далангаас ялгаатай тал нь хаягдлын далан уул уурхайн ашиглалтын үедийн хугацаанд өндөрсөж агуулах багтаамж нь ихсэж байдаг давуу талтай. Ерөнхийдөө, эхлэл даланг ул хөрсөөр босгох ба түүнээс хойш хүлээж авч байгаа хаягдал болон булинганы тусламжтайгаар даланг өндөрсгөж барьж эхэлдэг.&lt;ref&gt;{{cite book|last=ICME|title=Case studies on tailings management|year=1998|publisher=UNEP|location=Paris, France|isbn=1-895720-29-X|pages=9–10|url=http://books.google.com/?id=qG9Bux3RYWMC&amp;pg=PA9&amp;dq=tailings+dam#v=onepage&amp;q=tailings%20dam&amp;f=false|coauthors=Metals, International Council on, Programme, the Environment; UNEP, United Nations Environment | accessdate = 10 August 2011}}&lt;/ref&gt;

Хаягдлын даланг өндөрсгөх гурван төрлийн арга байх ба эдгээр нь ''дээд хашицын'', ''доод хашицын'' ба ''төвийн'' гэж нэрлэгдэх ба булинга асгаж угаалт хийн өндөрлөх байрлалаас нь хамааруулж ийнхүү ялгана. Өөр төрлийн тодорхйо аргууд байх боловч эдгээр нь уур амьсгалын нөхцөл, геологи, топографийн нөхцөл, үйлдвэрийн нөөц, хөрөнгө, далангийн төрлөөс хамаарна. Дээд хашицын хаягдлын далан нь [[трапец]] хэлбэртэй өөр материалаар баригдсан доод хашицын өсгийтэй байх ба энэ нь далан өндөр болох тусам доод налууг гаргаж дээд хашицруу шилжиж баригдана. Энэ нь харьцангуй хавтгай доод налууг бий болгох ба далангийн дээд налуу нь хаягдлаар дүүргэгдэн бий болно. Доод хашицаас нь өндөрсгөх арга нь дээд хашицын хаягдлын даланг бодвол материал их зарцуулах боловч барилтын үеийн тогтворшилт сайтай байдаг. Энэ аргын үед далангийн хяр нь өндөрсөхдөө доод хашицруу чиглэдэг. Төвийн арга нь эхний барьсан далан дээр давхарлаж босгох арга юм. Зарим үед дээд болон доод хашицаас өндөрлөх аргыг хослуулсанаар төвийн аргаар боссон шиг далан босгож болох боломж далангийн төв хэсэгт нягтрал муугаас болж суулт өгөх магадлалтай байдаг.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Properties of Tailings Dams|url=http://www.mining.ubc.ca/faculty/meech/MINE290/Tailings%20Dam%20Construction%20Methods.pdf|publisher=NBK Institute of Mining Engineering|accessdate=10 August 2011|archive-date=1 Аравдугаар сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111001213037/http://www.mining.ubc.ca/faculty/meech/MINE290/Tailings%20Dam%20Construction%20Methods.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;taildam&quot;&gt;{{cite book|first=ed. by Raj K. Singhal|title=Environmental issues and management of waste in energy and mineral production: proceedings of the Sixth International Conference on Environmental Issues and Management of Waste in Energy and Mineral Production: SWEMP 2000 ; Calgary, Alberta, Canada, May 30&amp;nbsp;– June 2, 2000|year=2000|publisher=Balkema|location=Rotterdam [u.a.]|isbn=90-5809-085-X|pages=257–260|url=http://books.google.com/?id=PqiYy538JFUC&amp;pg=PA257&amp;dq=tailings+dam#v=onepage&amp;q=tailings%20dam&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;

Үйлдвэрийн төрлөөс хамаарч хаягдлын далан нь химийн хортой нэгдэл бүхий хаягдал агуулдаг учраас доошоо болон далангийн дотуур шүүрэх шүүрэлтээс маш сайн хамгаалсан байх шаардлагатай. Ус болон [[булинга]]ны түвшин хүрээлэн байгаа орчинд халгүй байхаар тохируулагдах ба зарим үед хаягдлын далангаас ус авч ашиглах тохиолдолд байна.&lt;ref name=&quot;taildam&quot; /&gt;

=== Материалаар ангилах ===

==== Төмөр боомт ====
{{main|Төмөр боомт}}
[[File:RedridgeSteelDam02.jpg|thumb|Улаан нурууны төмөр боомт, Мичиганд 1905 онд баригдсан]]
[[Төмөр боомт|Төмөр далан]] нь 20-р зууны эхэн үед богино хугацаанд хэдэн ширхэг баригдсан далангийн төрөл ба урны даралтыг хүлээн авах дугариг хэлбэртэй төмөр хавтан, түүнийг ачааллыг хүлээж авах дамнуруу бүхий бүтээцлэлтэй байжээ. Барилгын бүтээцийн тогтворшилтоос нь авч үзвэл барилгын үйлдвэрлэл, зэврэлтээс хамгаалах техникийг боловсронгуй болгочиховол өрөгт, бетон ба чулуун далангаас хямд, модон далангаас илүү бат бөх байх боломжтой. Гэвч энэ далангийн төрлийг олон барьж чадаагүй юм.

==== Модон боомт ====
[[File:Dam Timber Crib.jpg|thumb|left|Мичиган дахь сал хэлбэрийн модон боомт, 1978 оны зураг.]]
[[Модон]] далан нь аж үйлдвэрийн хувьсгалын үед чухал газруудад түргэн хугацаанд усны эх үүсвэрийг бий болгоход хэрэглэгдэж байжээ. далангийн өндөр хязгаартай, насжилт багатай гэсэн шалтгаанаар орчин үед энэ төрлийн далан баригдаагүй боловч модон бүтээцлэл нь тогтмол нойтон байвал торх шиг эдэлгээтэй байж усны найдвартай санг бий болгох юм. Модон далан барих хамгийн тохиромжтой газар нь ул хөрс чулуулаг багатай, цементийн тээвэр хол хийх, модны арвин их үүсвэртэй газар байх ба бага түрэлтэт, тохируулах далан барих боломжтой. Хойт Америкийн зүүн хэсэгт баригдсан байсан ихэнх модон далангууд нурсан ба тэдгээрийн заримых дээр нь давхарлаж шороон далан барьсан нь далангийн тогтворшилтонд эерэг нөлөөтэй байдаг. Хоёр нийтлэг модон далангийн хэлбэрүүд байх ба тэдгээрийг ''сал'' хэлбэрийн ба ''самбар'' хэлбэрийн гэж ангилна.

''Модон сал'' далангууд нь гүн суулгасан модон шон болон түүнтэй эвлүүлж зангидсан модон хүрээнээс бүтэх ба гол хэсэгт дүүргэлт болгон хөрс, чулуу хийдэг. Модон чул рам бүхий далан байж болох ба барих арга нь модон байшинтай ижил юм. Хүнд гуалингууд нь далангийн нүүрэн хэсэгт байрлах ба далангийн тогтворшилтыг жингээрээ бий болгож байдаг. Усны түвшин өргөх зориулалттай хөвдөг модон далангуудыг 19-20-р зууны эхэн үед хэрэглэж байжээ.

''Модон самбар далан'' нь [[түшиц хана]] шиг нимгэн хийцтэй ба дээд болон доод хашицаас тулах олон тулгуур шонгуудаас тогтоно. Их биеийг зангидсан гуалингаар хийх ба гол хэсэгт нь жинг нэмэх үүднээс бул чулуу, элс хайргыг хийдэг байжээ.

=== Бусад төрлүүд ===

==== Түр боомт ====
{{main|Түр боомт}}
[[File:Dam Coffer.jpg|thumb|Монтегомеригийн сувгийн хаалт ба даланг барих үед ашигласан түр далангийн схем]]
[[Түр боомт|Түр далан]] нь жижиг далан хэлбэрийн далан ба ихэвчлэн түр хугацаанд баригдах учир ийнхүү нэрэлжээ. Энэ далан нь усны газаргын түвшнээс доош өндөржилт бүхий эсвэл усанд автсан барилгын талбайг уснаас хамгаалах үүрэгтэй.  Бетон, мод, ган, ул хөрс гэсэн материалаар баригдах боломжтой ба мод ба төмөр ашиглаж байгаа үед гүн зоолтын шонгуудыг бат бэх байх үүднээс ашигладаг. Түр далан нь ихэвчлэн усан орчинд хуурай нөхцөлд хийгдэх шаардлагатай ажилд хэрэглэгдэхээс гадна хөрсний уснаас хамгаалах зорилгоор барига байгууламжийн суурийн ажилд хэрэглэгдэнэ. Мөн үзэх [[Түшиц хана]]. Мөн түр даланг далай дээрх газрын тос олборлох платформуудыг засварлахад ашигладаг. Иймэрхүү тохиолдолд далан нь ус нэвтрэхээргүй метал хавтангуудаар гагнагдаж хийгдэх ба дотор нь агаар дүүргэж усыг гадагшлуулна.

==== Байгалийн боомт ====
далан нь байгалийн геологийн хүч, газрын тиктоник хөдөлгөөн шилжилтийн улмаар бий болж болно. [[Галт уулын боомт|Галт уулын даланг]]ууд нь [[базалт]] болон [[лав]]ын урсгалаар гол болон нуурын урсгалын хэсэгт бий болж хэлбэржих ба үүний үр дүнд байгалийн хиймэл нуур үүснэ. Үүний жишээ нь 1.8саяаас 10мянган жилийн өмнө тооцогдох Уинкарат галт уулын талбай ба энэ нь АНУ-ын Аризонагийн хойт хэсэг Колорада гол дээр лаван даланг бий болгожээ. даланг нурахаас өмнө 800км орчим урттай нуур тогтдог байжээ. [[Мөсөн гол|Мөстлөгийн нөлөөгөөр]] байгалийн далан бүрдэн бий болох боломжтой ба Монатанад Кларк Форк гол дээр мөсөл хавтангуудын нөлөөгөөр далан хэлбэржсэн ба 7780км квадрат талбай бүхий [[Миссоулагийн нуур]]ыг сүүлчийн мөстлөгийн үед бий болгожээ. Голын ёроол дахь мөсний хуримтлал нэмэгдсэнээр үүссэн нуур цөөнгүй байх ба үүнийг нэг жишээ нь [[Платхиэд нуур]] юм. Мөн Монтана дахь ([[Мөсөн хуримлалаар үүссэн нуурууд]]-ийг үзэж болно).

Газар хөдлөлт, хөрсний гулсалт гэх мэт байгалийн аюул нь тухайн орчиндоо түр болон мөнхийн далангуудыг бий болгох боломжтой. [[Тажикистан]] улсад [[Усой боомт|Усой далан]] нь түүхэн жишээ мөн бөгөөд хөрсний гулсалтаас болж Мургхаб голыг хааж Сарез нуурыг үүсгэжээ. 560м өндөр учир байгалийн болон хүний гараар бүтсэн далангуудаас хамгийн өндөр далан болж байгаа юм. Саяханы жишээ гэвэл Тажикестаны Хунза гол дээр хөрсний гулсалтаас болж [[Аттабад нуур]] үүссэн байна.

Шинээр бий болох байгалийн далан нь хүний суурьшил болон дэд бүтэцэд тодорхой хэмжээгээр сөрөг нөлөөлж байдаг. далан нь хүний гараар бүтсэн шиг тогтворшил сул байх хандлагатай тус задарч аюул учруулж болохоос гадна дээд хашицдаа үнэ бүхий гадар нутгийг далан бий болж усан доор оруулах магадлал бий. [[Вайоминг]]ийн хойт хэсэгт 1927 оны хөрсний гулсалтын улмаас бий болсон далан задарч Келли суурин болон зургаан хүний амь нас аван оджээ.

===== Минжний боомт =====
{{main|Минжний боомт}}
[[Минж]]нүүд нь амьдрах орчноо бүрдүүлэхийн тулд мод болон шавраар далан барьдаг. Мөн далан барьж газрын зарим хэсгийг усанд автуулсанаар махчин амьтадаас өөрсдийгөө хамгаалж нуугдаж явахад тустай байдаг байна. Усанд автсан газар нутаг нь өвлийн улиралд минжнүүдийн хоол тэжээлийн эх үүсвэр болдог байна.

== Барилгын элементүүд ==

=== Усан цахилгаан станц ===
[[File:Water turbine.svg|thumb|upright|[[Усны турбин|Гидравлик турбин]] ба [[цахилгаан генератор]]ын хамт.]]

{{main|Усны эрчим хүч}}

2005 оны байдлаар, далан бүхий усан цахилгаан станц нь дэлхийн эрчим хүчний 19 хувь, [[сэргээгдэх эрчим хүч]]ний 63 хувийг эзлэж байна.&lt;ref name=&quot;REN21-2006&quot;&gt;{{Webarchiv|url=http://www.ren21.net/globalstatusreport/download/RE_GSR_2006_Update.pdf |wayback=20110718181410 |text=Renewables Global Status Report 2006 Update |archiv-bot=2023-09-26 07:46:31 InternetArchiveBot }}, ''[[REN21]]'', published 2006, accessed 16 May 2007&lt;/ref&gt; Эдгээрийн ихэнх хувь нь томоохон далангуудаар үйлдвэрлэгдэх ба Хятадад жижиг оврын усан цахилгаан станц маш өргөнөөр хэрэглэгдэх ба дэлхийн энэ төрлийн усан цахилгаан станцын 50 гаруй хувийг дангаараа бүрдүүлнэ.&lt;ref name=&quot;REN21-2006&quot; /&gt;

Усны эрчим хүчн нь далангаар бий болсон усны [[потенциал энерги]]-ээс гарах ба [[усан турбин]] ба [[цахилгаан генератор|генератор]] нь үндсэн тоноглол нь юм. [[Турбин]]ыг эргүүлэхийн өмнө даланд хашигдсан потенциал энерги бүхий усыг [[түрэлтэт хоолой]] гэж нэрлэгдэх том хэмжээний хоолойгоор дамжуулан турбинд өгнө. Энэ энгийн загвар дээр үндэслэн [[усан цэнэгт усан цахилгаан станц]] их ба бага хэрэглээнд тохируулан ажиллах ба түвшний ялгаа бүхий [[усан сан]]гуудад усаа ээлжлэн шилжүүлнэ. Хэрэглээ бага байгаа үед, илүүдэл үйлдвэрлэсэн цахилгааныг насост өгч дээд усан санд усыг доод усан сангаас шахна. Харин их хэрэглээтэй үед, Дээд усан сангаас доод усан санлуу усыг турбинаар дамжуулан шилжүүлэх болно. Энэ үед турбин эрчим хүч үйлдвэрлэн хэрэглээг хангах болно.(Жишээ харах [[Диорвик Цахилгаан станц]].)

[[File:Hydroelectric dam.svg|thumb|left|УЦС бүхий боомтын хөндлөн огтлол.]]

=== Ус хаяур ба гаргах барилга ===
[[File:Llyn Brianne spillway.jpg|upright|thumb|Spillway on [[Llyn Brianne]] боомт, [[Wales]], soon after first fill.]]

{{main|Ус хаяур}}

''Ус халиагуур'' буюу ус хаяур нь далангийн дээд хашицаас доод хашицруу усан сангаас илүүдэж буй усыг аюулгүй шилжүүлэх үүрэг бүхий хэсэг юм. Ихэнх ус халиагуур нь [[Үерийн хаалт]]аар тоноглогдсон байх ба ус халиагуураар өнгөрөх усны хэмжээг хянаж тохируулж байдаг. Ус хаяур нь дараах төрөлтэй байна: хэвийн ус гаргах зориулалт бүхий барилгыг ''үйлчилгээний ус гаргуур'' эсвэл ''ус гаргах барилга'' гэж нэрлэнэ. Ус гаргах барилгын хэмжээнээс илүүдсэн усыг гаргах зориулалттай ''туслах ус гаргуур'' гэж бас байна. Туйлын үертэй хүнд нөхцөлд ажиллах ''аварын ус хаяур'' гэж байх ба энэ үед өмнөх хоёр төрлийн ус гаргах барилгатайгаа хосолж ажиллаж болно. ''[[Босгот]]'' ус халиагуур нь урсац хтэй боловч бага өндөртэй шороон даланд хэрэглэгдэнэ.

Ус хаяур нь түүний тогтворшилтонд аажим нөлөөлөх, ус халиагуур дээгүүр өнгөрөх усны урсгалын [[турбулент|динамик үйлчлэл]], коррози, [[кавитаци]] гэх мэтээр элэгдэж элээгдэж байдаг. [[Пеннсилвани]]йн [[Жонстаун]]д Жонстауны үер (&quot;1889 оны алдарт үер&quot;) Өмнөд Форк далангийн дээгүүр хальж байсан нь ус хаяурын хангалтгүй тооцооны үр дүн юм.

Аварын ус хаяурын төсөл тооцоо хийхдээ усны урсгалын турбулент чанар хамгийн бага байхаар ус халиах гадаргуугын хэлбэрийг сонгож авах ба барьсаны дараа үргэлж элэгдэл цууралтын хяналтыг явуулж байх ёстой. Элэгдэл болон кавитацид хамгийн тэсвэртэй ус халиах муруйн хэлбэр бол парабол хэлбэр бөгөөд түүнийг практик хэлбэртэй ус халиагуур гэж нэрлэдэг.

== Боомт барьж байгуулах ==

=== Нийтлэг шаардлага ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;margin-right: 0;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; | Үйл ажиллагаа
! scope=&quot;col&quot; | Жишээ
|-
! scope=&quot;row&quot; | Эрчим хүч үйлдвэрлэх
| [[Усны эрчим хүч]] бол дэлхий дээрх эрчим хүчний нэг гол үүсвэр юм. Олон улс орон эрчим хү үйлдвэрлэх зорилгоор гол мөрөн дээрээ далан болон усан цахилгаан станцуудыг барьсан байдаг. Жишээлбэл, [[Өмнөд америк]] дахь Парана гол дээр баригдсан [[Итайпу боомт|Итайпу далан]] нь 14 [[Ватт|ГВт]] эрчим хүч үйлдвэрлэх ба [[Парагвай]] улсын эрчим хүчний 93%-ийг, [[Бразил]] улсын эрчим хүчний 20%-ийг дангаараа хангаж байна.
|-
! scope=&quot;row&quot; | Ус хангамж
| Дэлхий дээр олон хот суурин гадаргын усыг хуримтлуулж унд ахуй, үйлдвэрлэлдээ хэрэглэж байна. [[Лондон]] хот – Тамес голоос, [[Честер]] хот Дее голоос гэх мэт. Эдгээр нь бага түрэлтэт далангууд мөн ус халиагуураар бий болсон гадаргын усны эх үүсвэртэй хотууд юм. Харин их хэрэглээтэй тохиолдолд томоохон далан бүхий усан санг хэрэглэх ба үүний жишээ нь каскад усан сангийн [[Клаервен]] далан юм.
|-
! scope=&quot;row&quot; | усны эх үүсвэр / усжуулалт, услалтын систем
| [[хөдөө аж ахуй|Хөдөө аж ахуй]] ялангуяа [[усжуулалт]]ын зорилгоор эрт үеэс голын урсацыг тохируулах далан барьж ашиглаж ирсэн байдаг.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Impact of Agricultural Development on Aquatic Systems and its Effect on the Epidemiology of Schistosomes in Rhodesia|quote=Recently, agricultural development has concentrated on soil and water conservation and resulted in the construction of a multitude of dams of various capacities which tend to stabilize water flow in rivers and provide a significant amount of permanent and stable bodies of water.|work=The careless technology : ecology and international development |format=|&lt;!-- unused_data=/Chapter%208A%20-%20The%20Careless%20Technology.pdf --&gt;|editor1= 	M. Taghi Farvar|editor2=John P. Milton|author=C. J. Shiff|OCLC=315029|publisher=Natural History Press|date=1972|pages=102-108}}&lt;/ref&gt; Бусад тохиолдолд болох усны түвшин тохируулах зорилгоор далан барьж ашигладаг. Жишээ нь [[Арал тэнгис]]ийн усны түвшинг тохируулж байхаар Берг Страйт даланг барьж ашиглаж байна.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kazakhstan|work=Land and Water Development Division|year=1998|quote=construction of a dam (Berg Strait) to stabilize and increase the level of the northern part of the Aral Sea.}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | Үерээс хамгаалах
| Вэбстерийн [[Хар ус боомт|Хар ус далан]] болон [[Нью-Хэмпшир]] дахь [[Дельта ажил]]лагаанууд нь үерийн аюулаас хамгаалах зорилготой далан болон далангийн ажлууд юм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nae.usace.army.mil/recreati/bwd/bwdfc.htm|title=Blackwater Dam|work=US Army Corps of Engineers|quote=The principal objective of the dam and reservoir is to protect downstream communities|access-date=2018-02-16|archive-date=2013-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20130228142956/http://www.nae.usace.army.mil/recreati/bwd/bwdfc.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | Орчны нөхөн сэргээлт
| далангууд (эсвэл [[далан]]гууд) нь хүний хэрэглээнд үндэслэн газар нутгийг сэргээн засварлахад хэрэглэгдэж ба зарим бүс нутгшийг усанд автуулах, заримыг нь уснаас хамгаалах гэх мэт олон үүрэгтэй хийгдэнэ.
|-
! scope=&quot;row&quot; | Ус хуваарилах
| Ердийн жижиг далангууд нь усжуулалт, ус хангамж, эрчим хүчинд ус хуваарилах үүрэгтэй баригдах ба өөр ямар нэгэн илүүдэл функ буюу зорилго байдаггүй. Заримдаа, хуваарилах далан нь ус ихтэй бүс газраас ус багатай газарлуу ус шилжүүлэх эсвэл нэг усан сангаас нөгөө усан санд ус шилжүүлэх үүрэгтэйгээр баригдана. Харах: [[Хуваарилах боомт|Хуваарилах далан]].
|-
! scope=&quot;row&quot; | Усан зам
| далан нь гүн ихтэй усан сан үүсгэх учир тэнд усан тээвэр хөгжих ба голын доод ба дээд хашицад тусгай шлюз гэж нэрлэгдэх усан онгоц шилжүүлэх барилгын тусламжтайгаар шилжүүлнэ. Томоохон голууд дээр баригдах далангууд нь ихэвчлэн шлюзтэй баригдах ба дээд хашицад усан замаар их зам туулах боломжийг бий болгодог. Мөн гүехэн гол дээр цувраа далангууд барьж усан онгоц хөвөх явах боломж бүхий гүнийг үүсгэн усан тээврийг хийж болдог.
|-
! scope=&quot;row&quot; | Амралт ба спорт, усан орчны үзэсгэлэн
| далан нь дээрх маш олон шалтгаанаар хэрэглэгдэхээс гадна зарим тохиолдолд хавсрага хэрэглээнүүд гарч ирдэг. Зарим хүмүүсийн гоо зүйн сонирхол болон амралт сувилалын шалтгаанаар далан бүхий усан сантай газар амралт, аялалын бүсийг бий болгодог. Усан сангийн эргэн тойрон ногоон мод, өвсөөр ихэнхдээ хучигдсан зөөлөн дулаан уур амьсгалтай, эрчим хүчтэй байх учир хүмүүсийн амрах дуртай газруудаар сонгогддог. Мөн нууранд загас үржүүлэх гэх мэт усан орчны баялагуудыг бүтээж болно.
|}

Дээрхи зорилгууд нь өөр өөрийн шалгуур, шаардлагуудтай байх учир бүгдийг нь хослуулсан далан бүхий усан сан ховор байна. Усны эрчим хүчний зориулалттай далан аль болох их ус хуримтлуулж их эрчим хүч гаргахыг зорьдог бол усан тээврийн зориулалттай далан нь аль болох усны түвшинг тогтмол байлгахыг эрмэлздэг. Орчин үед далангийн менежмент, усан сангийн оновчлол, ажиллагааны төлөвлөгөө нь аж ахуй эрхлэгчдийн гол асуудал болж байна.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lake Diefenbaker Reservoir Operati ons Context and Objectives|url=https://www.wsask.ca/Global/Lakes%20and%20Rivers/Dams%20and%20Reservoirs/Operating%20Plans/Developing%20an%20Operating%20Plan%20for%20Lake%20Diefenbaker/DiefenbakerReservoirOperationsContextandObjectives.pdf|publisher=Saskatchewan Watershed Authority|accessdate=27 June 2013|archive-date=6 Аравдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006081822/https://www.wsask.ca/Global/Lakes%20and%20Rivers/Dams%20and%20Reservoirs/Operating%20Plans/Developing%20an%20Operating%20Plan%20for%20Lake%20Diefenbaker/DiefenbakerReservoirOperationsContextandObjectives.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== Байрлал буюу хөндлүүр ===
[[File:Takato Dam discharge.jpg|thumb|[[Такато боомт|Такато боомтын]] ус хаяж буй зураг]]
Далан барих газрын хамгийн тохиромжит хэсэг бол голын [[голдирол]] дахь гүн болоод нарийн [[хавцал]] юм. Далангийн тэргүүн зорилго нь голын усыг хуримтлуулж хиймэл нуур бүхий усны нөөцийг бий болгох явдал юм. Хөндлүүр нь бага зардлаар далан босгож их ус эсвэл тооцоот хэмжээний усыг хуримтлуулахад хүрэлцээтэй тохирч байх ёстой. Эдийн засгийн хамгийн чухал асуудал нь далангуудын өртгийн харьцаа байдаг. Мөн нийгмийн талаас авч үзвэл усан сангийн дор орох газар нутаг нь эдийн засгийн эргэлтэнд ордоггүй, ач холбогдол багатай газар байх хэрэгтэй.

[[Инженерчлэл]] ба [[инженер геологи]]йн талаас далан баих хөндлүүрийн орчимд дараах зйүлсийг авч үзнэ:
* Ул хөрс болон хөндлүүрийн орчмын [[ус нэвтруулэх чадвар]]
* [[Газар хөдлөлт]]ийн судалгаа
* [[Хөрсний гулсалт]], нуралт ба [[наруугын тогтворшил]]
* Голын усны түвшин, гидрологи
* Хөндлүүр ба дээд хашиц талын талбайн топографийн зураглал
* Их үерийн хэмжээ
* Усан сангийн хагшаажилт
* [[Усан сангийн хүрээлэн буй орчны нөлөөлөл|Байгаль орчны нөлөө]] тухайлбал голын загасны нүүдэл (харах [[Загас гаргуур]]), ой болон хээрийн амьтадад үзүүлэх нөлөө, усны чанар
* Хүний амьдралд нөлөөлөх нөлөөлөл
* Усан санд автах талбайн судалгаа, нүүлгэн шилжүүлэлт
* Төлөвлөж буй барилгын болон усан сангийн талбайгаас байгалийн болон хүний гараар бий болсон хортой цэгүүдийг судлах шилжүүлэх

=== Нөлөөллийн үнэлгээ ===
Нөлөөллийн үнэлгээ хэд хэдэн чиглэлээр хийгддэг: даланг барьсанаар бий болох хүний нийгэм эдийн засгийн өсөлт (хөдөө аж ахуй, ус, эрчим хүч, үер усны аюул), далан ба усан сангаас үзүүлэх хээрийн ан амьтад байгальд үзүүлэх нөлөөлөл, геологит үзүүлэх нөлөөлөл (газар доорхи усны хөдөлгөөн), хүний амтдрал дахь сөрөг нөлөөлөл (нүүлгэн шилжүүлэлт, [[Архелоги]]йн болон соёлын олдворыг илрүүлэлгүй усанд автуулах, мөн нүүлгэн шилжүүлэх).

==== Байгаль орчны нөлөөлөл ====
[[File:Dam-pollution.JPG|thumb|Мод болон хогын хуримтлал боомтын дээд хашицад бий болсон байдал]]
{{main|Усан сангийн байгаль орчны нөлөөлөл}}
далангаар бий болсон усан сан нь голын экологийн байдалд маш олон эерэг ба сөрөг нөлөөллийг үзүүлдэг. далангаас дооших голын хэсэгт жилийн турш тогтмол ус өгөгдөх эсвэл, хөрөөний ир мэт огцом хэлбэлзэлтэй урсац өгөгдөх, зарим тохиолдолд ямар ч ус өгөгдөхгүй байх нь тухай орчинд их нөлөөлж байдаг. Турбинаар өнгөрөх усанд агуулагдах ууссан хагшаасны хэмжээ бага байх учир доод хашицад гарсаныхаа дараа голын ёроолыг угаах зэрэг үр дүнг үзүүлдэг байна. Жишээлбэл, [[Глен Хавцлын боомт|Глен Хавцлын далан]] голын өдөр бүрийн урсацын циклийг өөрчилсөнөөр далангийн доод хэсгийн голын голдирод [[элсэн овгор]] үүсгэх зарим хэсэгт голдиролын [[элэгдэл]] бий болгосон байна.

Хуучны далангуудыг авч үзвэл тэдгээрт загас гаргах ямар нэгэн суваг цувц байдаггүй ба дээд хашицад загаснуудыг хуримтлуулан тэдгээрийн байгалийн амьдралын мөчлөгийг тасладаг байна. Харин [[загас гаргуур]] барьсанаар харьцангуй загасны нүүдэл чөлөөтэй болж түрс шахалт ихсэж тоо толгой нь нэмэгдсэн олон далангуудын жишээ байна. Гэвч одоогийн загас гаргуур загасны байгалийн амьдрал дахь үйл явц тухайлбал [[түрс (биологи)|түрс шахалт]] гэх мэтийг бүрэн дэмжиж чадахгүй байна. Зарим газарт, залуу загаснуудыг (&quot;жараахай&quot;) хагас жилийн турш доод хашицад чиргүүлийн тусламжтайгаар шилжүүлж байсан тохиолдолд байдаг. Судалгаа идэвхитэй хийгддэг газар нутагт турбин ба далангаас усан орчны амьдралд нөлөөлөх нөлөөлөл бага байгааг тогтоосон байна.

Том далангууд нь тухайн голын экосистемийг хэсгээс нь өгсүүлээд бүхэлд нь өөрчлөх боломжтой байдаг ба усан санд автсан талбайн үнэ цэнэ ихтэй бол их гарз учирна. Мөн том далангуудын усан сан газар хөдлөлтийн үед хэрхэн хариу үйлчлэл үзүүлэх эсэх талаар нарийн судалгаа тооцоолол хийгдсэн байх ёстой.

далангууд нь [[Дэлхийн дулаарал|дэлхийн дулааралд]] нөлөөлдөг гэж үздэг. Усан сангийн усны түвшний хэлбэлзэл нь метань шиг [[хүлэмжийн хий|ногоон хүлэмжийн хий]] үүсгэх гол нөхцөл болдог.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://frenchtribune.com/teneur/1212763-water-reservoirs-behind-rising-greenhouse-gases|title=Water Reservoirs behind Rising Greenhouse Gases|work=[[French Tribune]]|date=9 August 2012 | accessdate = 9 August 2012}}&lt;/ref&gt; Халуун орны далангуудын усан сан, тэдгээрийн орчинд усны түвшний хэлбэлзэлд ил гарсан газарт бий болох биологийн үйлчилгээнээс их хэмжээний хүлэмжийн хий ялгардаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/global-warming/Dams-the-latest-culprit-in-global-warming/articleshow/15403985.cms|title=Dams the latest culprit in global warming|work=[[Times of India]]|date=8 August 2012 | accessdate = 9 August 2012}}&lt;/ref&gt;

==== Нийгэмд үзүүлэх нөлөөлөл ====
Хүний нийгэмд үзүүлэх нөлөө маш чухал асуудлын нэг. [[Ник Куллатер]] ''Өлсгөлөн дэлхий: Азийн ядуурлын эсрэг Америкийн хүйтэн дайн'' гэсэн бүтээлдээ далан ба усан сан нь нийтлэг эрх ашигт тулгуурлан хийгдэх ба засгийн газрын эрх мэдэл хүслээр шийдэгддэг гэж дүгнэжээ. Тэрээр нэг жишээ дурьдсан нь Энэтхэгийн дотоод яамны сайд Мораржи Десай 1960 онд тосгоны оршин суугчдад хийсэн ярилцлагандаа хэрэв хамтран ажиллаж дэмжихгүй бол [[Пон боомт|Пон далангаас]] ус өгөхгүй байхаар сануулж байжээ.&lt;ref&gt;Cullather, 110.&lt;/ref&gt;

Өөр нэг нийтлэг эрх ашгийн төлөө төрийн хүчээр бий болсон далангийн жишээ бол ,Хятадын [[Хөх мөрөн]] дээр баригдсан [[Гурван хавцлын боомт|Гурван хавцлын далан]] нь ([[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]) [[Хүүвэр боомт|Хүүвэр далангаас]] 5 дахин том ба 600км урт усан санг үүсгэж эрчим хүч үйлдвэрлэж байгаа ба сая сая айл өрхийг нүүлгэн шилжүүлж, асар олон үнэт дурсгалт түүхийн олдворууд усан доор автсан ба голын экологийн өөрчлөлтөнд их нөлөөтэй далангуудын нэг юм.&lt;ref name=&quot;Bbc060520&quot;&gt;{{cite news
| publisher=china-embassy
| url=http://www.china-embassy.org/eng/zt/sxgc/t36502.htm
| title=Three Gorges dam wall completed
| date=20 May 2006
| accessdate=21 May 2006
}}&lt;/ref&gt; Судалгаагаар, 40–80 сая хүн далангийн барилгаас болж гэр оронгоо нүүлгэж зарим нь гэр оронгүй болсон гэсэн тооцоо байдаг.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://internationalrivers.org/en/way-forward/world-commission-dams/world-commission-dams-framework-brief-introduction |title=World Commission on Dams Report |publisher=Internationalrivers.org |date=29 February 2008 |accessdate=16 August 2012 |archive-date=13 Есдүгээр сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080913152808/http://internationalrivers.org/en/way-forward/world-commission-dams/world-commission-dams-framework-brief-introduction |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== Эдийн засагт үзүүлэх нөлөөлөл ====
[[Усны эрчим хүч|Усан цахилгаан станц]]ын барилгын ажил нь [[хүрээлэн буй орчны нөлөөлөл]], голын урсацын олон жилийн судалгаа, боломжит хөндлүүрийн судалгаа гэх мэт нарийн судалгаанаас гадна уламжлалт [[дулааны цахилгаан станц]]тай эсвэл бусад боломжит эрчим хүчний эх үүсвэртэй харьцуулагдаж байж хийгдэх ёстой. Гол дээрх хөндлүүрүүд эдийн засгийн хувьд ач холбогдолгүй боловч ганц байгаа боломжит хөндлүүр нь суурьшлийн бүс буюу эрчим хүч хэрэглэгчээс хол бол цахилгаан эрчим хүч дамжуулах шугамын зардал их байж болно. Гэх мэт өөр өөр маш олон боломжит хувилбар дээр суурилж шийдэлд хүрэх нь чухал байдаг. Мөн тухайн орчны уур амьсгал, гидрологийн богино бага урт хугацааны үечлэл, газрын доорхи усны хөдөлгөөн, цэвдэг хайлалт гэх мэт нөхцөлд хэр мэдрэмтгий, хэрхэн ажиллах төлөвлөгөө, эсвэл сайжруулалтыг тусгаж өгнө. Урсацын урт хугацааны багасалтанд хэт мэдрэмтгий бол усан цахилгаан станцаас өөр эх үүсвэр судалж үзэж болно.

Гэхдээ нэгэнт баригдаад ашиглалтанд орсон, засвар үйлчилгээний чанарын өндөр түвшинтэй станц бол бусад төрлийн эх үүсвэрүүдийг бодход хямд төсөр ашигтай ажиллах тохиолдол элбэг бий. Ямарч нүүрс, шатхуун шатаалгүйгээр эрчим хүч гаргах ба цөмийн болон салхины эрчим хүчээс хямд цахилгаан гаргана.{{citation needed|date=August 2007}} Хэрэглээнд тулгуурлаж ажиллаж чаддагаараа [[салхины эрчим хүч]]нээс давуу талтай юм.

== Боомтын эвдрэл ==
{{main|Боомтын эвдрэл}}
[[File:Teton Dam failure.jpg|thumb|Тетон далангийн эвдрэлийн дараа усан сан хоосорсон үе.]]
[[File:International special sign for works and installations containing dangerous forces.svg|thumb|right|Аюултай ажил болон хүнд барилга угсралтын үед хэрэглэдэг олон улсын тэмдэг]]
Хэрэв далангийн их бие нурсан, угаагдсан ямар нэгэн байдлаар задарсан бол доод хашицад бий болох аюул нь гамшгийн хэмжээнд хүрч болно. далангийн их биеийн [[Хэв гажилтын хяналт|хэв гажилт, суултын хяналт]] болон хажуу завьж болон суурь, дотоод шүүрэлтийн хяналт ажиглалтын дүнд илрэх ямар нэгэн алдааг хэрэв аюултай тохиолдолд далан нурахаас өмнө доод хашицад оршин суух иргэдэг мэдээлж сэрэмжүүлэх арга хэмжээ авах ёстой. Ихэнх далангууд усан сангийн түвшин болон шүүрэлтийн хэмжээг байнга хянах системээр тоногдлогдсон байдаг. далангийн нуралт эвдрэлийн түгээмэл шалгаан нь далан дотуур болон сууриар шүүрэх шүүрэлт байдаг. Үүнээс сэргийлэх арга нь далангийн буурийн ан цавт чулуулагт өрөмдөж гаргасан цооногт даралттайгаа цемент шахаж ан цавийг бөглөх ба үүний цементаци хийх гэж нэрлэдэг. Энэхүү цементлэгдсэн цооногуудын олонлог нь далангийн бууринд цементэн хөшиг бий болгож шүүрэлтийг тэр хэмжээгээр бууруулж өгдөг.

далангийн барих технологи хөгжиж байх үед, далан нь аюул агуулсан барилгын ажил гэж тооцогдож байгаль болон хүний аж төрөх, эрүүл мэндэд нөлөөлөх нөлөөллийг тусгай баримт бичиг журмаар зорицуулдаг байжээ. Тухайлбал, далангийн барилгын ажилд хамрагдаж байгаа хүн бүр [[Олон улсын хүмүүнлэгийн тухай хууль]] (IHL) ба бусад дүрмүүдээр хамгаалагдах ба тэдгээрт заасан эрх зөрчигдөж байвал ажиллахгүй байх, эсвэл барилгын ажлыг зогсоох хүртэл арга хэмжээ авдаг байжээ. Хөнгөвчлөх тодорхйололт нь, IHL-ийн дүрмээр тодорхойлогдсон нэг тэнхлэгт орших гурван шар тойрог бүхий [[хамгаалалтын тэмдэг]]ийг ашигладаг.
Бусад далангийн эвдрэлийн шалтгаан нь ус хаяурын буруу тооцооны уршиг, шороон далангийн дотуурх шүүрэлт, шүүрэлтийн гуурс үүсэх, буурь суурийн бат бус байдал, ус халиагуурын алдаа [[Өмнөд Форк боомт|Өмнөд Форк далан]]), геологийн муу судалгаа болон тогтворгүй байдал ([[Важонт боомт|Важонт далан]], [[Малпассет боомт|Малпассет далан]], [[Тесталинден боомт|Тесталинден далан]] гэх мэт), гаргах барилгын муу аричлгаа засвар ([[Лавн нуур боомт|Лавн нуур далан]], [[Вал ди Става боомтын сүйрэл|Вал ди Става далангийн сүйрэл]]), хэт их хур тунадасны нөлөө ([[Шакидор боомт|Шакидор далан]]), [[газар хөдлөлт]] болон хүний буруутай нөлөөлөл тухайлбал компьютер тооцооны алдаа ([[Бупалло голын боомт|Бупалло голын далан]], [[Дале Дик усан сан]], [[Таум Саук усан цэнэгт усан цахилгаан станц]] гэх мэт) зэрэг юм.

Тэмдэглүүштэй хүний үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй далангийн сүйрэл нь [[Рояал агаарын хүчин]] [[No. 617 Squadron RAF|'Дамбурстер']] онгоцоор [[Дэлхийн 2-р дайн]]ы үед [[Герман]]д хэд хэдэн цохилт өгөхөөр төлөвлөсөн ба үүнд [[Эдэр]] гол, [[Рухр гол]] дээр эрчим хүч үйлдвэрлэдэг 3-н даланг сонгон авч эрчим хүч дэд бүтцийн гачигдалд оруулах зорилгоор бөмбөгдсөн байна. Сүүлд нь эдгээрээр сэдэв болгон хэд хэдэн уран сайхны кино бүтээжээ.

2007 оноос, Недерландад IJkdijk гэсэн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхэлсэн ба далан ба далангийн эврдэлийг урьдчилан тодорхойлж сануулга өгөх шинэлэг системийг эрж хайж боловсруулж эхэлжээ. Хөтөлбөрийн судалгааны талбайд бүхэл бүтэн далан болон далангийн системийг нурааж туршилт хийсэн байна. Нуралт болон бусад хэмжилт, дамжуулалтын мэдээллийг тенсор ашиглан дамжуулсан байна.

== Мөн үзэх ==
{{commons|Боомт}}
* [[Усны барилга байгууламж]]
* [[Сувгийн гарц]]
* [[Цементаци]]
* [[Мөсөн боомт|Мөсөн далан]]
* [[Усны инженерчлэл]]
* [[Том боомтуудын жагсаалт|Том далангуудын жагсаалт]]
* [[Усан сан ба боомтуудын жагсаалт|Усан сан ба далангуудын жагсаалт]]
* [[Түрэлгийн далангийн жагсаалт]]
* [[Дэлхийн өндөр боомтуудын жагсаалт|Дэлхийн өндөр далангуудын жагсаалт]]
* [[Барилга]]

== Эшлэл ==
{{reflist|2}}

== Эх сурвалж ==
* {{cite journal
  | last1 = Arenillas
  | first1 = Miguel
  | last2 = Castillo
  | first2 = Juan C.
  | title = Dams from the Roman Era in Spain. Analysis of Design Forms (with Appendix)
  | journal = 1st International Congress on Construction History [20th–24th January]
  | publication-place = Madrid
  | year = 2003
  | url = http://www.traianvs.net/textos/presas_in.htm#_ednref4
  | ref = harv
  }}
* {{cite book
  | last1 = Hartung
  | first1 = Fritz
  | last2 = Kuros
  | first2 = Gh. R.
  | editor-last = Garbrecht
  | editor-first = Günther
  | contribution = Historische Talsperren im Iran
  | title = Historische Talsperren
  | place = Stuttgart
  | publisher = Verlag Konrad Wittwer
  | year = 1987
  | volume = 1
  | pages = 221–274
  | isbn = 3-87919-145-X
  | ref = harv
  }}
* {{cite book
  | last = Hodge
  | first = A. Trevor
  | title = Roman Aqueducts &amp; Water Supply
  | url = https://archive.org/details/romanaqueductswa0000hodg
  | place = London
  | publisher = Duckworth
  | year = 1992
  | isbn = 0-7156-2194-7
  | ref = harv
  }}
* {{cite book
  | last = Hodge
  | first = A. Trevor
  | editor-last = Wikander
  | editor-first = Örjan
  | editor-link = Örjan Wikander
  | contribution = Reservoirs and Dams
  | title = Handbook of Ancient Water Technology
  | series = Technology and Change in History
  | volume = 2
  | year = 2000
  | publisher = Brill
  | location = Leiden
  | isbn = 90-04-11123-9
  | pages = 331–339
  | ref = harv
  }}
* {{cite journal
  | last1 = James
  | first1 = Patrick
  | last2 = Chanson
  | first2 = Hubert
  | title = Historical Development of Arch Dams. From Roman Arch Dams to Modern Concrete Designs
  | journal = Australian Civil Engineering Transactions
  | volume = CE43
  | year = 2002
  | pages = 39–56
  | url = http://www.traianvs.net/textos/archdams_en.htm
  | ref = harv
  }}
* {{cite journal
  | last = Schnitter
  | first = Niklaus
  | title = Römische Talsperren
  | journal = Antike Welt
  | volume = 8
  | issue = 2
  | pages = 25–32
  | year = 1978
  | ref = harv
  }}
* {{cite book
  | last = Schnitter
  | first = Niklaus
  | editor-last = Garbrecht
  | editor-first = Günther
  | contribution = Verzeichnis geschichtlicher Talsperren bis Ende des 17. Jahrhunderts
  | title = Historische Talsperren
  | place = Stuttgart
  | publisher = Verlag Konrad Wittwer
  | year = 1987a
  | volume = 1
  | pages = 9–20
  | isbn = 3-87919-145-X
  | ref = harv
  }}
* {{cite book
  | last = Schnitter
  | first = Niklaus
  | editor-last = Garbrecht
  | editor-first = Günther
  | contribution = Die Entwicklungsgeschichte der Pfeilerstaumauer
  | title = Historische Talsperren
  | place = Stuttgart
  | publisher = Verlag Konrad Wittwer
  | year = 1987b
  | volume = 1
  | pages = 57–74
  | isbn = 3-87919-145-X
  | ref = harv
  }}
* {{cite book
  | last = Schnitter
  | first = Niklaus
  | editor-last = Garbrecht
  | editor-first = Günther
  | contribution = Die Entwicklungsgeschichte der Bogenstaumauer
  | title = Historische Talsperren
  | place = Stuttgart
  | publisher = Verlag Konrad Wittwer
  | year = 1987c
  | volume = 1
  | pages = 75–96
  | isbn = 3-87919-145-X
  | ref = harv
  }}
* {{cite journal
  | doi = 10.2307/3102810
  | last = Smith
  | first = Norman
  | title = The Roman Dams of Subiaco
  | url = https://archive.org/details/sim_technology-and-culture_1970-01_11_1/page/58
  | jstor = 3102810
  | journal = Technology and Culture
  | volume = 11
  | issue = 1
  | pages = 58–68
  | year = 1970
  | ref = harv
  }}
* {{cite book
  | last = Smith
  | first = Norman
  | title = A History of Dams
  | place = London
  | publisher = Peter Davies
  | year = 1971
  | pages = 25–49
  | isbn = 0-432-15090-0
  | ref = harv
  }}
* {{cite book
  | last = Vogel
  | first = Alexius
  | editor-last = Garbrecht
  | editor-first = Günther
  | contribution = Die historische Entwicklung der Gewichtsmauer
  | title = Historische Talsperren
  | place = Stuttgart
  | publisher = Verlag Konrad Wittwer
  | year = 1987
  | volume = 1
  | pages = 47–56 (50)
  | isbn = 3-87919-145-X
  | ref = harv
  }}

== Цахим холбоос ==
{{Wiktionary|dam}}
* [http://www.mathalino.com/reviewer/fluid-mechanics-and-hydraulics/analysis-gravity-dam Gravity Dam Analysis]
* [http://en.structurae.de/structures/stype/index.cfm?doi=3 Structurae: Dams and Retaining Structures]
* [http://hydraulicstructure.blogspot.jp/ Монголын усны барилга байгууламж, эрдэм шинжилгээ судалгааны чөлөөт блог

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Боомт| ]]
[[Ангилал:Усны эрчим хүч]]
[[Ангилал:Ус олборлолт]]
[[Ангилал:Хаалтын байгууламж]]</text>
      <sha1>jh0270neja9e9y5473js1q5rd4jx3lp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Домэйн нэр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57649</id>
    <revision>
      <id>874701</id>
      <parentid>844563</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T03:05:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11064" sha1="jz2oqwnsmdf1g9y41mfc43y8xr0vt5v" xml:space="preserve">'''Домэйн нэр''' ({{Lang-en|domain name}}, жишээ нь: ''mn.wikipedia.org'') нь интернэт сүлжээн дэх тухайн серверийн тоон хаяг (IP хаяг)-ийг жирийн хэрэглэгч нарт ойлгомжтой уншиж тогтооход хялбар болгож, ихэвчлэн англи цагаан толгойн A-Z болон 0-9 тоон тэмдэгтүүдээр бүтээсэн үгийн бүрдэл юм.

Домэйн нэр нь [[Домэйн нэрийн систем|''Domain Name System'' (DNS) буюу домайн нэрийн системийн]] дүрэм журмаар зохицуулагдаж зөвхөн түрүүлж бүртгүүлж, төлбөрөө төлсөн нь эзэмших эрхтэй байдаг үйлчилгээ юм. Домэйн нэр нь өөр яг ижил нэртэй давхардахгүй цорын ганц бөгөөд домэйн нэр бүртгүүлж ашиглахад аливаа хэлбэрээр арьс өнгө шашин шүтлэг, бусад хэлбэрээр ялгаварлалгүйгээр ижил тэгш эрхтэй байна. Монгол улсын хувьд [[.mn]] домэйн нэрийг 1996 оноос эхлэн ICANN олон улсын интернэт хаягжилтын байгууллагын зохицуулдаг дүрэм журмын дагуу .MN өргөтгөлтэй домэйн нэр авах, бүртгэх үйлчилгээг Датаком ХХК явуулж байна.

== Домэйн нэрийн орон зай ==
Домэйн нэрийн орон зай нь домэйн нэрийн модноос тогтоно. Модны зангилаа эсвэл навч бүр нь 0 эсвэл илүү баялаг бичилттэй. Эдгээр нь домэйн нэртэй хамааралтай мэдээллийг агуулдаг. Модны дэд хуваалтын бүс нь үндсэн бүсээс (root zone) эхэлдэг. DNS бүс нь зөвхөн нэг домайнээс бүтэж болно эсвэл олон домайн мөн дэд домайнуудээс бүтэж болдог бөгөөд эдгээр нь удирдлагын менежерийн итгэмжлэлийн баталгаажилтаас хамаардаг. Шаталсан домайн нэрийн систем, бүсүүдэд хуваагдсан зохион байгуулагдсан бүгд нэрийн серверээр үйлчлүүлж байна. Удирдлага болон хариуцлагатай байдалтайгаар ямар ч бүсийг нэрийн сервер болон удирдлагын хэсгийн баталгаажуулалт нь хуучин мужийн итгэмжлэлийн хэсэг болдог.

=== Тop level domain (TLD) ===
:''Цааш үзэх: [[Интернетийн улсын домэйнуудын жагсаалт]]''
Анх 1980-аад оны үес бүртгэж эхэлсэн домайн ба үүнд .net, .com, .edu, .gov, .mil домэйнууд ордог. Эндээс зөвхөн .com, .net, .org домэйнийг худалдаалж болдог ба бусдыг нь зөвхөн зориулалтаар нь ашиглах тохиолдолд зөвшөөрөл олгодог. 2001 оноос .info, .biz, .name, зэрэг шинэ зэрэг шинэ top level домайнуудыг бүртгэж эхэлсэн. Мөн ccTLD (country code Top level Domain) домэйн гэж байдаг. Энэ нь тусгаар тогтносон улс бүр өөрийн гэсэн домэйн нэр байдаг бөгөөд энэ нь монгол улсын хувьд .mn америкийн хувьд .us гэх мэ

=== Second level domain ===
Энэ нь товчхондоо бидны худалдаж авч болдог домэйн юм. Жишээ нь google.com

=== Third level domain ===
Энэ нь энгийнээр бол subdomain юм. Хэрэв second level domain-тай бол хостоосоо хамаарч subdomain-г хязгааргүй нээж болдог. Жишээ нь maps.google.com

Домэйны нийт уртыг 255 тэмдэгт байж болох ба хэсэг тус бүр нь нь 63 тэмдэгт байх боломжтой.

DNS Delegation: Энэ нь өөр дээрээ харъяалалтай subdomain-г өөр нэрийн сервер лүү зааж өгөхийг хэлдэг ба энэ нь удирдлагыг төвлөрүүлэхгүй гэсэн шалтгаанаас гарч ирсэн.

== Домайн нэрийн бүтэц ==
[[Файл:Домайн нэрийн бүтэц.gif|thumb|320x320px]]
&lt;nowiki&gt;RFC 1035&lt;/nowiki&gt;, &lt;nowiki&gt;RFC 1123&lt;/nowiki&gt;, болон &lt;nowiki&gt;RFC 2181&lt;/nowiki&gt; -д домайн нэрийн хэлбэрийн шийдвэрлэх тодорхойлолтууд байгаа. домайн нэр нь нэг эсвэл олон хэсгээс бүрддэг бөгөөд техникийн нэршил нь хаяг тэмдэглэгээ (label) гэж нэрлэгддэг. Энэ нь нийтлэг хэрэглэгддэг ар араасаа хэлхэлдэн залгагдсан мөн цэгээр тусгаарлагдсан байдаг. 

Жишээлбэл: cexample.com
* Хамгийн баруун захын хэсэг нь домайн нэрийн дээд түвшинг мэдээллэж байдаг. Жишээлбэл: www.example.com байвал үүний дээд түвшний домайн нь com байх юм.
* Шаталсан домайн нь баруунаасаа зүүн тийш доошилж явдаг. Нэршил хаяг (label) бүр нь зүүн тийшээ баруун талын домайний тодорхой дэд хуваалт эсвэл дэд домайнийг заадаг. Жишээлбэл: example гэсэн нэршил хаяг нь Com гэсэн дэд домайнийг тодорхойлно. Мөн www гэдэг нь example.com -ийн дэд домайн юм. Энэ 3 дэд хуваалт нь ихдээ 127 хүртэл шатлалд байж болно.
* Нэршил хаяглал бүр нь ихдээ 63 тэмдэгтийг агуулж болно. Бүтэн домайн нэрийн текстийн урт нь нийт 253 тэмдэгтээс хэтэрч болохгүй. Гэвч дотоод 2 тын тооллын бичиглэлд нэрийнх нь уртыг хадгалсны дараа ч гэсэн DNS нь хамгийн ихдээ 255 тэмдэгт хадгалах хадгалалтын зайтай байдаг. Практикт зарим домайн бүртгэгчид үүнээс бага хязгаартай байх тохиолдол байдаг.
* DNS нэрс техникийн талаамаа дүрсэлж болох бүхий л тэмдэгтийг хэрэглэж болох хэдий ч үндсэн домайн нэрийн бүтэц нь тусгай бүтэцтэй тэмдэгтийн багцаас бүрддэг. Нэршил хаяглалтанд зөвшөөрөгдсөн тэмдэгтүүд нь ASCII ийн олон тэмдэгтийн багц мөн дээр нь a-z, A-Z, 0-9 мөн дундуур зураас байдаг. Энэ дүрмийг LDH дүрэм гэдэг( үсэг, тоо, дундуур зураас letters, digits, hyphen). домайн нэр нь бие даасан нөхцөлтэй байдлаар ойлгогддог. Нэршил хаяглал нь дундуур зураасаар эхлэх эсвэл төгсөж болдоггүй. Мөн энд үнэндээ дээд түвшний домайн нэрэнд бүх шифр байж болохгүй гэсэн нэмэлт дүрэм байдаг.
* Хостын нэр бол домайн нэр бөгөөд үүнд дор хаяж 1 IP хаяг холбоотой байх ёстой. Жишээлбэл: www.example.com гэсэн домайн нэрүүд нь мөн хостын нэр бөгөөд харин .com нь домайн биш юм. Жишээлбэл: www.exapmle.com мөн example.com гэсэн домайн нэрүүд нь мөн хостын нэр бөгөөд харин .com нь домайн биш юм.

== Англиас өөр тэмдэгт хэрэглэх домэйн нэр ==
DNS -ийн нэрийн зөвшөөрөгдсөн тэмдэгтийн багц нь төрөл бүрийн хэлнүүд тэдгээр өөрсдийнхөө улсын үндсэн цагаан толгой эсвэл бичгээр домайн нэрийг дүрслэхээс сэргийлсэн байдаг. ICANN нь Internationalizing Domain Names in Applications (IDNA) системийг баталсан. Энэ нь Unicode тэмдэгтийг боломжит DNS -ийн багц руу хийдэг бөгөөд ингэхдээ Punycode ашигладаг. 2009 онд ICANN Улсын дээд түвшний домайнүүд IDN ийн суурилуулалтанд баталгаажсан. Нэмж хэлэхэд дээд түвшний маш олон үүссэн бүртгэлүүд нь IDNA -гийн эзэмшилд орсон. Монгол улсын хувьд IDN -д протоколын дагууд 2012 оноос эхлэн [https://web.archive.org/web/20190328082654/https://www.mon.mn/ www.mon.mn] хаяг дээр бүртгэл үйлчилгээг хийж байгаа.

== Нэрийн серверүүд ==
:''Цааш үзэх: [[Домэйн нэрийн систем#Нэрийн сервер]]''
Домайн нэрийн систем нь хуваарилагдсан өгөгдлийн сангаар дэмжигдэж үйл ажиллагаагаа явуулдаг бөгөөд энэ нь клиент сервер загварыг хэрэглэдэг. Энэ өгөгдлийн сангийн зангилаа (node)-үүд нь нэрийн серверүүд юм. домайн бүр дор хаяж нэг баталгаажуулалтын сервертэй байх бөгөөд энэ сервер нь бүхий л түвшний домайний нэрийн сервер болон болон домайний мэдээллүүдийг хэвлэж байдаг. Шаталсан бүтцийн хамгийн дээд талд нь үндсэн нэрийн серверүүд (root name server) ажилладаг бөгөөд энэ серверүүд нь дээд түвшний домайнийг хайхад хэрэглэгддэг.

== Цахим холбоос ==
* RFC 1034 – Domain Names – Concepts and Facilities
* RFC 1035 – Domain Names – Implementation and Specification 


[[Ангилал:Домэйн нэрийн систем| ]]
[[Ангилал:Интернэт хэрэглээний протокол]]</text>
      <sha1>jz2oqwnsmdf1g9y41mfc43y8xr0vt5v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цагаанчулуугийн Дэлгэрмаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59256</id>
    <revision>
      <id>874698</id>
      <parentid>484209</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T02:51:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>О. Батсайхан</username>
        <id>108165</id>
      </contributor>
      <origin>874698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12677" sha1="2u40hxe8jk5mn1z7i5ji9hpcwo27yaa" xml:space="preserve">[[Файл:Дэлгэрмаа.jpg|thumb|Цагаанчулуугийн Дэлгэрмаа. Хөвсгөл аймаг, 2015 он.]]

'''Цагаанчулуугийн Дэлгэрмаа''' (1984 онд төрсөн) нь Монголын яруу найрагч, зохиолч, сэтгүүлч, утга зохиолын редактор юм. Тэрээр Цогнууд овогтой бөгөөд утга зохиолын '''«Хөх мэдрэхүй»''' бүлгэмийн гишүүн юм. «А тэмдэглэл», «Дотоод тэнгис», «Зүрхэнд агч Намур», «Нүд чинь миний тэнгэр» зэрэг яруу найргийн түүврүүд болон хүүхдийн уран зохиолын бүтээлүүдээрээ танигдсан.&lt;ref name=&quot;internom2024&quot;&gt;{{Cite web |url=https://internom.mn/бараа/9789919907013-нүд-чинь-миний-тэнгэр |title=Нүд чинь миний тэнгэр |website=Интерном |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2021 оны утга зохиолын шилдэг бүтээл шалгаруулах «Алтан өд» наадмын яруу найргийн төрөлд «Зүрхэнд агч Намур» номоороо шалгарсан.&lt;ref name=&quot;altanod&quot;&gt;{{Cite web |url=https://snews.mn/news/post/4085 |title=“Алтан өд-2021” наадмын шилдгүүд тодорлоо |website=Snews.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Намтар ==

=== Хүүхэд нас, боловсрол ===

Цагаанчулуугийн Дэлгэрмаа 1984 онд [[Дорноговь аймаг|Дорноговь аймгийн]] Зүүнбаянд төржээ. Бага насаа [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймгийн]] [[Түнэл сум]]анд өнгөрүүлсэн.

1992 онд Түнэл сумын дунд сургуульд элсэн орж, 2002 онд Хөвсгөл аймгийн [[Мөрөн (хот)|Мөрөн]] хотын «Дэлгэрмөрөн цогцолбор» сургуулийг төгссөн.

2006 онд Утга зохиол, нийгмийн ажилтны дээд сургуулийг сэтгүүлч, утга зохиолын ажилтан мэргэжлээр дүүргэжээ.&lt;ref name=&quot;tagtaapodcast&quot;&gt;{{Cite web |url=https://old.tagtaa.mn/podcast/22 |title=Үлдэх үг подкаст: Ц.Дэлгэрмаа «Цаг хугацааны нулимс шиг би...» |date=2019-07-09 |website=Тагтаа Паблишинг |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2019 онд нийтлэгдсэн намтрын мэдээлэлд түүнийг [[Монгол Улсын Их Сургууль]]д утга зохиол судлалын чиглэлээр магистрантурт суралцаж байсан гэж дурдсан байдаг.&lt;ref name=&quot;tagtaapodcast&quot;/&gt;

=== Ажил, уран бүтээлийн замнал ===

Дэлгэрмаа сэтгүүлч, утга зохиолын ажилтны мэргэжил эзэмшсэний дараа хэвлэл мэдээлэл, утга зохиолын салбарт ажиллаж иржээ.

Түүний тухай өмнөх намтрын мэдээлэлд [[Хөдөө аж ахуйн их сургууль]]ийн хэвлэл мэдээллийн албанд ажиллаж байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг.

Тэрээр яруу найраг туурвихаас гадна утга зохиолын нийтлэл, номын тэмдэглэл, шүүмж бичиж, бусад зохиолчдын бүтээлд редактороор ажиллажээ.&lt;ref name=&quot;tagtaaauthor&quot;&gt;{{Cite web |url=https://old.tagtaa.mn/delgermaa |title=Ц.Дэлгэрмаа |website=Тагтаа Паблишинг |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2026 оны наймдугаар сард нийтлэгдсэн ярилцлагад түүнийг «Тагтаа» хэвлэлийн газрын ерөнхий редактор хэмээн танилцуулсан.&lt;ref name=&quot;ergelt2026&quot;&gt;{{Cite web |url=https://ergelt.mn/news/119/single/42245 |title=Ц.Дэлгэрмаа: Яруу найраг миний шашин, хамгийн эрх чөлөөтэй шашин |date=2026-08-07 |website=Эргэлт.мн |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Уран бүтээл ==

Цагаанчулуугийн Дэлгэрмаа яруу найраг, хүүхдийн уран зохиол, хүүрнэл зохиол болон утга зохиолын нийтлэл, тэмдэглэлийн чиглэлээр бүтээл туурвидаг.

=== Яруу найргийн түүврүүд ===

* '''«[[А тэмдэглэл]]»''' (2009) — анхны яруу найргийн түүвэр.
* '''«[[Дотоод тэнгис]]»''' (2014) — яруу найргийн хоёр дахь түүвэр.
* '''«Зүрхэнд агч Намур»''' (2021) — яруу найргийн гурав дахь түүвэр.
* '''«Нүд чинь миний тэнгэр»''' (2024) — яруу найргийн дөрөв дэх түүвэр.&lt;ref name=&quot;internom2024&quot;/&gt;

==== «А тэмдэглэл» ====

«А тэмдэглэл» нь 2009 онд хэвлэгдсэн Ц.Дэлгэрмаагийн анхны яруу найргийн түүвэр юм.

Энэхүү бүтээлээрээ тэрээр бие даасан ном хэвлүүлж, утга зохиолын салбарт уран бүтээлээ танилцуулсан.

==== «Дотоод тэнгис» ====

«Дотоод тэнгис» яруу найргийн түүвэр 2014 онд хэвлэгдсэн.

Тус бүтээл нь зохиолчийн хоёр дахь бие даасан шүлгийн ном юм.

Хожим хэвлүүлсэн «Нүд чинь миний тэнгэр» түүвэртээ уг номоос зарим шүлгийг дахин сонгон оруулжээ.&lt;ref name=&quot;internom2024&quot;/&gt;

==== «Зүрхэнд агч Намур» ====

«Зүрхэнд агч Намур» нь 2021 онд «Тагтаа Паблишинг» хэвлэлийн газраас хэвлэгдсэн яруу найргийн түүвэр юм.

Ном нь хувь хүний дотоод ертөнц, ганцаардал, өөрийгөө танин мэдэх болон амьдралын тухай эргэцүүлэл зэрэг сэдвийг хөндсөн.&lt;ref name=&quot;namur&quot;&gt;{{Cite web |url=https://internom.mn/бараа/9789919963743-зүрхэнд-агч-намур |title=Зүрхэнд агч Намур |website=Интерном |language=mn}}&lt;/ref&gt;

Тус бүтээл 2021 оны «Алтан өд» наадмын яруу найргийн төрөлд шилдэг бүтээлээр шалгарсан.&lt;ref name=&quot;altanod&quot;/&gt;

Номын ISBN нь 978-9919-9637-4-3 юм.&lt;ref name=&quot;namur&quot;/&gt;

==== «Нүд чинь миний тэнгэр» ====

«Нүд чинь миний тэнгэр» нь 2024 онд хэвлэгдсэн зохиолчийн яруу найргийн дөрөв дэх түүвэр юм.

Энэ түүвэр нь хүн, байгаль, хайр гэсэн үндсэн сэдвүүдийг хамардаг.

Номд 2021–2023 онд бичсэн шүлгүүдээс гадна өмнөх «Дотоод тэнгис» түүврээс сонгосон зарим шүлэг багтжээ.

Номын ISBN нь 978-9919-9070-1-3 юм.&lt;ref name=&quot;internom2024&quot;/&gt;

=== Хамтын бүтээл ===

* '''«[[Хөх мэдрэхүй-шүлгийн цоморлиг|Хөх мэдрэхүй шүлгийн цоморлиг]]»''' (2010) — «Хөх мэдрэхүй» утга зохиолын бүлгэмийн хамтын бүтээл.

=== Хүүрнэл болон хүүхдийн уран зохиол ===

* '''«Баавгай нэртэй шувуу, Бархас охин хоёрын түүх»''' (2021) — хүүхдийн бэсрэг тууж.
* '''«Шагундалагийн ертөнц»''' (2026) — хайр дурлал, хагацал, хүний харилцааны сэдэвтэй хүүрнэл зохиол.
* '''«Зам»''' (2026) — хүүхдийн зурагт ном.&lt;ref name=&quot;posted2026&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.posted.mn/posts/p87h2g |title=Ц.Дэлгэрмаа: Яруу найраг, уран зохиол бичихийн тулд хүн аливаа зүйлийг мэдрэмжээрээ, сэтгэлээрээ илүү гүн туулдаг юм шиг санагддаг |date=2026-09-30 |website=Posted.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2026 онд «Шагундалагийн ертөнц» бүтээл хэвлэгдсэн тухай мэдээлсэн бөгөөд уг зохиолд хайр сэтгэл, хагацал, хүний амьдралын сонголтын асуудлыг хөндсөн байна.&lt;ref name=&quot;shagundala&quot;&gt;{{Cite web |url=https://ergelt.mn/news/99/single/51533 |title=Яруу найрагч Ц.Дэлгэрмаа «Шагундалагийн ертөнц» туужийн ном гаргажээ |website=Эргэлт.мн |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Утга зохиолын үйл ажиллагаа ==

Ц.Дэлгэрмаа нь «Хөх мэдрэхүй» утга зохиолын бүлгэмийн гишүүн бөгөөд яруу найргийн хамтын бүтээлд оролцож байжээ.

Тэрээр уран зохиолын талаар тэмдэглэл, нийтлэл бичихийн зэрэгцээ номын редактороор ажилласан.

«Тагтаа Паблишинг» цахим хуудсанд түүний бичсэн уран зохиолын нийтлэлүүд, тухайлбал орчин үеийн хятад яруу найраг, Чингиз Айтматовын «Жамиль», бусад зохиолчдын бүтээлийн талаарх тэмдэглэлүүд нийтлэгдсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;tagtaaauthor&quot;/&gt;

== Шагнал ==

* '''2021 он''' — Монголын зохиолчдын эвлэлийн «Алтан өд» наадмын яруу найргийн төрөлд «Зүрхэнд агч Намур» номоороо шилдэг бүтээлийн шагнал хүртсэн.&lt;ref name=&quot;altanod&quot;/&gt;

== Ярилцлага, хэвлэл мэдээлэл ==

Цагаанчулуугийн Дэлгэрмаа өөрийн уран бүтээл, яруу найраг, зохиолчийн хөдөлмөр болон утга зохиолын тухай хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдэд ярилцлага өгч, нийтлэл бичиж иржээ.

* '''2015 он''' — «Тагтаа Паблишинг» цахим хуудсанд орчин үеийн хятад яруу найргийн тухай тэмдэглэл нийтлүүлсэн.
* '''2019 он''' — «Үлдэх үг» подкастад оролцож, өөрийн намтар, уран бүтээлийн талаар ярилцсан.&lt;ref name=&quot;tagtaapodcast&quot;/&gt;
* '''2022 он''' — «Эргэлт.мн» сайтын «Уран бүтээлчийн цаг» буланд ярилцлага өгсөн.&lt;ref name=&quot;ergelt2022&quot;&gt;{{Cite web |url=https://ergelt.mn/news/119/single/18452 |title=Ц.Дэлгэрмаа: Би өөрийгөө хэнээс ч, юунаас ч сайн талыг нь олж харах нүдтэй гэж боддог |date=2022-02-23 |website=Эргэлт.мн |language=mn}}&lt;/ref&gt;
* '''2026 он''' — «Эргэлт.мн» болон «Posted.mn» цахим хэвлэлд яруу найраг, уран зохиол, бүтээлч хөдөлмөрийн талаар ярилцлага өгсөн.&lt;ref name=&quot;ergelt2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;posted2026&quot;/&gt;

== Зүүлт, тайлбар ==

{{лавлах холбоос}}

== Гадаад холбоос ==

* [https://old.tagtaa.mn/delgermaa Ц.Дэлгэрмаа — Тагтаа Паблишинг]
* [https://old.tagtaa.mn/podcast/22 «Үлдэх үг» подкаст — Ц.Дэлгэрмаа]
* [https://ergelt.mn/news/119/single/42245 Ц.Дэлгэрмаагийн 2026 оны ярилцлага]
* [https://www.posted.mn/posts/p87h2g Ц.Дэлгэрмаагийн уран бүтээлийн тухай ярилцлага]
* [https://internom.mn/бараа/9789919907013-нүд-чинь-миний-тэнгэр «Нүд чинь миний тэнгэр» номын мэдээлэл]

[[Ангилал:1984 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Хөх мэдрэхүй]]
[[Ангилал:Монголын яруу найрагч]]
[[Ангилал:Монголын зохиолч]]</text>
      <sha1>2u40hxe8jk5mn1z7i5ji9hpcwo27yaa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>НТВ телевиз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61991</id>
    <revision>
      <id>874755</id>
      <parentid>874376</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:24:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58253-64</username>
        <id>108703</id>
      </contributor>
      <origin>874755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21948" sha1="b2c7tfo6wwqk8v9rufj2cwcvk1qfd3o" xml:space="preserve">{{Хянах}}

{{Unreferenced}}
{{Инфобокс телевизийн суваг
| name              = Үндэсний телевиз (NTV)
National Television (NTV)
| logo              = &lt;!--NTV Mongolia.png--&gt;
| logo_image        = 3:5
| logo_size         = 150:300
| launch_date       = 2006.11.01
| owner             = Media Group LLC
Шунхлай ХХК
| country           = [[Монгол]]
| area              = Монгол орон даяар
| headquarters      = Улаанбаатар хот - 36 
Хан-уул дүүрэг , Чингисийн өргөн чөлөө - 14 Капитал Хаус 4-5-р давхар
| former_names      = 
| replaced          = 
| sister_channels   = NTV Sports
NTV Movies
| timeshift_service = 
| picture_format    = [[HDTV]] ([[1080i]]) 
16:9
| website           = http://www.ntv.mn/
https://m.facebook.com/ntvmn/
https://m.facebook.com/nsportsofficial/
https://m.facebook.com/NTVNewsMN/
|founder=Медиа Групп ХХК|image_size=390_500|language=Монгол|founded=2006 оны 10-р сарын 31|network=НТВ Броадкастинг ХХК|image=Ntv.png}}

'''НТВ телевиз''' буюу NTV телевиз нь Монгол Улсад цацагддаг, бүх насныханд зориулсан олон төрлийн хөтөлбөртэй, Монголын өргөн нэвтрүүлгийн телевиз.

Тус суваг нь Медиа Групп ХХК-д харьяалагддаг бөгөөд хэвлэл мэдээллийн салбарт өнгө төрхөө имиджээ бүрдүүлэн үйл ажиллагаагаа өргөн цар хүрээтэй үйл ажиллагаагаа явуулдаг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=NTV телевиз |url=https://mongolia.mom-gmr.org/mn/translation-media/detail/outlet/ntv/ |access-date=2026-09-26 |website=mongolia.mom-gmr.org |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2000 онд үүсгэн байгуулагдсан Медиа Групп ХХК Монголын хэвлэл мэдээллийн салбарт үйл ажиллагаагаа явуулж олон нийтэд үнэн зөв бодитой мэдээллийг хүргэх судалгаа шинжилгээ хийх, бизнес маркетингийн зөвлөгөө өгөх үйлчилгээ үзүүлж байсан нь өдгөө ФМ 107 Шинэ зууны радиогийн долгионыг ажиллуулж эхэлсэн нь 6 жилийн дараа буюу 2006 онд өнгөлөг энтертайнмент хөтөлбөртэй түүний бүрэлдэхүүн телевиз болох ЭН ТИ ВИ Броадкастинг ХХК-ийн эхлэл болон НТВ-гийн суурь тавигджээ &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Administrator |title=БИДНИЙ ТУХАЙ |url=http://ntv.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=25&amp;Itemid=28 |access-date=2026-08-24 |website=ntv.mn |language=mn-mn}}&lt;/ref&gt;

Монголын тэргүүлэгч телевизүүдийн нэг, ''“Өөдрөг өнгө - Өөр өнцөг”'' уриатай NTV телевиз нь 2006 оны 11-р сарын 1-ны өдөр анхны эфирээ цацаж эхэлсэн юм. 2008 оны 6-р сар гэхэд цоо шинэ техник технологитой болж техник технологийн шинэчлэлт хийгдэж цоо шинэ ажлын байранд нүүж орсон, мөн Монголын залуу телевизүүдийн хувьд сүүлийн 2 жилийн хугацаанд хэвлэлийн хүрээлэнгийн үзүүлэлтээр шилдэг 5 телевизийн тоонд орж бас шилдэг энтертайнмент хөтөлбөртэй телевиз үзүүлэлтээр NTV ордог байжээ. Мөн одоогоор тус суваг сошиал хуудсаар мэдээллийг чөлөөтэй илгээж ажиллуулж байна. 

2013 онд өнгөний өндөр нягтаршил болох сүүлийн үеийн технологитой HDTV формат руу бүрэн шилжсэн телевиз болсон юм. 

НТВ телевиз мэргэжлийн сэтгүүл зүйн төлөөлөл байхыг эрхэмлэж, нас насныханд зориулсан түүх, танин мэдэхүй, спорт, олон улс, соёл урлаг, боловсрол, цэнгээнт, шоу нэвтрүүлгүүд бэлтгэн, улс төр, нийгэм, эдийн засгийн цаг үеийн мэдээ мэдээллээс чухлыг нь онцлон хүргэхийг зорилго болгон ажилладаг.

NTV телевиз: Монгол орон даяар цацагддаг өргөн нэвтрүүлгийн телевиз бөгөөд өдөр тутмын мэдээ мэдээлэл, бүх төрлийн сэдэвтэй олон ангит ба Уран сайхны түүнчлэн Баримтат Хүүхэлдэйн кинонууд ба энтертайнмент чиглэлээр бус харин олон төрлийн сэдэвтэй бэлтгэгдсэн нэвтрүүлгүүдийг бүх насныханд хүрэх зорилготой ажиллаж байна.

NTV телевиз нь Нийгэм, Эдийн засаг, Улс төрийн Олон улсын Гадаад мэдээ болон Мэдээ хөтөлбөр хамгийн өндөр үзэлт, хандалттай сувгуудын нэг бөгөөд &quot;Улаан бал&quot;, ярилцлага тойм хосолсон Лхагвын Тойм, алдартай одод буюу олны танил жүжигчид дуучидтай ярилцах Болзоо, ярилцах Цаг, Нандиа Ток Шоу, улс төрчид болон дэлхийн ажилчидтай ярилцаж байсан De Facto with Jargalsaikhan, &quot;Өөр өнцөг&quot; хэлэлцүүлэг, &quot;Тэгээс тэг&quot; эрэн сурвалжлах нэвтрүүлэг, &quot;Global Talk&quot; олон улсын тоймчийн ярилцлага ба Metro Star зэрэг нь дэлхийд болон дотоодод өрнөж буй үйл явдлуудыг тоймлон хүргэдгээс гадна нийгэмд тулгамдаад буй олон асуудлуудыг шийдвэрлүүлэх чиглэлээр агуулгаа боловсруулж нийтлэн түгээдэг.

NTV телевиз нь өөрийн үндсэн контент, уран бүтээлүүдээс гадна албан ёсны эрхтэйгээр олон улсын өндөр зэрэглэлийн ТВ шоу, контентуудыг бүтээж үзэгчдийн хүртээл болгодог бөгөөд &quot;Ахлах тогоочийн заавраар&quot;, &quot;Эхнэрийн заавраар&quot;, &quot;Cash Cab&quot;, “Нууцлаг Хөргөгчний Тулаан”, эрүүл мэндийн боловсрол олгох “Вакцин Шоу” урьд өмнөхөн хийгдэж байсан ТВ Доктор, “Эргэдэг Гал Тогоо” түүнчлэн Өмнөд Солонгос улсаар аялсан түүхын тухай хөтөлбөр, бас Одмөндөр юутуб сувгийн хөтөлбөрүүд бусад спортын нэвтрүүлгүүдийг төдийгүй Германы DW хөтөлбөрүүд ба хүүхдүүдийн шинжлэх ухааны Science at home хүүхдийн үсэг таалгах Үсэгт тоо Хүүхдийн гарч байсан Нар сар Од болон эдийн засагчдын улс төрчдийн хэлэлцэх Анализ Шоу хөтөлбөр Ярилцлагын Чухал Яриа зугаа цэнгэлийн Хотын Клуб цэнгээнт хөтөлбөр Ханьтайгаа Хамтдаа зэргийг хүргэж байв.

2025 оны 7-р сард өөрийн спортын төрөлжсөн арилжааны хэмжээний суваг болох N Sports гэх монголын цоо шинэ спортын суваг мэндэлсэн бөгөөд ихэнх кабелийн болон хиймэл дагуулын IPTV OTT флатформ үйлчилгээгээр цацагдаж эхэлсэн ба өөрийн бүтээсэн нэвтрүүлэг ба чухал тэмцээнүүдтэй хамт шууд дамжуулж ажиллуулсан төдийгүй спортын сэдэвтэй спортын хөтөлбөрүүдийг гаргаж эхэлсэн &lt;ref&gt;Facebook.com/N Sports/&lt;/ref&gt;

2026 оны 2-р сард NTV телевиз монголын 3 хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн дунд анх удаа JTI Certificate өргөмжлөлийг авч сэтгүүлчдийн итгэмжлэлийг хадгаласан төдийгүй тус сувгийн гаргаж бэлтгэж байгаа мэдээллийн хөтөлбөрийг баримтан дээр тулгуурлан хийж үнэлгээ ба Монголд анх удаа тус гэрчилгээнээс NTV Телевиз хүртэж авсан юм. &lt;ref&gt;{{Citation |title=Facebook |date=2011 |url=https://doi.org/10.4135/9781412994156.n258 |work=Encyclopedia of Sports Management and Marketing |access-date=2026-08-21 |place=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |publisher=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-7382-3}}&lt;/ref&gt;

==Өөрийн бүтээсэн телецувралууд==
*Бид Дөрвийн Хайр (2009)
*Тоглоомын Дүрэм (2013) 
*Ус дээшээ урсдаг (2014) 
*Гэр Дүүрэн Охид (2017)  

==Оранж Интертайнментын олон ангит киноны бүтээлүүд==

*+ 17 инээдмийн цуврал (2018) 
*Boobies (2018) 
*Киносутра (2018) 
*Search (2020) 
*Жинхэнэ Эрчүүд (2021) 
*Нийслэл хүүхэн 1-р бүлэг (2021) 
*Нийслэл Хүүхэн 2-р бүлэг (2022)  
*Өв Залгамжлагчид (2024) 
*Амьдрал (2025) 
*Мөрч  (2025) 
*Орь дуу (2025) 
*Хараал хүрсэн Хот (2026)  

==Одоогийн гаргаж байгаа нэвтрүүлгүүд==
*Мэдээ  
*Одмөндөр подкастууд 
*Орчуулга Тойм 
*Шинэ цагийн Малчин реалити шоу  
*Болороо асууж байна Ток Шоу   
*Зууны хүлгүүд 3-р бүлэг  
*Хээр подкаст  
*Болзоо ярилцах цаг  
*Дэвжээ уралдаант цэнгээнт нэвтрүүлэг  
*Япон амьдралын хэв маяг  
*Наадгай цэнгээнт нэвтрүүлэг  
*Цаг агаар  
*Бөхийн Өрөө  
*Science of Home  
*Инновацын Эзэд  
*Лхагвын Тойм 
*Шинэ амьдралын Эхлэл 
*Сэтгэл татам Өмнөд Солонгос   
*Зууны хүлгүүд  
*Хүүхдүүдээ наашаа хүүхдийн нэвтрүүлэг  
*Монгол Бахархал  
*Top Chef mongolia   
*Түүхийн Эзэд  
*Амьтдын тухай сонирхолтой баримтууд   
*Хүүхдүүдээ наашаа хичээлийн цаг   
*АйАйн    
*Бусад гадаадын дотоодын нэвтрүүлгүүдыг нэвтрүүлдэг.   

==Гаргаж байсан архивын хөтөлбөрүүд==
*Нэг Мөр нэвтрүүлэг 
*Show Buzz  
*Хот Айлын зочин гийчид  
*N Music  
*Beetle Music  
*Nostalgia хөгжмийн хөтөлбөр  
*Анализ Шоу  
*Мода Арт реалити шоу  
*Хүний Түүх   
*Гэрийн мастер тогооч   
*Хотын Гудамж 
*Хөөрхөн теле сэтгүүл 
*Халуун сэтгэл нэвтрүүлэг  
*Хальс Юу өгүүлдэг Вэ  
*Сэтгүүлчийн Эрэл 
*Тусгал Хэвлэлийн Тойм 
*ТВ Клуб 
*2-р суваг  
*Comedy TV   
*Өглөө хөтөлбөр 
*Монголын Ковер Одод 
*МОНЦАМЭ Гадаад Тойм 
*Органик Монгол 
*Цаг үе үйл явдал мэдээллийн хөтөлбөр 
*Дэлхийн Чимээ мэдээллийн хөтөлбөр  
*Үндэсний Мэдээ мэдээллийн хөтөлбөр  
*Anime News 
*Бүхнийг Чадагч Бүсгүйчүүд 
*Цэнхэр цэцэг өглөөний хөтөлбөр 
*Ганаа Мэргэжлээ сольсон нь 
*Амгаа мэргэжлээ сольсон нь  
*Мартагдашгүй Намар   
*Үнэн үү  
*Та жингээ хасмаар байна уу   
*Кино Ертөнц   
*Их Мэдэх  
*Зөн билгийн Тулаан монголд 
*Би бүжиглэж чадна 
*Хөдөөний Баясгалан 
*Ханьтайгаа хамтдаа 
*Энэ бол кино  
*Эгэл биш кино 
*Төрсөн бууц 
*Сайн өдөр амралтын хөтөлбөр  
*Сонгодог Цаг  
*Улаан таван хошуу  
*Oxygen  
*Дэлгүүр хэсэх үү 
*Их мастерын Төлөө  
*Нийслэл Guide арилжааны нэвтрүүлэг 
*Би тоглоомондоо хайртай  
*Номын гэгээ нэвтрүүлэг 
*Монгол вундеркинд  
*100 жил 100 үйл явдал 
*Хүүхэд насны галт тэрэг цэнгээнт нэвтрүүлэг  
*NTV NEWS 
*Чухал яриа 
*Сувдан сондор цуврал нэвтрүүлэг  
*Бундеслига Тэмцээний Тойм 
*Дөнгөсөн нь 
*440 MHZ хөгжмийн мэдээллийн хөтөлбөр 
*Orange Film кино хөтөлбөр 
*BEBE хүүхдийн нэвтрүүлэг  
*Business Day хөтөлбөр 
*American Next Top Model  
*Зөн билгийн тулаан (орос хэлээр гарч байсан нэвтрүүлэг)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Administrator |title=БИДНИЙ ТУХАЙ |url=http://ntv.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=25&amp;Itemid=28 |access-date=2026-08-24 |website=ntv.mn |language=mn-mn|archive-date=}}&lt;/ref&gt; 
*Нууцлаг Эзэн (Гадаадын нэвтрүүлэг) 
*NTV Sports News  
*Үндэсний Тойм 
*N Entertainment  
*Яг одоо  
*Coffee Break 
*Төгс Ертөнц 
*Чөлөөт эмэгтэйчүүд 
*Ноён Бэрс 
*Нэг сэдвээр мэдээллийн хөтөлбөр 
*Нандиа Ток Шоу  
*Өөр өнцөг Хэлэлцүүлэг  
*Jeju challenge  
*IG show  
*K-POP Mongolia  
*Нар сар Од хүүхдийн нэвтрүүлэг  
*Хүрээлэн амьд ертөнцийн цуврал  
*Үсэгт Шоо  
*Инновацын Эзэд (3-4 улирлын турш бүтээсэн)  
*Вакцин Шоу   
*ТВ Доктор

==Гадаадын форматаас нутагшуулсан нэвтрүүлгүүд==
*Эхнэрийн Заавраар 6-7 улиралтай  
*Бяцхан Мастерууд 3-4 улиралтай 
*Ахлах тогоочийн заавраар 4 улиралтай 
*Эргэдэг Гал тогоо 
*Комеди Клуб Монголиа  
*Fridge Wars mongolia  
*Cash Cab mongolia  
*Top Chef mongolia   
*Нууцлан Хөргөгчний тулаан  
*Их хотын Street Food   
*Get on your Baby (1-4 улирлаар хйигдсэн)   

==Orange Theatre-ийн бүтээлүүд==
2009 оны 5-р сард байгуулагдсан оранж театр буюу эдүгээгийн Оранж энтертайнментын үндэс тавигдсан тухайн үед олон ангит кино теле жүжиг теле зохиомж зохиомжит нэвтрүүлэг уран сайхны нэвтрүүлгүүдийг бэлтгэн явуулдаг байжээ. 

*Хүй Давхар орчлон  
*Өвлийн Уянга  
*Зүгээргүй эмэгтэй  
*Дурлалын Нууц  
*Нэг Хоёрын Гурваа МУСК  

==Оранж Интертайнментийн уран сайхны кинонууд==
*Бүхнээс дээгүүр (2017) 
*Рекит (2017) 
*Хуримын даашинзтай бүсгүй (2017)  
*Хөгжилтэй Дүр ах аа намайг бодоорой (2017) 
*Хөгжилтэй Дүр хайрын найраатай наадам (2017) 
*Хөгжилтэй Дүр Миний хайртын хурим (2017)  
*Хөгжилтэй Дүр Тусгай захиалга (2017) 
*+17 Bad Angel (2018) 
*Cool ААВ (2019) 
*Цогоо гуай Хүрлээ хоёр (2020) 
*Сигам (2020) 
*Самарчид (2021) 
*Дуудлагын хов базагч 1 (2022) 
*Бумын Тахилга (2022) 
*Шар гэгээ (2023) 
*13-р сар (2023) 
*Эцэг (2024) 
*Гүн тайгын Манан (2025) 
*Намайг ачсан дурлал (2025) 
*Хэн ч биш (2025)  
*Эвдрээгүй Дурсамж (2025) 
*Эрдэнэсийн Арал (2024) 
*Дуудлагын Хов базагч 2 (2024) 
*Хурим сүйтгэгчид (2024) 
*Алдарт ээжүүдийн ажил хаялт (2024) 
*Нийслэл Хүүхэн Очироо Сүхээ (2022)  
*Нийслэл Хүүхэн Бал сар (2023) 
*Хамгийн үнэтэй бэлэг (2023) 
*Нүүргүй Хүн (2023) 
*Эрлэг бааяа (2025) 
*Hello Boss (2025) 
*Тойрог (2024) 
*Шувуун Хээр (2022) 
*Ирээдүйгээс ирсэн зочид (2026) 
*Анарын Өнгөтэй Үүл (2026) 
*Өнчин (2026) 
*Амь (2026) 

==Ntv Sports Team шууд дамжуулалтууд==
*Бээжин 2008 зуны олимпын наадам 
*Бундеслига хөлбөмбөгийн тэмцээнүүд (2010-2020) 
*Rio Olympics 2016 
*Beijing 2022 өвлийн олимпын наадам 
*2023 world figure shaking championship 
*Milan 2026 өвлийн олимпын наадам 
*2019 оны FIBA Basketball World cup  
*TOKYO 2020 зуны олимпын наадам 
*FIFA WORLD CUP 2018 RUSSIA дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн 
*FIFA WORLD CUP 2026 дэлхийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн 
*Монголын үндэсний хөлбөмбөгийн тэмцээнүүд 
*Nagoya Asian Games 2026  

Одоогоор 2025 оноос өнөөдрийг хүртэлх Монгол бөхийн өргөөнөөс Бөхийн Барилдаан, морины уралдаан сур харваа ба үндэсний наадмуудыг шууд дамжуулсаар байгаа. 

==NTV PRODUCTION бүтээлүүд==
*Нянгар хаданд гарсан нь  
*Дэлхийн монгол айл баримтат кино 
*Монголоо хайсан Монгол  

==Хүртсэн шагналууд==  
*HNK JAPAN PRIZE 2009 наадмаас UNICEF-ийн шагнал хүртсэн  
*Алтан Шонхор телевизийн шагнал гардуулах ёслолын үйл ажиллагаа 2008 2009 2010 2011   
*Алтан Шонхор 2011 Шилдэг баримтат Кино - Өвгөн ганц мод    
*Алтан Шонохр 2010 Шилдэг хөтлөгч Н.Нандинцэцэг    
*Алтан шонхор 2012 Шилдэг танин мэдэхүйн нэвтрүүлэг - Эртний хүний мөрөөр   
*Алтан шонхор 2013 Шилдэг инженер зураглаач - Х.Өлзийбаяр    
*Алтан Шонхор 2013 Шилдэг спортын нэвтрүүлэг - Их мастерын Төлөө    
*Алтан Шонхор 2014    

==Компанийн удирдлага, зохион байгуулалт==
&quot;Эн Ти Ви Броадкастинг&quot; ХХК нь &quot;Медиа групп&quot; ХХК-ийн 91,4%, МУ-ын иргэн М.Есөнмөнхийн 8,51%-ийн эзэмшилтэй байна. 

* Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат
* Захиргаа, Хүний нөөцийн газрын захирал Ш.Долгорсүрэн
* Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ
* Санхүүгийн газрын захирал Х.Батзаяа
* Контент хөгжүүлэлтийн газрын захирал Б.Тайшир
* Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од
* Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант

===Редакцийн зөвлөл===

* Ерөнхий Продюсер Б.Ундрахжаргалант
* Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат
* Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ
* Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од
* Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант
* Продакшн албаны дарга Б.Билгүүн
* Төлөвлөлтийн албаны дарга Б.Эрхэмбилэг

==Гаднын холбоос==
*Албан ёсны цахим хуудас: [https://www.ntv.mn/&amp;#x20;https://web.archive.org/web/20130822170148/http://ntv.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=25&amp;Itemid=28 https://www.ntv.mn/]
*https://www.sg.mn/business-sector/telecom/1/
*https://mongolia.mom-gmr.org/mn/ehzehmshigch/translation-companies/detail/company/company/show/group-media-group/

==Эх сурвалж==
{{reflist}}

{{Монгол улсын телевизүүд}}

[[Ангилал:Монголын телевиз]]

{{Mongolia-stub}}</text>
      <sha1>b2c7tfo6wwqk8v9rufj2cwcvk1qfd3o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874756</id>
      <parentid>874755</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:27:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58253-64</username>
        <id>108703</id>
      </contributor>
      <origin>874756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21996" sha1="09l8riwdrni7ld29to76p7pkjnc94o5" xml:space="preserve">{{Хянах}}

{{Unreferenced}}
{{Инфобокс телевизийн суваг
| name              = Үндэсний телевиз (NTV)
National Television (NTV)
| logo              = &lt;!--NTV Mongolia.png--&gt;
| logo_image        = 3:5
| logo_size         = 150:300
| launch_date       = 2006.11.01
| owner             = Media Group LLC
Шунхлай ХХК
| country           = [[Монгол]]
| area              = Монгол орон даяар
| headquarters      = Улаанбаатар хот - 36 
Хан-уул дүүрэг , Чингисийн өргөн чөлөө - 14 Капитал Хаус 4-5-р давхар
| former_names      = 
| replaced          = 
| sister_channels   = NTV Sports
NTV Movies
| timeshift_service = 
| picture_format    = [[HDTV]] ([[1080i]]) 
16:9
| website           = http://www.ntv.mn/
https://m.facebook.com/ntvmn/
https://m.facebook.com/nsportsofficial/
https://m.facebook.com/NTVNewsMN/
|founder=Медиа Групп ХХК|image_size=390_500|language=Монгол|founded=2006 оны 10-р сарын 31|network=НТВ Броадкастинг ХХК|image=Ntv.png}}

'''НТВ телевиз''' буюу NTV телевиз нь Монгол Улсад цацагддаг, бүх насныханд зориулсан олон төрлийн хөтөлбөртэй, Монголын өргөн нэвтрүүлгийн телевиз.

Тус суваг нь Медиа Групп ХХК-д харьяалагддаг бөгөөд хэвлэл мэдээллийн салбарт өнгө төрхөө имиджээ бүрдүүлэн үйл ажиллагаагаа өргөн цар хүрээтэй үйл ажиллагаагаа явуулдаг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=NTV телевиз |url=https://mongolia.mom-gmr.org/mn/translation-media/detail/outlet/ntv/ |access-date=2026-09-26 |website=mongolia.mom-gmr.org |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2000 онд үүсгэн байгуулагдсан Медиа Групп ХХК Монголын хэвлэл мэдээллийн салбарт үйл ажиллагаагаа явуулж олон нийтэд үнэн зөв бодитой мэдээллийг хүргэх судалгаа шинжилгээ хийх, бизнес маркетингийн зөвлөгөө өгөх үйлчилгээ үзүүлж байсан нь өдгөө ФМ 107 Шинэ зууны радиогийн долгионыг ажиллуулж эхэлсэн нь 6 жилийн дараа буюу 2006 онд өнгөлөг энтертайнмент хөтөлбөртэй түүний бүрэлдэхүүн телевиз болох ЭН ТИ ВИ Броадкастинг ХХК-ийн эхлэл болон НТВ-гийн суурь тавигджээ &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Administrator |title=БИДНИЙ ТУХАЙ |url=http://ntv.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=25&amp;Itemid=28 |access-date=2026-08-24 |website=ntv.mn |language=mn-mn}}&lt;/ref&gt;

Монголын тэргүүлэгч телевизүүдийн нэг, ''“Өөдрөг өнгө - Өөр өнцөг”'' уриатай NTV телевиз нь 2006 оны 11-р сарын 1-ны өдөр анхны эфирээ цацаж эхэлсэн юм. 2008 оны 6-р сар гэхэд цоо шинэ техник технологитой болж техник технологийн шинэчлэлт хийгдэж цоо шинэ ажлын байранд нүүж орсон, мөн Монголын залуу телевизүүдийн хувьд сүүлийн 2 жилийн хугацаанд хэвлэлийн хүрээлэнгийн үзүүлэлтээр шилдэг 5 телевизийн тоонд орж бас шилдэг энтертайнмент хөтөлбөртэй телевиз үзүүлэлтээр NTV ордог байжээ. Мөн одоогоор тус суваг сошиал хуудсаар мэдээллийг чөлөөтэй илгээж ажиллуулж байна. 

2013 онд өнгөний өндөр нягтаршил болох сүүлийн үеийн технологитой HDTV формат руу бүрэн шилжсэн телевиз болсон юм. 

НТВ телевиз мэргэжлийн сэтгүүл зүйн төлөөлөл байхыг эрхэмлэж, нас насныханд зориулсан түүх, танин мэдэхүй, спорт, олон улс, соёл урлаг, боловсрол, цэнгээнт, шоу нэвтрүүлгүүд бэлтгэн, улс төр, нийгэм, эдийн засгийн цаг үеийн мэдээ мэдээллээс чухлыг нь онцлон хүргэхийг зорилго болгон ажилладаг.

NTV телевиз: Монгол орон даяар цацагддаг өргөн нэвтрүүлгийн телевиз бөгөөд өдөр тутмын мэдээ мэдээлэл, бүх төрлийн сэдэвтэй олон ангит ба Уран сайхны түүнчлэн Баримтат Хүүхэлдэйн кинонууд ба энтертайнмент чиглэлээр бус харин олон төрлийн сэдэвтэй бэлтгэгдсэн нэвтрүүлгүүдийг бүх насныханд хүрэх зорилготой ажиллаж байна.

NTV телевиз нь Нийгэм, Эдийн засаг, Улс төрийн Олон улсын Гадаад мэдээ болон Мэдээ хөтөлбөр хамгийн өндөр үзэлт, хандалттай сувгуудын нэг бөгөөд &quot;Улаан бал&quot;, ярилцлага тойм хосолсон Лхагвын Тойм, алдартай одод буюу олны танил жүжигчид дуучидтай ярилцах Болзоо, ярилцах Цаг, Нандиа Ток Шоу, улс төрчид болон дэлхийн ажилчидтай ярилцаж байсан De Facto with Jargalsaikhan, &quot;Өөр өнцөг&quot; хэлэлцүүлэг, &quot;Тэгээс тэг&quot; эрэн сурвалжлах нэвтрүүлэг, &quot;Global Talk&quot; олон улсын тоймчийн ярилцлага ба Metro Star зэрэг нь дэлхийд болон дотоодод өрнөж буй үйл явдлуудыг тоймлон хүргэдгээс гадна нийгэмд тулгамдаад буй олон асуудлуудыг шийдвэрлүүлэх чиглэлээр агуулгаа боловсруулж нийтлэн түгээдэг.

NTV телевиз нь өөрийн үндсэн контент, уран бүтээлүүдээс гадна албан ёсны эрхтэйгээр олон улсын өндөр зэрэглэлийн ТВ шоу, контентуудыг бүтээж үзэгчдийн хүртээл болгодог бөгөөд &quot;Ахлах тогоочийн заавраар&quot;, &quot;Эхнэрийн заавраар&quot;, &quot;Cash Cab&quot;, “Нууцлаг Хөргөгчний Тулаан”, эрүүл мэндийн боловсрол олгох “Вакцин Шоу” урьд өмнөхөн хийгдэж байсан ТВ Доктор, “Эргэдэг Гал Тогоо” түүнчлэн Өмнөд Солонгос улсаар аялсан түүхын тухай хөтөлбөр, бас Одмөндөр юутуб сувгийн хөтөлбөрүүд бусад спортын нэвтрүүлгүүдийг төдийгүй Германы DW хөтөлбөрүүд ба хүүхдүүдийн шинжлэх ухааны Science at home хүүхдийн үсэг таалгах Үсэгт тоо Хүүхдийн гарч байсан Нар сар Од болон эдийн засагчдын улс төрчдийн хэлэлцэх Анализ Шоу хөтөлбөр Ярилцлагын Чухал Яриа зугаа цэнгэлийн Хотын Клуб цэнгээнт хөтөлбөр Ханьтайгаа Хамтдаа зэргийг хүргэж байв.

2025 оны 7-р сард өөрийн спортын төрөлжсөн арилжааны хэмжээний суваг болох N Sports гэх монголын цоо шинэ спортын суваг мэндэлсэн бөгөөд ихэнх кабелийн болон хиймэл дагуулын IPTV OTT флатформ үйлчилгээгээр цацагдаж эхэлсэн ба өөрийн бүтээсэн нэвтрүүлэг ба чухал тэмцээнүүдтэй хамт шууд дамжуулж ажиллуулсан төдийгүй спортын сэдэвтэй спортын хөтөлбөрүүдийг гаргаж эхэлсэн &lt;ref&gt;Facebook.com/N Sports/&lt;/ref&gt;

2026 оны 2-р сард NTV телевиз монголын 3 хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн дунд анх удаа JTI Certificate өргөмжлөлийг авч сэтгүүлчдийн итгэмжлэлийг хадгаласан төдийгүй тус сувгийн гаргаж бэлтгэж байгаа мэдээллийн хөтөлбөрийг баримтан дээр тулгуурлан хийж үнэлгээ ба Монголд анх удаа тус гэрчилгээнээс NTV Телевиз хүртэж авсан юм. &lt;ref&gt;{{Citation |title=Facebook |date=2011 |url=https://doi.org/10.4135/9781412994156.n258 |work=Encyclopedia of Sports Management and Marketing |access-date=2026-08-21 |place=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |publisher=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-7382-3}}&lt;/ref&gt;

==Өөрийн бүтээсэн телецувралууд==
*Бид Дөрвийн Хайр (2009)
*Тоглоомын Дүрэм (2013) 
*Ус дээшээ урсдаг (2014) 
*Гэр Дүүрэн Охид (2017)  

==Оранж Интертайнментын олон ангит киноны бүтээлүүд==

*+ 17 инээдмийн цуврал (2018) 
*Boobies (2018) 
*Киносутра (2018) 
*Search (2020) 
*Жинхэнэ Эрчүүд (2021) 
*Нийслэл хүүхэн 1-р бүлэг (2021) 
*Нийслэл Хүүхэн 2-р бүлэг (2022)  
*Өв Залгамжлагчид (2024) 
*Амьдрал (2025) 
*Мөрч  (2025) 
*Орь дуу (2025) 
*Хараал хүрсэн Хот (2026)  

==Одоогийн гаргаж байгаа нэвтрүүлгүүд==
*Мэдээ  
*Одмөндөр подкастууд 
*Орчуулга Тойм 
*Шинэ цагийн Малчин реалити шоу  
*Болороо асууж байна Ток Шоу   
*Зууны хүлгүүд 3-р бүлэг  
*Хээр подкаст  
*Болзоо ярилцах цаг  
*Дэвжээ уралдаант цэнгээнт нэвтрүүлэг  
*Япон амьдралын хэв маяг  
*Наадгай цэнгээнт нэвтрүүлэг  
*Цаг агаар  
*Бөхийн Өрөө  
*Science of Home  
*Инновацын Эзэд  
*Лхагвын Тойм 
*Шинэ амьдралын Эхлэл 
*Сэтгэл татам Өмнөд Солонгос   
*Зууны хүлгүүд  
*Хүүхдүүдээ наашаа хүүхдийн нэвтрүүлэг  
*Монгол Бахархал  
*Top Chef mongolia   
*Түүхийн Эзэд  
*Амьтдын тухай сонирхолтой баримтууд   
*Хүүхдүүдээ наашаа хичээлийн цаг   
*АйАйн    
*Бусад гадаадын дотоодын нэвтрүүлгүүдыг нэвтрүүлдэг.   

==Гаргаж байсан архивын хөтөлбөрүүд==
*Нэг Мөр нэвтрүүлэг 
*Show Buzz  
*Хот Айлын зочин гийчид  
*N Music  
*Beetle Music  
*Nostalgia хөгжмийн хөтөлбөр  
*Анализ Шоу  
*Мода Арт реалити шоу  
*Хүний Түүх   
*Гэрийн мастер тогооч   
*Хотын Гудамж 
*Хөөрхөн теле сэтгүүл 
*Халуун сэтгэл нэвтрүүлэг  
*Хальс Юу өгүүлдэг Вэ  
*Сэтгүүлчийн Эрэл 
*Тусгал Хэвлэлийн Тойм 
*ТВ Клуб 
*2-р суваг  
*Comedy TV   
*Өглөө хөтөлбөр 
*Монголын Ковер Одод 
*МОНЦАМЭ Гадаад Тойм 
*Органик Монгол 
*Цаг үе үйл явдал мэдээллийн хөтөлбөр 
*Дэлхийн Чимээ мэдээллийн хөтөлбөр  
*Үндэсний Мэдээ мэдээллийн хөтөлбөр  
*Anime News 
*Бүхнийг Чадагч Бүсгүйчүүд 
*Цэнхэр цэцэг өглөөний хөтөлбөр 
*Ганаа Мэргэжлээ сольсон нь 
*Амгаа мэргэжлээ сольсон нь  
*Мартагдашгүй Намар   
*Үнэн үү  
*Та жингээ хасмаар байна уу   
*Кино Ертөнц   
*Их Мэдэх  
*Зөн билгийн Тулаан монголд 
*Би бүжиглэж чадна 
*Хөдөөний Баясгалан 
*Ханьтайгаа хамтдаа 
*Энэ бол кино  
*Эгэл биш кино 
*Төрсөн бууц 
*Сайн өдөр амралтын хөтөлбөр  
*Сонгодог Цаг  
*Улаан таван хошуу  
*Oxygen  
*Дэлгүүр хэсэх үү 
*Их мастерын Төлөө  
*Нийслэл Guide арилжааны нэвтрүүлэг 
*Би тоглоомондоо хайртай  
*Номын гэгээ нэвтрүүлэг 
*Монгол вундеркинд  
*100 жил 100 үйл явдал 
*Хүүхэд насны галт тэрэг цэнгээнт нэвтрүүлэг  
*NTV NEWS 
*Чухал яриа 
*Сувдан сондор цуврал нэвтрүүлэг  
*Бундеслига Тэмцээний Тойм 
*Дөнгөсөн нь 
*440 MHZ хөгжмийн мэдээллийн хөтөлбөр 
*Orange Film кино хөтөлбөр 
*BEBE хүүхдийн нэвтрүүлэг  
*Business Day хөтөлбөр 
*American Next Top Model  
*Зөн билгийн тулаан (орос хэлээр гарч байсан нэвтрүүлэг)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Administrator |title=БИДНИЙ ТУХАЙ |url=http://ntv.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=25&amp;Itemid=28 |access-date=2026-08-24 |website=ntv.mn |language=mn-mn|archive-date=}}&lt;/ref&gt; 
*Нууцлаг Эзэн (Гадаадын нэвтрүүлэг) 
*NTV Sports News  
*Үндэсний Тойм 
*N Entertainment  
*Яг одоо  
*Coffee Break 
*Төгс Ертөнц 
*Чөлөөт эмэгтэйчүүд 
*Ноён Бэрс 
*Нэг сэдвээр мэдээллийн хөтөлбөр 
*Нандиа Ток Шоу  
*Өөр өнцөг Хэлэлцүүлэг  
*Jeju challenge  
*IG show  
*K-POP Mongolia  
*Нар сар Од хүүхдийн нэвтрүүлэг  
*Хүрээлэн амьд ертөнцийн цуврал  
*Үсэгт Шоо  
*Инновацын Эзэд (3-4 улирлын турш бүтээсэн)  
*Вакцин Шоу   
*ТВ Доктор

==Гадаадын форматаас нутагшуулсан нэвтрүүлгүүд==
*Эхнэрийн Заавраар 6-7 улиралтай  
*Бяцхан Мастерууд 3-4 улиралтай 
*Ахлах тогоочийн заавраар 4 улиралтай 
*Эргэдэг Гал тогоо 
*Комеди Клуб Монголиа  
*Fridge Wars mongolia  
*Cash Cab mongolia  
*Top Chef mongolia   
*Нууцлан Хөргөгчний тулаан  
*Их хотын Street Food   
*Get on your Baby (1-4 улирлаар хйигдсэн)   
*Top Chef Mongolia (шинээр гарсан).

==Orange Theatre-ийн бүтээлүүд==
2009 оны 5-р сард байгуулагдсан оранж театр буюу эдүгээгийн Оранж энтертайнментын үндэс тавигдсан тухайн үед олон ангит кино теле жүжиг теле зохиомж зохиомжит нэвтрүүлэг уран сайхны нэвтрүүлгүүдийг бэлтгэн явуулдаг байжээ. 

*Хүй Давхар орчлон  
*Өвлийн Уянга  
*Зүгээргүй эмэгтэй  
*Дурлалын Нууц  
*Нэг Хоёрын Гурваа МУСК  

==Оранж Интертайнментийн уран сайхны кинонууд==
*Бүхнээс дээгүүр (2017) 
*Рекит (2017) 
*Хуримын даашинзтай бүсгүй (2017)  
*Хөгжилтэй Дүр ах аа намайг бодоорой (2017) 
*Хөгжилтэй Дүр хайрын найраатай наадам (2017) 
*Хөгжилтэй Дүр Миний хайртын хурим (2017)  
*Хөгжилтэй Дүр Тусгай захиалга (2017) 
*+17 Bad Angel (2018) 
*Cool ААВ (2019) 
*Цогоо гуай Хүрлээ хоёр (2020) 
*Сигам (2020) 
*Самарчид (2021) 
*Дуудлагын хов базагч 1 (2022) 
*Бумын Тахилга (2022) 
*Шар гэгээ (2023) 
*13-р сар (2023) 
*Эцэг (2024) 
*Гүн тайгын Манан (2025) 
*Намайг ачсан дурлал (2025) 
*Хэн ч биш (2025)  
*Эвдрээгүй Дурсамж (2025) 
*Эрдэнэсийн Арал (2024) 
*Дуудлагын Хов базагч 2 (2024) 
*Хурим сүйтгэгчид (2024) 
*Алдарт ээжүүдийн ажил хаялт (2024) 
*Нийслэл Хүүхэн Очироо Сүхээ (2022)  
*Нийслэл Хүүхэн Бал сар (2023) 
*Хамгийн үнэтэй бэлэг (2023) 
*Нүүргүй Хүн (2023) 
*Эрлэг бааяа (2025) 
*Hello Boss (2025) 
*Тойрог (2024) 
*Шувуун Хээр (2022) 
*Ирээдүйгээс ирсэн зочид (2026) 
*Анарын Өнгөтэй Үүл (2026) 
*Өнчин (2026) 
*Амь (2026) 

==Ntv Sports Team шууд дамжуулалтууд==
*Бээжин 2008 зуны олимпын наадам 
*Бундеслига хөлбөмбөгийн тэмцээнүүд (2010-2020) 
*Rio Olympics 2016 
*Beijing 2022 өвлийн олимпын наадам 
*2023 world figure shaking championship 
*Milan 2026 өвлийн олимпын наадам 
*2019 оны FIBA Basketball World cup  
*TOKYO 2020 зуны олимпын наадам 
*FIFA WORLD CUP 2018 RUSSIA дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн 
*FIFA WORLD CUP 2026 дэлхийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн 
*Монголын үндэсний хөлбөмбөгийн тэмцээнүүд 
*Nagoya Asian Games 2026  

Одоогоор 2025 оноос өнөөдрийг хүртэлх Монгол бөхийн өргөөнөөс Бөхийн Барилдаан, морины уралдаан сур харваа ба үндэсний наадмуудыг шууд дамжуулсаар байгаа. 

==NTV PRODUCTION бүтээлүүд==
*Нянгар хаданд гарсан нь  
*Дэлхийн монгол айл баримтат кино 
*Монголоо хайсан Монгол  

==Хүртсэн шагналууд==  
*HNK JAPAN PRIZE 2009 наадмаас UNICEF-ийн шагнал хүртсэн  
*Алтан Шонхор телевизийн шагнал гардуулах ёслолын үйл ажиллагаа 2008 2009 2010 2011   
*Алтан Шонхор 2011 Шилдэг баримтат Кино - Өвгөн ганц мод    
*Алтан Шонохр 2010 Шилдэг хөтлөгч Н.Нандинцэцэг    
*Алтан шонхор 2012 Шилдэг танин мэдэхүйн нэвтрүүлэг - Эртний хүний мөрөөр   
*Алтан шонхор 2013 Шилдэг инженер зураглаач - Х.Өлзийбаяр    
*Алтан Шонхор 2013 Шилдэг спортын нэвтрүүлэг - Их мастерын Төлөө    
*Алтан Шонхор 2014    

==Компанийн удирдлага, зохион байгуулалт==
&quot;Эн Ти Ви Броадкастинг&quot; ХХК нь &quot;Медиа групп&quot; ХХК-ийн 91,4%, МУ-ын иргэн М.Есөнмөнхийн 8,51%-ийн эзэмшилтэй байна. 

* Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат
* Захиргаа, Хүний нөөцийн газрын захирал Ш.Долгорсүрэн
* Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ
* Санхүүгийн газрын захирал Х.Батзаяа
* Контент хөгжүүлэлтийн газрын захирал Б.Тайшир
* Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од
* Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант

===Редакцийн зөвлөл===

* Ерөнхий Продюсер Б.Ундрахжаргалант
* Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат
* Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ
* Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од
* Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант
* Продакшн албаны дарга Б.Билгүүн
* Төлөвлөлтийн албаны дарга Б.Эрхэмбилэг

==Гаднын холбоос==
*Албан ёсны цахим хуудас: [https://www.ntv.mn/&amp;#x20;https://web.archive.org/web/20130822170148/http://ntv.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=25&amp;Itemid=28 https://www.ntv.mn/]
*https://www.sg.mn/business-sector/telecom/1/
*https://mongolia.mom-gmr.org/mn/ehzehmshigch/translation-companies/detail/company/company/show/group-media-group/

==Эх сурвалж==
{{reflist}}

{{Монгол улсын телевизүүд}}

[[Ангилал:Монголын телевиз]]

{{Mongolia-stub}}</text>
      <sha1>09l8riwdrni7ld29to76p7pkjnc94o5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Австрийн далбаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62054</id>
    <revision>
      <id>874666</id>
      <parentid>671046</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:01:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Австрийн төрийн далбаа]] to [[Австрийн далбаа]]</comment>
      <origin>671046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1322" sha1="f75fj59qt4tz8d9djg8wutvwpm3nx5s" xml:space="preserve">{{Инфобокс Төрийн далбаа
| Нэр                  = Бүгд Найрамдах Австри Улсын Төрийн далбаа
| Зураг                = Flag of Austria.svg
| Өргөн                = 
| Далбааныбэлгэтэмдэг  = {{FIAV|100100|1}}{{FIAV|normal|1}}
| Талуудынхарьцаа      = 2:3
| Албанёсоорхэрэглэсэн = 1945 оны тавдугаар сарын 1
}}
'''[[Австри]] улсын төрийн далбаа''' нь улаан, цагаан, улаан өнгө бүхий хөндлөн байрлалтай ижил гурван хэсгээс бүрдэнэ. Одоогийн ашиглаж буй далбааг 18-р зуунаас эхлэн ашиглаж эхэлсэн ч 1918 онд албан ёсоор Австри улсын төрийн далбаа болжээ. Далбааны гол хэсэг буюу цагаан өнгөтэй хэсэгт Тэнгисийн цэргийн сүлд байрлана.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Flags of Austria|Австрийн төрийн далбаа}}

{{Хөтлөгч мөр Европын улсуудын төрийн далбаа}}
[[Ангилал:Австрийн төрийн далбаа| ]]
[[Ангилал:Төрийн далбаа]]</text>
      <sha1>f75fj59qt4tz8d9djg8wutvwpm3nx5s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874677</id>
      <parentid>874666</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:09:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>874677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2122" sha1="kezh0frf6oav56cksbpke913ilm8tya" xml:space="preserve">{{Distinguish|Латвийн далбаа}}
{{Инфобокс далбаа
| Name = Бүгд Найрамдах Австри Улс
| Article = 
| Image = Flag_of_Austria.svg
| Nickname = 
| Morenicks = 
| Use = 100100
| Symbol = {{FIAV|100100}} {{FIAV|normal}} {{FIAV|Equal}}
| Proportion = 2:3
| Adoption = {{start date|1230|df=y}} (анхны хэрэглээ)&lt;br/&gt; {{start date|1945|05|01|df=y}} (албан ёсоор баталсан)&lt;br /&gt;{{Start date|2018|05|14|df=yes}} (одоогийн хувилбар)
| Design = Дээд, доод хэсэгтээ улаан, дунд хэсэгтээ цагаан өнгөтэй, хэвтээ гурван зурвас
| Designer = [[V Леопольд, Австрийн гүн|Австрийн V Леопольд]]
| Image2 = Flag_of_Austria_(state).svg
| Nickname2 = 
| Morenicks2 = 
| Use2 = 011011
| Symbol2 = {{FIAV|011011}} {{FIAV|normal}} {{FIAV|Mirror}}
| Proportion2 = 2:3
| Adoption2 = {{start date and age|1984|03|28|df=y}}
| Design2 = Дээд болон доод хэсэгтээ улаан, дунд хэсэгтээ цагаан өнгийн хэвтээ гурван зурвасаас бүрдэх төвдөө [[Австрийн сүлд]]тэй далбаа.
| Designer2 = 
}}

'''[[Австри]] улсын төрийн далбаа''' нь улаан, цагаан, улаан өнгө бүхий хөндлөн байрлалтай ижил гурван хэсгээс бүрдэнэ. Одоогийн ашиглаж буй далбааг 18-р зуунаас эхлэн ашиглаж эхэлсэн ч 1918 онд албан ёсоор Австри улсын төрийн далбаа болжээ. Далбааны гол хэсэг буюу цагаан өнгөтэй хэсэгт Тэнгисийн цэргийн сүлд байрлана.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Flags of Austria|Австрийн төрийн далбаа}}

{{Хөтлөгч мөр Европын улсуудын төрийн далбаа}}
[[Ангилал:Австрийн төрийн далбаа| ]]
[[Ангилал:Төрийн далбаа]]</text>
      <sha1>kezh0frf6oav56cksbpke913ilm8tya</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874719</id>
      <parentid>874677</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T05:48:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3712" sha1="3gmxl54b8zmaw7xhblz78tad5fkflaj" xml:space="preserve">{{Distinguish|Латвийн далбаа}}
{{Инфобокс далбаа
| Name = Бүгд Найрамдах Австри Улс
| Article = 
| Image = Flag_of_Austria.svg
| Nickname = 
| Morenicks = 
| Use = 100100
| Symbol = {{FIAV|100100}} {{FIAV|normal}} {{FIAV|Equal}}
| Proportion = 2:3
| Adoption = {{start date|1230|df=y}} (анхны хэрэглээ)&lt;br/&gt; {{start date|1945|05|01|df=y}} (албан ёсоор баталсан)&lt;br /&gt;{{Start date|2018|05|14|df=yes}} (одоогийн хувилбар)
| Design = Дээд, доод хэсэгтээ улаан, дунд хэсэгтээ цагаан өнгөтэй, хэвтээ гурван зурвас
| Designer = [[V Леопольд, Австрийн гүн|Австрийн V Леопольд]]
| Image2 = Flag_of_Austria_(state).svg
| Nickname2 = 
| Morenicks2 = 
| Use2 = 011011
| Symbol2 = {{FIAV|011011}} {{FIAV|normal}} {{FIAV|Mirror}}
| Proportion2 = 2:3
| Adoption2 = {{start date and age|1984|03|28|df=y}}
| Design2 = Дээд болон доод хэсэгтээ улаан, дунд хэсэгтээ цагаан өнгийн хэвтээ гурван зурвасаас бүрдэх төвдөө [[Австрийн сүлд]]тэй далбаа.
| Designer2 = 
}}

'''[[Австри]] улсын төрийн далбаа''' - орчин үеийн улс орнуудын хамгийн эртний үндэсний бэлгэдлийн нэг гэж үздэг бөгөөд анх 1230 онд хэрэглэгдэж байжээ. Австрийн өнөөгийн гурван өнгөт далбаа нь Бабенберг гүрний сүлднээс гаралтай. Хабсбургийн хар шар өнгийн далбаа гэх мэт бусад далбаануудаас ялгаатай нь улаан-цагаан-улаан далбаа нь эрт дээр үеэс хаан ширээг залгамжлагч гэр бүл эсвэл хаантай бус, харин улс оронтой холбоотой байжээ.

Эртнээс эхлэн ашиглаж байсан ч 1919 онд албан ёсоор Австри улсын төрийн далбаа байгаад 1938 онд хүчингүй болгооод хожим 1945 онд үндэсний далбаа болгон сэргээсэн. Уг далбаа нь хөндлөн байрлалтай ижил хэмжээний дээд талд улаан, дунд хэсэгт цагаан, доод хэсэгт улаан өнгөтэй юм. Далбааны гол хэсэг буюу цагаан өнгөтэй хэсэгт Тэнгисийн цэргийн сүлд байрлана.

Улаан өнгө нь Австрийн Бүгд Найрамдах Улсын эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэлд урссан эх орончдын цусыг бэлэгддэг. Цагаан өнгө нь Австрийн ард түмэн хаант засаглалыг түлхэн унагаснаар олж авсан эрх чөлөөг бэлэгддэг. Мөн , Австрийн далбааны өнгөний албан ёсны хувилбарын дагуу дунд цагаан судал нь Австри улсыг баруунаас зүүн тийш дайран өнгөрдөг [[Дунай мөрөн|Дунай мөрнийг]] төлөөлдөг байна.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Flags of Austria|Австрийн төрийн далбаа}}

{{Хөтлөгч мөр Европын улсуудын төрийн далбаа}}
[[Ангилал:Австрийн төрийн далбаа| ]]
[[Ангилал:Төрийн далбаа]]</text>
      <sha1>3gmxl54b8zmaw7xhblz78tad5fkflaj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сошиал инженерчлэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62780</id>
    <revision>
      <id>874654</id>
      <parentid>855208</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:32:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>Pop_up.png файлыг коммонсд [[c:User:AFBorchert|AFBorchert]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Windows screenshots|]].</comment>
      <origin>874654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17699" sha1="g0q97es9mzi8t7rrg7p7ex7cpubo4v1" xml:space="preserve">'''Сошиал инженерчлэл''' ({{Lang-en|Social engineering}}) -мэдээллийн аюулгүй байдлын хүрээнд хүний сэтгэл зүйд тулгуурлан үйлдэл хийх болон нууц мэдээлэл олохыг хэлнэ. Өөрөөр хүнд итгэх итгэлийг ашиглан мэдээлэл цуглуулах, залилан хийх эсвэл системд нэвтрэх зорилготой. Сошиал инженерчлэл нь сэтгэл зүй удирдах арга дээр тулгуурладаг бөгөөд харин хэрэглээ нь [[компьютер]] болон мэдээллийн аюулгүй байдлын мэргэжилтэн дунд оршдог.

==Сошиал инженерчлэл төрлүүд:==
Social Engineering –ыг ерөнхийд нь 2 хувааж үзэж болно. Үүнд: (Human Based)Хүн дээр чиглэсэн болон (Computer Based) компьютерт чиглэсэн.

===Хүн дээр суурилсан Сошиал инженерчлэл:===
Энэ төрөлд хүмүүстэй шууд харьцаж мэдээлэл авдаг. Өөрөөр хэлбэл хүнд итгэх гэнэн байдлыг ашиглан халдлага хийдэг төрөл юм. Үүнийг 4 үе шаттайгаар явагддаг гэж үздэг. Үүнд:

*Эхний алхам нь Research буюу судалгаа:
Энэ үе шатанд тухайн хүн болон байгууллагаасаа мэдээлэл цуглуулахыг оролддог бөгөөд мэдээлэлээ тухайн байгийнхаа бичиг баримт, хувийн сонирхол, компаний вебсайт зэрэг зүйлүүдээс цуглуулдаг байна.

*Дараагийн алхам нь Hook буюу дэгээ:
Энэ алхам нь судалгааны алхам дууссаны дараа үргэлжилдэг бөгөөд тухайн байтай харилцан яриа үүсгэж эхлэхийг оролддог.

*3 дахь алхам Play буюу тоглох:
Энэ нь гол алхам бөгөөд аажмаар дотно харьцаа үүсгэж харилцааны явцдаа өөрт хэрэгтэй мэдээллээ цуглуулж авна.

*Сүүлийн алхам Exit буюу гарах:
Энэ нь сүүлийн алхам бөгөөд харьцаагаа аажмаар зогсоодог. Ямар нэгэн зүйл(юу ч ярихгүй...) хийхгүй харьцаагаа таслах нь түүнийг сэжиг авахад хүргэнэ.

===Компьютер дээр суурилсан Сошиал инженерчлэл:===
Компьютерт суурилсан сошиал инженерчлэл нь хүссэн мэдээллээ авахын тулд компьютерийн програм хангамжыг ашигладаг.Үүнд дараах төрлүүд хамаарч болно:

====Pop-up windows====
Энэ халдлагын төрөл нь үсэрч гарч ирэх цонхон дээр тулгуурладаг. Энэ цонх нь дараах байдалтай харагдаж болно.

Хэрэглэгч тухайн холбоос дээр дарахад халдагчын веб сайт руу холбогдох бөгөөд хувийн мэдээлэл хулгайлах болон ямар нэгэн вирус халдварлуулсан програм хангамж татах эсэхийг асууна.

====Insider attack====
Энэ халдлагын төрөл нь сүлжээн дотроосоо халдлагад өртөх юм.Энэ халдлага нь ихэвчлэн байгууллага доторх өөрийн байр сууриндаа дургүй ажилчны нарийн зохион байгуулсан халдлага байдаг. Яагаад гэвэл тэд бусад ажилчдаасаа хувийн өш авах гэж зохион байгуулсан байдаг.

====Phishing====
Phishing ([[Англи хэл|англи]]. phishing, fishing —гээс гаралтай- загас барих) -Энэ залилангийн төрөл нь нууц үгийг мэдэж аваад таны дансанд нэвтрэх юм. Халдагчид ихэвчлэн олон е-мейл рүү мейл явуулдаг жишээлбэл та үндэсний лото тохирооноос тийм хэмжээний мөнгө хожлоо гэсэн линк бүхий мейл явуулах бөгөөд хэрэглэгч тухайн линк рүү орж өөрийн кредит картныхаа мэдээлэл эсвэл өөрийн нэр, хаяг, нас болон хот зэрэг мэдээлэлүүдийг оруулдаг. Үүнийг ашиглан халдагч нууц үг зэргийг тохируулдаг бөгөөд бүх мэдээллийг олж авах болно.

====Spear phishing====
Энэ халдлагын төрөл нь тодорхой нэгэн бүлэг рүү чиглэгдсэн байдаг. Хэдэн мянган и-мейлийг хамаагүй илгээснээс тодорхой сонгосон бүлэг хүмүүс рүү чиглэгдсэн байдаг. Spear phishing нь өндөр түвшний байд ашиглагдаж байна. Энэ төрлийн халдлагыг “Whaling” гэж нэрлэдэг. Жишээлбэл 2008 онд хэд хэдэн америк CEO уруу хуурамч шүүхийн зарлан дуудах хуудас ирсэн ба үүнтэй хамт хавсарсан файл ирсэн байсан бөгөөд энэ нь үзэх үед malware суулгадаг програм байсан байна. 2010 оны сүүлээс 2011 оны эхэн хүртэл Spear phishing-ийн хохирогдыг нэрлэвэл Австралийн Ерөнхий сайдын оффис, Канадын засгийн газар, Эпсилоны мэйлийн үйлчилгээ, болон Оак Ридж дэх Үндэсний Лаборатори гэх мэт.

====Baiting====
Энэ төрөл нь физик төхөөрөмж ашигласан Trojan horse бөгөөд хохирогчын сониуч зан эсвэл шунал дээр тулгуурладаг. Өөрөөр хэлбэл халдагч хортой програмаар халдварлуулсан флаш диск эсвэл floppy disk зэргийг хүмүүс олохоор газар санаатайгаар орхих явдал юм.Хэн нэгэн флашийг олж сониуч зандаа хөтлөгдөн тухайн хортой флаш дискийг компьютертоо залган вирусыг суулгаснаар халдагчид өөрийн компьютерт (магадгүй компаний төв компьютер) нэвтрэх эрх олгодог.

====Tailgating====
Энэ халдлагын төрөл нь шууд явагддаг бөгөөд хүнийг дагаж хэрэгтэй мэдээлэл цуглуулах үйл явц юм.Жишээлбэл АТМ дээр тухайн хүний ард зогсож нууц үг, дансны мэдээлэл зэргийг хулгайлж авах. 

====Pretexting====
Энэ арга барил нь [[цахим шуудан]] дээр явагдах боломжтой.Өөрөөр хэлбэл халдагч чам руу найзын чин нэрийн нэрийн өмнөөс шуудан явуулах бөгөөд найзын чин цахим шуудангийн хаягтай яг адилхан байх болно.Тухайн шуудангийн агуулгад юу ч байж болно.Тухайлбал янз бүрийн хордуулсан PDF файл эсвэл мөнгө зээлэхийг хүссэн утгатай шуудан ч байж болно.

====Typosquatting====
Энэ төрөл нь phishing-тэй төстэй боловч ялгаа нь хохирогчтой шууд харьцдаггүй. Хуурамч веб хуудас үүсгэн ижил домайн худалдан авч хүлээдэг.Тухайн веб хуудас руу үсэрдэг линкийг хохирогчийн компьютерийн хаана ч гарч ирж болно.(Popup windows, Notification хэлбэрээр...) Энэ маягаар хохирогчийн мэдээллийг олж авдаг.

==Арга барил болон нэр томъёо:==
Бүх сошиал инженерчлэл нь хүний шийдвэр гаргах тодорхой шинж чанарууд дээр суурилдаг. Зарим тохиолдолд “Хүн дээрх алдаа” гэж нэрлэдэг бөгөөд халдлага хийх арга барилаа тодорхойлохдоо янз бүрийн хослолуудыг ашигладаг.Сошиал инженерчлэлийн халдлага нь компаний ажилтны нууц мэдээллийг хулгайлах ч байж болно. Хамгийн түгээмэл төрлүүд нь утсан дээр явагддаг.
Сошиал инженерчлэлийн жишээ нь өөр нэгэн хүн компани руу нэвтрэн орж зарлалын самбар дээр ажилчдын тусламжийн дугаар өөрчлөгдсөн гэх мэтийн мэдээлэл албан ёсны харагдахаар зарлал оруулж өгнө. Тиймээс ажилчид залгаж ярилцах бөгөөд тэдний нууц үг болон хэрэглэгчийн нэр мөн компаний хувийн мэдээлэлүүдийг авах боломжтой.
Сошиал инженерчлэлийн өөр нэгэн жишээ гэвэл халдагч social сайтуудаар холбоо үүсгэх ба нөгөө хүнтэйгээ холбоо тогтоох ба харилцан яриа удаанаар үүсгэж эхэлнэ. Тухайн хүнийхээ итгэлийг олох ба үүнийгээ ашиглан пассворд болон банкны дансны мэдээлэл зэрэг эмзэг чухал мэдээллүүдийг олж авдаг.
==Сошиал инженерээс хамгаалах:==

===Байгууллагууд:===
*Ажилтны түвшингийн тогтолцоог бий болгохдоо ажилтны найдвартай байдлыг харгалзан үзэх
*Аль мэдээлэл нь эмзэг чухал  сошиал инженерчлэлд өртөж болохыг тодорхойлох мөн аюулгүй байдлын системээ задлан авч үзэх
*Чухал мэдээлэл удирдахын тулд аюулгүй байдлын протокол, бодлого болон журмыг бий болгох
*Ажилчиддаа байр сууринд нь тохируулж аюулгүй байдлын протоколуудын талаар сургалт зохион байгуулах
*Аюулгүй байдлын тогтолцоондоо тогтмол шинжилгээ хийх

===Хувь хүн:===
*И-мейлээр ирсэн янз бүрийн линк буюу холбоос дээр дарж орохгүй байх, аттачласан файл татаж авахгүй байх мөн илгээгчийн хаягийг сайн шалгах
*Янз бүрийн флаш компьютертоо залгахгүй байх
*Антивирус худалдаж суулгах
*Янз бүрийн үнэгүй программ ашиглахгүй байх
*АТМ ээр үйлчилүүлэхдээ ардаа ямар хүн ямар зайтай байгааг шалгаж харах гэх мэт

==Алдартай сошиал инженерүүд:==

*'''Kevin Mitnick'''
Kevin Mitnick нь эхлээд компьютерын гэмт хэрэгтэн байсан бөгөөд сүүлд аюулгүй байдлын зөвлөх болсон бөгөөд тэрээр системийг эвдэж орсоноос хэн нэгнийг урхидаж нууц үгийг олох нь илүү бага хүчин чармайлт зарцуулдаг гэдгийг харуулсан.

*'''Christopher Hadnagy'''
Christopher Hadnagy нь аюулгүй байдлын мэргэжилтэн бөгөөд тэрээр сошиал инженерчлэлийн анхны бие махбодын болон сэтгэл зүйн тогтолцоог тодорхойлсон байдаг бөгөөд түүний ном нь үнэхээр өргөн хүрээтэй тархсан байдаг.

*'''Badir Brothers'''
Ramy, Muzher болон Shadde Badir- тэд бүгд төрсөн цагаасаа эхлэн сохор байсан бөгөөд тэд 1990 оны үед Израйлд сошиал инженерчлэл ашиглан өргөн хүрээний утас болон компьютерыг тохируулж чадсан.

==Энэ тухай хаанаас харж болох==
*White Collar гэх телевизийн цувралд Matt Bomber нь үнэхээр ухаалаг, авьяастай FBI-ын мэдээлэгчийн дүрд тоглодог.
*Identity Thief гэх кинонд Melissa McCarthy нь pretexting ашиглан нэр, кредит картны дугаарыг олж авч буй дүрд тоглодог.
*Rockford Files гэх телевизийн шоунд Jim Rockford нь өөрийн хувийн судалгааны ажлаа хйихдээ ихэвчлэн pretexting ашигладаг.
*Watch Dogs гэх видео тоглоом дээр Aiden Pearce нь өсөж том болох явцдаа сошиал инженерчлэлд суралцаж үүнийгээ ашиглан бусад дүрүүдээсээ өөрт хэрэгтэй мэдээллийг олж авдаг.
*Mr.Robot гэх телевизийн шоунд Darlene өөртөө malware агуулсан USB дискийг шоронгийн үүдэнд тараадаг ба хамгаалагч үүнийг олж өөрийн ажлын компьютерт залган шоронгийн дотоод сүлжээг эвддэг.
*2014 оны Who Am I гэх кинон дээрх гол дүрүүд нь олон янзын сошиал инженерийн техникүүдийг ашиглаж үздэг.
*Maximi Frantini-ы Францын романд Ylian Estevez гэх хакер залуу түүний халдлагууддаа голдуу сошиал инженерчлэл ашигладаг.
*James Bond-ын Diamonds Are Forever гэх кинон дээр Bond нь сүүлийн үеийн карт ашиглан онгойлдог системтэй Whyte-ын лаборатори руу нэвтрэн орохдоо Tailgating ашигладаг.
*The Thomas Crown Affair гэх кинон дээр нэгэн дүр нь музейн хамгаалагчийг ажлын байрнаас нь холдуулахын тулд [[гар утас]] ашиладаг.
*Sneakers гэх кинон дээр нэгэн дүр нь security хамгаалагч дээр очин гарсан аюулгүй байдлын зөрчилийг зүгээр л хуурамч түгшүүр хэмээн итгүүлдэг.
*Jeffrey Deaver-ын The Blue Nowhere гэх номон дээр Phate гэх алуурчин нь сошиал инженерчлэл ашиглан нууц мэдээлэлүүдээ олж авдаг ба тэгснээр тэрээр хохирогчтой ойртдог байна. гэх мэт 

==Холбоос==
*Rahul Singh Patel, 'Kali Linux Social Engineering' ном
*[http://searchsecurity.techtarget.com/definition/social-engineering/ What is Social Engineering]
*[https://www.webroot.com/us/en/home/resources/tips/online-shopping-banking/secure-what-is-social-engineering/ Сошиал инженерчлэлийн тухай дэлгэрэнгүй]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[https://www.tripwire.com/state-of-security/security-awareness/5-social-engineering-attacks-to-watch-out-for/ 5 Social Engineering Attacks to Watch Out For]
*[https://digitalguardian.com/blog/social-engineering-attacks-common-techniques-how-prevent-attack/ Social Engineering Attacks: Common Techniques &amp; How to Prevent an Attack]
*[https://www.smartfile.com/blog/social-engineering-attacks/ 23 Social Engineering Attacks You Need To Shut Down]
*[http://www.makeuseof.com/tag/protect-8-social-engineering-attacks/ How To Protect Yourself From These 8 Social Engineering Attacks]
*[http://www.datto.com/blog/5-types-of-social-engineering-attacks/ 5 Types of Social Engineering Attacks]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[https://web.archive.org/web/20161206170717/http://www.bankinfosecurity.com/interviews/understanding-social-engineering-i-3349 Understanding Social Engineering]
*[https://www.hillcrestbank.com/security/social-engineering/Hillcrest Bank Social Engineering]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Ангилал:Кибер гэмт хэрэг]]</text>
      <sha1>g0q97es9mzi8t7rrg7p7ex7cpubo4v1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кояикэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65930</id>
    <revision>
      <id>874721</id>
      <parentid>874545</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:04:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17957" sha1="6ctkbsa5a63wevvmn4awboyfsjpskj4" xml:space="preserve">{{Short description|Чилийн Айсен дахь суурин}}
{{Инфобокс суурин
| official_name = Кояикэ
| other_name = 
| native_name = Coyhaique
| image_skyline = Vista panorámica de Coyhaique.jpg
| imagesize = 300px
| image_caption = Хотын панорама харагдац
| image_flag = Bandera_de_Coyhaique.svg
| flag_size = 100px
| flag_alt = Далбаа
| image_shield = Escudo de Coihaique.svg
| shield_size = 100px
| shield_alt = Сүлд
| image_map = Comuna de Coyhaique.svg
| map_caption = Айсен дэх Кояикэ коммуны байршил
| map_alt = Лос Айсен бүс дэх Кояикэ коммуны байршил
| pushpin_map = Чили Айсен#Чили
| pushpin_map_narrow = yes
| pushpin_label_position = left
| pushpin_map_alt = Чили дэх байршил
| pushpin_map_caption = Чили дэх байршил
| coordinates_footnotes = 
| coor_pinpoint = хот
| coordinates = {{coord|45|34|S|72|04|W|region:CL-AI|display=inline,title}}
| subdivision_type = Улс
| subdivision_name = [[Чили]]
| subdivision_type1 = [[Чилийн бүс нутаг|Бүс нутаг]]
| subdivision_name1 = [[Айсен бүс нутаг|Айсен]]
| subdivision_type2 = [[Чилийн мужууд|Муж]]
| subdivision_name2 = [[Кояикэ муж|Кояикэ]]
| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;Munitel&quot;&gt;{{Cite web |url = http://www.coyhaique.cl |title = Asociación Chilena de Municipalidades |accessdate = 2026-06-24 |language = es |archive-url = https://web.archive.org/web/20100329072842/http://www.coyhaique.cl/ |archive-date = 2010-03-29 |url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Official&quot;&gt;{{Cite web |url = http://www.coyhaique.cl |title = Кояикэ хотын захиргаа |accessdate = 2026-06-24 |language = es |archive-url = https://web.archive.org/web/20100329072842/http://www.coyhaique.cl/ |archive-date = 2010-03-29 |url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
| government_type = [[Хотын захиргаа]]
| leader_title = Хотын дарга
| leader_party = [[Христийн Ардчилсан Нам (Чили)|PDC]]
| leader_name = Карлос Гатика Виллегас
| established_title = Анхны нэр
| established_date = Бакедано
| established_title2 = Байгуулагдсан
| established_date2 = 10 сарын 12, 1929
| area_footnotes = &lt;ref name=&quot;INE&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/censos_poblacion_vivienda/censo_pobl_vivi.php |title= Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн |accessdate=2026-06-24|language=es}}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2 = 7320.5
| population_as_of = 2024 оны тооллого
| population_rank = 
| settlement_type = [[Чилийн хотын жагсаалт|Хот]] ба [[Чилийн коммунууд|коммун]]
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;INE&quot;/&gt;
| population_total = 57823
| population_density_km2 = auto
| population_demonym = Кояикэчууд
| population_blank1_title = 
| population_blank1 = 
| population_blank2_title = 
| population_blank2 = 
| demographics_type1 = Хүйс
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;INE&quot;/&gt;
| demographics1_title1 = Эрэгтэй
| demographics1_info1 = 28,170
| demographics1_title2 = Эмэгтэй
| demographics1_info2 = 29,653
| timezone = [[Чили дэх цаг|CLT]]
| utc_offset = −3
| elevation_m = 302
| postal_code_type = Шуудангийн код
| postal_code = 5950000
| area_code = 56 + 67
| blank_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]]
| blank_info = [[Далайн уур амьсгал|Cfb]]
| website = [http://www.coyhaique.cl/ Official website] {{in lang|es}}
| footnotes = 
}}
'''Кояикэ''' ({{langx|es|Coyhaique}}) нь [[Чили]] улсын өмнөд хэсэгт, [[Патагони]]йн бүсэд орших хот юм. Тус хот нь [[Айсен бүс нутаг|Айсен]] бүс болон [[Кояикэ муж|Кояикэ мужийн]] засаг захиргааны төв бөгөөд мөн ижил нэртэй коммуны төв болно. Кояикэ нь бүс нутгийн төрийн захиргаа, худалдаа, боловсрол, эрүүл мэнд болон бусад үйлчилгээ төвлөрсөн суурин юм.&lt;ref name=&quot;BCN&quot;/&gt;

Хот нь далайн түвшнээс дээш ойролцоогоор 302 метрийн өндөрт, Симпсон болон Кояикэ голын хөндийн орчимд байрладаг. Уул толгодоор хүрээлэгдсэн байгалийн тогтоц, сэрүүн уур амьсгал, Патагонийн аялал жуулчлалын бүсэд эзлэх байр сууриараа онцлог юм.&lt;ref name=&quot;Climate&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.bcn.cl/leychile/Navegar?idNorma=1088770 |title=Кояикэ орчмын газар зүй, уур амьсгалын тухай мэдээлэл |publisher=Чилийн Үндэсний Конгрессын Номын сан |language=es}}&lt;/ref&gt;

== Газар зүй ==

Кояикэ нь Өмнөд Америкийн өмнөд хэсэгт орших Чилийн Патагонийн нутагт, Андын нурууны зүүн талын уулс, хөндийн бүсэд байрладаг. Хотын газар зүйн солбицол нь өмнөд өргөргийн 45°34′, баруун уртрагийн 72°04′ орчим юм. Чилийн нийслэл [[Сантьяго]] хотоос өмнө зүгт ойролцоогоор 1,359 километрийн зайд оршдог.&lt;ref name=&quot;Climate&quot;/&gt;

Кояикэ хот нь Симпсон болон Кояикэ голын хөндийн уулзвар орчимд хөгжсөн. Ойр орчмын газар нутагт уул толгод, голын хөндий, ой мод, бэлчээр болон хөдөө аж ахуйн зориулалттай газрууд зонхилно.

Кояикэ коммуны нутаг дэвсгэр хотын төвөөс гадна хөдөө орон нутгийн суурин, байгалийн бүсүүдийг хамардаг. Иймээс хотын хүн амын нягтрал болон коммуны нийт нутаг дэвсгэрийн хүн амын нягтрал нь хоорондоо ялгаатай.

== Түүх ==

Кояикэ хотыг 1929 оны 10 сарын 12-нд байгуулсан. Эхний үед хотыг '''Бакедано''' ({{langx|es|Baquedano}}) гэж нэрлэж байжээ. Хот байгуулах болсон гол зорилго нь бүс нутагт суурьшин амьдарч байсан иргэд болон Айсений аж үйлдвэрийн нийгэмлэг ({{langx|es|Sociedad Industrial de Aysén}}, SIA)-ийн үйл ажиллагааг дэмжих явдал байв.&lt;ref name=&quot;History&quot;&gt;{{Cite web |url=https://coyhaique.cl/index.php?Itemid=125&amp;id=66&amp;option=com_content&amp;view=article |title=Кояикэ хотын захиргаа: хотын түүх |access-date=2026-10-14 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20260714134747/https://www.coyhaique.cl/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=66&amp;Itemid=125 |archive-date=2026-07-14 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Айсений аж үйлдвэрийн нийгэмлэг 1906 оноос эхлэн тухайн бүс нутагт үйл ажиллагаа явуулж байсан бөгөөд хотын суурьшил, эдийн засгийн хөгжлийн эхэн үед чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Кояикэ нь хөндийн байгалийн нөхцөл, гол мөрөн болон ойр орчмын суурьшлын бүстэй холбогдох боломжийн улмаас бүс нутгийн төв болон хөгжсөн.

Хотын захиргаа 1948 онд байгуулагдсан. Улмаар Кояикэ нь орон нутгийн төрийн захиргаа, худалдаа, үйлчилгээний байгууллагууд төвлөрсөн хот болж өргөжсөн.&lt;ref name=&quot;History&quot;/&gt;

== Засаг захиргаа ==

Кояикэ нь Чилийн засаг захиргааны хуваарийн дагуу Айсен бүсийн Кояикэ мужид харьяалагддаг. Хот болон коммуныг Кояикэ хотын захиргаа удирддаг бөгөөд орон нутгийн нийтийн үйлчилгээ, нийгмийн хөгжил, хот төлөвлөлт, байгаль орчны хамгаалалт болон аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх асуудлыг хариуцдаг.&lt;ref name=&quot;Munitel&quot;/&gt;

Коммуны нутаг дэвсгэр нь хотын суурьшлын бүс болон хөдөө орон нутгийн газруудыг хамардаг. Иймээс Кояикэ хотын төвийн хүн амын мэдээллийг коммуны нийт хүн амын тоотой адилтгаж үзэж болохгүй.

== Хүн ам ==

2024 оны хүн ам, орон сууцны тооллогоор Кояикэ коммуны нийт хүн ам 57,823 байв. Үүнээс 28,170 нь эрэгтэй, 29,653 нь эмэгтэй хүн байжээ.&lt;ref name=&quot;INE&quot;/&gt;

2017 оны тооллогоор коммуны хүн ам 57,818 байсан тул 2017–2024 оны хооронд нийт хүн амын тоо бараг өөрчлөгдөөгүй байна.&lt;ref name=&quot;INE&quot;/&gt;

Кояикэ нь Айсен бүсийн хүн ам, үйлчилгээ, захиргааны үйл ажиллагааны чухал төв юм. Хотын төвд худалдаа, боловсрол, эрүүл мэнд болон төрийн байгууллагууд төвлөрсөн байдаг бол коммуны бусад хэсэгт хөдөө орон нутгийн суурьшил, аж ахуйн нэгжүүд байрлана.

== Уур амьсгал ==

Кояикэ нь сэрүүн, харьцангуй хүйтэн уур амьсгалтай бөгөөд улирлын температурын ялгаа мэдэгдэхүйц байдаг. Орчны уур амьсгалд Андын нурууны газрын тогтоц, өндөршил, салхи болон хур тунадасны хэмжээ нөлөөлдөг.&lt;ref name=&quot;Climate&quot;/&gt;

Зун нь харьцангуй дулаан, өвөл нь хүйтэн байдаг. Өвлийн улиралд хүйтэн жавар, цас орох боломжтой бөгөөд жилийн турш хур тунадас ордог. Хүйтэн улиралд айл өрхийн халаалтын хэрэглээ нэмэгддэг тул агаарын чанар нь хотын байгаль орчны бодлогын нэг чухал асуудал болдог.&lt;ref name=&quot;Climate&quot;/&gt;

Кояикэгийн уур амьсгал болон уул, голын хөндийн тогтоц нь байгалийн аялал, явган аялал, загасчлал болон бусад гадаа үйл ажиллагаанд тохиромжтой нөхцөл бүрдүүлдэг.

== Эдийн засаг ==

Кояикэ нь Айсен бүсийн эдийн засаг, худалдаа, үйлчилгээний томоохон төв юм. Хотод төрийн захиргааны байгууллага, худалдааны газар, санхүүгийн үйлчилгээ, барилгын салбар, боловсрол, эрүүл мэндийн байгууллагууд үйл ажиллагаа явуулдаг.&lt;ref name=&quot;Climate&quot;/&gt;

Коммуны хөдөө орон нутгийн хэсэгт мал аж ахуй, хөдөө аж ахуй болон ойтой холбоотой үйл ажиллагаа чухал байр суурь эзэлдэг. Бүс нутгийн байгалийн тогтоц нь аялал жуулчлалын салбарыг хөгжүүлэх боломж бүрдүүлдэг бөгөөд хот нь ойр орчмын байгалийн бүсүүдэд аялах хүмүүсийн үйлчилгээний төв болдог.

== Тээвэр ==

Кояикэ нь Айсен бүсийн бусад суурин газруудтай авто замаар холбогддог. Тус хот нь Чилийн өмнөд хэсгийн байгалийн үзэсгэлэнт нутгаар дамжин өнгөрдөг [[Карратера Аустрал]] авто замын аяллын бүсэд оршдог. Уг зам нь Патагонийн ой, уулс, гол мөрөн болон нуур бүхий нутгуудыг холбодог аялал жуулчлалын чухал чиглэл юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://chile.travel/en/destinations/carretera-austral/ |title=Carretera Austral |publisher=Chile Travel |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хотын зам тээврийн сүлжээ нь орон нутгийн зорчих хөдөлгөөнөөс гадна бүс нутгийн худалдаа, үйлчилгээ болон аялал жуулчлалд чухал ач холбогдолтой.

== Аялал жуулчлал ==

Кояикэ нь Патагонийн байгалийн тогтоц, уул толгод, гол мөрөн болон ой модтой танилцах аяллын суурь цэгүүдийн нэг юм. Байгалийн аялал, явган аялал, загасчлал, байгалийн гэрэл зураг авах зэрэг үйл ажиллагаа нь тус бүс нутгийн аялал жуулчлалын боломжид багтдаг.

Хотын ойролцоо байрлах '''Кояикэ үндэсний дархан цаазат газар''' ({{langx|es|Reserva Nacional Coyhaique}}) нь байгалийн орчныг хамгаалах, амралт зугаалга болон явган аялал хийхэд чухал газар юм. Уг дархан цаазат газар 1948 онд байгуулагдсан бөгөөд Кояикэ хотын төвөөс зүүн хойд зүгт ойролцоогоор 5 километрийн зайд оршдог. Түүний хамгаалалтад ой мод, хөрс болон уулын налуугийн байгалийн орчин багтдаг.&lt;ref name=&quot;CONAF&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.conaf.cl/parque_nacionales/reserva-nacional-coyhaique/ |title=Кояикэ үндэсний дархан цаазат газар |publisher=CONAF |access-date=2026-10-14|language=es}}&lt;/ref&gt;

Кояикэ нь байгалийн аяллаас гадна орон нутгийн соёл, гар урлал, уламжлалт нэхмэл эдлэл болон Патагонийн хоол хүнстэй танилцах боломжтой хот юм. Аялал жуулчлалын хөгжлийг байгаль орчны хамгаалалттай уялдуулах нь орон нутгийн захиргааны зорилтуудын нэг юм.&lt;ref name=&quot;Munitel&quot;/&gt;

== Соёл ==

Кояикэгийн орон нутгийн соёл нь Чилийн өмнөд хэсэг болон Патагонийн суурьшлын түүх, хөдөө орон нутгийн амьдрал, байгальтай холбоотой аж ахуйтай нягт уялддаг. Бүс нутгийн соёлын илэрхийлэлд уламжлалт гар урлал, нэхмэл эдлэл, орон нутгийн хоол хүнс болон олон нийтийн арга хэмжээ багтана.

Хот нь Айсен бүсийн захиргааны төв учраас бүс нутгийн соёлын арга хэмжээ, аялал жуулчлалын сурталчилгаа болон орон нутгийн бүтээгдэхүүнийг түгээн дэлгэрүүлэхэд чухал үүрэгтэй.

== Байгаль орчин ==

Кояикэгийн байгаль орчны асуудалд агаарын чанар, хотын тэлэлт, газрын ашиглалт болон ой мод, хөрсний хамгаалалт багтдаг. Өвлийн халаалтын хэрэглээ болон цаг уурын нөхцөлөөс шалтгаалан агаар дахь нарийн ширхэгт тоосонцрын хэмжээ нэмэгдэх асуудал тус хотод анхаарал татаж ирсэн.&lt;ref name=&quot;Climate&quot;/&gt;

Кояикэ үндэсний дархан цаазат газар зэрэг хамгаалалттай бүсүүд нь байгалийн орчныг хадгалах, хөрсний элэгдлийг бууруулах болон нутгийн байгалийн нөөцийг хамгаалахад чухал ач холбогдолтой.&lt;ref name=&quot;CONAF&quot;/&gt;

== Мөн үзэх ==
*[[Айсен бүс нутаг]]
*[[Кояикэ муж]]
*[[Патагони]]
*[[Карратера Аустрал]]

==Эшлэл==
{{reflist}}

==Гадаад холбоос==
{{Commonscat|Coyhaique|Кояикэ}}
* [https://web.archive.org/web/20100329072842/http://www.coyhaique.cl/ Кояикэ хотын захиргааны вэбсайт]
* [http://www.patagonia-house.com Patagonia House], Bed and Breakfast
* [http://www.salvajecorazon.com Salvaje Corazon], Аяллын хөтөч

[[Ангилал:Кояикэ| ]]
[[Ангилал:Өмнөд Америкийн суурин]]
[[Ангилал:Чилийн хот]]
[[Ангилал:Чилийн мужийн төв]]
[[Ангилал:Чилийн коммун]]
[[Ангилал:1929 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>6ctkbsa5a63wevvmn4awboyfsjpskj4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мэдээллийн хайлт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74548</id>
    <revision>
      <id>874740</id>
      <parentid>845377</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:30:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6792" sha1="bmx0kqpffzo1pl42mkkiodzrqtjfitg" xml:space="preserve">'''Мэдээлэл гаргаж авах''' (англ. ''information retrieval'') гэдэг бол мэдээллийн нөөцийн цуглуулгаас шаардагдах мэдээлэлтэй хамааралтай мэдээллийн нөөцийг олж авах үйл ажиллагаа юм. Хайлт нь бүтэн бичвэр эсвэл бусад агуулгад суурилсан индексжүүлэлтэд суурилж болно. Мэдээлэл хайх гэдэг бол баримт бичиг хайх, баримт бичиг дотроос мэдээлэл хайх, түүнчлэн өгөгдөл, бичвэрэн [[өгөгдлийн хөмрөг]], зураг, дуу мэтийг тайлбарласан мета өгөгдлийг хайх шинжлэх ухаан юм.

Мэдээлэл хайх автоматжуулсан системийг мэдээллийн халилтыг багасгахад ашигладаг. Олон их сургууль, нийтийн номын сан IR буюу мэдээлэл хайх системийг ашиглан ном, сэтгүүл болон бусад баримт бичгийг хэрэглэх боломжоор хангадаг.

== Тойм ==
Хэрэглэгчээс систем рүү квери (англ. ''query'') оруулснаар мэдээлэл хайх үйл явц эхэлдэг. Квери гэдэг бол вэб хайлтын системд байдаг тэмдэгт мөр буюу стринг шиг шаардлагатай мэдээлэлд зориулсан албан мэдэгдэл юм. Квери нь тухайн цуглуулга дотроос цор ганц объектийг таньж олдоггүй. Харин тухайн кверитэй хамаарлын ялгаатай түвшнүүдэд таарах олон объектийг олох боломжтой.

Объект гэдэг бол агуулгын цуглуулга буюу өгөгдлийн хөмрөг дотор буй мэдээллээр төлөөлөгдсөн энтити юм. Хэрэглэгчийн квери нь өгөгдлийн хөмрөгийн мэдээлэлтэй харьцуулагдана. Гэвч өгөгдлийн хөмрөгийн сонгодог SQL кверитэй харьцуулахад мэдээлэл хайлтын үр дүн кверитэй таарах албагүй учир үр дүн нь ихэвчлэн чансаагаараа эрэмбэлэгдсэн байдаг. Энэхүү чансаа нь өгөгдлийн хөмрөгийн хайлт болон мэдээлэл хайлтын хоорондох гол ялгаа юм.

Хэрэглээнээс хамааран өгөгдлийн объект нь баримт бичиг, зураг, аудио, оюуны зураглал, видео гэх мэт олон янз байж болно. Баримт бичгүүдийг ихэвчлэн мэдээлэл хайлтын системд шууд хадгалдаггүй. Харин баримт бичгийн орлуулга буюу мета өгөгдлөөр төлөөлүүлсөн байдаг. 

Ихэнх мэдээлэл хайлтын систем тухайн өгөгдлийн хөмрөг доторх объект бүр тухайн кверитэй хэр сайн таарч байгаад оноо өгч тооцоолдог. Топ чансаатай объектуудыг хэрэглэгчид харуулна. Хэрэв хэрэглэгч кверигээ боловсронгуй болгохыг хүсвэл дээрх үйл явцыг дахин давтана. 

== Түүх ==

== Загварын төрлүүд ==
[[Файл:Information-Retrieval-Models.png|thumb|500x500px|Мэдээлэл хайлтын айжуулалт]]
Мэдээлэл хайлтын стратегиудыг ашиглан хамааралтай баримт бичгүүдийг үр нөлөөтэйгөөр хайхын тулд тухайн баримт бичгүүдийг ихэвчлэн зохих төлөөлөл рүү нь хувиргадаг. Хайлтын стратеги бүр өөрийнхөө баримт бичгийг төлөөлөх зорилгоор тодорхой загварыг өөртөө хамруулдаг. Баруун талд байгаа зурагт зарим нийтлэг загварыг харуулав. Зурагт буй загваруудыг дараах хоёр хэмжээсээр айжуулав: математикийн суурь ба тухайн загварын шинж чанар.

== Нэмж унших ==
* Ricardo Baeza-Yates, Berthier Ribeiro-Neto. [http://www.mir2ed.org/ Modern Information Retrieval: The Concepts and Technology behind Search (second edition)]. Addison-Wesley, UK, 2011.
* Stefan B&amp;#xFC;ttcher, Charles L. A. Clarke, and Gordon V. Cormack. [https://web.archive.org/web/20201005195805/http://www.ir.uwaterloo.ca/book/ Information Retrieval: Implementing and Evaluating Search Engines]. MIT Press, Cambridge, Mass., 2010.
* Christopher D. Manning, Prabhakar Raghavan, and Hinrich Sch&amp;#xFC;tze. [https://web.archive.org/web/20181112195908/https://nlp.stanford.edu/IR-book/ Introduction to Information Retrieval]. Cambridge University Press, 2008.

== Цахим холбоос ==
* [http://www.acm.org/sigir/ ACM SIGIR: Information Retrieval Special Interest Group]
* [http://irsg.bcs.org/ BCS IRSG: British Computer Society - Information Retrieval Specialist Group]
* [http://trec.nist.gov Text Retrieval Conference (TREC)]
* [http://www.isical.ac.in/~fire Forum for Information Retrieval Evaluation (FIRE)]
* [http://www.dcs.gla.ac.uk/Keith/Preface.html Information Retrieval] (online book) by C. J. van Rijsbergen
* [https://web.archive.org/web/20151124065507/http://ir.dcs.gla.ac.uk/wiki Information Retrieval Wiki]
* [https://web.archive.org/web/20080522151226/http://www.ir-facility.org/ Information Retrieval Facility]
* [https://web.archive.org/web/20171006001859/http://www.nonrelevant.net/ Information Retrieval @ DUTH]
* [http://trec.nist.gov/pubs/trec15/appendices/CE.MEASURES06.pdf TREC report on information retrieval evaluation techniques]
* [http://www.ebaytechblog.com/2010/11/10/measuring-search-relevance/ How eBay measures search relevance]
* [https://web.archive.org/web/20180224163037/http://retrieval.ceti.gr/ Information retrieval performance evaluation tool @ Athena Research Centre]

== Эшлэл ==
{{reflist}}

[[Ангилал:Мэдээллийн хайлт| ]]
[[Ангилал:Баримтжуулалт]]
[[Ангилал:Компьютерын хэл шинжлэл]]
[[Ангилал:Эдийн засгийн информатик]]</text>
      <sha1>bmx0kqpffzo1pl42mkkiodzrqtjfitg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санхүү</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77448</id>
    <revision>
      <id>874752</id>
      <parentid>852396</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:54:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9146" sha1="48dwrext1gzadk5ulxx9bf86zins5nj" xml:space="preserve">Санхүү бол хувь хүн, [[компани]], [[улс]] хоорондох хөрөнгийн солилцоог судалж буй [[эдийн засаг]], удирдлагын салбар бөгөөд тэдгээр үйл ажиллагааг тодорхойгүй, эрсдэлтэй тулгардаг.
Санхүүгийн агентлагууд (компаниуд, гэр бүл, муж улсууд) хөрөнгө оруулалтын, хадгаламж, зарцуулалтыг тодорхой бус нөхцөлд хэрхэн шийдвэрлэснийг судалж үздэг. Эдгээр шийдвэрийг гаргахдаа агентууд нь мөнгө, бонд, хувьцаа буюу дериватив зэрэг төрөл бүрийн санхүүгийн эх үүсвэрийг сонгон авч болно. Үүнд машин механизм, барилга, бусад дэд бүтцийг худалдан авах гэх мэт.
==Санхүүгийн салбарууд==
===Хувийн санхүү===
Хувийн санхүү гэдэг нь хувь хүн тодорхой хугацаанд өөрийн орлого, зарлагаа хэрхэн сэтгэл ханамжтайгаар оновчтой удирдаж байгааг судалдаг санхүүгийн салбар шинжлэх ухаан юм.

===Компаны(Байгууллагын) санхүү===
Корпорацийн санхүүжилт гэдэг нь хувьцаа эзэмшигчийн үнэ цэнийг хамгийн их байлгах бизнесийн хувьсагчдын судалгаа, шинжилгээтэй холбоотой юм. Үүнийг хийхийн тулд эдийн засгийн шийдвэрийг капитал үүсгэх, өсч хөгжих, илүү их бизнесийг олж авахын тулд янз бүрийн арга хэрэгслийг ашиглан хийдэг.

Судалгааны энэ хэсэгт хөрөнгийн үнэлгээ болон компаний сайн үйл ажиллагаа, түүний хөгжилд зориулж гаргасан шийдвэрүүд орно.
===Төрийн санхүү===
Төрийн санхүү гэдэг нь хамтарсан буюу засгийн газрын үйл ажиллагааны төлбөрийг төлж буй эсэхэд хяналт тавих үүрэг бүхий эдийн засгийн салбар юм. Энэ талбарыг ихэвчлэн засгийн газар эсвэл хамтарсан байгууллагуудын юу хийх, хийх талаар асууж, эдгээр үйл ажиллагаануудыг хэрхэн төлөх тухай асуудал юм.

Энэ нь мөн олон нийтийн эдийн засаг эсвэл улсын салбарын санхүүжилт гэж нэрлэгддэг.

== Капитал ==

Капитал, санхүүгийн утгаар бол бусад бараа үйлдвэрлэх эсвэл үйлчилгээний санал болгоход ашиглах бараа бүтээгдэхүүнийг худалдан авах чадварыг бизнес эрхэлдэг мөнгө гэнэ. (Капитал нь хоёр тєрлийн эх їїсвэр, єєрийн хєрєнгє болон єр тєлбєртэй).

Капиталыг байршуулах асуудлыг төсвөөр шийдвэрлэдэг. Үүнд бизнесийн зорилго, зорилтот түвшин, санхүүгийн нөхцөл, жишээлбэл, борлуулах зорилтот багц, зардал, өсөлт, төлөвлөсөн борлуулалтад хүрэхийн тулд шаардлагатай хөрөнгө оруулалт, хөрөнгө оруулалтын санхүүжилтийн эх үүсвэр зэрэг багтана.

Тєсєв урт буюу богино хугацааны байж болно. Урт хугацааны төсөв 5-10 жилийн хугацаатай байх бөгөөд энэ нь компани руу алсын хараатай байх; богино хугацаа гэдэг нь тухайн жилд хяналт тавьж, үйл ажиллагаа явуулдаг жилийн төсөв юм.

Тєсєвт хєрєнгє оруулалтын шаардлагыг санал болгож, эдгээр зардлыг хэрхэн санхїїжїїлэх талаар тусгах болно. Капитал төсвийг ихэвчлэн жил бүр тохируулдаг (жил бүр хийгддэг) ба капиталыг сайжруулах урт хугацааны төлөвлөгөөний хэсэг байх ёстой.

Мөнгөний төсөв шаардлагатай. Бизнесийн эргэлтийн хөрөнгийн хэрэгцээг богино хугацаанд хянаж байх хангалттай санхүүжилтийг хангахын тулд бүх цаг хугацаанд хяналт тавина.

Бэлэн мөнгөний төсөв нь голчлон төлөвлөсөн бүх эх сурвалж, бэлэн мөнгөний хэрэглээг харуулсан нарийвчилсан төлөвлөгөө юм. Бэлэн мөнгөний төсөв дараах зургаан үндсэн хэсэгтэй байна:

Эхний бэлэн мөнгөний баланс - сүүлийн үеийн хаалтын мөнгөний үлдэгдэл, өөрөөр хэлбэл, өнгөрсөн жилийн үлдсэн мөнгөнийг агуулна.
Бэлэн мөнгөний хуримтлал - Бүх хүлээгдэж буй мөнгөн орлогыг багтаасан (тайлант үеийн голчлон бүх эх сурвалжууд, ихэвчлэн борлуулалт)
Мөнгө зарцуулалт - санхүүжилтийн хэсэг дэх богино хугацааны зээлийн хүүний төлбөрийг оролцуулалгүйгээр ногдол ашиг зэрэг хугацаанд төлөвлөгдсөн бэлэн мөнгөний урсгалыг жагсаасан болно. Мөнгөн гүйлгээнд нөлөөлдөггүй бүх зардлыг энэ жагсаалтаас хасах (жнь: элэгдэл, хорогдол гэх мэт)
Мөнгөний илүүдэл буюу дутагдал - Бэлэн мөнгөний хэрэгцээ ба бэлэн мөнгөний үйл ажиллагаа. Компанийн бодлогод шаардагдах хамгийн бага бэлэн мөнгөний үлдэгдэл дээр бэлэн мөнгөний зарцуулалтаар бэлэн мөнгөний хэрэгцээг тодорхойлно. Бэлэн мөнгөний хэмжээ бэлэн мөнгөний хэрэгцээнээс бага байвал дутагдалтай байна.

==Санхүүгийн математик==

Санхүүгийн математик бол санхүүгийн зах зээлтэй холбоотой математикийн хэрэглээний салбар юм. Энэ сэдэв нь санхүүгийн математикт хамрагддаг суурь онолуудын ихэнхийг анхаарч үздэг санхүүгийн эдийн засгийн сахилга баттай нягт холбоотой юм. Ерөнхийдөө математикийн санхүүжилт нь санхүүгийн эдийн засгийн санал болгосон математик эсвэл тоон загварыг бий болгож, сунгаж өгдөг. Практик дээр математикийн санхүүжилт нь тооцооллын санхүүгийн салбарт (санхүүгийн инженер гэж нэрлэгддэг) ихээхэн давхцдаг. Эндээс, эдгээр нь ихэвчлэн ижил утгатай боловч сүүлийнх нь хэрэглээнд анхаарлаа төвлөрүүлж байсан бол хуучин загварчлал болон үүсмэл хэлбэрээр төвлөрдөг.

== References ==
&lt;references /&gt;

==External Links==
{{Wiktionary}}
{{wikiquote}}
{{Collier's Poster|year=1921|Finance}}
*{{Commonscat-inline}}
*[http://education.svtuition.org/2010/04/finance_24.html Learn Finance Step by step with infographics tools]
*[http://www.oecd.org/finance OECD work on financial markets] Observation of UK Finance Market
*[https://web.archive.org/web/20120131183305/http://knowledge.wharton.upenn.edu/category.cfm?cid=1 Wharton Finance Knowledge Project] – aimed to offer free access to finance knowledge for students, teachers, and self-learners.
*[http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/  Professor Aswath Damodaran] ([[New York University Stern School of Business]]) – provides resources covering three areas in finance: corporate finance, valuation and investment management and syndicate finance.</text>
      <sha1>48dwrext1gzadk5ulxx9bf86zins5nj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жибути</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80442</id>
    <revision>
      <id>874715</id>
      <parentid>848906</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T03:56:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10467" sha1="7cqa2nfyydf8673125dziph5anncmw9" xml:space="preserve">{{Short description|Country in the Horn of Africa}}
{{About|Африкийн улсын|түүний нийслэлийг|Жибути хот|хэрэглээг}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name   = Бүгд Найрамдах Жибути Улс
| native_name              = {{unbulleted list | item_style=font-size:90%; | {{native name|ar|جمهورية جيبوتي}} | {{native name|fr|République de Djibouti}} | {{native name|so|Jamhuuriyadda Jabuuti}}|{{native name|aa|Gabuutih Ummuuno}}}}
| common_name              = Жибути
| image_flag               = Flag of Djibouti.svg
| flag_type                = [[Жибутийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat               = Emblem of Djibouti.svg
| symbol_type              = [[Жибутийн төрийн сүлд|Сүлд]]
| image_map                = {{Switcher|[[File:Djibouti (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Djibouti AU Africa.svg|upright=1.15|frameless]]|Африкийн газрын зураг|default=1}}
| map_caption              = 
| image_map2               = 
| national_motto           = &lt;br /&gt;{{native phrase|so|Midnimo, Sinnaan, Nabad|italics=off}}&lt;br /&gt;{{native phrase|aa|Inkittiino, Qeedala, Wagari|italics=off}}&lt;br /&gt;{{native phrase|fr|Unité, Égalité, Paix|italics=off}}&lt;br /&gt;{{native phrase|ar|اتحاد، مساواة، سلام|italics=off}}&lt;br /&gt;{{native phrase|mn|Эв нэгдэл, эрх тэгш байдал, энхтайван|italics=off}}
| national_anthem          = ''[[Жибутийн төрийн дуулал|Жибути]]''&lt;br /&gt;{{center|[[File:The Djiboutian anthem.ogg]]}}
| official_languages       = {{hlist |[[Араб хэл]]|[[Франц хэл]]}}
| languages_type           = [[Үндэсний хэл]]
| languages                = {{hlist |[[Сомали хэл|Сомали]]|[[Афар хэл]]&lt;ref name=CIA/&gt;}}
| ethnic_groups            = {{ublist|[[Сомаличууд]] 60%|[[Афар үндэстэн|Афар]] 35%|[[Арабчууд]] 5%}}
| religion                 = 94% [[Жибути дахь ислам|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]])&lt;br/&gt;6% [[Жибути дахь христийн шашин|Христ]]
| demonym                  = [[Жибутичууд]]
| capital                  = [[Жибути хот|Жибути]]
| largest_city             = [[Жибути хот|Жибути]]
| coordinates              = {{Coord|11|36|N|43|10|E|type:city_region:DJ}}
| government_type          = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]] ([[династи|удамшлын дарангуйлал]])&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Democracy Index 2020|url=https://www.eiu.com/n/campaigns/democracy-index-2020/|access-date=2021-12-17|website=Economist Intelligence Unit|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cbs&quot; &gt;&quot;[http://www.cbsnews.com/8301-503543_162-20055835-503543/the-worlds-enduring-dictators/ The world's enduring dictators]&quot;. CBS News. May 16, 2011.&lt;/ref&gt;
| leader_title1            = [[Жибутийн төрийн тэргүүний жагсаалт|Ерөнхийлөгч]]
| leader_title2            = [[Жибутийн засгийн газрын тэргүүний жагсаалт|Ерөнхий сайд]]
| leader_name1             = [[Исмаил Омар Гелле]]
| leader_name2             = [[Абдулкадер Камил Мохамед]]
| sovereignty_type         = [[Жибутийн түүх|Үүсгэн байгуулалт]] 
| established_event1               = [[Францын Сомалиланд]]
| established_date1                = 5 сарын 20, 1883
| established_event2       = [[Афар болон Иссагийн Францын нутаг дэвсгэр]]
| established_date2        = 7 сарын 5, 1967
| established_event3       = [[Франц]]аас тусгаар тогтнов
| established_date3        = 6 сарын 27, 1977
| established_event4               = [[НҮБ]]-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 412 дугаар тогтоол|элсэв]] 
| established_date4               = 9 сарын 20, 1977
| established_event5       = [[Жибутийн Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date5        = 9 сарын 4, 1992
| legislature              = [[Үндэсний Хурал (Жибути)|Үндэсний Хурал]]
| area_rank                = 146 &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| area_footnote            = &lt;ref name=CIA&gt;{{cite web |title=Djibouti |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/djibouti/ |work=The World Factbook |publisher=CIA |access-date=26 February 2013 |date=5 February 2013 |df=dmy-all |archive-date=9 Нэгдүгээр сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109085133/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/djibouti |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| area_km2                 = 23,200.&lt;ref name=CIA/&gt;
| area_sq_mi               = 8,958 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water            = {{nowrap|0.09 (20 км²)}}
| population_estimate = 976,143&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Djibouti|access-date=22 June 2023|year=2023}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2023
| population_estimate_rank = 162
| population_density_km2   = 37.2
| population_density_sq_mi = 96.4 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank  = 168
| GDP_PPP                  = {{increase}}$6.61&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October|title=World Economic Outlook Database, October 2022|date=October 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date= October 11, 2022}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year             = 2022
| GDP_PPP_rank = 167
| GDP_PPP_per_capita       ={{increase}} $6,514&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 137
| GDP_nominal              ={{increase}} $3.7 &amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt;
| GDP_nominal_rank = 172
| GDP_nominal_year         = 2022
| GDP_nominal_per_capita   ={{increase}} $3,666&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 126
| Gini_year                = 2017
| Gini_change              = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                     = 41.6 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref                 = &lt;ref name=&quot;cia-gini&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient |publisher=CIA World Factbook |access-date=12 August 2021 |archive-date=17 Долдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank                = 
| HDI_year                 = 2021 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change               = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                      = 0.509 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                  = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=September 8, 2022|access-date=September 8, 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank                 = 171
| currency                 = [[Жибути франк]]
| currency_code            = DJF
| country_code             = 
| time_zone                = [[Дорнод Африкийн Цаг|ДАЦ]]
| utc_offset               = +3
| time_zone_DST            = 
| utc_offset_DST           = 
| drives_on                = Баруун
| calling_code             = [[+253]]
| cctld                    = [[.dj]]
| today                    = 
}}

'''Жибути Улс''' [{{IPA|dʒiˈbuːti}}] ({{lang-ar|جيبوتي&amp;lrm;}} ''Жибути'', {{lang-fr|'''Djibouti'''}}, [[Сомали хэл|сомалиар]] ''Жабуути'', [[Афар хэл|афараар]] ''Габуути'') улс нь [[Баб эл-Мандаб]]ын тэнгисийн хоолойн дэргэд орших [[Дорнод Африк|дорнод африкийн]] [[Бүгд Найрамдах Улс|бүгд найрамдах улс]] юм. Тус улс нь умард талаараа [[Эритрей]]тэй, өрнөд ба өмнө талаараа [[Этиоп]]той, зүүн урд талаараа [[Сомали]]тай буюу олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс болох [[Сомалиланд]]тай хиллэх бөгөөд зүүн талд нь [[адены булан]] ба [[улаан тэнгис]] бий. Улаан тэнгисийн нөгөө талд нь орших [[Йемен|Йемен Улс]] Жибутигаас цөөхөн хэдэн километрийн зайтай.

Жибути улс нь 1977 онд [[Франц]]аас салан тусгаар улс болсон. Хүн амын 60 орчим хувийг [[Сомали (ястан)|сомаличууд]], 35 хувийг нь [[Афар (үндэстэн)|афарууд]] бүрдүүлнэ.&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;

== Газар зүй ==
=== Байршил ===
[[File:Djibcapital.jpg|thumb|left|Жибути хотын төрх]]
{{өргөтгөх хэсэг}}
{{зай авах}}

== Цахим холбоос ==
{{Wiktionary}}
{{Commonscat|Djibouti|Жибути}}
* [https://web.archive.org/web/20110205080506/http://www.presidence.dj/ Албан ёсны цахим хуудас] (францаар)

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

{{Африк}}
{{Хөтлөгч мөр Африкийн Холбоо}}
{{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}}
{{OIC}}

[[Ангилал:Африкийн орон]]
[[Ангилал:Жибути| ]]
[[Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон]]
[[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Африк дахь Францын колоничлолын түүx]]</text>
      <sha1>7cqa2nfyydf8673125dziph5anncmw9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гротриан-Штайнвег</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80805</id>
    <revision>
      <id>874692</id>
      <parentid>748444</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T02:06:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6673" sha1="sjmmta0nt4elctg0j7c6kvlbo0f0xo4" xml:space="preserve">{{Инфобокс аж ахуйн нэгж
|Name              = Grotrian, Helfferich, Schulz, Th. Steinweg Nachf. GmbH &amp; Co &lt;br&gt;&lt;small&gt;Гротриан, Хелфериx, Шульц, Т. Штайнвег Наxф. ГмбХ &amp; Ко&lt;/small&gt;
|Logo              = Grotrian-Steinweg Logo.svg
|Unternehmensform  = [[GmbH &amp; Co. KG]]
|ISIN              =
|Gründungsdatum    = [[1835 он]]
|Auflösungsdatum   =
|Auflösungsgrund   =
|Sitz              = [[Брауншвайг]]
|Leitung           = Теренс Нг
|Mitarbeiterzahl   = 50
|Umsatz            =
|Stand             =
|Branche           = Төгөлдөр хуурын үйлдвэрлэл
|Homepage          = www.grotrian.de/
}}
[[Файл:Grotrian-Steinweg Duo-Flügel.JPG|thumb|right|Гротриан-Штайнвег хос гранд төгөлдөр хуур]]
'''Гротриан-Штайнвег Пианофортефабрик''' ([[Герман хэл|герм.]] '''''Grotrian-Steinweg Pianofortefabrik''''') нь [[гранд төгөлдөр хуур]] ба [[төгөлдөр хуур]] үйлдвэрлэдэг, [[Брауншвайг]] хотод төвтэй аж ахуйн нэгж юм. Энэ компанийг 1835 онд [[Хайнрих Штайнвег|Хайнрих Энгелхард Штайнвег]] германы [[Зээзен]]д үүсгэн байгуулжээ. Тиймээс тус үйлдвэр нь дэлхийн хамгийн эртний төгөлдөр хуурын үйлдвэрүүдийн нэгэнд тооцогддог бөгөөд 2015&lt;ref&gt;Martin Möller: [https://www.pianonews.de/index.php/service/newsletter-archiv/301-deutsche-klavierbauunternehmenin-eigenverantwortung-werden-rar Deutsche Klavierbauunternehmen in Eigenverantwortung werden rar.] In: www.pianonews.de. Abgerufen am 19. Januar 2017.&lt;/ref&gt; онд ''Парсонс Мюзик Групп'' хуадалдан авах хүртэл Гротриан-Штайнвегийн гэр бүлийн эзэмшилд байсан юм.

== Түүх ==
Гротриан-Штайнвег гэр бүлийн компанийг үндэслэн байгуулагч нь [[Фрийдрих Гротриан]] юм. Тэрбээр 1830 онд Москвад хөгжмийн дэлгүүр нээн ажиллалуулах болсон ба энэ дэлгүүртээ өөрийн үйлдвэрлэсэн төгөлдөр хуурыг бас худалдаалдаг байв. Гэтэл түүнд авга ах нь хөрөнгө өвлүүлэн үлдээсэн учраас 1856 онд буюу 26 жилийн дараа нэлээд бэл бэнчин бүхий бизнесмен болоод, буцаж эх орондоо ирэв.

Нутагтаа ирээд тэр [[Вольфенбюттел]]д төгөлдөр хуурын үйлдвэртэй [[Теодор Штайнвег]]тэй танилцав. Теодорын энэхүү үйлдвэрийг 1835 онд түүний эцэг [[Хайнрих Штайнвег]] үүсгэн байгуулсан аж. Хайнрих Штайнвег 1851 онд АНУ-руу нүүн очоод, 1853 онд Нью-Йорк хотод [[Steinway &amp; Sons]] компаниа үүсгэн байгуулав. 1858 онд Гротриан Вольфенбюттел дахь үйлдвэрт нь хувь эзэмшигчээр оров. Хоёр хамтран эзэмшигч компаниа [[Брауншвайг]] руу нүүлгэсэн ба ажилчдын тоо нь ч хурдан хугацаанд өсч 25 болсон байна.

1860 онд Фрийдрих Гротриан нас нөгчжээ. 1865 онд Теодор Штайнвег компани дахь өөрийн эзэмшиж байсан хувиа хамтрагчийнхаа насанд хүрээгүй байсан хүү Вилхелмд худалдан мөн [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] руу нүүсэн байна. Үүнээс хойш хагас зуун жил  „C. F. Th. Steinweg Nachf.“ (К. Ф. Т. Штайнвегийн үр хойчис) гэсэн аж ахуйн нэгжийн нэртэйгээр Штайнвегийн төгөлдөр хуурыг үйлдвэрлэсэн ба энэ хооронд хэд хэдэн удаа Штайнвег нэрээс болон заргалдаж байгаад эцэст нь ''Гротриан-Штайнвег'' гэх нэртэй болжээ.

1895 онд Вилхелм Гротриан өөрийн хоёр хүү Курт, Виллиг хувь эзэмшигчээр компанидаа авав. Энэ үеэр нэлээд олон ван болон гүнгийн ордууд Гротриан-Штайнвегийг ордны төгөлдөр хуур нийлүүлэгчээр сонгосон байснаас гадна тус компанид өөрсдийн сүлдийг төгөлдөр хууртаа ашиглах эрхийг олгосон байна. Өнөөг хүртэл эдгээр сүлднээс заримыг нь шинээр үйлдвэрлэж буй төгөлдөр хууртаа чимэг болгон ашигладаг байна. 1913 он хүртэл тус компанийн ажилчид 550 болон өссөн бол дэлхийн нэгдүгээр дайны дараа 1000 болсон байна.

== Зургийн цомог ==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot;&gt;
Grotrian Fluegel.JPG|Сүлдний резонанс шалан дээрээ сүлдний зураг бүхий төгөлдөр хуурын дотоод харагдац
Th. Steinweg Nachf. Braunschweig.jpg|1894 оны ''«К. Ф. Т. Штайнвегийн үр хойчис»'' 
Grotrian steinweg 1914.jpg|Гротрианы хөвгүүдийн төгөлдөр хуурын бичээс, 1914 он
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Grotrian-Steinweg|Гротриан-Штайнвег}}
* [https://web.archive.org/web/20111207093608/http://www.grotrian.de/de/ Гротриан-Штайнвег ХХК-ийн албан ёсны цахим хуудас]

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

[[Ангилал:Төгөлдөр хуур үйлдвэрлэгч]]
[[Ангилал:Хөгжмийн зэмсгийн маркийн нэр]]
[[Ангилал:Тансаг зэрэглэлийн бараа үйлдвэрлэгч]]
[[Ангилал:Доод Саксоны үйлдвэрлэгч аж ахуйн нэгж]]
[[Ангилал:Брауншвайгийн аж ахуйн нэгж]]
[[Ангилал:Брауншвайгийн хөгжим]]
[[Ангилал:1835 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>sjmmta0nt4elctg0j7c6kvlbo0f0xo4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кастили ба Леон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106814</id>
    <revision>
      <id>874718</id>
      <parentid>862481</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T05:31:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7039" sha1="l54355c0svthg1xlb9isur6ptmxnvwa" xml:space="preserve">{{Short description|Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}}
{{Инфобокс суурин
| name = Castile and León
| native_name = {{native name|es|Castilla y León}}&lt;br/&gt;''Castiella y Llión'' ([[Леон хэл|Леон]])&lt;br/&gt;{{native name|gl|Castela e León}}
| settlement_type = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|Өөртөө засах нийгэмлэг]]
| image_flag = Bandera de Castilla y León.svg
| flag_size = 115px
| flag_link = Кастили ба Леоны далбаа
| image_shield = Escudo de Castilla y León - Versión heráldica oficial.svg
| shield_size = x85px
| shield_link = Кастили ба Леоны сүлд
| image_map = [[File:Castilla y Leon in Spain (including Canarias).svg|247px|Кастили ба Леоны газрын зураг]]
| map_alt = 
| map_caption = Испани дахь Кастили ба Леоны байршил
| coordinates = {{coord|41|38|42|N|04|44|33|W|region:ES-CL_type:adm1st|display=inline,title}}
| coor_pinpoint = 
| subdivision_type = Улс
| subdivision_name = {{flag|Испани}}
| seat_type = Нийслэл
| seat = [[Вальядолид]] (де-факто)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lavozdegalicia.es/noticia/espana/2019/09/04/castilla-leon-dos-reinos-ninguna-capital/00031567593370457875178.htm|website=[[La Voz de Galicia]]|date=2019-09-05|first=Рубен|last=Сантамариа|title=Castilla y León: dos reinos, pero ninguna capital}}&lt;/ref&gt;
| leader_party = [[Кастили ба Леоны Ардын Нам|PP]]
| leader_title = [[Кастили ба Леоны Хунтын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name = [[Альфонсо Фернандес Маньюэко]]
| leader_title1 = Хууль тогтоох байгууллага
| leader_name1 = [[Кастили ба Леоны Кортес]]
| leader_title2 = Гүйцэтгэх
| leader_name2 = [[Кастили ба Леоны орон нутгийн засгийн газар|Кастили ба Леоны Хунта]]
| area_total_km2 = 94216.91
| area_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн эрэмбэ#Хүн ам ба газарзүй|Испанид 1-т]]
| area_footnotes = {{Cn|date=July 2026}}
| population_total = 2401221
| population_as_of = 2025
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;population&quot; /&gt;
| population_density_km2 = auto
| population_rank = [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн эрэмбэ#Хүн ам ба газарзүй|Испанид 6-д]]
| postal_code_type = [[ISO 3166 код]]
| postal_code = ES-CL
| blank1_name_sec1 = [[Албан ёсны хэл]]
| blank1_info_sec1 = [[Испани хэл|Испани]]
| blank1_name_sec2 = [[Төлөөлөгчдийн Танхим (Испани)|Конгресс]]
| blank1_info_sec2 = 31 (350-иас)
&lt;!-- GDP  ---------------&gt;| demographics_type2 = ДНБ
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |  url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-20|website=www.ec.europa.eu}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = Нийи
| demographics2_info1 = €73.993 тэрбум (2024)
| demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох
| demographics2_info2 = €30,818 (2024)
| blank3_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2025)
| blank3_info_sec2 = 0.912&lt;ref name=&quot;GlobalDataLab&quot;&gt;{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ESP/?levels=1+4&amp;years=2022&amp;interpolation=0&amp;extrapolation=0|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-07-20}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{color|darkgreen|маш өндөр}} · [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэгийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|9-д]]
| website = {{URL|http://www.jcyl.es/|jcyl.es}}
| footnotes = 
| demographics1_info1 = 
| population_demonyms = {{Hlist|''castellanoleonés''|''castellano y leonés''}}
| demographics2_name3 = 
| demographics2_info3 = 
| blank2_name_sec1 = Өөртөө засах тухай хууль
| blank2_info_sec1 = 1983 оны 3 сарын 2
| blank2_name_sec2 = [[Испанийн Сенат|Сенат]]
| blank2_info_sec2 = 39 (265-аас)
| parts_type = [[Испанийн мужууд|Муж]]
| parts_style = para
| p1 = [[Авила муж|Авила]], [[Бургос муж|Бургос]], [[Вальядолид муж|Вальядолид]], [[Леон муж|Леон]], [[Паленси муж|Паленси]], [[Саламанка муж|Саламанка]], [[Самора муж|Самора]], [[Сегови муж|Сегови]], [[Сори муж|Сори]]
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 5
| mapframe-wikidata = yes
}}

'''Кастили ба Леон''' ({{lang-es|Castilla y León}}) нь [[Испани]]йн 17 [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах нийгэмлэгийн]] нэг. Засаг захиргааны төв нь [[Вальядолид|Вальядолид хот]].

== Газар зүй ба засаг захиргаа ==
Кастили ба Леон нь [[Иберийн Месета|хойд месетаг]] багтаасан, далайн түвшнээс дээш 600-{{өндөр|800}} өндөрт өргөгдсөн, мужийн зах хязгаар хэсгээр нуруудаар хүрээлэгдэх, Испани улсын баруун хойд бүс нутгийн төвд оршдог муж. Газар нутгийн хэмжээ нь 94.223 км² бөгөөд энэ нь тус мужтай хиллэх [[Португали|Португали Улсаас]] арай том юм. Нутаг дэвсгэрийн хэмжээ нь улсынхаа бүх хуурай газрын 18,6 %-ийг эзлэх боловч хүн амын нягтрал нь км² тутамд 27 хүн оногдож байгаа нь улсын нийт хүн амын 5,7 хувийг л бүрдүүлдэг гэсэн үг юм.

Кастили ба Леоны мужууд:

* [[Авила муж|Авила]]
* [[Бургос муж|Бургос]]
* [[Вальядолид муж|Вальядолид]]
* [[Леон муж|Леон]]
* [[Паленси муж|Паленси]]
* [[Саламанка муж|Саламанка]]
* [[Самора муж|Самора]]
* [[Сегови муж|Сегови]]
* [[Сори муж|Сори]]

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Castile and León|Кастили ба Леон}}
{{Wiktionary}}
* [https://web.archive.org/web/20110224050907/http://www.jcyl.es/ Кастили ба Леоны Засгийн газрын цахим хуудас]

== Эшлэл ==
&lt;references/&gt;

{{Хөтлөгч мөр Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}}

[[Ангилал:Кастили ба Леон| ]]
[[Ангилал:Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг]]</text>
      <sha1>l54355c0svthg1xlb9isur6ptmxnvwa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Линн-Кристин Рьегелхут Корен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107491</id>
    <revision>
      <id>874729</id>
      <parentid>644153</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:44:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4500" sha1="k3zj8koc3t0h323s4tir1ycn8rjjsr7" xml:space="preserve">{{Инфобокс Тамирчин
|нэр                =Линн-Кристин Рьегелхут Корен
|бүтэн нэр          =
|зураг              =Linn Kristin Riegelhuth 1 20150319.jpg
|хэмжээ             =200px
|зургийн тайлбар    =
|спорт              =[[Гандбол]]
|улс                ={{NOR}}
|төрсөн огноо       ={{Birth date and age|1984|8|1|df=y}}
|төрсөн газар       =[[Норвеги]], [[Ски (Норвеги)|Ски]]
|нас барсан огноо   =
|нас барсан газар   =
|медалиудыг үзүүлэх =тийм
|медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп]]}}
{{МедальАлт|[[Бээжингийн олимп|Бээжин 2008]]|Эмэгтэй баг}}
{{МедальАлт|[[Лондоны олимп (2012 он)|Лондон 2012]]|Эмэгтэй баг}}
{{МедальХүрэл|[[Рио-де-Жанейрогийн олимп|Рио-де-Жанейро 2016]]|Эмэгтэй баг}}
{{МедальТэмцээн|[[Гандболын эмэгтэйчүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]|}}
{{МедальМөнгө|[[2007 оны гандболын эмэгтэйчүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Франц 2007]]|}}
{{МедальХүрэл|[[2009 оны гандболын эмэгтэйчүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Хятад 2009]]|}}
{{МедальАлт|[[2011 оны гандболын эмэгтэйчүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Бразил 2011]]|}}
{{МедальТэмцээн|[[Гандболын эмэгтэйчүүдийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Европын АШТ]]|}}
{{МедальАлт|[[2004 оны гандболын эмэгтэйчүүдийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Унгар 2004]]|}}
{{МедальАлт|[[2006 оны гандболын эмэгтэйчүүдийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Швед 2006]]|}}
{{МедальАлт|[[2008 оны гандболын эмэгтэйчүүдийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Македон 2008]]|}}
{{МедальАлт|[[2010 оны гандболын эмэгтэйчүүдийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Дани/Норвеги 2010]]|}}
{{МедальМөнгө|[[2012 оны гандболын эмэгтэйчүүдийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Серби 2012]]|}}
{{МедальАлт|[[2014 оны гандболын эмэгтэйчүүдийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Хорват/Унгар 2014]]|}}
}}
'''Линн-Кристин Рьегелхут Корен''' ({{lang-no|Linn-Kristin Riegelhuth Koren}}, 1984 оны 8 сарын 1-нд төрсөн) нь Норвегийн [[гандбол]]чин эмэгтэй. [[Норвегийн гандболын эмэгтэйчүүдийн шигшээ баг|Норвегийн шигшээ баг]] болон [[Ларвик ХК]] багт тоглож байв.&lt;ref name=nhf&gt;{{cite web|url=https://www.handball.no/nyheter/2017/02/gir-seg-pa-topp/|title=Gir seg på topp |publisher=[[Norwegian Handball Federation]] |language=no |access-date=9 February 2017}}&lt;/ref&gt; Линка гэх нэрээрээ алдаршсан.&lt;ref name=&quot;ehf-cl0809&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ehfcl.com/women/2008-09/article/12016/Amazing+Linka|title=Amazing Linka|last=Ambroš|first=Ivan|date=1 September 2009|publisher=European Handball Federation|access-date=16 March 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090121202238/http://www.ehfcl.com/women/2008-09/article/12016/Amazing+Linka|archive-date=21 Нэгдүгээр сар 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Гандболоос гадна тэрбээр сувилагчийн эрхтэй.

==Эшлэл==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Рьегелхут Корен, Линн-Кристин}}
[[Ангилал:1984 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Норвегийн гандболчин]]
[[Ангилал:Норвегийн олимпын аварга]]
[[Ангилал:Норвегийн олимпын хүрэл медальтан]]</text>
      <sha1>k3zj8koc3t0h323s4tir1ycn8rjjsr7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ликуд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110890</id>
    <revision>
      <id>874728</id>
      <parentid>864896</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:39:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26709" sha1="4h0y2gz41hd94rqxqb71vhsywjsiikj" xml:space="preserve">{{Инфобокс нам
| colorcode        = {{Ликуд/meta/color}}
| name             = Ликуд
| native_name      = {{Script/Hebrew|הליכוד}}
| logo             = [[File:Likud Logo.svg|200px]]
| chairperson      = [[Биньямин Нетаньяху]]
| founder          = [[Менахем Бегин]]
| merger           = [[Гахал]] ([[Херут]] ба [[Либерал нам (Израил)|Либерал нам]]), [[Чөлөөт төв]], [[Үндэсний жагсаалт]] ба [[Аугаа Израилын хөдөлгөөн]]
| headquarters     =  Мецудат Зеэв 38, &lt;/br&gt; [[Тел-Авив]], [[Израил]]
| youth_wing       = Залуучуудын Ликуд
| wing1_title      = [[Израил дахь ЛГБТ эрх|ЛГБТ]] жигүүр
| wing1            = [[Ликуд ЛГБТ]]
| membership       = 125,000
| membership_year  = 2012
| foundation       = 1973 &lt;small&gt;(эвсэл)&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;1988 &lt;small&gt;(нэгдсэн нам)&lt;/small&gt;
| ideology         = {{ubl|class=nowrap|
 |[[Консерватизм]]&lt;ref&gt;{{cite book|first=Bruce|last=Bueno de Mesquita|page=69|title=Principles of International Politics|publisher=SAGE|year=2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|page=[https://archive.org/details/conservativechri0000utte/page/29 29]|title=Conservative Christians and Political Participation|url=https://archive.org/details/conservativechri0000utte|year=2004|first=Glenn|last=Utter|publisher=ABC-CLIO}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|page=192|first=Karim|last=El-Gendy|title=The Process of Israeli Decision Making|year=2018|publisher=Al-Zaytouna Centre}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last= Neack |first= Laura |date= 2018 |title= Studying Foreign Policy Comparatively |publisher= Rowman &amp; Littlefield Publishers |page= 43 |isbn= 9781538109632}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |date= 2022 |title= The Middle East: From Transition to Development |publisher= Brill |page= 64 |isbn= 9789004476677}}&lt;/ref&gt;
 |[[Үндэсний либерализм]]&lt;ref&gt;{{cite web|author=Daniel Tauber |title=Ze'ev Jabotinsky (1880-1940) |publisher=Likud Anglos |url=http://www.likudanglos.org.il/2010/08/zeev-jabotinsky-1880-1940.html |date=13 August 2010 |quote=Jabotinsky's movement and teachings, which can be characterized as national-liberalism, form the foundation of the Likud party. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110222215318/http://www.likudanglos.org.il/2010/08/zeev-jabotinsky-1880-1940.html |archive-date=22 February 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=VtAMxrrQJ_gC&amp;pg=PA241 |title=Comparative Think Tanks, Politics and Public Policy|last1=McGann |first1=James G. |author-link=James McGann |last2=Johnson |first2=Erik C. |publisher=Edward Elgar Publishing |year=2005 |page=241 |quote=The Likud Party, the party of Prime Minister Ariel Sharon, is a national-liberal party, while the Labor Party, led by Shimon Peres, is more left-wing and identified as social-democratic. |isbn=9781781958995}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.globalsecurity.org/military/world/israel/political-parties.htm |title=Israel – Political Parties |publisher=GlobalSecurity.org |date=2014-04-12 |access-date=2015-01-26 |quote=The two main political parties—Likud, essentially national-liberal and Labor, essentially social-democratic—have historical roots and traditions pre-dating the establishment of the State in 1948.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Election 2015&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.haaretz.com/st/c/prod/eng/2015/elections/candidates/ |title=Meet the parties – Likud |newspaper=Haaretz |date=2015 |access-date=2015-03-01 |quote=A national-liberal political movement (center-right, in Israeli terms) that was established as an alliance of parties that united into a single party in 1984. |archive-date=2019-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190516191128/https://www.haaretz.com/st/c/prod/eng/2015/elections/candidates/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
 |[[Эдийн засгийн либерализм]]&lt;ref&gt;{{cite news|work=[[BBC]]|title=Israel election: Who are the key candidates?|date=14 March 2015|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-31815481}}&lt;/ref&gt;
 |[[Сионизм]]&lt;ref name=bbc&gt;{{cite news |title=Guide to Israel's political parties |date=21 January 2013 |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-21073450 |work=BBC News |access-date=28 June 2015}}&lt;/ref&gt;
 |[[Баруун жигүүрийн популизм]]&lt;ref&gt;{{cite book|title=Being Israeli: The Dynamics of Multiple Citizenship|url=https://archive.org/details/beingisraelidyna0000shaf|page=[https://archive.org/details/beingisraelidyna0000shaf/page/30 30]|first=Gershon|last=Shafir|publisher=Cambridge University Press|year=2002}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Globalization and Social Movements|page=201|first=Valentine|last=Moghadam|year=2020|publisher=Rowman &amp; Littlefield}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=All Together Now|url=https://archive.org/details/alltogethernow0000lang|publisher=Biteback Publishing|year=2017|first=Barry|last=Langford|quote=Netanyahu, leader of the right-wing populist party Likud, ran for re-election}}&lt;/ref&gt;
 |'''Түүхэн:'''
 |[[Либерал консерватизм]]&lt;ref&gt;{{cite book|title=Experimental Studies of Interactive Decisions|url=https://archive.org/details/experimentalstud0000rapo|author=Amnon Rapoport|publisher=Kluwer Academic|isbn=0792306856|year=1990|page=[https://archive.org/details/experimentalstud0000rapo/page/413 413]|quote=Likud is a liberal-conservative party that gains much of its support from the lower and middle classes, and promotes free enterprise, nationalism, and expansionism.}}&lt;/ref&gt;
 |[[Үндэсний консерватизм]]&lt;ref&gt;{{cite book |last= Watzal |first= Ludwig |author-link= |date= 1999 |title= Peace Enemies The Past and Present Conflict Between Israel and Palestine |location= |publisher= PASSIA |page= 28 |isbn= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last= Grübel |first= Monika |author-link= |date= 1997 |title= Judaism |url= https://archive.org/details/judaism0000grub |location= |publisher= Barron's |page= [https://archive.org/details/judaism0000grub/page/191 191] |isbn= 9780764100512}}&lt;/ref&gt;
 |[[Ревизионист Сионизм]]&lt;ref name=nytimes1&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1998/11/22/weekinreview/the-world-pursuing-peace-netanyahu-and-his-party-turn-away-from-greater-israel.html |title=The World: Pursuing Peace; Netanyahu and His Party Turn Away from 'Greater Israel' |author=Joel Greenberg |newspaper=The New York Times |date=22 November 1998 |quote=Likud, despite defections, had joined Labor in accepting the inevitability of territorial compromise.... Revolutionary as it may seem, Likud's abandonment of its maximalist vision has in fact been evolving for years. |access-date=30 June 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=nytimes2&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/02/21/world/middleeast/21netanyahu.html |title=Netanyahu, Once Hawkish, Now Touts Pragmatism |author=Ethan Bronner |author-link=Ethan Bronner |newspaper=The New York Times|date=20 February 2009|quote=Likud as a party has made a major transformation in the last 15 years from being rigidly committed to retaining all the land of Israel to looking pragmatically at how to retain for Israel defensible borders in a very uncertain Middle East.... |access-date=30 June 2015}}&lt;/ref&gt;}}
| position         = [[Төв-барууны улс төр|Төв-баруун]]&lt;ref name=&quot;Election 2015&quot;/&gt;&lt;ref name=Cambridge /&gt; to&lt;br/&gt;[[Баруун жигүүрийн улс төр|баруун жигүүр]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Likud|title=Likud – political party, Israel|website=Britannica.com|access-date=5 November 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-21073450|title=Guide to Israel's political parties|date=4 November 2017|website=Bbc.com|access-date=5 November 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Politics/LikudParty.html|title=History &amp; Overview of the Likud Party|website=Jewishvirtuallibrary.org|access-date=5 November 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=washpost&gt;{{cite news |author=Ishaan Tharoor |date=14 March 2015 |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2015/03/13/these-are-the-political-parties-battling-for-israels-future/ |title=A guide to the political parties battling for Israel's future |access-date=28 June 2015}}&lt;/ref&gt;
| european         = [[Европын Консерватив ба Реформист Намын Холбоо]] (бүс нутгийн хамтрагч)&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.acreurope.eu/about_us/member_parties-Israel#parties |wayback=20171012044529 |text=Member parties |archiv-bot=2023-09-26 12:55:28 InternetArchiveBot }} European Conservatives and Reformists Party&lt;/ref&gt;
| international    = [[Олон Улсын Ардчилсан Холбоо]]
| seats1_title     = [[Кнессет]]
| seats1           = {{Composition bar|29|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}}
| seats2_title     = Хамгийн их авсан суудал
| seats2           = {{nowrap|48 (1981)}}
| anthem           = &lt;center&gt;{{Script/Hebrew|&quot;ג'ינגל הליכוד&quot;}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.walla.co.il/item/36736|title=הג'ינגל של הליכוד: רק שרון יביא שלום שישמור עלינו|website=news.walla.co.il|access-date=8 August 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;/center&gt;
| colours          = {{Color box|{{Ликуд/meta/color}}|border=darkgray}} [[Хөх]]
| symbol           = {{Script/Hebrew|מחל}}&lt;br&gt;{{Script/Arabic|م‌ح‌ل}}&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bechirot24.bechirot.gov.il/election/Candidates/Pages/OneListCandidates.aspx?LPF=Search&amp;WebId=6adadc15-e476-480b-9746-04490aedeb0f&amp;ListID=ba72a662-765c-45af-9d48-fb68080956af&amp;ItemID=218&amp;FieldID=ListNickname_GxS_Text|title=הליכוד בהנהגת בנימין נתניהו לראשות הממשלה|website=Central Election Committee for the Knesset|access-date=2021-06-14}}&lt;/ref&gt;
| website          = {{URL|http://www.likud.org.il|www.likud.org.il}}
| country          = Израилын
}}

'''Ликуд''' ([[Еврей хэл|еврей.]] הַלִּיכּוּד), албан ёсоор '''Ликуд - Үндэсний Либерал Хөдөлгөөн''' — нь [[Израил|Израилын]] үндэсний-либерал, баруун-төв үзэлтэй баруун жигүүрийн нам юм.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3498238,00.html|title=Likud|publisher=Ynetnews|date=1 February 2008|access-date=30 June 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cambridge&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=TffrTUyCD6QC&amp;pg=PA304|title=The Cambridge Dictionary of Judaism and Jewish Culture|editor-last1=Baskin|editor-first1=Judith Reesa|publisher=Cambridge University Press|year=2010|page=304|quote=To overcome Labor Party dominance, the bulk of center-right parties formed Likud.... In the early twenty-first century, Likud remains a major factor in the center-right political bloc.|isbn=9780521825979|access-date=30 June 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://institute.global/advisory/parties-israels-2019-parliamentary-election|title=The Parties in Israel's 2019 Parliamentary Election|publisher=[[Tony Blair Institute for Global Change]]|date=28 March 2019|quote=Likud was founded as a secular, centre-right party.|access-date=3 Дөрөвдүгээр сар 2021|archive-date=12 Хоёрдугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212234923/https://institute.global/advisory/parties-israels-2019-parliamentary-election|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.google.com/books/edition/A_Political_and_Economic_Dictionary_of_t/buyrxARN_H0C?hl=en&amp;gbpv=1&amp;bsq=likud|title=A Political and Economic Dictionary of the Middle East|publisher=[[Taylor &amp; Francis]]|year=2013|editor=David Seddon|isbn=9781135355616|quote=Likud is centre-right, strongly nationalistic and assertive in foreign policy.}}&lt;/ref&gt; Иргэний нам&lt;ref name=&quot;Israelin&quot;&gt;{{cite book|title=Israel in the Middle East: Documents and Readings on Society, Politics, and Foreign Relations, Pre-1948 to the Present|url=https://archive.org/details/isbn_9780874519624|editor=Itamar Rabinovich|editor2=Jehuda Reinharz|publisher=Brandeis University Press|year=2008|page=[https://archive.org/details/isbn_9780874519624/page/462 462]}}&lt;/ref&gt; гэж [[1973 он|1973 онд]] [[Менахем Бегин]], [[Ариел Шарон]] нар хэд хэдэн баруун жигүүрийн намтай эвсэж байгуулсан. [[1977 оны Израилын парламентын сонгууль|1977 оны сонгуульд]] Ликуд үнэмлэхүй ялалт байгуулсан нь тус улсын улс төрийн түүхэн дэх томоохон эргэлт болж, зүүний хүчнийхэн анх удаагаа хүчээ алдсан. [[Израил|Израилд]] анх удаа баруун жигүүрийн нам олон санал авч ялалт байгуулсан нь энэ байв.&lt;ref name=&quot;bsisu12&quot;&gt;{{cite journal|last=Bsisu|first=Naji|title=Israeli Domestic Politics and the War in Lebanon|journal=Lights: The MESSA Journal|date=Spring 2012|publisher=University of Chicago|volume=1|issue=3|url=http://lucian.uchicago.edu/blogs/messa/files/2012/07/Lights-S2012-Template-FINAL.pdf#page=34|pages=29-38 &lt;!-- of the magazine, not the PDF --&gt;|access-date=23 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421170922/https://lucian.uchicago.edu/blogs/messa/files/2012/07/Lights-S2012-Template-FINAL.pdf#page=34|archive-date=21 Дөрөвдүгээр сар 2021|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч 1980-аад оны ихэнх хугацаанд улс орноо удирдсаны дараа нам [[1992 оны Израилын парламентын сонгууль|1992 онд Кнессетийн сонгуульд]] ялагдсан. Гэсэн хэдий ч Ликудын нэр дэвшигч [[Биньямин Нетаньяху]] [[1996 оны Израилын бүх нийтийн сонгууль|1996 оны ерөнхий сайдын сонгуульд]] ялалт байгуулж, засгийн газар байгуулах үүрэг хүлээсэн. [[Биньямин Нетаньяху|Нетаньяхугийн]] засгийн газар задарсны дараа, [[1999 оны Израилын бүх нийтийн сонгууль|1999 онд сонгууль]] зохион байгуулагдаж, Ликуд нам [[Эхуд Барак|Эхуд Баракийн]] удирдсан [[Нэг Израил]] эвслийн эсрэг ялагдахад хүргэсэн.

[[2001 он|2001 онд]] Ликудийн [[Ариел Шарон]] [[1999 оны Израилын бүх нийтийн сонгууль|1999 оны сонгуулийн]] дараа [[Биньямин Нетаньяху|Нетаньяхуг]] орлож, [[Израил Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайд]] [[Эхуд Барак]] огцорсны дараа зохион байгуулагдсан [[2001 оны Израилын ерөнхий сайдын сонгууль|2001 оны ерөнхий сайдын сонгуульд]] [[Эхуд Барак|Баракийг]] ялсан. [[2003 оны Израилын парламентын сонгууль|2003 оны сонгуульд]] Ликуд нам нь үнэмлэхүй ялалт байгуулсны дараа [[Ариел Шарон]] [[2005 он|2005 онд]] [[Кадима]] намыг байгуулснаар Ликуд намд томоохон хагарал гарч байсан. Үүнээс болж Ликуд нам [[2006 оны Израилын парламентын сонгууль|2006 оны сонгуульд]] 4-т орж, [[Кнессет|Кнессетэд]] 28 суудал алдсан. [[2009 оны Израилын парламентын сонгууль|2009 оны сонгуулийн]] дараа Ликуд нэмж 15 суудал авч чадсан бөгөөд [[Биньямин Нетаньяху|Нетаньяху]] намаа эргүүлэн хяналтдаа авснаар [[Бидний гэр Израил]], [[Шас]] намуудтай эвсэл байгуулж засгийн газрыг хяналтдаа авав. [[Кадима]] нам олон тооны суудал авсан ч, олонх болж чадаагүй. [[Биньямин Нетаньяху|Нетаньяху]] тэр үеэс [[Израил Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] байсан бөгөөд Ликуд [[2019 оны 4 сарын Израилын парламентын сонгууль|2019 оны 4-р сарын сонгуулиар]] Ликуд [[Кахоль-лаван]] намтай суудлын тоогоороо тэнцэж&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.algemeiner.com/2019/04/10/israeli-elections-results-likud-tied-with-blue-and-white-but-right-wing-bloc-remains-larger-handing-netanyahu-the-victory/|title=Israeli Elections Results: Likud Tied With Blue and White, But Right-Wing Bloc Remains Larger, Handing Netanyahu the Victory|work=[[Algemeiner Journal]]|access-date=24 September 2019|author=Benjamin Kerstein|date=10 April 2019}}&lt;/ref&gt;, [[2019 оны 9 сарын Израилын парламентын сонгууль|2019 оны 9-р сарын сонгуульд]] [[Кахоль-лаван]] нэгээр илүү суудал авах хүртэл Ликуд нам сонгууль бүрд тэргүүлж байсан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/likud-wins-extra-seat-at-expense-of-utj-after-election-committee-adjusts-results/|title=Likud wins extra seat at expense of UTJ as election committee adjusts results|work=[[The Times of Israel]]|access-date=24 September 2019|author=Staff writer|author-link=Staff writer|date=24 September 2019}}&lt;/ref&gt; 

Ликуд намын гишүүнийг Ликудник ([[Еврей хэл|еврей.]] לִכּוּדְנִיק‎) гэж нэрлэдэг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.morfix.co.il/%D7%9C%D6%B4%D7%9B%D6%BC%D7%95%D6%BC%D7%93%D6%B0%D7%A0%D6%B4%D7%99%D7%A7|title=Likudnik|publisher=Milon Morfix|access-date=25 April 2010}}&lt;/ref&gt; 

==Дарга==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! colspan=&quot;3&quot; | Дарга
! Ажлаа авсан
! Ажлаа өгсөн
! Ерөнхий сайдын бүрэн эрхийн хугацаа
! Сонгууль
|-
| style=&quot;background: {{Ликуд/meta/color}}; color: white&quot; | '''1'''
| [[File:Menachem Begin, Andrews AFB, 1978.JPG|70px]]
| [[Менахем Бегин]]
| 1973
| 1983
| 1977–1983
| [[1977 оны Израилын парламентын сонгууль|1977]], [[1981 оны Израилын парламентын сонгууль|1981]]
|-
| style=&quot;background: {{Ликуд/meta/color}}; color: white&quot; | '''2'''
| [[File:Yitzhak Shamir (1980).jpg|70px]]
| [[Ицхак Шамир]]
| 1983
| 1993
| 1983–1984, 1986–1992
| [[1984 оны Израилын парламентын сонгууль|1984]], [[1988 оны Израилын парламентын сонгууль|1988]], [[1992 оны Израилын парламентын сонгууль|1992]]
|-
| style=&quot;background: {{Ликуд/meta/color}}; color: white&quot; | '''3'''
| [[File:Benjamin Netanyahu 2012.jpg|70px]]
| [[Биньямин Нетаньяху]]
| 1993
| 1999
| 1996–1999
| [[1996 оны Израилын бүх нийтийн сонгууль|1996]], [[1999 оны Израилын бүх нийтийн сонгууль|1999]]
|-
| style=&quot;background: {{Ликуд/meta/color}}; color: white&quot; | '''4'''
| [[File:Ariel Sharon 2001.jpg|70px]]
| [[Ариел Шарон]]
| 1999
| 2005
| 2001–2006
| [[2001 оны Израилын ерөнхий сайдын сонгууль|2001]], [[2003 оны Израилын парламентын сонгууль|2003]]
|-
| style=&quot;background: {{Ликуд/meta/color}}; color: white&quot; | '''(3)'''
| [[File:Benjamin Netanyahu 2012.jpg|70px]]
| [[Биньямин Нетаньяху]]
| 2005
| -
| 2009–одоо үе
| [[2006 оны Израилын парламентын сонгууль|2006]], [[2009 оны Израилын парламентын сонгууль|2009]], [[2013 оны Израилын парламентын сонгууль|2013]], [[2015 оны Израилын парламентын сонгууль|2015]] 
[[2019 оны 4 сарын Израилын парламентын сонгууль|2019 оны 4-р сар]], [[2019 оны 9 сарын Израилын парламентын сонгууль|2019 оны 9-р сар]], [[2020 оны Израилын парламентын сонгууль|2020]]
|}

==Сонгуулийн үр дүн==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Сонгууль
! Намын дарга
! Санал
! %
! Авсан суудал
! +/-
! З.Г?
|-
! [[1973 оны Израилын парламентын сонгууль|1973]]
| [[Менахем Бегин]]
| align=right|473,309
| align=right|30.2 (#2)
| {{Composition bar|39|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}}
| align=right|{{increase}} 7
| {{no2|Сөрөг хүчин}}
|-
! [[1977 оны Израилын парламентын сонгууль|1977]]
| [[Менахем Бегин]]
| align=right|583,968
| align=right|33.4 (#'''1''')
| {{Composition bar|43|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}}
| align=right|{{increase}} 4
| {{yes2|Эвсэл}}
|-
! [[1981 оны Израилын парламентын сонгууль|1981]]
| [[Менахем Бегин]]
| align=right|718,941
| align=right|37.1 (#'''1''')
| {{Composition bar|48|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}}
| align=right|{{increase}} 3
| {{yes2|Эвсэл}}
|-
! [[1984 оны Израилын парламентын сонгууль|1984]]
| [[Ицхак Шамир]]
| align=right|661,302
| align=right| 31.9 (#2)
| {{Composition bar|41|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}}
| align=right|{{decrease}} 7
| {{yes2|Эвсэл}}
|-
! [[1988 оны Израилын парламентын сонгууль|1988]]
| [[Ицхак Шамир]]
| align=right|709,305
| align=right|31.1 (#'''1''')
| {{Composition bar|40|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}}
| align=right|{{decrease}} 1
| {{yes2|Эвсэл}}
|-
! [[1992 оны Израилын парламентын сонгууль|1992]]
| [[Ицхак Шамир]]
| align=right|651,229
| align=right|24.9 (#2)
| {{Composition bar|32|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}}
| align=right|{{decrease}} 8
| {{no2|Сөрөг хүчин}}
|-
! rowspan=2| [[1996 оны Израилын бүх нийтийн сонгууль|1996]]
| rowspan=2| [[Биньямин Нетаньяху]]
| align=right|767,401
| align=right|25.1 (#2)
| {{Composition bar|22|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}}
| align=right|{{decrease}} 10
| rowspan=2 {{yes2|Эвсэл}}
|-
| 1,501,023
| 50.5 (#'''1''')
| colspan=2| ерөнхий сайдын сонгууль
|-
! rowspan=2| [[1999 оны Израилын бүх нийтийн сонгууль|1999]]
| rowspan=2|[[Биньямин Нетаньяху]]
| align=right|468,103
| align=right|14.1 (#2)
| {{Composition bar|19|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}}
| align=right|{{decrease}} 3
| rowspan=2 {{no2|Сөрөг хүчин}} 
|-
| 1,402,474 
| 43.9 (#2)
| colspan=2| ерөнхий сайдын сонгууль
|-
! [[2001 оны Израилын ерөнхий сайдын сонгууль|2001]]
| [[Ариел Шарон]]
| align=right|1,698,077
| align=right|62.4 (#'''1''')
| colspan=2| ерөнхий сайдын сонгууль
| {{yes2|Сөрөг хүчин}} 
|-
! [[2003 оны Израилын парламентын сонгууль|2003]]
| [[Ариел Шарон]]
| align=right|925,279
| align=right|29.4 (#'''1''')
| {{Composition bar|38|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}}
| align=right|{{increase}} 19
| {{yes2|Эвсэл}}
|-
! [[2006 оны Израилын парламентын сонгууль|2006]]
| [[Биньямин Нетаньяху]]
| align=right|281,996
| align=right|9.0 (#4)
| {{Composition bar|12|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}}
| align=right|{{decrease}} 26
| {{no2|Сөрөг хүчин}}
|-
! [[2009 оны Израилын парламентын сонгууль|2009]]
| [[Биньямин Нетаньяху]]
| align=right|729,054
| align=right|21.6 (#2)
| {{Composition bar|27|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}}
| align=right|{{increase}} 15
| {{yes2|Эвсэл}}
|-
! [[2013 оны Израилын парламентын сонгууль|2013]]
| [[Биньямин Нетаньяху]]
| align=right|884,631
| align=right|23.3 (#'''1''')
| {{Composition bar|20|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}}
| align=right|{{decrease}} 7
| {{yes2|Эвсэл}}
|-
! [[2015 оны Израилын парламентын сонгууль|2015]]
| [[Биньямин Нетаньяху]]
| align=right| 984,966
| align=right|23.4 (#'''1''')
| {{Composition bar|30|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}}
| align=right|{{increase}} 12
| {{yes2|Эвсэл}}
|-
! [[2019 оны 4 сарын Израилын парламентын сонгууль|2019 (4)]]
| [[Биньямин Нетаньяху]]
| align=right|1,138,772
| align=right|26.5 (#'''1''')
| {{Composition bar|35|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}}
| align=right|{{increase}} 5
| {{Maybe|Дахин сонгууль}}
|-
! [[2019 оны 9 сарын Израилын парламентын сонгууль|2019 (9)]]
| [[Биньямин Нетаньяху]]
| align=right|1,113,617
| align=right|25.1 (#2)
| {{Composition bar|32|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}}
| align=right|{{decrease}}4
| {{Maybe|Дахин сонгууль}}
|-
|-
! [[2020 оны Израилын парламентын сонгууль|2020]]
| [[Биньямин Нетаньяху]]
| align=right|1,349,171	
| align=right|29.5 ('''#1''')
| {{Composition bar|36|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}}
| align=right|{{increase}}4
| {{yes2|Эвсэл}}
|-
! [[2021 оны Израилын парламентын сонгууль|2021]]
| [[Биньямин Нетаньяху]]
| align=right|1,066,892
| align=right|24.2 ('''#1''')
| {{Composition bar|30|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}}
| align=right|{{decrease}}6
| {{TBA}}
|-
|}

== Эшлэл ==

[[Ангилал:Израилын нам]]
[[Ангилал:Консерватив нам]]
[[Ангилал:Үндсэрхэг үзэлт нам]]
[[Ангилал:Тел-Авивын байгууллага]]
[[Ангилал:Либерал нам]]
[[Ангилал:1973 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>4h0y2gz41hd94rqxqb71vhsywjsiikj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пруссийн хаант улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111769</id>
    <revision>
      <id>874748</id>
      <parentid>866048</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:27:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26098" sha1="gitij6gvflqwbdxa6mledij04tzfns3" xml:space="preserve">{{Short description|Германы улс (1701–1918)}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Пруссийн хаант улс
| native_name            = {{native name|de|Königreich Preußen}}
| common_name            = Прусс
| image_flag             = Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg
| flag_type_article      = 
| flag_type              = [[Пруссийн далбаа|Төрийн далбаа]]&lt;br/&gt;(1803–1892)
| image_coat             = Preußischer Adler.svg
| symbol_type_article    = 
| coa_size               = 85px
| symbol_type            = [[Пруссийн сүлд|Сүлд]]&lt;br/&gt;(1701–1871)
| status                 = Хаант улс
| status_text            = [[Хаант улс]]{{notetag|{{multiref2|
[[Бүрэн эрхт улс|Бүрэн эрхт хаант улс]] (зөвхөн хуучин Пруссийн гүн 1701–1772; [[Зүүн Прусс]], [[Баруун Прусс]], [[Өмнөд Прусс]], [[Нетце тойрог]], [[Шинэ Зүүн Прусс]], [[Лауенбург-Бытувийн газар]] ба [[Драхаймын старовство]] 1795–1806; [[Зүүн Прусс]], [[Баруун Прусс]], [[Познанийн Их Гүнт Улс]] 1815–1866)|
[[Польш-Литвын холбоо]]ны хагас бие даасан хараат улс (1701–1772, зөвхөн [[Лауенбург-Бытувийн газар]] ба [[Драхаймын старовство]])|
[[Хуучин Швейцарийн Холбоо|Швейцарийн Холбооны]] холбоот улс (1707–1806, зөвхөн [[Невшатель кантон]])|
[[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Ариун Ромын Эзэнт Гүрний]] хараат (1701–1806, дээр жагсааснаас бусад бүх нутаг дэвсгэр)|
[[Анхны Францын эзэнт гүрэн|Анхны Францын эзэнт гүрний]] эзлэн түрэмгийллийн үеийн [[эх газрын бүслэлт]]ийн улс (1806–1813, алдсан [[Невшатель кантон]] ба [[Варшавын Гүнт Улс]] эсвэл [[Данцигийн Чөлөөт Хот (Наполеоны)|Данцигийн Чөлөөт Хотод]] шилжүүлсэн нутаг дэвсгэргүйгээр)|
[[Хуучин Швейцарийн Холбоо|Швейцарийн Холбооны]] гишүүн (1814–1848; [[Невшатель кантон]] 1814–1857)|
[[Германы Холбоо]]ны [[Германы Холбооны улсууд|гишүүн улс]] (1815–1866, зөвхөн хуучин [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Ариун Ромын Эзэнт Гүрний]] бүрэлдэхүүнд байсан нутаг дэвсгэр, мөн [[Лауенбург-Бытувийн газар]] ба [[Драхаймын старовство]])|
[[Хойд Германы Холбоо]]ны [[Хойд Германы Холбооны улсууд|гишүүн улс]] (1866–1871, бүхэлдээ, хаан ''[[Хойд Германы Холбооны Ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгчөөр]]'')|
[[Германы эзэнт гүрэн|Германы эзэнт гүрний]] [[Германы эзэнт гүрний улсууд|холбооны муж]] (1871–1918, бүхэлдээ, хаан [[Германы эзэн хаан]]ы хувиар ерөнхийлөгч)}}}}
| year_start             = 1701
| year_end               = 1918
| national_motto         = 
| national_anthem        = &lt;br/&gt;[[Боруссиа (дуулал)|''Боруссиа'']]&lt;br/&gt;&quot;Прусс&quot;&lt;br/&gt;(1820–1830) {{parabr}}{{center|[[File:Borussia.mid]]}}{{lang|de|[[Preußenlied]]}}&lt;br/&gt;&quot;Прусийн дуулал&quot;&lt;br/&gt;(1830–1840)&lt;br&gt;{{parabr}}{{center|[[File:Preußenlied.mid]]}} {{parabr}}{{center| }}&lt;hr/&gt;'''Хааны дуулал:'''&lt;br/&gt;&quot;{{lang|de|[[Heil dir im Siegerkranz]]}}&quot;&lt;br /&gt;&quot;Ялагчын Титэмд мэндчилгээ дэвшүүлье&quot;&lt;br/&gt;(1795–1918)&lt;br/&gt;{{parabr}}{{center|[[File:Heil Dir Im Siegerkranz (old recording).ogg]]}}
| image_map              = {{Switcher|[[File:Kingdom of Prussia 1714.svg|upright=1.15|frameless]]|[[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн]] дотор 1714 онд|[[File:Kingdom of Prussia 1797.svg|upright=1.15|frameless]]|[[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн]] дотор 1797 онд|[[File:Kingdom of Prussia 1815.svg|upright=1.15|frameless]]|[[Германы Холбоо]] дотор 1815 онд|[[File:Kingdom of Prussia 1870.svg|upright=1.15|frameless]]|[[Хойд Германы Холбоо]] дотор 1870 онд|[[File:Kingdom of Prussia 1871.svg|upright=1.15|frameless]]|[[Германы эзэнт гүрэн]] дотор 1914 онд|default=3}}
| image_map_caption      = 
| image_map2             = 
| map_caption2           = 
| capital                = {{plainlist|
* [[Берлин]]
* [[Кёнигсберг]] (1806–09)}}
&lt;!--|latd=52 |latm=31 |latNS=N |longd=13 |longm=24 |longEW=E--&gt;| common_languages       = '''Албан ёсны:'''&lt;br/&gt;[[Герман хэл|Герман]]&lt;br/&gt;[[Шинэ Латин хэл|Шинэ Латин]] (1806 он хүртэл)&lt;br/&gt;
{{hidden |style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;
|header = '''Цөөнх:'''
|content = {{unbulleted list|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]]|[[Дани хэл|Дани]]|[[Затерланд Фриз хэл|Зүүн Фриз]]|[[Хойд Фриз хэл|Хойд Фриз]]|[[Польш хэл|Польш]]|[[Кашуб хэл|Кашуб]]|[[Словин хэл|Словин]]|[[Силези хэл|Силези]]|[[Чех хэл|Чех]]|[[Морави хэл|Морави]]|[[Дээд Сорб хэл|Дээд Сорб]]|[[Доод Сорб хэл|Доод Сорб]]|[[Полаб хэл|Полаб]] (18-р зуун хүртэл)|[[Литва хэл|Литва]]|[[Хуучин Прусс хэл|Хуучин Прусс]] (18-р зуун хүртэл)|[[Курсениек хэл|Курсениек]]|[[Идиш хэл|Идиш]]|[[Франц хэл|Франц]]|[[Нидерланд хэл|Нидерланд]]|[[Цыган хэл|Цыган]] ([[Балтын Цыган хэл|Балтын Цыган]], [[Синти Цыган хэл|Синти Цыган]])}}
}}
| religion               = '''Улсын хэмжээнд олонх:'''&lt;br/&gt;[[Протестантизм]]&lt;ref&gt;{{cite book|title=Religion and the Rise of Nationalism: A Profile of an East-Central European City|first=Роберт |last=И. Алвис|year=2005| isbn=9780815630814|page=133|publisher=Сиракузын Их Сургуулийн Хэвлэл}}&lt;/ref&gt; ([[Лютеран]] болон [[Кальвинист]]; 1817 оны дараа [[Пруссийн Сүмийн Холбоо|Пруссийн Нэгдсэн]] ([[төрийн шашин]]))&lt;br/&gt;'''Зарим газар олонх:'''&lt;br/&gt;[[Католик]]{{notetag|{{hlist|class=inline|[[Вармиа|Эрмланд]]|[[Баруун Прусс]]|[[Өмнөд Прусс]]|[[Нетце тойрог]]|[[Шинэ Зүүн Прусс]]|[[Познанийн Их Гүнт Улс]]|[[Познань муж]]|[[Лауенбург-Бытувийн газар]]|[[Драхаймын старовство]]|[[Райн муж]]|[[Вестфали муж]]|[[Дээд Силези]]|[[Кладско хошуу|Глац хошуу]]}}}}&lt;br/&gt;'''Бусад цөөнх:&lt;br/&gt;'''{{cslist|[[Иудаизм]]}}
| government_type        = {{plainlist|
* [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] (1848 он хүртэл)
* [[Хагас-үндсэн хуульт хаант засаг]] (1848 оноос)}}
| title_leader           = [[Пруссийн хаадын жагсаалт|Хаан]]
| leader1                = [[I Фридрих]]
| year_leader1           = 1701–1713 (анхны)
| leader2                = [[II Вильхельм]]
| year_leader2           = 1888–1918 (сүүлчийн)
| title_deputy           = {{nowrap|[[Пруссийн Сайд-Ерөнхийлөгч|Сайд-Ерөнхийлөгч]]{{notetag|[[Хойд Германы Холбоо]] (1866–1871) болон [[Германы эзэнт гүрэн|Германы эзэнт гүрний]] (1871–1918) үед Пруссийн Сайд-Ерөнхийлөгч нь мөн [[Германы Канцлер]] байв.}}}}
| deputy1                = {{nowrap|[[Адольф Хайнрих фон Арним-Бойценбург|А. Х. фон Арним-Бойценбург]]}}
| year_deputy1           = 1848 (анхны)
| deputy2                = [[Макс фон Баден]]
| year_deputy2           = 1918 (сүүлчийн)
| legislature            = {{lang|de|[[Пруссийн Ландтаг|Ландтаг]]}}
| house1                 = {{lang|de|[[Пруссийн Лордуудын Танхим|Лордуудын Танхим]]}}
| house2                 = {{lang|de|[[Пруссийн Төлөөлөгчдийн Танхим|Төлөөлөгчдийн Танхим]]}}
| era                    = {{ubl|[[Шинэ Империализм]]|[[Дэлхийн 1-р дайн]]}}
| event_start            = {{nowrap|[[I Фридрих]]ийн титэм зүүх ёслол}}
| date_start             = 1 сарын 18,
| event1                 = [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрний задрал]]
| date_event1            = 8 сарын 6, 1806
| event2                 = [[Германы Холбоо]]ны байгуулагдсан
| date_event2            = 6 сарын 8, 1815
| event3                 = [[Пруссийн үндсэн хууль (1848)|Үндсэн хууль батлагдсан]]
| date_event3            = 12 сарын 5, 1848
| event4                 = [[Хойд Германы Холбооны Гэрээ]]
| date_event4            = 8 сарын 18, 1866
| event5                 = [[Германы эзэнт гүрний тунхаглал|Германы эзэнт гүрнийг тунхаглав]]
| date_event5            = 1 сарын 18, 1871
| event_end              = [[Чөлөөт Прусс Улс]]ыг тунхаглав
| date_end               = 11 сарын 9,
| event_post             = II Вильхельм хаан ширээнээс татгалзав
| date_post              = 11 сарын 28, 1918
| stat_year1             = 1713&lt;ref&gt;Philip Dwyer, &quot;The Rise of Prussia 1700-1830&quot;, Routledge: 2 сарын 2, 2001. Хуудас 52.&lt;/ref&gt;
| stat_pop1             = 1,500,000
| stat_year2             = 1740&lt;ref&gt;Браунинг, Рийд С. (1993). &quot;The War of the Austrian Succession.&quot; Нью Йорк: Сент-Мартины хэвлэлийн газар. ISBN 978-0-312-09483-6. Хуудас 24.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Двайер, х. 154.&lt;/ref&gt;
| stat_pop2             = 2,200,000
| stat_year3             = 1756&lt;ref&gt;Эрнест Жон Кнаптон. &quot;Revolutionary and Imperial France, 1750–1815.&quot;  Scribner: 1971. Хуудас 12.&lt;/ref&gt;
| stat_pop3              = 4,500,000
| stat_year4             = 1786&lt;ref&gt;Двайер, х. 154.&lt;/ref&gt;
| stat_pop4              = 5,800,000
| stat_year5             = 1797&lt;ref&gt;Двайер, х. 246.&lt;/ref&gt;
| stat_pop5              = 8,700,000
| stat_year6             = 1816&lt;ref name=&quot;schutz&quot;&gt;{{cite web |title=Königreich Preußen (1701–1918) |url=http://www.deutsche-schutzgebiete.de/koenigreich_preussen.htm |language=de |access-date=2007-05-02 |archive-date=2019-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502213014/https://www.deutsche-schutzgebiete.de/koenigreich_preussen.htm |url-status=usurped }}&lt;/ref&gt;
| stat_pop6              = 10,349,031
| stat_year7             = 1871&lt;ref name=&quot;schutz&quot;/&gt;
| stat_pop7              = 24,689,000
| stat_year8             = 1910&lt;ref&gt;{{cite web |title=German Empire: administrative subdivision and municipalities, 1900 to 1910 |url=http://www.gemeindeverzeichnis.de/gem1900/gem1900.htm?gem1900_2.htm |language=de |access-date=2007-05-02 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225074458/http://www.gemeindeverzeichnis.de/gem1900/gem1900.htm?gem1900_2.htm%20 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| stat_pop8              = 40,169,219
| stat_area3             = 348779
| currency               = {{unbulleted list|style=white-space:nowrap|1701–1750 {{lang|de|[[Рейхсталер]]}} |1750–1857 {{lang|de|[[Пруссийн талер|Талер]]}} |1857–1873 {{lang|de|[[Пруссийн верейнсталер|Верейнсталер]]}} |1873–1914 {{lang|de|[[Германы алтан марк|Алтан марк]]}} |1914–1918 {{lang|de|[[Германы цаасан марк|Цаасан марк]]}} }}
| p1                     = Бранденбург-Прусс
| flag_p1                = Brandenburg-Prussia.svg
| border_p1              = no
| p2                     = Хааны Прусс
| flag_p2                = Flag of Prussia (1466-1772) Lob.svg
| p3                     = Невшателийн гүнт улс
| flag_p3                = Flag of the Principality of Neuchâtel.svg
| p4                     = Польш–Литвын холбоо
| flag_p4                = Chorągiew królewska króla Zygmunta III Wazy.svg
| border_p4              = no
| p5                     = Швелийн Померан
| flag_p5                = Naval ensign of Sweden.svg
| border_p5              = no
| p6                     = Данцигийн Чөлөөт Хот (Наполеоны){{!}}{{nowrap|Данцигийн Чөлөөт Хот}}
| flag_p6                = Drapeau de Republique de Dantzig.svg
| p7                     = Варшавын Гүнт Улс
| flag_p7                = Coat of Arms of Duchy of Warsaw.svg
| border_p7              = no
| p8                     = Хессений Вант Улс
| flag_p8                = Flag of Hesse.svg
| p9                     = Нассаугийн Гүнт Улс
| flag_p9                = Flagge Herzogtum Nassau (1806-1866).svg
| p10                    = Ханноверын хаант улс
| flag_p10               = Flag of Hanover 1837-1866.svg
| p11                    = Хольштайны Гүнт Улс
| flag_p11               = Merchant Ensign of Holstein-Gottorp (Lions sinister).svg
| border_p11             = no
| p12                    = Шлесвигийн Гүнт Улс
| flag_p12               = Coat of arms of Schleswig.svg
| border_p12             = no
| p13                    = Саксе-Лауэнбург
| flag_p13               = Flag of Lauenburg.svg
| p14                    = Богемийн титмийн газар
| flag_p14               = Flag of Bohemia.svg
| p15                    = Силезийн гүнт улсууд
| flag_p15               = Banner of the Duchy of Silesia.svg
| p16                    = Кладско хошуу
| flag_p16               = Grofschoaft Glootz.gif
| border_p16             = no
| s1                     = Варшавын Гүнт Улс{{!}}'''1807:'''&lt;br /&gt;Варшавын Гүнт Улс
| flag_s1                = Coat of Arms of Duchy of Warsaw.svg
| border_s1              = no
| s2                     = Данцигийн Чөлөөт Хот (Наполеоны){{!}}{{nowrap|Данцигийн Чөлөөт Хот}}
| flag_s2                = Drapeau de Republique de Dantzig.svg
| border_s2              = no
| s3                     = Невшатель кантон
| flag_s3                = Flag of Canton of Neuchâtel.svg
| s4                     = Чөлөөт Прусс Улс{{!}}'''1918:'''&lt;br /&gt;Чөлөөт Прусс Улс
| flag_s4                = Civil flag of Prussia 1701-1935.svg
| s5                     = Данцигийн Чөлөөт Хот
| flag_s5                = Flag of the Free City of Danzig.svg
| s6                     = Хоёрдугаар Бүгд Найрамдах Польш Улс
| flag_s6                = Flag of Poland (1919–1928).svg
| s7                     = Анхны Бүгд Найрамдах Чехословак Улс
| flag_s7                = Flag of Bohemia.svg
| s8                     = Бельги
| flag_s8                = Flag of Belgium.svg
| s9                     = Дани
| flag_s9                = Flag of Denmark.svg
| p17                    = Франкфуртын чөлөөт хот
| flag_p17               = Flag of the Free City of Frankfurt.svg
| footnotes              = {{notefoot}}
| demonym                = Пруссчууд
| area_km2               = 
| area_rank              = 
| GDP_PPP                = 
| GDP_PPP_year           = 
| HDI                    = 
| HDI_year               = 
| today                  = {{plainlist| *[[Герман]]
*[[Польш]]
*[[Орос]]
*[[Дани]]
*[[Литва]]
*[[Чех]] }}
}}

'''Пруссийн хаант улс''' ({{lang-de|Königreich Preußen}} [{{IPA|ˈkøːnɪkˌʁaɪ̯ç ˈpʁɔɪ̯sn̩}}]) нь [[Пруссийн хаан]]ы ноёрхлын үе буюу 1701 оноос 1918 оныг хүртэл [[Прусс|Прусс Улсыг]] нэрлэж байсан нэр юм.

Пруссийн Хаант Улс нь [[Бранденбург-Прусс|Бранденбург-Пруссийн нутаг дэвсгэр]] дээр [[Бранденбургийн Маркт Улс|Бранденбургийн]] курфюрст (нэгдүгээр ван буюу их ван) [[I Фрийдрих (Прусс)|Фрийдрих]] пруссийн [[көниг|хаан]] болсноор байгуулагдсан аж. Энэ нь [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Ариун Ромын Эзэнт Гүрний]] харьяанд байсан Бранденбург болон [[Тевтоны Ордент Улс|Германы Ордент Улсаас]] гаралтай улсын нэрийг өгөгч [[Пруссийн Херцогт Улс]]уудаас бүрдэж байв. Хаант Улсын нутгийн зүүн хэсэгт анхнаасаа прусс хэмээн нэрлэгдэж байсан газрыг [[Зүүн Прусс]]&lt;ref name=&quot;kingdom&quot; /&gt; гэж нэрлэдэг байв.

XVIII зуунд Прусс [[Пентархи (европ)|европын таван их гүрний]] нэг болон [[Хабсбургийн Эзэнт Улс|Австрийн]] дараах герман үндэстний хоёрдугаар их гүрэн болж хөгжив. XIX зууны дундаас хойш [[Германы нэгдэл|герман үндэстний улсыг]] бий болгохыг хүчтэй эрмэлзэх болсон ба 1867 оноос [[Хойд Германы Холбоо|Хойд Германы Холбооны Улс]] нь давамгайлах гишүүн улс болжээ. 1871 онд энэхүү холбооны улс нь [[Германы Хаант Улс]] болон өргөжсөн ба Пруссийн хаан нь [[Германы хаан|Германы кайзер]] боллоо. 1918 оны [[арваннэгдүгээр сарын хувьсгал]]аар сүүлчийн хаан ба хаан [[II Вилхелм (Германы эзэнт гүрэн)|Вилхелм II]] хаан ширээнээс бууж, [[хаант засаг|хаант засгийг]] халан үгүй болгов. Ингээд хаант улсын үргэлжлэл нь [[Чөлөөт Улс Прусс]] болон задарчээ.

== Түүх ==
Пруссийн Хаант Улс ба түүний гишүүн улсуудын түүхийг хоёр үндсэн хэсэгт хуваана: эхний хагас нь 1701 оноос 1806 он хүртэлх үе ба үүнийг «хуучин пруссийн эзэнт улсын үе», дараах нь 1807 оноос 1918 оныг хүртэлх үе ба үүнийг «шинэ пруссийн эзэнт улсын үе» гэдэг. 1806 оноос 1809 оныг хүртэл нутаг дэсвгэрийн өөрчлөлтөөс хамааралтайгаар улсын бүх институтыг шинэчлэн, хуучин хаант засгийн үеийн бүтцийг үндсээр нь өөрчилсөн шинэ цаг үе байв. 
=== 1701-1713: Хэргэм дэвшсэн үе ===
Бранденбургийн Маркт Улсаар ноёрхол нь төвлөрсөн [[Хоенцоллерн|Хоенцоллерн ургийн]] улсууд нь 1700 оны үед европын хэмжээнд [[Дундаж улс|дундаж хүчирхэг улс]]ууд байв. 15-р зуунаас хойш Хоенцоллерн удмынхан Бранденбургийн курфюрст тул Ариун Ромын Эзэнт Гүрний райхстагт санал өгөх эрхтэй буюу суудалтай нэр хүндтэй алба хашиж байв. Хаант улс 1648 онд дахин нэгдсэн боловч [[Вестфалийн гэрээ]]гээр улсын вангуудын улс төрийн эрх мэдэл эрс нэмэгдсэн байна. Хоенцоллерны нутаг дэвсгэр нь хаант улсын нутаг дэвсгэрийн умард талд орших учир төв ба өмнөд германы нутгийг бодвол хаантай харилцах харьцаа харьцангуй сул байв.&lt;ref&gt;Barbara Stollberg-Rilinger: Das Heilige Römische Reich Deutscher Nation: Vom Ende des Mittelalters bis 1806, C.H.Beck Verlag, 5. Auflage, 2013, in: Kapitel V - Von der Konsolidierung zur Krise der Reichsinstitutionen (1555–1618), S. 66–69&lt;/ref&gt; 

1700 оны үед вангуудын хэргэм зэрэг, алдар хүнд нь улс төрийн чухал хүчин зүйлүүдийн нэг байв. Курфюрст [[I Фрийдрих (Прусс)|Фрийдрих III]] цаг үеэ мэдэрсэн учраас [[Көниг|хаан]] цолны төлөө зүтгэв. Ариун Ромын Эзэнт Гүрний хаан [[Леополд I (Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн)|Леополдын]] зөвшөөрөлтэйгөөр 1701 оны нэгдүгээр сарын 18-нд Фрийдрих I өөрийгөө [[Көнигсберг (Прусс)|Көнигсбергэд]] хаанд өргөмжлөн «Прусс дахь хаан» (''König in Preußen'') болжээ. Хаанд өргөмжлөгдсөний хариуд Пруссийн хааны арми [[Испанийн өв залгамжлалын дайн]]д хааны талд орж Францын эсрэг дайтав. Үүнтэй яг зэрэгцээд Пруссийн зүүн хойд хилийн орчим гарсан [[умардын их дайн]]д Фрийдрих хаан улсаа оролцуулалгүй авч гарч чадав.

1772 оныг хүртэл «Прусс дахь хаан» гэсэн хязгаарлагдмал нэртэйгээ үлдсэн бөгөөд учир нь Пруссийн хаан (''König von Preußen'') гэж нэрлэгдсэн тохиолдолд Пруссийн нутаг тэр чигтээ хааны мэдэлд байх ёстой байв. Гэтэл тус нутагт [[Тевтоны Ордент Улс|Германы Ордент Улсын]] баруун хэсэг байгаад, 1466 оноос хойш Польшид хамаарах болсон нутаг нь хаант улсад хамаагүй байсан юм.&lt;ref&gt;Christopher Clark: ''Preußen. Aufstieg und Niedergang 1600 – 1947.'' 1. Auflage. Pantheon Verlag, 2008, S. 97.&lt;/ref&gt;

==  Ном зүй ==
* Otto Büsch, Wolfgang Neugebauer: ''Moderne preussische Geschichte: 1648–1947.'' 3 Bände, De Gruyter Verlag, Berlin 1981, ISBN 3-11-008324-8.
* Handbuch der preussischen Geschichte, Walter de Gruyter Verlag, Berlin-New York 1992–2001
* Ingrid Mittenzwei, Erika Herzfeld: ''Brandenburg-Preußen 1648–1789.'' 1. Auflage. Verlag der Nation, Berlin 1987, ISBN 3-373-00004-1.
* Uwe A. Oster: ''Preußen. Geschichte eines Königreichs.'' München 2010, ISBN 978-3-492-05191-0.

== Цахим холбоос==
* [https://actaborussica.bbaw.de/index.xql Akademienvorhaben zur späten preußischen Monarchie der Berlin-Brandenburgischen Akademie der Wissenschaften]
* {{cite web|url=http://www.preußenweb.de/|title=Darstellung der Geschichte Preußens|accessdate=2009-02-07|author=Reinhard Nelke}} {{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://hgisg.geoinform.fh-mainz.de/multi4/startTempl.php?gliederung=1&amp;gebiet=45&amp;txtArea=Thema Statistische und historische Informationen zu Preußen bei ''HGIS'']

== Тэмдэглэл ==
{{notelist}}

== Эх сурвалж ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;kingdom&quot;&gt;
Dazu Christopher Clark (2006) in ''Iron Kingdom'': “In due course, even the ancient and venerable name of Brandenburg would be overshadowed by ‘Kingdom of Prussia’, the name increasingly used in the eighteenth century for the totality of the northern Hohenzollern lands” (S.&amp;nbsp;65) und “The words ‘kingdom of Prussia’ were incorporated into the official denomination of every Hohenzollern province” (S.&amp;nbsp;77).
&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

[[Ангилал:Пруссийн хаант улс| ]]
[[Ангилал:Пруссийн улс төр|түүх]]
[[Ангилал:Шинэ эриний өмнөх европын түүх]]
[[Ангилал:Түүх түүхэн бүс нутгаар]]
[[Ангилал:Германы Холбооны гишүүн улс]]
[[Ангилал:Германы Гаалийн Нийгэмлэгийн гишүүн улс]]
[[Ангилал:Хойд Германы Холбооны гишүүн улс]]
[[Ангилал:Германы Хаант Улсын холбооны улс]]
[[Ангилал:1701 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:1918 онд татан буугдсан]]</text>
      <sha1>gitij6gvflqwbdxa6mledij04tzfns3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вюртембергийн хаант улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116038</id>
    <revision>
      <id>874688</id>
      <parentid>859872</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T01:22:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12529" sha1="8kzjt7jr57s85aku0i5kk6kipt41na7" xml:space="preserve">{{Short description|Төв Европ ба Германы эзэнт гүрний хаант улс (1806–1918)}}
{{Инфобокс улс
| native_name            = {{native name|de|Königreich Württemberg}}
| conventional_long_name = Вюртембергийн хаант улс
| common_name            = Вюртемберг
| era                    = {{ubl|[[Наполеоны дайнууд]]|[[Дэлхийн 1-р дайн]]}}
| status                 = Холбооны улс
| status_text            = {{plainlist|
*[[Райны Холбоо]]ны гишүүн&lt;br /&gt;{{small|(1806–1813)}}
*[[Германы Холбоо]]ны [[Германы Холбооны улсууд|улс]]&lt;br /&gt;{{small|(1815–1866)}}
*[[Германы эзэнт гүрэн|Германы эзэнт гүрний]] [[Германы эзэнт гүрний улсууд|холбооны улс]]&lt;br /&gt;{{small|(1871–1918)}}}}
| government_type        = [[Үндсэн хуульт хаант засаг]]
| demonym                = 
| year_start             = 1806
| year_end               = 1918
| event_start            = Хаант улс болсон
| date_start             = 12 сарын 26,
| event_end              = [[Германы хувьсгал]]
| date_end               = 11 сарын 30,
| p1                     = Вюртембергийн вант улс
| flag_p1                = Flag of the Kingdom of Württemberg (1806 - 1816).png
| s1                     = Вюртембергийн Чөлөөт Ард Улс
| flag_s1                = Flag of the Kingdom of Württemberg (1806 - 1816).png
| image_flag             = Flag of the Kingdom of Württemberg (1806 - 1816).png
| flag_caption           = Дээд: Далбаа (1806-1816)&lt;br&gt;
Доод: Далбаа (1816-1918)&lt;ref&gt;{{citation|surname1=Johann Daniel Georg von Memminger|title=Stuttgart und Ludwigsburg, mit ihrer Umgebung|publisher=J. G. Cotta'sche Buchhandlung 1817|publication-place=Stuttgart und Tübingen|page=433|language=Герман
}}&lt;/ref&gt;
| image_flag2            = Flagge Königreich Württemberg.svg
| flag                   = Баден-Вюртембергийн далбаа
| image_coat             = Coat of Arms of the Kingdom of Württemberg, 1817.svg
| image_map              = Wurttemberg in the German Reich (1871).svg
| image_map2             = KgrWuerttemberg.png
| image_map_caption      = [[Германы эзэнт гүрэн]] дэр Вюртембергийн хаант улс
| national_motto         = ''Furchtlos und treu''&lt;br/&gt;&quot;Айдасгүй, үнэнч&quot;
| national_anthem        = ''[[Württemberger Hymne]]''&lt;br/&gt;{{small|&quot;Вюртембергийн төрийн дуулал&quot;}}
| capital                = [[Штутгарт]]
| common_languages       = [[Швабийн Герман хэл|Швабийн Герман]]
| religion               = {{plainlist|
*[[Вюртембергийн Евангелийн-Лютеран Сүм|Протестант]] (төрийн шашин)&lt;ref&gt;{{cite book|title=A History of the Popes, 1830-1914 |url=https://books.google.com/books?id=xtbLJZOKxx8C&amp;pg=PA34 |first=Оуэн |last=Чадвик|year=2003| isbn=978-0-19-926286-1| page =34| publisher=Оксфордын Их Сургуулийн Хэвлэл|quote=}}&lt;/ref&gt;
*[[Католик сүм|Католик]]}}
| currency               = {{plainlist|
*[[Вюртембергийн гульден]]&lt;br/&gt;{{small|(1806–1873)}}
*[[Германы алтан марк]]&lt;br/&gt;{{small|(1873–1914)}}
*[[Германы цаасан марк]]&lt;br/&gt;{{small|(1914–1918)}}}}
| leader1                = [[I Фридрих, Вюртембергийн хаан|I Фридрих]]
| leader2                = [[I Вильхельм, Вюртембергийн хаан|I Вильхельм]]
| leader3                = [[I Карл, Вюртембергийн хаан|I Карл]]
| leader4                = [[II Вильхельм, Вюртембергийн хаан|II Вильхельм]]
| year_leader1           = 1805–1816
| year_leader2           = 1816–1864
| year_leader3           = 1864–1891
| year_leader4           = 1891–1918
| title_leader           = [[Вюртембергийн хаадын жагсаалт|Хаан]]
| deputy1                = [[Кристиан фон Отто]]
| deputy2                = [[Теодор Лишинг]]
| year_deputy1           = 1821–1831
| year_deputy2           = 1918
| title_deputy           = [[Баден-Вюртембергийн сайд-ерөнхийлөчийн жагсаалт#Вюртембергийн хаант улсын Сайд-Ерөнхийлөгч (1821–1918)|Сайд-Ерөнхийлөгч]]
| legislature            = [[Ландтаг]]
| house1                 = [[Вюртембергийн Лордуудын танхим|Лордуудын танхим]]
| type_house1            = Дээд танхим
| house2                 = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Вюртемберг)|Төлөөлөгчдийн танхим]]
| type_house2            = Доод танхим
| stat_area1             = 19,508
| stat_year1             = 1813
| stat_pop2              = 1,379,501
| stat_year2             = 1812
| stat_pop3              = 2,437,574
| stat_year3             = 1910
| footnotes              = 
}}

'''Вюртембергийн Хаант Улс''' ({{lang-de|Königreich Württemberg}} [{{IPA|ˈkøːnɪkˌʁaɪ̯ç ˈvʏʁtəmbɛʁk}}]) нь өнөөгийн Герман Улсын баруун урд хэсэгт орших хаант улс байв. Тус улс нь улс төрийн ноёрхол тогтоохыг эрмэлзэж байсан [[Францын хаан]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапартын]] өдөөн хатгалгаар 1806 оны нэгдүгээр сарын 1-нд бүрэн эрхт [[хаант улс]] болон байгуулагджээ. Хаант улс нь (1803 онд их вант улс болсон) [[Вюртембергийн Гүнт Улс]]аас бий болжээ. Түүний нийслэл ба хааны ордны хот нь [[Штутгарт]] байв.

Вюртемберг нь 1806 оноос 1813 оныг хүртэл Францын ашиг сонирхолд нийцсэн [[Райны Холбоо]]ны гишүүн улс байсан ба [[Эвслийн дайнууд|Напелеоны дайнуудын]] төгсгөлд [[Венийн конгресс]]ын тогтоолын дагуу 1815 оноос 1866 оныг хүртэл [[Германы Холбоо]]ны гишүүн улс байв. 1870-1871 оны [[Франц-Пруссийн дайн]]ы дараа хаант улс нь [[Прусс]] тэргүүлсэн герман үндэстний анхны холбооны улс байгуулах уриаг даган [[Германы Хаант Улс|хаант улсын]] бүрэлдэхүүнд оржээ.

1819 оны үндсэн хуульд үндэслэн&lt;ref&gt;[http://www.verfassungen.de/de/bw/wuerttemberg/wuertt1819-index.htm Verfassungs-Urkunde für das Königreich Württemberg, vom 25. September 1819] (Volltext)&lt;/ref&gt;, [[үндсэн хуульт хаант засаг|үндсэн хуульт хаант засгийг]] нэлээд эрт эхлүүлсэн ба Германы бусад улсуудтай харьцуулбал илүү ардчилсан, либерал засаглал бүхий улс байв.

[[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]д Герман ялагдсан болон 1918 оны [[арваннэгдүгээр сарын хувьсгал]]ын улмаас Германы сүүлчийн эзэн хаан болох Вюртембергийн [[II Вилхелм (Вюртемберг)|II Вилхелм]] хаан титмээсээ татгалзав. Вюртемберг парламентын ардчилсан засагт шилжсэн ч Германы Хаант Улсын үеийн [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс]]ын бүрэлдэхүүнд [[Вюртемберг Ард Улс|Ард Улсаар]] үлдсэн юм.

1952 онд урьдын хаант улсын нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн Холбооны Муж Улс [[Баден-Вюртемберг|Баден-Вюртемберг]] болжээ.

== Газар зүй ==
Хуучны [[Вюртемберг]]ийн Хаант Улсын хил нь 1813 оноос эхлэн умардын 47° 34′ ба 49° 35′ өргөргүүдийн хооронд болон 8° 15 ба 10° 30′ хоорондох уртрагт оршиж байв. Нутгийн хойноос өмнө зүг рүү хамгийн урт хилийн урт нь 225 километр, хамгийн өргөн хэсгээрээ 160 километр байв. Хилийн нийт уртын хэмжээ нь 1800 километр, нийт нутаг дэвсгэрийн хэмжээ нь 19.508 км² ([[Номгон сум]]ын нутагтай тэнцэх газар). Зүүн талаараа [[Баварийн хаант улс]]тай, баруун ба умард талаараа [[Бадены Их Гүнт Улс]]тай, өмнө талаараа 1850 оныг хүртэл [[Хоенцоллерн-Зигмаринген]] ба [[Хоенцоллерн-Хэхинген]]тэй буюу 1850 оноос [[Пруссийн хаант улс|Прусст]] харьяалагдах [[Хоенцоллерн аймаг|Хоенцоллернтой]] хиллэхийн зэрэгцээ мөн улсын нутгийн өмнүүр нь [[Боден нуур]] оршино. Баден ба Хоенцоллерны хил дагуу олон [[эксклав]], [[анклав]] бий. Эксклав [[Бад-Вимпфен|Вимпфен]] тус улсын нутаг орших учраас [[Хессений Их Гүнт Улс]]тай бас хиллэдэг гэсэн үг юм.

== Ном зүй ==
* Helmut Engisch: ''Das Königreich Württemberg''. Theiss Verlag, Stuttgart 2006, ISBN 3-8062-1554-5.
* Bernhard Mann: ''Kleine Geschichte des Königreichs Württemberg 1806–1918''. DRW-Verlag, Leinfelden-Echterdingen 2006, ISBN 3-87181-035-5.
* Ina Ulrike Paul: ''Württemberg 1797–1816/19. Quellen zu den Reformen in den Rheinbundstaaten.'' (=&amp;nbsp;Quellen und Studien zur Entstehung des modernen württembergischen Staates, Band 7) München 2005, ISBN 978-3-486-56827-1.
* Württembergisches Landesmuseum Stuttgart (Hrsg.): ''Baden und Württemberg im Zeitalter Napoleons, Katalog und Aufsätze zur Ausstellung vom 16. Mai bis 15. August 1987, Band 1.1 und 1.2 Katalog, Band 2 Aufsätze''. Stuttgart 1987, ISBN 3-922608-44-2 (Band 1.1 und 1.2), ISBN 3-922608-48-5 (Band 2).

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Württemberg|Вюртембергийн Хаант Улс}}
* [https://www.landesarchiv-bw.de/zollvereinsstatistik Das Königreich Württemberg in Zahlen. Website des Landesarchivs Baden-Württemberg] {{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.deutsche-schutzgebiete.de/koenigreich_wuerttemberg.htm Geschichte, Daten, Zahlen und Fakten zum Königreich Württemberg]{{Dead link|date=Хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://idb.ub.uni-tuebingen.de/diglit/LI9_fol-1-55/0052?sid=bce51804331566c5990e1a1f54057335&amp;zoomlevel=4 Topographischer Atlas des Koenigreichs Württemberg: im Masstabe 1 : 50 000; in 55 Blättern; 1821–1851]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Вюртембергийн хаант улс| ]]
[[Ангилал:Баден-Вюртембергийн түүхэн нутаг дэвсгэр]]
[[Ангилал:Европын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Вюртембергийн түүх]]
[[Ангилал:Наполеоны дагуул улс]]
[[Ангилал:Райны Холбооны гишүүн улс]]
[[Ангилал:Германы Холбооны гишүүн улс]]
[[Ангилал:Германы Гаалийн Нийгэмлэгийн гишүүн улс]]
[[Ангилал:Германы Хаант Улсын холбооны улс]]
[[Ангилал:1806 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:1918 онд татан буугдсан]]
[[Ангилал:Далайд гарцгүй түүхэн улс]]</text>
      <sha1>8kzjt7jr57s85aku0i5kk6kipt41na7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>🇲🇳</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121027</id>
    <redirect title="Монголын далбаа" />
    <revision>
      <id>874668</id>
      <parentid>781536</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:02:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3213</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Монгол Улсын Төрийн далбаа]] на [[Монголын далбаа]]</comment>
      <origin>874668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94" sha1="f9nvjgj421e3rbe6z8q04ndde4htlaq" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Монголын далбаа]]

[[Ангилал:Пиктограмм]]</text>
      <sha1>f9nvjgj421e3rbe6z8q04ndde4htlaq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>АНУ-ын далбаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122870</id>
    <revision>
      <id>874733</id>
      <parentid>779998</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:14:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2853" sha1="rbexok3ontglomcfet1niuop4qhse6n" xml:space="preserve">'''Америкийн Нэгдсэн Улсын төрийн далбаа''' - [[АНУ-ын Төрийн Их тамга]], төрийн дууллалын нэгэн адил [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын Төрийн бэлэг тэмдэгийн нэг юм. АНУ-ын далбааг мөн заримдаа '''Таван хошуунууд ба тууш зураасууд''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Stars and Stripes'') гэж нэрэлдэг. 
[[Файл:Flag of the USA.png|thumb|АНУ-ын далбаа]]
АНУ-ын төрийн далбаа нь тэгш өнцөг хэлбэртэй хавтгай дээр 7 улаан, 6 цагаан өнгийн ээлжилсэн нийт хөндлөн 13 зураасууд байдаг. Мөн зүүн дээд өнцөгт гүн хөх өнгөтэй талбай дээр 50 ширхэг цагаан таван хошуунууд байдаг.  13 тууш зураасууд нь тусгаар улс анх байгуулсан [[Делавар|Делавэр]], [[Пеннсилвани]], [[Нью-Жерси]], [[Жоржиа]], [[Коннектикут]], [[Массачусеттс|Массачусетс]], [[Мэрилэнд|Мэриленд]], [[Өмнөд Каролина]], [[Нью-Хэмпшир]], [[Виржини]], [[Нью-Йорк (муж улс)|Нью-Йорк]], [[Умард Каролина]], [[Рөүд-Айленд]] зэрэг [[Британийн эзэнт гүрэн|Британий колониудыг]] илэрхийлдэг байна. 

Зүүн дээд өнцөг дахь 50 ширхэг цагаан таван хошуунууд өнөөгийн АНУ-ын мужийн тоог илэрхийлдэг ажээ. 

Далбааны ''улаан өнгө'' нь тэсвэр хатуужил (hardiness), эр зориг (valor); ''хар хөх'' - хичээл зүтгэл (perseverance), шударга ёс (justice), сонор сэрэмж (vigilance); ''цагаан'' -(purity) гэм зэмгүй, цэвэр ариун (innocence) байдал илэрхийлдэг ажээ.

== Түүх ==
[[АНУ-ын Конгресс]] анх 1777 оны 6-р сарын 14-нд Төрийн далбааг баталсанаас хойш энэ өдрийг Төрийн дабааны өдөр гэж тэмдэглэж иржээ. Түүнээс хойш төрийн далбаанд 26 удаа өөрчлөлт хийсэн байдаг бөгөөд хамгийн сүүлд 1959 оны 8-р сарын 21-нд тухайн үеийн ерөнхийлөгч [[Дуайт Эйзенхауэр|Дуайт Эйзенхауэрын]] тушаалаар 50 одтой болгосон.
[[Ангилал:Төрийн далбаа]]
[[Ангилал:АНУ-ын үндэсний бэлгэ тэмдэг]]</text>
      <sha1>rbexok3ontglomcfet1niuop4qhse6n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол улсын төрийн далбаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124413</id>
    <redirect title="Монголын далбаа" />
    <revision>
      <id>874669</id>
      <parentid>781537</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:03:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3213</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Монгол Улсын Төрийн далбаа]] на [[Монголын далбаа]]</comment>
      <origin>874669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="li0ion28jji9fwwtw1jb0k34ho6vb5j" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Монголын далбаа]]</text>
      <sha1>li0ion28jji9fwwtw1jb0k34ho6vb5j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэлэлцүүлэг:Монгол улсын төрийн далбаа</title>
    <ns>1</ns>
    <id>124414</id>
    <redirect title="Хэлэлцүүлэг:Монголын далбаа" />
    <revision>
      <id>874672</id>
      <parentid>781535</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:03:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3213</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Хэлэлцүүлэг:Монгол Улсын Төрийн далбаа]] на [[Хэлэлцүүлэг:Монголын далбаа]]</comment>
      <origin>874672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="8zz4jm7hzmfn4odoy6x116we1i2p1k0" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хэлэлцүүлэг:Монголын далбаа]]</text>
      <sha1>8zz4jm7hzmfn4odoy6x116we1i2p1k0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Доналд Рамсфелд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124735</id>
    <revision>
      <id>874684</id>
      <parentid>807928</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T23:59:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Katin pusku</username>
        <id>108694</id>
      </contributor>
      <comment>File</comment>
      <origin>874684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7868" sha1="rbdpfsyojkmgnpsf4i643t6eezgy748" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
[[Файл:Defense Secretary Donald Rumsfeld addresses reporters in the Pentagon Press Room, soon after the attack on the Pentagon, accompanied on his right by Joint Chiefs of Staff, Army General Henry Shelton and on his 010911-N-PU293-011.jpg|thumb|338x338px|Доналд Рамсфелд (2001)]]
[[File:Rumsfeld1954 princeton yearbook.jpg|thumb|Donald Rumsfeld (1954)]]

'''Доналд Хенри Рамсфелд''' (англи. Donald Henry Rumsfeld; 1932 оны 7-р сарын 9-нд АНУ-ын [[Иллиной|Иллиной мужийн]] Эванстон хотод төрсөн- 2021 оны 6-р сарын 29-нд [[Нью-Мексико]] мужийн [[Таос]] хотод нас барсан) - америкийн улс төрч, [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдах намын]] гишүүн, 1975-1977 онуудад Ерөнхийлөгч [[Жеральд Форд|Жеральд Фордын]] болон 2001-2006 онд [[Жорж Буш|Жорж Бушийн]] засаг захиргааны үед тус тус Батлан хамгаалахын сайдын алба хашиж байсан.  

1998 онд АНУ-ын олон нийтийн Аюулгүй байдлын бодлогын төв байгууллагын «Гал сахигч» шагнал хүртэж байсан. 

== Намтар ==
Доналд Хенри Рамсфельд хүү 1932 оны 7-р сарын 9-нд эцэг Жорж Доналд Рамсфелд, эх Жаннетт Рамсфельд (төрхөдөө Хастед) нарын гэр бүлд төржээ. Түүний эцэг 1870-аад онд АНУ руу цагаачилсан Германы гэр бүлээс гаралтай байжээ. Иллиной мужийн Виннетка хотод өссөн. Эцэг нь Дэлхийн 2-р дайны үед Номхон далайд нисэх онгоц тээгч хөлөг онгоцонд алба хааж байсан тул тэднийх 1943-1945 онуудад [[Калифорни|Калифорни мужийн]] далайн эрэг дахь Коронадо боомт хотод амьдарч байжээ.  

Рамсфелд &quot;Baker Demonstration School&quot; хувийн дунд сургууль дараа нь &quot;New Trier High School&quot; дунд сургууль төгсөөд [[Принстоны Их сургууль|Принстоны Их сургуульд]] тэтэглэгтэй сурчээ. Принстонд оюутан байхдаа реслинг, хөлбөмбөгийн &quot;Lightweight Football&quot; багийн ахлагч байжээ. 

Тэрээр 1954 онд дунд сургулийн найз бүсгүй Жойс Пирсонтай гэрлэж улмаар 3 хүүхэд гаргаж 6 ач, зээ нартай болжээ. 

Рамсфелд АНУ-ын Далайн цэргийн флотод 1954-1957 онд алба хаасан байна. 1958 оны 7-р сарын 1-нд Анакостия хот дахь &quot;Naval Air Station&quot; цэргийн баазад шилжиж алба хаажээ. 1960 онд тэрээр [[Мичиган]] муж дахь цэргийн баазад онгоцны даргаар томилогдож Грумман S-2 «Трекер» онгоц жолоодож байжээ.

Тэрээр 1959 онд Мичиган мужаас сонгогдсон [[АНУ-ын Конгресс|Конгрессын]] гишүүн Роберт Гриффины туслах болжээ. Расмфелд 30 настайдаа 1962 онд Иллиной мужаас АНУ-ын төлөөлөгчдийн танхимд сонгогдоод 1964, 1966 болон 1968 онд улиран сонгогдож байсан байна. 

Рамсфельд 1969 онд Ерөнхийлөгч [[Ричард Никсон|Ричард Никсоны]] засаг захиргаанд ажиллахдаа Конгрессоос гарчээ. Тэрээр Никсоны ерөнхийлөгчийн үед янз бүрийн удирдах албан тушаалд ажиллаж байсан. 1969 онд Никсон Кеннедигийн засаг захиргааны үед байгуулагдсан АНУ-ын Эдийн засгийн боломжийн яамыг шинэчилж, өөрчлөн байгуулахаар шийджээ. Ерөнхийлөгч Линдон Жонсоны &quot;Агуу нийгэм&quot; хөтөлбөрүүдийн нэг хэсэг болох энэхүү байгууллага нь ихээхэн өргөжсөн. Р.Никсон тус байгууллагын захирлаар Рамсфелдийг томилсон байна. 

Никсон 1970 онд Рамсфелдийг Ерөнхийлөгчийн зөвлөхөөр томилсон. 1973 оны 2-р сард Рамсфельд Брюссель дэх НАТО-д суугаа АНУ-ын байнгын төлөөлөгчийн албан тушаалыг хүлээж авав.

1974 онд Ж.Форд Ерөнхийлөгч болоод Рамсфелдыг Ерөнхийлөгчийн засаг захиргааны даргаар томилсон байна. 1975 оны 10-р сард Ерөнхийлөгч Ж.Форд түүнийг 13 дахь Батлан хамгаалахын сайдаар томилжээ. 

1977 онд сайдын албан тушаалаа өгөөд Принстон болон бусад сургуулиудад лекц уншиж эхэлжээ.  1977-1985 онд Иллиной мужийн Скоки хотод байрладаг Searle &amp; Company хэмээх дэлхийд алдартай эмийн компанийн Гүйцэтгэх захирал, Ерөнхийлөгч, дараа нь ТУЗ-ийн дарга болжээ. Рамсфелд мөн 1990-1993 онд &quot;General Instrument Corporation&quot; компаний ерөнхий захирлаар ажилласан байна.

Рамсфельд 2001 онд Батлан ​​хамгаалахын сайдаар хоёр дахь удаагаа ажиллахдаа Роберт Макнамарагаас хойшхи хамгийн хүчирхэг Пентагоны тэргүүн, Бушийн засаг захиргаа дахь Засгийн газрын хамгийн хүчирхэг гишүүдийн нэг болсон юм. 2001 оны есдүгээр сарын 11-ний террорист халдлагын дараа Рамсфельд 2001 онд Афганистан дахь дайн, 2003 онд Иракт цэргийн довтолгоон хийхээр төлөвлөж, эхлүүлсэн хүн гэж үздэг.

{{commonscat}}

{{DEFAULTSORT:Рамсфелд, Доналд}}
[[Ангилал:1932 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2021 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Америкчууд]]
[[Ангилал:Чикагогийн хүн]]
[[Ангилал:АНУ-ын батлан хамгаалахын сайд]]
[[Ангилал:АНУ-ын улс төрч]]
[[Ангилал:20-р зууны улс төрч]]
[[Ангилал:21-р зууны улс төрч]]
[[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан]]
[[Ангилал:Бүгд Найрамдах Польшийн Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]]
[[Ангилал:Мандах Нар одон шагналтан (их загалмай)]]
[[Ангилал:Бүгд Найрамдах Намын гишүүн (АНУ)]]
[[Ангилал:АНУ-ын төлөөлөгчдийн танхим дахь Иллинойн гишүүн]]
[[Ангилал:АНУ-ын тэнгисийн зэвсэгт хүчний нисгэгч]]
[[Ангилал:Иракийн дайн]]</text>
      <sha1>rbdpfsyojkmgnpsf4i643t6eezgy748</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Да Нанг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132196</id>
    <revision>
      <id>874695</id>
      <parentid>859536</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T02:21:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8119" sha1="pkylnsgud2mu50c4pc6mbik12n8dke4" xml:space="preserve">[[Файл:Bright Da Nang skyline (Unsplash).jpg|thumb|Да Нанг хотын тэнгэр багандсан барилгуудын шөнийн зураг.]]
'''Да Нанг''' ([[Вьетнам хэл|вьетнам]]. ''Đà Nẵng'') — [[Вьетнам|Вьетнамын]] улсын хэмжээний 5 хотын нэг. Да Нанг бол Вьетнамын 1,064,100 хүн амтай тав дахь хот бөгөөд 1,255.53 км2  газар нутагтай. 

Вьетнамын төв хэсэгт [[Өмнөд Хятадын тэнгис|Өмнөд Хятадын тэнгисийн]] эрэгт, [[Ханой]] хотоос 759 км, [[Хо Ши Мин (хот)|Хо Ши Мин]] хотоос 960 км зайд оршдог. Энэ хот усан боомт, олон улсын нисэх онгоцны буудалтай. Тус хот нь Вьетнам, [[Лаос]], [[Тайланд]], [[Мьянмар|Мьянмарыг]] хамарсан АСЕАН-ы зүүн-баруун эдийн засгийн коридорын эцсийн цэг гэж тооцогддог.

== Түүх ==
Индонезээс ирсэн цагаачид анх удаа энд суурьшсан бөгөөд 192 онд Индрапура сууринг байгуулж, дараа нь Чампагийн хаант улсуудын нэг болжээ. Орчин үеийн Да Нанг орчмын газар нутгийг 1306 онд Вьетнамд нэгтгэсэн байна. Тэр мөчөөс эхлэн вьетнамчууд хотын түүхийг тоолдог - вьетнамчуудын уламжлалын дагуу хот байгуулагдсан огноо биш, харин Вьетнам хяналт тогтоосон оноос эхэлж тоолдог ажээ. 1471 онд эзэн хаан Ле Тхань Тонг цэргийн хүчээр Чампаг ялсны үр дүнд Вьетнамын хилийн зурвас өмнө зүгт шилжжээ. 

Францын Энэтхэг-хятадын хойгийг колоничлох (1888–1945) үед европчууд Туран (франц. ''Tourane'') гэж нэрлэдэг байв.  1926 онд иргэний нисэх онгоцны буудалтай болсон бөгөөд 1940 онд хүн ам 40 мянга болж өссөн байна.  

Энэтхэг-хятадын нэгдүгээр дайны үеэр (1946-1954) Франц улс 1950 онд эзэн хаан асан Бао Дай тэргүүтэй Вьетнам улсыг хүлээн зөвшөөрсний дараа Дананг Вьетнамын эрх баригчдын мэдэлд шилжин иржээ. Бүгд Найрамдах Вьетнам Улс бюу Өмнөд Вьетнам оршин тогтнох үед (1955-1975) Да Нанг нь төв захиргаатай хот болж, улсын умард хилийн хамгийн чухал стратегийн төвийн үүрэг гүйцэтгэсэн. Энэ хугацаанд Да Нанг нь Өмнөд Вьетнамын Сайгоны дараа орох хоёр дахь том хот байв. Вьетнамын дайны үед АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчний гол баазуудын нэг нь 1965 оноос хойш Да Нанг хотод байрлаж байжээ. 

Вьетнам улс нэгдсэний дараа Да Нанг хот Куангнам-Да Нанг мужийн төв (1976–1996) болсон ажээ.   

Энэ хот 1997 он хүртэл Куанг Нам Да Нанг мужийн нэг хэсэг байсан бөгөөд 1997 оны 1-р сарын 1-нд улсын хэмжээний хотын статустай болсон. 

2017 оны 11-р сард Да Нанг хотод [[Ази Номхон далайн эдийн засгийн хамтын ажиллагаа (APEC)|Ази, Номхон далайн эдийн засгийн хамтын ажиллагаа]] (APEC)-ийн дээд хэмжээний уулзалт болсон.

== Уур амьсгал ==

{{Уур амьсгалын хүснэгт
| location = Да Нанг
| metric first = Yes
| single line = Yes
| Jan record high C = 34.5
| Feb record high C = 37.0
| Mar record high C = 39.9
| Apr record high C = 40.7
| May record high C = 41.5
| Jun record high C = 40.4
| Jul record high C = 40.6
| Aug record high C = 40.2
| Sep record high C = 38.6
| Oct record high C = 35.8
| Nov record high C = 32.8
| Dec record high C = 31.2
| year record high C = 41.5
| Jan high C = 25.0
| Feb high C = 26.2
| Mar high C = 28.3
| Apr high C = 31.0
| May high C = 33.3
| Jun high C = 34.5
| Jul high C = 34.4
| Aug high C = 33.9
| Sep high C = 31.8
| Oct high C = 29.5
| Nov high C = 27.4
| Dec high C = 25.1
| year high C = 30.0
| Jan mean C = 21.5
| Feb mean C = 22.4
| Mar mean C = 24.2
| Apr mean C = 26.5
| May mean C = 28.4
| Jun mean C = 29.4
| Jul mean C = 29.3
| Aug mean C = 29.0
| Sep mean C = 27.6
| Oct mean C = 26.0
| Nov mean C = 24.4
| Dec mean C = 22.2
| year mean C = 25.9
| Jan low C = 19.3
| Feb low C = 20.2
| Mar low C = 21.8
| Apr low C = 23.8
| May low C = 25.2
| Jun low C = 26.0
| Jul low C = 25.7
| Aug low C = 25.6
| Sep low C = 24.5
| Oct low C = 23.5
| Nov low C = 22.1
| Dec low C = 20.0
| year low C = 23.1
| Jan record low C = 10.2
| Feb record low C = 13.1
| Mar record low C = 12.7
| Apr record low C = 16.7
| May record low C = 20.6
| Jun record low C = 21.6
| Jul record low C = 21.1
| Aug record low C = 20.4
| Sep record low C = 19.8
| Oct record low C = 15.1
| Nov record low C = 13.3
| Dec record low C = 9.2
| year record low C = 9.2
| rain colour = green
| Jan rain mm = 81.9
| Feb rain mm = 23.6
| Mar rain mm = 25.0
| Apr rain mm = 35.3
| May rain mm = 81.1
| Jun rain mm = 82.6
| Jul rain mm = 92.5
| Aug rain mm = 141.2
| Sep rain mm = 350.7
| Oct rain mm = 628.0
| Nov rain mm = 448.2
| Dec rain mm = 218.4
| year rain mm = 2205.0
| Jan humidity = 84.2
| Feb humidity = 83.9
| Mar humidity = 83.7
| Apr humidity = 82.7
| May humidity = 79.3
| Jun humidity = 76.4
| Jul humidity = 75.8
| Aug humidity = 77.4
| Sep humidity = 82.1
| Oct humidity = 84.4
| Nov humidity = 84.7
| Dec humidity = 85.4
| year humidity = 81.7
| Jan rain days = 12.0
| Feb rain days = 5.6
| Mar rain days = 4.8
| Apr rain days = 5.4
| May rain days = 9.2
| Jun rain days = 8.1
| Jul rain days = 9.4
| Aug rain days = 11.6
| Sep rain days = 14.6
| Oct rain days = 20.0
| Nov rain days = 20.3
| Dec rain days = 18.7
| year rain days = 139.1
| Jan sun = 131.9
| Feb sun = 146.0
| Mar sun = 182.3
| Apr sun = 208.6
| May sun = 246.7
| Jun sun = 242.3
| Jul sun = 246.2
| Aug sun = 214.8
| Sep sun = 177.4
| Oct sun = 143.4
| Nov sun = 117.7
| Dec sun = 94.8
| year sun = 2162.6
|source 1 = Вьетнамын Барилгын Шинжлэх Ухаан, Технологийн Хүрээлэн&lt;ref name=IBST&gt;{{cite web|title=Vietnam Institute for Building Science and Technology|url=https://datafiles.chinhphu.vn/cpp/files/vbpq/2022/10/02-bxd.pdf|language=en|access-date=2026-06-21|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409044647/https://datafiles.chinhphu.vn/cpp/files/vbpq/2022/10/02-bxd.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = The Yearbook of Indochina&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=https://seadelt.net/Asset/Source/Document_ID-254_No-01.pdf |wayback=20220818013326 |text=Archived copy |archiv-bot=2026-11-02 02:21:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210510221613/https://seadelt.net/Asset/Source/Document_ID-254_No-01.pdf |date=2021-05-10 }}&lt;/ref&gt;
}}

== Зураг ==
&lt;gallery&gt;
Зураг:Cau Song Han lit up.JPG
Зураг:Da Nang.jpg
Зураг:Legend Of The Seas tied up at Danang, Vietnam port.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Da Nang}}

[[Ангилал:Да Нанг| ]]
[[Ангилал:190-д онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Вьетнамын суурин]]
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]</text>
      <sha1>pkylnsgud2mu50c4pc6mbik12n8dke4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол Улсын төрийн далбаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135165</id>
    <redirect title="Монголын далбаа" />
    <revision>
      <id>874670</id>
      <parentid>781364</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:03:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3213</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Монгол Улсын Төрийн далбаа]] на [[Монголын далбаа]]</comment>
      <origin>874670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="li0ion28jji9fwwtw1jb0k34ho6vb5j" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Монголын далбаа]]</text>
      <sha1>li0ion28jji9fwwtw1jb0k34ho6vb5j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэлэлцүүлэг:Монгол Улсын төрийн далбаа</title>
    <ns>1</ns>
    <id>135166</id>
    <redirect title="Хэлэлцүүлэг:Монголын далбаа" />
    <revision>
      <id>874673</id>
      <parentid>781366</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:03:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3213</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Хэлэлцүүлэг:Монгол Улсын Төрийн далбаа]] на [[Хэлэлцүүлэг:Монголын далбаа]]</comment>
      <origin>874673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="8zz4jm7hzmfn4odoy6x116we1i2p1k0" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хэлэлцүүлэг:Монголын далбаа]]</text>
      <sha1>8zz4jm7hzmfn4odoy6x116we1i2p1k0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол улсын харьяатын тухай хууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135254</id>
    <revision>
      <id>874737</id>
      <parentid>784134</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:59:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15922" sha1="8nyrz36dmirae1ad0kvsni4hctinxmy" xml:space="preserve">{{Short description|Монгол улсын иргэншлийн түүх, зохицуулалт}}
{{Инфобокс хууль
| short_title = Харьяатын тухай хууль
| legislature = [[Улсын Их Хурал]]
| image = State emblem of Mongolia.svg
| imagesize = 
| imagealt = Монгол Улсын Төрийн Сүлд
| caption = 
| long_title = Монгол Улсын Харьяатын тухай Хууль
| citation = 
| territorial_extent = 
| enacted_by = [[Монгол Улсын Засгийн Газар]]
| date_enacted = 
| date_passed = 
| enacted_by2 = 
| date_enacted2 = 
| date_passed2 = 
| date_assented = 
| royal_assent = 
| date_signed = 1995 оны 6 сарын 5
| signed_by = Ж.Гомбожав, Монгол Улсын Их Хурлын Дэд Дарга
| date_commenced = 1995 оны 7 сарын 15
| date_of_expiry = 
| date_repealed = 
| administered_by = 
| bill = 
| bill_citation = 
| bill_date = 
| introduced_by = 
| 1st_reading = 
| 2nd_reading = 
| 3rd_reading = 
| conf_committee_passed = 
| committee_report = 
| bill2 = 
| bill_citation2 = 
| bill_date2 = 
| introduced_by2 = 
| 1st_reading2 = 
| 2nd_reading2 = 
| 3rd_reading2 = 
| conf_committee_passed2 = 
| committee_report2 = 
| date_conf_committee = 
| white_paper = 
| repeals = 
| related_legislation = 
| summary = 
| keywords = 
| status = current
}}

'''Монгол Улсын харьяатын тухай хууль''' нь [[Монгол Улс]]ын [[иргэн]] хэн болохыг тогтоосон [[иргэншлийн тухай хууль]] юм.

==Одоогийн хууль==
Одоогийн иргэний харьяаллын тухай хууль нь 1992 оны [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль]] болон Монгол Улсын харьяатын тухай хуулиас бүрдэж байна.&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite web|title=Монгол Улсын Үндсэн Хууль |publisher=[[Монгол Улсын Засгийн Газар]] |date=1992-01-13 |url=http://www.pmis.gov.mn/law/english/pdf/constitution_mongolia.pdf |access-date=2008-12-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050508113815/http://www.pmis.gov.mn/law/english/pdf/constitution_mongolia.pdf |archive-date=May 8, 2005 }}&lt;/ref&gt; Хамгийн сүүлд 2000 оны 12 сарын 7-нд актад нэмэлт өөрчлөлт оруулсан.

Монгол Улсын харьяатын тухай хуулиас&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=Монгол улсын харьяатын тухай хууль|url=https://www.legalinfo.mn/law/details/525|publisher=[[Улсын Их Хурал]]|language=mn|publication-place=Улаанбаатар|publication-date=1995-06-05|access-date=2020-12-12|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806185645/https://www.legalinfo.mn/law/details/525|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;:&lt;blockquote&gt;6 дугаар зүйл. Монгол Улсын харьяат болох үндэслэл

Дор дурьдсан үндэслэлээр Монгол Улсын харьяат болно:

# Монгол улсад төрснөөр,
# Монгол Улсын харьяат болсноор,
# харьяаллыг сэргээн тогтоосноор,
# Монгол Улсын олон улсын гэрээнд заасан үндэслэлээр.

7 дугаар зүйл. Хүүхэд Монгол Улсын харьяат байх

# Эцэг эх нь хоёулаа Монгол Улсын харьяат байсан үед төрсөн хүүхэд Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт буюу түүний гадна төрснөөс хамаарахгүй Монгол Улсын харьяат байна.
# Эцэг, эхийн аль нэг нь Монгол Улсын харьяат, нөгөө нь гадаад улсын харьяат бол Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр төрсөн тэдний хүүхэд Монгол Улсын харьяат байна. Хэрэв хүүхэд гадаад улсын нутаг дэвсгэр дээр төрсөн бол хүүхдийн иргэний харьяаллыг эцэг, эхийн харилцан бичгээр , эсхүл тоон гарын үсгээр баталгаажуулсан цахим хэлбэрээр тохиролцсоны үндсэн дээр шийдвэрлэнэ.
# Эцэг, эхийн аль нэг нь Монгол Улсын харьяат, нөгөө нь харьяалалгүй хүн байхад тэдний дундаас төрсөн хүүхэд хаана төрснөөс хамаарахгүйгээр Монгол Улсын харьяат байна.
# Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт байгаа бөгөөд эцэг, эх нь хоёулаа тогтоогдоогүй хүүхэд Монгол Улсын харьяат байна.
# Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт байнга оршин суугаа харьяалалгүй эцэг, эх хоёрын дундаас Монгол Улсад төрсөн хүүхэд 16 нас хүрсний дараа өөрөө хүсвэл Монгол Улсын харьяат болж болно.
# Харьяалалгүй хүний үрчлэн авсан Монгол Улсын харьяат 16 нас хүрээгүй хүүхэд Монгол Улсын харьяат хэвээр байна.
&lt;/blockquote&gt;

===Иргэншил авах===
Эцэг эх нь хоёулаа Монгол Улсын харьяат байсан үед төрсөн хүүхэд Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт буюу түүний гадна төрснөөс хамаарахгүй Монгол Улсын харьяат байна. Эцэг, эхийн аль нэг нь Монгол Улсын харьяат, нөгөө нь харьяалалгүй хүн байхад тэдний дундаас төрсөн хүүхэд хаана төрснөөс хамаарахгүйгээр Монгол Улсын харьяат байна.

Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт байгаа бөгөөд эцэг, эх нь хоёулаа тогтоогдоогүй хүүхэд Монгол Улсын харьяат байна.

Монгол Улсын харьяатын тухай хуулиас&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;:&lt;blockquote&gt;8 дугаар зүйл. Монгол Улсын харьяат болох

# Гадаадын иргэн буюу харьяалалгүй хүн хууль тогтоомжид заасны дагуу Монгол Улсын харьяат болж болно.

9 дүгээр зүйл. Монгол Улсын харьяат болох нөхцөл

# Монгол Улсын харьяат болохын тулд дараахь нөхцөлийг хангасан байна:
## амьжиргааны зохих чадвар, эх үүсвэртэй бай;
## Монголын ард түмний [[Монголын соёл|ёс заншил]], төрийн [[монгол хэл|албан ёсны хэл]], [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Монгол Улсын Үндсэн хуулийн]] талаар зохих мэдлэг эзэмшсэн ба иргэний харьяатын асуудлаар өргөдөл гаргасан өдрөөс өмнө Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр таваас доошгүй жил байнга оршин суусан байх;
## Монгол Улсын гадаадын иргэн, харьяатын асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны байгууллагаас энэ хэсгийн 1, 2-т заасан хүрээнд төрийн бодлогыг үндэслэн тогтоосон бусад тодорхой шалгуурыг хангасан байх;
## энэ хэсгийн 2-т заасан хугацаанд гэмт хэрэг санаатайгаар үйлдээгүй байх;
## Монгол Улсын иргэн болсноор тус иргэний гадаад улстай тогтоосон харилцаа нь Монгол Улсын нэр хүнд, ашиг сонирхолд хохирол учруулахгүй байх.
# Энэ зүйлийн 1дэх хэсэгт заасан нөхцөл нь насанд хүрээгүй хүн энэ хуулийн 14 дүгээр зүйлд заасан үндэслэлээр иргэний харьяаллыг сэргээн тогтоолгож байгаа хүнийг Монгол Улсын харьяат болгох асуудлыг шийдвэрлэхэд хамаарахгүй.
# Монгол Улсын төлөө гарамгай гавьяа байгуулсан, эсхүл Монгол Улсад онц шаардлагатай мэргэжил, мэргэшил эзэмшсэн, шинжлэх ухааны аль нэг салбарт онцгой амжилт гаргасан буюу гаргах боломжтой гадаадын иргэнийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч энэ зүйлийн 1 дэх хэсгийн 1, 2-т заасан нөхцөлийг үл харгалзан Монгол Улсын харьяат болгож болно.
&lt;/blockquote&gt;

==Иргэншил авах==
Гадаадын иргэд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар]] болон [[Монгол Улсын дипломат төлөөлөгчийн газрын жагсаалт|Монгол Улсын Элчин сайдын яамаар]] дамжуулан иргэний харъяалал авах хүсэлтээ гаргаж болно. Монгол иргэншилтэй болохын тулд өмнөх иргэншлээсээ татгалзах ёстой.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.opm.gov/EXTRA/INVESTIGATE/is-01.PDF |title=Citizenship Laws of the World |access-date=2008-12-22 |date=March 2001 |publisher=United States Office of Personnel Management |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060404042127/http://www.opm.gov/extra/investigate/IS-01.pdf |archive-date=2006-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Монгол Улсын Гэр бүлийн тухай хуулийн 7 дугаар бүлгийн 58 дугаар зүйлийн 58.9-д зааснаар гадаадын иргэнд үрчлэгдсэн Монгол хүн &quot;өөрийн харьяат болохоо сонгох эрхтэй&quot;.&lt;ref&gt;Washington D.C. Mongolian embassy. {{Webarchiv|url=http://www.mongolianembassy.us/eng_consular_and_visa/child_adoption.php |wayback=20081216060253 |text=Child Adoption |archiv-bot=2024-06-25 14:55:51 InternetArchiveBot }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216060253/http://www.mongolianembassy.us/eng_consular_and_visa/child_adoption.php |date=2008-12-16 }}. Accessed 20 December 2008.&lt;/ref&gt;

==Түүх==
[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын үед иргэний харьяаллыг эцэг эхийн харьяаллаар тогтоодог байсан.&lt;ref name=&quot;legalSystem&quot;&gt;{{cite book
  | last = Butler
  | first = William Elliott 
  | title = The Mongolian Legal System: Contemporary Legislation and Documentation
  | publisher = BRILL
  | date = 1982
  | pages = 843
  | url = https://books.google.com/books?id=MOP5LP3VGdIC&amp;q=citizenship+law+of+Mongolia&amp;pg=PA843
  | isbn = 9789024726851}}&lt;/ref&gt; Эцэг, эхийн аль нэг нь Монгол Улсын харьяат бол тэдний хүүхэд хаана төрсөнөөс үл хамааран БНМАУ-ын харьяат болдог байсан. Мөн [[Давхар иргэншил|олон иргэншлийг]] хүлээн зөвшөөрдөг байсан.

==Иргэншлээ алдах==
Ерөнхийлөгчийн Тамгын газраар дамжуулан иргэний харьяаллаас татгалзаж болно.&lt;ref name=&quot;citizenship&quot;&gt;MultipleCitizenship.com. [http://www.multiplecitizenship.com/wscl/ws_MONGOLIA.html MONGOLIA]. Accessed 20 December 2008.&lt;/ref&gt; Гэвч Монголын төр боловсролтой монголчуудыг иргэний харьяллаас татгалзах хүсэлтийг зөвшөөрөх хүсэлгүй байсан түүхтэй.&lt;ref name=&quot;unwilling&quot;&gt;Tan, Vivian. {{Webarchiv|url=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/UNHCR/2250a3890d68419099935f368a01164c.htm |wayback=20080821170622 |text=After generations away, Kazakhs come home to an independent country |archiv-bot=2026-11-02 08:59:03 InternetArchiveBot }}. 09 Aug 2007, Reuters AlertNet. Accessed 20 November 2008.&lt;/ref&gt;

Албадан иргэншлээ алдах буюу цөллөгийг үндсэн хуулийн дагуу хориглодог.&lt;ref name=&quot;constitution&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;citizenship&quot; /&gt; Гадаадад байгаа Монгол Улсын иргэд [[Монгол Улсын дипломат төлөөлөгчийн газрын жагсаалт|Монгол Улсын Элчин сайдын яам, Дипломат төлөөлөгчийн газраар]] дамжуулан төрийн үйлчилгээгээр [[консулын тусламж]] авах боломжтой.

==Давхар иргэншил==
Монголд давхар иргэншилтэй байхыг хориглодог. &lt;blockquote&gt; 4 дүгээр зүйл. Хоёрдмол харьяаллыг хүлээн зөвшөөрөхгүй байх

1. Монгол Улсын харьяат нэгэн зэрэг гадаад улсын харьяат байхыг хүлээн зөвшөөрөхгүй.

2. Гадаад улсын харьяат нь Монгол Улсын харьяат болохыг хүсвэл тухайн улсынхаа харьяатаас гарсан байх шаардлагатай. Хэрэв тухайн гадаад улсын хууль тогтоомжид өөр улсын харьяат болсноор иргэний харьяаллаа алдахаар зохицуулагдсан бол тухайн улсынхаа харьяатаас гарсан байхыг шаардахгүй бөгөөд энэ тухай холбогдох байгууллагын тодорхойлолт авсан байвал зохино.&lt;/blockquote&gt;Монгол Улсын нэгдэн орсон давхар иргэний тухай олон улсын гэрээнд иргэний харьяаллын тухай хууль тогтоомжид зааснаас өөр журам тогтоосон бол олон улсын гэрээний заалтыг дагаж мөрдөнө.

==Аялал жуулчлалын эрх чөлөө==
{{main|Монгол Улсын иргэдэд тавигдах визний шаардлага}}
[[File:Visa Requirements for Mongolian Citizens.svg|thumbnail|400px|right|Монгол Улсын иргэдэд тавигдах визний шаардлага]]
2024 оны байдлаар Монгол Улсын иргэд дэлхийн 64 улс, нутаг дэвсгэрт визгүй зорчих боломжтой. [[Монголын паспорт|Монгол Улсын гадаад паспорт]] [[Аяллын виз#Визний хязгаарлалт|визний хязгаарлалтын индекс]]ээр дэлхийд 80-т жагссан байна.

==Эшлэл==
{{reflist}}

==Гадаад холбоос==
*[https://web.archive.org/web/20120615055910/http://www.mol.mn/Government/Office-of-Immigration-Naturalization-and-Foreign-Citizens Гадаадын иргэн, харьяатын газар]

[[Ангилал:Иргэншлийн тухай хууль]]
[[Ангилал:Монголын эрх зүй]]</text>
      <sha1>8nyrz36dmirae1ad0kvsni4hctinxmy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ажил олгогч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136045</id>
    <revision>
      <id>874660</id>
      <parentid>820276</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T20:57:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5544" sha1="7pltp7cl3cp7j7xs7uva3cqm0b3tu9z" xml:space="preserve">'''Ажил олгогч''' гэж [[хөдөлмөрийн гэрээ]]ний үндсэн дээр ажилтан авч хөлсөөр ажиллуулж байгаа этгээдийг хэлнэ. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ХӨДӨЛМӨРИЙН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail/565 |access-date=2024-08-13 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911163113/https://legalinfo.mn/mn/detail/565 |archive-date=2024-09-11 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Ажил олгогч гэдэг ойлголт нь хуулийн хэллэгт ихээхэн хэрэглэгддэг. Ажилтантай гэрээ байгуулж буй тал буюу ажлын байраар хангаж, ажлыг захиалан гүйцэтгүүлж байгаа, хүний нөөцийн албаар дамжуулан хүн ажилд авч буй гүйцэтгэх захирал гэх мэт бүх хэлбэрийг ажил олгогч гэж багцлан нэрлэдэг. 

Хөдөлмөрийн харилцаанд ажил олгогч болон ажилтан гэсэн хоёр тал байна.
&lt;references /&gt;

== Хамгийн том ажил олгогчид ==

* [[АНУ-ын Батлан хамгаалах яам|АНУ-ын Батлан ​​хамгаалах яам]] - 3.2 сая хүн.
* [[Ардын Чөлөөлөх Арми|Хятадын Ардын чөлөөлөх арми]] - 2.3 сая хүн.
* Walmart - 2.1 сая хүн.
* [[McDonalds]] (франчайзын дэлгүүрүүдийг оруулаад) - 1.7 сая хүн.
* Хятадын Үндэсний газрын тосны корпорац - 1.7 сая хүн.
* Хятадын Төрийн цахилгаан сүлжээний корпораци - 1.6 сая хүн.
* Их Британийн Үндэсний эрүүл мэндийн алба - 1.4 сая хүн.
* Энэтхэгийн төмөр зам (Indian Railways, 2006 оны мэдээлэл) - 1.4 сая хүн.
* Foxconn ([[Тайвань]])— 1.23 сая хүн.
* [[&quot;Оросын төмөр зам&quot; ХК|Оросын төмөр зам ХК]] (РЖД, 2009 оны мэдээлэл) - 1 сая хүн.
* &quot;Хятад шуудан холбоо&quot; групп (China Post Group)- 0.9 сая хүн.

== Хамгийн олон ажил олгогч олон нийтийн компаниуд ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- valign=&quot;top&quot;
|
* [[Wal-Mart|Wal-Mart Stores]] (АНУ) — 2,200,000
* Hon Hai Precision Industry (Тайвань) — 1,290,000
* Randstad Holding (Нидерланд) — 595,730
* [[Volkswagen Group]] (Герман) — 572,800
* [[PetroChina]] (Хятад) — 544,083
* Yum! Brands (АНУ) — 539,000
* [[Tesco]] (Их Британи) — 537,784
* Compass Group (Их Британи) — 506,699
* Deutsche Post (Герман) — 480,006
* Agricultural Bank of China (Хятад) — 478,980
* [[ICBC]] (Хятад) — 441,902
* McDonald's (АНУ) — 440,000
* [[IBM]] (АНУ) — 431,212
* Sodexo (Франц) — 427,921
* [[Газпром]] (Орос) — 417,000
* United Parcel Service (АНУ) — 395,000
* Jardine Matheson (Хятад) — 390,000
* Kroger (АНУ) — 375,000
* [[Sinopec]] (Хятад) — 368,953
* Target (АНУ) — 366,000
* Home Depot (АНУ) — 365,000
* [[Carrefour]] (Франц) — 363,989
* Siemens (Герман) — 362,000
* Coal India (Энэтхэг) — 357,926
* China Construction Bank (Хятад) — 348,955
* [[Тоёота|Toyota Motor]] (Япон) — 333,498
* [[Nestle]] (Швейцар) — 333,000
* Hitachi (Япон) — 326,240
* Finatis (Франц) — 321,386
* Hewlett-Packard (АНУ) — 317,500
* General Electric — 307,000
* Сбербанк (Орос) — 306,123
* [[China Telecom]] (Хятад) — 306,545
* [[Bank of China]] (Хятад) — 305,675
* Berkshire Hathaway (АНУ) — 302,000
|
|
* [[Panasonic]] (Япон) — 293,742
* China Railway Group (Хятад) — 289,343
* EXOR (Итал) — 287,343
* Metro Group (Герман) — 278,594
* Tata Consultancy Services (Энэтхэг) — 276,196
* [[Даймлер ХК|Daimler]] (Герман) — 275,384
* Accenture (Ирланд) — 275,000
* PepsiCo (АНУ) — 274,000
* Wells Fargo (АНУ) — 264,900
* Lowe’s (АНУ) — 262,000
* Hutchison Whampoa (Хятад) — 260,000
* [[HSBC]] (Их Британи) — 254,066
* [[JPMorgan Chase]] (АНУ) — 251,196
* Citigroup (АНУ) — 251,000
* Onex (Канад) — 250,000
* [[Walgreens]] (АНУ) — 248,000
* China Railway Construction (Хятад) — 244,523
* AT&amp;T (АНУ) — 243,000
* [[Bank of America]] (АНУ) — 242,000
* ArcelorMittal (Люксембург) — 232,000
* Deutsche Telekom (Герман) — 228,596
* [[State Bank of India]] (Энэтхэг) — 228,296
* Nippon Telegraph and Telephone (Япон) — 227,168
* China Unicom (Хятад) — 222,530
* [[Женерал Моторс|General Motors]] (АНУ) — 219,000
* China Resources Enterprise (Хятад) — 217,000
* HCA Holdings (АНУ) — 215,000
* [[United Technologies]] (АНУ) — 212,000
* FEMSA (Мексик) — 209,232
* CVS Caremark (АНУ) — 208,000
* [[Sumitomo Electric]] (Япон) — 206,323
* [[Toshiba]] (Япон) — 206,087
* [[Пежо|Peugeot]] (Франц) — 204,287
* Ping An Insurance Group (Хятад) — 203,366
* Veolia Environnement (Франц) — 202,800
* Wesfarmers (Австрали) — 200,000
|}</text>
      <sha1>7pltp7cl3cp7j7xs7uva3cqm0b3tu9z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ажилтан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136046</id>
    <revision>
      <id>874661</id>
      <parentid>788856</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T20:57:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1124" sha1="5d79ua2j29w0chwhzrqvsbil0xgxq9m" xml:space="preserve">'''Ажилтан''' гэж ажил олгогчтой хөдөлмөрийн гэрээ байгуулан ажиллаж байгаа иргэнийг ойлгоно.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ХӨДӨЛМӨРИЙН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail/565 |access-date=2024-08-13 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911163113/https://legalinfo.mn/mn/detail/565 |archive-date=2024-09-11 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Ажилтан нь тодорхой ажлыг аман болон бичгээр үйлдсэн хэлэлцээр буюу [[хөдөлмөрийн гэрээ]]ний үндсэн дээр хийж гүйцэтгэдэг.

Хөдөлмөрийн харилцаанд ажил олгогч болон ажилтан гэсэн хоёр тал байна. Энгийн үгээр тайлбарлавал хөлс буюу цалин төлж байгаа тал нь ажил олгогч тал, хөлс эсвэл цалин авч буй тал нь ажилтан тал гэж хэлж болно.</text>
      <sha1>5d79ua2j29w0chwhzrqvsbil0xgxq9m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол улсын далбаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139018</id>
    <redirect title="Монголын далбаа" />
    <revision>
      <id>874671</id>
      <parentid>812619</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:03:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3213</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Монгол Улсын Төрийн далбаа]] на [[Монголын далбаа]]</comment>
      <origin>874671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="li0ion28jji9fwwtw1jb0k34ho6vb5j" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Монголын далбаа]]</text>
      <sha1>li0ion28jji9fwwtw1jb0k34ho6vb5j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ориа хэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143037</id>
    <revision>
      <id>874689</id>
      <parentid>833512</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T01:40:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58255-18</username>
        <id>108695</id>
      </contributor>
      <origin>874689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1428" sha1="md8bw7grfwwv5nei76u6rlxei53bi3b" xml:space="preserve">'''Ориа''' буюу '''одиа''' (ଓଡ଼ିଆ) — Энэтхэг-европ хэлний аймагт багтддаг хэл бөгөөд Энэтхэгийн [[Одиша]] мужийн 35 сая хүн ярьдаг байна. Энэ хэл бол [[Энэтхэг]] улсын албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн 23 хэлний нэг бөгөөд өөрийн гэсэн бичиг үсэгтэй ажээ.
[[Файл:Oriyaspeakers.png|thumb|Ориа хэлтнүүдийн оршин суудаг газрын зураг]]
Тус хэл нь &quot;шинэ Энэтхэг&quot; хэлний бүлэгт багтдаг байна.

Энэтхэгийн Одиша муж болон зэргэлдээх Тамил Наду, Мадхья Прадеш, Бихар мужуудад ярьдаг.

Ория хэлний бичгийн хэл нь Брахми бичгээс гаралтай.

Утга зохиолын хамгийн эртний дурсгалууд нь МЭ 13-р зуунаас эхтэй. Үүний нэг нь Сараладасын Махабхаратагийн тухай дахин өгүүлсэн явдал юм. Орчин үеийн утга зохиолын хэл нь Факирмохан Сенапатакугийн бүтээлээс эхэлдэг ажээ.

[[Ангилал:Энэтхэгийн хэл]]
[[Ангилал:Энэтхэг-Арийн хэл]]</text>
      <sha1>md8bw7grfwwv5nei76u6rlxei53bi3b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Let Somebody Go</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145975</id>
    <revision>
      <id>874659</id>
      <parentid>853556</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T20:12:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16673" sha1="ckv7jxgce0hj9nnm6l1kaxmruha0v8o" xml:space="preserve">{{Short description|2022 оны Coldplay хамтлагийн сингл}}
{{Инфобокс дуу
| name       = Let Somebody Go
| cover      =
| alt        =
| type       = Сингл
| artist     = [[Coldplay]] x [[Селена Гомес]]
| album      = [[Music of the Spheres]]
| released   = {{Start date|df=yes|2022|02|07}}
| recorded   = 2019-2021
| genre      = {{Flatlist|
* [[Поп]]
* [[Зөөлөн Рок]]
}}
| length     = {{Plainlist|
* {{Duration|m=3|s=32}} (Сингл хувилбар)
* {{Duration|m=4|s=01}} (Цомог хувилбар)
* {{Duration|m=4|s=09}} (Төгөлдөр хуур хувилбар)
* {{Duration|m=3|s=17}} ([[Kygo]] ремикс)
* {{Duration|m=3|s=14}} ([[Ofenbach]] ремикс)
}}
| label      = {{Flatlist|
* [[Parlophone]]
* [[Atlantic Records|Atlantic]]
}}
| writer     = {{Flatlist|
* [[Гай Бэрримэн]]
* [[Жонну Баклэнд]]
* [[Вилл Чэмпион]]
* [[Крис Мартин]]
* [[Макс Мартин]]
* [[Оливиа Уэйтэ]]
* [[Оскар Холтэр]]
* [[Леланд Уэйн]]
* Бил Рахко
}}
| producer   = {{Flatlist|
* Макс Мартин
* Оскар Холтэр
* [[Рик Симпсон]]
* [[Жон Хопкинс]]
* Дайн Грийн
* Бил Рахко
* [[Метро Боомин]]
}}
| chronology   = [[Coldplay]]
| prev_title   = [[My Universe]]
| prev_year    = 2021
| next_title   = [[Feels Like I'm Falling in Love|Feelslikeim&lt;br/&gt;fallinginlove]]
| next_year    = 2024
| misc         = {{Extra chronology
| artist       = [[Selena Gomez]]
| type         = single
| prev_title   = [[999 (Selena Gomez and Camilo song)|999]]
| prev_year    = 2021
| title        = Let Somebody Go
| year         = 2022
| next_title   = [[Calm Down (Rema song)|Calm Down]]
| next_version = remix
| next_year    = 2022
}}
{{External music video|{{YouTube|CWCMGIG1Y54|&quot;Let Somebody Go&quot;}}|type=single}}
}}

&quot;'''Let Somebody Go'''&quot; нь Британийн рок хамтлаг [[Coldplay]] болон Америкийн дуучин [[Селена Гомес]] нарын хамтран дуулсан бүтээл юм. Энэхүү дуу нь Coldplay хамтлагийн ес дэх студи цомог ''[[Music of the Spheres]]''-д зориулагдан бүтээгдсэн. Дууг [[Макс Мартин]], [[Оскар Холтер]], [[Рик Симпсон]], Даниэл Грийн, Бил Рахко болон [[Metro Boomin]] (нэмэлт продюсер) нар продюсер хийсэн. [[Parlophone]] энэ дууг ''Music of the Spheres'' цомгийн 3 дахь сингл болгон 2022 оны 2-р сарын 7-нд дижитал болон стриминг платформуудаар дамжуулан худалдаанд гаргасан. 65 дахь удаагийн Грэммийн шагналд Music of the Spheres цомог шилдэг цомог төрөлд нэр дэвшсэн, дуучин Селена Гомес энэ дуун дээр оролцсон гэдэг утгаараа 2 дахь удаагаа Грэммийн шагналд нэр дэвшсэн.

== Дууны клип  ==
2021 оны 10-р сарын 15-нд сансар огторгуйн хэв шинжтэй гар бичмэл дууны үгтэй клип цацагдсан. Видеог [[Пилар Зэта]] болон Виктор Скоррано нар найруулсан ба ''The Spheres'' хиймэл нарны аймгийн Calypso гаргийг дүрсэлсэн.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=15 October 2021|title=Coldplay, Selena Gomez - Let Somebody Go Video|url=https://www.contactmusic.com/404-page-not-found|access-date=28 December 2021|website=Contact Music}}&lt;/ref&gt; Албан ёсны хөгжмийн клипийг [[Дэйв Мерс]] найруулж байгааг 2022 оны 2-р сарын 3-нд мэдэгдэж, улмаар 2022 оны 2-р сарын 7-нд цацагдсан.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Sky Hulton|first=Anna|date=4 February 2022|title=Coldplay's duet with Selena Gomez is coming sooner than we thought 🙌|url=https://planetradio.co.uk/hits-radio/entertainment/music/coldplay-selena-gomez-let-somebody-go/|access-date=4 February 2022|website=Planet Radio}}&lt;/ref&gt; Клипний зураг авалт 2021 оны 10-р сард хийгдсэн.

== Шагнал ==
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+&quot;Let Somebody Go&quot; дууны нэр дэвшсэн болон хүртсэн шагналууд
! scope=&quot;col&quot; |Он
! scope=&quot;col&quot; |Байгууллага
! scope=&quot;col&quot; |Номинац
! scope=&quot;col&quot; |Үр дүн
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |{{Abbr|Ref.|References}}
|-
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;rowgroup&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |2022
| [[NRJ Music Award]]
| Олон Улсын оны шилдэг хөгжмийн клип
| {{Nom}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 November 2022 |title=NRJ Music Awards 2022, le Palmarès: Bigflo &amp; Oli Triomphent, Angèle et M. Pokora Sacrés |trans-title=NRJ Music Awards 2022, the Winners: Bigflo &amp; Oli Triumph, Angèle and M. Pokora Crowned |url=https://www.chartsinfrance.net/NRJ-Music-Awards/news-123136.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250812222313/https://www.chartsinfrance.net/NRJ-Music-Awards/news-123136.html |archive-date=12 August 2025 |access-date=14 March 2026 |website=Pure Charts |language=fr}}&lt;/ref&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; |[[People's Choice Awards]]
| Шилдэг клип
| {{Nom}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 December 2022 |title=People's Choice Awards: ''Doctor Strange 2'', ''Don't Worry Darling'' Take Top Prizes |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/2022-peoples-choice-awards-winners-list-1235276432/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207080113/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/2022-peoples-choice-awards-winners-list-1235276432/ |archive-date=7 December 2022 |access-date=18 December 2022 |website=[[The Hollywood Reporter]]}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Top Ten Chinese Gold Songs Award#International Pop Poll Awards|RTHK International Pop Poll Awards]]
| Топ 10 олон улсын алтан дуу
| {{Nom}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web |date= |title= |script-title=zh:第三十三屆國際流行音樂大獎 |trans-title=33rd International Pop Poll Awards |url=https://app7.rthk.hk/special/poppoll33/index.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221106233559/https://app7.rthk.hk/special/poppoll33/index.php |archive-date=6 November 2022 |access-date=18 November 2022 |website=RTHK |language=zh}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |2023
| [[ADG Excellence in Production Design Awards|Art Directors Guild Awards]]
| Богино хэмжээний шилдэг клип эсвэл веб цуврал (François Audouy)
| {{Nom}}
| &lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 January 2023 |title=Elvis, Babylon, Avatar: The Way of Water Lead Art Directors Guild 2023 Nominations |url=https://variety.com/2023/artisans/awards/art-directors-guild-2023-nominations-1235481698/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230113190343/https://variety.com/2023/artisans/awards/art-directors-guild-2023-nominations-1235481698/ |archive-date=13 January 2023 |access-date=11 January 2023 |website=Variety}}&lt;/ref&gt;
|}


== Дууг бүтээгчид==
;Coldplay
* [[Гай Бэрримэн]] – басс
* [[Жонни Баклэнд]] – гитар
* [[Вилл Чэмпион]] – бөмбөр
* [[Крис Мартин]] – хоолой, даралтат хөгжим, акустик гитар

;Нэмэлт хөгжимчид
* [[Селена Гомес]] – хоолой

;Техникийн хүмүүс
* [[Макс Мартин]] – програм, продюсер
* [[Оскар Холтер]] – програм, продюсер
* [[Рик Симпсон]] – нэмэлт продюсер
* [[Жон Хопкинс]] – продакшн
* Даниэл Грийн – продакшн
* Бил Рахко – продакшн

== Чартын амжилт ==
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ &quot;Let Somebody Go&quot; дууны 7 хоногийн сингл чартын амжилт
! scope=&quot;col&quot;| Чарт(2021–2023)
! scope=&quot;col&quot;| Оргил&lt;br /&gt;амжилт
|-
! scope=&quot;row&quot;| Australia ([[ARIA Charts|ARIA]])&lt;ref&gt;{{cite magazine|title=The ARIA Report: Week Commencing 25 October 2021|magazine=The ARIA Report|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|issue=1651|page=4|date=25 October 2021}}&lt;/ref&gt;
| 66
|-
! scope=&quot;row&quot;| Italy Airplay (EarOne)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://earone.com/charts/earone-airplay-radio/2022/8|title=Earone Airplay - Settimana #8 dal 18/02/2022 al 24/02/2022|date=2 February 2022 |language=it|publisher=Earone}}&lt;/ref&gt;
| 29
|-
! scope=&quot;row&quot;| Japan Hot Overseas (''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'')&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=d_and_a_overseas&amp;year=2021&amp;month=11&amp;day=01 |title=''Billboard'' Japan Hot Overseas |language=Japanese |publisher=Billboard Japan |access-date=26 October 2022}}&lt;/ref&gt;
| 19
|-
! scope=&quot;row&quot;| Lithuania ([[AGATA (organization)|AGATA]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.agata.lt/lt/naujienos/42s/|title=2021 42-os savaitės klausomiausi (Top 100)|publisher=[[AGATA (organization)|AGATA]]|language=Lithuanian|date=22 October 2021|access-date=22 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211022071117/https://www.agata.lt/lt/naujienos/42s/|archive-date=22 Аравдугаар сар 2021|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| 40
|-
! scope=&quot;row&quot;| [[Mexico Airplay]] ([[Billboard (magazine)|''Billboard'']])&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/artist/coldplay/chart-history/mex/ |title=Mexico Airplay (Billboard)|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=26 March 2022|access-date=26 March 2022}}&lt;/ref&gt;
| 42
|-
! scope=&quot;row&quot;| [[Mexico Ingles Airplay]] ([[Billboard (magazine)|''Billboard'']])&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/artist/coldplay/chart-history/min/ |title=Mexico Ingles Airplay (Billboard)|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=26 March 2022|access-date=26 March 2022}}&lt;/ref&gt;
| 8
|-
!scope=&quot;row&quot;|Netherlands ([[Dutch Top 40|Dutch Top 40 Tipparade]])&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.top40.nl/tipparade/2022/week-11|title=Tipparade-lijst van week 11, 2022|language=dutch| publisher=[[Dutch Top 40]]|access-date=19 March 2023}}&lt;/ref&gt;
|21
|-
! scope=&quot;row&quot;| New Zealand Hot Singles ([[Recorded Music NZ|RMNZ]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://aotearoamusiccharts.co.nz/archive/hot-singles/2021-10-22|title=NZ Hot Singles Chart|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=25 October 2021|access-date=23 October 2021}}&lt;/ref&gt;
| 4
|-
! scope=&quot;row&quot;| San Marino ([[San Marino RTV|SMRRTV Top 50]])&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.sanmarinortv.sm/radio/radio-san-marino/top-50-ascoltare |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321071347/https://www.sanmarinortv.sm/radio/radio-san-marino/top-50-ascoltare |archive-date=21 March 2022 |title=Top 50 – Radio San Marino RTV – 21/03/2022|language=it |publisher=[[San Marino RTV]] |date=21 March 2024 |access-date=5 August 2024}}&lt;/ref&gt;
| 21
|-
! scope=&quot;row&quot;| Slovakia ([[International Federation of the Phonographic Industry|Singles Digitál Top 100]])&lt;ref name=&quot;SVK&quot;&gt;{{cite web|url=http://hitparada.ifpicr.cz/index.php?hitp=D|title=ČNS IFPI|publisher=IFPI ČR|id=Note: Select SK SINGLES DIGITAL TOP 100 and insert 202142 into search.|access-date=25 October 2021}}&lt;/ref&gt;
| 53
|-
! scope=&quot;row&quot;| South Africa ([[Recording Industry of South Africa|RISA]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://theofficialsacharts.co.za/charts/streaming-chart-20-08-2021-to-26-08-2021/|title=Local &amp; International Streaming Chart Top 100: Week 42|website=[[The Official South African Charts]]|publisher=[[Recording Industry of South Africa]]|access-date=29 October 2021|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029024023/https://theofficialsacharts.co.za/charts/streaming-chart-20-08-2021-to-26-08-2021/|archive-date=29 October 2021}}&lt;/ref&gt;
| 70
|-
! scope=&quot;row&quot;| South Korea {{Abbr|BGM|Background Music}} ([[Gaon Chart|Gaon]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&amp;serviceGbn=S1060&amp;targetTime=42&amp;hitYear=2021&amp;termGbn=week&amp;yearTime=3 |title=BGM Chart – Week 42 of 2021 |website=[[Gaon Chart]] |language=ko |access-date=1 May 2025}}&lt;/ref&gt;
| 95
|-
! scope=&quot;row&quot;| South Korea Download ([[Gaon Chart|Gaon]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&amp;serviceGbn=S1020&amp;targetTime=42&amp;hitYear=2021&amp;termGbn=week&amp;yearTime=3 |title=Download Chart – Week 42 of 2021 |website=[[Gaon Chart]] |language=ko |access-date=1 May 2025}}&lt;/ref&gt;
| 94
|}

== Цацагдсан түүх ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|+&quot;Let Somebody Go&quot; дууны цацагдсан он, цаг
! scope=&quot;col&quot; |Улс
! scope=&quot;col&quot; |Огноо
! scope=&quot;col&quot; |Формат
! scope=&quot;col&quot; |Хувилбар
! scope=&quot;col&quot; |Лабел
! scope=&quot;col&quot; |{{abbr|Холбоос|Reference}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |Олон төрөл
| 2022 оны 2-р сарын 7
|{{hlist|[[Music download|Digital download]]|[[Streaming media|streaming]]}}
| rowspan=&quot;3&quot; |Цомог хувилбар
|{{hlist|[[Parlophone]]|[[Atlantic Records|Atlantic]]}}
| align=&quot;center&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Let Somebody Go - Single by Coldplay &amp; Selena Gomez |url=https://music.apple.com/gb/album/let-somebody-go-single/1608578859 |access-date=10 February 2022 |website=[[Apple Music]] (UK)}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |Итали
| 2022 оны 2-р сарын 11
| [[Airplay|Radio airplay]]
| [[Warner Music Group|Warner]]
| align=&quot;center&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://radiodate.it/radio-date/coldplay-x-selena-gomez-let-somebody-go-233130-11-02-2022-radiodate/|title=Coldplay X Selena Gomez &quot;Let Somebody Go&quot; {{!}} (Radio Date: 11 February 2022)|website=radiodate.it|language=it|access-date=10 February 2022}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |АНУ
| 2022 оны 2-р сарын 14
| [[Adult contemporary music|Adult contemporary radio]]
| [[Atlantic Records|Atlantic]]
| align=&quot;center&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Hot Modern AC Future Releases|url=https://www.allaccess.com/hot-modern-ac/future-releases|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220131223242/https://www.allaccess.com/hot-modern-ac/future-releases|archive-date=31 January 2022|access-date=31 January 2022|website=AllAccess}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;rowgroup&quot; rowspan=&quot;4&quot; |Олон төрөл
| 2022 оны 3-р сарын 4
| rowspan=&quot;4&quot; |{{hlist|[[Music download|Digital download]]|[[Streaming media|streaming]]}}
|Single
| rowspan=&quot;4&quot; |{{hlist|[[Parlophone]]|[[Atlantic Records|Atlantic]]}}
| align=&quot;center&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 March 2022 |title=Single Version of Let Somebody Go Out Today |url=https://www.coldplay.com/single-version-of-let-somebody-go-out-today/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241120163230/https://www.coldplay.com/single-version-of-let-somebody-go-out-today/ |archive-date=20 November 2024 |access-date=20 November 2024 |publisher=Coldplay}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022 оны 3-р сарын 11
| [[Kygo]] ремикс
| align=&quot;center&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 March 2022 |title=Kygo Remix of Let Somebody Go Out Today |url=https://www.coldplay.com/kygo-remix-of-let-somebody-go-out-today/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241120163157/https://www.coldplay.com/kygo-remix-of-let-somebody-go-out-today/ |archive-date=20 November 2024 |access-date=20 November 2024 |publisher=Coldplay}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022 оны 3-р сарын 18
| Төгөлдөр хуур
| align=&quot;center&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web |date=18 March 2022 |title=Let Somebody Go (Piano Version) Out Today |url=https://www.coldplay.com/let-somebody-go-piano-version-out-today/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241120163232/https://www.coldplay.com/let-somebody-go-piano-version-out-today/ |archive-date=20 November 2024 |access-date=20 November 2024 |publisher=Coldplay}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022 оны 4-р сарын 15
| [[Ofenbach]] ремикс
| align=&quot;center&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 April 2022 |title=Let Somebody Go (Ofenbach Remix) – Single by Coldplay &amp; Selena Gomez |url=https://music.apple.com/gb/album/let-somebody-go-ofenbach-remix-single/1618673344 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241120163658/https://music.apple.com/gb/album/let-somebody-go-ofenbach-remix-single/1618673344 |archive-date=20 November 2024 |access-date=20 November 2024 |website=Apple Music UK}}&lt;/ref&gt;
|}

== Холбоосууд ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>ckv7jxgce0hj9nnm6l1kaxmruha0v8o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зүүнгар–Чин улсын дайн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147631</id>
    <revision>
      <id>874750</id>
      <parentid>874156</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:50:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hemmy67</username>
        <id>108543</id>
      </contributor>
      <origin>874750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="142920" sha1="1874hc88do1jmcm1d40hrl4v31kykpx" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], ба [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Хятад болон [[Ар Монгол]]
| date              = 1688–1759
| result            = Чин улсын пиррик ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Ар Монгол]], ба [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн'''{{efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'' бас ''Sino–Dzungar Wars'' гэх '''Хятад–Зүүнгарын дайнууд''' гэж бас нэрлэгдэнэ.}} эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн'''{{efn|[[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато–маньчжурские войны''.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}}} нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм.
== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадууд ===

==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ====
==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ====
==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ====
=== Манжууд ===

==== Зүрчидийн нэгдэл ====
[[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс эзлэж авсан нь.]]
[[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван Гаог хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авхуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}}

Ван Гаогийн үхэл Жианжоу Зүрчид овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Таши нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Жиоцанга болон Таши нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}}

Атай цайз руу довтлох үеэр Жиоцанга болон Таши нарыг Мин улсын өөр нэг Зүрчидийн нэг холбоотон Ниган Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Ниган Вайланыг Ташигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}}
[[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялсан нь.]]
Нурхач нь залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул Хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}

1583 оны эхээр Нурхач Мин улсын жанжин Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Ниган Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхач жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}
[[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байгаа нь.]]
1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхач ба Хадагийн удирдагчийн хамт ''&quot;луу-барын жанжин&quot;'' цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}}

1587 онд Нурхач Фе Ала гэх нутагд шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгооны 30,000 хүчтэй эвслийн хүчийг 1593 онд ялалт юм.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}}

1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин улсын удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэбаш, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн харьятын нэг хэсэг болж, Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''&quot;[[хаан]]&quot;'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм.

==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь
| place             = [[Өвөр Монгол]]
| caption           = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг.
| image             = Chahar war.png
| result            = Манжийн ялалт
| territory         = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
| date              = '''Маргаантай:'''
* 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}}
* 1628–1635{{Sfn|Atwood|2004|p=170}}
| combatant1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]]
| combatant2        = '''{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]'''&lt;br&gt;{{tree list}}
*{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:'''
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]]
}}
[[Цахар|Цахар Монголын]] удирдагч [[Лигдэн хаан]] Өвөр Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Манжууд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлож, ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урважээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид дагаар орсон бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид дагаар орсон.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}}
{{Quote|''&quot;[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна.&quot;''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачд]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх|Халхын]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Манж нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} Лигдэн хаан Ууваг гурван өдрийн бүслэлтэд Манж, Хорчин нарт ялагдсан гэж Атвуд тэмдэглэсэн байдаг.{{Sfn|Atwood|2004|p=334}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлоод, Лигдэн хаан дараа Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөр Монголын Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нарын цэргийн эвсэл Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Өвөр Монголын бусад түмэн бослого гаргаж, [[Жаочэнгийн тулалдаан|Жаочэнгийн тулалдаанд]] Аваг, [[Үзэмчин]], [[Сөнөд]], өмнөд Халхын түмний эвсэл Лигдэн хааны эсрэг тэмцсэн боловч Лигдэн хааны эсрэг эвсэл ялагдал хүлээжээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=335}} Дараа нь Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтлов. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдэн хаан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} Атвудын хэлснээр 1628–1629 онд Лигдэн хаан Сюаньфу, Датун, Юйлинь зэрэг газруудад довтолжээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=335}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахайгийн Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгдээд, үүний тулд тэрээр [[Хөхнуур муж|Хөхнуур]] руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдэн хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна Манжид асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Манжууд мөн [[Монгол хаад|Монгол хаадын]] Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1635 оны 6-р сард Лигдэн хааны хүүхдүүд болон эхнэрүүд Манжид дагаар оржээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=335}} 1636 он гэхэд Манжууд Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, дагаар орсон тул Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}}

==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}}
[[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]]
[[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}}
[[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.|left]]Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''&quot;Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]&quot;'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}}

1641–1642 онд Жинжоу, Суншаний тулалдаанд Чин улс ялалт байгуулснаар Мин улсын Ляоси дахь хамгаалалтын тогтолцоо нуран унаж, Шаньхай даваа нь Бээжин хүрэх зам дахь сүүлчийн томоохон хамгаалалт болов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=212–221}}[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]]
Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''&quot;Зоригт ханхүү&quot;''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''&quot;Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй&quot;'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}}

5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}}

==== Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө ====
{{Main|Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон}}
[[Файл:Meritorious Officers Paintings of Ziguang Ge-Bandi.JPG|thumb|218x218px|Монголын [[Найман хошуу|Найман хошууны]] гишүүн.]]
1621 онд Өмнөд [[Халх|Халхын]]{{efn|Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.}} анхны монголчууд 600 өрхтэй [[Хожуу Жин]] улстай нэгдсэн. Хожим нь [[Нурхач]] тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч [[Дээд эрдэмт]] хожим нь тэднийг [[Найман хошуу|найман өөр Монгол хошууны]] нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160}} 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг [[Монголчууд]] бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг{{Efn|Орчин үеийн зүүн [[Ляонин муж]].}} руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160-161}} 1643 онд Манж нараас Монголчуудад зориулан гаргасан анхны хуулийн эмхэтгэл{{efn|Үүнийг ''&quot;Лифан Юань Зэли&quot;'' буюу ''&quot;Хамаарал бүхий нутаг дэвсгэрийн шүүхийн хууль, журам&quot;'' гэж нэрлэдэг. Энэхүү хуулийн эмхэтгэлийг [[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] ''&quot;Мэнгу лүли&quot;'', харин [[Монгол хэл|Монгол хэлээр]] ''&quot;Монголын цааз бичиг&quot;'' гэж нэрлэдэг.{{sfn|Atwood|2004|p=334}}}} хэрэгжиж эхэлжээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=334}} 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=161}} 1653 онд [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] Чин улсад алба гувчуур илгээж, [[Эеэр засагч|Эеэр засагчаас]] эзэн хааны тамга, цол хэргэм хүлээн авчээ. Хожим нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] [[Очирт сэцэн хан]], Халхын [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] зэрэг Монголын удирдагчид мөн алба гувчуур илгээжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}}
=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
[[Файл:Qing-Expansion3 ZH.png|thumb|203x203px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Чин улс|Чин улсыг]] өргөжүүлсэн нь.]]
1670-аад оны сүүлчээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханыг]] ялсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} 1677 онд Чин улс Галданыг алба гувчуур явуулж, худалдаа хийхэд зөвшөөржээ. Галдан уг он гэхэд [[Өөлд|Өөлдүүдийг]] ялж, үүний үр дүнд Өөлдүүд Чин улсын хилийн харуулууд болон нутгийн иргэдийг довтлохоор болжээ. Тэдний дунд 10,000 орчим улстай Эрдэнэ хошууч байсан бол Мөргөналандорж хэдэн мянган улстай байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} 1678 оны 8-р сард Очирт сэцэн ханы харьяат Дархан хашха [[Ганьсү муж|Ганьсү мужийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] захиргаатай уулзжээ. Тэрээр Галдан 1678 оны 2-р сард Очирт сэцэн ханыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} Хожим нь Ганьсу мужийн захиргаа [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] Очирт сэцэн ханы хүү Баатарэрх жонон эцгийг нь ялагдсаны дараа өөрийн улстай хамт ирж, газар нутаг хүссэн гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=168-169}} Очирт сэцэн ханы ялагдсан харьяатууд [[Ордос|Ордос мужид]] байсан монголчууд руу довтлов.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Энх амгалан Очирт сэцэн ханы ялагдсан албатуудыг өршөөх зарлиг гаргаж, тэдэнд цол хэргэм, тамга, газар нутаг олгохыг тушаав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} Энх Амгалан мөн Өөлдүүдийг уучилсан бөгөөд Энх Амгалан хилийн цэргүүддээ тэднийг алахгүй, зөвхөн хөөж гаргахыг анхааруулсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}}

{{Quote|''“[[Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт [сэцэн] ханыг]] ялсны дараа Баатарэрх жонон болон түүний нөхөд нутгаа орхин манай хил рүү зугтаж, Муумянган, Урадыг дээрэмдсэн бөгөөд үүний төлөө тэрээр бүрэн эрхийнхээ дагуу бүрмөсөн устгагдсан. Гэвч тэр болон бусад нь хоёулаа бидэнд үеэс үед алба гувчуур авчирсан Очирт [сэцэн] ханы харьяат хүмүүс байсан тул (...) бид түүний гэмийг уучилсан юм. Лувсангомборавданы хувьд тэрээр мөн Очирт [сэцэн] хааны ач хүү, Баатарэрх жононы ах юм”''|[[Энх амгалан]].{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}}}1678 он гэхэд Энх амгалан Галданы удирдлаган дор [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарууд]] Манжид захирагдаагүй тул тэднийг сэжиглэж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1678 оны хавар Галдан [[Хөхнуур муж|Хөхнуурын]] язгууртнуудын эсрэг дайн хийхээр бэлтгэж байгаа тухай Чин улсад мэдэгдсэн. Үүний тулд Энх амгалан асуудал зарлаж, Зүүнгаруудтай хийх аливаа дайныг зайлсхийв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169-170}} Зүүнгар–Чин улсын харилцаа эхэндээ найрсаг байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} [[Цоохор убаши|Цоохор убашийн]] үр удам хожим нь хамгаалалт хүссэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1679 онд Эрдэнэ хошууч газар нутгаа үргэлжлүүлэн дээрэмдэж, Энх амгалан Эрдэнэ хошуучын ноёдыг гэж түүнийг хянах бөгөөд эцэст нь Энх амгалан Эрдэнэ хошуучийг олзлоход Галданаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Галдан ''&quot;Эрдэнэ хошууч зэрлэг амьтадтай хамт тэнүүчилж байсан тул олдсонгүй&quot;'' гэж хариулав. Энх амгалан ''&quot;Галдан Эрдэнэ хошуучийг барьж аваад олзоо буцааж өгөх ёстой, эс тэгвээс тэр өөрөө арга хэмжээ авна&quot;'' гэж хариулав.{{Sfn|Perdue|2005|p=140}}
[[Файл:Dzungar Khanate and Qing dynasty in 1684.png|thumb|1684 оны Зүүнгарын Хаант Улс болон Чин улсын эзэмшил нутаг дэвсгэр.]]
Галдан илүү их эрх чөлөөтэй, илүү шийдэмгий байхийг хүссэн тул Энх амгалан хааныг өмнө баруун зүгт аян дайн хийх явцад 5-р Далай ламын зөвшөөрлөөр Галдан ''&quot;Бошигт хаан&quot;'' гэх цол хүртэжээ. Үүнийг зарлах тулдаа 1679 оны 10-р сард [[Бээжин]] рүү алба гувчуур, бэлэг илгээж Чин улсын засгийн газар түүнийг Чин улсын харьят хаан болсон гэж үзжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=140-141}} Дараа нь Энх амгалан хариуд нь 1683 оны намар Галдан руу илч илгээжээ. Галдан Чин улсын тамга, Хятад ёслол баримтлах гэж хүсэж, Чин улсын элч нартай 1685 он гэхэд Эрдэнэ хошууч ба бусад дээрэмчдийг барьцаалж авна гэж зөвшөөрөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=141-142}} Златкины хэлснээр, Эмх амгалангийн төлөөлөгч Китат 1683 оны зун Галдантай уулзахаар Бээжингээс явах аяллынхаа талаар тайлан гаргажээ. 1683 оны 12-р сарын 28-нд Китат Галдантай уулзаж, Чин улсын бослогын талаар хэлэлцжээ. Хожим нь Китат явахдаа түүнийг Бээжинд ирсэн Зүүнгарын элч нар дагалдан 400 морь, 60 тэмээ, 3,000 булга, 500 гөрөөс бэлэглэжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=171}} 1684 оны сүүлчээр Энх амгалан Ханд тайж, Эрдэнэ хошууч Энх амгаланд хандан &quot;Галдан Цоохор убашийг барьж, Бандияаг алав&quot; гэж хэлжээ. Энх амгалан хожим Ханд тайжид газар өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1684 эсвэл 1689 он гэхэд Энх амгалан хаан Манжийн эрх хүч бүрэн тогтсон гэж үзэж, Зүүнгарүүд тэд нарт ямар ч аюул үзүүлсэнгүй гэж Пердью тэмдэглэжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1686 онд Хошуудын ноён Хоорол Чин улсад шилжин оров. Чин улсын эрх баригчид [[Алшаа аймаг|Алшаа]] нутгийг Хооролд өгчээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=310}}{{Sfn|Atwood|2004|p=423}}

==== Халх аймгуудын хоорондох өрсөлдөөн ====


1686 оны наймдугаар сарын 16-нд Заг-Байдраг гэдэг газар Хүрэнбэлчирийн их хурал болов. Их хурлын зорилго нь дайтаж буй Халхын хануудыг эвлэрүүлэн зуучлах, зөрчил мөргөлдөөнөөс урьдчилан сэргийлэх явдал байв. Их хуралд [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Чахундорж]], түүний дүү Садширбил, [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан]] Норов, [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]], мөн [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] [[Галдан бошигт хаан]], [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгалан]], [[Халх|Халхын]] бурханы шашинтны тэргүүн [[Өндөр гэгээн]] [[Өндөр гэгээн|Занабазар]], мөн Төвдийн [[Далай лам|Далай ламын]] элч, Галдан ширээт төлөөлөгчид оролцов. Их хурал Энх-Амгалан хааны илгээлтийг уншиж танилцуулснаар эхэлжээ. Хурлын гол үр дүн нь талуудын хооронд албан ёсны эвлэрэл тогтоох, хууль ёсны дэглэмийг сэргээх, мөн зугтсан ардуудыг (харьяат иргэдийг) эзэдт нь буцаан өгөх тухай тохиролцоонд хүрсэн явдал байв. Гэвч эдгээр тохиролцоо нь цаасан дээрээ л үлджээ. Галдан бошигт хаан, Занабазарыг Далай ламын элчтэй нэг түвшинд, зэрэгцэн суусныг шүүмжилж, үүнийг Далай ламын элчийг хүндэтгээгүй хэрэг хэмээн үзсэн байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=42}}

== Галдан бошигт хаан ба Энх амгалан хоёрын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Галдан бошигт хаан ба Энх амгалан хоёрын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = '''1688–1697:'''{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
* 1688 &lt;small&gt;(Зүүнгар–Халхын дайн)&lt;/small&gt;
* 1690–1697 &lt;small&gt;(Зүүнгар–Чин улсын дайн)&lt;/small&gt;
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*'''{{flag|Чин улс}}'''
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = {{flag icon|Чин улс}} 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

=== Галдан бошигт хааны Халх руу хийсэн довтолгоо ===

=== Чин улсын оролцоо ба бэлтгэл ажил ===
=== Дайны явц ===
[[Файл:French news of Galdan's defeat.png|thumb|1696 оны Зүүнгарын [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааныг]] Манжийн [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан тухай Францын мэдээ.]]

=== Чин улсын эрх мэдлийг бэхжүүлсэн нь ба Зүүнгарын залгамжлал ===

== Цэвээнравдан хаан ба Энх амгалан хоёрын мөргөлдөөн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Цэвээнравдан хаан ба Энх амгалан хоёрын мөргөлдөөн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = '''Тодорхой бус:'''
*Мөргөлдөөн 1714 онд эхэлсэн
*1722 он гэхэд эвлэрэл тогтсон
*Чимидоржийн хэлснээр 8 жил үргэлжилсэн гэж тэмдэглэсэн{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=90}}
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=80}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*'''{{flag|Чин улс}}'''
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=88}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайш&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайш&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = Илүү их хохирол амссан
| strength2         = {{flag icon|Чин улс}} 100,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=87}}–300,000{{sfn|Perdue|2005|p=235}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} 10,000{{sfn|Solomon|Alice|2020|83}}
| strength1         = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 6,000{{sfn|Baabar|1999|p=85}}{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=87}}–10,000{{sfn|Perdue|2005|p=234}}
}}

== Галданцэрэн хаан ба Найралт төв хоёрын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Галданцэрэн хаан ба Найралт төв хоёрын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = '''Тодорхой бус:'''
*Дайн 1729 онд эхэлсэн
*1734–1739 он гэхэд дараа эвлэрэл тогтсон
| result            = '''Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}{{Sfn|Perdue|2005|p=257}}{{sfn|Umetbaev|2020|p=17}}
* Хилийн асуудлыг шийдвэрлэв{{sfn|Umetbaev|2020|pp=19-20}}
* Зүүнгар–Чин улсын хоорондох худалдааны эхлэл{{sfn|Umetbaev|2020|pp=19-20}}
**1734-өөс 1755 он хүртэл үргэлжилсэн{{Sfn|Perdue|2005|p=397}}
* Зүүнгарын цэргийн ялалт{{sfn|Umetbaev|2020|p=17}}
* Чин улс Зүүнгарыг эзлэн авч чадаагүй нь{{sfn|Zlatkin|1983|p=248}}
* Зүүнгар [[Ар Монгол|Халхыг]] байлдан дагуулж чадаагүй{{sfn|Zlatkin|1983|p=248}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*'''{{flag|Чин улс}}'''
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өөлд]]{{Урвалт}}{{sfn|Atwood|2004|p=452}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Юэ Жончи]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Фурдан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Цэвэгдорж]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Данзандорж]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвээнжав{{Зугтсан}}{{sfn|Atwood|2004|p=452}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}}  Данзан{{POW}}{{sfn|Zlatkin|1983|p=239}}
| width             = 350px
| strength2         = {{flag icon|Чин улс}} 60,000 &lt;small&gt;(1729)&lt;/small&gt;{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=93}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} 60,000 &lt;small&gt;(1730)&lt;/small&gt;{{Sfn|Atwood|2004|p=194}}
| strength1         = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 20,000 &lt;small&gt;(1731)&lt;/small&gt;{{Sfn|Atwood|2004|p=194}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 30,000 &lt;small&gt;(1732)&lt;/small&gt;{{Sfn|Atwood|2004|p=194}}
| casualties1       = Хүнд,{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=97}} гэхдээ Чин улсаас бага хохирол амссан гэж тэмдэглэгдсэн{{sfn|Zlatkin|1983|p=248}}
| casualties2       = Хүнд{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=97}}
}}

=== Лувсанданзангийн бослого болон анхны харилцаа ===

=== Дайны явц ===
{{Quote|''&quot;...намайг [Галданцэрэн хаан] [[Ар Монгол|Халх]], [[Хөхнуур|Хөхнуурын]] адил [[хошуу]] суманд оруулж, нэр цол өгсүгэй хэмээх тулд тийнхүү бид цэргийг байгуулж байлдан тулалджээ. Хэрэв хэрэг бүтвээс Халх, Хөхнуурыг уг ёсоор болгосугай. Хэрэв дайн цэргийн хэрэг буй аваас бүгд хүчнээр тулж, хэрхэвч хүнд эзэрхүүлэхгүй...”''|[[Галданцэрэн хаан]], 1731 онд Халхын нэгэн [[Ван|ванд]] илгээсэн захидал.{{sfn|Gantulga|2019b|p=13}}}}

=== Эвлэрэл (1734–1739) ===

=== Худалдаа ===

== Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Чин улсын пиррик ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] мөхөл
* [[Зүүнгарын геноцид]] эхэлсэн нь
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} 10,000{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* {{flag icon|Чин улс}} 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* {{flag icon|Чин улс}} 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = Чин улсын цэргүүд ба Зүүнгарын бослогчид [[Хөрөнгүйн тулалдаан|Хөрөнгүйн тулалдаанд]] байлдаж байгаа нь.
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Чин улс''' '''Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь''' [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгаруудыг бүрмөсөн устгаж, [[Өвөр Ази|Өвөр Азид]] ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад урвалтаарее орж, зарим нь Чин улсын талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Уламбаяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Уламбаярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү,  татвар эмээс төрсөн гэжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]] гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарвагатай нуруунд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён, [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан, [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум{{Efn|эцсийн шаардлага буюу шаардлагыг үл тоомсорловол муу зүйл тохиолдох болно гэсэн анхааруулга}} илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач ''&quot;Да [[тайж]]&quot;'' цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын Хаант Улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваач Дөрвөдшүд бослого гаргасан тул эсрэг 5,000 Казах цэрэгийн тусламжтай тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдүүдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд үндэстний эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казахын орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн Амарсанаатай харилцаагаа тасалж, тун удалгүй хурцадмал байдал нь улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Уг үед бас 1753 онд Ойрадын ноён, зайсанууд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсан нар Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд Оросын царьт улсын засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чин улсын эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербург хотод суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгар нутгаас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халх Монголд цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд]] бүс нутагт [[Халх|Халх Монголын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, цэргийн постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг улам эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх Монголчуудыг өргөнөөр цэрэгт элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжин хот руу илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авч, [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд ''&quot;Чинь Ван&quot;'' цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин [[Банди|Бандийн]] удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх–Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч хоёр ширхэг 25,000 цэрэгтэй Зүүнгарын хаант Улс руу довтлох болов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми бүр нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд түүний өвөө болох, [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|[[Гадан уулын тулаан]]]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми [[Бортал тойрог|Бортал]] руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000–200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. 4-р сарын сүүлээр хоёр анги [[Эв нуур|Эв нуурын]] ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрадууд Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] хот рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Златкины хэлснээр, Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын ноёдууд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Удалгүй [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхжээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] ''&quot;Хаким бэг&quot;'' цол [[Хожис]] баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулж хотоос баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Пердю цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чин улсын жижиг эргүүл цэрэг Даваачийн хүчийг тарааж, [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр Уулсыг]] гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжид цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, ''&quot;цянжун&quot;''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа ''&quot;Зүүнгарын хаан&quot;'' болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг ''&quot;[[Хойд|Хойдын]] хаан&quot;'' болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргажээ.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
[[Амарсанаа]] албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 [[Казахууд|Казах]] дайчидыг цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монголын ноён, Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр Амарсанаа байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. Амарсанаа Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар нутаг руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны цэрэг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьж, Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэгээс гарсан цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} Амарсанаагийн цэргүүд [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, Чин улсын цэрэг их томоохон бослого гарна гэж бодоогүй байсан. Хотийн бүслэлтийн үеэр Банди амиа хорлоод, Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр Чин улсын цэргүүд [[Өрөмч|Өрөмч хотыг]] тэр үед хамгаалж чадаагүй тул [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухрав. Дараа нь Ён Чаныг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Вүсү нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг ''&quot;хаан&quot;'' хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр Казахуудын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] орших [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг цэргийн довтлогд автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг [[Зүүнгарын геноцид|бөөнөөр нь устгаж эхлэв]]. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын цэрэг Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Зүүнгарын харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жүз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, Казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казахын захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай аян дайн явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны аян дайн холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч, В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй Казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн{{Efn|Их Жүз, Дунд Жүз, Бага жүз гэх гурван Казахын жүз бий байгаа.}} олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ерали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим Казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар Амарсанаа Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амарсанаа Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амарсанаа Бархөл дахь Чин улсын цэрэг руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр цэргүүд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чин улсын цэрэгтэй тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амарсанаа Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин салхин цэцэг өвчнөөс болж өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжиний засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээний]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжиний засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

[[Хадах]], [[Агуй]] нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. [[Жаохуй]], [[Шүхэдэ]] нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. [[Танкелү]] зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг [[Цэвдэнжав|Цэвдэнжаваас]] боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн гамшигт&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}} Амьд үлдсэн Зүүнгарын ард түмнүүдийг ''&quot;[[Өөлд]]&quot;'' хэмээн нэрлэх болсон бөгөөд Атвудын тэмдэглэснээр энэ нь Зүүнгаруудыг доромжилсон утгатай үг байж болзошгүй юм.{{Sfn|Atwood|2004|p=426}}

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Чин улс мөн [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөний дараа Ойрадын хуучин нутаг дэвсгэр рүү нүүдэллэн ирсэн казахчуудад Тайж цол олгож, алба татвар авч байв. Казахын Их Жүз [[Или мөрөн]] руу нүүдэллэсэн бол Дунд Жүзын, ялангуяа [[Керей]], [[Найман]], [[Уаг]] овгууд [[Зүүнгарын хотгор|Зүүнгарын]] [[Зүүнгарын хотгор|хотгор]] тийш шилжин суурьшжээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=294}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}
[[Файл:Oirat-map-ru.png|thumb|[[Халимаг|Халимгаас]] гаднах [[Ойрад аялга|Ойрад аялгны]] тархалтыг харуулсан газрын зураг.{{Efn|Маргаантай байгаа аялгуунуудыг үүнд оруулаагүй болно.}}]]
Үүний эсрэгээр, 1775 он гэхэд [[Ойрадууд]] тархай бутархай болж, бусад Ойрад бүлгүүдтэй ямар ч холбоогүй болсон байв.{{Sfn|Atwood|2004|p=423}} [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] орчин үеийн [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] хойд хэсэгт байрлах [[Байдраг гол|Байдраг голын]] савд шилжин суурьшсан бөгөөд хожим нь 1759 он гэхэд орчин үеийн [[Увс аймаг|Увс аймагт]] шилжин суурьшжээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=150}} Хойдын зарим хэсгийг [[Хармөрөн муж|Хармөрөн мужын]] Фуюгийн Их Мингадай болгон шилжүүлэн суурьшуулжээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=423}} 1697 болон 1702 онд Чин улсад дагаар орсон [[Данжила]], Равдан{{efn|Зүүнгарын Хаант Улсын удирдагч, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хаантай]] битгий андуураарай.}} нарын харьяанд байсан Баянхонгор аймгийн [[Өөлд]] хошууныхныг 1761 онд [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] зүүн хэсэг рүү нүүлгэн шилжүүлжээ. 1764 онд Өөлдүүдийн өөр нэг хэсгийг [[Мянгад|Мянгадуудын]] хамт [[Ховд гол|Ховд голын]] сав газар буюу [[Эрдэнэбүрэн сум|Эрдэнэбүрэн сумын]] орчимд нүүлгэн шилжүүлсэн байна. Атвудын тэмдэглэснээр, тэд &quot;Монголжсон&quot; ажээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=426}} 1777 онд [[Халимаг ястан|Халимагууд]] [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] зүгээс [[Зүүнгарчуудын эх нутаг руугаа хийсэн нүүдэл|эргэн ирсний]] дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнийг бүх Монголчуудыг Чин улсын дор нэгтгэсний илэрхийлэл хэмээн ойлгох болжээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=452}} 

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Мөн Чин улсын засгийн газар отог нэгжийг хошуу, сум болгон өөрчилсөн.{{Sfn|Atwood|2004|p=431}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс [[Ховд аймаг|Ховд]], [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или мөрөн зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}}
* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |url=https://archive.org/details/manchuwayeightba0000mark |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History of Mongolia XI |publisher=Soyombo printing |year=2019a |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}}
* {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}}
* {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Rawski |first=Evelyn Sakakida |title=The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions. |publisher=University of California Press |year=2001 |isbn=978-0-520-22837-5 |edition=1st |location=Berkeley}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite journal |last=Umetbaev |first=T. Sh. |last2=Todikova |first2=M. A. |date=2020 |title=Galdan-Tseren and Russia: 1730s–1740s |journal=The Newman in Foreign Policy. |publication-date=2020 |volume=5 |issue=56 |pages=12–17.}}
* {{Cite book |last=Unclear |title=Empire at the Margins: Culture, Ethnicity, and Frontier in Early Modern China. |publisher=University of California Press |year=2006 |isbn=978-1-282-35656-6 |editor-last=Pamela |editor-first=Kyle Crossley |editor-last2=Helen |editor-first2=F. Siu |editor-last3=Donald |editor-first3=S. Sutton}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>1874hc88do1jmcm1d40hrl4v31kykpx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Инфобокс далбаа/entry</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148919</id>
    <revision>
      <id>874674</id>
      <parentid>873607</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:04:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>874674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5866" sha1="hi4h64ffqiivb2gowq4j79fl1o2ih6b" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{инфобокс|child=yes
| subheaderstyle = background: {{If empty |{{{color|}}} |{{{colour|}}} |#DEDEE2 }}; {{#if: {{{color|}}}{{{colour|}}} |color: {{Greater color contrast ratio|{{If empty |{{{color|}}} |{{{colour|}}} }}|black|white }};|color:inherit; }}
| subheader = {{{Header|}}}

| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{Image}}}|size={{{Image_size|}}}|sizedefault=frameless|border={{#if:{{{Noborder|}}}||yes}}|alt={{{Alt|}}}}}
| caption = {{{Imagetext|Flag of {{{Article}}} {{{Name}}}}}}

| label1 = {{#if:{{{Morenicks|}}}|Other names|}}
| data1 = {{#if:{{{Nickname|}}}|{{{Nickname}}}{{#if:{{{Morenicks|}}}|, {{{Morenicks}}}|}} }}

| label2 = [[Далбаа судлалын тэмдэг|Хэрэглээ]]
| data2 = {{#if:{{{Use|}}}|{{#switch: {{{Use}}}
| 000000 = Бусад
| 000001 = [[Тэнгисийн цэргийн далбаа]]
| 000010 = [[Төрийн албаны тэнгисийн далбаа]]
| 000011 = [[Төрийн албаны тэнгисийн далбаа|Төрийн албаны]] болон [[тэнгисийн цэргийн далбаа]]
| 000100 = [[Худалдааны далбаа]]
| 000101 = [[Худалдааны далбаа|Худалдааны]] болон [[тэнгисийн цэргийн далбаа]]
| 000110 = [[Худалдааны далбаа|Худалдааны]] болон [[төрийн албаны тэнгисийн далбаа]]
| 000111 = [[Төрийн тэнгисийн далбаа]]
| 001000 = [[Дайны далбаа]]
| 001001 = [[Дайны далбаа|Дайны]] болон [[тэнгисийн цэргийн далбаа]]
| 001010 = [[Дайны далбаа|Дайны]] болон [[төрийн албаны тэнгисийн далбаа]]
| 001011 = [[Дайны далбаа|Дайны]], [[төрийн албаны тэнгисийн далбаа|төрийн албаны]] болон [[тэнгисийн цэргийн далбаа]]
| 001100 = [[War flag]] and [[civil ensign]]
| 001101 = [[War flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[naval ensign]]
| 001110 = [[War flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[state ensign]]
| 001111 = [[War flag]] and [[national ensign]]
| 010000 = [[Төрийн албаны далбаа]]
| 010001 = [[State flag]] and [[naval ensign]]
| 010010 = [[State flag]] and [[State ensign|ensign]]
| 010011 = [[State flag]], [[State ensign|state]] and [[naval ensign]]
| 010100 = [[State flag]] and [[civil ensign]]
| 010101 = [[State flag]], [[civil ensign|civil]] and [[naval ensign]]
| 010110 = [[State flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[state ensign]]
| 010111 = [[State flag]] and [[national ensign]]
| 011000 = [[State flag|State]] and [[war flag]]
| 011001 = [[State flag|State]] and [[war flag]], [[naval ensign]]
| 011010 = [[State flag|State flag]] and [[state ensign|ensign]], [[war flag]]
| 011011 = [[State flag|State]] and [[war flag]], [[State ensign|state]] and [[naval ensign]]
| 011100 = [[State flag|State]] and [[war flag]], [[civil ensign]]
| 011101 = [[State flag|State]] and [[war flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[naval ensign]]
| 011110 = [[State flag|State]] and [[war flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[state ensign]]
| 011111 = [[State flag|State]] and [[war flag]], [[national ensign]]
| 100000 = [[Иргэний далбаа]]
| 100001 = [[Civil flag]] and [[naval ensign]]
| 100010 = [[Civil flag]] and [[state ensign]]
| 100011 = [[Civil flag]], [[state ensign|state]] and [[naval ensign]]
| 100100 = [[Иргэний далбаа|Иргэний]] болон [[худалдааны далбаа]]
| 100101 = [[Civil flag]], [[civil ensign|civil]] and [[naval ensign]]
| 100110 = [[Civil flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[state ensign]]
| 100111 = [[Civil flag]] and [[national ensign]]
| 101000 = [[Civil flag|Civil]] and [[war flag]]
| 101001 = [[Civil flag|Civil]] and [[war flag]], [[naval ensign]]
| 101010 = [[Civil flag|Civil]] and [[war flag]], [[state ensign]]
| 101011 = [[Civil flag|Civil]] and [[war flag]], [[State ensign|state]] and [[naval ensign]]
| 101100 = [[Civil flag|Civil]] and [[war flag]], [[civil ensign]]
| 101101 = [[Civil flag|Civil]] and [[war flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[naval ensign]]
| 101110 = [[Civil flag|Civil]] and [[war flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[state ensign]]
| 101111 = [[Civil flag|Civil]] and [[war flag]], [[national ensign]]
| 110000 = [[Civil flag|Civil]] and [[state flag]]
| 110001 = [[Civil flag|Civil]] and [[state flag]], [[naval ensign]]
| 110010 = [[Civil flag|Civil]] and [[state flag]], [[state ensign]]
| 110011 = [[Civil flag|Civil]] and [[state flag]], [[State ensign|state]] and [[naval ensign]]
| 110100 = [[Civil flag|Civil]] and [[state flag]], [[civil ensign]]
| 110101 = [[Civil flag|Civil]] and [[state flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[naval ensign]]
| 110110 = [[Civil flag|Civil]] and [[state flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[state ensign]]
| 110111 = [[Civil flag|Civil]] and [[state flag]], [[national ensign]]
| 111000 = [[Төрийн далбаа]]
| 111001 = [[National flag]] and [[naval ensign]]
| 111010 = [[National flag]] and [[state ensign]]
| 111011 = [[National flag]] and [[State ensign|state]] and [[naval ensign]]
| 111100 = [[National flag]] and [[civil ensign]]
| 111101 = [[National flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[naval ensign]]
| 111110 = [[National flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[state ensign]]
| 111111 = [[National flag]] and [[National ensign|ensign]]
| {{{Use}}} }} {{{Symbol|}}}
}}

| label3 = Харьцаа
| data3 = {{{Proportion|}}}

| label4 = Баталсан
| data4 = {{{Adoption|}}}

| label5 = Орхигдсон
| data5 = {{{Relinquished|}}}

| label6 = Загвар
| data6 = {{{Design|}}}

| label7 = Зохион&amp;nbsp;бүтээсэн
| data7 = {{{Designer|}}}

}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hi4h64ffqiivb2gowq4j79fl1o2ih6b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874675</id>
      <parentid>874674</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>874675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5860" sha1="9uwd8xxuvrbrxwmhh5tlpe8msoq8lg4" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{инфобокс|child=yes
| subheaderstyle = background: {{If empty |{{{color|}}} |{{{colour|}}} |#DEDEE2 }}; {{#if: {{{color|}}}{{{colour|}}} |color: {{Greater color contrast ratio|{{If empty |{{{color|}}} |{{{colour|}}} }}|black|white }};|color:inherit; }}
| subheader = {{{Header|}}}

| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{Image}}}|size={{{Image_size|}}}|sizedefault=frameless|border={{#if:{{{Noborder|}}}||yes}}|alt={{{Alt|}}}}}
| caption = {{{Imagetext|Flag of {{{Article}}} {{{Name}}}}}}

| label1 = {{#if:{{{Morenicks|}}}|Other names|}}
| data1 = {{#if:{{{Nickname|}}}|{{{Nickname}}}{{#if:{{{Morenicks|}}}|, {{{Morenicks}}}|}} }}

| label2 = [[Далбаа судлалын тэмдэг|Хэрэглээ]]
| data2 = {{#if:{{{Use|}}}|{{#switch: {{{Use}}}
| 000000 = Бусад
| 000001 = [[Тэнгисийн цэргийн далбаа]]
| 000010 = [[Төрийн албаны тэнгисийн далбаа]]
| 000011 = [[Төрийн албаны тэнгисийн далбаа|Төрийн албаны]] болон [[тэнгисийн цэргийн далбаа]]
| 000100 = [[Худалдааны далбаа]]
| 000101 = [[Худалдааны далбаа|Худалдааны]] болон [[тэнгисийн цэргийн далбаа]]
| 000110 = [[Худалдааны далбаа|Худалдааны]] болон [[төрийн албаны тэнгисийн далбаа]]
| 000111 = [[Төрийн тэнгисийн далбаа]]
| 001000 = [[Дайны далбаа]]
| 001001 = [[Дайны далбаа|Дайны]] болон [[тэнгисийн цэргийн далбаа]]
| 001010 = [[Дайны далбаа|Дайны]] болон [[төрийн албаны тэнгисийн далбаа]]
| 001011 = [[Дайны далбаа|Дайны]], [[төрийн албаны тэнгисийн далбаа|төрийн албаны]] болон [[тэнгисийн цэргийн далбаа]]
| 001100 = [[War flag]] and [[civil ensign]]
| 001101 = [[War flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[naval ensign]]
| 001110 = [[War flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[state ensign]]
| 001111 = [[War flag]] and [[national ensign]]
| 010000 = [[Төрийн албаны далбаа]]
| 010001 = [[State flag]] and [[naval ensign]]
| 010010 = [[State flag]] and [[State ensign|ensign]]
| 010011 = [[State flag]], [[State ensign|state]] and [[naval ensign]]
| 010100 = [[State flag]] and [[civil ensign]]
| 010101 = [[State flag]], [[civil ensign|civil]] and [[naval ensign]]
| 010110 = [[State flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[state ensign]]
| 010111 = [[State flag]] and [[national ensign]]
| 011000 = [[State flag|State]] and [[war flag]]
| 011001 = [[State flag|State]] and [[war flag]], [[naval ensign]]
| 011010 = [[State flag|State flag]] and [[state ensign|ensign]], [[war flag]]
| 011011 = [[State flag|State]] and [[war flag]], [[State ensign|state]] and [[naval ensign]]
| 011100 = [[State flag|State]] and [[war flag]], [[civil ensign]]
| 011101 = [[State flag|State]] and [[war flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[naval ensign]]
| 011110 = [[State flag|State]] and [[war flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[state ensign]]
| 011111 = [[State flag|State]] and [[war flag]], [[national ensign]]
| 100000 = [[Иргэний далбаа]]
| 100001 = [[Civil flag]] and [[naval ensign]]
| 100010 = [[Civil flag]] and [[state ensign]]
| 100011 = [[Civil flag]], [[state ensign|state]] and [[naval ensign]]
| 100100 = [[Иргэний далбаа|Иргэний]] ба [[худалдааны далбаа]]
| 100101 = [[Civil flag]], [[civil ensign|civil]] and [[naval ensign]]
| 100110 = [[Civil flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[state ensign]]
| 100111 = [[Civil flag]] and [[national ensign]]
| 101000 = [[Civil flag|Civil]] and [[war flag]]
| 101001 = [[Civil flag|Civil]] and [[war flag]], [[naval ensign]]
| 101010 = [[Civil flag|Civil]] and [[war flag]], [[state ensign]]
| 101011 = [[Civil flag|Civil]] and [[war flag]], [[State ensign|state]] and [[naval ensign]]
| 101100 = [[Civil flag|Civil]] and [[war flag]], [[civil ensign]]
| 101101 = [[Civil flag|Civil]] and [[war flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[naval ensign]]
| 101110 = [[Civil flag|Civil]] and [[war flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[state ensign]]
| 101111 = [[Civil flag|Civil]] and [[war flag]], [[national ensign]]
| 110000 = [[Civil flag|Civil]] and [[state flag]]
| 110001 = [[Civil flag|Civil]] and [[state flag]], [[naval ensign]]
| 110010 = [[Civil flag|Civil]] and [[state flag]], [[state ensign]]
| 110011 = [[Civil flag|Civil]] and [[state flag]], [[State ensign|state]] and [[naval ensign]]
| 110100 = [[Civil flag|Civil]] and [[state flag]], [[civil ensign]]
| 110101 = [[Civil flag|Civil]] and [[state flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[naval ensign]]
| 110110 = [[Civil flag|Civil]] and [[state flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[state ensign]]
| 110111 = [[Civil flag|Civil]] and [[state flag]], [[national ensign]]
| 111000 = [[Төрийн далбаа]]
| 111001 = [[National flag]] and [[naval ensign]]
| 111010 = [[National flag]] and [[state ensign]]
| 111011 = [[National flag]] and [[State ensign|state]] and [[naval ensign]]
| 111100 = [[National flag]] and [[civil ensign]]
| 111101 = [[National flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[naval ensign]]
| 111110 = [[National flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[state ensign]]
| 111111 = [[National flag]] and [[National ensign|ensign]]
| {{{Use}}} }} {{{Symbol|}}}
}}

| label3 = Харьцаа
| data3 = {{{Proportion|}}}

| label4 = Баталсан
| data4 = {{{Adoption|}}}

| label5 = Орхигдсон
| data5 = {{{Relinquished|}}}

| label6 = Загвар
| data6 = {{{Design|}}}

| label7 = Зохион&amp;nbsp;бүтээсэн
| data7 = {{{Designer|}}}

}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9uwd8xxuvrbrxwmhh5tlpe8msoq8lg4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874676</id>
      <parentid>874675</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:08:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>874676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6005" sha1="dpzhhzsaxnfzl8sq8npmh39zawdbhdy" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{инфобокс|child=yes
| subheaderstyle = background: {{If empty |{{{color|}}} |{{{colour|}}} |#DEDEE2 }}; {{#if: {{{color|}}}{{{colour|}}} |color: {{Greater color contrast ratio|{{If empty |{{{color|}}} |{{{colour|}}} }}|black|white }};|color:inherit; }}
| subheader = {{{Header|}}}

| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{Image}}}|size={{{Image_size|}}}|sizedefault=frameless|border={{#if:{{{Noborder|}}}||yes}}|alt={{{Alt|}}}}}
| caption = {{{Imagetext|Flag of {{{Article}}} {{{Name}}}}}}

| label1 = {{#if:{{{Morenicks|}}}|Other names|}}
| data1 = {{#if:{{{Nickname|}}}|{{{Nickname}}}{{#if:{{{Morenicks|}}}|, {{{Morenicks}}}|}} }}

| label2 = [[Далбаа судлалын тэмдэг|Хэрэглээ]]
| data2 = {{#if:{{{Use|}}}|{{#switch: {{{Use}}}
| 000000 = Бусад
| 000001 = [[Тэнгисийн цэргийн далбаа]]
| 000010 = [[Төрийн албаны тэнгисийн далбаа]]
| 000011 = [[Төрийн албаны тэнгисийн далбаа|Төрийн албаны]] болон [[тэнгисийн цэргийн далбаа]]
| 000100 = [[Худалдааны далбаа]]
| 000101 = [[Худалдааны далбаа|Худалдааны]] болон [[тэнгисийн цэргийн далбаа]]
| 000110 = [[Худалдааны далбаа|Худалдааны]] болон [[төрийн албаны тэнгисийн далбаа]]
| 000111 = [[Төрийн тэнгисийн далбаа]]
| 001000 = [[Дайны далбаа]]
| 001001 = [[Дайны далбаа|Дайны]] болон [[тэнгисийн цэргийн далбаа]]
| 001010 = [[Дайны далбаа|Дайны]] болон [[төрийн албаны тэнгисийн далбаа]]
| 001011 = [[Дайны далбаа|Дайны]], [[төрийн албаны тэнгисийн далбаа|төрийн албаны]] болон [[тэнгисийн цэргийн далбаа]]
| 001100 = [[War flag]] and [[civil ensign]]
| 001101 = [[War flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[naval ensign]]
| 001110 = [[War flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[state ensign]]
| 001111 = [[War flag]] and [[national ensign]]
| 010000 = [[Төрийн албаны далбаа]]
| 010001 = [[State flag]] and [[naval ensign]]
| 010010 = [[State flag]] and [[State ensign|ensign]]
| 010011 = [[State flag]], [[State ensign|state]] and [[naval ensign]]
| 010100 = [[State flag]] and [[civil ensign]]
| 010101 = [[State flag]], [[civil ensign|civil]] and [[naval ensign]]
| 010110 = [[State flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[state ensign]]
| 010111 = [[State flag]] and [[national ensign]]
| 011000 = [[State flag|State]] and [[war flag]]
| 011001 = [[State flag|State]] and [[war flag]], [[naval ensign]]
| 011010 = [[State flag|State flag]] and [[state ensign|ensign]], [[war flag]]
| 011011 = [[Төрийн албаны далбаа|Төрийн албаны]] ба [[дайны далбаа]], [[Төрийн албаны далбаа|төрийн албаны]] ба [[тэнгисийн цэргийн далбаа]]
| 011100 = [[State flag|State]] and [[war flag]], [[civil ensign]]
| 011101 = [[State flag|State]] and [[war flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[naval ensign]]
| 011110 = [[State flag|State]] and [[war flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[state ensign]]
| 011111 = [[State flag|State]] and [[war flag]], [[national ensign]]
| 100000 = [[Иргэний далбаа]]
| 100001 = [[Civil flag]] and [[naval ensign]]
| 100010 = [[Civil flag]] and [[state ensign]]
| 100011 = [[Civil flag]], [[state ensign|state]] and [[naval ensign]]
| 100100 = [[Иргэний далбаа|Иргэний]] ба [[худалдааны далбаа]]
| 100101 = [[Civil flag]], [[civil ensign|civil]] and [[naval ensign]]
| 100110 = [[Civil flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[state ensign]]
| 100111 = [[Civil flag]] and [[national ensign]]
| 101000 = [[Civil flag|Civil]] and [[war flag]]
| 101001 = [[Civil flag|Civil]] and [[war flag]], [[naval ensign]]
| 101010 = [[Civil flag|Civil]] and [[war flag]], [[state ensign]]
| 101011 = [[Civil flag|Civil]] and [[war flag]], [[State ensign|state]] and [[naval ensign]]
| 101100 = [[Civil flag|Civil]] and [[war flag]], [[civil ensign]]
| 101101 = [[Civil flag|Civil]] and [[war flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[naval ensign]]
| 101110 = [[Civil flag|Civil]] and [[war flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[state ensign]]
| 101111 = [[Civil flag|Civil]] and [[war flag]], [[national ensign]]
| 110000 = [[Civil flag|Civil]] and [[state flag]]
| 110001 = [[Civil flag|Civil]] and [[state flag]], [[naval ensign]]
| 110010 = [[Civil flag|Civil]] and [[state flag]], [[state ensign]]
| 110011 = [[Civil flag|Civil]] and [[state flag]], [[State ensign|state]] and [[naval ensign]]
| 110100 = [[Civil flag|Civil]] and [[state flag]], [[civil ensign]]
| 110101 = [[Civil flag|Civil]] and [[state flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[naval ensign]]
| 110110 = [[Civil flag|Civil]] and [[state flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[state ensign]]
| 110111 = [[Civil flag|Civil]] and [[state flag]], [[national ensign]]
| 111000 = [[Төрийн далбаа]]
| 111001 = [[National flag]] and [[naval ensign]]
| 111010 = [[National flag]] and [[state ensign]]
| 111011 = [[National flag]] and [[State ensign|state]] and [[naval ensign]]
| 111100 = [[National flag]] and [[civil ensign]]
| 111101 = [[National flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[naval ensign]]
| 111110 = [[National flag]], [[Civil ensign|civil]] and [[state ensign]]
| 111111 = [[National flag]] and [[National ensign|ensign]]
| {{{Use}}} }} {{{Symbol|}}}
}}

| label3 = Харьцаа
| data3 = {{{Proportion|}}}

| label4 = Баталсан
| data4 = {{{Adoption|}}}

| label5 = Орхигдсон
| data5 = {{{Relinquished|}}}

| label6 = Загвар
| data6 = {{{Design|}}}

| label7 = Зохион&amp;nbsp;бүтээсэн
| data7 = {{{Designer|}}}

}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dpzhhzsaxnfzl8sq8npmh39zawdbhdy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ashura</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149089</id>
    <revision>
      <id>874655</id>
      <parentid>874647</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:16:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alienmath Records2</username>
        <id>108665</id>
      </contributor>
      <origin>874655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3031" sha1="8iu0ppsv2u5a1je8lmqrimquz9tklqz" xml:space="preserve">'''Ashura''' хэмээх тайзны нэрээр алдаршсан '''Батмөнхийн Аргун''' (2013 оны 11-р сарын 5-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) Монголын Рэппер, уран бүтээлч, [[Варвар хамтлаг]]-ын ахлагч юм.

== Намтар ==
Тэрбээр Улаанбаатар хотод төрсөн ба 3, 4-р хороолол, 10-р хороолол орчимын газарт өссөн. Бага насандаа нилээд хулгиан байсан тэрээр үеийн дуучин, жүжигчин Б.Мөнхжин буюу MG Muge болон Eadeya нартай багаасаа л найзалж нөхөрлөж байжээ. Улмаар тэр анхны хөгжмийн ажилаа MG Muge болон Eadeya нарын хамтарч хийсэн &quot;Сургуулийн бүс&quot; уран сайхны киноны soundtrack дээр ажилж бүтээж байсан. Үүнээс хойш тэр Alienmath Records-той албан ёсоор гэрээ хийж, багын найзууд MG Muge, Eadeya нар дээр нэмэж өөрийн дотны найз Daavka-г оруулж [[Варвар хамтлаг]]-г байгуулсан. Мөн өөрийн анхны соло цомог &quot;Ashura World&quot;-г 2025 оны 4 сард гаргаж байж ээ. Гэвч [[Варвар хамтлаг]] дунд асуудал үүсэж бие биеэ дисслэсэн ба Muge &quot;No Mercy&quot; гэдэг диссийн хариуд Ashura &quot;No Need Mercy&quot; дуу гаргаж ялалт байгуулсан түүхтэй. Гэхдээ тэдний маргаан сарын дараа дууссан, Eadeya-г анх гаргасан продюсер Sola Sayze нас барж MG Muge, Daavka, Ashura, Eadeya нар эвлэрч хамтлаг дахин нэгдэж тэд одоог хүртэл дуугаа хийж, идэвхтэй байсаар байна.

== Бүтээлүүд ==
'''Ashura World (Студийн цомог, 2025) - Alienmath Records, produced by Eadeya'''

# Welcome to Ashura World (Intro)
# Энэ үедээ
# Questions Over 21
# Инээдтэй
# In Da House
# Жато битч
# Remix (Жато битч)
# Чи намайг мэдэх үү?
# Remix (In Da House)
# Инээдтэй 2
# Адгийн банди

'''EP (Богино хэмжээний цомог, 2025) - N/A'''

# No Need Mercy
# Инээдтэй 3
# Remix (In Da House) 
# Remix (Жато битч)
# No Need Mercy ая

== Нэрний утга ==
Ashura гэдэг нь буддын шашинд &quot;дайчин&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд энэ нь өөрийнх нь төрсөн нэр Аргунтай ойролцоо сонсогддог байна.

== Ashura-н social хаягууд ==
[https://www.instagram.com/ashura_varwar_/ Instagram]

[https://open.spotify.com/artist/48kUD41tOJ4dpjMfBqixMm Spotify]

[https://www.youtube.com/@ashuravarwar YouTube]</text>
      <sha1>8iu0ppsv2u5a1je8lmqrimquz9tklqz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол Улсын Төрийн далбаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149093</id>
    <redirect title="Монголын далбаа" />
    <revision>
      <id>874663</id>
      <timestamp>2026-11-01T20:59:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Монгол Улсын Төрийн далбаа]] to [[Монголын далбаа]]</comment>
      <origin>874663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="li0ion28jji9fwwtw1jb0k34ho6vb5j" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Монголын далбаа]]</text>
      <sha1>li0ion28jji9fwwtw1jb0k34ho6vb5j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэлэлцүүлэг:Монгол Улсын Төрийн далбаа</title>
    <ns>1</ns>
    <id>149094</id>
    <redirect title="Хэлэлцүүлэг:Монголын далбаа" />
    <revision>
      <id>874665</id>
      <timestamp>2026-11-01T20:59:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Хэлэлцүүлэг:Монгол Улсын Төрийн далбаа]] to [[Хэлэлцүүлэг:Монголын далбаа]]</comment>
      <origin>874665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="8zz4jm7hzmfn4odoy6x116we1i2p1k0" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хэлэлцүүлэг:Монголын далбаа]]</text>
      <sha1>8zz4jm7hzmfn4odoy6x116we1i2p1k0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Австрийн төрийн далбаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149095</id>
    <redirect title="Австрийн далбаа" />
    <revision>
      <id>874667</id>
      <timestamp>2026-11-01T21:01:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Австрийн төрийн далбаа]] to [[Австрийн далбаа]]</comment>
      <origin>874667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="8vvfvlhlmsu3ggvl6qz8brw8139vem8" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Австрийн далбаа]]</text>
      <sha1>8vvfvlhlmsu3ggvl6qz8brw8139vem8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаля</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149096</id>
    <revision>
      <id>874704</id>
      <timestamp>2026-11-02T03:19:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erebus12369</username>
        <id>106094</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Шаля (словак. Šaľa) бол Словакийн баруун өмнөд хэсэгт орших Нитра мужийн Шаля тойргийн төв хот юм. Ваг голын хоёр эрэг дээр, Дунайн нам дор газрын төв хэсэгт байрладаг. Газар тариаланд тохиромжтой үржил шимт хөрстэй тус хот нь өнөөдөр Словакийн химийн үйлдв...&quot;</comment>
      <origin>874704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="795" sha1="4aqq1gjkfa7k5tra9tjfa453reiz2vt" xml:space="preserve">Шаля (словак. Šaľa) бол Словакийн баруун өмнөд хэсэгт орших Нитра мужийн Шаля тойргийн төв хот юм. Ваг голын хоёр эрэг дээр, Дунайн нам дор газрын төв хэсэгт байрладаг. Газар тариаланд тохиромжтой үржил шимт хөрстэй тус хот нь өнөөдөр Словакийн химийн үйлдвэрлэлийн хамгийн том төв бөгөөд Европын алдартай бордооны &quot;Duslo a.s.&quot; үйлдвэр энд үйл ажиллагаа явуулдаг. Мөн Ваг голыг түшиглэсэн усан спорт, загасчлалын аялал жуулчлал сайн хөгжсөн.</text>
      <sha1>4aqq1gjkfa7k5tra9tjfa453reiz2vt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Свидник</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149097</id>
    <revision>
      <id>874705</id>
      <timestamp>2026-11-02T03:21:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erebus12369</username>
        <id>106094</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Свидник (словак. Svidník) бол Словакийн зүүн хойд хэсэгт орших Прешов мужийн Свидник тойргийн төв хот юм. Польшийн хилтэй ойр, Радомирка болон Ондава голын бэлчирт оршдог. Тус хот нь Словак дахь Русин болон Украин үндэстний соёлын гол төв бөгөөд хотод Украин...&quot;</comment>
      <origin>874705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="837" sha1="2wdmpjodyvqio1qy17a5a1imx8f785o" xml:space="preserve">Свидник (словак. Svidník) бол Словакийн зүүн хойд хэсэгт орших Прешов мужийн Свидник тойргийн төв хот юм. Польшийн хилтэй ойр, Радомирка болон Ондава голын бэлчирт оршдог. Тус хот нь Словак дахь Русин болон Украин үндэстний соёлын гол төв бөгөөд хотод Украины соёлын музей, угсаатны зүйн задгай музей үйл ажиллагаа явуулдаг. Түүнчлэн Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн &quot;Дукла давааны тулалдаан&quot; болсон газар тул цэргийн түүхийн томоохон музей, хөшөө дурсгалуудтай.</text>
      <sha1>2wdmpjodyvqio1qy17a5a1imx8f785o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стропков</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149098</id>
    <revision>
      <id>874706</id>
      <timestamp>2026-11-02T03:22:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erebus12369</username>
        <id>106094</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Стропков (словак. Stropkov) бол Словакийн зүүн хойд хэсэгт орших Прешов мужийн Стропков тойргийн засаг захиргааны төв хот юм. Ондава голын хөндийд байрладаг. Дундад зууны үеийн цайз хотоос эхтэй тус хотын төвд Гэгээн Тэнгэрийн ивээлт готик сүм байдаг. Орчин ү...&quot;</comment>
      <origin>874706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="829" sha1="tl10law3owpubb60bgrgmz87qn8xa1g" xml:space="preserve">Стропков (словак. Stropkov) бол Словакийн зүүн хойд хэсэгт орших Прешов мужийн Стропков тойргийн засаг захиргааны төв хот юм. Ондава голын хөндийд байрладаг. Дундад зууны үеийн цайз хотоос эхтэй тус хотын төвд Гэгээн Тэнгэрийн ивээлт готик сүм байдаг. Орчин үеийн Стропков хотод машин механизм, электроникийн үйлдвэрүүд байхаас гадна байгаль орчны цэвэр байдлаараа алдартай. Хотын амьтны хүрээлэн нь Словакийн зүүн бүсийн гэр бүлийн амралтын чухал цэг юм.</text>
      <sha1>tl10law3owpubb60bgrgmz87qn8xa1g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вельки-Кртиш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149099</id>
    <revision>
      <id>874707</id>
      <timestamp>2026-11-02T03:23:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erebus12369</username>
        <id>106094</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Вельки-Кртиш (словак. Veľký Krtíš) бол Словакийн өмнөд хэсэгт орших Банска-Бистрица мужийн Вельки-Кртиш тойргийн төв хот юм. Унгар улсын хилтэй ойр, Кртиш голын хөндийд байрладаг. 20-р зуунд тус хот нь хүрэн нүүрсний томоохон уурхайг түшиглэн аж үйлдвэрийн хот...&quot;</comment>
      <origin>874707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="815" sha1="n6v4d7k34eadxgn49n2rtyrbbvf9fc6" xml:space="preserve">Вельки-Кртиш (словак. Veľký Krtíš) бол Словакийн өмнөд хэсэгт орших Банска-Бистрица мужийн Вельки-Кртиш тойргийн төв хот юм. Унгар улсын хилтэй ойр, Кртиш голын хөндийд байрладаг. 20-р зуунд тус хот нь хүрэн нүүрсний томоохон уурхайг түшиглэн аж үйлдвэрийн хот болон эрчимтэй өргөжсөн түүхтэй. Уурхайнууд хаагдсанаар өнөөдөр хүнсний үйлдвэрлэл, нэхмэл, хүлэмжийн аж ахуй болон чанартай дарсны үйлдвэрлэл давамгайлсан эко-хот болон өөрчлөгдөж байна.</text>
      <sha1>n6v4d7k34eadxgn49n2rtyrbbvf9fc6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рожнява</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149100</id>
    <revision>
      <id>874708</id>
      <timestamp>2026-11-02T03:23:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erebus12369</username>
        <id>106094</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Рожнява (словак. Rožňava) бол Словакийн зүүн хэсэгт орших Кошице мужийн Рожнява тойргийн төв хот юм. Словакийн Хүдрийн нурууны Сайо голын хөндийд оршдог. 13-р зуунаас эхлэн алт, мөнгө, зэс, төмрийн олборлолтоор Төв Европт алдаршсан түүхэн баялаг хот бөгөөд хо...&quot;</comment>
      <origin>874708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="846" sha1="lskpyjl7cw8bjjblv022jugxcekgsaj" xml:space="preserve">Рожнява (словак. Rožňava) бол Словакийн зүүн хэсэгт орших Кошице мужийн Рожнява тойргийн төв хот юм. Словакийн Хүдрийн нурууны Сайо голын хөндийд оршдог. 13-р зуунаас эхлэн алт, мөнгө, зэс, төмрийн олборлолтоор Төв Европт алдаршсан түүхэн баялаг хот бөгөөд хотын төв талбай, барокко цамхаг, Готик стилийн цогчин сүм нь түүний баялаг түүхийг гэрчилдэг. Өнөөдөр тус хот нь гайхалтай агуйнуудаараа алдартай Словакийн Карст үндэсний хүрээлэнг үзэх аялагчдын гол бааз юм.</text>
      <sha1>lskpyjl7cw8bjjblv022jugxcekgsaj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крупина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149101</id>
    <revision>
      <id>874709</id>
      <timestamp>2026-11-02T03:25:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сарнай258</username>
        <id>106342</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Крупина (словак. Krupina) бол Словакийн төв өмнөд хэсэгт орших Банска-Бистрица мужийн Крупина тойргийн төв хот юм. Крупина нь 1244 онд хотын статус авсан Словакийн хамгийн эртний хотуудын нэг билээ. 16-17-р зуунд Османчуудын халдлагын эсрэг хамгаалалтын гол түши...&quot;</comment>
      <origin>874709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="675" sha1="sw34sgni4xh3s4716287vnjtmkc8vzf" xml:space="preserve">Крупина (словак. Krupina) бол Словакийн төв өмнөд хэсэгт орших Банска-Бистрица мужийн Крупина тойргийн төв хот юм. Крупина нь 1244 онд хотын статус авсан Словакийн хамгийн эртний хотуудын нэг билээ. 16-17-р зуунд Османчуудын халдлагын эсрэг хамгаалалтын гол түшиц газар байсан бөгөөд хотын захад орших түүхэн &quot;Варташка&quot; харуулын цамхаг нь энэхүү түүхийн амьд гэрч болон үлджээ.</text>
      <sha1>sw34sgni4xh3s4716287vnjtmkc8vzf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тврдошин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149102</id>
    <revision>
      <id>874710</id>
      <timestamp>2026-11-02T03:26:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сарнай258</username>
        <id>106342</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Тврдошин (словак. Tvrdošín) бол Словакийн хойд хэсэгт орших Жилина мужийн Тврдошин тойргийн засаг захиргааны төв хот юм. Орава болон Оравица голын бэлчирт байрлах түүхэн Орава бүсийн төвүүдийн нэг билээ. Тврдошин хот нь өөрийн соёлын өвөөрөө дэлхийд алдарт...&quot;</comment>
      <origin>874710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="784" sha1="6i4p89oela6l77vc24j59tmh75bn2us" xml:space="preserve">Тврдошин (словак. Tvrdošín) бол Словакийн хойд хэсэгт орших Жилина мужийн Тврдошин тойргийн засаг захиргааны төв хот юм. Орава болон Оравица голын бэлчирт байрлах түүхэн Орава бүсийн төвүүдийн нэг билээ. Тврдошин хот нь өөрийн соёлын өвөөрөө дэлхийд алдартай бөгөөд хотын 15-р зууны үеийн бүхэлдээ модон &quot;Бүх Гэгээнтнүүдийн сүм&quot; нь сэргэн мандалтын үеийн ханын зургаараа алдаршиж, ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн соёлын өвд бүртгэгдсэн байдаг.</text>
      <sha1>6i4p89oela6l77vc24j59tmh75bn2us</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наместово</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149103</id>
    <revision>
      <id>874712</id>
      <timestamp>2026-11-02T03:27:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сарнай258</username>
        <id>106342</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Наместово (словак. Námestovo) бол Словакийн хойд хэсэгт орших Жилина мужийн Наместово тойргийн төв хот юм. Польш улсын хилтэй ойр, алдартай Орава усан сангийн (Oravská priehrada) баруун хойд эрэг дээр байрладаг. Усан сан байгуулагдсанаар хотын газар зүйн дүр төрх бүр...&quot;</comment>
      <origin>874712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="715" sha1="4obvowga1h4rv2qk5g104ao7x20xzpo" xml:space="preserve">Наместово (словак. Námestovo) бол Словакийн хойд хэсэгт орших Жилина мужийн Наместово тойргийн төв хот юм. Польш улсын хилтэй ойр, алдартай Орава усан сангийн (Oravská priehrada) баруун хойд эрэг дээр байрладаг. Усан сан байгуулагдсанаар хотын газар зүйн дүр төрх бүрэн өөрчлөгдсөн бөгөөд өнөөдөр Наместово нь Словакийн хойд бүсийн зуны хамгийн том амралт, дарвуулт завь, усан спортын төв болон хөгжжээ.</text>
      <sha1>4obvowga1h4rv2qk5g104ao7x20xzpo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сабинов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149104</id>
    <revision>
      <id>874713</id>
      <timestamp>2026-11-02T03:27:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сарнай258</username>
        <id>106342</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Сабинов (словак. Sabinov) бол Словакийн зүүн хэсэгт орших Прешов мужийн Сабинов тойргийн төв хот юм. Ториса голын хөндийд оршдог. Дундад зууны үед Хааны чөлөөт хот байсан бөгөөд түүхэн хэрэм, барилгуудаа хадгалж үлдсэн. Соёлын түүхийн хувьд тус хотод 1966 онд О...&quot;</comment>
      <origin>874713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="751" sha1="ad99v7lefdq1o2ilx40hv2vcg1huvnu" xml:space="preserve">Сабинов (словак. Sabinov) бол Словакийн зүүн хэсэгт орших Прешов мужийн Сабинов тойргийн төв хот юм. Ториса голын хөндийд оршдог. Дундад зууны үед Хааны чөлөөт хот байсан бөгөөд түүхэн хэрэм, барилгуудаа хадгалж үлдсэн. Соёлын түүхийн хувьд тус хотод 1966 онд Оскарын шилдэг гадаад хэл дээрх киноны шагнал хүртсэн &quot;Төв гудамжны дэлгүүр&quot; киноны зураг авалтыг бүрэн хийсэн бөгөөд үүгээрээ олон улсад танигдсан түүхтэй.</text>
      <sha1>ad99v7lefdq1o2ilx40hv2vcg1huvnu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жиар-над-Гроном</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149105</id>
    <revision>
      <id>874714</id>
      <timestamp>2026-11-02T03:28:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сарнай258</username>
        <id>106342</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Жиар-над-Гроном (словак. Žiar nad Hronom) бол Словакийн төв хэсэгт орших Банска-Бистрица мужийн Жиар-над-Гроном тойргийн төв хот юм. Хрон голын эрэг дээр, Жиар хөндийд байрладаг. Тус хот нь Словакийн хүнд үйлдвэрлэлийн, ялангуяа хөнгөн цагаан хайлуулах &quot;Slovalco&quot; үйл...&quot;</comment>
      <origin>874714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="811" sha1="5dxqf11tkrs8wv4yglxejx4qqc5j7xt" xml:space="preserve">Жиар-над-Гроном (словак. Žiar nad Hronom) бол Словакийн төв хэсэгт орших Банска-Бистрица мужийн Жиар-над-Гроном тойргийн төв хот юм. Хрон голын эрэг дээр, Жиар хөндийд байрладаг. Тус хот нь Словакийн хүнд үйлдвэрлэлийн, ялангуяа хөнгөн цагаан хайлуулах &quot;Slovalco&quot; үйлдвэрийг түшиглэсэн стратегийн чухал бааз юм. Орчин үеийн аж үйлдвэрээс гадна хотод 17-р зууны үеийн Хамбын ордон бүхий түүхэн сонгодог загварын эдлэн газар, хотын цэцэрлэгт хүрээлэн байдаг.</text>
      <sha1>5dxqf11tkrs8wv4yglxejx4qqc5j7xt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бельгийн далбаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149106</id>
    <revision>
      <id>874720</id>
      <timestamp>2026-11-02T05:57:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Flag of Belgium.svg|thumb|Бельгийн төрийн далбаа]] '''Бельгийн төрийн далбаа''' ([[Нидерланд хэл|нидерланд.]] ''Vlag van België'', [[Франц хэл|франц.]] ''Drapeau de la Belgique'', [[Герман хэл|герман.]] ''Flagge Belgiens'') — Төрийн дуулал болон сүлдний хамт [[Бельги]] улсын Төрийн бэлэг тэмдэгийн нэ...&quot;</comment>
      <origin>874720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1552" sha1="al61nzoba5ly3dttuse72xnaxy8r4id" xml:space="preserve">[[Файл:Flag of Belgium.svg|thumb|Бельгийн төрийн далбаа]]
'''Бельгийн төрийн далбаа''' ([[Нидерланд хэл|нидерланд.]] ''Vlag van België'', [[Франц хэл|франц.]] ''Drapeau de la Belgique'', [[Герман хэл|герман.]] ''Flagge Belgiens'') — Төрийн дуулал болон сүлдний хамт [[Бельги]] улсын Төрийн бэлэг тэмдэгийн нэг юм. Энэ нь хар, шар, улаан гэсэн гурван тэнцүү хэмжээтэй босоо судлаас бүрдэх 13:15 харьцаатай тэгш өнцөгт туг юм. Эдгээр өнгө нь уламжлал ёсоор Брабантын гүнгийн өнгө байв. Хэлбэр нь [[Францын төрийн далбаа|Францын далбаан]] дээр үндэслэсэн боловч пропорцийн гарал үүсэл нь тодорхойгүй юм. 

Уг далбааг 1831 оны 1-р сарын 23-нд баталсан байна. далбааны загварыг Бельгийн Үндсэн хуулийн 193 дугаар зүйлд заасан боловч одоогийн өнгөний дарааллыг (жишээ нь улаан, шар, хар) эсрэгээр нь өөрчилсөн.

Төрийн далбааны албан ёсны харьцаа 13:15 боловч амьдрал дээр илүү урт далбааг ашигладаг (ихэвчлэн 2:3 харьцаатай).</text>
      <sha1>al61nzoba5ly3dttuse72xnaxy8r4id</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Данийн төрийн далбаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149107</id>
    <revision>
      <id>874722</id>
      <timestamp>2026-11-02T06:13:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Flag of Denmark.svg|thumb]] '''Данийн төрийн далбаа''' ([[Дани хэл|дани.]] ''Dannebrog''; өмнө нь — '''Данеброг''', ''{{lang-da2|Danebrog}}'') — Дани улсын төрийн бэлэг тэмдэгийн нэг юм.   Далбаа нь улаан өнгийн дэвсгэр дээр далбааны ирмэг хүртэл үргэлжилсэн цагаан Нордикийн загалмайтай...&quot;</comment>
      <origin>874722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1132" sha1="1ibchuj3ftj8xnzc2pgs1zvapgm3xgb" xml:space="preserve">[[Файл:Flag of Denmark.svg|thumb]]
'''Данийн төрийн далбаа''' ([[Дани хэл|дани.]] ''Dannebrog''; өмнө нь — '''Данеброг''', ''{{lang-da2|Danebrog}}'') — Дани улсын төрийн бэлэг тэмдэгийн нэг юм. 

Далбаа нь улаан өнгийн дэвсгэр дээр далбааны ирмэг хүртэл үргэлжилсэн цагаан Нордикийн загалмайтай бөгөөд загамайн босоо хэсэг төвөөр бус далбаа зүүдэг ишний хэсэг рүү ойр шилжсэн байдаг ажээ.

1748 онд Данийн V Фредерик хаан тугны хэмжээг 14:17 харьцаатай тогтоосон; одоогийн харьцаа (1926 оноос хойш хүчин төгөлдөр) нь 28:37 байна. 

Даннеброг бол өнөө хүртэл ашиглаж буй хамгийн эртний төрийн далбаа (үндэсний туг) бөгөөд 14-р зуунаас эхлэлтэй гэж баримтжуулсан түүхтэй юм.</text>
      <sha1>1ibchuj3ftj8xnzc2pgs1zvapgm3xgb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874724</id>
      <parentid>874722</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:21:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1130" sha1="fh1xmxrt46u0in9aajptcp32p0in7ru" xml:space="preserve">[[Файл:Flag of Denmark.svg|thumb]]
'''Данийн төрийн далбаа''' ([[Дани хэл|дани.]] ''Dannebrog''; өмнө нь — '''Данеброг''' гэдэг байсан ) — Дани улсын төрийн бэлэг тэмдэгийн нэг юм. 

Далбаа нь улаан өнгийн дэвсгэр дээр далбааны ирмэг хүртэл үргэлжилсэн цагаан Нордикийн загалмайтай бөгөөд загамайн босоо хэсэг төвөөр бус далбаа зүүдэг ишний хэсэг рүү ойр шилжсэн байдаг ажээ.

1748 онд Данийн V Фредерик хаан тугны хэмжээг 14:17 харьцаатай тогтоосон; одоогийн харьцаа (1926 оноос хойш хүчин төгөлдөр) нь 28:37 байна. 

Даннеброг бол өнөө хүртэл ашиглаж буй хамгийн эртний төрийн далбаа (үндэсний туг) бөгөөд 14-р зуунаас эхлэлтэй гэж баримтжуулсан түүхтэй юм.</text>
      <sha1>fh1xmxrt46u0in9aajptcp32p0in7ru</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Финландын төрийн далбаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149108</id>
    <revision>
      <id>874726</id>
      <timestamp>2026-11-02T06:33:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Flag of Finland.svg|thumb|362x362px]] [[Файл:Flagge Finnland.svg|thumb|Далбааны хэмжээс]] '''Финландын төрийн далбаа''' ([[Фин хэл|фин хэлээр]] албан бусаар ''siniristilippu'' — «хөх загалмайт далбаа») Финланд улсын төрийн бэлэг тэмдгийн нэг юм. Уг далбаа цагаан дэвсгэр дээр хөх Нордикийн за...&quot;</comment>
      <origin>874726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1835" sha1="s1r0cngxkz0ws7bgwspleo7d0ktujwu" xml:space="preserve">[[Файл:Flag of Finland.svg|thumb|362x362px]]
[[Файл:Flagge Finnland.svg|thumb|Далбааны хэмжээс]]
'''Финландын төрийн далбаа''' ([[Фин хэл|фин хэлээр]] албан бусаар ''siniristilippu'' — «хөх загалмайт далбаа») Финланд улсын төрийн бэлэг тэмдгийн нэг юм. Уг далбаа цагаан дэвсгэр дээр хөх Нордикийн загалмайтай юм. 

Уг далбааг 20-р зууны эхэн үед Оросын эзэнт гүрнээс тусгаар тогтносны дараа баталсан боловч түүний эх загвар нь 19-р зуунд үндэслэсэн байдаг.

Бэлгэдлийн хувьд хөх өнгө нь тус улсын олон мянган нуур, тэнгэр зэргийг бэлгэддэг гэж үздэг бол цагаан өнгө нь өвлийн улиралд дэлхийг бүрхдэг цасыг бэлгэддэг ажээ. Энэхүү өнгөний хослолыг Финландын янз бүрийн муж, цэргийн болон хотын далбаан дээр түүхэндээ ашиглаж ирсэн. Нордик загалмай нь бусад [[Скандинавын хойг|Скандинавын]] [[Скандинавын хойг|хойгийн орнуудын]] нийтлэг уламжлалтай холбоотой байдаг. Загалмай нь өөрөө Христийн шашны бэлгэдэл бөгөөд зарим Финчүүдийн хувьд ийм ач холбогдолтой байдаг ч олон хүний ​​хувьд далбааны гол холбоо нь үндэсний онцлогтой холбоотой байдаг ажээ.</text>
      <sha1>s1r0cngxkz0ws7bgwspleo7d0ktujwu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Унгарын төрийн далбаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149109</id>
    <revision>
      <id>874730</id>
      <timestamp>2026-11-02T06:46:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Flag of Hungary.svg|thumb]] '''Унгарын төрийн далбаа''' ([[Унгар хэл|унгар.]] ''Magyarország zászlaja'') — [[Унгар]] улсын төрийн бэлэг тэмдэгийн нэг.  == Дүрслэл == Уг далбаа нь Унгарын сүлдний өнгөөр ялгагдсан гурван тэнцүү дээд хэсэг нь улаан, дунд хэсэг нь цагаан, доод хэсэг нь...&quot;</comment>
      <origin>874730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3378" sha1="sjwfnw1q1zgau7gl4keyfisncbrhhuf" xml:space="preserve">[[Файл:Flag of Hungary.svg|thumb]]
'''Унгарын төрийн далбаа''' ([[Унгар хэл|унгар.]] ''Magyarország zászlaja'') — [[Унгар]] улсын төрийн бэлэг тэмдэгийн нэг.

== Дүрслэл ==
Уг далбаа нь Унгарын сүлдний өнгөөр ялгагдсан гурван тэнцүү дээд хэсэг нь улаан, дунд хэсэг нь цагаан, доод хэсэг нь ногоон өнгийн судалтай хэвтээ тэгш өнцөгтэй юм. Далбааны өргөн ба уртын харьцаа 1:2 байна.

Улаан өнгө нь Унгарын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцсэн эх орончдын цусыг бэлэгддэг. Цагаан өнгө нь Унгарын ард түмний ёс суртахууны цэвэр ариун байдал, эрхэм дээд үзэл санааг илэрхийлдэг. Ногоон өнгө нь улс орныхоо ирээдүйн сайн сайхан байдлын бэлэгддэг.

== Далбааны түүх ==
Унгарт улаан, цагаан, ногоон өнгийг хэрэглэх нь 13-р зуунаас эхтэй. Эдгээр өнгийн далбааг анх 1608 онд Хабсбургийн хаан II Маттиашын үед хэрэглэж байжээ. Унгарын гурван өнгөт далбаа нь Унгарын түүхэн сүлднээс гаралтай бөгөөд улаан дэвсгэртэй ногоон толгод дээрх мөнгөн загалмайг дүрсэлсэн байдаг байна.

Улаан, цагаан, ногоон гурван өнгөт далбааг Унгарт Наполеоны үеэс хойш хэрэглэж ирсэн бөгөөд энэ нь Францын гурван өнгөт далбаанаас санаа авсан байх магадлалтай. Одоогийн хэлбэр нь 1848-49 оны хувьсгалын үеэр болон 1867 онд албан ёсны болсон. 1867 онд Австрийн эзэнт гүрэн Австри-Унгарын хос хаант засаглалд шилжсэнээр Унгарын Вант улсад Унгарын өнгийг хэвтээ судалтай тусдаа далбааг батлагдсан. Эдгээр өнгийг мөн эзэнт гүрний Австрийн хэсэгтэй хуваалцсан худалдааны далбаанд ашиглаж байсан.

1918 онд [[Австри-Унгар|Австри-Унгар улс]] задран унаснаар Унгар тусгаар тогтнож, хялбаршуулсан далбааг баталсан: Унгарын хааны сүлдтэй улаан, цагаан, ногоон гурван өнгөт далбаа болсон.

1944 онд тугийг бага зэрэг өөрчилж, Коссутын сүлднээс Гэгээн Стефены титмийг хассан.

1949 онд Унгар улсад коммунист дэглэм тогтож, далбааны төвд байрлах сүлдийг социалист хэв маягийн сүлдээр сольсон. 1990 онд Унгарын энгийн гурван өнгийн тугийг сэргээсэн байна.</text>
      <sha1>sjwfnw1q1zgau7gl4keyfisncbrhhuf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чехийн төрийн далбаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149110</id>
    <revision>
      <id>874731</id>
      <timestamp>2026-11-02T06:55:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Flag of the Czech Republic.svg|thumb]] '''Чехийн төрийн далбаа''' ([[Чех хэл|чех.]] ''Státní vlajka České republiky'') — Бүгд Найрамдах [[Чех]] улсын албан ёсны төрийн бэлэг тэмдэг.   == Далбааны түүх == Чех улс 1920 онд баталсан хуучин Чехословакийн далбааг албан ёсны төрийн далбаа болгон б...&quot;</comment>
      <origin>874731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1748" sha1="kmn4kfr7rq8mjrh7qcxy6ciln7r3i28" xml:space="preserve">[[Файл:Flag of the Czech Republic.svg|thumb]]
'''Чехийн төрийн далбаа''' ([[Чех хэл|чех.]] ''Státní vlajka České republiky'') — Бүгд Найрамдах [[Чех]] улсын албан ёсны төрийн бэлэг тэмдэг. 

== Далбааны түүх ==
Чех улс 1920 онд баталсан хуучин Чехословакийн далбааг албан ёсны төрийн далбаа болгон баталсан.

Чех улс байгуулагдсаны дараа үндэсний далбааны дизайны талаар удаан хугацааны мэтгэлцээн өрнөсөн. 12-р зуунаас хойш Богемийн Вант улсын сүлдний өнгө нь цагаан, улаан өнгөтэй байсан бөгөөд энэ нь түүний сүлднээс (улаан бамбай дээрх мөнгөн арслан) гаралтай байв. 1918 онд цагаан, улаан туг нь Чехословакийн албан бус далбаа болжээ. 1920 онд Словакийг төлөөлсөн цэнхэр гурвалжин зургийг тугны иш талд нэмж, энэ хэлбэрээр албан ёсоор баталсан.

1939-1945 онд Богемиа, Моравийн Протекторат оршин тогтнох үед түүний далбаа нь цагаан, улаан, цэнхэр гэсэн гурван тэнцүү хэвтээ судалтай байсан бөгөөд цагаан, улаан судал нь [[Бохеми|Богеми]] (Чех улс)-ыг, цагаан, улаан, цэнхэр нь [[Морави|Моравийг]] бэлгэддэг байв.</text>
      <sha1>kmn4kfr7rq8mjrh7qcxy6ciln7r3i28</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украины төрийн далбаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149111</id>
    <revision>
      <id>874732</id>
      <timestamp>2026-11-02T07:12:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Flag of Ukraine.svg|thumb]] '''Украины''' '''төрийн далбаа''' ([[Украин хэл|укр.]] ''Прапор України'') — Төрийн дуулал болон сүлдний хамт Украин улсын Төрийн бэлэг тэмдгийн нэг юм. Мөн украинчуудын үндэсний бэлэг тэмдгийн нэг гэж үздэг байна.   Уг далбаа нь тэнцуүү дээд х...&quot;</comment>
      <origin>874732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2290" sha1="tf7j0ctrf6tn6c7icp4k07n3jt3u553" xml:space="preserve">[[Файл:Flag of Ukraine.svg|thumb]]
'''Украины''' '''төрийн далбаа''' ([[Украин хэл|укр.]] ''Прапор України'') — Төрийн дуулал болон сүлдний хамт Украин улсын Төрийн бэлэг тэмдгийн нэг юм. Мөн украинчуудын үндэсний бэлэг тэмдгийн нэг гэж үздэг байна. 

Уг далбаа нь тэнцуүү дээд хэсэг нь цэнхэр, доод хэсэг нь шар өнгөтэй хэвтээ байрлалтай бөгөөд өргөн ба уртын харьцаа нь 2:3 байдаг юм. 

== Далбааны түүх ==
Шар, цэнхэр өнгийг хослуулсан анхны далбааг баримтжуулсан тохиолдлуудын нэг бол Львов нутгийн сүлд байжээ.

16, 17-р зуунд Запорожийн козакууд янз бүрийн өнгийн туг хэрэглэдэг байсан бол 18-р зуунаас эхлэн голчлон шар, цэнхэр өнгийг ашиглаж эхэлсэн байна.

1755 оны 9-р сарын 18-нд гетман Кирило Разумовскийн гаргасан тушаалаар хороо болон ротын далбааны нэг талд Запорожийн цэргийн сүлд болох мушкеттай казак дүрслэгдсэн бол нөгөө талд нь рот буюу хорооны сүлд дүрслэгдсэн байв. Зарим язгууртан козакууд эдгээр хоёр өнгийн сүлдтэй байжээ.

Зарим судлаачид Украины одоогийн төрийн далбааны эхлэлийн цэг нь 1848 онд Австрийн эзэнт гүрний хувьсгалын үеэр Львов дахь Оросын Үндсэн Зөвлөл анх цэнхэр, шар өнгийн тугийг ашигласан гэж үздэг юм.

1992 оны 1-р сарын 28-нд [[Украины Дээд Рада]] Украины Төрийн далбааны тухай хуулийг баталж, үндэсний далбааг төрийн далбаа болгон тогтоосон байна.</text>
      <sha1>tf7j0ctrf6tn6c7icp4k07n3jt3u553</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эстонийн төрийн далбаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149112</id>
    <revision>
      <id>874734</id>
      <timestamp>2026-11-02T07:32:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Flag of Estonia.svg|thumb|342x342px]] '''Эстонийн төрийн далбаа''' ([[Эстони хэл|эстон.]] ''Eesti riigilipp'') — 1918-1940 онуудад болон 1990 оноос хойш [[Бүгд Найрамдах Эстон Улс|Бүгд Найрамдах Эстони улсын]] албан ёсны төрийн бэлэг тэмдэг юм.   Уг далбаа нь тэгш өнцөгт хэлбэртэй бөгөөд...&quot;</comment>
      <origin>874734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2416" sha1="7jdnojy5b0mt006lze4dnubmq2ynb2f" xml:space="preserve">[[Файл:Flag of Estonia.svg|thumb|342x342px]]
'''Эстонийн төрийн далбаа''' ([[Эстони хэл|эстон.]] ''Eesti riigilipp'') — 1918-1940 онуудад болон 1990 оноос хойш [[Бүгд Найрамдах Эстон Улс|Бүгд Найрамдах Эстони улсын]] албан ёсны төрийн бэлэг тэмдэг юм. 

Уг далбаа нь тэгш өнцөгт хэлбэртэй бөгөөд тэгш өнцөгт гурван хэвтээ судалтай юм. Дээд хэсэг нь цэнхэр, дунд хэсэг нь хар, доод хэсэг нь цагаан өнгөтэй. Далбааны стандарт хэмжээ нь 105 × 165 см. Эстони хэлэнд үүнийг ихэвчлэн «''sinimustvalge''» (шууд утгаараа &quot;цэнхэр-хар-цагаан&quot;) гэж нэрлэдэг байна. 

== Далбааны бэлэгдэл ==

* цэнхэр өнгө нь Эстонийн хөрсний тэнгэр, нуур, тэнгисийн тусгал, үнэн ба үндэсний үзэл санаанд үнэнч байхын бэлгэдэл юм; 
* хар өнгө нь эх орон, үндэсний дээлний өнгө; 
* цагаан өнгө нь Эстонийн ард түмний аз жаргал, гэрэл гэгээг хүсэн тэмүүлдэг.

== Орчин үе ==
Эстонийн үндэсний далбааны өнгийг 1987-1988 онд дахин нээлттэй ашиглаж эхэлсэн. 1989 оны 2-р сарын 24-нд [[Таллин]] хотын Өндөр Герман цамхаг дээрх Зөвлөлт Эстонийн улаан далбааг үндэсний гурван өнгөт далбаагаар ​​сольсон. Үүнийг Зөвлөлт Эстонийн Дээд Зөвлөл 1990 оны 8-р сарын 7-нд буюу Эстонийн төр улсыг бүрэн сэргээхээс нэг жил гаруйн өмнө албан ёсоор баталгаажуулсан юм.

Эмтонийн Төрийн далбааны тухай хууль 1993 оны 4-р сарын 6-нд батлагдсан. 2005 оны 3-р сарын 23-нд батлагдсан одоогийн Эстонийн далбааны тухай хууль 2006 оны 1-р сарын 1-нд хүчин төгөлдөр болсон.</text>
      <sha1>7jdnojy5b0mt006lze4dnubmq2ynb2f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бадамын Баярхүү</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149113</id>
    <revision>
      <id>874751</id>
      <timestamp>2026-11-02T10:52:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58035-30</username>
        <id>108701</id>
      </contributor>
      <comment>Улсын заан, Улсын мэргэн, Хурандаа Бадамын Баярхүү</comment>
      <origin>874751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29349" sha1="aff6reijovccm8vs1z1khvswp9v1wha" xml:space="preserve">Өвөг эцэг Чүлтэм, эмэг эх Бадам гэж малчин хүмүүс байжээ. Эднийх Балдансаа, Ядамжав, Чимэд-Очир гэдэг 3 хүү, Тамжав гэдэг ганц охинтой байжээ. 

Тамжав нь нутгийн залуу Бавуутай ханилж 1911 онд ганц хүү төрүүлсэн нь Баярхүү юм. Тамжав нь 1917 онд 26 настайдаа өвчнөөр нас барж, 6 настай өнчин хоцорчээ. Энэ үеэс нагац ах Ядамжав нь аав ээжийг нь орлож, өсгөн хүмүүжүүлсэн байна.

Баярхүү нь багаасаа ноос савах, эсгий татах, айлын морь унах, эмнэг хангалтай ноцолдох зэргээр бие чангарч, өсөж торнижээ. Багаасаа баян Дамиран гэдэг айлын хурдан морийг унаж, эмнэг даага, хангалыг нь сургадаг байжээ. Мөн баян Жимэн гэдэг айлын том хүү Жигмэдхоролтой нөхөрлөж, тэр нь адуунаасаа морь барьж унуулдаг байжээ. Энэ 2 баян нь нутагтаа нэр хүндтэй, баярхуу дээрэнгүй зангүй, нөхөрсөг хүмүүс байсан гэдэг. Онцолж нэрлэдэг байсан багын найзуудаас нь миний санаанд Адъяа, Балдан гэдэг нэр үлджээ. 

Мөн бусдад дээрэлхүүлэхгүй гэсэн бодолдоо хөтлөгдөн 15 настайдаа 10 гүзээний зодоонд суралцсан байна. 13 настай байхад нь ах Ядамжав нь цахиур буу авч өгч, заримдаа ан гөрөө хийдэг болсон байна. 17 настай байхад нагац ах Ядамжав, эмэг эх Бадам, нагац ах Чимэд-Очир нар нь ойрхон зайтай нас барж орь ганцаар үлджээ. Угаас удамшсан хүмүүжил, өөрийн хэрсүү ухааны ачаар бусдад уруу татагдан буруу зам руу ороогүй. Түлээ түүж зарах зэргээр хүнд хүчир ажил хийж яваад тэр үед аймгийн дарга, хожим нь ЗХУ-д элчин сайд, АИХ-ын тэргүүлэгчдийн дарга байсан Ж.Самбуу гуайн итгэлийг олж танилцсан гэдэг. 

1931 онд суманд галч, зарлага, Эвлэлийн үүрийн нарийн бичгийн дарга зэрэг ажил хийж байгаад 1932 оны хавар Улаанбаатар хотод мал мах, латин бичгийн 45 хоногийн курс төгсөж, Цогтцэций суманд хоршооны худалдагч хийж байгаад 1932 оны 8 сард цэргийн албанд нас бие тэнцэн татагджээ. 

'''Дэмид жанжиныг буудсан нь'''

Цэрэгт татагдаад Замын-Үүдийн 11-р тусгай морьт хороонд очиход нь “Тэр Өмнөговиос ирсэн Баярхүү гэдэг цэрэг дэндүү сэргэлэн, яаж ч мэдэх нөхөр байна” гээд хамгийн хатуу гэгддэг Хаддорж гэдэг сумангийн дарга, мөн хатуу гэгддэг Дэндэв гэгч салаан даргад өгч “Сайн харж бай” гэж онцлон захисан байна. Удалгүй оныхноо жагсаал, биеийн тамир, морин сургуулиар тэргүүлж, карантин дуусахад модон моринд хорооны хэмжээнд офицеруудын өмнө орох болжээ. 

Намар нь хил зөрчигч баригдаж, хар гэрт хориод харуулд аав маань гарч байж. Шөнө харуул дээр байж байхад нь гэрэл гараад машин иржээ. Дүрэм ёсоор “Зогс” гэж 3 удаа, “Зогс буудлаа” гэж 3 удаа хашгирахад эс зогссон тул голоор нь шагайгаад буудахад машин зогсож 2 тийш 4 хаалга онгойж, 4 хүн гарч ирснийг гарыг нь өргүүлэн зогсоосон байна. Удалгүй харуулын дарга нь гүйн ирж учрыг лавлаад нөгөө хүмүүстэй очиж уулзаад, “Сайхан мэдээрэй” гэж гараар зангачихаад машинд нь суугаад яваад өгчээ. Өглөө штаб дээр дуудаж байна гэхээр нь яваад очтол Дэмид жанжин гэгч дээр оруулжээ. Ороод дүрмийн дагуу илтгэл хийхэд 

Жанжин:

* Яасан сахилгагүй цэрэг вэ, яагаад хамаагүй буудаж байгаа юм бэ гэж 
* Би дүрмийн дагуу үүргээ гүйцэтгэсэн. Зогс гэж 3 удаа, Зогс буудлаа гэж 3 удаа хашгирахад зогсоогүй учир буудсан гэжээ. Жанжин:
* Тэгээд алах гэж буудсан уу гэж
* Тийм гэж хариулахад нь
* Тэгээд яагаад чи дарга, жолооч хоёрын дундуур буудав гэж гэнэ
* Би урьд нь машин үзээгүй. Хүн нь голдоо байдаг гэж бодсон гэх хариулт сонссон жанжин тачигнатал инээж Цустай сайн цэрэг байна даа. Энийг сайн бүртгээд аваад яв, гээд 50 төгрөгөөр шагнажээ. 

Дараа жил нь Дэмид жанжин аавыг цэргийн ерөнхий сургуульд дуудаж оруулснаар цэргийн дарга болох зам нээгдсэн байна. Дэмид жанжиныг явснаас хойш дарга нар нь “Чамайг анх ирэхэд яаж ч мэдэх нөхөр байна гэж ярьцгааж байсан. Харин тэгсэн чинь хамгийн сайн цэрэг байсан байна” гэж удалгүй бага дарга болгосон гэдэг. Барилдаад бүгдийг нь давдаг, цагаан царайтай байсан учир Босоо цагаан гэдэг хоч авч байсан гэдэг.

'''Цаашдын цэргийн амьдрал'''

1933 онд Цэргийн Ерөнхий Сургуульд ороод 1936 онд төгсөж Хужирбулангийн 1-р морьт дивизэд сургуулийн салааны даргаар, 1937 оноос Ерөнхий сургуульд курсийн даргаар тус тус томилогдон ажиллаж байгаад 1939 оны 3-р сард Ерөнхий сургуулийн захиралаар томилогдсон. Энэ тухай Батлан Хамгаалах Яамны сайд байсан Армийн генерал Батын Доржийн дурдатгал номонд байдаг. 

1940 оны 7-р сараас 1942 оны 6 сар хүртэл Цэргийн яамны дарга нарын газрын (Боловсон хүчин) даргаар ажиллаж байгаад ангид очих хүсэлт гарган Архангайн морин хорооны даргаар очиж, 1943 оын сүүлээр Зөвлөл Холбоот Улсын Москва хотод М.В.Фрунзийн академид орж 1947 онд төгссөн. 1945 онд дадлагаар ирсэн үедээ 7-р дивизийн 2-р морин хороог маршийн явцад хил дээрээс хүлээн авч Жэхэ хотыг эзлэхэд тэргүүн эгнээнд орсон. Үүний учир БНМАУ-аас Байлдааны гавъяаны улаан тугийн одон, Бид ялав медаль, ЗХУ-аас мөн Байлдааны гавъяаны улаан тугийн одон, Бид ялав медалиудаар шагнагдсан. 

1947 онд академи төгсөж ирээд Ерөнхий сургуулийн захиралаар ажиллаж байгаад 1952 оны 1-р сард хурандаа цолтойгоор халагдсан. 

'''Энгийн амьдрал'''

1952 оны 2-р сараас 1959 оны 4-р сарын 1 хүртэл Сангийн яаманд захиргаа аж ахуйн хэлтсийн дарга, 1959 оны 4-р сарын 1-нээс 1962 оны 6-р сарын 1 хүртэл Төв аймгийн Баяндэлгэр сум нэгдлийн дарга, 1962 оны 6-р сарын 1-нээс  1963 оны 8-р сарын 1 хүртэл Мал аж ахуйн машинт станцын даргаар ажиллаж байгаад өвчний учир ажлаас чөлөөлөгдөж 1965 оны 1-7-р сард автобус баазад боловсон хүчин, 1966 оны 4-р сараас 1968 оны 2-р сар хүртэл хотын барилга засварын трестэд туслах үйлдвэрийн даргаар ажиллаж байгаад өвчний учир группэд орж 1971 онд тэтгэвэрт гарсан. 1973 оны 5-р сард өвчний учир тэнгэрийн оронд одсон. 

'''Барилдааны талаар'''

Аливаа монгол хүүхдийн адил багаас барилдаж, эмнэг хангалтай ноцолдож явсан нь бөх болоход нь чухал нөлөө үзүүлсэн нь дамжиггүй. Мөн цэрэгт явсан нь цаашид барилдах үүдийг нь нээж өгсөн гэж болно. Өөрийнх нь ярьж байсан болон байгаа баримт, олж мэдсэн зүйлээсээ өгүүлье. Улсын наадамд 1933, 1934, 1935 онуудад 3, 1936, 1937, 1938 онуудад 4, 1939, 1940, 1941 онуудад 5 давсан. 1940 онд авсан цолны үнэмлэх дээр 5 давсан учир “Өсөх идэр” чимэг олгосон байдгаас үзэхэд 1939 онд 5 давсан нь тодорхой. 1941 онд 5 давсан учир “Саруул шаламгай” чимэг нэмсэн байдаг. 2018 оны 7-р сард интернетэд тавигдсан мэдээнд 1942 онд 7 давж Улсын заан болсон гэсэн байсан. Энэ үнэн байх магадлалтай. Учир нь 3 жил 3, 3 жил 4, 3 жил 5 давж байж заан болсон гэж өөрөө ярьдаг байсан. Хамгийн сүүлд 1948 онд 3 давсан байдаг. Өөрөө ярихдаа тэр үед цэрэг олон барилддаг байсан. Цэргийн том дарга гарч ирээд цэрэгтэйгээ ноцолдоод байх эвгүй санагдаад больсон гэдэг байсан. 

Дээр үед хятад ажилчдын клубт хүчит заан бүрхэг Дэндэв гэгчийг Ховдын Ванчинхүү арслангийн зөвлөснөөр том гэрлийн эсрэг харуулан өрж гялбуулан дайрч хаясан гэдэг байсан. Мөн нэг удаа барилдаж байгаад баруун гарынхаа 3 хурууны шөрмөсийг сунгачихаад хуруу тус бүрээ урд нь 3, ард нь 3 шүдэнзний мод барьж боочихоод байтал Ванчинхүү арслантай учраа таарч гараад жижигхэн харагдаад барьцгүй дайрчихъя гэж дайраад 2 гуядуулаад 3 дахь дээр нь унаж байснаа ярьдаг байсан. 

Ванчинхүү арслан инээгээд “Яаж өвчигнөж байгаа юм, миний дэргэдүүр дайрсан 2 хөлтэй бөх битгий хэл 4 хөлтэй адуу босоо үлдэж байгаагүй юм. Харин чи 3 гуядууллаа. Бариад авбал би чамайг яахав дээ” гэсэн гэдэг. Хажуугаар нь боолттой 3 хуруу нь сэнжигэнд нь ороогүй гэсэн. Дайрах гэж одоогоор бол сумо-гийн мөргөлддөг маягийн юм байсан юм болов уу гэж боддог. 

'''Бага Сундуйтай барилдсан нь'''

1937 онд Завханаас бага Сундуй гэдэг бөх иржээ. Асар их бяртай гэгддэг, их том биетэй бөх байж. Хүн бүгд “Энэ наадам Сундуйгийнх болж” гэцгээж байж. Гэтэл 4-ийн даваанд аав тэр Сундуй гэгчтэй тунаж хүн бүгд “За цаадах чинь араатан шүү, хэмхчинэ бушуухан буугаад өгчих” гээд байж. Дандаа надад муу хүн хэлээгүй шүү дээ. Яадаг юм билээ гэж эргэлзэж байтал М.Лхагваа арслан ирээд “За хэнтэй вэ” гэхэд нь бага Сундуйтай гэж. “Хүн бүгд л Сундуйгийн наадам болно гэцгээж байгаа. Сундуйг хаячихвал, тэр хүний л наадам болно доо” гэчихээд яваад өгчээ. 

Яахаа шийдэж чадалгүй талбайд гарч. Өрөөд зогстол, өнөөх Сундуй нь шүдээ хавираад, нүд нь улаан цагаанаар эргээд, шороо самардаж гуяа үрээд сүрийг үзүүлж гарахад “Хүн хараад галзуурдаг хүн гэж байдаг юм уу” гэж бодонгуутаа ухасхийн баруун гараар сэнжигэнд хүрмэгцээ дугтарчихаж. Харин нөгөө Сундуй нь ахин мэх хийх шаардлагагүй дэргэд нь ойчиж гэнэ. Туг тойроод буцаад гүйж явтал нь хүрэн торгон дээлтэй, цоохордуу нүүртэй хүн дуудаад “Яагаад тэр бөх унагачихав. Чам шиг юм дор уначихаад залилж барилдаж байгаа биз” гэхэд нь аавын уур хүрч хуц уль, нохой гахайдаа хүртэл хэрэлдчихээд, наадмаа хаячихаад Туул голын эрэг дээр усанд ороод хэвтчихэж. 5-ын даваанд дуудаад гараагүй гэсэн. Наадмын дараа бөхчүүд “Түрүүлэх наадмаа алдчихлаа” хэмээн зэмлэж, харин нөгөө хүрэн торгон дээлтэй хүн Дээд шүүхийн дарга Даншийцоодол гэгч эсэргүү хэргээр баригдсан сурагтай гэсэн. Харин нөгөө бага Сундуй нь “Тэр том наадмын босго аргагүй өндөр байдаг юм байна. Нэг туранхай залуутай тунаад, бараг л салхинд нь ойчлоо” гэж хариад ярьсан байдаг. Хэдэн жилийн дараа ирж начин болж байсан сурагтай гэсэн. 

1936 онд Улсын наадмаар морин сургуульд 1-р байр эзэлж 1 чемодан 500 төгрөгөөр шагнуулаад, нутгийн чөлөөгөөр сайшаагдаж, аймгийн наадамд ирж барилдан түрүүлж байсан гэдэг. Лувсанцэнд заан үзүүрлэж зодог тайлж байсан хэмээн ярьж байсан. 

'''Барилдааны онцлог, бяр чадал'''

Сэнжигний барьцанд л хүрвэл шууд мэх хийгээд эхэлдэг, тогтож барьж авдаггүй, хурдтай барилддаг байжээ. Хурдан дундаа огцом бяртай, ахмад бөхчүүд “Тогтоод сайн бариад аваач. Тэгвэл чамайг хэн тогтоохов дээ” гэдэг байж. Дүгнэж бодоход тэр үедээ бяртай бөхчүүдийн тоонд ордог байжээ. Гэсэн хэдий ч угийн сэрвүү барьцнаас хурдтай барилдаж сурсан болохоор зангаа тавиагүй хэрэг. Миний санаж байгаагаар 1955, 1956 оны үед ширэнд нь боосон үхрийн махыг баглаж хүлээд хашааны хаалганаас амбаарт өргөөд оруулчихдаг, идэшний үхэр гадаа цохин унагаж цусалчихаад, 4 хөлийг нь боож, дундуур нь хугарахааргүй шургааг шургуулаад нэг талд нь өөрөө гарч, нөгөө талд нь 2 хүн гаргачихаад мөрдөөд амбаарт оруулж , гэрэл тавьж байгаад янзалчихдаг байсан. Аавын ээжийнх нь том ах залуугаараа насан өөд болж, хоорондоо 2 насны зөрүүтэй Бажаахүү, Нацаг нарыг хадам ээж болох Бадам дээр орхичихсоныг нь өсгөсөн байдаг. Аав маань 15 настайдаа айлын даага сургаж байгаад ирэхэд нь буурай ээж нь мөнөөх 2 дүү нь авдранд байсан ааруулыг хулгай хийгээд идчихсэн болохыг хэлж гомдолложээ. Аав нөгөө 2-ыг хашраахаар уурганы хуйваар ороолгож хөөгөөд, тоосго шатаадаг байсан нүхэнд хийж, дааганыхаа эмээлийг аваад, чөдөрлөөд чөдөрнийхөө сумнаас барьж мөрдөж унагаагаад, няц дарна гэж даагаа дээрээс нь хүргэж авч, хүргэж авч ам өчгийг нь авч байсан гэдэг. Түүнээс хойш тэр 2 дүү нь ааваас ухаан алдах шахан айдаг болж. Хожим Нацаг ах хот орохдоо манайд очоод, архи уусан үедээ айлд хоночихоод ирдэг байсныг би сайн мэднэ. 

'''Сур харваж Улсын мэргэн болсон нь'''

Дээр үед одоогийн улсын наадмыг Цэргийн наадам гэдэг, цэрэг нэлээд олон барилддаг байж. 1948 онд наадмаар 3 даваад 4-ийн даваанд тахимаа өгчихөөд “Нэг хурандаа гарч ирчихээд, цэрэгтэй барилдаад байх эвгүй юм” гээд дахин барилдаагүй. Харин миний ээжийн аав өндөр Намжилдагва гэж Даншигийн мэргэн, 2м гарантай өндөр хүн 70 хүрсэн ч сур харвадаг, Маршал Чойбалсан ихэд хүндэлдэг байж. Тэгээд өвөөгийн маань удмыг залгахаар Сүхбаатар жанжны хүү өөрийн дотны найз Галсантай шавь нь болж сур харвахыг заалган хоёул Улсын мэргэн болсон байдаг. Аавын минь 1951 онд авсан Улсын мэргэн цолны үнэмлэх одоо надад хадгалагдаж байгаа. Аав маань 3 лан 7 цэнгийн сум, хатуу шар нумтай байсан ба 1958 онд нум нь хугарч, 1959 онд хөдөө явсан учир хэрэглэл нь чухам яасныг би мэдэхгүй. Харин улсын мэргэн Ламжав гэдэг хүний хийж өгсөн ханцуйн боолтыг би хэрэглэж байгаад одоо миний саадагны хамт зээ хүү Ялгуунбаатарт хадгалагдаж байгаа. 

'''Зан төлөв'''

Ер нь манай удамд нийтлэг нэг зан бол шудрага шулуун байдал. Аавын минь нагац ах Ядамжав хошуу ноёны хүүгийн оронд цэрэгт явахгүй гэж маргаад тулгатай үнсийг нь ноёныхоо толгойд углаад хөлөө хуга цохиулан хазгар болсон юм гэдэг. Уг нь шаггүй барилддаг, эмнэг хангалтай ноцолддог байснаа, үйл хийдэг, гүлэм дэвс оёдог болсон юм гэсэн. Аав маань нөхөрсөг, хүнтэй эвтэй, хүүхэд, хөгшин залуу гэж ялгадаггүй. Үлгэр домог ярих, сонсох дуртай. Манайд үлгэрийн танхимын үлгэрчин болон үлгэр домогт дуртай хүмүүс хагас сайнаас бүтэн сайнд шилжих шөнө үлгэр домог яриад хонох тохиолдол ч үе үе гардаг байсан. Мөн дэлхийн том том сонгодог зохиолуудыг гарах бүрт нь авч надаар уншуулаад өөрөө сонсдог, сургуулиараа кино үзээд ирэхэд аав ажлаасаа ирээд үйл явдлыг нь бүгдийг яриулдаг, хуучин ярьж байсан үлгэрээ надаар дахин яриулдаг байсан. Бараг уурладаггүй, ширүүн дугарах нь ч ховор байсан. Хүмүүс аавд их татагддаг, үгэнд нь их ордог байсан. Гэхдээ уян зөөлнөөс гадна өөрийн зөв гэсэн зүйл дээр тууштай байж чаддаг байлаа. Тийм ч учраас цэргийн яамны сайд байсан Жанчив, Байлдааны ангийн дарга хожим нь БХЯ-ны 1-р орлогч сайд байсан Б.Цог нартай маргаж, 1952 оны 1-р сард бэлтгэл хурандаа цолтойгоор өөрийн хүсэлтээр халагдаж байсан. Хийж байгаа юм нь гоё ганган гэхээс бат бэх байдаг байсан. 

Аав маань архи огт уудаггүй, тамхи татдаг байсан. Миний мэдэх “Беломор” татаж байснаа “Солнце” янжуур (шүүргүй), бага татах гэж дундуур нь сахлын бритвээр хувааж соруулд хийж татдаг байсан. Ирсэн хүнд архи гаргах тохиолдолд өмнө нь архиа хундагатай тавьчихдаг, угаас мэдэх учир өнөө хүн нь юм ярингаа өөртөө хундгалж уудаг байсан. Аав урт буугаар сайн бууддаг байсан ба 1956 онд зээрэнд яваад нэг суудал дээрээс 32 буудаад 31 зээртэй ирж байсныг би тод санадаг. 

'''Баярхүүгийн хүрэн'''

1936 онд Цэргийн ерөнхий сургууль төгсөөд Хужирбуланд сургуулийн салааны даргаар очиход, ангид агт морьд иржээ. Аав яарамгүй харж, хүлээж байгаад үсээ гүйцэд хаяагүй хүрэн үрээ барьж авч гэнэ. Энэ олон сайхан адуун дотроос очиж очиж энэ муу хүрэн үрээг барьж авлаа гэж зэмлэх хүн цөөнгүй байжээ. Гэвч морьтойгоо ижилсэж, уйгагүй ажилласны үр дүнд нүд нь саадны дээгүүр харахаар л байвал дээгүүр нь харайдаг, эзнийхээ гараас талх, ёотон иддэг, дуудах дууг нь сонсвол хар хурдаараа давхиж ирдэг, өөр хүний гараас юм идэх нь битгий хэл ус ч уудаггүй, хүн унуулдаггүй морь болжээ. Маршал Чойбалсан ингэж ижилссэн эзэн морь хоёрыг бүү салга гээд морийг нь өөрт нь өгүүлсэн гэдэг. 1939 оны Улсын наадмын цэргийн парадыг хүрэн морьтойгоо командалж, 1943 онд академид явахад морь нь Богд уул руу гарч зэрлэгжээд хэдэн жилийн дараанаас үзэгдэхээ байсан гэдэг. 

'''Анд нөхөд'''

Ер нь манайхаар олон хүн ирдэг, хууч яриа, үлгэр, домог ярьдаг байсан. С.Галсан аавын дотны анд, үндсэндээ гэр бүлийн найзууд. Нэг мянга есөн зуун тавин хэдэн онд аавыг дагаад гэрээр нь очдог, Янжмаа гуйаг би эмээ гэж дууддаг, дандаа инээж байдаг, бид 2-ыг явахад нархамба, нанжин чавга атга атгаар нь өгдөг байсан. Галсан гуай миний мэдэх ганц охинтой. Тэр нь энэ Сүхжаргалмаа, Сүх-Эрдэнэ нарын ээж Наран. Гэрийнхэн нь Тамара гэдэг би ч Тамара эгч гэдэг байсан. 1959 оноос хойш уулзаагүй. 1970-1971 оны үед хойноос ирж явахдаа вагоны ресторанд орж, замдаа Тамара эгч люкс вагонд хүүхдүүдтэйгээ купений үүд нь онгорхой явахад нь хараад өнгөрсөн. Оюутан байсан болохоор нэрэлхүү зандаа хөтлөгдөөд би юм яриагүй. Галсан гуайг Ямбатны ягаан гэдэг байрны 5 тоотод дараа нь Хайлаастад хашаа байшинд очсон хойно нь ч очиж золгодог байлаа. Лхагвасүрэн жанжин манайхыг Баяндэлгэрт байхад Цоодол арслан жолооч нь 1 бус удаа хонуудаар очиж хууч ярьж, 100 гр ууж хонодог, их энгийн хүн байсан. Аавыг армидаа эргэж орж морин тойруулгын дарга хийж байгаад тэтгэвэртээ гарчих гэж ч хэлж байсан. Аав харин ороогүй. Мөн аавын минь найз нөхөд болох хурандаа Жунай, Цэдэндаш, Гүндаш, нисэхийн генерал Зайсанов, Улсын баатар Гонгор, Нянтайсүрэн, С.Удвал даргын аав Соном гуай, бөхчүүдээс дархан аварга Түвдэндорж, арслан Лхагва, Өлзийсайхан зэрэг хүмүүс ирж хууч хөөрдөг байсан. 1965 оны үед билүү дээ Өлзийсайхан арслан наадмын өмнөхөн ирээд хуучилж байхдаа үрчгэр, сийрсэн малгайтай байхыг нь анзаарсан аав маань бараг өмсдөггүй эсгий шляпаа өгсөнд Өлзийсайхан арслан олзуурхан шууд өмсчихөөд, өөрийнхөө үрчгэр сийрсэн малгайгаа хумхиж өвөртлөөд гарч байж билээ. 

'''Гавъяа шагнал'''

БНМАУ-аас Байлдааны гавъяаны улаан тугийн одон болон Алтангадас одон, Бид ялав, Байлдааны болон Хөдөлмөрийн хүндэт медалиуд, ойн медалиуд. ЗХУ-аас Байлдааны гавъяаны улаан тугийн болон Улаан таван хошуу одон, Бид ялав медаль, Халх голын ялалтын дурсгалын тэмдэгээр шагнагдаж байсан.</text>
      <sha1>aff6reijovccm8vs1z1khvswp9v1wha</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>