Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 833 874815 849433 2026-11-03T05:58:12Z Avirmed Batsaikhan 53733 874815 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Зураг:Kaohsiung Mosque - Prayer Hall.JPG|thumb|Залбирал үйлдэж буй Мусульманчууд]] '''Ислам''' ([[Араб хэл|Араб]]: الإسلام ''Аль-Ислам'') эсвэл '''Исламын шашин''' нь [[7-р зуун]]д [[Араб]]ын элч [[Мухаммед|Мухаммедэд]] илгээгдсэн [[шашин]] юм. Энэхүү шашныг шүтэгч хүнийг мусульман гэдэг. Мусульманчууд [[Аллах]] Мухаммедэд [[Куран]] судрыг илгээсэн гэж үздэг. Энэ шашин нь итгэгчдийн тоогоор 1,8 тэрбум буюу дэлхийн хоёрдугаарт ордог том шашин бөгөөд дэлхийн 125 орчим улсад дэлгэрсэн харьцангүй залуу шашин юм. Исламын шашны үндсэн хэл нь [[араб хэл]]. Ихэнхи мусульманчуд (85-90 %) суннит урсгалыг дагадаг бөгөөд бусад нь шийт, ибадит урсгалыг баримталдаг байна. Исламын шашин шүтлэг нь үүсгэн байгуулагч зөнч Мухаммед (570—632) амьдралынхаа туршид боловсруулсан [[Исламын Зарчмууд|таван үндсэн шашны үүрэг (Аркан ад-дин)]] дээр суурилдаг байна. Үүнд: итгэл үнэмшлээ дагах (Шахада), мөргөл залбирал (Араб:- "салят", Перс:- "намаз" буюу залбирал), [[Рамадан сар]]<nowiki/>д мацаг барих (Араб:- "саум", Перс:- "ураза"), өглөг (закят - орлогынхоо 2.5% ядууст өгөх) бөгөөд [[Мекка|Меккад]] очиж мөргөл үйлдэх (хаж). "Бид чамаас өмнө эш үзүүлэгчдийг илгээсэн нь гарцаагүй. Тэдгээрийн талаар бид танд хэлсэн, хэлээгүй зүйл ч бий. Бурханы зөвшөөрөлгүйгээр ямар ч бошиглогч гайхамшгийг авчирч чадахгүй. Аллахын тушаал ирэхэд үнэн биелдэг. Тэгвэл үүнийг худал гэж үзсэн хүмүүс урам хугарах болно"- (Аль-Мумин: 78)<ref>Аль-Мумин: 78</ref> Исламын шашны итгэл үнэмшлийн дагуу Исламын ариун ном болох Куран судрыг бүрдүүлдэг ишлэл, судар нь Габриел тэнгэр элчээр дамжуулан Мухаммедад амаар илчлэгдсэн бөгөөд эхнийх нь 610 онд байжээ. Исламын үндэс нь тавхидын итгэл үнэмшилд оршдог бөгөөд энэ нь "Аллахыг цорын ганц бурхан бөгөөд Түүнтэй адил хэн ч байхгүй гэдэгт итгэх" гэсэн утгатай. Исламын шашны гол эх сурвалж болох Куран судраас гадна Мухаммедын амьдрал, зан үйл (сунна), үг (хадис) нь ихэнх мусульманчуудын хувьд зайлшгүй чухал ач холбогдолтой юм.<ref>Oxford Islamic Studies</ref> Лалын шашинтнууд Аллах бол орчлон ертөнцийг бүхний хамт бүтээсэн цорын ганц Бурхан гэдэгт итгэдэг бөгөөд Куран судар нь Бошиглогч Мухаммедын тухай лавлагаа юм. Тэрээр Габриелээр дамжуулан Мухаммедыг сүнслэгээр нөлөөлсөн бөгөөд тэд түүнийг түүний өмнөх бошиглогчдын илгээсэн захиасуудын сүүлчийн захиас гэдэгт итгэдэг.<ref>Esposito (2004), s.17,18,21</ref> Бошиглогчид бол Бурханы элчээр сонгогдсон Адамын хөвгүүдийн хүмүүс юм. Лалын шашинтнууд бошиглогчдыг бурхад биш харин хүмүүс гэж үздэг.<ref>Momem (1987), s.176</ref> Исламын үндэс нь цорын ганц бурхан, Аллах байдаг гэсэн итгэл үнэмшил юм. Тэрээр мөнх бөгөөд үүрд мөнх, амьд ба үхэшгүй, үл тоомсорлодоггүй, шударга бөгөөд дарлуулдаггүй, хань ижил, хань ижилгүй, эцэг хүүхэдгүй, нигүүлсэнгүй, нигүүлсэнгүй, нүглийг уучилж, наманчлалыг хүлээн зөвшөөрдөг, хүмүүсийг ялгаварлан гадуурхдаггүй. Түүний хийгээгүй сайн үйлсийг эс тооцвол. Тэр бол орчлон ертөнцийг Бүтээгч бөгөөд түүнд байгаа бүх зүйлийг мэддэг, удирддаг. Исламын шашны итгэл үнэмшлийн дагуу эхний, сүүлчийн, гадаад, дотоод Аллах түүнтэй адилгүй бөгөөд тэрээр бүх зүйлийг мэддэг нэгэн юм.<ref>D. Gimaret. "Allah'ım, Tevhid.</ref> == Исламыг албан ёсоор дагадаг == Дэлхийн 28 оронд Исламын шашныг төрийн буюу албан ёсны шашин гэж үздэг орнууд. [[Файл:World Muslim Population 2018.png|thumb|350px|Лалын шашинтай орнуудын хувьд хар ногоон өнгө нь мусульманчуудын эзлэх хувь өндөр байгааг илтгэнэ]] ==== [[Суннит урсгал]] ==== * [[Алжир]]; * [[Афганистан]]; * [[Бангладеш]]; * [[Бруней]]; * [[Египет]]; * [[Йордан]]; * [[Йемен]]; * [[Катар]]; * [[Казахстан]]; * [[Коморос]]; * [[Киргиз]]; * [[Мавритани]]; * [[Малайз]]; * [[Мальдив]]; * [[Марокко]]; * [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Арабын Нэгдсэн Эмират]]; * [[Пакистан]]; * [[Саудын Араб]]; * [[Сомали]]; * [[Судан]]; * [[Ливи]]; * [[Тунис]]; * [[Ирак]] (Энэ хоёр фракцын тоо ойролцоо); * Палестины үндэсний захиргаа ==== [[Шийт урсгал]] ==== * [[Бахрейн]]; * [[Иран]]; * Ирак (Энэ хоёр фракцын тоо ойролцоо) ==== Ибадит урсгал ==== [[Оман]] == Нэр == Араб хэлнээс галигласан "Аль-Ислам" гэх үгийг монгол хэлнээ орчуулбал "''албадлагагүйгээр бурхныг дагах"'' гэсэн утга бүхий туйлын үнэн (дэвөтэ), аль эсвэл хязгааргүй энх амгалан гэдэг агуулгатай ажээ. Дэлхийн бүх хэлэнд исламын шашин, мусульман хэмээн хэлэгддэг. == Түүх == [[Файл:Quran with Mongolian Translation (cover).jpg|thumb|[[Куран]]]] Исламын шашин [[Манай эрин|МЭ]] 622 онд Аллахаас илгээгдсэн, энэ шашин дэлхийн төгсгөл хүртэл хүчинтэй гэж итгэгчид нь үзэх ба Куран сударт тайлагдаагүй ойлгомжгүй зүйлс маш их бөгөөд хүмүүс хөгжлийнхөө хэрээр ойлгох нь тодорхой хэмээн үздэг байна. Куран өнгөрсөн ирээдүйн тухай товч тодорхой бичигдсэн байдаг. Аллах бүхнийг бүтээсэн ба бүх өвчнийг эмчлэх жорыг бүтээсэн. Мухаммед элч Аллахын тааллаар илгээгдсэн хамгийн сүүлчийн элч бөгөөд, Иса ([[Есүс Христ|Есүс]]) элч дэлхийд ирнэ, гэхдээ дэлхийн төгсгөл ойртоход том том үзэгдлүүд болох үед ирж 40 жил Иса ([[Есүс Христ|Есүс]]) элч мусульманчуудын дунд амьдарна, гэхдээ тэр Даджал (нэг гартаа гал нөгөө гартаа ус барьсан)-ийг хөнөөнө гэж Аллах Мухаммедед айлдсан гэж итгэдэг. Даджал нь хүчтэй нэгэн бөгөөд хүмүүст галыг сонго эсвэл усыг сонго гэж тушаах бөгөөд нар мандах зүгээс ирнэ гэсэн байна, дэлхийн төгсгөлийн үед Даджалийн гар дахь галыг сонгогчид диваажинд, харин ус нь гал болон хувирна гэсэн байна. == Исламын урсгалууд == Исламын шашны урсгалуудын хамгийн олон дагагчтай нь [[Суннит урсгал|Суннитуудын]] бүлэг. Энэ нь Мухаммедийн сургаал Суннаг дагалдах хүн гэсэн утгатай ажээ. Суннит дотор урсгал байхгүй боловч Исламын хуулийн тайллаас шалтгаалж 4 хэсэгт хуваагддаг. Дараагийн том урсгал нь [[Шийт урсгал|Шийт]] (Алигийн бүлэг гэдэг үгний товчлол) буюу 4-р Халиф Алиг шүтэн бишрэгчид юм. Мухаммед нь Алид өөрийнхөө нууцыг дамжуулсан учраас Мухаммедийн цорын ганц дамжуулагч нь Али гэж үздэг байна. Дотор нь 12 Имамын бүлэг, Исмаилын бүлэг, Сайтын бүлэг гэж хуваадаг. Yүнээс гадна [[Вахифф урсгал|Вахифф]], [[Хааф урсгал|Хааф]] гэх мэтийн урсгалууд байдаг. == Монгол улс дахь мусульманчууд == Монгол улсад Исламын шашныг хүн амын 3-5 орчим хувь нь дагаж мөрддөг. Эдгээр итгэгчдийн дийлэнх нь [[Хасагууд|казак]] үндэстэн бөгөөд гол төлөв Монгол Улсын баруун хязгаарын [[Баян-Өлгий аймаг]] (аймгийн нийт хүн амын 88.7%) болон [[Ховд аймаг|Ховд аймагт]] (аймгийн нийт хүн амын 11.5%, [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Буянт сум (Ховд)|Буянт сум]]) оршин суудаг. Эдгээр аймгуудаас гадна Исламын шашин шүтдэг [[Хасагууд|казах үндэстнүүд]] цөөн тоогоор улс даяар янз бүрийн хот, суурин газруудад тархан амьдардаг байна. == Мөн үзэх == * [[Шашин]] * [[Мухаммед]] == Эх сурвалжууд == {{reflist}} [[Ангилал: Ислам| ]] rs12cdzjlu7i3k5b3pvq0sw0x0k2p2r 0 958 874839 874662 2026-11-03T11:50:15Z Egzs 88168 874839 wikitext text/x-wiki {{For|Монгол улсын далбаануудын|Монголын сүлд, далбааны жагсаалт}} {{Инфобокс далбаа | Name = Монгол | Image = Flag of Mongolia.svg | Nickname = Монголын Төрийн далбаа | Use = 111000 | Symbol = {{FIAV|111000}} {{FIAV|normal}} {{FIAV|Mirror}} | Proportion = 1:2 | Adoption = {{Start date and age|1945|07|10|df=yes}} (одтой анхны хувилбар)<br>{{Start date and age|1992|02|12|df=yes}} (одыг халсан)<br>{{Start date and age|2011|07|08|df=yes}} (өнгийг стандартчилсан) | Design = Улаан, хөх, улаан өнгийн босоо гурван зурвасаас бүрдэх ба ишний талын улаан зурвас дээр [[Соёмбо]] тэмдэг байрлана. | Designer = [[Додийн Чойдог]] }} [[Image:Flag of Mongolia (1992-2011).svg|thumb|Монгол Улсын төрийн далбаа (1992-2011), 1:2|271x271px]] '''[[Монгол Улс|Монгол Улсын]] [[төрийн далбаа]]''' нь Монгол Улсын 1992 оны Үндсэн хууль хүчин төгөлдөр болсон цагаас буюу 1992 оны [[2 сарын 12]]-ноос хэрэглэгдэж эхэлсэн. Үндсэн хуулийн 12-р зүйлийн 4 дэх хэсэгт: "Монгол Улсын төрийн далбаа нь улаан, хөх, улаан хосолсон өнгөтэй байна. Далбааны гурав хуваасны нэгийн хэмжээтэй дундах хэсэг нь мөнх тэнгэрийн хөх, түүний хоёр тал нь мандан бадрахын бэлгэдэл улаан өнгөтэй байна. Далбааны ишин талын улаан дэвсгэрийн төв хэсэгт алтан соёмбо байрлуулна. Далбааны өргөн, урт нь 1:2-ын харьцаатай байна." гэж заажээ.<ref>{{Cite web |url=https://www.legalinfo.mn/law/details/367 |title=Төрийн далбааны өдөр ба түүх |access-date=2019-05-06 |archive-date=2019-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530064907/https://www.legalinfo.mn/law/details/367 |url-status=dead }}</ref> Монгол Улсын үндсэн хуульд “Монгол Улсын тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдлын бэлгэ тэмдэг нь Төрийн сүлд, туг, далбаа, тамга, дуулал мөн.  Төрийн сүлд, туг, далбаа, дуулал нь Монголын ард түмний түүхэн уламжлал, хүсэл тэмүүлэл, эв нэгдэл, шударга ёс, цог хийморийг илэрхийлнэ” хэмээн заажээ. Төрийн далбаан дээр дүрсэлсэн '''Соёмбо''' тэмдэг нь Анхдугаар богд Занабазар 1686 онд бүтээсэн 90 гаруй Соёмбо үсгийн бүх шинжийг агуулсан толгой үсэг юм. Түүний бэлгэдэл нь Монгол Улс эгнэгт мандан бадарч, Монголын ард түмэн эв найрамдалтай, шударга ёсыг сахин, гадаад, дотоодын дайснаг дарж, өнөр өтгөн болж, цэцэглэн хөгжих гүн утгыг агуулдаг байна.   '''Монгол улсын төрийн далбааны өдрий'''г Улсын Их Хурал 2008 онд Монгол төрийн бэлгэ тэмдэг болсон Төрийн далбаандаа хүндэтгэлтэй хандах, түүхт ёс, түүхэн уламжлалаа нандигнан өвлөх, үндэсний эв нэгдлийг бэхжүүлэх зорилгоор Төрийн далбааны өдөртэй болох хуулийг баталсан. '''2009''' оноос жил бүрийн 7 дугаар сарын 10-нд тэмдэглэж буй бөгөөд энэ өдөр алтан соёмбот Төрийн далбаагаа мандуулдаг болжээ. Харин '''2010''' оноос тухайн үеийн Монгол улсын [[Төрийн ёслолын алба|Төрийн ёслолын албаны]] дарга А.Батсайханы гаргасан санаачилгаар уг өдөр 1991 оноос хойш хийгээгүй байсан [[Монгол Улсын Цэргийн ёслолын жагсаал|Монгол Улсын Цэргийн ёслолын жагсаалыг]] сэргээж, төрийн далбаагаа нийслэлийн төв талбай буюу Д.Сүхбаатарын талбайд мандуулж хүндэтгэл үзүүлж цэргийн ёслолын жагсаал үйлддэг болсон түүхтэй. ==Өнгө, хэмжээ== Монгол Улсын Төрийн ёслолын албанаас 2010 онд санаачилсаны дагуу Стандарт хэмжил зүйн газар 2012 оны 2 дугаар сарын 22-ноос MNS 6262:2011 стандарт (Монгол Улсын Төрийн далбаа. Ерөнхий шаардлага) (Mongolian State Flag. General requirements)- баталж мөрдөж эхэлсэн байна.<ref>{{Webarchiv|url=http://news.gogo.mn/r/89840 |wayback=20190506161504 |text=Монгол Улсын төрийн далбааны стандарт |archiv-bot=2025-04-29 09:19:01 InternetArchiveBot }} 2011 Монгол Контент ХХК</ref> {| class=wikitable width=60% style="text-align:center;" |- ! Систем !style="background:#E60019"| Улаан !style="background:#0066B3"| Хөх !style="background:#FFD400"| Шар |- | [[RGB өнгөний орон зай|RGB]]|| 218-32-49 || 0-102-178 || 255-211-0 |- | [[CMYK]]|| 10-100-90-0 || 100-60-0-0 || 0-15-100-0 |} Стандартын 2.1-д заасан зориулалтаар төрийн далбааг үйлдэх, дүрслэх (оёх, зурах, сийлэх, хэвлэх,хатгах, наах, цоолборлох, барлах)-д иргэд, аж ахуйн нэгж, байгууллага энэхүү стандартыг заавал дагаж мөрдөнө гэжээ. == Монгол улсын Төрийн далбааг байнга мандуулах болон байршуулах газрууд == '''Монгол Улсын Төрийн далбааг''' • Монгол Улсын Төрийн ордон • Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн өргөө • Аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Засаг даргын ажлын байр • Монгол Улсаас гадаад орон, олон улсын байгууллагад суугаа дипломат болон худалдааны бүрэн эрхэт төлөөлөгч, консулын байранд '''байнга мандуулна.''' '''Монгол Улсын Төрийн далбааг''' • Улсын Их Хурлын чуулган, Засгийн газар, Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөл, Үндсэн хуулийн цэц, бүх шатны шүүхийн хуралдааны танхим • Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын дарга, Ерөнхий сайд, Үндсэн хуулийн цэцийн албан тасалгаа • Улсын Их Хурлын гишүүн, Засгийн газрын гишүүн, бүх шатны засаг даргын албан тасалгаа • Монгол Улсаас гадаад улс, олон улсын байгууллагад суугаа дипломат төлөөлөгчийн газрын тэргүүн болон худалдааны бүрэн эрхт төлөөлөгч, консулын албан тасалгаа • Хилийн төлөөлөгч, хилийн анги, салбарын даргын албан тасалгаанд '''байнга байршуулна'''. == Монгол Улсын Төрийн далбааны түүх == Монгол Улс одоогийн Төрийн далбааг 1992 оноос хэрэглэж эхэлсэн бөгөөд өмнө нь 1911, 1924, 1940, 1945, 1960 онд Төрийн далбаагаа шинэчилж байсан түүхтэй. {| class="wikitable" cellspacing="0" cellpadding="5px" border="0" !Далбаа !Түүх |- ! [[File:Golden sun and moon of the Xiongnu 2.jpg|Хүннүгийн алтан нар сартай сүлд, Тахилын хотгор|center|150px]][[Файл:Standards of Genghis Khan.png|204x204px]] |Монголын анхны төрт [[Хүннү улс|Хүннү гүрний]] туг далбааны талаар нарийвчлалтай баттай нотолгоо олдоогүй ч, одоогоор олдоод байгаа шинжлэх ухааны нотолгооноос үзэхэд хүннүчүүдийн сүлд нь наран, саран байсан ажээ. Мөн [[Кидан|Кидан Улс]]ын үеийн туг нь ланзан хэлбэрт дүрс болоод мөн наран, саран байсан гэх ба Хятадын болон Солонгосын зарим сударт "Ляо нүүдэлчдийн хийсэх өнгө нь сар, нар болно" хэмээсэн байдаг байна. {{seealso|Есөн хөлт цагаан туг}} [[Чингис хаан]] 1206 онд [[Их Монгол Улс|Их Монгол]]ын тулгар төрийг байгуулж хүннүгийн үеэс уламжлагдан ирсэн есөн хөлт, есөн хэлт, есөн манжлагат төрийн Их Цагаан тугийг босгон тахиснаас эхлэн манай өвөг дээдэс өнөөг хүртэл онголон шүтэн дээдэлж ирсэн билээ. Мянган цагаан азарганы сүүлээр хийсэн нь мянган азарганы хүчээр төрөө бат бэх барьж байхыг бэлгэджээ.<ref>[https://ikon.mn/n/8gx Төрийн есөн хөлт цагаан туг] 2015 Ikon</ref> Энэ Монголын их Юань гүрнээс эхлээд XVIII зууны дунд үе хүртэл Монголчуудын дунд төрийн далбаа нь хэвээр байсан аж. Монголчууд Чин улсын эрхшээлд орон ортол энэхүү далбаа нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар Улс]] болоод бусад Монголчуудын далбаа болон намирсан байдаг. Мөн Монголын их эзэнт гүрний бүрэлдэхүүн болох Монголын төрт улсуудын далбааг олонтоо тайлбарласан байдаг. Наад зах нь 2000 жилийн түүхтэй өвлөгдөн ирсэн наран, саран нь одоог хүртэл Монгол төрийн далбааны [[соёмбо]]д байдаг билээ. |- ! [[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|center|150px]] | '''Богд хаант Монгол улсын далбаа 1911''' 1911 онд сэргээн тунхагласан Монгол Улсын төрийн далбааг бүтээх тухай баримт бичигт өгүүлэхдээ: “Олон улсын дор цөм өөр өөрийн далбаа буй, бидний Монгол болбоос өөрөө эзэрхэг эрх хэмжээ бүхийг илэрхийлвэл зохимой” хэмээн шинэ тутам байгуулагдсан Монголын төрийн далбаанд ихээхэн ач холбогдол өгч байв. Ийнхүү энэ үеийн Монгол Улсын далбаа нь хэмжээний хувьд гурван ам буюу гурав нэгийн харьцаатай (Төрийн ордонд юм уу албаны их газар мандуулах далбаа нь хүрээтэйгээ 105 x 280 см, дэвсгэр нь 70 x 210 см, бага албан газар, энгийн айлд мандуулах нь хүрээтэйгээ 50 x 60 см, дэвсгэр нь 30 x 30 см хэмжээтэй байхаар заажээ) хэлбэр нь босоо гонзгой дөрвөлжин, гол дэвсгэр нь шар, ишний эсрэг талд гурван улаан хэлтэй, хэлний этгээдээс бусад гурван талд улаан хөвөөтэй байх ба хөвөө нь ам хагас өргөн далбааны төв дунд хүрээтэй бадамлянхуа цэцэг бүхий соёмбо сүлд, “Э”, “БАМ” үсгийг тусгай мөргөлийн ном (Ламаадангомбо, Санждансүрэн, Лаймүүданзан) бичсэн дэвсгэр дээр урлан, далбааны төгсгөлийн гурван улаан хэлний дээдэд “Ум”, дундад “Аа”, доодод “Хум” хэмээх маанийн үсэг байхаар тогтоожээ. Энэхүү төрийн далбааг мандуулах өдрийг тогтоон, жил цагаан сарын Шинийн нэгнээс найман хүртэл хийсгэх, мөн майдар залах, өвлийн бат оршил өргөх зэрэг төрийн их баяр ёслолын өдөр ордон, сүм хийд, төрийн яамд, аймгийн чуулгад, цэргийн жанжны газар, засаг ба засаг бус ван, гүн, хамба цорж, эрдэнэ шанзодва, хутагт хувилгаад, тушаалтан лам түшмэдийн газар хийсгэхээр болгосон байна. Бас Богдын Засгийн газраас уул тугийг албан газраас гадна айл бүр хийсгэж болохыг зөвшөөрөн, далбааны үсэг, ном зэргийн бар сийлүүлж дарж өгч байхыг тусгайлан заасан нь буй. Чингэснээр тухайн үед энэ далбааг төр, шашныг мандуулахын бэлгэдэл хэмээн шүтэн биширч байв. |- ! [[File:Flag of the People&#039;s Republic of Mongolia (1924-1930).svg|center|150px]] | '''Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын далбаа 1924-1940 он'''<ref>[http://www.parliament.mn/n/oapo Монгол Улсын Үндсэн хууль 1924, 1940, 1960, 1992] МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ТАМГЫН ГАЗАР ©2017.</ref> 1924 онд батлагдсан Улсын Анхдугаар Үндсэн хуулийн 49 дүгээр зүйлд БНМАУ-ын төрийн далбааг тодорхойлж бичихдээ: “Улсын туг, далбааг улаан өнгөтэй бөгөөд дунд нь улсын сүлд тэмдгийг оруулан үйлдүүлж гүйцэтгүүлбэл зохино” хэмээжээ. |- ! [[File:Flag of the People&#039;s Republic of Mongolia (1940-1945).svg|center|150px]] | '''Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын далбаа 1940-1945 он''' 1940 онд БНМАУ-ын 8 дугаар Их Хурлаар баталсан Шинэ Үндсэн хуулийн 93 дугаар зүйлд “БНМАУ-ын туг нь 1:2 хэмжээний улаан өнгийн эдээр үйлдэгдэх бөгөөд уул тугийн төвд улсын сүлд тэмдэг байх ба түүний хоёр талаар Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс гэсэн үсэгтэй байна” гэж заасан байна. Үндсэн хуулийн заалтаар урьдах улсын тугийн хэмжээ нь дөв дөрвөлжин байсныг өөрчилж, тэгш өнцөгт гонзгой болгосон нь шинэ зүйл юм. Мөн Үндсэн хуулийн энэ заалтад улсын нэрийг нэмэн хийх болсон нь шинээр нэмэгдсэн болно. Гэхдээ 1924-1940 оны хооронд байсан БНМАУ-ын төрийн туг далбаанд улсын нэр байсан байж магадгүй байна. |- ![[Файл:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|150x150px]] |'''Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын далбаа 1945-1992 он'''{{Гол|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Төрийн далбаа}}Одоогоос 60 гаруй жилийн өмнө буюу 1960 оны Үндсэн хуулийн 91 дүгээр зүйлд улсын далбааны тухай заахдаа, “Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын төрийн далбааг улсын сүлдийг үндэслэн хийнэ. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын төрийн далбааг улаан, цэнхэр өнгийн эдээр үйлдэх бөгөөд тэгэхдээ гурав хуваасны нэгийн хэмжээтэй, дунд тал нь цэнхэр огторгуйн өнгөтэй байх ба түүний хоёр хажуу тал нь улаан өнгөтэй байна. Ишинд уях талын улаан дэвсгэрийн дээд хэсэгт алтан таван хушуу, түүний доор мөн алтан соёмбо үсэг байна. Далбааны өргөн урт хоёр нэгийн харьцах хоёрын харьцаатай байна” хэмээсэн байдаг. |} == Түүхэн далбаанууд == <gallery class="center centered"> Файл:Flag of Bogd Khaant Mongolia.jpg|{{FIAV|historical}} Энэ тугийг Сэцэн хан аймагт хилийн харуулууд ашиглаж, монгол төрийн тугийг жижиг хувилбараар ашигласан </gallery> Жич: АНУ 6-р сарын 14, ОХУ 8-р сарын 22, Итали 1-р сарын 7, Аргентин 6-р сарын 20-нд Төрийн далбааны өдрөө бүх нийтээр тэмдэглэн өнгөрүүлдэг бол Европийн холбоо 5-р сарын 9-ний өдөр далбааныхаа өдрийг ёслол төгөлдөр тэмдэглэдэг ажээ. == Эшлэл == {{reflist}} {{Монгол Улсын Төрийн бэлгэ тэмдгүүд}} [[Ангилал:Монгол Улсын төрийн бэлгэ тэмдэг]] [[Ангилал:Төрийн далбаа]] [[Ангилал:Монголын төрийн далбаа| ]] il8fmoxp0l66zq2puivlpg5tpbgvhdp 0 5818 874775 867983 2026-11-02T12:29:04Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874775 wikitext text/x-wiki {{short description|Вьетнамын нийслэл}} {{энэ гарчиг}} {{Инфобокс суурин | name = Ханой | official_name = Ханой хотын захиргаа<br />{{nobold|{{lang|vi|Thành phố Hà Nội}}}}<hr/>Ханой нийслэл<br />{{nobold|{{lang|vi|Thủ đô Hà Nội}}}} | native_name = {{lang|vi|italic=unset|Hà Nội}} | native_name_lang = vi | other_name = | settlement_type = [[Нийслэл]] ба [[Вьетнамын хотын захиргаанууд|хотын захиргаа]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | perrow = 1/2/2/2 | image1 = Hanoi skyline with Ba Vi Mountain.jpg | caption1 = [[Ба Ви нуруу]] харагдаж буй Ханой хотын үзэхж | image2 = Hoan Kiem Lake1.jpg | caption2 = [[Яст мэлхийн цамхаг]] | image3 = Hanoi Temple of Literature.jpg | caption3 = [[Утга зохиолын сүм, Ханой|Утга зохиолын сүм]] | image4 = Hanoi_Opera_House,_24_December_2016.jpg | caption4 = [[Ханойн дуурийн театр]] | image5 = Đoan Môn, Hoàng thành Thăng Long, Hà Nội 003.JPG | caption5 = [[Ханойн цайз]] | caption7 = [[Ханойн цайз|Эзэн хааны цайз]] | image8 = P20230910AS-1839.jpg | caption8 = [[Хо Ши Мины бунхан]] | image9 = Hanoi sjc b.jpg | caption9 = [[Гэгээн Иосифын сүм, Ханой|Гэгээн Иосифын сүм]] }} | motto = | nicknames = Нисэж буй лууны хот<br />(''Thành phố rồng bay'')<ref name="tuoitre.vn/">[https://tuoitre.vn/thang-long---ha-noi---thanh-pho-rong-bay-404906.htm Thăng Long – Hà Nội – thành phố rồng bay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220605052739/https://tuoitre.vn/thang-long---ha-noi---thanh-pho-rong-bay-404906.htm |date=2022-06-05 }}, tuoitre.vn, 2010-10-10.</ref><br />Мянган жилийн соёл иргэншлийн нийслэл<br />(''Thủ đô nghìn năm văn hiến'')<ref>{{cite web|title=Từ Thủ đô nghìn năm văn hiến đến thành phố vì hòa bình|url=https://anninhthudo.vn/tu-thu-do-nghin-nam-van-hien-den-thanh-pho-vi-hoa-binh-post400421.antd|date=2019-07-20|access-date=2026-04-19|archive-date=2020-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125194348/https://anninhthudo.vn/tu-thu-do-nghin-nam-van-hien-den-thanh-pho-vi-hoa-binh-post400421.antd|url-status=live}}</ref> | mapframe = yes | mapframe-zoom = 8 | mapframe-point = none | image_flag = <!--HANOI DOES NOT HAVE A FORMAL FLAG. Flag is derived from the seal and is original research.--> | image_seal ={{!}}class=skin-invert | image_map1 = Ha Noi in Viet Nam.svg | mapsize1 = 150px | pushpin_map = Вьетнам#Ази | pushpin_map_caption = Вьетнам дахь байршил##Ази дахь байршил | pushpin_relief = yes | coordinates = {{Coord|21.00|N|105.85|E|type:city(8,600,000)_region:VN-HN|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Вьетнам]] | subdivision_type2 = [[Вьетнамын бүс нутгийн жагсаалт|Бүс нутаг]] | subdivision_name2 = [[Донг Банг Сонг Хонг|Улаан голын дельта]] | seat_type = | seat = | government_type = [[Вьетнамын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | governing_body = {{ill|Ханойн Ардын Зөвлөл|vi|Hội đồng nhân dân thành phố Hà Nội}} | parts_type = [[Вьетнамын дүүргийн жагсаалт|Хуваалт]] | parts = 12 хотын дүүрэг, 17 хөдөөгийн дүүрэг, нэг дүүргийн энтэй суурин | leader_title1 = [[Вьетнамын Коммунист нам|Намын хорооны]] нарийн бичгийн дарга | leader_name1 = Нгуен Зуй Нгок | total_type = Total | leader_title2 = Ардын Зөвлөлийн дарга | leader_name2 = Фунг Тхи Хонг Ха | leader_title3 = Ардын хорооны дарга | leader_name3 = Ву Дай Танг | area_footnotes = <ref name="area_2022">{{Cite act|date=2023-10-18|type=Decision|index=3048/QĐ-BTNMT|legislature=[[Байгалийн нөөц, байгаль орчны яам (Вьетнам)]]|title=Biểu số 4.2: Hiện trạng sử dụng đất vùng Đồng Bằng Sông Hồng năm 2022|trans-title=Table 4.2: Current land use status in the Red River Delta in 2022|language=vi|url=https://monre.gov.vn/VanBan/Lists/VanBanChiDao/Attachments/3012/b4.2_Signed.pdf}} – the data in the report are in hectares, rounded to integers</ref> | area_total_km2 = 3,359.84 | area_total_sq_mi = | area_urban_footnotes = <ref>{{Cite magazine |last=Фам |first=Динь ​​Туен |date=2019 |title=Khu công viên đổi mới sáng tạo phía Tây Hà Nội |url=https://www.tapchikientruc.com.vn/chuyen-muc/khu-cong-vien-doi-moi-sang-tao-phia-tay-ha-noi.html |journal=Tạp chí kiến trúc (Architecture Magazine) |issue=9 |publisher=Hội Kiến trúc sư Việt Nam (Вьетнамын Архитекторуудын Холбоо) |access-date=2026-04-19 |archive-date=2022-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730050557/https://www.tapchikientruc.com.vn/chuyen-muc/khu-cong-vien-doi-moi-sang-tao-phia-tay-ha-noi.html |url-status=live }}</ref> | area_urban_km2 = 319.56 | area_metro_footnotes = <ref>{{Cite news |last=Нгуен |first=То Ланг |date=2021-01-28 |title=Nhận diện vấn đề đô thị và quản lý phát triển đô thị khi đất nước dần trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại (kỳ 1) |work=Tạp chí Cộng sản |url=https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/media-story/-/asset_publisher/V8hhp4dK31Gf/content/nhan-dien-van-de-do-thi-va-quan-ly-phat-trien-do-thi-khi-dat-nuoc-dan-tro-thanh-nuoc-cong-nghiep-theo-huong-hien-dai-ky--1 |issn=2734-9071 |access-date=2026-04-19 |archive-date=2022-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730050157/https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/media-story/-/asset_publisher/V8hhp4dK31Gf/content/nhan-dien-van-de-do-thi-va-quan-ly-phat-trien-do-thi-khi-dat-nuoc-dan-tro-thanh-nuoc-cong-nghiep-theo-huong-hien-dai-ky--1 |url-status=live }}</ref><ref name="Trần">{{Cite news |last=Чан |first=Хоанг |date=2022-03-01 |title=Hà Nội nghiên cứu mô hình 'thành phố trong thành phố' |work=Tiền Phong |url=https://tienphong.vn/ha-noi-nghien-cuu-mo-hinh-thanh-pho-trong-thanh-pho-post1419780.tpo |access-date=2026-04-19 |archive-date=2022-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730050447/https://tienphong.vn/ha-noi-nghien-cuu-mo-hinh-thanh-pho-trong-thanh-pho-post1419780.tpo |url-status=live }}</ref> | area_metro_km2 = 24,314.7 | elevation_min_m = 0 | elevation_min_ft = 0 | elevation_max_m = 1296 | elevation_max_footnotes = <ref>{{Cite news |last=Куан Тай |date=2008-09-20 |title=Sống ở nơi cao nhất Thủ đô |work=An ninh Thủ đô |url=https://www.anninhthudo.vn/song-o-noi-cao-nhat-thu-do-post32628.antd |access-date=2026-04-19 |archive-date=2022-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730070004/https://www.anninhthudo.vn/song-o-noi-cao-nhat-thu-do-post32628.antd |url-status=live }}</ref> | population_footnotes = <ref name="p105">{{cite book | author = [[Вьетнамын Ерөнхий Статистикийн Алба]] | year = 2023 | url = https://www.gso.gov.vn/wp-content/uploads/2023/06/Sach-Nien-giam-TK-2022-final.pdf | title = Niên giám Thống kê Việt Nam năm 2022 | trans-title= Statistical Yearbook of Vietnam 2022 | publisher = Статистикийн хэвлэлийн газар (Вьетнам) | access-date = 2026-04-19 | archive-date = 2024-04-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240403124007/https://www.gso.gov.vn/wp-content/uploads/2023/06/Sach-Nien-giam-TK-2022-final.pdf|url-status=live| page=105 }}</ref> | population_as_of = 2024 | population_total = 8,807,523 | population_rank = [[Вьетнамын хотын жагсаалт|2-р байр]] | population_demonym = Ханойчууд | population_density_km2 = auto | population_urban_footnotes = <ref>{{cite book |author=[[Вьетнамын Ерөнхий Статистикийн Алба]] |year=2023 |url=https://www.gso.gov.vn/wp-content/uploads/2023/06/Sach-Nien-giam-TK-2022-final.pdf |title=Niên giám Thống kê Việt Nam năm 2022 |trans-title=Вьетнамын 2022 оны статистикийн жилийн эмхтгэл |publisher=Статистикийн хэвлэлийн газар (Вьетнам) |access-date=2026-04-19 |archive-date=2024-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403124007/https://www.gso.gov.vn/wp-content/uploads/2023/06/Sach-Nien-giam-TK-2022-final.pdf |url-status=live |page=115}}</ref> | population_urban = 4,238,500 | population_rural_footnotes = <ref>{{cite book |author=[[Вьетнамын Ерөнхий Статистикийн Алба]] |year=2023 |url=https://www.gso.gov.vn/wp-content/uploads/2023/06/Sach-Nien-giam-TK-2022-final.pdf |title=Niên giám Thống kê Việt Nam năm 2022 |trans-title=Вьетнамын 2022 оны статистикийн жилийн эмхтгэл |publisher=Статистикийн хэвлэлийн газар (Вьетнам) |access-date=2026-04-19 |archive-date=2024-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403124007/https://www.gso.gov.vn/wp-content/uploads/2023/06/Sach-Nien-giam-TK-2022-final.pdf|url-status=live| page=117}}</ref> | population_rural = 4,348,600 | population_metro_footnotes = <ref name="Trần" /> | population_metro = 19,795,805 | demographics_type1 = [[Вьетнам дахь угсаатны бүлгүүдийн жагсаалт|Угсаатны бүлгүүд]] | demographics1_footnotes = <ref name="census2019">{{cite book |author=[[Вьетнамын Ерөнхий Статистикийн Алба]] |year=2020 |url=https://www.gso.gov.vn/wp-content/uploads/2019/12/Ket-qua-toan-bo-Tong-dieu-tra-dan-so-va-nha-o-2019.pdf |title=Kết quả Toàn bộ Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019 |trans-title=Вьетнамын 2019 оны хүн ам, орон сууцны тооллогын бүрэн дүн |publisher=Статистикийн хэвлэлийн газар (Вьетнам) |isbn=978-604-75-1532-5 |archive-date=2021-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110045640/https://www.gso.gov.vn/du-lieu-va-so-lieu-thong-ke/2020/11/ket-qua-toan-bo-tong-dieu-tra-dan-so-va-nha-o-nam-2019/ |url-status=live}}</ref> | demographics1_title1 = [[Вьетнамчууд]] | demographics1_info1 = 98.66% | demographics1_title2 = [[Мыонг ястан|Мыонг]] | demographics1_info2 = 0.77% | demographics1_title3 = [[Тай ястан|Тай]] | demographics1_info3 = 0.24% | demographics1_title4 = [[Тай үндэстэн (Вьетнам)|Тхай]] | demographics1_info4 = 0.09% | demographics1_title5 = [[Нунг ястан|Нунг]] | demographics1_info5 = 0.08% | demographics1_title6 = Бусад | demographics1_info6 = 0.16% | demographics_type2 = [[ДНБ]] {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2025)}}<ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_vnm.pdf|publisher=Tellusant Public Service Series|title=TelluBase—Viet Nam Fact Sheet| access-date = 2026-04-19}}</ref> | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Америк доллар|$]]58.6&nbsp;тэрбум | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = $6,823 | blank1_name = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2023) | blank1_info = {{increase}} 0.845<ref>{{Cite web |title=Human Development Index by province(*) by Cities, provincies and Year |url=https://www.gso.gov.vn/en/px-web/?pxid=E1438&theme=Health%2C%20Culture%2C%20Sport%20and%20Living%20standard |access-date=2026-04-19 |website=[[Вьетнамын Ерөнхий Статистикийн Алба]]}}</ref><br />(1-т) | timezone = [[Энэтхэг-Хятадын Цаг|ЭХЦ]] | utc_offset = +07:00 | postal_code_type = [[Вьетнам дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 10xxx–14xxx | area_code_type = [[Вьетнам дахь утасны дугаар|Бүс нутгийн код]] | area_code = 24 | iso_code = [[ISO 3166-2:VN|VN-HN]] | registration_plate_type = [[Вьетнамын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | registration_plate = 29–33, 40 | blank1_name_sec2 = [[Олон улсын нисэх буудал]] | blank1_info_sec2 = [[Ной Бай олон улсын нисэх буудал]] | established_title = Нийслэл байгуулагдсан | established_date = 1010 | established_title1 = Францын түрэмгийлэл | established_date1 = [[Ханойн тулалдаан (1873)|11 сарын 20, 1873]] | established_title2 = Колоничлолын чөлөөлөлт | established_date2 = 10 сарын 10, 1954 | module = | website = {{URL|www.hanoi.gov.vn|hanoi.gov.vn}} }} '''Ханой''' ({{mongolUnicode|ᠾᠠᠨᠣᠢ|h}}; [[Вьетнам хэл|вьет.]] ''Hà Nội'') — [[Вьетнам]] улсын [[нийслэл]] [[хот]]. 2009 оны байдлаар 6,448,837 оршин суугчтай байна. Үүгээрээ [[Хо Ши Мин хот]]ын дараах улсынхаа хоёрдугаар их хот болно. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = auto | location = Ханой | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 33.3 | Feb record high C = 35.1 | Mar record high C = 37.2 | Apr record high C = 41.5 | May record high C = 42.8 | Jun record high C = 41.8 | Jul record high C = 40.8 | Aug record high C = 40.3 | Sep record high C = 38.2 | Oct record high C = 36.6 | Nov record high C = 36.0 | Dec record high C = 31.9 | year record high C = 42.8 | Jan high C = 19.8 | Feb high C = 20.6 | Mar high C = 23.2 | Apr high C = 27.7 | May high C = 31.9 | Jun high C = 33.4 | Jul high C = 33.4 | Aug high C = 32.6 | Sep high C = 31.5 | Oct high C = 29.2 | Nov high C = 25.7 | Dec high C = 22.0 | year high C = 27.6 | Jan mean C = 16.6 | Feb mean C = 17.7 | Mar mean C = 20.3 | Apr mean C = 24.2 | May mean C = 27.6 | Jun mean C = 29.3 | Jul mean C = 29.4 | Aug mean C = 28.7 | Sep mean C = 27.7 | Oct mean C = 25.3 | Nov mean C = 21.9 | Dec mean C = 18.3 | year mean C = 23.9 | Jan low C = 14.5 | Feb low C = 15.8 | Mar low C = 18.4 | Apr low C = 21.9 | May low C = 24.8 | Jun low C = 26.4 | Jul low C = 26.5 | Aug low C = 26.1 | Sep low C = 25.2 | Oct low C = 22.8 | Nov low C = 19.3 | Dec low C = 15.8 | year low C = 21.5 | Jan record low C = 2.7 | Feb record low C = 5.0 | Mar record low C = 7.0 | Apr record low C = 9.8 | May record low C = 15.4 | Jun record low C = 20.0 | Jul record low C = 21.0 | Aug record low C = 20.9 | Sep record low C = 16.1 | Oct record low C = 12.4 | Nov record low C = 6.8 | Dec record low C = 5.1 | year record low C = 2.7 | rain colour = green | Jan rain mm = 22.5 | Feb rain mm = 24.6 | Mar rain mm = 47.0 | Apr rain mm = 91.8 | May rain mm = 185.4 | Jun rain mm = 253.3 | Jul rain mm = 280.1 | Aug rain mm = 309.4 | Sep rain mm = 228.3 | Oct rain mm = 140.7 | Nov rain mm = 66.7 | Dec rain mm = 20.2 | year rain mm = 1670.1 | Jan rain days = 9.5 | Feb rain days = 11.4 | Mar rain days = 15.9 | Apr rain days = 13.7 | May rain days = 14.6 | Jun rain days = 14.8 | Jul rain days = 16.6 | Aug rain days = 16.5 | Sep rain days = 13.2 | Oct rain days = 9.7 | Nov rain days = 6.8 | Dec rain days = 5.2 | year rain days = 147.9 | Jan humidity = 79.9 | Feb humidity = 82.5 | Mar humidity = 84.5 | Apr humidity = 84.7 | May humidity = 81.1 | Jun humidity = 80.0 | Jul humidity = 80.7 | Aug humidity = 82.7 | Sep humidity = 81.0 | Oct humidity = 78.5 | Nov humidity = 77.1 | Dec humidity = 76.2 | year humidity = 80.7 | Jan sun = 68.7 | Feb sun = 48.1 | Mar sun = 45.5 | Apr sun = 87.4 | May sun = 173.7 | Jun sun = 167.0 | Jul sun = 181.1 | Aug sun = 163.0 | Sep sun = 162.4 | Oct sun = 150.3 | Nov sun = 131.6 | Dec sun = 113.0 | year sun = 1488.5 | source 1 = Вьетнамын Барилгын Шинжлэх Ухаан, Технологийн Хүрээлэн<ref name="IBST1">{{cite web|title=Vietnam Institute for Building Science and Technology|url=https://datafiles.chinhphu.vn/cpp/files/vbpq/2022/10/02-bxd.pdf |language=en}}</ref> | source 2 = Extremes{{efn|All-time record high;Vietnamnet.vn (May record high and January record low only),<ref name="climate"/> Vietnamnet.vn (June record high only),<ref>{{cite web | url = http://m.danviet.vn/tin-tuc/nong-425-do-c-nhiet-do-tai-hn-lien-tiep-pha-ky-luc-776199.html | title = Hà Nội nóng kỷ lục 41,5 độ | website = danviet.vn | language = vi | access-date = 2026-04-19 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20170603030816/http://vietnamnet.vn/vn/thoi-su/du-bao-thoi-tiet-hom-nay-3-6-ha-noi-nong-ky-luc-41-5-do-376336.html | archive-date = 2017-06-03 }}</ref> nchmf.gov.vn (August record high only),<ref>{{cite web | url = https://kttv.gov.vn/kttvsite/vi-VN/1/tin-du-bao-nang-nong-o-khu-vuc-dong-bang-bac-bo-thanh-hoa-den-da-nang-phia-dong-cac-tinh-tu-quang-ngai-den-dak-lak-va-khanh-hoa-post50562.html | title = TIN DỰ BÁO NẮNG NÓNG Ở KHU VỰC ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ, THANH HÓA ĐẾN ĐÀ NẴNG, PHÍA ĐÔNG CÁC TỈNH TỪ QUẢNG NGÃI ĐẾN ĐẮK LẮK VÀ KHÁNH HÒA | website = nchmf.gov.vn | language = vi | access-date = 2026-04-19 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20250804133701/https://kttv.gov.vn/kttvsite/vi-VN/1/tin-du-bao-nang-nong-o-khu-vuc-dong-bang-bac-bo-thanh-hoa-den-da-nang-phia-dong-cac-tinh-tu-quang-ngai-den-dak-lak-va-khanh-hoa-post50562.html | archive-date = 2025-08-04}}</ref> Nchmf.gov.vn,<ref>{{cite web | url = http://www.nchmf.gov.vn/Web/vi-VN/62/19/58/map/Default.aspx | title = THỜI TIẾT HÀ NỘI | website = nchmf.gov.vn | language = vi | access-date = 2026-04-19 | archive-date = 2018-09-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180929163138/http://www.nchmf.gov.vn/Web/vi-VN/62/19/58/map/Default.aspx }}</ref> January record high, November record high, April and May record low in The Yearbook of Indochina<ref>{{Cite web|url=https://seadelt.net/Asset/Source/Document_ID-254_No-01.pdf|title=VIỆT NAM NIÊN GIÁM THỐNG KÊ|website=Southeast Asian Development|access-date=2026-04-19|archive-date=2021-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510221613/https://seadelt.net/Asset/Source/Document_ID-254_No-01.pdf}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://seadelt.net/Asset/Source/Document_ID-247_No-01.PDF |title=The Yearbook of Indochina (1932-1933) |access-date=2026-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719160127/https://seadelt.net/Asset/Source/Document_ID-247_No-01.PDF |archive-date=2023-07-19 |url-status=dead}}</ref>}} | source = }} == Зураг == <gallery> File:Hanoi SPOT 1120.jpg|Эгц дээрээсээ File:My dinh stadium.jpg|Цэнгэлдэх хүрээлэн File:Cẩm Tú Palace inside Thống Nhất Park 07-05-2007.jpg|Цэцэрлэгт хүрээлэн File:Hanoi Skyline.JPG|Хотын үзэмж File:Hanoi chua tran quoc 1.jpg|Суврага </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Hanoi|Ханой}} {{Wiktionary}} == Эшлэл == {{Reflist|refs= }} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} {{Вьетнамын хот}} [[Ангилал:Ханой| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:1010 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Вьетнамын суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] 5nqwcdqq07uq824au2ijq0itru1v8dp 0 6177 874808 874480 2026-11-03T05:22:44Z Zorigt 49 874808 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lebanese rivers litani.jpg|right|220px|Литани гол]] '''Литани гол''' (арабаар: نهر الليطاني, ''Nahr al-Līṭānī'') нь [[Ливан]] улсын нутаг дэвсгэрт бүхэлдээ урсдаг, тус улсын хамгийн урт гол юм. Гол нь [[Бекаагийн тэгш өндөрлөг]]ийн баруун хэсэгт, [[Баалбек]] хотын баруун орчимд орших Аль-Алик булгуудаас эх авч, өмнө зүгт урсаад, [[Карауны нуур]]ын орчимд баруун тийш эргэн, [[Тырус]] хотын хойд хэсэгт [[Газар дундын тэнгис]]т цутгадаг. Литани гол нь Ливаны усны нөөц, хөдөө аж ахуй, усалгааны систем болон усан цахилгаан эрчим хүчний үйлдвэрлэлд чухал ач холбогдолтой. == Газар зүй == Литани голын нийт урт ойролцоогоор 170 км бөгөөд голын сав газар нь Ливаны төв болон өмнөд [[Бекаагийн хөндий]]ийн ихэнх хэсгийг хамардаг. Сав газрын талбайг тооцоолсон эх сурвалжаас хамааран ойролцоогоор 2000–2200 км² гэж үздэг. Голын эх нь далайн түвшнээс дээш ойролцоогоор 1000 метрийн өндөрт оршдог. Гол эхэн хэсэгтээ Бекаагийн хөндийгөөр өмнө зүгт урсдаг. Дараа нь [[Карауны нуур]]ын усан сангаар дамжин баруун тийш чиглэлээ өөрчилж, Ливаны өмнөд нутгаар урсан Газар дундын тэнгист цутгана. Голын урсац нь улирлын хур тунадас, хуурайшилт болон усны хэрэглээнээс шалтгаалан өөрчлөгддөг. Литани голын усны нөөцийг жилд ойролцоогоор 750 сая шоо метр гэж тооцдог. === Цутгал голууд === Литани голын дээд сав газарт хэд хэдэн жижиг гол, горхи цутгадаг. Тэдгээрийн дотор Бердауни (Berdawni), Газайел (Ghzayel), Хала буюу Яхфуфа (Hala/Yahfoufa) зэрэг голууд багтдаг. Эдгээр цутгал нь голын усны нөөцийг бүрдүүлэхээс гадна Бекаагийн хөндийн газар тариалан, суурин газруудын усан хангамжид нөлөөлдөг. == Усны нөөц ба сав газар == Литани голын сав газрыг Карауны усан сангийн дээд болон доод хэсэг гэж ангилж болно. Дээд сав газар нь Бекаагийн хөндийн төв болон өмнөд хэсгийг хамардаг бол доод сав газар нь голын баруун болон өмнөд чиглэлд урсах хэсгийг хамарна. Ливаны бусад гол мөрөнтэй харьцуулахад Литани нь усны нөөцийн хэмжээ, газар тариалангийн хэрэглээ, усан цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэх боломж зэргээрээ онцгой ач холбогдолтой. Гэвч хүн амын өсөлт, усны хэрэглээ нэмэгдэх, газрын доорх усны нөөцийг хэт ашиглах зэрэг нь сав газрын усны нөөцөд дарамт учруулдаг. == Карауны далан ба усан сан == [[Карауны нуур]] нь Литани гол дээр байгуулсан томоохон усан сан юм. Карауны далангийн барилгын ажил 1960 онд дууссан бөгөөд далан нь ойролцоогоор 60 метр өндөр, усан сангийн нийт багтаамж нь 220 сая шоо метр юм. Усан санг голын усыг хуримтлуулах, газар тариалангийн усалгааг зохицуулах, усан цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэхэд ашигладаг. Мөн усны урсацыг улирлын өөрчлөлтөд тохируулан зохицуулахад чухал үүрэгтэй. == Усан цахилгаан эрчим хүч == Литани гол нь Ливаны усан цахилгаан эрчим хүчний үйлдвэрлэлийн үндсэн эх үүсвэрүүдийн нэг юм. Голын усны урсац болон өндрийн зөрүүг ашиглан хэд хэдэн усан цахилгаан станц ажиллуулдаг. Карауны далангаас доош чиглэлд Маркаба (Markabi), Авали (Awali), Жун (Joun) зэрэг усан цахилгаан станцын байгууламжууд байрладаг. Эдгээр станцын суурилагдсан хүчин чадлыг нийтдээ ойролцоогоор 190 МВт гэж мэдээлдэг. Төслүүдийг 1960-аад онд үе шаттайгаар ашиглалтад оруулсан бөгөөд Ливаны цахилгаан эрчим хүчний хангамжид хувь нэмэр оруулдаг. Голын усны зарим хэсгийг усан цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэх зорилгоор [[Авали гол]]ын сав газар руу шилжүүлдэг. Ийм ус шилжүүлэлт нь усны нөөцийн ашиглалт болон голын доод хэсгийн урсацад нөлөөлдөг. == Хөдөө аж ахуй ба усалгаа == Литани голын ус нь Бекаагийн хөндий болон Ливаны өмнөд нутгийн газар тариаланд чухал үүрэгтэй. Голын ус болон усан сангаас усалгааны системээр дамжуулан тариалангийн талбайд ус хүргэдэг. Усалгааны төслүүд нь газар тариалангийн үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх, усны хүртээмжийг сайжруулах зорилготой. Гэвч усны нөөц хязгаарлагдмал, бохирдол ихтэй, усны хэрэгцээ нэмэгдэж буй нөхцөлд усалгааны усыг зохистой хуваарилах, чанарыг нь хамгаалах асуудал чухал хэвээр байна. == Түүх ба усны нөөцийн хөгжил == Литани голын усыг эдийн засгийн зорилгоор ашиглах томоохон төслүүдийг 20-р зууны дунд үеэс төлөвлөж эхэлсэн. 1954 онд Литани голын үндэсний байгууллага (Litani River Authority) байгуулагдаж, голын сав газрын усны нөөцийг хөгжүүлэх, усалгааны байгууламж барих, усан цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэх төслүүдийг хэрэгжүүлэх үүрэг хүлээсэн. 1950-иад онд голын сав газрын усны нөөцийг судалж, далан, усан сан болон усан цахилгаан станцын төслүүдийг боловсруулсан. Карауны далан болон холбогдох байгууламжууд 1960-аад оны эхээр ашиглалтад орж, Ливаны усны нөөцийн менежмент, цахилгаан эрчим хүчний үйлдвэрлэлд шинэ үе шат эхлүүлсэн. == Байгаль орчны асуудал == Литани голын сав газар нь усны бохирдол, ахуйн бохир ус, үйлдвэрийн хаягдал, хөдөө аж ахуйн урсац болон хатуу хог хаягдлын нөлөөнд өртдөг. Ялангуяа дээд сав газрын зарим хэсэгт хот суурин газар, үйлдвэр, газар тариалангаас үүдэлтэй бохирдол голын усны чанарт сөргөөр нөлөөлдөг. Бохирдсон усыг усалгаанд ашиглах нь хөрс, ургамал, мал амьтан болон хүний эрүүл мэндэд эрсдэл учруулж болзошгүй. Карауны нуурын усны бохирдол ч усны хэрэглээ, загас агнуур болон усан орчны экосистемд асуудал үүсгэж ирсэн. Литани голын сав газарт тулгарч буй бусад асуудалд усны нөөцийг хэт ашиглах, газрын доорх усны түвшин буурах, голын урсац багасах, усны эрэлт нэмэгдэх зэрэг орно. Эдгээр асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд бохир ус цэвэрлэх байгууламжийг сайжруулах, үйлдвэрийн хаягдлыг хянах, усалгааны усыг зохистой ашиглах, голын экосистемийг хамгаалах шаардлагатай. == Литани голын үндэсний байгууллага == Литани голын үндэсний байгууллага (Litani River Authority) нь 1954 онд байгуулагдсан Ливаны төрийн байгууллага юм. Тус байгууллага голын сав газрын усны нөөцийг хөгжүүлэх, усалгааны системийг удирдах, усан цахилгаан станцуудын үйл ажиллагааг зохицуулах, усны урсац болон чанарын хяналт хийх чиглэлээр ажилладаг. Тус байгууллагын үйл ажиллагаа нь Ливаны усны нөөцийг тогтвортой ашиглах, газар тариалан болон эрчим хүчний салбарын хэрэгцээг хангах, голын бохирдлыг бууруулах зорилготой. == Эшлэл == *<ref>{{cite web |title=Litani River Basin |url=https://www.litani.gov.lb/en-us/aboutlrb |publisher=Litani River Authority |access-date=2026-10-29}}</ref> *<ref>{{cite web |title=Litani River Authority and the Lebanon RESRP Project – LRA Component Overview |url=https://litani.gov.lb/en-us/aboutlra/worldbankagreement |publisher=Litani River Authority |access-date=2026-10-29}}</ref> *<ref>{{cite web |title=Litani River Basin Management support program |url=https://www.litani.gov.lb/en-us/aboutlra/lraprojectdetail/3f0f204a-bf18-40a6-be25-3e548da0bc66 |publisher=Litani River Authority |access-date=2026-10-29}}</ref> *<ref>{{cite web |title=Physicochemical Evaluation of the Upper Litani River Watershed, Lebanon |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3361268/ |publisher=National Center for Biotechnology Information |access-date=2026-10-29}}</ref> *<ref>{{cite web |title=Water |url=https://moe.gov.lb/%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B7%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA/%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%8A%D8%A7%D9%87.aspx?lang=en-us |publisher=Ministry of Environment of Lebanon |access-date=2026-10-29}}</ref> == Мөн үзэх == *[[Ливан]] [[Бекаагийн тэгш өндөрлөг]] *[[Карауны нуур]] *[[Авали гол]] *[[Газар дундын тэнгис]] [[Ангилал:Азийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Ливаны гол мөрөн]] [[Ангилал:Левантын тэнгисийн усны систем]] byxikbougy3r2ksjyonztm2y87sln29 0 7614 874833 874497 2026-11-03T08:02:32Z Zorigt 49 874833 wikitext text/x-wiki [[Зураг:CassandraAusten-JaneAusten(c.1810).jpg|thumb|right|250px|Эгч [[Кассандра Остин]]ы зурсан гэж үздэг Жейн Остины хөрөг]] '''Жейн Остин''' ({{langx|en|Jane Austen}}; [[1775 он]]ы 12 дугаар сарын 16 – [[1817 он]]ы 7 дугаар сарын 18) нь [[Англи]]йн зохиолч бөгөөд [[реализм|реалист]] үргэлжилсэн үгийн уран зохиолын нэрт төлөөлөгчдийн нэг юм. Тэрээр XVIII зууны сүүл, XIX зууны эхэн үеийн Английн нийгэм, гэр бүл, гэрлэлт, эмэгтэйчүүдийн амьдрал, эдийн засгийн харилцаа болон нийгмийн давхаргын ялгааг уран бүтээлдээ дүрсэлсэн гэдгээрээ алдартай. Түүний хамгийн алдартай зохиолуудад '''«[[Бардамнал ба өрөөсгөл ойлголт]]»''' (''Pride and Prejudice''), '''«Мэдрэмж ба мэдрэхүй»''' (''Sense and Sensibility''), '''«Эмма»''' (''Emma''), '''«Мэнсфилд Парк»''' (''Mansfield Park'') зэрэг романууд багтдаг. Остины зохиолууд нь хүний зан чанар, нийгмийн харилцааг нарийн ажигласан дүрслэл, ёжлол, хошин өнгө аяс болон чөлөөт шууд бус өгүүлэмжийн арга барилаараа онцлог юм. Амьд ахуй цагт нь түүний бүтээлүүд тодорхой хэмжээний уншигчдын хүрээнд танигдаж, эерэг шүүмж авч байсан боловч зохиолчийн нэрийг хэвлэгдсэн романуудын нүүрэнд нь ил тод бичдэггүй байв. XIX зууны дунд үеэс түүний бүтээлүүдийн нэр хүнд өсөж, 1870 онд ач хүү [[Жеймс Эдвард Остин-Ли]]гийн бичсэн ''A Memoir of Jane Austen'' ном хэвлэгдсэнээр зохиолчийн амьдрал, уран бүтээлийг олон нийт илүү өргөнөөр мэдэх болсон.<ref name="britannica">{{Cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Jane-Austen |title=Jane Austen |website=Encyclopaedia Britannica |language=en}}</ref> == Намтар == === Хүүхэд нас, гэр бүл === Жейн Остин 1775 оны 12 дугаар сарын 16-нд Английн [[Хэмпшир]] гүнлигийн [[Стивентон]] тосгонд төржээ. Түүний эцэг Жорж Остин нь Английн сүмийн санваартан, эх Кассандра Ли нь боловсролтой гэр бүлийн гаралтай эмэгтэй байв. Жейн найман хүүхэдтэй гэр бүлийн долоо дахь хүүхэд бөгөөд зургаан ах, нэг эгчтэй байжээ. Түүний эгч Кассандра Остин нь насан туршийнх нь дотнын хүн, захидал харилцааны гол хамтрагч байсан. Остины гэр бүл ном унших, жүжиг тоглох, уран зохиолын талаар ярилцахыг эрхэмлэдэг байсан нь түүний зохиолч болох сонирхолд нөлөөлжээ. === Боловсрол === Жейн Остин бага насандаа гэр бүлийн орчинд боловсрол эзэмшиж, хэсэг хугацаанд сургуульд суралцсан. Тэрээр эцгийнхээ номын сан дахь бүтээлүүдийг уншиж, Английн уран зохиол, түүх болон тухайн үеийн нийгмийн амьдралын талаар мэдлэг хуримтлуулжээ. Бага наснаасаа өгүүллэг, жүжиг, хошин зохиол бичиж эхэлсэн бөгөөд эдгээр эртний бүтээлүүдийг хожим ''Juvenilia'' буюу өсвөр насны зохиолууд хэмээн нэрлэх болсон. === Зохиол бичиж эхэлсэн нь === 1790-ээд оны үед Остин анхны томоохон зохиолуудынхаа эх хувилбаруудыг бичиж эхэлжээ. ''Elinor and Marianne'' нэртэй зохиол нь хожим ''Sense and Sensibility'' роман болсон бол ''First Impressions'' нэртэй бүтээл нь ''Pride and Prejudice'' романы үндэс болсон. Тэрээр мөн ''Susan'' нэртэй зохиол бичсэн нь хожим ''Northanger Abbey'' нэрээр хэвлэгдсэн. Эдгээр бүтээлд гэрлэлт, гэр бүлийн харилцаа, эдийн засгийн байдал болон нийгмийн ёс суртахууны асуудлыг хөнджээ. === Бат, Саутхэмптон дахь амьдрал === 1801 онд Остиний гэр бүл Стивентоноос [[Бат (Англи)|Бат]] хот руу нүүжээ. 1805 онд эцэг нь нас барсны дараа Жейн, эгч Кассандра болон эх нь санхүүгийн хувьд илүү хязгаарлагдмал нөхцөлд амьдрах болсон. Тэд хэсэг хугацаанд [[Саутхэмптон]] хотод амьдарсны дараа 1809 онд Хэмпширийн Чотон тосгонд суурьшжээ. === Чотон дахь бүтээлч үе === 1809 онд Чотонд суурьшсан нь Остины уран бүтээлийн амьдралд чухал өөрчлөлт авчирсан. Тэрээр өмнө бичсэн романуудынхаа эхийг засварлаж, шинэ зохиолууд бичиж эхэлсэн. 1811 онд ''Sense and Sensibility'' роман хэвлэгдсэн бөгөөд зохиолчийн нэрийг дурдахын оронд ''By a Lady'' буюу «Нэгэн эмэгтэйн бичсэн» хэмээн тэмдэглэжээ. 1813 онд ''Pride and Prejudice'', 1814 онд ''Mansfield Park'', 1815 оны сүүлээр ''Emma'' романууд хэвлэгдэн гарсан. Эдгээр бүтээлүүд нь Остиныг Английн уран зохиолын хүрээнд танигдахад нөлөөлсөн. === Өвчин, нас барсан нь === 1816 оноос Остины эрүүл мэнд муудаж эхэлжээ. 1817 онд эмчилгээ хийлгэхээр [[Винчестер]] хотод очсон боловч мөн оны 7 дугаар сарын 18-нд 41 насандаа нас барсан. Түүнийг [[Винчестерийн сүм]]д оршуулжээ. Түүний өвчний шалтгааны талаар судлаачид янз бүрийн таамаг дэвшүүлсэн боловч эцсийн оношийг баттай тогтоогоогүй. == Уран бүтээл == Жейн Остин нийт зургаан бүрэн хэмжээний роман бичсэн бөгөөд тэдгээрийн дөрөв нь амьд ахуй цагт нь, хоёр нь нас барсны дараа хэвлэгджээ. === Романууд === ==== Мэдрэмж ба мэдрэхүй ==== '''''Sense and Sensibility''''' (1811) нь Остины анх хэвлэгдсэн роман юм. Зохиолд Элинор болон Марианна Дэшвүүд хэмээх хоёр эгч дүүгийн амьдрал, хайр дурлал, гэрлэлт, гэр бүлийн эдийн засгийн нөхцөл байдлыг өгүүлдэг. Элинор нь ухаалаг, сэтгэл хөдлөлөө хянадаг бол Марианна нь мэдрэмж, хайр дурлалын сэтгэл хөдлөлийг илүү эрхэмлэдэг. Роман нь хүний сэтгэл хөдлөл болон ухаалаг шийдвэр гаргахын хоорондын харилцааг хөнддөг. ==== Бардамнал ба өрөөсгөл ойлголт ==== '''''[[Бардамнал ба өрөөсгөл ойлголт|Pride and Prejudice]]''''' (1813) нь Остины хамгийн алдартай роман юм. Зохиолын гол дүрүүд нь Элизабет Беннет болон Фицуильям Дарси юм. Тэдний харилцаагаар дамжуулан нийгмийн байр суурь, хөрөнгө чинээ, гэрлэлт, гэр бүлийн хүлээлт болон хүнийг анхны сэтгэгдлээр дүгнэхийн алдааг харуулдаг. Элизабет Беннет нь Английн сонгодог уран зохиолын алдартай эмэгтэй дүрүүдийн нэг болсон. ==== Мэнсфилд Парк ==== '''''Mansfield Park''''' (1814) роман нь Фанни Прайс хэмээх залуу эмэгтэйн амьдралын тухай өгүүлдэг. Фанни бага насандаа чинээлэг хамаатныхаа гэрт амьдрахаар очдог бөгөөд түүний амьдралаар дамжуулан нийгмийн давхарга, гэр бүлийн эрх мэдэл, ёс суртахуун болон хувь хүний зарчмын асуудлыг хөнджээ. Романд Британийн эзэнт гүрэн, боолчлолын эдийн засагтай холбоотой асуудал ч судлаачдын анхаарлыг татдаг. ==== Эмма ==== '''''Emma''''' (1815) роман нь Эмма Вудхаус хэмээх чинээлэг залуу эмэгтэйн тухай өгүүлдэг. Эмма бусдын хайр дурлал, гэрлэлтийн асуудалд оролцох дуртай боловч өөрийн дүгнэлт, төсөөлөлдөө алдаа гаргадаг. Зохиол нь хүний өөрийгөө танин мэдэх, нийгмийн харилцаа болон өрөөсгөл ойлголтын асуудлыг хошин, ёжлолтой байдлаар дүрсэлдэг. ==== Нортангерын сүм ==== '''''Northanger Abbey''''' (1817 онд хэвлүүлэхээр бэлтгэгдэж, 1818 онд гарсан) роман нь Кэтрин Морланд хэмээх залуу эмэгтэйн амьдралын тухай өгүүлдэг. Тус роман нь тухайн үед түгээмэл байсан готик романы хэв маягийг ёжлон дүрсэлсэн бүтээл юм. Зохиолд уран зохиолын төсөөлөл болон бодит амьдралын ялгааг хөнддөг. ==== Итгүүлэн үнэмшүүлэх нь ==== '''''Persuasion''''' (1817 онд хэвлүүлэхээр бэлтгэгдэж, 1818 онд гарсан) нь Остины сүүлчийн бүрэн хэмжээний роман юм. Зохиолын гол дүр Энн Эллиот нь урьд нь хайртай хүнээсээ гэр бүлийнхний зөвлөгөөгөөр салсан боловч олон жилийн дараа түүнтэй дахин уулздаг. Роман нь хайр дурлал, нийгмийн байр суурь, өнгөрсөн шийдвэр болон хоёр дахь боломжийн тухай өгүүлдэг. === Бусад зохиол === ==== Хатагтай Сюзан ==== '''''Lady Susan''''' нь Остины бичсэн захидлын хэлбэртэй богино роман юм. Зохиолын гол дүр Леди Сюзан Вернон нь өөрийн ашиг сонирхол, гэрлэлт, нийгмийн харилцааг зохицуулахын тулд бусдад нөлөөлөхийг оролддог эмэгтэй юм. Энэхүү бүтээл нь Остины амьд ахуйд хэвлэгдээгүй бөгөөд 1871 онд нийтлэгдсэн. === Дуусгаагүй бүтээлүүд === * '''''The Watsons''''' — XIX зууны эхээр бичиж эхэлсэн боловч дуусгаагүй роман. * '''''Sanditon''''' — 1817 онд бичиж эхэлсэн бөгөөд зохиолчийн нас барсны улмаас дуусаагүй үлдсэн роман. === Өсвөр насны зохиолууд === Остин бага нас, өсвөр насандаа олон богино өгүүллэг, жүжиг, хошин зохиол бичсэн. Эдгээр бүтээлүүдийг нийтэд нь ''Juvenilia'' хэмээн нэрлэдэг. Тэдгээрийн дунд: * ''Love and Freindship'' — захидлын хэлбэртэй хошин зохиол; * ''The History of England'' — Английн түүхийг ёжлон дүрсэлсэн богино бүтээл; * ''Lesley Castle'' — захидлын хэлбэртэй зохиол зэрэг багтдаг. == Уран зохиолын онцлог == === Реализм === Жейн Остины зохиолууд нь XVIII зууны сүүл, XIX зууны эхэн үеийн Английн нийгмийн өдөр тутмын амьдралыг дүрсэлдэг. Тэрээр гэр бүл, хөрөнгө чинээ, өв залгамжлал, гэрлэлт болон нийгмийн харилцааны асуудлыг бодит амьдралтай ойр байдлаар өгүүлсэн. === Ёжлол ба хошин өнгө аяс === Остиний зохиолуудын нэг онцлог нь нийгмийн зан үйл, хүний бардамнал, өрөөсгөл ойлголт болон хоёр нүүртэй байдлыг ёжлон дүрсэлдэг явдал юм. Тэрээр дүрүүдийн яриа, үйлдэл болон бодол санаагаар дамжуулан нийгмийн зөрчил, хүний зан чанарыг илэрхийлдэг. === Эмэгтэйчүүдийн нийгмийн байр суурь === Остины зохиолуудад эмэгтэйчүүдийн эдийн засгийн хараат байдал, гэрлэлтийн сонголт болон нийгмийн боломжийн хязгаарлалт чухал байр суурь эзэлдэг. Тухайн үеийн Английн нийгэмд эмэгтэйчүүдийн хөрөнгө эзэмших, өв залгамжлах боломж гэр бүлийн байдал, хууль эрх зүйн нөхцөлөөс хамааран хязгаарлагддаг байсан. Остин эдгээр асуудлыг дүрүүдийн амьдрал, гэр бүлийн харилцаагаар дамжуулан харуулжээ. === Өгүүлэмжийн арга барил === Остин нь '''чөлөөт шууд бус өгүүлэмж''' ({{lang-en|free indirect discourse}}) хэмээх арга барилыг үр дүнтэй ашигласан зохиолчдын нэг юм. Энэ арга нь зохиогчийн өгүүлэмжийг дүрийн бодол, мэдрэмжтэй нэгтгэн илэрхийлэх боломж олгодог. == Уран зохиол дахь нөлөө == Жейн Остины бүтээлүүд нь XIX зуунаас хойш Английн уран зохиолын хөгжилд нөлөөлсөн. Түүний романуудыг хүний зан чанар, нийгмийн харилцаа, ёс суртахуун болон эмэгтэйчүүдийн амьдралыг дүрсэлсэн сонгодог бүтээлүүдийн тоонд оруулдаг. 1870 онд Жеймс Эдвард Остин-Лигийн ''A Memoir of Jane Austen'' ном хэвлэгдсэнээр зохиолчийн намтар олон нийтэд илүү өргөн танигдсан. XX зуунд Остины бүтээлүүдийг уран зохиол судлалын хүрээнд өргөн судлах болж, түүний зохиолын өгүүлэмж, ёжлол, нийгмийн шүүмжлэл болон эмэгтэй дүрүүдийн онцлогийг шинжилсэн олон бүтээл гарчээ. == Кино, телевизийн бүтээлүүд == Жейн Остины романуудыг олон удаа кино, телевизийн цуврал болон тайзны жүжиг болгон бүтээсэн. Тухайлбал: * ''Pride and Prejudice'' (1940) — кино; * ''Sense and Sensibility'' (1995) — кино; * ''Pride and Prejudice'' (1995) — телевизийн цуврал; * ''Emma'' (1996) — кино; * ''Pride & Prejudice'' (2005) — кино; * ''Emma.'' (2020) — кино; * ''Persuasion'' (2022) — кино. Эдгээр бүтээлүүд нь Остины зохиолуудыг шинэ үеийн үзэгчдэд таниулахад нөлөөлсөн. == Дурсгал, өв == Жейн Остины амьдрал, уран бүтээлтэй холбоотой хэд хэдэн түүхэн дурсгалт газар Англид хадгалагдан үлдсэн. Тэдгээрийн нэг нь Хэмпширийн Чотон тосгонд байрлах '''Жейн Остины гэр музей''' ({{lang-en|Jane Austen's House}) юм. Энэхүү байшинд Остин 1809 оноос 1817 он хүртэл амьдарч, алдартай романуудынхаа заримыг бичиж, засварлажээ. Түүний шарил [[Винчестерийн сүм]]д оршдог. 2017 онд Их Британийн шинэ 10 фунтын мөнгөн дэвсгэрт дээр Жейн Остины хөргийг байрлуулсан. == Мөн үзэх == * [[Английн уран зохиол]] * [[Реализм]] * [[Бардамнал ба өрөөсгөл ойлголт]] * [[Эмма]] * [[Лувр]] == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * {{commonscat|Jane Austen}} * [https://www.janeaustens.house/ Жейн Остины гэр музей] * [https://www.britannica.com/biography/Jane-Austen Encyclopaedia Britannica — Jane Austen] * [https://www.gutenberg.org/ebooks/author/68 Project Gutenberg — Жейн Остины бүтээлүүд] * [https://www.janeaustensociety.org.uk/ Jane Austen Society] {{DEFAULTSORT:Остин, Жейн}} [[Ангилал:Английн зохиолч]] [[Ангилал:1775 онд төрсөн]] [[Ангилал:1817 онд нас барсан]] [[Ангилал:Английн эмэгтэй зохиолч]] [[Ангилал:Английн роман зохиолч]] cjzy9zyivp6qpolrse0j26ogb2rad66 874834 874833 2026-11-03T08:02:51Z Zorigt 49 874834 wikitext text/x-wiki [[Зураг:CassandraAusten-JaneAusten(c.1810).jpg|thumb|right|250px|Эгч [[Кассандра Остин]]ы зурсан гэж үздэг Жейн Остины хөрөг]] '''Жейн Остин''' ({{langx|en|Jane Austen}}; [[1775 он]]ы 12 дугаар сарын 16 – [[1817 он]]ы 7 дугаар сарын 18) нь [[Англи]]йн зохиолч бөгөөд [[реализм|реалист]] үргэлжилсэн үгийн уран зохиолын нэрт төлөөлөгчдийн нэг юм. Тэрээр XVIII зууны сүүл, XIX зууны эхэн үеийн Английн нийгэм, гэр бүл, гэрлэлт, эмэгтэйчүүдийн амьдрал, эдийн засгийн харилцаа болон нийгмийн давхаргын ялгааг уран бүтээлдээ дүрсэлсэн гэдгээрээ алдартай. Түүний хамгийн алдартай зохиолуудад '''«[[Бардамнал ба өрөөсгөл ойлголт]]»''' (''Pride and Prejudice''), '''«Мэдрэмж ба мэдрэхүй»''' (''Sense and Sensibility''), '''«Эмма»''' (''Emma''), '''«Мэнсфилд Парк»''' (''Mansfield Park'') зэрэг романууд багтдаг. Остины зохиолууд нь хүний зан чанар, нийгмийн харилцааг нарийн ажигласан дүрслэл, ёжлол, хошин өнгө аяс болон чөлөөт шууд бус өгүүлэмжийн арга барилаараа онцлог юм. Амьд ахуй цагт нь түүний бүтээлүүд тодорхой хэмжээний уншигчдын хүрээнд танигдаж, эерэг шүүмж авч байсан боловч зохиолчийн нэрийг хэвлэгдсэн романуудын нүүрэнд нь ил тод бичдэггүй байв. XIX зууны дунд үеэс түүний бүтээлүүдийн нэр хүнд өсөж, 1870 онд ач хүү [[Жеймс Эдвард Остин-Ли]]гийн бичсэн ''A Memoir of Jane Austen'' ном хэвлэгдсэнээр зохиолчийн амьдрал, уран бүтээлийг олон нийт илүү өргөнөөр мэдэх болсон.<ref name="britannica">{{Cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Jane-Austen |title=Jane Austen |website=Encyclopaedia Britannica |language=en}}</ref> == Намтар == === Хүүхэд нас, гэр бүл === Жейн Остин 1775 оны 12 дугаар сарын 16-нд Английн [[Хэмпшир]] гүнлигийн [[Стивентон]] тосгонд төржээ. Түүний эцэг Жорж Остин нь Английн сүмийн санваартан, эх Кассандра Ли нь боловсролтой гэр бүлийн гаралтай эмэгтэй байв. Жейн найман хүүхэдтэй гэр бүлийн долоо дахь хүүхэд бөгөөд зургаан ах, нэг эгчтэй байжээ. Түүний эгч Кассандра Остин нь насан туршийнх нь дотнын хүн, захидал харилцааны гол хамтрагч байсан. Остины гэр бүл ном унших, жүжиг тоглох, уран зохиолын талаар ярилцахыг эрхэмлэдэг байсан нь түүний зохиолч болох сонирхолд нөлөөлжээ. === Боловсрол === Жейн Остин бага насандаа гэр бүлийн орчинд боловсрол эзэмшиж, хэсэг хугацаанд сургуульд суралцсан. Тэрээр эцгийнхээ номын сан дахь бүтээлүүдийг уншиж, Английн уран зохиол, түүх болон тухайн үеийн нийгмийн амьдралын талаар мэдлэг хуримтлуулжээ. Бага наснаасаа өгүүллэг, жүжиг, хошин зохиол бичиж эхэлсэн бөгөөд эдгээр эртний бүтээлүүдийг хожим ''Juvenilia'' буюу өсвөр насны зохиолууд хэмээн нэрлэх болсон. === Зохиол бичиж эхэлсэн нь === 1790-ээд оны үед Остин анхны томоохон зохиолуудынхаа эх хувилбаруудыг бичиж эхэлжээ. ''Elinor and Marianne'' нэртэй зохиол нь хожим ''Sense and Sensibility'' роман болсон бол ''First Impressions'' нэртэй бүтээл нь ''Pride and Prejudice'' романы үндэс болсон. Тэрээр мөн ''Susan'' нэртэй зохиол бичсэн нь хожим ''Northanger Abbey'' нэрээр хэвлэгдсэн. Эдгээр бүтээлд гэрлэлт, гэр бүлийн харилцаа, эдийн засгийн байдал болон нийгмийн ёс суртахууны асуудлыг хөнджээ. === Бат, Саутхэмптон дахь амьдрал === 1801 онд Остиний гэр бүл Стивентоноос [[Бат (Англи)|Бат]] хот руу нүүжээ. 1805 онд эцэг нь нас барсны дараа Жейн, эгч Кассандра болон эх нь санхүүгийн хувьд илүү хязгаарлагдмал нөхцөлд амьдрах болсон. Тэд хэсэг хугацаанд [[Саутхэмптон]] хотод амьдарсны дараа 1809 онд Хэмпширийн Чотон тосгонд суурьшжээ. === Чотон дахь бүтээлч үе === 1809 онд Чотонд суурьшсан нь Остины уран бүтээлийн амьдралд чухал өөрчлөлт авчирсан. Тэрээр өмнө бичсэн романуудынхаа эхийг засварлаж, шинэ зохиолууд бичиж эхэлсэн. 1811 онд ''Sense and Sensibility'' роман хэвлэгдсэн бөгөөд зохиолчийн нэрийг дурдахын оронд ''By a Lady'' буюу «Нэгэн эмэгтэйн бичсэн» хэмээн тэмдэглэжээ. 1813 онд ''Pride and Prejudice'', 1814 онд ''Mansfield Park'', 1815 оны сүүлээр ''Emma'' романууд хэвлэгдэн гарсан. Эдгээр бүтээлүүд нь Остиныг Английн уран зохиолын хүрээнд танигдахад нөлөөлсөн. === Өвчин, нас барсан нь === 1816 оноос Остины эрүүл мэнд муудаж эхэлжээ. 1817 онд эмчилгээ хийлгэхээр [[Винчестер]] хотод очсон боловч мөн оны 7 дугаар сарын 18-нд 41 насандаа нас барсан. Түүнийг [[Винчестерийн сүм]]д оршуулжээ. Түүний өвчний шалтгааны талаар судлаачид янз бүрийн таамаг дэвшүүлсэн боловч эцсийн оношийг баттай тогтоогоогүй. == Уран бүтээл == Жейн Остин нийт зургаан бүрэн хэмжээний роман бичсэн бөгөөд тэдгээрийн дөрөв нь амьд ахуй цагт нь, хоёр нь нас барсны дараа хэвлэгджээ. === Романууд === ==== Мэдрэмж ба мэдрэхүй ==== '''''Sense and Sensibility''''' (1811) нь Остины анх хэвлэгдсэн роман юм. Зохиолд Элинор болон Марианна Дэшвүүд хэмээх хоёр эгч дүүгийн амьдрал, хайр дурлал, гэрлэлт, гэр бүлийн эдийн засгийн нөхцөл байдлыг өгүүлдэг. Элинор нь ухаалаг, сэтгэл хөдлөлөө хянадаг бол Марианна нь мэдрэмж, хайр дурлалын сэтгэл хөдлөлийг илүү эрхэмлэдэг. Роман нь хүний сэтгэл хөдлөл болон ухаалаг шийдвэр гаргахын хоорондын харилцааг хөнддөг. ==== Бардамнал ба өрөөсгөл ойлголт ==== '''''[[Бардамнал ба өрөөсгөл ойлголт|Pride and Prejudice]]''''' (1813) нь Остины хамгийн алдартай роман юм. Зохиолын гол дүрүүд нь Элизабет Беннет болон Фицуильям Дарси юм. Тэдний харилцаагаар дамжуулан нийгмийн байр суурь, хөрөнгө чинээ, гэрлэлт, гэр бүлийн хүлээлт болон хүнийг анхны сэтгэгдлээр дүгнэхийн алдааг харуулдаг. Элизабет Беннет нь Английн сонгодог уран зохиолын алдартай эмэгтэй дүрүүдийн нэг болсон. ==== Мэнсфилд Парк ==== '''''Mansfield Park''''' (1814) роман нь Фанни Прайс хэмээх залуу эмэгтэйн амьдралын тухай өгүүлдэг. Фанни бага насандаа чинээлэг хамаатныхаа гэрт амьдрахаар очдог бөгөөд түүний амьдралаар дамжуулан нийгмийн давхарга, гэр бүлийн эрх мэдэл, ёс суртахуун болон хувь хүний зарчмын асуудлыг хөнджээ. Романд Британийн эзэнт гүрэн, боолчлолын эдийн засагтай холбоотой асуудал ч судлаачдын анхаарлыг татдаг. ==== Эмма ==== '''''Emma''''' (1815) роман нь Эмма Вудхаус хэмээх чинээлэг залуу эмэгтэйн тухай өгүүлдэг. Эмма бусдын хайр дурлал, гэрлэлтийн асуудалд оролцох дуртай боловч өөрийн дүгнэлт, төсөөлөлдөө алдаа гаргадаг. Зохиол нь хүний өөрийгөө танин мэдэх, нийгмийн харилцаа болон өрөөсгөл ойлголтын асуудлыг хошин, ёжлолтой байдлаар дүрсэлдэг. ==== Нортангерын сүм ==== '''''Northanger Abbey''''' (1817 онд хэвлүүлэхээр бэлтгэгдэж, 1818 онд гарсан) роман нь Кэтрин Морланд хэмээх залуу эмэгтэйн амьдралын тухай өгүүлдэг. Тус роман нь тухайн үед түгээмэл байсан готик романы хэв маягийг ёжлон дүрсэлсэн бүтээл юм. Зохиолд уран зохиолын төсөөлөл болон бодит амьдралын ялгааг хөнддөг. ==== Итгүүлэн үнэмшүүлэх нь ==== '''''Persuasion''''' (1817 онд хэвлүүлэхээр бэлтгэгдэж, 1818 онд гарсан) нь Остины сүүлчийн бүрэн хэмжээний роман юм. Зохиолын гол дүр Энн Эллиот нь урьд нь хайртай хүнээсээ гэр бүлийнхний зөвлөгөөгөөр салсан боловч олон жилийн дараа түүнтэй дахин уулздаг. Роман нь хайр дурлал, нийгмийн байр суурь, өнгөрсөн шийдвэр болон хоёр дахь боломжийн тухай өгүүлдэг. === Бусад зохиол === ==== Хатагтай Сюзан ==== '''''Lady Susan''''' нь Остины бичсэн захидлын хэлбэртэй богино роман юм. Зохиолын гол дүр Леди Сюзан Вернон нь өөрийн ашиг сонирхол, гэрлэлт, нийгмийн харилцааг зохицуулахын тулд бусдад нөлөөлөхийг оролддог эмэгтэй юм. Энэхүү бүтээл нь Остины амьд ахуйд хэвлэгдээгүй бөгөөд 1871 онд нийтлэгдсэн. === Дуусгаагүй бүтээлүүд === * '''''The Watsons''''' — XIX зууны эхээр бичиж эхэлсэн боловч дуусгаагүй роман. * '''''Sanditon''''' — 1817 онд бичиж эхэлсэн бөгөөд зохиолчийн нас барсны улмаас дуусаагүй үлдсэн роман. === Өсвөр насны зохиолууд === Остин бага нас, өсвөр насандаа олон богино өгүүллэг, жүжиг, хошин зохиол бичсэн. Эдгээр бүтээлүүдийг нийтэд нь ''Juvenilia'' хэмээн нэрлэдэг. Тэдгээрийн дунд: * ''Love and Freindship'' — захидлын хэлбэртэй хошин зохиол; * ''The History of England'' — Английн түүхийг ёжлон дүрсэлсэн богино бүтээл; * ''Lesley Castle'' — захидлын хэлбэртэй зохиол зэрэг багтдаг. == Уран зохиолын онцлог == === Реализм === Жейн Остины зохиолууд нь XVIII зууны сүүл, XIX зууны эхэн үеийн Английн нийгмийн өдөр тутмын амьдралыг дүрсэлдэг. Тэрээр гэр бүл, хөрөнгө чинээ, өв залгамжлал, гэрлэлт болон нийгмийн харилцааны асуудлыг бодит амьдралтай ойр байдлаар өгүүлсэн. === Ёжлол ба хошин өнгө аяс === Остиний зохиолуудын нэг онцлог нь нийгмийн зан үйл, хүний бардамнал, өрөөсгөл ойлголт болон хоёр нүүртэй байдлыг ёжлон дүрсэлдэг явдал юм. Тэрээр дүрүүдийн яриа, үйлдэл болон бодол санаагаар дамжуулан нийгмийн зөрчил, хүний зан чанарыг илэрхийлдэг. === Эмэгтэйчүүдийн нийгмийн байр суурь === Остины зохиолуудад эмэгтэйчүүдийн эдийн засгийн хараат байдал, гэрлэлтийн сонголт болон нийгмийн боломжийн хязгаарлалт чухал байр суурь эзэлдэг. Тухайн үеийн Английн нийгэмд эмэгтэйчүүдийн хөрөнгө эзэмших, өв залгамжлах боломж гэр бүлийн байдал, хууль эрх зүйн нөхцөлөөс хамааран хязгаарлагддаг байсан. Остин эдгээр асуудлыг дүрүүдийн амьдрал, гэр бүлийн харилцаагаар дамжуулан харуулжээ. === Өгүүлэмжийн арга барил === Остин нь '''чөлөөт шууд бус өгүүлэмж''' ({{lang-en|free indirect discourse}}) хэмээх арга барилыг үр дүнтэй ашигласан зохиолчдын нэг юм. Энэ арга нь зохиогчийн өгүүлэмжийг дүрийн бодол, мэдрэмжтэй нэгтгэн илэрхийлэх боломж олгодог. == Уран зохиол дахь нөлөө == Жейн Остины бүтээлүүд нь XIX зуунаас хойш Английн уран зохиолын хөгжилд нөлөөлсөн. Түүний романуудыг хүний зан чанар, нийгмийн харилцаа, ёс суртахуун болон эмэгтэйчүүдийн амьдралыг дүрсэлсэн сонгодог бүтээлүүдийн тоонд оруулдаг. 1870 онд Жеймс Эдвард Остин-Лигийн ''A Memoir of Jane Austen'' ном хэвлэгдсэнээр зохиолчийн намтар олон нийтэд илүү өргөн танигдсан. XX зуунд Остины бүтээлүүдийг уран зохиол судлалын хүрээнд өргөн судлах болж, түүний зохиолын өгүүлэмж, ёжлол, нийгмийн шүүмжлэл болон эмэгтэй дүрүүдийн онцлогийг шинжилсэн олон бүтээл гарчээ. == Кино, телевизийн бүтээлүүд == Жейн Остины романуудыг олон удаа кино, телевизийн цуврал болон тайзны жүжиг болгон бүтээсэн. Тухайлбал: * ''Pride and Prejudice'' (1940) — кино; * ''Sense and Sensibility'' (1995) — кино; * ''Pride and Prejudice'' (1995) — телевизийн цуврал; * ''Emma'' (1996) — кино; * ''Pride & Prejudice'' (2005) — кино; * ''Emma.'' (2020) — кино; * ''Persuasion'' (2022) — кино. Эдгээр бүтээлүүд нь Остины зохиолуудыг шинэ үеийн үзэгчдэд таниулахад нөлөөлсөн. == Дурсгал, өв == Жейн Остины амьдрал, уран бүтээлтэй холбоотой хэд хэдэн түүхэн дурсгалт газар Англид хадгалагдан үлдсэн. Тэдгээрийн нэг нь Хэмпширийн Чотон тосгонд байрлах '''Жейн Остины гэр музей''' ({{lang-en|Jane Austen's House}) юм. Энэхүү байшинд Остин 1809 оноос 1817 он хүртэл амьдарч, алдартай романуудынхаа заримыг бичиж, засварлажээ. Түүний шарил [[Винчестерийн сүм]]д оршдог. 2017 онд Их Британийн шинэ 10 фунтын мөнгөн дэвсгэрт дээр Жейн Остины хөргийг байрлуулсан. == Мөн үзэх == * [[Английн уран зохиол]] * [[Реализм]] * [[Бардамнал ба өрөөсгөл ойлголт]] * [[Эмма]] * [[Лувр]] == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * {{commonscat|Jane Austen}} * [https://www.janeaustens.house/ Жейн Остины гэр музей] * [https://www.britannica.com/biography/Jane-Austen Encyclopaedia Britannica — Jane Austen] * [https://www.gutenberg.org/ebooks/author/68 Project Gutenberg — Жейн Остины бүтээлүүд] * [https://www.janeaustensociety.org.uk/ Jane Austen Society] {{DEFAULTSORT:Остин, Жейн}} [[Ангилал:Английн зохиолч]] [[Ангилал:1775 онд төрсөн]] [[Ангилал:1817 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Английн эмэгтэй зохиолч]] [[Ангилал:Английн роман зохиолч]] pa3o3jn8hndvo477c7hq7hs2139l7ic 0 7989 874783 866541 2026-11-02T13:32:04Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874783 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Швейцарын Холбооны Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠰᠢᠸᠧᠶᠴᠠᠷ ᠤᠨ<br/>ᠬᠣᠯᠪᠣᠭᠠᠨ ᠤ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Швейцар | native_name = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:85%; |title = {{resize|1.0 em|Таван албан ёсны нэр}} |{{center| {{smalldiv|{{ubl|{{native name|de|{{nowrap|Schweizerische Eidgenossenschaft}}}}|{{native name|fr|Confédération suisse}}|{{native name|it|Confederazione Svizzera}}|{{native name|rm|Confederaziun svizra}}|{{native name|la|Confoederatio helvetica}} }}}} }} }} | image_flag = Flag of Switzerland (Pantone).svg | flag_type = [[Швейцарын төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = Coat of Arms of Switzerland (Pantone).svg | symbol_type = [[Швейцарын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = (албан бус)<br />"[[Unus pro omnibus, omnes pro uno]]"</br>Нэг нь нийтийн төлөө, нийт нь нэгний төлөө | national_anthem = "[[Швейцарын төрийн дуулал|Swiss Psalm]]"</br>''Швейцарын дуулал''<div style="padding-top:0.5em;">{{center|[[File:Swiss Psalm.ogg]]}}</div> | image_map = Europe-Switzerland.svg | map_caption = {{map caption |location_color=ногоон |region=Европ |region_color=ногоон болон хар саарал}} | capital = {{plainlist| *Байхгүй (''[[де-юре]]'') *[[Берн]] (''[[де-факто]]''){{efn|name=fedcit|Берн хотыг "холбооны хот" гэж нэрлэдэг ({{lang-de|Bundesstadt}}, {{lang-fr|ville fédérale}}, {{lang-it|città federale}}). Швейцарийн хуулинд ''нийслэл'' гэсэн тодотгол байхгүй ч холбооны парламент, засгийн газар Берн хотод байрладаг бол холбооны шүүх гэх мэт холбооны бусад байгууллагууд бусад хотод (Беллинцона, Лозанна, Люцерн, Нойшател, Сент Галлен г.м.) байрладаг.}}<ref name=Bundesstadt /><ref name="deFacto">{{Cite journal |last=Holenstein |first=André |year=2012 |title=Die Hauptstadt existiert nicht |journal=UniPress – Forschung und Wissenschaft an der Universität Bern |type=scientific article |language=de |location=Berne |publisher=Department Communication, University of Berne |volume=152 (Sonderfall Hauptstatdtregion) |pages=16–19 |doi=10.7892/boris.41280 |s2cid=178237847 |quote=Als 1848 ein politisch-administratives Zentrum für den neuen Bundesstaat zu bestimmen war, verzichteten die Verfassungsväter darauf, eine Hauptstadt der Schweiz zu bezeichnen und formulierten stattdessen in Artikel 108: "Alles, was sich auf den Sitz der Bundesbehörden bezieht, ist Gegenstand der Bundesgesetzgebung." Die Bundesstadt ist also nicht mehr und nicht weniger als der Sitz der Bundesbehörden.|trans-quote=In 1848, when a political and administrative centre was being determined for the new federation, the founders of the constitution abstained from designating a capital city for Switzerland and instead formulated in Article 108: "Everything, which relates to seat of the authorities, is the subject of the federal legislation." The federal city is therefore no more and no less than the seat of the federal authorities.}}</ref>}} | coordinates = {{Coord|46|57|N|7|27|E|type:city}} | largest_city = [[Цюрих]] | official_languages = {{plainlist| *[[Герман хэл]] *[[Франц хэл]] *[[Итали хэл]] *[[Руманш хэл]] }} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref name=RelOverview2020>{{cite web |url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/en/home/statistics/population/languages-religions/religions.assetdetail.21784427.html |title=Religion |type=official statistics: population age 15+, observation period 2018–2020 |publisher=[[Federal Statistical Office (Switzerland)|Swiss Federal Statistical Office]] |location=Neuchâtel, Switzerland |date=21 March 2022 |access-date=10 August 2022}}</ref>{{efn|name=national-survey}} | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 62.6% [[Христийн шашин]] ** 34.4% [[Швейцар дахь католик сүм|Католик]] ** 22.5% [[Швейцарын Протестант Сүм|Швейцарын Шинэчилсэн]] ** 5.7% бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] {{Tree list/end}} |29.4% Шашингүй |5.4% [[Швейцар дахь лалын шашин|Ислам]] |0.6% [[Швейцар дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] |0.9% [[Швейцар дахь шашин шүтлэг|бусад]] |1.1% хариулаагүй}} | demonym = {{ubl|{{lang-mn|[[Швейцарчууд‎]]}}|{{lang-de|Schweizer/Schweizerin}}|{{lang-fr|Suisse/Suissesse}}|{{lang-it|svizzero/svizzera}} or {{lang|it|elvetico/elvetica}}|{{lang-rm|Svizzer/Svizra}}}} | government_type = [[Холбооны улс|Холбооны]] [[шууд ардчилал]]ын элементүүдтэй [[Улс орнуудын засгийн газрын тогтолцооны жагсаалт#Ассамблей-бие даасан бүгд найрамдах тогтолцоо|чөлөөт-ассамблейн]]<ref>{{Cite journal |last=Shugart |first=Matthew Søberg |date=December 2005 |title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns |journal=French Politics |volume=3 |issue=3 |pages=323–351 |doi=10.1057/palgrave.fp.8200087 |s2cid=73642272}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Elgie |first=Robert |date=2016 |title=Government Systems, Party Politics, and Institutional Engineering in the Round |journal=Insight Turkey |volume=18 |issue=4 |pages=79–92 |issn=1302-177X |jstor=26300453}}</ref> [[директорийн систем|директорийн]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Холбооны Зөвлөл (Швейцар)|Холбооны Зөвлөл]] | leader_name1 = {{unbulleted list | [[Виола Амхерд]] ([[Швейцарын Холбооны Улсын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]) | [[Карин Келлер-Зуттер]] ([[Швейцарын Холбооны Улсын дэд ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]) | [[Ги Пармелен]] | [[Иньяцио Кассис]] | [[Альберт Рёшти]] | [[Элизабет Бом-Шнайдер]] | [[Беат Янс]] }} | leader_title2 = {{nowrap|[[Швейцарын Канцлер|Холбооны Канцлер]]}} | leader_name2 = [[Виктор Росси]] | legislature = [[Швейцарын Холбооны Хурал|Холбооны Хурал]] | upper_house = [[Кантонуудын Зөвлөл (Швейцар)|Кантонуудын Зөвлөл]] | lower_house = [[Үндэсний Зөвлөл (Швейцар)|Үндэсний Зөвлөл]] | sovereignty_type = [[Швейцарын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Хуучин Швейцарийн Холбооны өсөлт|Байгуулагдсан]] | established_date1 = 8 сарын 1, 1291 он{{efn|name=rütlischwur|Уламжлалт огноо. [[Рютлисчвур]]ын анхны огноо нь 1307 он (16-р зуунд [[Эгидий Чуди]] мэдээлсэн) бөгөөд энэ хугацаанд ижил төстэй талуудын хооронд байгуулсан хэд хэдэн харьцуулж болох гэрээний зөвхөн нэг нь юм. [[1291 оны Холбооны дүрэм|1291 оны Холбооны дүрмийн]] огноог 1891 онд "Холбооны 600 жилийн ой"-ыг албан ёсоор тэмдэглэхээр сонгосон.}} | established_event2 = Хүлээн зөвшөөрөгдсөн ([[Вестфалийн энх тайван]]) | established_date2 = 10 сарын 24, 1648 он | established_event3 = [[Холбооны гэрээ]] | established_date3 = 8 сарын 7, 1815 он | established_event4 = [[Дэлхийн дайнуудын өмнөх Швейцар улс|Холбооны улс]] | established_date4 = 9 сарын 12, 1848 он{{efn|name=federal constitution|1848 оны 9-р сарын 12-нд батлагдсан Холбооны Үндсэн хуулийг [[Тагзатцунг]]ийн ёслолын тунхаглалаар тунхаглав. 1848 оны 11-р сарын 16-нд хүчин төгөлдөр болсон Холбооны Зөвлөлийн үндсэн хууль батлагдах үед 1815 оны Холбооны гэрээнд заасан байгууллагуудын бүрэн эрх дуусгавар болно гэж 1848 оны 9-р сарын 14-ний өдрийн Тагзатцунг тогтоолоор заажээ.}}<ref>{{HDS|9811|Federal constitution|date=3 May 2011 |author=Kley, Andreas}}</ref> | area_km2 = 41,285 | area_rank = 132 | area_sq_mi = 15,940 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 4.34 (2015)<ref>{{Cite web |title=Surface water and surface water change |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER# |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER |archive-date=24 March 2021 |access-date=11 October 2020 |publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 8,738,791<ref name="population">{{Cite web |date=31 December 2021 |title= Popolazione della Svizzera tra il 2020 e il 2021|url= https://www.bfs.admin.ch/bfs/en/home/statistics/population.html |archive-date=31 December 2021|access-date=1 April 2023}}</ref> | population_census = 8,327,126<ref name="PopCensus">{{Cite report |url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/en/home/statistics/population.assetdetail.1401565.html |title=Switzerland's population 2015 |date=22 November 2016 |publisher=Swiss Federal Statistical Office (FSO), Swiss Confederation |issue=1 Population |location=Neuchâtel, Switzerland |access-date=7 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220075134/https://www.bfs.admin.ch/bfs/en/home/statistics/population.assetdetail.1401565.html |archive-date=20 December 2016 |format=PDF |editor=Jacqueline Kucera |editor2=Athena Krummenacher |series=Swiss Statistics |url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = 2020 | population_estimate_rank = 99 | population_census_year = 2015 | population_density_km2 = 207 | population_density_rank = 48 | GDP_PPP = {{increase}} $739.49&nbsp;тэрбум<ref name="IMFWEOCH">{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2022 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPDPC,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |date=11 October 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date=13 October 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 35 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $84,658 <ref name=IMFWEOCH /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 5 | GDP_nominal = {{increase}} $841.69&nbsp;тэрбум<ref name=IMFWEOCH /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 20 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $92,434<ref name=IMFWEOCH /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 7 | Gini = 29.7 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite web |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey |url=https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tessi190&plugin=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320064533/https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tessi190&plugin=1 |archive-date=20 March 2019 |access-date=20 October 2019 |website=ec.europa.eu |publisher=[[Eurostat]]}}</ref> | HDI = 0.962 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 1 | currency = [[Швейцар франк]] | currency_code = CHF | time_zone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | date_format = өө.сс.жжжж ([[Манай эрин|МЭ]]) | drives_on = баруун | calling_code = [[+41]] | iso3166code = CH | cctld = [[.ch]], [[.swiss]] | today = }} '''Швейцар улс''' ({{lang-de|Schweiz}}, {{lang-fr|Suisse}}, {{lang-it|Svizzera}}, {{lang-rm|Svizra}}), албан ёсоор '''Швейцарын Холбооны Улс''' ({{lang-la|Confoederatio Helvetica}} учир тус орны ISO-гийн улсын код нь CH ба CHE) бол [[Төв Европ]]т байрлах 7.5 сая хүн амтай, 41,285 км² газар нутагтай, далайд гарцгүй орон юм. Швейцар нь 26 улсаас бүрдсэн холбооны бүгд найрамдах улс бөгөөд эдгээр улсуудыг өөрөөр бас [[кантон]] гэж нэрлэдэг. [[Берн]] хот бол Холбооны улсын засгийн газар байрлах хот бөгөөд ''де факто'' нийслэл хот нь юм. Энэ орны эдийн засгийн төвүүд нь [[Женев]] ба [[Цюрих]] хотууд болно. Швейцар нь дэлхийн хамгийн баян чинээлэг, өндөр хөгжилтэй орнуудын нэг. Швейцар улс [[Герман]], [[Франц]], [[Итали]], [[Австри]] ба [[Лихтенштайн]] улсуудтай хиллэдэг. Швейцар нь олон хэлтэй улс бөгөөд [[Герман хэл|герман]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]], руманш гэсэн дөрвөн хэлийг [[үндэсний хэл]] гэж үздэг. Хэрэглээний түвшинд [[англи хэл]] нэлээд түгээмэл тархсан. Швейцар улс [[төвийг сахих]] эртний уламжлалтай бөгөөд 1815 оноос хойш [[дайн]]д ороогүй. Энд [[Олон Улсын Улаан Загалмайн Нийгэмлэг]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[НҮБ]]-ын Европ дахь хоёр төв байр байрладаг. Швейцарын [[латин хэл|латин нэр]] буюу ''Confoederatio Helvetica'' гэдэг нь [[Альпийн нуруу|Альпийн бүс нутагт]] амьдарч байсан эртний кельт гаралтай хельвет аймгийн нэрээс гаралтай юм. Швейцар улсын байгуулагдсан огноог уламжлал ёсоор 1291 оны 8 сарын 1 гэж үздэг учир энэ өдрийг үндэсний баярын өдөр хэмээн тэмдэглэдэг. == Тэмдэглэл == {{notelist}} == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * {{commons|Confoederatio Helvetica}} ; Засгийн газар * [http://www.admin.ch/ The Federal Authorities of the Swiss Confederation] * [https://web.archive.org/web/20090114085557/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-s/switzerland.html Chief of State and Cabinet Members] * [https://web.archive.org/web/20040626090054/http://www.swissworld.org/ Swissworld.org, Switzerland's information portal] * [http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/en/index.html Swiss Statistics], official website of the Swiss Federal Statistical Office ; Ишлэл * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/577225/Switzerland Switzerland] entry at ''Encyclopædia Britannica'' * [https://web.archive.org/web/20080607085823/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/switzerland.htm Switzerland] at ''UCB Libraries GovPubs'' ; Газар зүй * [https://web.archive.org/web/20141012150754/http://www.swisstopo.ch/ Federal Office of Topography] * [http://map.search.ch/ Searchable interactive map (search.ch)] ; Аялал жуулчлал * [http://www.myswitzerland.com/ MySwitzerland.com], official website of Switzerland Tourism ; Түүх * [http://www.hls-dhs-dss.ch/index.php Historical Dictionary of Switzerland] * [http://history-switzerland.geschichte-schweiz.ch/index.html History of Switzerland] ; Мэдээлэл * [http://nzz.ch/ Neue Zьrcher Zeitung], a Swiss daily newspaper * [http://www.letemps.ch/ Le Temps], a Swiss daily newspaper * [http://www.cdt.ch/ Corriere Del Ticino], a Swiss daily newspaper * [http://www.swissinfo.ch/ swissinfo.ch, Swiss News - Worldwide] * [https://web.archive.org/web/20120917111519/http://expatinch.com/html/media_tv_telephony.html expatinch.com, Swiss media resources page] ; Боловсрол * [http://www.educa.ch/ The Swiss School System] * [https://web.archive.org/web/20130423124129/http://www.universitieshandbook.com/ Swiss Universities Handbook] * [http://www.swissuniversity.ch/ Universities in Switzerland] * [https://web.archive.org/web/20210421053044/http://www.sieps.ch/ sieps.ch] Information Services on Swiss Private Schools and Universities ; Шинжлэх ухаан, технологи * [http://www.myscience.ch/ The Swiss Portal for Research and Innovation] * [https://web.archive.org/web/20121114023631/http://www.sbf.admin.ch/ State Secretariat for Education and Research, SER] * [https://web.archive.org/web/20130729223551/http://wwww.snf.ch/ The Swiss National Science Foundation] * [https://web.archive.org/web/20101222020711/http://www.bbt.admin.ch/kti/ CTI, Commission for Technology and Innovation] {{NaviBlock |Европ |ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд |Хөтлөгч мөр Европын Чөлөөт Худалдааны Холбоо |Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага }} [[Ангилал:Швейцар| ]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Холбооны бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] 0rmmi3nw3ptxmfuz50vc75bs8dqzti5 0 8252 874817 871916 2026-11-03T06:01:53Z Avirmed Batsaikhan 53733 874817 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун Азийн улс}} {{Энэ гарчиг}} {{Redirect-distinguish-for|Перс|Перс}} {{Distinguish||Ирак}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠢᠰᠯᠠᠮ ᠤᠨ<br/>ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ <br/>ᠢᠷᠠᠨ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}} | common_name = Иран | native_name = {{nobold|{{native name|fa|جمهوری اسلامی ایران|italics=off}}}}<br />{{small|''Жомхури-е Эслами-е Иран''}} | image_flag = Flag of Iran.svg | flag_type = [[Ираны төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Emblem of Iran.svg | symbol_type = [[Ираны төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = {{lang|fa|استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی}}<br />''Эстеклал, Азади, Жомхури-е Эслами''<br />"Тусгаар тогтнол, эрх чөлөө, исламын бүгд найрамдах улс"<br />(''[[де-факто]]'')<ref name="Temperman2010">{{cite book |author=Jeroen Temperman | title=State-Religion Relationships and Human Rights Law: Towards a Right to Religiously Neutral Governance | url=https://books.google.com/books?id=Khag6tbsIn4C&pg=PA87 | year=2010 | publisher=Brill | isbn=978-90-04-18148-9| pages=87– | quote=The official motto of Iran is [the] ''[[Takbir]]'' ('God is the Greatest' or 'God is Great'). Transliteration ''Allahu Akbar''. As referred to in art. 18 of the constitution of Iran (1979). The ''[[de facto]]'' motto however is: 'Independence, freedom, the Islamic Republic.{{'-}}}}</ref> | national_anthem = {{lang|fa|سرود ملی جمهوری اسلامی ایران}}<br />{{nowrap|''Соруд-э Мэлли-е Жомхури-е Эслами-е Иран''}}<br />{{nowrap|"[[Ираны төрийн дуулал|Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улсын үндэсний төрийн дуулал]]"}}{{parabr}}{{center|[[File:Sorud-e Mellí-e Yomhurí-e Eslamí-e Irán (instrumental).oga]]}} | image_map = Iran (orthographic projection).svg | capital = [[Тегеран]] | coordinates = {{Coord|35|41|N|51|25|E|type:city}} | largest_city = [[Тегеран]] | official_languages = [[Перс хэл]]<ref name=AO>{{Cite web |title=Constition of Islamic Republic of Iran, Chapter II: The Official Language, Script, Calendar, and Flag of the Country, Article 15 |url=https://www.iranchamber.com/government/laws/constitution_ch02.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730024031/https://www.iranchamber.com/government/laws/constitution_ch02.php |archive-date=9 June 2023 |access-date=9 June 2023 |website=Iran Chamber Society}}</ref> | regional_languages = {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;font-size:100%; | title = [[Ираны хэлнүүд|Жагсаалт]]:<ref name="CIA"/> | 53% [[Перс хэл]] | 18% [[Азербайжан хэл]] ба бусад [[Түрэг хэлний язгуур|Түрэг хэлнүүд]] {{midsize|([[Кашкай хэл]], [[Түркмен хэл]] зэрэг)<ref name="britannicalanguages">{{cite web |title=Iran – Languages |url=https://www.britannica.com/place/Iran/Languages |website=Encyclopedia Britannica |access-date=9 January 2020 |language=en}}</ref>}} | 10% [[Курд хэл]] | 7% [[Гиляки хэл|Гиляки]] болон [[Мазандерани хэл]] | 6% [[Лури хэл]] | 2% [[Балуч хэл]] | 2% [[Араб хэл]] | 2% other<ref name=AO/> {{midsize|([[Армени хэл]], [[Сурет хэл|Ассири]], [[Гүрж хэл]], [[Лаки хэл|Лаки]], [[Семнани хэл]], [[Талыш хэл]], [[Тати хэл (Иран)|Тати хэл]])}}}} | ethnic_groups = {{Tree list}} *[[Перс үндэстэн|Персүүд]] *[[Ираны Азербайжанчууд|Азербайжанчууд]] *[[Иран дахь курдүүд|Курдүүд]] *[[Мазандерани ястан|Мазандерани]] *[[Лур ястан|Лурууд]] *[[Гиляки ястан|Гилякууд]] *[[Иран дахь арабчууд|Арабчууд]] *[[Ираны Туркменчүүд|Туркменчүүд]] *[[Ираны Балучууд|Балучууд]] *[[Талыш ястан|Талыш]] *[[Тат ястан (Иран)|Татууд]] {{Tree list/end}} | religion = [[Шиит Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) | demonym = [[Иран дахь угсаатны бүлгүүд|Иранчууд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Теократ#Иран|теократ]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[исламын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Иран улсын дээд удирдагч|Дээд Удирдагч]] | leader_name1 = Alireza Arafi | leader_title2 = [[Ираны Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Мохаммад Мохбер]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | leader_title3 = [[Ираны Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name3 = [[Мохаммад Мохбер]] | leader_title4 = [[Ираны Парламентын даргын жагсаалт|Парламентын Дарга]] | leader_name4 = [[Мохаммад Багер Галибаф]] | leader_title5 = [[Ираны Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Голям Хосейн Мохсени Эжеи]] | lower_house = | legislature = [[Исламын Зөвлөлдөх Хурал]] | sovereignty_type = [[Ираны түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Мид|Мидийн эзэнт гүрэн]] | established_date1 = МЭӨ 678 | established_event2 = [[Ахеменидын эзэнт гүрэн]] | established_date2 = МЭӨ 550 | established_event3 = [[Парфын улс]] | established_date3 = МЭӨ 247 | established_event4 = [[Сасанидын эзэнт гүрэн]] | established_date4 = МЭ 224 | established_event5 = [[Буидын эзэнт гүрэн]] | established_date5 = 934 | established_event6 = [[Сефевийн улс]] | established_date6 = 1501 | established_event7 = [[Афшар]] | established_date7 = 1736 | established_event8 = [[Кажар]] | established_date8 = 1796 | established_event9 = [[Пахлавийн улс]] | established_date9 = 12 сарын 15, 1925 он | established_event10 = [[Ираны хувьсгал|Исламын хувьсгал]] | established_date10 = 2 сарын 11, 1979 он | established_event11 = [[Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улсын үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date11 = 12 сарын 3, 1979 он | established_event12 = [[1989 оны Ираны үндсэн хуулийн бүх нийтийн санал асуулга|Сүүлийн нэмэлт өөрчлөлт]] | established_date12 = 7 сарын 28, 1989 он | area_km2 = 1,648,195 | area_rank = 17 | area_sq_mi = 636,372<!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and Numbers]]--> | percent_water = 1.63 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER}}</ref> | population_estimate = 87,590,873<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Iran|access-date=22 June 2023|year=2023}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 17 | population_density_km2 = 48 | population_density_sq_mi = 124<!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and Numbers]]--> | population_density_rank = 162<!--Wiki source[?]--> | GDP_PPP = $1.692 их наяд<ref name="imf2">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=158,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, April 2023|date=April 2023|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date= April 11, 2023}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 22 | GDP_PPP_per_capita = $19,548<ref name=imf2 /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 80 | GDP_nominal = {{decrease}}$367.968 тэрбум<ref name=imf2 /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 43 | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $4,252<ref name=imf2 /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 120 | Gini = 40.9<!--number only--> | Gini_year = 2019 | Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="Data.worldbank.org">{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=IR |title=Gini index |work=[[World Bank]] |access-date=13 January 2023}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.783<!--number only--> | HDI_year = 2021<!--Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 70 | currency = [[Ираны риал]] ({{nq|{{wikt-lang|fa|ریال}}}}) | currency_code = IRR | time_zone = [[Ираны Стандарт Цаг|ИСЦ]] | utc_offset = +3:30 | date_format = <span dir="rtl">[[Иран дахь огноо, цагийн тэмдэглэгээ|жжжж/сс/өө]]</span> ([[Хижри нарны хуанли|ХН]]) | drives_on = баруун | calling_code = [[Иран дахь утасны дугаар|+98]] | iso3166code = IR | cctld = {{unbulleted list |[[.ir]] |[[.ir|ایران.]]}} | today = }} '''Иран''' ([[Перс хэл|Перс]]:ايران {{Audio|Iran_alborz.ogg|''Иран''}}), 1979 оноос хойш '''Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улс''' (перс. جمهوری '''اسلامی ایران‎ —''' ''Жомхури́-йе Эслɒми́-йе Ирɒ́н'')- [[Өрнийн ертөнц|Өрнөдөд]] 1935 оноос өмнө '''Перс''' гэгддэг байсан учраас Ираны соёлын тайлбарт Перс гэдэг нэр нь одоо ч хэрэглэгддэг. Иран улс нь бүхэлдээ 1,648,195 км² нутагтай (дэлхийн 18 дахь том бөгөөд Монгол Улстай ойролцоо хэмжээний газар нутагтай), 2012 оны байдлаар 81 сая хүн амтай<ref name="CIA Factbook - 2010">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |title=CIA Factbook – 2010 |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=2011-09-14 |archive-date=2012-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |url-status=dead }}</ref>. Далайн өргөн эрэг газартай, [[Еврази]]йн төв дэх газар зүйн ашигтай байрлалтай орон юм. Хойгуураа [[Армени]], [[Азербайжан]], [[Туркменистан]] улсуудтай болон [[Каспийн тэнгис]]; зүүн талаараа [[Афганистан]], [[Пакистан]]; урдуураа [[Персийн булан]], [[Оманы булан]]; баруун талаараа [[Турк]], [[Ирак]] улсуудтай тус тус хиллэдэг. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот [[Тегеран]] нь улсын [[улс төр]], [[соёл урлаг]], [[худалдаа]], [[аж үйлдвэр]]ийн төв юм. Иран бол [[газрын тос]], [[байгалийн хий]] ихтэй бөгөөд [[Ойрх Дорнод]]доо ихээхэн нөлөөтэй улс гэгдэнэ. Иранд эртнээс [[соёл иргэншил]] дэлгэрч, түүхэнд тэмдэглэгдсэн төрт улс нь [[Григорийн тоолол|НТӨ]] 2800 оны [[Элам]]аас эхэлдэг. МЭӨ 625 онд анх [[Миди]]чүүд нэгтгэж өнөөгийн Иран үндэстний суурь тавьжээ. Тэднийг залгамжилж 1000 гаруй жилийн турш Ахемен, [[Аршакийн улс|Аршак]], [[Сасаны улс|Сасан]] гэсэн Ираны гурван улс дараалан оршиж байгаад [[Араб]] болон бусад харь улсуудын харьяанд байсаар 1551 онд иранчуудын байгуулсан [[Сефевийн улс]] тогтож үндэстний хувьд дахин нэгтгэгджээ. Энэ улс нь [[Исламын шашин|Исламын шашны]] Шийт урсгалыг дэмжиж байснаас энэ номлол нь хүчтэй тархсан юм. Түүнээс хойш эзэн хаант ёс үргэлжилсээр 1906 онд [[Үндсэн хуульт хаант улс|үндсэн хуульт хаант]], 1979 оны 4 сарын 1-ээс Исламын хувьсгалын үр дүнд албан ёсоор [[Иран|''Исламын Бүгд Найрамдах Иран улс'']] болсон. Иран улс нь [[НҮБ]], [[Эвсэлд үл нэгдэх хөдөлгөөн]], [[Исламын шашинт улсуудын байгууллага|ИШУБ]], [[Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага]] (ОПЕК) гэх байгууллагуудын үүсгэн байгуулалцсан гишүүн орон. 1979 оны Үндсэн Хуульд тулгуурласан Ираны улс төрийн тогтолцоо нь өвөрмөц, төвөгтэй бүтэц бүхий удирдах албуудаас бүрдэнэ. Төрийн тэргүүн нь [[Ираны Дээд удирдагч]]. Албан ёсны шашин нь [[Исламын шашин|Исламын шашны]] Шийт урсгал бөгөөд албан ёсны хэл нь [[Перс хэл]]. == Нэр == [[Эртний Грек|Эртний грек]] түүхчдийн ''Πέρσης'' гэж бичиглэснээс Монголд '''Перс''' гэдэгтэй ижил нэрсээр бусад олон хэлэнд Ираныг нэрлэдэг байна. Үндсэндээ 2-3 мянган жилийг хамруулдаг. Ираны [[Фарс]] нутгийн нэрээс үүссэн. Тэгтэл [[᠋᠋᠋перс үндэстэн|персүүд]] өөрсдийн нутгаа [[Парфын улс]]ын үед ''Аряан'' (язгууртан), МЭ III зууны үеэс ''Эран'' гэж хэлж бичиж байв.<ref name="MacKenzie">{{cite encyclopedia|last=MacKenzie|first=David Niel|title=Ērān, Ērānšahr|year=1998|volume=8|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|publisher=Mazda|location=Costa Mesa|url=http://www.iranicaonline.org/articles/eran-eransah}}</ref> Одоо Ираны персүүд {{Audio|Iran_alborz.ogg|'''Ира́н'''}} (ايران), Афганд ''Эран'', Тажикт ''Эрон'' хэмээдэг. Өрнөдөд түгсэн нэрийг халж, улсын нэрийг нутгийнхны хэлдгээр «Иран» болгохыг 1935 онд [[Реза Хан]] шах нь олон улсад хандан хүсчээ. Энэ нь 1959 оноос бүрэн хэрэгжиж улс орныг [Иран] гэж, үндсэн ард түмнийг перс гэж ялгадаг болсон.<ref>{{cite web| title = Renaming Persia| work = persiansarenotarabs.com | year = 2007| url = http://www.persiansarenotarabs.com/renaming-persia/ | accessdate = 26 Apr 2011}}</ref> Перс, [[курд үндэстэн|курд]], [[осет ястан|осет]] ардыг багтаасан [[иран угсаатан]]тай андуурахгүй байх хэрэгтэй. == Газар зүй == Иран улс 1,648,195 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, [[Монгол Улс]]аас арай том буюу дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|18-р]] том орон юм. Хойд өргөргийн 24° — 40°, зүүн уртрагийн 44° — 64° дотор [[өрнө Ази]], зарим талаар [[өмнө Ази]]д байдаг. Хойгуураа [[Каспийн тэнгис]] (740 км урт зурвасаар), өмнүүрээ [[Персийн булан]], [[Оманы булан]]д тулж (нийлээд 2440 км), баруун болон хойд талаараа [[Ирак]] (1458 км), [[Турк]] (499 км), [[Армени]] (35 км), [[Азербайжан]] (790 км) дөрөвтэй, зүүн хойд болон зүүн талаараа [[Туркменистан]] (992 км), [[Афганистан]] (936 км), [[Пакистан]] (909 км) гуравтай хиллэдэг. Хилийн нийт урт 5,440 км. === Газрын тогтоц === Иран цулайсан уулархаг орон. [[Ираны тэгш өндөрлөг]] гэнэ. Нутгийн баруун талаар дунджаар 3000 м өндөр [[Загросын нуруу]] 1500 км үргэлжлэн тогтжээ. [[Каспийн тэнгис|Каспийн тэнгисийн]] урдуур [[Альборз]]ын нуруу байна. Энд Ираны хамгийн өндөр цэг [[Дамаванд]] хэмээх идэвхтэй [[галт уул]] (5610 м) оршдог. Уулын нурууд улсын хилтэй ойр. Нуруудын дунд [[Кавир]], [[Лут]] гэх хүнгүй зэлүүд давс бүхий хоёр цөл Төв өндөрлөг (900 м) хэмээх газар байна. Иранд хоёр хэсэг нам доор газар байна. Нэг нь Каспийн тэнгисийн эргийн, нөгөө нь [[Месопотам]]ын зах болсон [[Хузестан]]ы нам доор газар юм. [[Персийн булан|Персийн]] болон [[Оманы булан|Оманы булангийн]] эргээр уулын нуруунд тулсан нам доор нарийн зурвастай. [[Зураг:Aerial_View_of_Damavand_26.11.2008_04-25-38.JPG|thumb|180px|left|Оргил өндөр Дамаванд уул]] {| |valign="top"| '''Өндөр уулс''' # [[Дамаванд]] (5610 м) # [[Аламкух]] (4850 м) # [[Сабалан]] (4811 м) # [[Дена]] (4450 м) # [[Зардкух]] (4250 м) |width="45"| |valign="top"| <br> 6. [[Ширкух]] (4050 м)<br> 7. [[Тефтан]] (4025 м)<br> 8. [[Точал]] (3964 м)<br> 9. [[Незва]] (3810 м)<br> 10. [[Саханд]] (3700 м)<br> |} === Ус зүй === [[Зураг:Urmia lake drought.gif|thumb|180px|left|[[Урмиа нуур]]ын ус татарчээ]] Иранд томоохон гол мөрөн, нуур цөөн. Загросын нуруунаас эх авч [[Персийн булан]]г чиглэн 950 км урсдаг [[Карун]]ыг усан замын тээвэрт ашиглана. [[Кархе]], [[Дез]], [[Заянде]] гэсэн томоохон гол бий. [[Урмиа]] гэж давстай, том нуур бий. === Уур амьсгал === Ираны уур амьсгал нэгэн янз биш. Нутгийн баруун хойд хэсгээр өвөлдөө хүйтэн, цастай, хавар намартаа бороотой, зундаа л халуун байдаг бол урд нутгаар жилийн турш хуурай, халуун. Хузестаны нам доор газар зуны улиралд чийглэг уур амьсгалтай. Ираны ихэнх нутагт хур тунадас бага, жилд дунджаар 250 мм байна. Каспийн тэнгисийн баруунтаа 1,000 мм, Каспийн тэнгисийн эрэг, Загросын нуруугаар 500 м байдаг бол Төв тэгш өндөрлөгийн цөл газарт 100 мм-ээс бага хур тунадастай ажээ. [[Файл:Persian_Leopard_sitting.jpg|thumb|180px|right|[[Цоохор ирвэс]]]] === Амьтан ургамал === Хонь, ямаа, үхэр, адуу, усны үхэр, илжиг, тэмээ зэрэг мал, гургуул, ятуу, бүргэд, өрөвтас зэрэг шувуу олон байна. [[Азийн үчимбэр]] (одоо Ираны үчимбэр) гэж нэн ховор зүйлийн амьтан бий. Зэрлэг амьтдаас баавгай, үнэг, чоно, зэрлэг гахай, гөрөөс, цоохор ирвэс бий. [[Арслан]], [[бар]] нь байхгүй болсон.<ref> Guggisberg, C.A.W. (1961). Simba: The Life of the Lion. Howard Timmins, Cape Town.</ref> === Ашигт малтмал === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий]], [[нүүрс]], [[хром]], [[зэс]], [[төмрийн хүдэр]], [[хар тугалга]], [[цайр]], [[манган]]ы нөөцтэй. == Нийгэм соёл == === Хүн ам зүй === {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:160px;"| Яс, үндэс, угсаа!! Хувь !! Шашин |- | [[Перс үндэстэн]] || 61% || шийт |- | [[Азербайжан үндэстэн]] || 16% || шийт |- | [[Курд үндэстэн]] || 10% || суннит |- | [[Лур ястан]] || 6% || шийт |- | [[Араб угсаатан]] || 2% || шийт |- | [[Балуч ястан]] || 2% || суннит |- | бусад ард түмэн || 2% || олон янз |} {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1500 || ''4,000,000'' |- | 1800 || ''7,000,000'' |- | 1900 || ''9,860,000'' |- | 1956 || 18,954,704 |- | 1976 || 33,708,744 |- | 1996 || 60,055,488 |- | 2011 || 75,149,669 |} 1950—1990 оны хооронд Иран улсын хүн амын тоо огцом өссөн бөгөөд 2011 онд 75,149,669-аар тоологджээ. 61 хувь нь 30–аас доош насны хүүхэд залуус. Жилийн дундаж өсөлт — 1.3%. Хүн амын нягт — 46 хүн/км², бичиг үсэг тайлагдалт — 84%, хотжилт — 71%. [[Зураг:Iran_population_density_2004.jpg|thumb|200px|Хүн амын нягтшил]] Ираны 4 сая гаруй хүн 1979 оны хувьсгалаас хойш голдуу гадаадын олон оронд дүрвэн цагаачилсан бол эсрэгээр [[Афганистан]], [[Ирак]]аас голдуу 1 сая гаруй хүн Иранд цагаачлан нүүж иржээ. Иран олон угсаатан, үндэстэн, ястнаас бүрдэнэ. Хүн амын 61% ᠋[[перс үндэстэн]], 16% [[азербайжан]], 10% [[Курд үндэстэн|курд]], 6% [[Лур ястан|лур]], 2% [[Арабчууд|араб]], 2% [[балуч ястан|балуч]], 2% [[туркмен үндэстэн|туркмен]] бол нэг хувь хүрэхгүй [[Армен үндэстэн|армен]], [[Гүрж үндэстэн|гүрж]], [[черкес ястан|черкес]], [[ассир ястан|ассир]] ард бас байна. Ард түмэн болгон өөрийн хэлээр ярьдаг. Нэг бол перс төрлийн хэлтэй [[иран угсаатан]] (᠋перс, курд, лур, балуч), нэг бол нэг шашин (99.4% — [[ислам]]), нэг дэгтэн (эндхийн перс, азербайжан, арабчууд бүгд [[ислам|шийт]] — 90%) байдаг учир зөрчил тэмцэл бага. Тэгээд бүгд перс соёлоор эртнээс биендээ дасан зохицчихсон. [[Перс хэл]], исламын шийт ёс энд албан ёсных байдаг. === Хот суурин === Иран маш хурдтай хотжиж байгаа. Одоо 71 хувь хотод аж төрөн суугаа бол 2030 онд 80% хүрэх төлөвтэй.<ref>[https://web.archive.org/web/20071110154704/http://www.sci.org.ir/portal/faces/public/census85/census85.natayej/census85.abadipage "Islamic Azad University".] Retrieved 28 January 2008". Wayback.archive.org. 10 November 2007. Retrieved 21 June 2013.</ref> [[Зураг:Aerial_View_of_Tehran_26.11.2008_04-35-03.JPG|thumb|left|200px|[[Тегеран]] ба [[Альборзын нуруу]]]] {|class="wikitable" |- valign="top" | * [[Тегеран]] — 8,154,051 хүнтэй * [[Машхад]] — 2,749,374 * [[Эсфахан]] — 1,756,126 * [[Караж]] — 1,614,626 * [[Табриз]] — 1,494,988 * [[Ширааз]] — 1,460,665 * [[Ахваз]] — 1,112,021 * [[Гом]] — 1,074,036 || * [[Керманшах]] — 851,405 * [[Урмиа]] — 667,499 * [[Рашт]] — 639,951 * [[Захедан]] — 560,725 * [[Керман]] — 534,441 * [[Арак]] — 526,182 * [[Хамадан]] — 525,794 * [[Йазд]] — 486,152 |} === Урлаг спорт === Иранд эртнээс [[уран зохиол]], [[дүрслэх урлаг]], [[гүн ухаан]], [[анагаах ухаан]], [[уран барилга]] хөгжсөн. ᠌ [[Перс хивс]] гэж эртнээсээ зартай. Одоо дэлхийн гараар нэхсэн хивсний зах зээлийн 30% дангаар эзэлж байна. Перст [[математик]], [[геометр]], [[одон орон|одон орныг]] [[уран барилга]]тай (сүм хийд, орд харш голцуу) хослуулж чадсан бөгөөд эндээс эргэн тойрны олон оронд дэлгэрчээ. ᠌ Перс уран зураг монголчууд ирж эзэн сууснаар их хөгжсөн. Перс хэлээрх яруу найраг нь арвин баян. Диваажин, тамын хоорондох үлгэр домог хэмжээлшгүй. [[Фирдоуси]] (940—1020), [[Омар Хаяам|Омар Хайям]] (1048—1131) гээд олон яруу найрагчийг дурдаж болно. Мөн тэр үеийн [[Авиценна]] буюу Ибн Син анагаах ухааны 450 гаруй судар бичиж үлдээсэн. Ираны гүн ухаанд эхлээд [[Зороастрын шашин]], хожим Исламын шашин нөлөөлсөн. Маш олон зүйлийн хөгжмийн зэмсэг бүтээгдсэн. [[Зураг:Nasirolmolk_mosque_warm_light.jpg|thumb|300px|XIX зуунд баригдсан сүмийн дотор тал]] Иранд аргын тооллын жил болгоны 3-р сарын 21-нд өөрийн цаг тооллын шинэ жил [[Наурызын баяр|Наурызын]] хаврын баяр тэмдэглэдэг бөгөөд түүнээс урьтаж галын наадам явуулдаг байна. Зуны баяр — усан наадам 7-р сарын эхээр тохиодог. Иранд [[кино]] урлаг хөгжсөн. Ираны кино Өрнөдөд Хятадын кинотой адилаар үнэлэгдэж шагнал авдаг байна. Иранд олон төрлийн хоол байна. [[Кебаб]] (татсан махны шорлог) байна. [[Хар түрс]] идэхээр хийдэг. Иранд [[поло]] үүссэн. Иран хүчит бөх ([[чөлөөт бөх]]), [[хүндийн өргөлт|хүндийг өргөгчдөөрөө]] зартай. [[Хөлбөмбөг]], [[бэйсбол]] тоглоно. Уулнаас [[цана]]ар гулгахад тохиромжтой. Иран зуны олимпоос 15 алтан медаль хүртээд байгаа бол өвлийнхөөс шагналгүй гар хоосон. == Түүх == [[Зураг:Persepolis_06.jpg|thumb|right|200px|[[Персеполь|Персеполийн]] туурь]] [[Зураг:Sasanian Empire 621 A.D.jpg|thumb|right|200px|[[Сасаны улс]] (224 — 652)]] === Эртний Перс === Загросын нуруунаас чулуун зэвсгийн олдвор олддог. Иранд эртнээс төр улс үүсчээ. Анхны овог аймгуудаас [[Суз]] нийслэлтэй [[Элам]] түүхэнд үлджээ. МЭӨ II мянганаас [[Еврази]]йн өргөн уудам нутагт [[иран угсаатан|иран]] угсаатан бүрэлдэж байснаас [[Мид]] (МЭӨ 678–549 он), [[Ахемены улс]] (МЭӨ 550–330 он), [[Селиекусын улс]] (грекийн жанжны), [[Парфын улс]] (МЭӨ 247 – МЭ 224 он) зэрэг гүрэн улс тогтжээ. Түүний дараа мөн перс эзэнтэй [[Сасаны улс]] (224–652) [[Ктесифон]] буюу өнөөгийнхөөр [[Багдад]]ад төвлөж байсан. Ахемены улсыг [[II Кир]] хаан үндэслэж агуу нэрээ дуурсгаж явсан бол [[III Дариус]] хаан [[Македоны Александр]]т дийлдэж улсаа алдаж байв. Эртний Перс өрнө Азид дэндүү ноёрхож байсан бөгөөд баруун хил нь [[Грек]], [[Ром]], дорно зүгт [[Арал тэнгис]], [[Инд мөрөн]] хүрдэг байжээ. === Харь ноён === 633 онд өрнөөс [[Умар]]ын толгойлсон [[ислам|хотон]] [[арабчууд]] ирж, иргэний дайнтай байсан Сасаны улсыг мөхөөгөөд бүрэн эзэлжээ. [[Зороастрын шашин|Зороастрын шашны]] нөлөө буурч иран угсаатан [[ислам]] шашинтай хотон хүмүүс болсон түүх ийн эхэлжээ. Сөргүүлээд [[Омеян халифт улс|Омеян]] (Дамаскийн) араб улс перс түшмэдээр дамжуулан перс соёлыг их хүртжээ. Дараа нь [[Аббасидын Халифат Улс|Аббасидын]] (Багдадын) халифт улс тогтоход иранчууд их эрхтэй болжээ. Үүнээс [[Тахирын улс|Тахир]] (821–873), [[Саффарын улс|Саффар]] (861–1003), [[Саманы улс]] (819–1005) гээд иран улсууд зай гарган тогтож байсан. XX зуунд Багдадын халиф Персийг үндсэндээ захирахаа байсанд [[Буин улс]] (934–1062) нөлөөлсөн бол Буинхныг [[түрэг|сельжук түрэгүүд]] цохьжээ. Омеян улсын үед Персийн хүн амын 10%, Аббасын үед 40%, XI зуун болоход 100% [[лалын шашин]]тан болжээ. Иран исламжсан энэ хэдэн зуундаа харин арабчлагдаагүй бөгөөд хэл соёлоо улам тодотгож [[перс үндэстэн|персчилж]] авсан байна. Энэ үед персийн [[уран зохиол]], [[анагаах ухаан]], [[математик]] хөгжжээ. [[Зураг:DiezAlbumsStudyingTheKoran.jpg|thumb|right|200px|[[Коран]] шагайсан [[Газан|Газан хан]]]] 1219–1224 онд түрэг-перс соёлтой [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезм]] буюу [[Сартуул улс|Сартуул улсыг]] [[Чингис хаан]]ы монгол цэрэг дайлаар ирж мөхөөжээ. 1256 онд [[Мөнх хаан]]<nowiki/>ы дүү [[Хүлэгү]] цэрэг захиран ирж улс байгуулан суусан нь [[Ил Хаант Улс|Хүлэгүгийн Улс]] ([[Перс хэл|персээр]] ''Ильханан'' буюу ''Улсын ханы улс'') байв. 1370 онд бас нэгэн байлдан дагуулагч [[Төмөр]] хааны улсад Персийг нэгтгэж 156 жилийг үджээ. Эдгээр улсын хаад яваандаа персэд ууссан байна. === Персийн сэргэлт === 1000 жилийн турш олигтой улс байгуулаагүй байсан персүүд 16-р зуунд [[Сафавын улс]] (1502–1736)-ыг байгуулжээ. Сафавын улс орчин үеийн Иран улсын эхлэл болсон. Үндэслэгч [[I Исмаил]] нийтээрээ исламын [[суннит]] дэгтэй байсныг албан ёсоор шийт болгосноор [[ислам]]ын шашны нэгэн том урсгал хөлөө олжээ. [[Эсфахан]]д нийслэлтэй энэ Сафавын улс томорч өрнө зүгт [[Османы эзэнт гүрэн|Осман]], дорно зүгт [[Их Могол Улс|Их Могол]]той мөчөөрхөж байв. 1587–1629 онд төр барьсан [[I Аббас]] хаан газар нутгаа их тэлж байсан бол урагшгүй [[Солтан Хусейн]] 1722 онд улсаа алджээ. Түүний дараа угаас Перст нутагтай, түрэг угсааны [[Афшар]]ын (1736–1796), [[Кажар]]ын (1796–1925) гээд хоёр улс [[Машхад]], [[Тегеран]]д төвлөж өнөөгийн газар нутаг үндсэндээ тогтсон байна. 1921 онд [[Реза Хан Пахлави|Реза Хан]] 20 жилийн улс төрийн давамгайллаа бататган төр эргүүлж хаан ([[Перс хэл|перс хэлээр]] ''[[шах]]'' хэмээн цоллодог) болсон нь [[Пахлавийн улс|Пахлавийн төр]] (1925–1979) байж, Ираны сүүлчийн хаан ураг байсан билээ. 1941 онд Англи-Зөвлөлтийн хүчин халдаж [[Персийн зам]]ыг үүсгэсний сацуу Реза Ханыг шахамдуулж хүү [[Мохаммед Реза Пахлави|Мохаммед Реза]] нь хаан болсон. 1951 онд ерөнхий сайдаар сонгогдсон [[Мохаммед Мосаддык]] нефтийн үйлдвэр, уурхайдыг улсын өмчид авч ард түмэнд үнэлэгдсэн ч 1953 онд Англи-Америкийн оролцсон эргэлтээр огцорчээ. Мохаммед Реза шах [[Хүйтэн дайн]]ы жилүүдэд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америктай]] ойр байж «[[Цагаан хувьсгал]]» хэмээн өрнөжих бодлого барьсан бол [[Рухолла Хомейни]] [[аятолла]] үүнийг буруушааж хоригдож, цөлөгдөж байв. === Бүгд найрамдах улс === 1977 оноос дарангуй шахыг эсэргүүцсэн жагсаал хөдөлгөөн үүсч 1979 онд шах гадаадад зайлан дүрвэж, хаант засаг халагдаж, [[Исламын бүгд найрамдах улс]] үүсээд [[Рухолла Хомейни|Хомейни]] ''[[аятолла]]'' (Аллахын гэрч) уригдан «[[Ираны дээд удирдагч|Дээд удирдагч]]» (''рахбар'') болжээ. Тогтворгүй байдлыг далимдуулан хөрш Ирак улсын ерөнхийлөгч [[Саддам Хусейн]] [[Иран-Иракийн дайн]] (1980–1988)–ыг дэгдээсэн ч 1982 он гэхэд Иран эзлэгдсэн газраа эргүүлж авч чадсан. 1989 онд [[Али Хаменеи]] дээд удирдагч болсон. Дайны хохирлоо нөхөхөөр [[Акбар Хашеми Рафсанжани]] бизнесийг дэмжих бодлого явуулсан бол [[Мохаммад Хатами]] ерөнхийлөгч улам чөлөөлж, ардчилсан болгожээ. 2005 онд консерватив [[Махмуд Ахмадинежад]] сонгогдож байсан бол 2013 онд [[Хасан Рухани]], 2021 онд [[Эбрахим Райси]], 2024 онд [[Масуд Пезешкиан]] Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. == Төр улс == === Төр засаг === Иран улсад 1979 онд Ираны хувьсгал гарсан. Улмаар Үндсэн хуулиа шинэчилж [[Исламын бүгд найрамдах улс|Исламын Бүгд Найрамдах улс]] болжээ. Дэлхийд шашин төрийг хослуулан байгаа цөөн улсын нэг юм. # [[Ираны Дээд удирдагч|Дээд удирдагч]] (''рахбар'') — Төрийн тэргүүн, чиг бодлого заагч, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч. Шүүх болон цагдаагийн байгууллагын даргыг, хяналтын зөвлөлийн 12 гишүүнийг 6-г томилно. Харин Шинжээчдийн зөвлөлийн өмнө дүгнүүлдэг. # Ерөнхийлөгч — Үндсэн хуулийг батлан сахиулагч, Төрийн гүйцэтгэх байгууллагын тэргүүн. Сайд нарын зөвлөлийг бүрдүүлж, засгийн газрыг тэргүүлнэ. Доороо 8 дэд ерөнхийлөгч, 21 сайдтай. Иргэдийн шууд санал хураалтаар 4 жил хугацаанд ажиллах, дахин нэг сонгогдох эрхтэй. Гол шийдвэрээ дээд удирдагчтай зөвшилцөнө. # Исламын зөвлөлдөх хурал — нэг танхимын 290 гишүүн бүхий улсын хууль тогтоох хурлын байгууллага. Хувьсгалаас өмнө хоёр танхимтай байсан. 4 жилийн хугацаатай, иргэдээс шууд саналаар бүрддэг. Хууль, олон улсын гэрээ хэлэлцээр, улсын төсөв батлах үндсэн үүрэгтэй. 2024 оны сонгуулиар уламжлагчид 186, шинэчлэгчид 58, бие даагчид 41 суудал авсан. # Хяналтын зөвлөл — үндсэн хуулийг сахиулах үүрэгтэй. 6 гишүүнийг дээд удирдагч, үлдсэн 6-г улсын хурлаас томилдог. === Гадаад харилцаа === [[Зураг:Diplomatic_missions_of_Iran.png|thumb|200px|right|Иран улсын элчин сайд, консул байдаг улс орны газрын зураг]] Иран өмнө нь ЗХУ-ын түрэлтийг сөрж [[АНУ]]-тай дотно, [[Өрнө дахин]]<nowiki/>тай ойр харилцаатай байсан бол АНУ-ын эсрэг тэмцсэн 1979 оны Ираны хувьсгалын шийдлээр Америк төдийгүй Өрнийн орнуудтай таарамжгүй харилцаатай болсон. Хувьсгалын дараа Арабын улсуудтай харилцаа мөн муудсан. 1980 онд [[Ирак]] Ираны газрын тостой нутаг руу халдан довтлоход сөргүүлээд Иран Иракт өөрийн чиг баримжаатай хувьсгал гаргахыг оролджээ. 1990 оноос Европтой энгийн харьцах болсон. [[Чечень ястан|Чеченийн]] ([[осет ястан|осеттой]] залгаа) салан тусгаарлах тэмцлийг дэмжсэн нь [[Орос улс|Орост]] таалагдаагүй ч бусад хамтын эрх ашгийн үүднээс нааштай харилцдаг болж байна. Харин АНУ-ын холбоотон Израил улстай сөргөлдсөөр байгаа. Иран дэлхийн ихэнх улстай, тэр дундаа [[Монгол Улс]]тай 1971 оны 5-р сарын 20-нд дипломат харилцаа тогтоосон. Харин АНУ-тай дипломат харилцаагүй, [[Израил]] улсыг бүрэн эрхт улс гэж хүлээн зөвшөөрдөггүй. Иран [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага]] зэрэг олон улсын байгууллагад гишүүний статустай. [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага]]<nowiki/>д гишүүнээр элсэх өргөдлөө 2022 онд өгөөд байгаа. === Орон нутаг === [[Зураг:IranNumbered.png|250px|thumb|right|Иран улсын 31 мужийн газрын зураг]] Иран улс эхлээд [[Иран улсын засаг захиргааны хуваарь|''остан'']] ([[муж]]) гэсэн нэгжээр хуваагдана. Остан нь дотроо 321 [[Иран улсын засаг захиргааны хуваарь|''шахрестан'']] (газар нутаг, хүн амын тоо, эрэмбэ дэсээр монголоор [[хошуу]] гэж) болно. Дотроо 740 ''бахш'' (сум), 982 ''шахр'' (хот суурин)-д хуваагдана. Ираны '''31 муж''': {{columns |colwidth = 20em |gap = 0.5em |col1 = 1. [[Тегеран муж|Тегеран]]<br /> 2. [[Ком муж|Ком]]<br /> 3. [[Иран улсын Төв муж|Төв]]<br /> 4. [[Казвин муж|Казвин]]<br /> 5. [[Гилан]]<br /> 6. [[Ардебиль муж|Ардебиль]]<br /> 7. [[Занжан муж|Занжан]]<br /> 8. [[Дорно Азербайджан]]<br /> 9. [[Өрнө Азербайджан]]<br /> 10. [[Курдистан муж|Курдистан]] |col2 = 11. [[Хамадан муж|Хамадан]]<br /> 12. [[Керманшах муж|Керманшах]]<br /> 13. [[Илам муж|Илам]]<br /> 14. [[Лурестан]]<br /> 15. [[Хузестан]]<br /> 16. [[Чехармехаль-Бахтиария]]<br /> 17. [[Кохгилуйе-Бойерахмед]]<br /> 18. [[Бушир муж|Бушир]]<br /> 19. [[Фарс муж|Фарс]]<br /> 20. [[Хормозган]] |col3 = 21. [[Систан-Белужистан]]<br /> 22. [[Керман муж|Керман]]<br /> 23. [[Йазд муж|Йазд]]<br /> 24. [[Эсфахан муж|Эсфахан]]<br /> 25. [[Семнан муж|Семнан]]<br /> 26. [[Мазандаран]]<br /> 27. [[Голестан]]<br /> 28. [[Умар Хорасан]]<br /> 29. [[Хорасан-Резави]]<br /> 30. [[Өмнө Хорасан]]<br /> 31. [[Альборз]]<br /> }} == Аж байдал == === Эдийн засаг === Иран улс 2012 онд нэрлэсэн үнээр 548.590 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]], худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн үнээр 988.437 тэрбум ам.долларын бүтээгдэхүүн [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|дотооддоо үйлдвэрлэн]] хэрэглэсэн нь дэлхийн 194 улсад харьцуулахад харгалзан 21, 17-р их дүн юм. ХАЧТ дүнгээр нэг хүнд 12,478 $ оногдож байгаа дунджаас дээгүүр орлого бүхий орон юм. Задалвал үйлчилгээнд 45%, аж үйлдвэрт 45% ([[газрын тос]], [[шатдаг хий]] голлодог), хөдөө аж ахуйд 10% босч байна. [[Image:CIAIranKarteOelGas.jpg|thumb|200px|right|Ираны газрын тос, шатдаг хийн орд, хоолойн байршил зураг]] [[Image:Samand LX 31.jpg|thumb|200px|right|[[Иран Ходро]] — Ойрх Дорнодын автомашины гол үйлдвэрлэгч]] <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:50.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:22.10 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Хятад улс|Хятад]] (22.1%)" from:0 till:11.90 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Энэтхэг улс|Энэтхэг]] (11.9%)" from:0 till:10.60 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Турк улс|Турк]] (10.6%)" from:0 till:7.60 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Өмнө Солонгос улс|Өмнө Солонгос]] (7.6%)" from:0 till:7.10 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[Япон улс|Япон]] (7.1%)" from:0 till:32.20 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (40.7%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Экспорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"2013 онд 61.22 тэрбум $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> <timeline> ImageSize = width:450 height:195 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:50.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:33.20 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Арабын Нэгдсэн Эмирт Улс|Эмирт Араб]] (33.2%)" from:0 till:13.80 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Хятад улс|Хятад]] (13.8%)" from:0 till:11.80 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Турк улс|Турк]] (11.8%)" from:0 till:07.40 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Өмнө Солонгос улс|Өмнө Солонгос]] (7.4%)" from:0 till:33.80 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (33.8%)" TextData= pos:(200,180) fontsize:M text:"Импорт" pos:(110,170) fontsize:S text:"2013 онд 64.42 тэрбум $" pos:(350,1) fontsize:S text:(%) </timeline> === Зам тээвэр === Иран улс 1,435 [[миллиметр|мм]]-ийн [[төмөр замын цариг|цариг]] бүхий 11,106 [[километр|км]] урт төмөр замтай. [[Төмөр зам]] нь нутгийн баруун хойноос зүүн урагш, баруун урдаас зүүн хойш хүрсэн хэрээс маягийн хэлбэртэй, нийслэл [[Тегеран]]д огтолцдог. [[Тегераны метро]] 2000 онд ашиглалтад орсон бөгөөд Мешхед, [[Ширааз]], [[Эсфахан]] болон [[Табриз]] хотууд мөн метротой юм. Улс даяар 172,927 км [[авто зам]]тайгаас 125,908 км нь цардмал. 2010 онд 11 сая авто [[тээврийн хэрэгсэл]] байгаагаас ихэнхийг өөрийн оронд үйлдвэрлэж, угсарчээ. [[Карун]] голоор 850 км усан замын тээвэртэй. Улс даяар нийт 316 иргэний тээврийн [[нисэх буудал]]тайгаас олон улсын 8, агаарын хилийн 21, орон нутгийн 25 гээд 54-ийг идэвхтэй хэрэглэдэг. Ираны далайн боомтууд 150–200 сая тн ачаа хүлээн авдаг. [[Ассалуйе]], [[Бандар-Аббас]], [[Бандар-Хомейни]] зэрэг гурван боомтоор бүх ачааны 90% дамждаг. == Цахим холбоос == * {{commons|ایران}} == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Ази}} {{OIC}} {{Хөтлөгч мөр Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага}} [[Ангилал:Иран| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Исламын Бүгд Найрамдах Улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] a08kvr4agutes00dmqb7e4vgmhmek5d 0 9223 874768 874606 2026-11-02T12:12:16Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874768 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠹᠢᠯᠢᠫᠫᠢᠨ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines-->| languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км² | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] dpem507l6tfq3cs0knxsk8ly9qh0qa8 0 12612 874822 835793 2026-11-03T06:53:22Z ~2026-58253-64 108703 874822 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Жүжигчин | төрсөн_он = 1932 он | төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Ховд]] аймаг (өнөө<br>[[Баян-Өлгий]] аймгийн [[Буянт сум|Буянт]] сум) | нас_барсан_өдөр = [[2009]] оны [[6 сарын 24]] (77 наслав) | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL3}} | ажил_үйл = кино жүжигчин, кино найруулагч,<br>дуу оруулагч, дуучин | тайзны_нэр = | төрөл = дэлгэц (УСК), тайз (жүжиг) | дүр_маяг = | танил_үе = 1966 он — 2009 он | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шан'''<br />[[Ардын Жүжигчин|МУАЖ]] (2007) }} '''Банзарын Дамчаа''' ([[1932]] - [[2009]] оны [[6 сарын 24]]) нь [[Монгол улс]]ын [[Ардын Жүжигчин|ардын жүжигчин]] цолтой кино жүжигчин, кино найруулагч, дуу оруулагч, дуучин байсан юм. ==Намтар== Банзарын Дамчаа 1932 онд [[Ховд]] аймгийн Алтай Урианхайн хязгаар (одоогийн [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[Буянт сум (Баян-Өлгий)|Буянт сум]])-т төржээ. Түүний эцэг Банзар нь цуур сайхан татдаг, гарын ур дүйтэй хүн байжээ. Б.Дамчаа урианхай удмын хүн. Сумандаа дунд сургууль дүүргээд [[Санхүү Эдийн Засгийн Дээд Сургууль|Санхүүгийн техникум]], төмөр замын машинистийн курс төгссөн байна. Ажлын гараагаа Баян-Өлгий аймгийн 1-р 10 жилийн сургуульд нягтлан бодогчоос эхэлж, 1954-1959 онд [[Улаанбаатар Төмөр зам]]д машинист, 1959-1968 онд [[Төмөр замчдын соёлын ордон]]д анхлан бүжигчнээр орж яваандаа жүжигчин, дууны багш болсон байна. 1968-1990 онд [[Монгол Кино Үйлдвэр]]т жүжигчин, найруулагч, 1990-1994 онд кино урлагийн [[Бэрс дээд сургууль]], 1998-1999 онд [[Кино урлагийн дээд сургууль]]д багшаар тус тус ажиллаж байв. Түүний 1985 онд БНМАУ-ын Гавьяат жүжигчин, [[2007]] оны [[11 сарын 26]]-нд Монгол улсын Ардын жүжигчин цолоор шагнажээ. Тэрээр 400 гаруй кинонд дуу оруулсан байна. Мөн Монгол хэв маяг бүхий поп урлагийн эхлэлийг тавилцсан дуучдын нэг билээ. Монголын кино, тайз, өгүүлэхүйн урлагийн нэрт мастер. Монгол Улсын Ардын жүжигчин Б.Дамчаа гуай 2009 оны 06 сарын 24-ний өдөр хорвоогийн мөнх бусыг үзүүлжээ. ==Бүтээлүүд== ===Киноны дүрүүд=== *''[[Үер (кино)|Үер]]'' - Молом занги (1966) *''[[Өглөө (кино)|Өглөө]]'' - Луузан (1968) *''[[Хүргэн хүү]]'' - Хайдав (1970) *''[[Дайсны цэргүүдээ сонсоцгоо!]]'' - хурандаа Накаяма (1971) *''[[Ичээнд нь]]'' - Тянь Жань (1972) *''[[Хөдөөгийн баясгалан]]'' - Рагчаа (1974) *''[[Газрын жигүүр]]'' (1978) *''[[Хатанбаатар (кино)|Хатанбаатар]]'' - Жав (1981) *''[[Сахиус уу, сахиул уу]]'' - үсчин (1983) *''[[Зарлаагүй дайны оршил]]'' - Ясуко (1984) *''[[Нарны унага]]'' - Чүлтэм (1984) *''[[Би чамд хайртай]]'' - Жигмэд (1985) *''[[Ацаг шүдний зөрөө]]'' - Банзрагч (1985) *''[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай сэцэн хатан]]'' - Исмэл сайд (1988) *''[[Төөрсөөр төрөлдөө]]'' - хятад худалдаачин *''[[Хааны сүүлчийн хатан]]'' - Найдансүрэн хутагт *Хубилай хааны зарлиг - Япон хөгшин (2007) *Боолын гэрээ - Очир (2008) *''[[Би чамд хайртай 2]]'' - Жигмэд (2009) ===Найруулсан кинонууд=== *''[[Сэрүүн дуганы мөхөл]]'' (1989) ===Дуу=== *''Цэнгэлтэй үдэш'' *''Дайсны цэргүүд ээ сонсоцгоо'' киноны дуу *''Эх орон'' [[Хурд (хамтлаг)]] {{DEFAULTSORT:Дамчаа, Банзарын}} [[Ангилал:Галт тэрэгний машинист]] [[Ангилал:Дуу оруулагч]] [[Ангилал:Монголын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголын кино найруулагч]] [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Санхүү Эдийн Засгийн Техникумын төгсөгч]] [[Ангилал:Ховдынхон]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1932 онд төрсөн]] [[Ангилал:2009 онд өнгөрсөн]] 237kvf3zff339m6g61zl0otp75xv50o 0 14616 874786 867803 2026-11-02T13:57:36Z ~2026-47206-70 107170 874786 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Guyuk khan's Stamp 1246.jpg|thumb|200px|[[Их Монгол Улс]]ын төрийн тамга]] [[Зураг:Emperoryuandinastycollage.jpg|350px|thumb|[[Их Монгол Улс|Монголын Эзэнт Гүрний]] 15 хааны 8-ынх нь зураг]] [[Зураг:Mongol Empire map.gif|350px|thumb|[[Их Монгол Улс|Монголын Эзэнт Гүрний]] тэлэлт болон хуваагдлын зураг]] {{Загвар:Монголын түүх}} Энд '''[[монгол үндэстэн|монгол]] [[хаан|хаад]]''' '''[[хан]]гуудын''' нэр, хаанчилсан он жилийг дурдав. ==[[Хүннү улс]] (НТӨ 209 - НТ 216 он)== # [[Түмэн шаньюй]] (НТӨ 220 оны орчим - 209) # [[Модун шаньюй|'''Модун шаньюй''']] (НТӨ 209-174) # [[Лаошан шаньюй]] (НТӨ 174-161) # [[Жюнчэн шаньюй]] (НТӨ 161-126) # [[Ичиси шаньюй]] (НТӨ 126-114) # [[Увэй шаньюй]] (НТӨ 114-104) # [[Үшилү шаньюй]] (НТӨ 104-102) # [[Гоулихү шаньюй]] (НТӨ 102-101) # [[Чедихөү шаньюй]] (НТӨ 101-96) # [[Хүлүгү шаньюй]] (НТӨ 96-85) # [[Хуяньди шаньюй]] (НТӨ 85-68) # [[Шюйлюйчюаньчюй шаньюй]] (НТӨ 68-60) # [[Уяньгюйди шаньюй]] (НТӨ 60-58) # [[Хуханье шаньюй]] (НТӨ 58-31) # [[Жижи шаньюй]] (НТӨ 58-36) # [[Фүжүлэй шаньюй]] (НТӨ 31-20) # [[Соусе шаньюй]] (НТӨ 20-12) # [[Чөяа шаньюй]] (НТӨ 12-8) # [[Үжүлю шаньюй]] (НТӨ 8 НТ 13) # [[Үлэй шаньюй|Үлэй шаньюй]] (НТ 13-18) # [[Юй шаньюй]] (НТ 18-46) # [[Удадихоу шаньюй]] (НТ 46-46) === [[Умард Хүннү]] (НТ 46-93) === # [[Пүнү шаньюй]] (НТ 46 - ?) # [[Ёулю шаньюй]] (НТ ? - 87), Пүнү шаньюйгийн ач хүү # [[Умардын шаньюй]] (НТ 88-91), Ёулю шаньюйгийн дүү. Нэр нь түүхэнд бичигдсэнгүй. # [[Юйчужянь шаньюй]] (НТ 91-93), Ёулю шаньюйгийн дүү === [[Өмнөд Хүннү]] (НТ 48-216) === # [[Би шаньюй]] (НТ 48-56) # [[Чюфү ёоуди шаньюй]] (НТ 56-57) # [[Ифа Юлүти шаньюй]] (НТ 57-59) # [[Шитун Шижү Хоуди шаньюй]] (НТ 59-63) # [[Чючү Жюлинди шаньюй]] (НТ 63) # [[Хүсе Шижү Хоуди шаньюй]] (НТ 63-85) # [[Итү Юлүти шаньюй]] (НТ 85-88) # [[Түньтүхэ шаньюй]] (НТ 88-93) # [[Аньгүо шаньюй]] (НТ 93-94) # [[Шизи шаньюй]] (НТ 94-98) # [[Тань шаньюй]] (НТ 98-124) # [[Ба шаньюй]] (НТ 124-128) # [[Шюли шаньюй]] (НТ 128-142) # [[Чэнью шаньюй]] (НТ 142-143) # [[Доулоучү шаньюй]] (НТ 143-147) # [[Жюйчөр шаньюй]] (НТ 147-172) # [[Түтө Руоши Жүжю шаньюй]] (НТ 172-178) # [[Хүжөн шаньюй]] (НТ 178-179) # [[Чянчү шаньюй]] (НТ 179-188) # [[Юфүлуо шаньюй]] (НТ 188-195) # [[Хүчүчюань шаньюй]] (НТ 195-216) ==[[Сяньби|Сяньби улс]]== # [[Таньшихуай|Таньшихуай хаан]] (НТ 156-181) # [[Хэлянь]] (НТ 181-182), Таньшихуай хааны хүү. Дайнд амь үрэгдсэн. # [[Цяньмань]] (НТ 182 - ?), Хэлянь хааны хүү. # [[Күйтоу]] (НТ ? - 210?), Таньшихуай хааны ач хүү. # [[Бүдүгэнь]] (НТ 210? - 233), Куйтоугийн дүү. # [[Кэбинэн]] (НТ 210? - 235), угсаа гарал нь тодорхойгүй, Сяньбийн аль нэг аймгийн удирдагч байсан. Хаан ширээг булаан авсан нэгэн. [[Цао Вэй улс|Вэй улсын]] алуурчинд алуулсан. ==[[Нирун улс]]== # [[Мугулюй]] # [[Чаругуй хан]] # [[Тунугуй хан]] # [[Бати хан]] # [[Бисуюань хан]] # [[Пихоуба хан]] # [[Веньхети хан]] # [[Мангэти хан]] # [[Хэдуохан хан]] # [[Жарун хаан]] (НТ 402-410) # [[Хулюй хаан]] (НТ 410-414) # [[Датань хаан]] (НТ 414-429) # [[Ути хаан]] (НТ 429-444) # [[Тогочин хаан]] (НТ 444-450) # [[Ижин хаан]] (НТ 450-485) # [[Түлүн хаан]] (НТ 485-492) # [[Нагай хаан]] (НТ 492-506) # [[Футу хаан]] (НТ 506-508) # [[Чуну хаан]] (НТ 508-520) # [[Анагуй хаан]] (НТ 520-552) # [[Поломэн хаан]] (НТ 521-524) # [[Тибэд хаан]] (НТ 552-553) # [[Дэнжу хаан]] (НТ 553) # [[Амаржин хаан]] (НТ 553-554) # [[Дэншузи хаан]] (НТ 555) == [[Хөх Түрэгийн хаант улс|Түрэгийн хаант улс]] (552-745) == # [[Буман хаан]] (551-552) # [[Иссик хаан]] (552-554) # [[Мукан хаан]] (554-572) # [[Таспар хаан]] (572-581) # [[Амрак|Амрак хаан]] (581) # [[Ишбара хаан]] (581-587) # [[Чоллыг Ябгу Бага хаан]] (587-588) # [[Тулан хаан]] (588-599) === Зүүн Түрэг улс (599-630) === # [[Киминь хаан]] (599-603) # [[Шиби хаан]] (603-619) # [[Чуло хаан]] (619-620) # [[Сэли хаан]] (620-630) === [[Хожуу Түрэгийн хаант улс]] (682-745) === # [[Элтэрэс хаан]] (682-693) # [[Капаган хаан]] (693-716) # [[Инел хаан]] (716) # [[Билгэ хаан]] (716-734) # [[Ижань хаан]] (734-739) # [[Тэнгри хаан]] (739-741) # [[Кутлук Ябгу хаан]] (741-742) # [[Озмыш тегин]] (742-744) # [[Баймэй хаан]] (744-745) == [[Уйгур улс|Уйгурын хаант улс]] == # [[Кутлук Билгэ Күл хаан|Пэйло]] (744-747) [[Яклакар]] овгийн Хушу ноёны хүү # [[Баянчор хаан]] (747-759), Күл Билгэ хааны хоёр дахь хүү # [[Идигинь хаан]] (759-779), Баянчор хааны хоёр дахь хүү # [[Дуньмохэ хаан]] (780-789), Баянчор хааны хүү Чабыш тэгиний ууган хүү # [[Дулосы хаан]] (789-790), Дуньмохэ хааны хүү # [[Фэнчэн хаан]] (790-795), Дулосы хааны хүү # [[Алп Күтлүк хаан]] (795-805), [[Эдиз]] овгийн жанжин. # [[Күлүг Билгэ хаан]] (805-808) # [[Бао-и хаан]] (808-821) # [[Чүндэ хаан]] (821-824) # [[Жаоли хаан]] (824-832) # [[Жаншинь хаан]] (833-839) # [[Касар хаан]] (839-840) # [[Үже хаан]] (840-846) # [[Энянь хаан]] (846-848) == Их [[Хидан Улс]] == # [[Елюй Абаожи]] (Амбагян, 901-926), Ляо улсын Тайзү хаан # [[Яогу|Елюй Дэгуан]] (Яогу, 926-947), Ляо улсын Тайзун хаан # [[Елюй Уюй|Елюй Руань]] (Уюй, 947-951), Ляо улсын Шизун хаан # [[Елюй Жин]] (Шулү, 951-969), Ляо улсын Мүзун хаан # [[Елюй Шянь]] (Мин-и, 969-982), Ляо улсын Жинзун хаан # [[Елюй Вэньшүнү]] (Лоншю, 982-1031), Ляо улсын Шэньзун хаан # [[Елюй Жигу]] (Жигу, 1031-1055), Ляо улсын Шиньзун хаан # [[Елюй Хунжи]] (Чала, 1055-1101), Ляо улсын Даозун хаан # [[Елюй Яньши]] (Агүо, 1101-1125), Ляо улсын (Тяньзуоди) хаан == [[Хэрэйд|Хэрэйдийн ханлиг]] == # [[Маркуз Буюрук хан]] # Сарык хан? # [[Куржакуз буюруг хан]] # [[Тоорил хан]] (116?-1194; 1198-1203) # [[Эрх Хара]] (1194-1198) # [[Жаха Хамбу|Жаха хамбу]] (1203-1204) == [[Найман|Найманы ханлиг]] == # [[Инанча билгэ хан]] (?-1201) #[[Таян хан]] (1201-1204) # Буюруг хан (1201-1205) # [[Хүчлүг|Хүчүлүг хан]] (1204-1218) == [[Хамаг Монгол|Хамаг Монголын ханлиг]] == # '''[[Хайду (хан)|Хайду хан]] (1080?-?)''' # [[Байшонхор догшин]] (?-1100?) # [[Тумбинай сэцэн]] (1100?-1130?) # [[Хабул хан|'''Хабул хан''']] (1130?-1148) # [[Амбагай хан|'''Амбагай хан''']] (1148-?) # [[Хутула хан|'''Хутула хан''']] (?-1160?) # [[Есүхэй баатар|'''Есүхэй баатар''']] (хан?) (1160-1171) # [[Таргудай Хирилтуг]] (1171-1201), 1189 он хүртэл Хамаг Монголын ихэнх хэсгийг захирч байгаад, 1189-1201 онд Хамаг Монголын Тайчуудаар төвлөрсөн зүүн хэсгийг захирч байсан бололтой. # [[Чингис хаан|'''Тэмүжин хан''']] (1189-1206) [[Зураг:Ih Mongol Uls.jpg|thumb|400px|Их Монгол Улсын хаад]] ==[[Их Монгол Улс]]== 1. '''[[Чингис хаан]]''' ([[1206]]-1227) — 22 жил хаан суув. [[Есүхэй]]н хөвүүн. Их Монгол улсыг үндэслэгч. <br>{{nbsp|5}}[[Тулуй ноён]] (1227-1229) — түр чөлөөний 2 жил хэрэг шийтгэв. [[Чингис хаан]]ы IV хүү.<br>2. '''[[Өгэдэй хаан]]''' (1229-[[1241]]) — 12 жил хаан суув. [[Чингис хаан]]ы III хүү.<br>{{nbsp|5}}Турхан хатан (1241-[[1246]]) — түр чөлөөний 5 жил хэрэг шийтгэв. [[Өгөөдэй хаан]]ы хатан.<br>3. '''[[Гүюг хаан]]''' ([[1246]]-1248) — 3 жил хаан суув. [[Өгөөдэй хаан]]ы ууган хүү.<br>{{nbsp|5}}[[Огул Каймиш хатан]] (1248-1251) — түр чөлөөний 3 жил хэрэг шийтгэв. [[Гүюг хаан]]ы хатан.<br>4. '''[[Мөнх хаан]]''' (1251-1259) — 9 жил хаан суув. [[Тулуй]]н ууган хүү. * '''[[Аригбуха хаан]]''' (1260-1264) — [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл]], бусад Монголын ханлигуудад хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй. [[Тулуй]]н гурав дахь хүү. * '''[[Хубилай хаан|Хубилай цэцэн хаан]]''' (1264-1271) - Монголын төрийн төвийг Хятадад шилжүүлэн нүүлгэв. Монголын эзэнт гүрний задрал. ===[[Юань Улс]]=== # '''[[Хубилай хаан|Сэцэн (Хубилай) хаан]]''' (1260-1294) — 34 жил хаан суув. [[Тулуй|Тулуйн]] их хатнаас төрсөн 2-р хүү. # '''[[Өлзийт Төмөр хаан|Өлзийт (Төмөр) хаан]]''' (1294-1307) — 13 жил хаан суув. [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] ач хөвгүүн. [[Чингим|Чингим тайжын]] отгон хүү. # '''[[Хайсан хүлэг хаан|Хүлэг (Хайсан) хаан]]''' (1307-1311) — 4 жил хаан суув. [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] гуч. # '''[[Аюурбарбад буянт хаан|Буянт (Аюурбарбад) хаан]]''' (1311-1320) — 9 жил хаан суув. [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] гуч. [[Дармабала|Дармабалын]] отгон хүү, [[Хайсан хүлэг хаан|Хүлэг хааны]] төрсөн дүү. # '''[[Шадбал гэгээн хаан|Гэгээн (Шадбал) хаан]]''' (1321-1323) — 4 жил хаан суув. [[Аюурбарбад буянт хаан|Буянт хааны]] хүү. # '''[[Есөнтөмөр хаан]]''' (1323-1328) — 5 жил хаан суув. [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] гуч, [[Гамала]] [[Жинь ван|жинь вангийн]] хүү. # '''[[Аригиба хаан]]''' (1328) — 3 сар хаан суув. Есөнтөмөрийн хааны ахмад хөвгүүн # '''[[Хүслэн хаан|Хутагт (Хүслэн) хаан]]''' (1329) — 7 сар хаан суув. [[Хайсан хүлэг хаан|Хүлэг хааны]] ахмад хүү. # '''[[Тугтөмөр хаан|Заяат (Тугтөмөр) хаан]]''' (1328-1329, 1329-1332) — 4 жил хаан суув. [[Хайсан хүлэг хаан|Хүлэг хааны]] 2-р хүү. # '''[[Ринчинбал хаан]]''' (1332) — 40 гаруй хоног хаан суув. [[Хүслэн хаан|Хүслэн хааны]] бага хүү. # '''[[Тогоонтөмөр хаан|Ухаант (Тогоонтөмөр) хаан]]''' (1333-1370) — 38 жил хаан суув. [[Ринчинбал хаан|Ринчинбал хааны]] ах. === [[Өгэдэй|Өгэдэйн]] өргөмөл газар (1265-1310) === # [[Хайду|'''Хайду''']] (1265-1301) # [[Чапар]] (1301-1310) ==[[Алтан Орд|Зүчийн Улс]]== # [[Бат хан]] (1237-1256), Зүчийн хүү # [[Сартаг]] (1255-1256), Батын хүү # [[Улагчи]] (1257), Бат ханы хүү # [[Бэрх]] (1257-1266), Бат ханы дүү, [[Улагчи|Улагчийг]] хороосон. # [[Мөнхтөмөр]] (1266-1282), Бат ханы ач хүү. # [[Тодмөнх]] (1282—1287), Мөнхтөмөр ханы хүү. # [[Тулабуга]] (1287—1291) # [[Тохта]] (1291—1312) # [[Өзбег]] (1312-1341) # [[Тинибег]] (1341-1342), Өзбег ханы хүү. # [[Жанибег]] (1342—1357), Өзбег ханы дүү, Тинибегийг хороосон. # [[Бердибег]] (1357—1361) # [[Кульпа]] (1359-1360) # [[Наурузбег]] (1360-1361) # [[Хызр]] (1361) # [[Төмөр Хожа]] (1361) # [[Ордумелиг]] (1361) # [[Кильдибег]] (1361-1362), Мамайн дэмжлэгтэй хаан суусан # [[Мурид]] (1362-1364), бодитоор Ильяс везир захирч байв # [[Абдуллах хан|Абдуллах]] (1362-1364, 1367-1368, 1369-1370), бодитоор бол [[Мамай]] захирч байв # [[Мир Болд]] (1362-1363, 1364-1365) # [[Азиз шейх]] (1364-1367) # [[Хасан (Алтан Орд)|Хасан]] (1369-1370), Хажи Черкесийн дэмжлэгтэй хаан болсон # [[Мухаммед Булак]] (1370-1372, 1375-1379), бодитоор бол [[Мамай]] захирч байв # [[Тулунбег]] (1370-1373) (эмэгтэй хаан), бодитоор бол [[Мамай]] захирч байв # [[Айбег (Алтан Орд)|Айбег]] (Ильбан, Ильбег) (1373-1376) # [[Черкес|Хажи Черкес]] (1374-1375) # [[Хаанбег]] (1375-1377) # [[Араб шах]] (1376-1379) # [[Урус]] (1376-1377), мөн Цагаан Ордны хан байсан бөгөөд Тохтамышын авга нь байв, ийнхүү Ордуудыг нэгтгэж чаджээ. # [[Туляк]] (1379-1380), Мамайн тоглоомын хаан # [[Тохтамыш]] (1380-1395) # [[Төмөрхүтлүг|Төмөркутлуг]] (1396-1401), [[Эдигу|Эдигугийн]] тоглоомын хаан # [[Шадибег]] (1399-1407): [[Едигей|Едигейн]] тоглоомын хаан # [[Болд (Алтан Орд)|Болд хан]] (1407-1410): [[Едигей|Едигейн]] тоглоомын хаан # [[Төмөр (Алтан Орд)|Төмөр хан]] (1410-1412): [[Едигей|Едигейн]] тоглоомын хаан # [[Желал ад-Дин (Алтан Орд)|Желал ал-Дин]] (1412-1413): Тохтамышийн хөвүүн. [[Литвын Их Вант Улс|Литвын]] дэмжлэгтэй хаан болсон. # [[Керим берди|Керим Берди]] (1413-1414): Тохтамышийн хөвүүн. Москвагийн дэмжлэгтэй хаан болсон. # [[Кебек (Алтан Орд)]] (1414): Тохтамышийн хөвүүн. Литвын дэмжлэгтэй хаан болсон. # [[Чэкрэ|Чекре]] (1414-1416): [[Едигей|Едигейн]] тоглоомын хаан # [[Жаббар берди|Жаббар Берди]] (1414-1415, 1416-1417): Тохтамышийн хөвүүн. Литвын дэмжлэгтэй хаан болсон. # [[Дервиш]] (1417-1419): [[Едигей|Едигейн]] тоглоомын хаан # [[Кадыр берди|Кадыр Берди]] (1419): Тохтамышийн хөвүүн. Литвын дэмжлэгтэй хаан болсон. # [[Хажи Мухаммед]] (1419): [[Шибан|Шибаны]] удам. 1420 онд [[Сибирийн ханлиг|Сибирийн хант улсыг]] байгуулж, салан тусгаарласан. # [[Үлүг Мухаммед]] (1419-1423, 1428-1437): 1435 онд [[Казанийн ханлиг|Казаний хант улсыг]] байгуулж, салан тусгаарласан. # [[Давлет берди|Давлет Берди]] (1419-1421, 1428-1432): Жаббар бердийн хөвүүн. Крымд төвлөрч байсан. # [[Барак (Алтан Орд)|Барак]] (1421-1427): Урус хааны ач хөвүүн # [[Сайид Ахмед]] (1433-1455): Тохтамышийн хөвүүн # [[Күчүк Мухаммед]] (1433-1459): [[Төмөр (Алтан Орд)|Төмөр хааны]] хөвүүн === [[Их Орд]] === # [[Махмуд (Их Орд)|Махмуд]] (1459-1465) # [[Ахмед хан|Ахмед]] (165-1481) # [[Шейх Ахмед]] (1481-1498, 1499-1502) # [[Муртаза]] (1498-1499) [[Зураг:Zuchi.jpg|thumb|400px|Алтан Ордын Улсын хаад]] ====[[Цагаан орд]]==== # [[Орда]] (1226–1251) # [[Кун Куран]] (1251–c.1280) # [[Хүйнчи]] (c.1280–1302) # [[Баян хан]] (1302–1309) # [[Сашибуга]] (1309–1315) # [[Илбасан]] (1315–1320) # [[Мубарек хожа]] (1320–1344) # [[Чимтай]] (1344–1374) # [[Урус]] (1374–1376) # [[Тогтакия]] (1376) # [[Төмөрмелиг]] (1377) # [[Тохтамыш]] (1377–1378) # Койричак (1378-1399) # Барак (1423-1428) # [[Мухаммед]] (1428-1431) # Мустафа (1431-1446) ''Тус ордыг 1446 онд Абулхаир хаан өөртөө нэгтэгсэн''. == [[Ил Хаант Улс]] == * [[Хүлэгү]] хан (1256-1265) * [[Абаха]] хан (1265-1282) * [[Тэкүдэр|Ахмед Тэкүдэр]] (1282-1284) * [[Аргун]] (1284-1291) * [[Гайхату]] (1291-1295) * [[Байду]] (1295) * [[Газан|Махмуд Газан]] (1295-1304) * [[Өлзийт]] (1304-1316) * [[Абу Саид (Ил Хан улс)|Абу Саид Бахадур]] (Абу саыд Баатар хан) (1316-1335) * [[Арпа Кэүн]] (1335-1336) Арпаг хорлосны дараа, Ил Хан улсын задралын үеэр байгуулагдсан тус бүс нутгийн улсууд өөр өөрсдийн удирдагчдыг хангаар өргөмжилжээ. [[Зураг:Il_Khaan.jpg|thumb|300px|Ил Хаадын Улс]] * [[Муса ил хан|Муса]] (1336-1336) (Багдадын Али Падшахын тоглоомын хан) * [[Мухаммед ил хаан|Мухаммад]] (1336-1338) ([[Жалайр]]ын '''Хасан Бузург''' ноёны тоглоомын хан) * [[Сати Бек ил хан]] (1338-1339) (Чобаныханы тоглоомын хан) * [[Сулейман ил хан|Сулейман]] (1339-1343) (Чобаныханы тоглоомын хан, 1341-1343 онд Сарбадарууд хүлээн зөвшөөрсөн) * [[Жахантөмөр ил хан]] (1339-1340) (Жалайрынханы тоглоомын хан) * [[Ануширван]] (1343-1356) (Чобаныханы тоглоомын хан) * [[II Газан]] (1356-1357) (зөвхөн зоосон дээр л хөрөг нь байсан) ''Зүүн Перс (Хорасан)-ээс ханд өргөмжлөгсөд:" * Тугайтөмөр (1338-1353) (1338-1349 онд Картууд; 1338-1339 ба 1340-1344 онд Жалайрууд; 1338-1341, 1344, 1353 онд Сарбадарууд тус тус хүлээн зөвшөөрсөн) * Лухман (1353-1388) (Тугайтөмөрийн хүү) ==[[Цагадайн улс]]== # [[Цагадай]] 1226-[[1242]] # [[Хара Хүлэгү]] 1242-1246 d. [[1252]] # [[Есөнмөнх]] 1246-1252 # Хархүлэгү (дахин суусан) 1252 # [[Мубарак шах]] 1252-1260 #*[[Ургана]] хатан (засаг баригч) 1252-1260 # [[Алгуй]] 1260-1266 # Мубарак шах (дахин суусан) 1266 # [[Барак (Цагадайн улс)|Барак]] 1266-1270 # [[Никпей]] 1270-1272? # [[Бөхтөмөр]] ?1272-1287 # [[Дува]] 1287-1307 # [[Кунжик]] 1306-1308 # [[Талику]] 1308-1309 # [[Кебек]] 1309 d. 1325 # [[Эсэнбөх]] 1309-?1318 # Кебек (дахин суусан) ?1318-1325 # [[Илжигдэй]] 1325-1329 # [[Дува Төмөр]] 1329-1330 # [[Тармаширин]] 1331-1334 # [[Бузан]] 1334-1335 # [[Чанши]] 1335-1338 # [[Есөнтөмөр хан|Есөнтөмөр]] 1338-?1342 # [[Али султан]] 1342, [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] удам. # [[Муххамед Пулад]] 1342-1343 # [[Казань хан|Казань]] 1343-1346 # [[Данишменж]] 1346-1348, [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] удам. [[Зураг:Chagadai.jpg|thumb|500px|Цагаадайн Улсын хаад]] ''Цагадайн улс нь баруун (Мавренахр), зүүн [[Могулистан]] гэсэн хоёр хэсэгт хуваагдсан.'' === [[Мавереннахр]] улсын хаад === # [[Баян Кули]] (1348-1358) # [[Төмөр шах]] (1358) # [[Төглөгтөмөр|Туглугтөмөр]] (Могулистанд 1348-1363) (1358-1363) # [[Ильяс хожа]] (Могулистанд 1363-1368) (1363 -1368) # [[Адил султан]] (1363) # [[Кабул шах]] (1364-1370) # [[Сюргатмишь]] (1370-1384) # [[Махмуд султан (Цагадайн улс)]] (1384-1402) === [[Моголистан|Моголистаны]] хаад (1347-1462) === {| class="wikitable" !Цол !Нэрс !Хаанчлал |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[Төглөгтөмөр|Төглөгтөмөр хаан]]<small>تغلق تیمور</small> |1348–1363 |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[Ильяс хожа]]<small>الیاس خوجہ</small> |1363–1368 |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[Камар ад-дин]]<small>قمر الدین خان دغلت</small> |1368–1392 |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[Хизр хожа]]<small>خضر خوجہ</small> |1389–1399 |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[Шамс-и-жахан]]<small>شمس جہان</small> |1399–1408 |- |''Хаан''<small>خان</small> |Муххамед хан (Моголстаны хаан) <small>محمد خان</small> |1408–1415 |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[Накш хаан]]<small>نقش جہان</small> |1415–1418 |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[Увэйс хаан]]<small>اویس خان</small> |1418–1421 ''Эхний удаа'' |- |''Хаан''<small>خان</small> |Шэр Муххамед хаан <small>شیر محمد</small> |1421–1425 |- |''Хаан''<small>خان</small> |Увэйс хаан <small>اویس خان</small> |1425–1429 ''2 дахь удаа'' |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[Сатук хаан]]<small>ستوق خان</small> |1429–1434 |- |''Хаан''<small>خان</small> |[[II Эсэнбөх]] <small>ایشان بغا ثانی</small> |1429–1462 |} 1462 оноос тус улс нь '''Баруун Моголистан''', '''[[Зүүн Туркестан|Уйгурстан]]''' гэж хоёр хэсэг болж задарсан. Баруун Моголстан нь 1514 оноос нэрээ сольж '''[[Яркендын хант улс]]''' болсон. ==== Баруун Моголистаны хаад (1462-1514) ==== {| class="wikitable" !Баруун Моголстан !Зүүн Моголстан |- |[[Юнус хаан]] <small>یونس خان</small> 1462–1469 |[[Дост Мухаммед хаан]] <small>دوست محمد خان</small> 1462–1468 |- | |[[Кебек Султан Оглан]] <small>قبق سلطان</small> 1469 |- | colspan="3" |[[Юнус хаан]] <small>یونس خان</small> 1469–1487 |- |[[Махмуд хаан]] <small>محمود خان</small> 1487–1508 |[[Ахмед Алак]] <small>احمد الاچ</small> 1487–1503 |- | |[[Мансур хаан]] <small>منصور خان</small> 1503–1508 |- | colspan="3" |[[Мансур хаан]] <small>منصور خان</small> 1508–1514 |- |[[Султан Саид хаан]] <small>سلطان سعید خان</small> 1514–1533 |[[Мансур хаан]] <small>منصور خان</small> 1514–1548 |- |[[Абд ар Рашид хаан]] <small>عبد الرشید خان</small> 1533–1560 |[[Шах хаан]] <small>شاہ خان</small> 1543–1560 |- |[[Абдул Карим хан(Яркенд)]] <small>عبد الکریم خان</small> 1560–1591 [[Мухаммед султан (Могулстан)]] <small>محمد سلطان</small>1592-1609 [[Шуджа ад-дин Ахмад хаан]] <small>شجاع الدین احمد خان</small> 1609- 1618 |[[Абул Мухаммад хан (Турфан)]] <small>ابوالمحمد خان</small> 1570 [[Сүфи хаан (Турфан)]] <small>خان صُوفِيّ‎</small>1570 |} == Монгол Улс (1370-1691) == # [[Аюушридар хаан|Билэгт (Аюушридар) хаан]] (1370-1378) — 9 жил хаан суув. Умард Юань Улсын [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөрийн]] хүү. # [[Төгстөмөр хаан|Усхал (Төгстөмөр) хаан]] (1378-1388) — 11 жил хаан суув. Умард Юань Улсын [[Аюушридар хаан|Аюушридарын]] дүү. # '''[[Зоригт хаан]]''' (Есүдэр) (1388-1391) — 4 жил хаан суув. [[Аригбөх|Аригбөх хааны]] хойчис. # '''[[Энх хаан]]''' (1391-1394), [[Зоригт хаан|Зоригт хааны]] хүү. [[Алтан товч]] болон [[Мин улсын судар|Мин улсын түүхэнд]] нэр гардаг. # [[Элбэг нигүүлсэгч хаан]] (Нигүүлсэгч цолтой) (1394-1399), Аюушридар хааны хүү эсвэл [[Төгстөмөр хаан|Төгстөмөр хааны]] хүү гэж үздэг. # '''[[Гүнтөмөр хаан]]''' (1399-1402), [[Элбэг нигүүлсэгч хаан|Элбэг хааны]] хүү эсвэл [[Аригбөх|Аригбөхийн]] удам гэж үздэг. # '''[[Өрөгтөмөр хаан]]''' (Ёлтөмөр) (1402-1408), [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]]н удам гэж үздэг. # [[Өлзийтөмөр хаан]] (Буяншир) (1408-1412), [[Элбэг нигүүлсэгч хаан|Элбэг хааны]] хүү. # '''[[Дэлбэг хаан]]''' (1412-1415), Буяншир хааны хүү эсвэл Аригбөхийн удмын хүн гэж таамагладаг. # '''[[Ойрадай хаан]]''' (1415-1425/1417?), Аригбөхийн удмынх гэж үздэг. # '''[[Адай хаан]]''' (1425-1438), [[Хасар|Хасарын]] удам эсвэл Элбэг хаан, Өрөгтөмөр хааны хүү гэж янз бүрээр тайлбарладаг. # [[Тайсун хаан]] (Тогтоабух) (1434-1452), [[Харгучуг Дүүрэнтөмөр хунтайж|'''Дүүрэнтөмөр Хархуцаг тайж'''ын]] ганц хүү [[Ажай тайж|Ажай тайжын]] ахмад хөвгүүн. # [[Агваржин хаан]] ([[Жонон]]) (1453), [[Тайсун хаан|Тайсун хааны]] дүү. # [[Махагүргис хаан]] (Үхэгт хаан цолтой) (1454-1465), Тайсун хааны хүү. # [[Молон хаан]] (1465-1466), Тайсун хааны [[Горлос|Горлосын]] '''Алтайхан''' хатнаас төрсөн. # [[Мандуул хаан]] (1463-1467/1475-1479), [[Ажай тайж|Ажай тайжын]] ойрад хатнаас төрсөн отгон хүү. # [[Батмөнх Даян хаан]] (Даян хаан цолтой) (1470/1480-1517), [[Баянмөнх жонон|Баянмөнх жононгийн]] хүү. # [[Барсболд хаан]] ([[Жонон]]) (1517-1519), Даян хааны хүү # [[Боди Алаг хаан]] (1519-1547), Даян хааны ач хүү # [[Дарайсүн Гүдэн хаан]] (Гүдэн хаан цолтой) (1547-1557), Боди Алаг хааны ахмад хүү # [[Түмэн засагт хаан]] (1557-1592), Дарайсүн хааны ахмад хүү # [[Буян сэцэн хаан]] (Сэцэн хаан цолтой) (1592-1603), Түмэн хааны ахмад хүү # [[Лигдэн хаан|Лигдэн хутагт хаан]] ('''Хутагт''' суут Чингис даймин сэцэн, зүгүүдийг тийн бөгөөд ялгуугч бала чакраварти, дай тайсун, тэнгэрийн тэнгэр, дэлхий дахины хурмаст, алтан хүрдэнийг орчуулагч номын хаан цолтой){{sfn|МУТ. III боть|2003|pp=58}} (1604-1634), Буян сэцэн хааны хүү Мангус тайжийн хүү. ===Түмэдийн хаад=== # [[Алтан хан|Алтан хаан]] (1542-1581), [[Барсболд хаан|Барсболд хааны]] хоёрдугаар хүү # [[Сэнгэдүүрэн хан|Сэнгэдүүрэн сэцэн хаан]] (1582-1586), Алтан хааны ахмад хүү # [[Намудай сэцэн хаан]] (1586-1607), Сэнгэдүүрэн хааны хүү # [[Бошигт сэцэн хаан]] (1607-1627), Чөрүхэ Намудай ханы хүү === Ордосын хаад === # [[Бошигт жонон|Бошогт сэцэн жонон хаан]]{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=169}} (1614-1624), [[Буянбаатар хунтайж|Буянбаатар хунтайжийн]] хүү # [[Сэрэн эрдэнэ жонон|Сэрэн эрдэнэ хунтайж]]{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=169}} (1626), Бошогт жононгийн хүү # [[Ринчин жонон|Ринчэн сэцэн жонон хаан]]{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=174-175}} (1627-1630, 1634-1635), Бошогт жононгийн хүү # [[Туба жонон|Туба тайсун жонон]] (1630-1634), Бошогт жононгийн хүү === Харчины хаад === # [[Байсахал хөндлөн хан|Байсахал хүндүлэн хаан]] (1542-1572): [[Барсболд хаан|Барсболд хааны]] хүү. # [[Байхундай хөндлөн хаан]] (1572-1629): Байсахал хааны ахмад хөвгүүн Байсанхур үйзэн тайжийн хөвгүүн. === Халхын хаад (1586-1691) === ==== Түшээт хаан ==== # [[Абтай сайн хан|Абтай очирай сайн хаан]] (1586-1588) # [[Эрээхий мэргэн хан|Эрээхий мэргэн хаан]] (1588-?) # [[Гомбодорж Түшээт хан|Гомбодорж түшээт хаан]] (?-1653) # [[Чахундорж хан|Чахундорж түшээт хан]] (1653-1698) ==== Засагт хаан ==== # [[Лайхур хан|Лайхур хаан]] (1590-1596) # [[Субадай засагт хан|Субадай засагт хаан]] (1596-1650) # [[Норов Бишрэлт хан|Норов бишрэлт хаан]] (1650-1661) # [[Чуу Мэргэн Засагт хан|Гомбо хотул засагт хаан]] (1661) # [[Ванчиг Засагт хан|Ванчиг мэргэн засагт хаан]] (1661-1662) # [[Цэнгүүн Засагт хан|Цэнгүүн сэцэн засагт хаан]] (1662-1685) # [[Шар Засагт хан|Шар засагт хаан]] (1685-1688) # [[Цэвээнжав засагт хан]] (1688-1732) ==== Сэцэн хаан ==== # [[Шолой сэцэн хан|Шолой сэцэн хаан]] (1626-1653) # [[Бабу сэцэн хан|Бабу сэцэн хаан]] (1653-1683) # [[Норов сэцэн хан|Норов сэцэн хаан]] (1683-1687) # [[Равдан илдэн]] (1687-1688) # [[Өмэхэй сэцэн хан]] (1688-1709) ==== Хотгойдын Алтан хан ==== # [[Шолой убаши хунтайж|Шолой убаш хунтайж]], алтан хан (1587?-1627) # [[Бадма Эрдэнэ хунтайж]], алтан хан (1627-1657) # [[Ринчин сайн хунтайж]], алтан хан (1657-1686) ==== [[Жарууд]] халхын хаад ==== # Жунту хаан (?-1612?){{sfn|Bayarsaikhan|Nergui|Budsuren|2006|pp=563-564}} [[Даян хаан|Даян хааны]] 5-р хүү [[Алчболд|Алчболдын]] хүү Хургач Хасар ноёны ахмад хүү Убаши үйзэн ноён, түүний хүү Баяндара илдэн ноёны хүү. # Абатай найч хаан (?-1642){{sfn|Bayarsaikhan|Nergui|Budsuren|2006|pp=563-564}}: Жунту ханы хүү. 1648 онд түүний хүү Чингэбууг төрийн бэйл хэргэм, [[Жарууд зүүн хошуу|Жаруудын зүүн хошууны]] засаг ноён болгосон. ==[[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгарын улс]]== # '''[[Галдан бошигт хаан]]''' (1677-1697) # '''[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хунтайж]]''' (1697-1727), Сэнгэ хунтайжын хүү. # '''[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хунтайж]]''' (1727-1745) # [[Цэвээндоржнамжил]] хунтайж (1745-1750) # [[Лхамдаржаа]] хунтайж (1750-1753), Галданцэрэнгийн бага хатнаас төрсөн. # [[Даваач]] хунтайж (1753-1755), Их Цэрэндондовын удам. ==[[Хошууд]]ын ханлиг == # '''Төрбайх [[Гүш хаан|Гүүш хан]]''' (1642-1655), [[Хасар|Хасарын]] хойчис # Дорж далай баатар (1655-1660), төрийн эрх баригч # '''[[Даян Очир хан]]''' (1655-1668) # Дашбаатар тайж (1668-1671), төрийн эрх баригч # '''[[Гончиг Далай хан]]''' (1668-1701) # '''[[Ванжил хан]]''' (1701-1702) # [[Лхазан хан]] (1703-1717) ==[[Халимагийн хант улс|Халимагийн]] хант улс== # '''[[Хо өрлөг]]''' '''[[Далай тайш]]''' (?-1644) # [[Шүхэр Дайчин]] (Шихир Дайчин), (1644-1661) # [[Пунцаг хан]] (1661-1672) # '''[[Аюук хан]]'''(Аюук, Аюуки, Аюка), (1672-1724) # [[Цэрэндондог хан]] (1724-1735) # [[Дондог-Омбо хан]] (1735-1741) # [[Дондогдаш хан]] (1741-1761) #'''[[Убаши]] хан''' (Убаш, Увш) (1762-1771) ==[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]== *[[Богд хаан|Олноо Өргөгдсөн Богд хаан]] (1911-1919); (1921-1924) ==Мөн үзэх== *[[Монгол Улсын төрийн тэргүүн]] *[[Монголын хаадын төр барьсан жилийн жагсаалт]] *[[Монгол хаадын ургийн хэлхээ]] ==Эшлэл== {{Reflist}} == Ном зүй == *{{Cite book |last=Bayarsaikhan |first=M |title=Саган сэцэн. Эрдэнийн товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite book |last=Bayarsaikhan |first=M|last2=Nergui|first2=Ch|last3=Budsuren|first3=D |title=Рашпунцаг. Болор эрих |year=2006 |edition=1 |volume=2 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite book |title=Монгол улсын түүх. Гутгаар боть |year=2003 |location=Улаанбаатар|publisher=Адмон |isbn=99929-0-210-8 |ref={{harvid|МУТ. III боть|2003}}}} [[Ангилал:Монголын хаан| ]] [[Ангилал:Монгол хан| ]] [[Ангилал:Хаан]] [[Ангилал:Ноёрхогчийн жагсаалт]] [[Ангилал:Монголын түүхэн хүн|!]] 86oqrgh6zl6yssvpkzrz6kho8t0uba8 0 19582 874770 874607 2026-11-02T12:13:15Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874770 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">{{Webarchiv|url=http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 |wayback=20070515003811 |text="In general, he rules." |archiv-bot=2026-09-23 17:54:44 InternetArchiveBot }} ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |wayback=20081206094603 |text=Forest Whitaker |archiv-bot=2026-11-02 12:13:15 InternetArchiveBot }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] ksvgsifqg4l0wfx0envembp55iw39bi 0 26032 874804 874738 2026-11-03T05:12:15Z ~2026-56123-21 108387 /* */ 874804 wikitext text/x-wiki {{Ялгах5|ястныгv|Хотон}} Хотон ястан нь [[Увс нуур]]ын баруун урд талаар Тариалан сум (дийлэнх нь), Наранбулаг сум (нэг баг)-аар нутагладаг. Мөн социализмын үед илгээлтээр, зах зээлийн нийгэмд шилжсэн их нүүдлээр Сэлэнгэ аймгийн Баруунбүрэн (Хуучнаар Бургалтайн САА, дийлэнх нь) сум, Цагааннуур сум, Дархан болон Эрдэнэт хотуудад олноороо шилжин суурьшиж, амьдардаг. Хотончууд нь [[түрэг]] гаралтай [[Монгол үндэстэн|монгол]] [[ястан]] юм. Исламын шашинтай ч тэдний шашны ёсонд Монголын буддын шашны нөлөө нэвтэрсэн байдаг. Тэд өөрсдийнхөө итгэл үнэмшлийг өөр шашин хэмээн тодорхойлдог ба өөрсдийгөө мусульман бус мусурман хэмээдэг. Хотон ястан голдуу Увс аймгийн [[Тариалан сум|Тариалан]] сум, [[Наранбулаг сум|Наранбулаг]] сум, [[Улаангом]] хотод голчлон суурьшжээ.<ref name="#10" /> Анх [[Галдан Бошигт]] тэднийг Туркестан нутгаас 17-р зууны сүүлээр тариа тариулахаар авчиржээ. Тэдний Түрэг угсаатныг батлах цөөнгүй баримт байдаг ба тэд бирь еки, өш хэмээн тоолох нь өвөг дээдсээс нь одоог хүртэл уламжлагджээ. Антропологийн халуун цэгүүд нь уйгаруудтай ижил төстэй байдгийг харуулсан гэж тэмдэглэжээ. Хотончууд өмнө нь ярьж байсан Хотонон хэлийг [[Уйгур]]ын аялгуу гэж үздэг бөгөөд Карлук хэлүүдийн найрлагад багтдаг.<ref>{{Книга|год=1998|страниц=|издательство=Старый сад|заглавие=Народы России, от прошлого к настоящему: Антропология|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=Qf8gAQAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%D1%83%D0%B9%D0%B3%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8|автор=|ответственный=|издание=|место=|страницы=133|isbn=|isbn2=}}</ref><ref>{{Книга|год=1993|isbn=9785020176348|страниц=429|издательство="Наука," Издательская фирма "Восточная литература"|заглавие=Языки Азии и Африки: Алтайские языки. 5|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=UhlkAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9|автор=|ответственный=|издание=|место=|страницы=190|isbn2=}}</ref> Мөн өөрсдийн ном уншдаг (лам) хүнийг молда гэдэг ба энэ нь Түрэг хэлтнүүд ийн хэлэлцдэг юм. Молда нар нас барсан хүний араас Яасын тоовуу хэмээх уншлага уншдаг нь Мусульманчуудын Куран судрын Ясын бүлгийг нас барагсдад уншдагаас үлджээ. Тэдний өвөг дээдэс мусульман байсан гэх нэг баримт нь Абдуллын 13 сакик гэдэг уншлага юм. Абдуллын 13 сакикт хангалттай мусульман итгэл үнэмшлийн тухай гардаг. Абдуллын гэдэг нь абдуллахын гэсэн үгнээс гаралтай ба Аллахын боол гэсэн үг юм. Мөн Ислам шашны гэрчлэлийн үг буюу Калимагийн хэсэг байдаг ба эл Мамаад урусалаа буюу Мухаммадун расулуллах буюу Мухаммед түүний элч (Аллахын) гэсэн үг юм. Хотон нэрийг янз бүрээр тайлбарладаг. Үүнд- Хотон нь анх Дөрвөдийн ноёдын албат болж ирсэн учир эрчүүл нь гадагш гарахдаа хатан (эм) хүний хувцас өмсөн зүсээ буруулж явснаас тэгж нэрлэсэн гэх, бас анх 20 орчим эмэгтэйчүүд баригдаж ирсэн тул тэдний удам нь хатан (хотон)гэгдэх болсон гэдэг. Мөн хаад ноёдын гэрийг тойрон хот маягаар байрлан сууж байснаас тийм нэртэй болсон гэлцэнэ. Бас эрт үед хотон гэдэг нь "одон" гэсэн түрэг үгээс хувирч ирсэн бөгөөд Исламын сүмийн орой дээрх "нар сар"-ыг "сүлд од" хэмээх тул энэхүү агуулгаас болж Исламын шашныг шүтдэг хүмүүсийг хотон гэж нэрийджээ гэж зарим судлаачид тайлбарлажээ. '''АЛДАРТНУУД:''' * МУ-ын шатрын 28 дахь аварга, насанд хүрэгчдийн стандарт тоглольын 2 удаагийн улсын аварга (2025, 2026), рапид тоглолтын 3 удаагийн улсын аварга (2023, 2024, 2025), блиц тоглолтын 2 удаагийн улсын аварга (2023, 2025), дэлхийн шатрын их мастер (WGM), 2025 оны шатрын Ази тивийн аваргын мөнгөн медальт, Дэлхийн шатрын 44 дэх олимпиадын 4-р ширээний алтан медальт Б.Мөнгөнзул * МУ-ын гавьяат багш, математикч Д.Алтангэрэл (Шинэ Монгол сургууль) * МУ-ын гавьяат эдийн засагч Б.Мөнгөн * МУ-ын гавьяат жүжигчин, баруун монгол ардын дууч Ж.Эрдэнэдалай * МУ-ын гавьяат усжуулагч Ж.Янжив * МУ-ын төрийн соёрхолт эмч, клиникийн профессор Ж.Түмэн-Өлзий (ГССҮТөвийн тасгийн эрхлэгч) * МУ-ын гавьяат эмч Ш.Жийдээ * Мэргэн Мэнгээ хэмээн алдаршсан буян номын үйлстэн Д.Мягмар * Буян номын үйлстэн Санхүү '''ЗЭЭ НАР:''' * Олимпийн мөнгөн медальт, дэлхийн аварга, МУ-ын хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин, ОУХМ жүдоч Д.Сумьяа == Хотон (ястан)хүний тоо == {| class="wikitable" |+ Хотон хүний тоо, Монгол Улсын хүн амд эзлэх хувь (%)<ref name="#10">{{Cite web |url=http://www.ses.edu.mn/books/ptrc/ptrc_10.pdf |title=«Монгол улсын ястангуудын тоо, байршилд гарч буй өөрчлөлтyyдийн асуудалд» М.Баянтөр, Г.Нямдаваа, З.Баярмаа pp.57-70 |access-date=2012-04-29 |archive-date=2009-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090327100852/http://www.ses.edu.mn/books/ptrc/ptrc_10.pdf |url-status=dead }}</ref><br /><small>хүн амын тоологын дагуу</small> !1956!!%!!1963!!%!!1969!!%!!1979!!%!!1989!!%!!2000!!%!!2007<br />тооц.<ref name="Civil Registration 2007">{{Cite web |url=http://www.citizenmongolia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=122:2009-06-19-06-31-47&catid=53:2009-06-19-06-28-14 |title=Государственный центр регистрации граждан и информации (на монг.) |access-date=2012-04-29 |archive-date=2011-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708155502/http://www.citizenmongolia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=122%3A2009-06-19-06-31-47&catid=53%3A2009-06-19-06-28-14 |url-status=dead }}</ref>!!%!!2009!!% |- |2 603||0,31||2 874||0,28||4 056||0,34||4 380||0,28||6 076||0,31||9 014||0,38||6 904||0,27||10 249||0,38 |- |} ==Зүүлт== {{reflist}} [[Ангилал:Монголын ард түмэн]] mmuo9uh386pk57b2026gdnfhj0znyjo 0 27821 874805 874477 2026-11-03T05:15:00Z Zorigt 49 874805 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хэнтий аймгийн үндэсний бөхийн дэвжээ}} [[File:Khan Khentii Avarga.jpg|thumb|right|300px|Хан Хэнтий-Аварга дэвжээний бөхчүүдийн барилдаан]] '''Хан Хэнтий-Аварга''' нь [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] бөхчүүдийг нэгтгэсэн, [[Монгол бөх|үндэсний бөхийн]] уламжлалыг хөгжүүлэх, залуу бөхчүүдийн залгамж халааг бэлтгэх зорилготой бөхийн дэвжээ юм. Тус дэвжээ нь өсвөр болон залуу бөхчүүдийг дэмжих, тэднийг бэлтгэл сургуулилалтад хамруулах, үндэсний бөхийн ёс заншлыг хойч үед өвлүүлэх чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг.<ref name="Todmagnai">{{cite web |url=https://todmagnai.mn/n/7l |title=Дархан сумын нэрэмжит барилдаан боллоо |publisher=Todmagnai.mn |date=2012-03-11 |language=mn}}</ref> == Түүх == Хан Хэнтий-Аварга дэвжээ нь Хэнтий нутгийн бөхийн уламжлалыг хадгалан хөгжүүлэх, хүчит бөхчүүдийн залгамж халааг бэлтгэх зорилгоор байгуулагдсан. Дэвжээ нь бөхөөр тууштай хичээллэх хүсэл сонирхолтой залуучуудыг дэмжих, тэднийг бэлтгэл сургуулилалтад хамруулах, аймаг, орон нутгийн хэмжээнд үндэсний бөхийн спортыг хөгжүүлэхэд чиглэж иржээ.<ref name="Todmagnai"/> 2012 оны гуравдугаар сарын 4-нд тус дэвжээний нэрэмжит барилдаан Дархан сумын нэрэмжит болгон зохион байгуулагдсан байна. Уг барилдаанд 40 бөх зодоглосноос Э.Оюунболд түрүүлж, Г.Ганцоож үзүүрлэжээ.<ref name="Todmagnai"/> == Зорилго, үйл ажиллагаа == Дэвжээний үйл ажиллагааны үндсэн чиглэл нь үндэсний бөхийн спортыг хөгжүүлэх, өсвөр болон залуу бөхчүүдийг бэлтгэх, Хэнтий нутгийн бөхийн уламжлалыг үргэлжлүүлэхэд оршино. Үндсэн зорилтууд нь: * Үндэсний бөхөөр хичээллэх сонирхолтой хүүхэд, залуучуудыг дэмжих. * Бөхчүүдийн бие бялдар, тэсвэр хатуужил, барилдааны ур чадварыг хөгжүүлэх. * Залуу бөхчүүдийг тогтмол бэлтгэл сургуулилалтад хамруулах. * Аймаг, сумдын хэмжээнд бөхийн барилдаан зохион байгуулахад хувь нэмэр оруулах. * Үндэсний бөхийн ёс жаяг, уламжлал, соёлыг хойч үед өвлүүлэх. Дэвжээний нэрэмжит барилдаанууд нь бөхчүүдийн ур чадварыг сорих, орон нутгийн бөхийн спортыг сурталчлах, нутгийн иргэдийн оролцоог нэмэгдүүлэхэд чиглэдэг.<ref name="Todmagnai"/> == Бөхчүүд == Хан Хэнтий-Аварга дэвжээтэй холбоотойгоор хэвлэл мэдээлэлд дурдагдсан бөхчүүдийн дунд дараах хүмүүс багтдаг. * [[Энхтөгсийн Оюунболд]] — улсын арслан * [[Ганзоригийн Бадрах]] — улсын харцага * [[Шаравдоржийн Отгонтөгс]] — улсын начин 2025 оны долоодугаар сарын 2-нд зохион байгуулсан наадмын сорилго барилдаанд улс, аймаг, цэргийн цолтой 64 бөх оролцсоноос улсын арслан Э.Оюунболд түрүүлж, улсын харцага Г.Бадрах үзүүрлэсэн байна.<ref name="Ulsturch">{{cite web |url=https://www.ulsturch.mn/a/74865 |title=Хан Хэнтий Аварга дэвжээний наадмын сорилго барилдаан боллоо |publisher=Ulsturch.mn |date=2025-07-03 |language=mn}}</ref> Шаравдоржийн Отгонтөгс нь Хэнтий аймгийн Жаргалтхаан сумын харьяат бөгөөд Хан Хэнтийн Аварга дэвжээ болон Хилчин спорт хороотой холбоотойгоор мэдээлэгдсэн бөх юм.<ref>{{cite web |url=https://khural.mn/n/240445 |title=Улсын начин Шаравдоржийн Отгонтөгсийг аймгийн удирдлагууд хүлээн авлаа |publisher=Khural.mn |date=2025-07-23 |language=mn}}</ref> == Наадмын сорилго барилдаан == 2025 оны долоодугаар сарын 2-нд Хан Хэнтий-Аварга дэвжээний наадмын сорилго барилдаан зохион байгуулагджээ. Барилдаанд улс, аймаг, цэргийн цолтой 64 бөх оролцож, үндэсний их баяр наадмын өмнөх бэлтгэл, барилдааны ур чадвараа сорьсон байна. Тус барилдаанд улсын арслан Э.Оюунболд түрүүлж, улсын харцага Г.Бадрах үзүүрлэсэн тухай хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд мэдээлжээ.<ref name="Ulsturch"/><ref>{{cite web |url=https://imedee.mn/n/80187 |title=Хан Хэнтий Аварга дэвжээний наадмын сорилго барилдаанд улсын арслан Э.Оюунболд түрүүлжээ |publisher=iMedee.mn |date=2025-07-03 |language=mn}}</ref> == Ач холбогдол == Монгол үндэсний бөх нь монголчуудын түүх, соёл, уламжлалын салшгүй хэсэг юм. Орон нутгийн бөхийн дэвжээнүүд нь шинэ үеийн бөхчүүдийг бэлтгэх, туршлагатай бөхчүүдийн мэдлэг, ур чадварыг өвлүүлэх, үндэсний бөхийн соёлыг хадгалан хөгжүүлэхэд чухал үүрэгтэй. Хан Хэнтий-Аварга дэвжээ нь Хэнтий нутгийн бөхчүүдийг дэмжих, залуу үеийнхний спортын оролцоог нэмэгдүүлэх, үндэсний бөхийн уламжлалыг үргэлжлүүлэхэд чиглэсэн үйл ажиллагаагаараа онцлог юм. == Цахим холбоос == * [https://www.ulsturch.mn/a/74865 Хан Хэнтий Аварга дэвжээний наадмын сорилго барилдааны тухай сурвалжилга] * [https://eguur.mn/682146/ Хан Хэнтий Аварга дэвжээний бөхчүүдийн тухай гэрэл зургийн сурвалжилга] * [https://todmagnai.mn/n/7l Дэвжээний нэрэмжит барилдааны тухай мэдээлэл] * [https://khural.mn/n/240445 Шаравдоржийн Отгонтөгсийн тухай мэдээлэл] [[Ангилал:Үндэсний бөх]] gij2bjy9vdud8vu0gvbnhnhvux41h1f 874806 874805 2026-11-03T05:15:13Z Zorigt 49 874806 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хэнтий аймгийн үндэсний бөхийн дэвжээ}} '''Хан Хэнтий-Аварга''' нь [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] бөхчүүдийг нэгтгэсэн, [[Монгол бөх|үндэсний бөхийн]] уламжлалыг хөгжүүлэх, залуу бөхчүүдийн залгамж халааг бэлтгэх зорилготой бөхийн дэвжээ юм. Тус дэвжээ нь өсвөр болон залуу бөхчүүдийг дэмжих, тэднийг бэлтгэл сургуулилалтад хамруулах, үндэсний бөхийн ёс заншлыг хойч үед өвлүүлэх чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг.<ref name="Todmagnai">{{cite web |url=https://todmagnai.mn/n/7l |title=Дархан сумын нэрэмжит барилдаан боллоо |publisher=Todmagnai.mn |date=2012-03-11 |language=mn}}</ref> == Түүх == Хан Хэнтий-Аварга дэвжээ нь Хэнтий нутгийн бөхийн уламжлалыг хадгалан хөгжүүлэх, хүчит бөхчүүдийн залгамж халааг бэлтгэх зорилгоор байгуулагдсан. Дэвжээ нь бөхөөр тууштай хичээллэх хүсэл сонирхолтой залуучуудыг дэмжих, тэднийг бэлтгэл сургуулилалтад хамруулах, аймаг, орон нутгийн хэмжээнд үндэсний бөхийн спортыг хөгжүүлэхэд чиглэж иржээ.<ref name="Todmagnai"/> 2012 оны гуравдугаар сарын 4-нд тус дэвжээний нэрэмжит барилдаан Дархан сумын нэрэмжит болгон зохион байгуулагдсан байна. Уг барилдаанд 40 бөх зодоглосноос Э.Оюунболд түрүүлж, Г.Ганцоож үзүүрлэжээ.<ref name="Todmagnai"/> == Зорилго, үйл ажиллагаа == Дэвжээний үйл ажиллагааны үндсэн чиглэл нь үндэсний бөхийн спортыг хөгжүүлэх, өсвөр болон залуу бөхчүүдийг бэлтгэх, Хэнтий нутгийн бөхийн уламжлалыг үргэлжлүүлэхэд оршино. Үндсэн зорилтууд нь: * Үндэсний бөхөөр хичээллэх сонирхолтой хүүхэд, залуучуудыг дэмжих. * Бөхчүүдийн бие бялдар, тэсвэр хатуужил, барилдааны ур чадварыг хөгжүүлэх. * Залуу бөхчүүдийг тогтмол бэлтгэл сургуулилалтад хамруулах. * Аймаг, сумдын хэмжээнд бөхийн барилдаан зохион байгуулахад хувь нэмэр оруулах. * Үндэсний бөхийн ёс жаяг, уламжлал, соёлыг хойч үед өвлүүлэх. Дэвжээний нэрэмжит барилдаанууд нь бөхчүүдийн ур чадварыг сорих, орон нутгийн бөхийн спортыг сурталчлах, нутгийн иргэдийн оролцоог нэмэгдүүлэхэд чиглэдэг.<ref name="Todmagnai"/> == Бөхчүүд == Хан Хэнтий-Аварга дэвжээтэй холбоотойгоор хэвлэл мэдээлэлд дурдагдсан бөхчүүдийн дунд дараах хүмүүс багтдаг. * [[Энхтөгсийн Оюунболд]] — улсын арслан * [[Ганзоригийн Бадрах]] — улсын харцага * [[Шаравдоржийн Отгонтөгс]] — улсын начин 2025 оны долоодугаар сарын 2-нд зохион байгуулсан наадмын сорилго барилдаанд улс, аймаг, цэргийн цолтой 64 бөх оролцсоноос улсын арслан Э.Оюунболд түрүүлж, улсын харцага Г.Бадрах үзүүрлэсэн байна.<ref name="Ulsturch">{{cite web |url=https://www.ulsturch.mn/a/74865 |title=Хан Хэнтий Аварга дэвжээний наадмын сорилго барилдаан боллоо |publisher=Ulsturch.mn |date=2025-07-03 |language=mn}}</ref> Шаравдоржийн Отгонтөгс нь Хэнтий аймгийн Жаргалтхаан сумын харьяат бөгөөд Хан Хэнтийн Аварга дэвжээ болон Хилчин спорт хороотой холбоотойгоор мэдээлэгдсэн бөх юм.<ref>{{cite web |url=https://khural.mn/n/240445 |title=Улсын начин Шаравдоржийн Отгонтөгсийг аймгийн удирдлагууд хүлээн авлаа |publisher=Khural.mn |date=2025-07-23 |language=mn}}</ref> == Наадмын сорилго барилдаан == 2025 оны долоодугаар сарын 2-нд Хан Хэнтий-Аварга дэвжээний наадмын сорилго барилдаан зохион байгуулагджээ. Барилдаанд улс, аймаг, цэргийн цолтой 64 бөх оролцож, үндэсний их баяр наадмын өмнөх бэлтгэл, барилдааны ур чадвараа сорьсон байна. Тус барилдаанд улсын арслан Э.Оюунболд түрүүлж, улсын харцага Г.Бадрах үзүүрлэсэн тухай хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд мэдээлжээ.<ref name="Ulsturch"/><ref>{{cite web |url=https://imedee.mn/n/80187 |title=Хан Хэнтий Аварга дэвжээний наадмын сорилго барилдаанд улсын арслан Э.Оюунболд түрүүлжээ |publisher=iMedee.mn |date=2025-07-03 |language=mn}}</ref> == Ач холбогдол == Монгол үндэсний бөх нь монголчуудын түүх, соёл, уламжлалын салшгүй хэсэг юм. Орон нутгийн бөхийн дэвжээнүүд нь шинэ үеийн бөхчүүдийг бэлтгэх, туршлагатай бөхчүүдийн мэдлэг, ур чадварыг өвлүүлэх, үндэсний бөхийн соёлыг хадгалан хөгжүүлэхэд чухал үүрэгтэй. Хан Хэнтий-Аварга дэвжээ нь Хэнтий нутгийн бөхчүүдийг дэмжих, залуу үеийнхний спортын оролцоог нэмэгдүүлэх, үндэсний бөхийн уламжлалыг үргэлжлүүлэхэд чиглэсэн үйл ажиллагаагаараа онцлог юм. == Цахим холбоос == * [https://www.ulsturch.mn/a/74865 Хан Хэнтий Аварга дэвжээний наадмын сорилго барилдааны тухай сурвалжилга] * [https://eguur.mn/682146/ Хан Хэнтий Аварга дэвжээний бөхчүүдийн тухай гэрэл зургийн сурвалжилга] * [https://todmagnai.mn/n/7l Дэвжээний нэрэмжит барилдааны тухай мэдээлэл] * [https://khural.mn/n/240445 Шаравдоржийн Отгонтөгсийн тухай мэдээлэл] [[Ангилал:Үндэсний бөх]] 865qlaj0dwdywswo0zoszd3wikufbay 0 35455 874799 804774 2026-11-03T03:04:26Z О. Батсайхан 108165 874799 wikitext text/x-wiki '''Монгол Алтайн нуруу''' нь [[Монгол Улс]]ын баруун хэсэгт, [[Алтайн нуруу]]ны зүүн хойд хэсэгт орших уулсын тогтолцоо юм. Монгол, Хятадын хил дагуу баруун хойноос зүүн урагш чиглэн 800 гаруй км үргэлжилдэг. Монгол орны хамгийн өндөр цэг болох далайн түвшнээс дээш 4374 метр өндөр [[Хүйтэн оргил]] Монгол Алтайн нуруунд оршдог.<ref name="unesco">{{Cite web|url=https://ncch.gov.mn/Files/Publication/Mongol-Altai-WHS-2019.pdf|title=Монгол Алтайн нурууны хадны зургийн цогцолбор|website=ЮНЕСКО-ийн Монголын үндэсний комисс|date=2019|language=mn}}</ref><ref name="atlas">{{Cite web|url=https://www.mongolianatlas.ac.mn/mn/atlas/general|title=Газар зүйн байрлал, газар дүрсийн зураг|website=Монгол Улсын Үндэсний Цахим Атлас|language=mn}}</ref> == Газар зүй == Монгол Алтайн нуруу нь Монгол орны баруун хагаст орших бөгөөд физик-газарзүйн ангиллаар Алтайн уулархаг их мужид хамаарна. Уг уулархаг мужид Монгол Алтай, [[Говь-Алтайн нуруу]], [[Сийлхэмийн нуруу]], [[Түргэний уулс]], [[Хархираагийн нуруу]] зэрэг уулсын тогтолцоо багтдаг. Монгол Алтайн нурууны гол хэсэг нь баруун хойноос зүүн урагш чиглэн сунаж, өмнө болон зүүн өмнөд хэсгээрээ Говь-Алтайн нурууны уулстай залгана.<ref name="unesco"/> Монгол Алтайн уулархаг бүс нь [[Баян-Өлгий аймаг]]ийн нутгийг бүхэлд нь, [[Ховд аймаг]]ийн ихэнх хэсэг болон [[Увс аймаг]], [[Говь-Алтай аймаг]]ийн баруун хэсгийг хамардаг. Нурууны баруун хэсэг Монгол, Хятадын улсын хил дагуу үргэлжилнэ.<ref name="unesco"/> Монгол Алтайн нурууны ноён оргил нь [[Алтай Таван Богд]]ын нуруунд орших [[Хүйтэн оргил]] бөгөөд далайн түвшнээс дээш 4374 метр өндөр юм. Алтай Таван Богдын гол таван оргилд Хүйтэн оргил (4374 м), [[Найрамдал оргил]] (4082 м), [[Бүргэд уул]] (4068 м), [[Өлгий оргил]] (4050 м), [[Малчин оргил]] (4037 м) багтдаг.<ref name="unesco"/> Уулсын гадарга нь өндөрлөг хяр, тэгшивтэр орой, огцом налуу хажуу, мөстлөгийн гаралтай хөндий, хунх, асга чулуун тогтоцоор тодорхойлогдоно. Дөрөвдөгчийн мөстлөгийн ул мөр уулсын өндөр хэсгүүдэд өргөн тархсан бөгөөд уулын хажуу, хөндийд мөстлөг болон голын элэгдлээр үүссэн газрын гадаргын хэлбэрүүд олон тохиолдоно.<ref name="unesco"/> == Уур амьсгал == Монгол Алтайн нуруу нь эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай. Өндөрлөг хэсэгт өвөл хүйтэн, зун харьцангуй сэрүүн байдаг бөгөөд уулын өндөр, налуугийн чиглэл, газарзүйн байрлалаас шалтгаалан температур, хур тунадасны хэмжээ харилцан адилгүй байна. Баруун болон баруун хойд талаас ирэх чийглэг агаарын урсгал уулсын баруун, баруун урд хажууд хур тунадас оруулахад нөлөөлдөг. Уулсын зүүн болон зүүн өмнөд хэсэг рүү хур тунадасны хэмжээ ерөнхийдөө буурдаг. Хойд хажуу нь харьцангуй чийглэг тул мөстлөгийн тархалт өмнөд хажуугаасаа илүү байдаг.<ref name="glacier">{{Cite web|url=https://www.colorado.edu/instaar/media/OP61-Kamp-et-al-2013-Glaciers-of-Mongolia.pdf|title=The Glaciers of Mongolia|website=Institute of Arctic and Alpine Research, University of Colorado Boulder|date=2013|language=en}}</ref> == Мөсөн голууд == Монгол Алтайн нуруу нь Монгол орны мөсөн голуудын үндсэн төвлөрөл бүхий бүс юм. Мөсөн голууд голчлон өндөр уулын орой, тэгш өндөрлөг, мөстлөгийн хунх болон хөндийд байрладаг. Судалгаагаар мөсөн голууд далайн түвшнээс дээш 2800–4374 метрийн өндөрт тархсан байна.<ref name="glacier"/> Монгол Алтайн нурууны Алтай Таван Богдын уулсад Потанин, Александр, Гранегийн зэрэг томоохон мөсөн голууд оршино. Эдгээрээс Потанины мөсөн гол нь Монгол орны хамгийн том мөсөн голд тооцогддог. Баян-Өлгий аймгийн Ус цаг уур, орчны шинжилгээний төвийн Мөстөл судлалын станцын мэдээллээр Потанины мөсөн голын урт 18.2 км, талбай нь 24.1 км² байна.<ref name="namem">{{Cite web|url=https://bayan-ulgii.namem.gov.mn/d/branch/156|title=Мөстөл судлалын станц|website=Баян-Өлгий аймгийн Ус цаг уур, орчны шинжилгээний төв|language=mn}}</ref> Монголын судлаачид 2003 оноос Потанины мөсөн голд хэмжилт, ажиглалт хийж эхэлсэн бөгөөд 2005 оноос Монгол, Японы хамтарсан судалгааны ажил хэрэгжсэн. 2013 онд Баян-Өлгий аймагт мөстөл судлалын байнгын өртөө байгуулагдаж, мөсний хайлалт, зузаан, хуримтлал, гулсалтын хурд болон өндөр уулын уур амьсгалын өөрчлөлтийг тогтмол судалж байна.<ref name="namem"/> Мөстөл судлалын станцын мэдээллээр Потанины мөсөн голын талбай сүүлийн 44 жилийн хугацаанд 2.9 км²-ээр багасаж, мөсөн голын хэлний үзүүр хэсэг 115 жилийн хугацаанд ойролцоогоор 900 метрээр ухарсан байна. 2024 онд Алтай Таван Богд орчимд явуулсан судалгаагаар мөсний хайлалт, хуримтлал болон өндөр уулын агаарын температурын хэмжилтийг үргэлжлүүлжээ.<ref name="namem"/> == Ургамал, амьтны аймаг == Монгол Алтайн уулархаг бүсэд өндөр уулын нуга, уулын хээр, хад асгат газар болон хуурай хээрийн ландшафт зонхилдог. Ой мод харьцангуй бага тархсан бөгөөд чийглэг хажуу, голын эх орчмын зарим газарт шинэс бүхий ой, төгөл тохиолдоно. Монгол Алтайн нуруу болон түүний орчмын тусгай хамгаалалттай газар нутгуудад [[Алтайн аргаль]], [[Янгир ямаа]], [[Цоохор ирвэс]], [[Халиун буга]] зэрэг хөхтөн амьтан, мөн [[Ёл]], [[Тас]], [[Алтайн хойлог]] зэрэг шувууд тархдаг. Эдгээр амьтдын амьдрах орчин нь өндөр уулын экосистемийн биологийн олон янз байдлыг бүрдүүлдэг.<ref name="unesco"/> == Байгаль хамгаалал == Монгол Алтайн нурууны байгалийн унаган төрх, мөсөн гол, усны нөөц, ховор амьтан ургамал болон түүх, соёлын дурсгалыг хамгаалах зорилгоор хэд хэдэн тусгай хамгаалалттай газар нутаг байгуулсан. Үүнд [[Алтай Таван Богдын байгалийн цогцолборт газар]], [[Цамбагарав уулын байгалийн цогцолборт газар]], [[Сийлхэмийн нурууны байгалийн цогцолборт газар]], [[Ачит нуурын байгалийн нөөц газар]] зэрэг газар нутаг багтана. Эдгээр хамгаалалттай газар нь өндөр уулын эмзэг экосистем, мөнх цас, мөсөн гол, гол мөрний эх, ховор амьтан ургамлыг хамгаалахад чухал ач холбогдолтой.<ref name="unesco"/> Монгол Алтайн нурууны хадны зургийн дурсгалт газруудын нэг хэсэг 2011 онд ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгэгдсэн. Тус цогцолбор нь Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын Арал толгой, Шивээт хайрхан болон Улаанхус сумын Цагаан салаа, Бага Ойгорын хадны зургийн дурсгалт газруудыг хамардаг.<ref name="unesco"/> == Мөн үзэх == * [[Алтайн нуруу]] * [[Говь-Алтайн нуруу]] * [[Алтай Таван Богд]] * [[Хүйтэн оргил]] * [[Потанины мөсөн гол]] == Эшлэл == <references/> == Гадаад холбоос == * [https://www.mongolianatlas.ac.mn/mn/atlas/general Монгол Улсын Үндэсний Цахим Атлас] * [https://bayan-ulgii.namem.gov.mn/d/branch/156 Баян-Өлгий аймгийн Мөстөл судлалын станц] * [https://www.colorado.edu/instaar/media/OP61-Kamp-et-al-2013-Glaciers-of-Mongolia.pdf The Glaciers of Mongolia] [[Ангилал:Монгол Алтайн нуруу| ]] [[Ангилал:Алтайн нурууны нурууд]] [[Ангилал:Азийн нуруу]] [[Ангилал:Монголын нуруу]] [[Ангилал:Шинжааны нуруу]] [[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн газар зүй]] [[Ангилал:Говь-Алтай аймгийн газар зүй]] [[Ангилал:Ховд аймгийн газар зүй]] baxfr1hdty49z9zcm6ctdcgzrnu5bad 0 37300 874812 835146 2026-11-03T05:26:47Z Zorigt 49 874812 wikitext text/x-wiki '''Балакен''' ({{lang-az|Balakən}}, <small>Белокан</small>, <small>Балакан</small>) нь [[Азербайжан]]ы баруун хойд хэсэгт орших хот бөгөөд [[Балакен район]]ы засаг захиргааны төв юм. Тус хот нь [[Их Кавказ]]ын нурууны өмнөд бэл, [[Гүрж]] болон [[Орос]]ын хилийн ойролцоо байрладаг. Балакен нь Азербайжаны баруун хойд бүс нутгийн худалдаа, үйлчилгээ, боловсрол, соёлын төвүүдийн нэг юм. Хотын эргэн тойронд газар тариалан, жимс жимсгэнэ, самар болон мал аж ахуй хөгжсөн. == Газар зүй == Балакен хот нь Азербайжаны баруун хойд хэсэгт, Их Кавказын нурууны өмнөд бэлд байрладаг. Тус бүс нутаг нь уулархаг газар, ой мод, гол горхи болон үржил шимтэй хөндийгөөрөө онцлог. Хот нь Гүржийн хилийн ойролцоо байрлах бөгөөд Балакен районы засаг захиргаа, худалдаа, үйлчилгээний гол төв юм. Балакен районы нутаг дэвсгэр нь хойд болон зүүн хойд хэсгээрээ уулархаг, өмнөд хэсгээрээ нам дор газар зонхилдог. == Түүх == Балакен хот болон түүний эргэн тойрны нутаг нь Кавказын олон үндэстэн, соёлын харилцаа хөгжсөн бүсэд оршдог. Түүхийн туршид энэ нутаг нь Кавказын бүс нутгийн улс төр, худалдаа, соёлын өөрчлөлттэй холбоотой байв. XIX зуунд тус нутаг [[Оросын эзэнт гүрэн]]ий захиргаанд орсон. XX зууны эхээр Балакен нь Кавказын бүс нутгийн улс төрийн өөрчлөлтийг туулж, улмаар [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Азербайжан Улс]]ын бүрэлдэхүүнд багтсан. 1930 онд Балакен районыг засаг захиргааны нэгж болгон байгуулжээ. 1963 онд тус районыг татан буулгаж, Закатала районд нэгтгэсэн боловч 1965 онд дахин бие даасан район болгон сэргээсэн.<ref name="court">{{Cite web |url=https://courts.gov.az/courts/2112 |title=Balakən Rayon Məhkəməsi |website=Азербайжаны шүүхийн нэгдсэн портал |language=az}}</ref> 1991 онд Азербайжан улс тусгаар тогтнолоо сэргээсний дараа Балакен хот нь тус улсын засаг захиргааны төвүүдийн нэг хэвээр үлдсэн. == Хүн ам == Балакен хотын хүн ам 2023 оны 1 дүгээр сарын 1-ний байдлаар 14,784 байжээ.<ref name="population">{{Cite web |url=https://modern.az/az/reportaj/456682/balaken-ehalisinin-milli-terkibi-avarlar-ingiloylar-ruslar-lezgiler-siyahi/ |title=Balakən əhalisinin milli tərkibi: avarlar, ingiloylar, ruslar, ləzgilər |date=2024-02-19 |website=Modern.az |language=az}}</ref> Харин Балакен районы нийт хүн ам 2024 оны мэдээллээр ойролцоогоор 100 мянга байсан. Энэ нь зөвхөн хотын бус, районы бүх суурин газрын хүн амыг хамарсан үзүүлэлт юм.<ref name="parliament">{{Cite web |url=https://www.meclis.gov.az/erazi-en.php?cat=23&lang=en |title=Territory: Balakan |website=Азербайжаны парламент |language=en}}</ref> Балакен район нь үндэстний бүрэлдэхүүний хувьд олон янз бөгөөд азербайжанчууд, аварчууд, ингилойчууд болон бусад үндэстний төлөөлөл оршин суудаг.<ref name="population"/> == Эдийн засаг == Балакен хотын эдийн засаг нь худалдаа, үйлчилгээ, жижиг үйлдвэрлэл болон хүрээлэн буй хөдөө аж ахуйн бүс нутгийн үйл ажиллагаатай холбоотой. Балакен районд дараах хөдөө аж ахуйн чиглэлүүд хөгжсөн. * Үр тариа, ялангуяа эрдэнэ шишийн тариалалт; * Тамхины тариалалт; * Жимс, самрын аж ахуй; * Сүү, махны чиглэлийн мал аж ахуй. Районы эдийн засагт газар тариалан, хүнсний бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл болон орон нутгийн худалдаа чухал байр суурь эзэлдэг.<ref name="parliament"/> == Соёл == Балакен хот нь Азербайжаны баруун хойд бүс нутгийн олон үндэстний соёлын орчинд байрладаг. Хот болон түүний эргэн тойрны суурин газруудад азербайжан, авар болон бусад Кавказын ард түмний хэл, зан заншил, уламжлалын нөлөө ажиглагддаг. Хотод боловсрол, соёл, олон нийтийн үйлчилгээний байгууллагууд үйл ажиллагаа явуулдаг. == Аялал жуулчлал == Балакен хотын эргэн тойрны нутаг нь Их Кавказын уулс, ой мод, байгалийн үзэсгэлэнт газруудаараа онцлог. Бүс нутгийн байгаль, уулын ландшафт болон орон нутгийн соёл нь аялал жуулчлал хөгжүүлэх боломжийг бүрдүүлдэг.<ref name="abad">{{Cite web |url=https://abad.gov.az/en/city/3 |title=Balakan |website=ABAD |language=en}}</ref> == Тээвэр == Балакен хот нь Азербайжаны баруун хойд хэсгийн авто замын сүлжээнд холбогддог. Хотын авто зам нь ойролцоох суурин газрууд болон бусад бүс нутгийн төвүүдтэй зорчигч, ачаа тээврийн харилцааг хангадаг. <gallery widths="150px" heights="200px"> Зураг: Зураг:Park in Balaken.jpg Зураг: </gallery> == Мөн үзэх == * [[Азербайжан]] * [[Их Кавказ]] * [[Гүрж]] * [[Закатала]] == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [https://www.stat.gov.az/ Азербайжаны Улсын статистикийн хороо] * [https://www.meclis.gov.az/ Азербайжаны парламент] * [https://abad.gov.az/en/city/3 Балакены тухай мэдээлэл] [[Ангилал:Азербайжаны хот]] pcfhuptii4g84isefnzo2vuelzn6kwd 0 37309 874809 874481 2026-11-03T05:23:37Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/О. Батсайхан|О. Батсайхан]] ([[User talk:О. Батсайхан|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:~2026-46867-39|~2026-46867-39]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 867823 wikitext text/x-wiki {{Устга|Эвдэрхий чиглүүлэгчүүд}} #REDIRECT [[Балакен хот]] 63yptsgs2qyqhcjd09z6k3syylcoucl 874810 874809 2026-11-03T05:23:54Z Zorigt 49 [[Балакен]] руу чиглүүлэгдлээ 874810 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Балакен]] ly7lzwvvbtc6g5iyl1jev5sm2qw0qsb 0 56326 874785 771587 2026-11-02T13:48:07Z ~2026-47206-70 107170 874785 wikitext text/x-wiki '''Лайхур хан''' нь (1562-1610) Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] дээд өвөг [[Ашихай дархан ноён|Ашихай дархан ноёны]] ахмад хөвгүүн [[Баяндарь хунтайж|Баяндарь хунтайжын]] отгон хүү юм. Тэрээр эцгийнхээ хунтайж цолыг хүртэж, Халхын баруун гарын эзэн төдийгүй Халх 7 хошууны жинхэнэ эзэн болжээ. Гэтэл Халхын зүүн гарын [[Абтай сайн хан|Абтай галзуу тайж]], Төвдийн 3-р [[Далай лам]]аас [[хан]] цол хүртсний дараа Халхын зүй ёсны эзэн гэдгээ нотлохын тулд [[Хан]] цолд өргөмжилөгджээ. Энэ үеэс Халхын баруун гарын 4 хошууг багтаасан Засагт хан аймгийг байгуулах үндэс тавигдав. Лайхур хан болмогц баруун гарыг эхлээд гурван хошуунд зохицуулав. Түүний хан орыг хүү Субадай нь залгамжилж "Засагт хан" хэмээгдээд Баруун гарт Урианхайн эрхийг эргүүлж сэргээжээ. Тэрээр хоёр хөвгүүнтэй. Ахмад нь [[Субадай засагт хан]], отгон нь '''Убадай Дармашир'''. {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Баяндарь хунтайж]] |дараа=[[Субадай засагт хан]] |он= ?-? |албан_тушаал=[[Монгол хаад|Засагт хан]] }} {{end}} [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Засагт хан аймгийн хүн]] [[Ангилал:1562 онд төрсөн]] [[Ангилал:1610 онд өнгөрсөн]] 7dggsa9bmevje3fwu24tmmb0mj4dw4b 0 62054 874773 874719 2026-11-02T12:16:04Z Avirmed Batsaikhan 53733 874773 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Латвийн далбаа}} {{Инфобокс далбаа | Name = Бүгд Найрамдах Австри Улс | Article = | Image = Flag_of_Austria.svg | Nickname = | Morenicks = | Use = 100100 | Symbol = {{FIAV|100100}} {{FIAV|normal}} {{FIAV|Equal}} | Proportion = 2:3 | Adoption = {{start date|1230|df=y}} (анхны хэрэглээ)<br/> {{start date|1945|05|01|df=y}} (албан ёсоор баталсан)<br />{{Start date|2018|05|14|df=yes}} (одоогийн хувилбар) | Design = Дээд, доод хэсэгтээ улаан, дунд хэсэгтээ цагаан өнгөтэй, хэвтээ гурван зурвас | Designer = [[V Леопольд, Австрийн гүн|Австрийн V Леопольд]] | Image2 = Flag_of_Austria_(state).svg | Nickname2 = | Morenicks2 = | Use2 = 011011 | Symbol2 = {{FIAV|011011}} {{FIAV|normal}} {{FIAV|Mirror}} | Proportion2 = 2:3 | Adoption2 = {{start date and age|1984|03|28|df=y}} | Design2 = Дээд болон доод хэсэгтээ улаан, дунд хэсэгтээ цагаан өнгийн хэвтээ гурван зурвасаас бүрдэх төвдөө [[Австрийн сүлд]]тэй далбаа. | Designer2 = }} '''[[Австри]] улсын төрийн далбаа''' - орчин үеийн улс орнуудын хамгийн эртний үндэсний бэлгэдлийн нэг гэж үздэг бөгөөд анх 1230 онд хэрэглэгдэж байжээ. Австрийн өнөөгийн гурван өнгөт далбаа нь Бабенберг гүрний сүлднээс гаралтай. Хабсбургийн хар шар өнгийн далбаа гэх мэт бусад далбаануудаас ялгаатай нь улаан-цагаан-улаан далбаа нь эрт дээр үеэс хаан ширээг залгамжлагч гэр бүл эсвэл хаантай бус, харин улс оронтой холбоотой байжээ. Эртнээс эхлэн ашиглаж байсан ч 1919 онд албан ёсоор Австри улсын төрийн далбаа байгаад 1938 онд хүчингүй болгооод хожим 1945 онд үндэсний далбаа болгон сэргээсэн. Уг далбаа нь хөндлөн байрлалтай ижил хэмжээний дээд талд улаан, дунд хэсэгт цагаан, доод хэсэгт улаан өнгөтэй юм. Далбааны гол хэсэг буюу цагаан өнгөтэй хэсэгт Тэнгисийн цэргийн сүлд байрлана. Улаан өнгө нь Австрийн Бүгд Найрамдах Улсын эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэлд урссан эх орончдын цусыг бэлэгддэг. Цагаан өнгө нь Австрийн ард түмэн хаант засаглалыг түлхэн унагаснаар олж авсан эрх чөлөөг бэлэгддэг. Мөн , Австрийн далбааны өнгөний албан ёсны хувилбарын дагуу дунд цагаан судал нь Австри улсыг баруунаас зүүн тийш дайран өнгөрдөг [[Дунай мөрөн|Дунай мөрнийг]] төлөөлөн бэлгэддэг байна. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Flags of Austria|Австрийн төрийн далбаа}} {{Хөтлөгч мөр Европын улсуудын төрийн далбаа}} [[Ангилал:Австрийн төрийн далбаа| ]] [[Ангилал:Төрийн далбаа]] oey8kgb5xed2w7p1hpwqmda9lw8wnz0 0 63001 874780 871535 2026-11-02T13:10:35Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874780 wikitext text/x-wiki '''Электрон худалдаа''',  '''э<span>-худалдаа</span>''' эсвэл '''э<span>худалдаа </span>'''гэж түгээмэл бичдэг, нь  интернэт эсвэл онлайн нийгмийн сүлжээ гэх мэтийг ашиглан бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг худалдах үйл ажиллагаа юм. Электрон худалдаа гар утасны худалдаа, цахим гүйлгээ хийх, [[Нийлүүлэлтийн гинжин удирдлага|нийлүүлэлтийн гинжин менежмент]], Интернет маркетинг, онлайн гүйлгээ боловсруулах, электрон өгөгдөл солилцоо (EDI), бараа материалын удирдлагын систем, автомат мэдээлэл цуглуулах систем гэх мэт технологиудас бүтдэг. Орчин үеийн электрон худалдаа нь  [[Дэлхий дахины веб|World Wide Web]]-г наад зах нь гүйлгээний амьдралын мөчлөгийн нэг хэсэгт ихэвчлэн ашигладаг хэдий ч и-мэйл гэх мэт бусад технологиудыг ашигладаг . И-худалдааны бизнесүүд нь дараахын бүгд эсвэл заримыг агуулдаг: * Хэрэглэгчдэд шууд худалдах онлайн худалдааны вэб сайтуудыг жижиглэн худалдааны борлуулалтанд ашиглах * Гуравдагч этгээдийн бизнес-хэрэглэгчрүү эсвэл хэрэглэгч-хэрэглэгчрүү борлуулалтыг явуулдаг онлайн зах зээлийг хангах, эсвэл оролцох * Бизнесээс бизнест худалдах, худалдан авах * Хүн ам зүйн өгөгдлийг вэб холбоо, олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслээр дамжуулан цуглуулах, ашиглах * Бизнес-бизнес (B2B) цахим мэдээлэл солилцох * И-мэйл, факс ашиглан боломжит болон одоогийн худалдан авагчдад маркетинг хийх  (жишээ нь, сонин) * Шинэ бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ гаргахад pretail эрхлэх * В алютын солилцоо болон арилжаа эрхэлдэг онлайн санхүүгийн бирж == Цаг хугацааны шугам == Э-худалдааны хөгжлийн цаг хугацааны шугам нь  : * 1971 эсвэл 1972: Stanford Artificial Intelligence Laboratory ба Massachusetts Institute of Technology-ын хоорондох каннабис худалдааг зохион байгуулахад The ARPANET ашиглагдсан ба үүнийг дараа нь John Markoff-ын ном What the Dormouse Said "э-худалдааны хамгийн анхны хэлбэр" хэмээсэн байдаг. .<ref>{{cite news|first=Michael 'Mike'|last=Power|url=http://www.guardian.co.uk/science/2013/apr/19/online-high-net-drugs-deal|title=Online highs are old as the net: the first e-commerce was a drugs deal|work=The Guardian|date=19 April 2013|accessdate=17 June 2013|location=London}}</ref> * 1979: Michael Aldrich хамгийн анхны онлайн худалдааны системийг боловсруулсан.<ref>{{cite book|last1=Tkacz|first1=Ewaryst|last2=Kapczynski|first2=Adrian|title=Internet&nbsp;— Technical Development and Applications|publisher=Springer|year=2009|page=255|url=https://books.google.com/books?id=a9_NJIBC87gC&dq|accessdate=28 March 2011|isbn=978-3-642-05018-3|quote=The first pilot system was installing in Tesco in the UK (first demonstrated in 1979 by Michael Aldrich).}}</ref> * 1981: Thomson Holidays UK нь хамгийн анхны бизнес-бизнесрүү онлайн худалдааны систем болсон.<ref>1988 Palmer.</ref> * 1982: Minitel Францад France Télécom-оор танилцуулагдсан бөгөөд онлайнаар захиалга хийхэд хэрэглэгдэж байв. * 1983: California State Assembly Калифорнийн Волканод электрон худалдааны талаарх анхны хурлыг зохиосон.<ref>{{cite web|url=http://www.studymode.com/essays/E-Commerce-1554293.html|title=E Commerce&nbsp;– Essays&nbsp;– Hpandurang92|publisher=Study mode|accessdate=17 June 2013}}</ref> Оролцогчид нь CPUC, MCI Mail, Prodigy, CompuServe, Volcano Telephone,ба Pacific Telesis. (Оролцох эрхгүй байсан нь Quantum Technology, дараа нь AOL болсон.) * 1984: Gateshead SIS/Tesco нь хамгийн анхны B2C онлайн худалдааны систем <ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/magazine-24091393|work=BBC News|title=Online shopping: The pensioner who pioneered a home shopping revolution|date=16 September 2013}}</ref> ба хатагтай Snowball, 72, нь хамгийн анхны гэрээсээ онлайнаар худалдаа хийсэн хүн юм<ref name="Finding Mrs Snowball">{{cite web|last=Aldrich|first=Michael|url=http://www.aldricharchive.com/snowball.html|title=Finding Mrs Snowball|accessdate=8 March 2012|archive-date=7 Арван хоёрдугаар сар 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201207045137/http://www.aldricharchive.com/snowball.html|url-status=dead}}</ref> * 1984:1984 оны 4 сард, CompuServe АНУ ба Канадад Electronic Mall-ыг нээсэн. Энэ нь хамгийн анхны иж бүрэн электрон худалдааны үйлчилгээ.<ref>{{cite web|url=http://www.gsbrown.org/compuserve/electronic-mall-1984-04/|title=The Electronic Mall|publisher=GS Brown|date=30 April 2010|accessdate=17 June 2013|archive-date=26 Гуравдугаар сар 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160326123900/http://gsbrown.org/compuserve/electronic-mall-1984-04/|url-status=dead}}</ref> * 1989: 1989 оны 5 сард, Sequoia Data Corp. Хамгийн анхны интернэтэд суурилсан э-худалдааны систем Compumarket-ыг танилцуулсан. Худалдагчид, худалдан авагчид зарах зүйлээ нйитлээд худалдан авагчид өгөгдлийн сангаас хайлт хийж кредит картаар худалдан авалт хийх боломжтой. * 1990: [[Тим Бернерс-Ли|Tim Berners-Lee]] NeXT компьютерийг ашиглан хамгийн анхны веб браузер WorldWideWeb-ийг бичсэн.<ref>{{cite web|url=http://www.w3.org/People/Berners-Lee/WorldWideWeb.html|title=Tim Berners-Lee: WorldWideWeb, the first Web client|publisher=W3|accessdate=21 December 2012}}</ref> * 1992: Кливланд дахь Book Stacks Unlimited сурталчилгаатай борлуулалтын вебсайт (www.books.com)-ыг нээсэн ба онлайнаар ном зардаг, кредит карт уншдаг байв.  * 1993: Paget Press  хамгийн анхны app store, The Electronic AppWrapper-ынхаа 3 дахь хувилбарыг гаргав.<ref>{{cite web|last1=Geiger|first1=Conrad|title=NeXT Nugget News|url=http://next.68k.org/ftp.peak.org/next/documents/newsletters/NuggetNewsText/vol.04.11.txt|website=next.68k.org|publisher=Conrad Geiger|access-date=2016-12-08|archive-date=2016-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310211403/http://next.68k.org/ftp.peak.org/next/documents/newsletters/NuggetNewsText/vol.04.11.txt|url-status=dead}}</ref> <ref name="PR-AW3">{{cite web|type=press release|title=AppWrapper Volume 1 Issue 3 Ships|url=https://groups.google.com/group/comp.sys.next.announce/msg/56aacf1318e577ce}}</ref> * 1994: 10 сард Netscape Mozilla код нэрийн дор хайлтын браузерыг гаргасан. Netscape 1.0 нь гүйлгээг аюулгүй болгосон SSL нууцлалтайгаар 1994 оны сүүлээр гарсан. * 1994: Ipswitch IMail Server хамгийн анхны онлайнаар борлуулагдаж буй програм хангамж болсон ба Ipswitch, Inc. болон OpenMarket-ын хоорондоа харилцаа холбооны үндсэн дээр шууд татаж авах боломжтой байв. * 1994: Sting-ийн "Ten Summoner's Tales"  NetMarket-аар дамжуулан хийгдсэн хамгийн анхны аюулгүй онлайн худалдан авалт болов. <ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/1994/08/12/business/attention-shoppers-internet-is-open.html|title=Attention Shoppers: Internet Is Open|date=12 August 1994|work=The New York Times}}</ref> * 1995: The US [[Шинжлэх Ухааны Үндэсний Сан|National Science Foundation]] интернэтэд тависан байсан зар сурталчилгааны хатуу хорио цээрээ болиулав.<ref>{{Citation|author-link=Kevin Kelly (editor)|last=Kevin|first=Kelly|url=http://www.wired.com/wired/archive/13.08/tech.html?pg=2|title=We Are the Web|newspaper=[[Wired (magazine)|Wired]]|volume=13|issue=8|date=August 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20130824064357/http://www.wired.com/wired/archive/13.08/tech.html?pg=2|access-date=2016-12-08|archive-date=2013-08-24|url-status=dead}}</ref> * 1995: Thursday 27 April 1995 оны 4 сарын 27-ны пүрэв гарагт, UK CompuServe's UK Shopping Centre дэхь W H Smith-ийн дэлгүүрээс хийгдсэн Paul Stanfield-ын ном, Product Manager for CompuServe-н худалдан авалт нь Их Британийн хамгийн анхны онлайн худалдааны үйлчилгээний аюулгүй гүйлгээ болсон юм. Худалдааны төв нь нээгдэхдээ W H Smith, Tesco, Virgin Megastores/Our Price, Great Universal Stores (GUS), Interflora, Dixons Retail, Past Times, PC World (retailer) ба Innovations гэх дэлгүүрүүдтэй нээгдсэн. * 1995: Jeff Bezos  [[Amazon.com]]-ыг гаргасан ба хамгий анхны зар сурталчилгаагүй 24 цагин зөвхөн интернэтээр сонсох радио станцууд Radio HK ба NetRadio ажиллаж эхлэв. eBay-г компьютер програмч Pierre Omidyar AuctionWeb маягаар бүтээсэн. * 1996: IndiaMART B2B зах зээлийн газар энэтхэгт нээгдэв. * 1996: ECPlaza B2B зах зээлийн газар БНСУ-д нээгдэв. * 1998: Электрон шуудангийн маркуудыг Web-ээс худалдан авах, татаж авах боломжтой болов.<ref>{{cite news|title=First Electronic Stamps Being Put to Test|url=https://news.google.com/newspapers?id=6EVWAAAAIBAJ&sjid=FOsDAAAAIBAJ&pg=5537%2C1474649|accessdate=16 July 2013|newspaper=Sunday Business|date=6 April 1998}}</ref> * 1999: Alibaba Group Хятадад байгуулагдсан. Business.com eCompanies-д 7.5 сая америк доллараар зарагдсан, 1997 онд 149,000 америк доллараар худалдан авч байсан. The peer-to-peer файл хуваалцах програм хангамж Napster гарав. ATG Stores онлайнаар гэрийн чимэглэлүүдийг зарж эхлэв. * 2000: Усан тэнэгт зориулсан э-худалдааны гарын авлага Amazon-д гарав. * 2000: Мэдээллийн технологийн хөөс хагарав. * 2001: Alibaba.com 2001 оны 12 сард ашигтай ажиллав. * 2002: eBay PayPal-г 1.5 тэрбумаар худалдаж авав.<ref>{{cite web|work=Investor|url=http://investor.ebay.com/releasedetail.cfm?ReleaseID=84142|title=eBay acquires PayPal|publisher=eBay|accessdate=21 December 2012|archive-date=6 Аравдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006214543/http://investor.ebay.com/releasedetail.cfm?releaseid=84142|url-status=dead}}</ref> Сул зай эзэмшигч жижиглэн худалдааны компани Wayfair ба NetShops нь төв порталаас илүүтэйгээр хэд хэдэн чиглэсэн домайнаар дамжуулан бүтээгдэхүүнээ борлуулах санаатайгаар байгуулагдав. * 2003: [[Amazon.com]] хамгийн анхны жилдээ ашигтай ажиллав. * 2003: Bossgoo B2B зах зээлийн газар Хятадад нээгдэв. * 2004: DHgate.com, Хятадын анхны онлайн b2b гүйлгээний платформ, байгуулагдаж бусад b2b сайтуудыг шар хуудсан загвараасаа татгалзахад хүргэв.<ref>{{cite web|url=http://www.zwgl.com.cn/article_info.asp?nid=4243|title=Diane Wang: Rounding up the "Ant" Heroes|publisher=Sino Foreign Management|accessdate=3 September 2011|archive-date=23 Хоёрдугаар сар 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120223015245/http://www.zwgl.com.cn/article_info.asp?nid=4243|url-status=dead}}</ref> * 2007:  R.H. Donnelley  Business.com-г 345 сая доллараар авав.<ref>{{cite web|url=http://domainnamewire.com/2007/07/26/rh-donnelley-acquires-businesscom-for-345m/|title=R.H. Donnelley Acquires Business.com for $345M|publisher=Domain Name Wire|accessdate=4 September 2011}}</ref> * 2009: [[Amazon.com]] Zappos.com-ыг 928 сая доллараар авав.<ref>{{cite web|url=http://techcrunch.com/2009/07/22/amazon-buys-zappos/|title=Amazon Buys Zappos; The Price is $928m, not $847m|publisher=TechCrunch|date=22 July 2009|accessdate=21 December 2012}}</ref> Хувийн худалдааны вебсайт RueLaLa.com-ын удирдагч Жижиглэн худалдааны нэгдэл, GSI Commerce-д 180 сая доллараар зарагдсан ба, 2012 он хүртэл ашигтай ажиллавал 170 сая долларын нэмэлтийг төлөхөөр болсон.<ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/idUSBNG53538820091027|title=GSI Commerce to buy Retail Convergence for $180 mln|first=Saqib Iqbal|last=Ahmed|agency=Reuters|date=27 October 2009|accessdate=6 April 2013}}</ref> * 2010: Groupon Google-с тависан 6 тэрбумын саналд татгалзсан. Оронд нь, Groupon 2011 оны 11 сарын 4-нд IPO хийв. Энэ нь Google-с хойшхи хамгийн том IPO байв.<ref>{{cite web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/40499923/ns/business-us_business/|title=Groupon rejects Google's $6 billion offer|publisher=MSN|work=MS‐NBC|date=3 December 2010|accessdate=21 December 2012|archive-date=24 Зургадугаар сар 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120624222801/http://www.msnbc.msn.com/id/40499923/ns/business-us_business/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/2011/11/04/us-groupon-idUSTRE7A352020111104|title=Groupon's IPO biggest by U.S. Web company since Google|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120908040631/http://www.reuters.com/article/2011/11/04/us-groupon-idUSTRE7A352020111104|archivedate=8 Есдүгээр сар 2012|accessdate=13 September 2012|work=Reuters|date=4 November 2011|url-status=dead}}</ref> * 2014: Overstock.com Bitcoin борлуулалтад 1 сая доллараас илүүг боловсруулсан .<ref name="Geekwire 2014-03-04">{{cite news|last=Duryee|first=Tricia|url=http://www.geekwire.com/2014/overlooking-bitcoin-challenges-overstock-hits-1-million-sales-virtual-currency/|title=Overstock hits $1 million in sales from virtual currency|work=Geekwire|date=2014-03-04|accessdate=2014-05-07}}</ref> Энэтхэгийн э-худалдааны салбар нв 2012 оноос 30-аас илүү хувиар өсч 2013 онд 12,6 тэрбумд хүрсэн гэж тооцоологдов.<ref>{{cite news|url=http://blogs.wsj.com/indiarealtime/2014/01/08/india-weighs-fdi-in-e-commerce/?KEYWORDS=e-commerce|title=India Weighs FDI In E-Commerce|date=8 January 2014|last=Laus|first=Petronela|publisher=The Wall Street Journal India}}</ref> АНУ эХудалдаа ба онлайн жижиглэн худалдааны борлуулалт 2013 онынхоос 12 хувиар өсч 294 тэрбумд хүрэхээр таамаглагдаж байгаа. <ref>{{cite web|url=http://www.forrester.com/US+eCommerce+Forecast+2013+To+2018/fulltext/-/E-RES115513/|title=US eCommerce Forecast: 2013 to 2018|publisher=Forrester Research|access-date=2016-12-08|archive-date=2015-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150921181130/https://www.forrester.com/US+eCommerce+Forecast+2013+To+2018/fulltext/-/E-res115513|url-status=dead}}</ref> Alibaba Group хамгийн том Initial public offering гаргасан, 25 тэрбум долларын үнэтэй. * 2015: [[Amazon.com]] и-худалдааны өсөлтийн талаас илүү хувийг эзэлж байсан,<ref>{{cite web|url=http://www.marketwatch.com/story/amazon-will-account-for-more-than-half-of-2015-e-commerce-growth-says-macquarie-2015-12-22|title=Amazon will account for more than half of 2015 e-commerce growth, says Macquarie|publisher=Market Watch}}</ref> АНУ-д бараг л 500 сая SKU's борлуулсан.<ref name="sbd">{{cite web|title=How To Private Label a Product|publisher=Jungle Scout|url=http://www.junglescout.com/how-to-sell-on-amazon-infographic}}</ref> == Бизнес хэрэглээ == [[Файл:Automated_online_assistant.png|thumb|251x251px|Мерчандайзинг вебсайт дах автоматжсан онлайн туслахын жишээ]] Электрон худалдаатай холбоотой зарим түгээмэл хэрэглээнүүд нь: Онлайн худалдаа * Нийлүүлэлтийн гинжин хэлхээ , логистик- д баримт бичиг автоматжуулалт * Дотоодын болон олон улсын төлбөр тооцооны систем * Аж ахуйн нэгжийн агуулгын удирдлага * Бүлэг худалдан авах * Эрэлтэнд тулгуурлан хэвлэх * Автомат онлайн туслах * Мэдээний бүлгүүд * Онлайн худалдаа , захиалга мөрдөх * Онлайн банк * Онлайн оффис өрөө * Худалдан авалтын сагсны програм хангамж * Онлайн хурал * Цахим тасалбар * Нийгмийн сүлжээ * Шуурхай зурвас илгээх * Pretail * Дижитал Хэтэвч == Төрийн зохицуулалт == АНУ-д тодорхой электрон худалдааны үйл ажиллагааг Холбооны Худалдааны Комисс (FTC) зохицуулж байдаг . Эдгээр үйл ажиллагаа нь арилжааны и-мэйл, онлайн зар сурталчилгаа, хэрэглэгчийн нууцлалын хэрэглээг багтаадаг гэхдээ хязгаарладаггүй . КАН-SPAM Act 2003 и-мэйлээр дамжуулан хийх шууд маркетингийн үндэсний стандартыг тогтоосон. Тус Холбооны Худалдааны Комисс Ажиллах онлайн зар сурталчилгаа зэрэг бүх төрлийн зар сурталчилгааг зохицуулдаг ба зар сурталчилгаа үнэн, төөрөгдүүлсэн бус байх естой гэж заасан .<ref>{{cite web|url=http://www.ftc.gov/bcp/conline/pubs/buspubs/ruleroad.shtm|title=Advertising and Marketing on the Internet: Rules of the Road|publisher=[[Federal Trade Commission]]|access-date=2016-12-10|archive-date=2007-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20071226052310/http://www.ftc.gov/bcp/conline/pubs/buspubs/ruleroad.shtm|url-status=dead}}</ref>  шударга бус буюу хуурамч үйл ажиллагааг хориглодог FTC Актын Хэсэг 5 доорх өөрийн эрх мэдлийг ашиглан хэрэглэгчдийн хувийн мэдээллийн аюулгүй байдлын тухай амлалтуудыг оруулаад аж ахуйн нэгжийн хувийн нууцлалын мэдэгдлүүдийн амлалтуудыг хэрэгжүүлэхээр FTC хэд хэдэн тохиолдлуудыг гаргаж ирсэн.<ref>{{cite web|url=http://www.ftc.gov/privacy/privacyinitiatives/promises.html|title=Enforcing Privacy Promises: Section 5 of the FTC Act|publisher=[[Federal Trade Commission]]}}</ref> Үүний үр дүнд, ямар ч аж ахуйн нэгжийн э-худалдааны үйл ажиллагаатай холбоотой хувийн нууцлалын бодлого FTC-ийн сахиулах хуульд хамаарах болсон. 2008 онд гаргасан Райан Haight Онлайн Эмийн сан Хэрэглэгчдийн эрх ашгийг Хамгаалах тухай Хууль 2008,  онлайн эмийн санг шийдвэрлэхийн тулд Зохицуулагдах Бодисын тухай Хууль-ийг баталсан .<ref>{{cite web|url=http://www.govtrack.us/congress/bill.xpd?bill=h110-6353&tab=summary|title=H.R. 6353: Ryan Haight Online Pharmacy Consumer Protection Act of 2008|publisher=[[Govtrack]]|access-date=2016-12-10|archive-date=2012-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118082852/http://www.govtrack.us/congress/bill.xpd?bill=h110-6353&tab=summary|url-status=dead}}</ref> Кибер орон зай дахь хуулиудын зөрчил нь дэлхий даяарх э-худалдааны хууль зүйн нэгдлийн гол бэрхшээл юм. Дэлхий даяарх э-худалдааны тухай хуулиудыг нэгэн хэвийн болгохын тулд дэлхийн олон улс орон uncitral-ын Электрон Худалдааны Загвар Хууль(1996)-г баталсан. <ref name="http://www.uncitral.org/uncitral/en/uncitral_texts/electronic_commerce/1996Model.html">{{cite news|url=http://www.uncitral.org/uncitral/en/uncitral_texts/electronic_commerce/1996Model.html|title=UNCITRAL Model Law on Electronic Commerce (1996)|work=UNCITRAL|date=12 June 1996|accessdate=19 August 2014}}</ref> '''Олон улсад,''' 1991 онд худалдан авагч шударга худалдааны байгууллагуудын засгийн газрын албан бус сүлжээнээс үүссэн олон Улсын Хэрэглэгчийн эрх ашгийг Хамгаалах ба хууль Сахиулах Сүлжээ (ICPEN) гэж байдаг. Зорилго нь бараа, үйлчилгээ аль альд нь холбоотой хил дамнасан гүйлгээтэй холбоотой хэрэглэгчдийн асуудлуудыг шийдэх арга зам олох явдал гэв. Үүнээс үүдэн Econsumer.gov нь ICPEN санаачлагаар 2001 дөрөвдүгээр сараас хойш үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн. Энэ нь онлайн болон гадаадын компаниудтай холбогдох гүйлгээний талаар гомдол тайлагнах портал юм. Түүнчлэн '''Ази, Номхон далайн Эдийн засгийн Нэгдэл'''(APEC) нь 1989 онд чөлөөт болон нээлттэй худалдаа ба хөрөнгө оруулалт хийх бүс нутгийн тогтвортой байдал, аюулгүй байдал, хөгжил дэвшилд хүрэх алсын хараатай байгуулагдсан юм. АПЕК-д АПЕК бүс нутгийн нийтлэг нууцлалын журам дээр ажиллаж байгаа Цахим Худалдааны Удирдах Бүлэг гэж байдаг.   . '''Австралид''', Худалдаа нь электрон худалдааны Австралийн төрийн Сангийн Заавар-ын дагуу зохицуулагддаг мөн ,<ref>{{cite web|url=http://www.treasury.gov.au/documents/1083/HTML/docshell.asp?URL=australian_guidelines_for_electronic_commerce.htm|title=Australian Treasury Guidelines for electronic commerce|publisher=[[Australian Federal Government]]|access-date=2016-12-14|archive-date=2012-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20120227102410/http://www.treasury.gov.au/documents/1083/HTML/docshell.asp?URL=australian_guidelines_for_electronic_commerce.htm|url-status=dead}}</ref> Австралийн Өрсөлдөөн, Хэрэглэгчийн Комисс<ref>{{cite web|url=http://www.accc.gov.au/|title=Australian Competition and Consumer Commission|publisher=[[Australian Federal Government]]}}</ref> онлайнаар бизнес эрхлэгчдэд санал зөвлөгөө өгдөг ба тэднийг зохицуулдаг ,<ref>{{cite web|url=http://www.accc.gov.au/content/index.phtml/itemId/54056|title=Dealing with Businesses Online in Australia|publisher=[[Australian Federal Government]]|access-date=2016-12-14|archive-date=2013-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20130119002704/http://www.accc.gov.au/content/index.phtml/itemId/54056|url-status=dead}}</ref> мөн юмс буруугаар эргэвэл яах талаар тодорхой санал зөвлөгөө өгдөг.<ref>{{cite web|url=http://www.accc.gov.au/content/index.phtml/itemId/815341|title=What to do if thing go wrong in Australia|publisher=[[Australian Federal Government]]|access-date=2016-12-14|archive-date=2013-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20130212103511/http://www.accc.gov.au/content/index.phtml/itemId/815341|url-status=dead}}</ref> '''Нэгдсэн Вант улсад''', Санхүүгийн Үйлчилгээний удирдлага (FSA)<ref>{{cite web|title=FSA|place=UK|url=http://www.fsa.gov.uk/portal/site/fsa|access-date=2016-12-14|archive-date=2012-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20121228184712/http://www.fsa.gov.uk/portal/site/fsa|url-status=dead}}</ref> урьд нь ЕХ-ийн Төлбөрийн Үйлчилгээний Удирдамж (ТТГ)-ын ихэнх асуудлыг  зохицуулах эрх мэдэлтэй байсан ба үүнийг 2013 онд Зохистой харьцааны Зохицуулалтын Удирдлага , Санхүүгийн Явуулах Удирдлагаар солисон.<ref>{{cite news|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/0203b99e-797f-11df-b063-00144feabdc0.html#axzz2RAtoYsio|title=Osborne abolishes FSA and boosts Bank|publisher=Financial Times|author=George Parker and Brooke Masters|date=16 June 2010}}</ref> Их БРИТАНИ 2009 оны 11 сарын 1-ээс хэрэгжиж эхэлсэн Төлбөрийн Үйлчилгээний Журам 2009 (PSRs)-аар дамжуулан ТТГ-г хэрэгжүүлсэн. PSR нь төлбөрийн үйлчилгээний компаниудад ба тэдний хэрэглэгчдэд нөлөөлдөг. Эдгээр аж ахуйн нэгжүүд нь банкууд, банкны бус зээлийн карт гаргагч болон банк бус худалдааны худалдан авагчид, э-мөнгө гаргагч зэргийг багтаадаг. PSRs төлбөр тооцооны байгууллага (PIs) гэж нэрлэгддэг зохицуулж байгаа аж ахуйн нэгжүүдийн шинэ ангийг бий болгосон, тэр нь зохистой харьцааны шаардлагуудыг санал болгодог. ТТГ-ийн өгүүлэл 87-д 2012 оны 11 сарын 1-нд Европын Комиссыг ТТГ-ийн хэрэгжилт ба үр нөлөөний тайлан гаргаж өгөхийг шаарддаг.<ref>{{cite web|url=http://www.legislation.gov.uk/uksi/2009/209/introduction/made|title=The Payment Services Regulations 2009|publisher=Legislation|place=UK|accessdate=17 June 2013}}</ref> '''Энэтхэгт''', Мэдээллийн Технологийн тухай Хууль 2000 нь э-худалдааны үндсэн хэрэглээг зохицуулдаг . '''Хятадад''', бүгд Найрамдах Хятад Ард улсын харилцаа Холбооны Зохицуулалт, (2000 оны 9 сарын 25-нд баталсан)-ад электрон худалдааг оруулаад бүх харилцаа холбооны холбоотой үйл ажиллагааг зохицуулах засгийн газрын агентлагаар Яам, Үйлдвэр, Мэдээлэл Технологи (MIIT)-г томилсон.<ref>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/business/laws_regulations/2010-01/20/content_19273945.htm|title=Telecommunications Regulations of the People's Republic of China|date=20 September 2000}}</ref> Мөн тэр өдөр,  Интернет Мэдээлэл Үйлчилгээн дээрх Захиргааны хэм хэмжээ гарсан нь, Интернэтээр дамжуулан явуулж буй ашиг бий болгох үйл ажиллагаануудыг зохицуулах анхны засаг захиргааны зохицуулалт болсон ба, ирээдүйн Бнхау-д э-худалдааг удирдах журмуудын үндэс суурийг нь тавьсан.<ref>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/business/2010-01/20/content_19274704.htm|title=Administrative Measures on Internet Information Services|date=20 September 2000}}</ref> 2004 оны наймдугаар сарын 28-Нд арав дахь NPC Байнгын Хорооны арван нэгдүгээр хуралдаанаар Цахим гарын Үсгийн Хуулийг баталсан, тэр нь мэдээлэл зурвас, цахим гарын үсэг таних, эрх зүйн хариуцлагын асуудлуудыг зохицуулдаг. Энийг Хятадын цахим худалдааны хуулийн анхны хууль гэж үздэг. Энэ нь Хятадын цахим худалдааны тухай хууль тогтоомжуудыг сайжруулах явцад чухал үе шат байсан, мөн Хятадын электрон худалдааны тухай хууль тогтоомжуудын эрчимтэй хөгжлийн үе шатанд орох эхлэлийг тавьсан .<ref>{{cite web|url=http://www.chinabond.com.cn/Info/14129244|title=PRC, Electronic Signature Law|date=28 August 2004}}</ref> == Хэлбэр == Орчин үеийн электрон худалдаа "дижитал" контентийг шууд онлайн хэрэглээнд зориулан захиалахаас эхлээд, уламжлалт бараа, үйлчилгээг захиалах, бусад төрлийн электрон худалдааг дэмжих "мета" үйлчилгээ гээд бүх зүйлийг багтаадаг. Дээд байгууллагын түвшинд, том корпорациуд, санхүүгийн байгууллагууд дотоодын болон олон улсын бизнесийг дэмжихийн тулд санхүүгийн мэдээллийг солилцоход интернетийг ашиглаж байна. Өгөгдлийн бүрэн бүтэн байдал , аюулгүй байдал нь электрон худалдааны тулгамдсан асуудал болоод байна. Уламжлалт э-Худалдаанаас гадна , м-Худалдаа (гар утас худалдаа) мөн (2013 оны үеэс) т-Худалдаа<ref>{{cite web|last=Hacon|first=Tom|url=http://www.governor.co.uk/news-plus-views/2013/march/t-commerce-what-the-tablet-can-do-for-brands-and-their-consumers/|publisher=Governor Technology|title=T-Commerce&nbsp;– What the tablet can do for brands and their consumers|deadurl=no|accessdate=2013-03-04|archive-date=2013-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502054945/http://www.governor.co.uk/news-plus-views/2013/march/t-commerce-what-the-tablet-can-do-for-brands-and-their-consumers/|url-status=dead}}</ref> гэх нэр томьёонууд бас ашиглагдаж байна. == Дэлхийн чиг хандлага == 2010 онд Нэгдсэн Вант улс нь нэг хүнд ногдох хэмжээгээрээ дэлхий дээрх хамгийн том цахим худалдааны зах зээл байсан.<ref>{{cite news|first=James|last=Robinson|url=http://www.guardian.co.uk/technology/2010/oct/28/net-worth-100bn-uk/|title=UK's internet industry worth £100bn|type=report|work=The Guardian|date=28 October 2010|accessdate=21 December 2012|location=London}}</ref> 2013 оны байдлаар, бүгд найрамдах чех улс цахим худалдаа аж ахуйн нэгжийн нийт орлогод нь хамгийн том хувь нэмэр оруулж байгаа Европын орон байсан . Бараг дөрөвний нэг нь (24%) нь монгол орны нийт эргэлт нь бий дамжуулан онлайн суваг.<ref>{{cite web|author=Eurostat|url=http://ecommercenews.eu/infographic-ecommerce-contribution-in-europe/|title=Ecommerce contribution in Europe|date=18 June 2013|type=infographic|accessdate=18 June 2013|archive-date=4 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704201518/http://ecommercenews.eu/infographic-ecommerce-contribution-in-europe/|url-status=dead}}</ref> Дунд шинээр гарч ирж буй эдийн засаг, Хятадын и-худалдаа үргэлжилж байна өргөжүүлэх жил бүр. Хамт 668 сая интернэт хэрэглэгчид, Бнхау-ын онлайн худалдааны борлуулалт хүрсэн $253 тэрбум 2015 оны эхний хагас нягтлан бодох бүртгэл 10% нийт Хятадын хэрэглээний жижиглэнгийн худалдааны борлуулалт энэ хугацаанд.<ref>{{Cite web|url=https://www.techinasia.com/china-internet-social-media-ecommerce-stats-2015|title=Tech in Asia - Connecting Asia's startup ecosystem|website=www.techinasia.com|language=en-US|access-date=2016-03-04}}</ref> Бнхау-Ын жижиглэнгийн худалдаачид нь туслах боломжтой болсон нь хэрэглэгчдэд илүү таатай онлайн дэлгүүр.<ref>{{cite news|url=http://www.forbes.com/2010/01/18/china-internet-commerce-markets-equities-alibaba.html/|title=China's migration to eCommerce|newspaper=Forbes|date=18 January 2010|first=Robert|last=Olsen}}</ref> E-худалдаа гүйлгээ хооронд Хятад болон бусад улс орнууд нэмэгдсэн 32% 2.3 их наяд юань ($375.8 тэрбум төгрөг) 2012 онд тус тус эзэлж байна 9.6% - ийг Бнхау-ын олон улсын нийт худалдаа <ref>{{cite news|url=http://www.internetretailer.com/2013/09/16/chinas-cross-border-e-commerce-tops-375-billion-2012/|title=China’s cross-border e-commerce tops $375 billion in 2012|newspaper=Internet Retailer|date=16 September 2013|first=Frank|last=Tong}}</ref> 2013 Онд Alibaba байсан и-худалдаа зах зээлийн эзлэх хувь 80% нь Бнхау-д.<ref>{{cite web|url=http://www.techinasia.com/alibaba-numbers-ipo-breaks-records-2014/|title=Here are all the must-see numbers on Alibaba ahead of record-breaking IPO|author=Steven Millward|date=17 September 2014|accessdate=17 September 2014|work=Tech In Asia}}</ref> 2014 байсан 600 сая Интернэт хэрэглэгч Бнхау-д (хоер дахин олон бодвол АНУ-д), гаргах энэ нь дэлхийн хамгийн том онлайн зах зээл болно.<ref>Gracie, C. (2014). </ref> Хятадын хамгийн том цахим худалдааны зах зээл дэлхийн утга борлуулалт, тооцоо АМ 899 тэрбум 2016.<ref>{{cite web|url=https://www.techinasia.com/asia-ecommerce-spending-1-trillion-dollars-2016|title=Asia’s ecommerce spending to hit record $1 trillion this year – but most of that is China|first=Steven|last=Millward|date=August 18, 2016|accessdate=August 18, 2016|work=Tech in Asia}}</ref> 2013 онд Бразил-ийн цахим худалдаа нь хурдан өсөн нэмэгдэж буй нь 2014 онд  жижиглэнгийн цахим худалдааны борлуулалт хоёр оронтой тоогоор өсөх төлөвтэй байгаагаар дамжуулан  харагдаж байсан. 2016 он гэхэд eMarketer Бразилын жижиглэнгийн цахим худалдааны  борлуулалт $17.3 тэрбумд хүрэх болно гэж таамагласан.<ref>{{cite news|newspaper=eMarketer|url=http://www.emarketer.com/Article/More-Buyers-Join-Brazils-Robust-Ecommerce-Market/1009725|title=More Buyers Join Brazil's Robust Ecommerce Market|access-date=2016-12-16|archive-date=2016-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20161006211844/http://www.emarketer.com/Article/More-Buyers-Join-Brazils-Robust-Ecommerce-Market/1009725|url-status=dead}}</ref>2014 оны нэгдүгээр сарын байдлаар Энэтхэгт интернэт хэрэглэгчийн нөөц ойролцоогоор 243.2 сая байна.{{Citation needed|date=October 2015}} Дэлхийн гурав дахь том хэрэглэгчийн нөөцтэй байгаа хэдий ч, Ану, Нэгдсэн Вант улс болон Франц гэх мэт зах зээлтэй харьцуулахад интернэт нэвтрэлт нь бага, гэвч сар бүр ойролцоогоор 6 сая шинэ хэрэглэгчид нэмэгдэж илүү хурдан хэмжээгээр өсч байна.{{Citation needed|date=October 2015}} Энэтхэгт, хүргээд мөнгөө авах нь хамгийн тохиромжтой төлбөрийн арга, э-жижиглэн худалдааны үйл ажиллагааны 75% -ийг эзэлж байгаа юм .{{Citation needed|date=October 2015}} Э-Худалдаа зөвхөн худалдан авагчдад худалдах ч бус тэднийг татан оролцуулахад дэлхий даяар  жижиг, том бизнесүүдэд нэг чухал хэрэгсэл нь болж байна.<ref>{{Cite journal|date=March 2008|url=http://hbr.org/2008/03/in-e-commerce-more-is-more/ar/1|title=In E-Commerce, More is More|journal=Harvard Business Review|volume=86|pages=20–21}}</ref><ref>{{Citation|last1=Burgess|first1=S|last2=Sellitto|first2=C|last3=Karanasios|first3=S|year=2009|title=Effective Web Presence Solutions for Small Businesses: Strategies and Successful Implementation|publisher=IGI Global}}</ref> 2012 онд цахим худалдааны борлуулалт түүхэндээ анх удаа тэргүүлж $1 их наяд хүрсэн.<ref>{{Cite web|url=http://www.emarketer.com/Article/Ecommerce-Sales-Topped-1-Trillion-First-Time-2012/1009649|title=Ecommerce Sales Topped $1 Trillion for First Time in 2012|work=eMarketer|accessdate=14 May 2013|archive-date=8 Тавдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130508204711/http://www.emarketer.com/Article/Ecommerce-Sales-Topped-1-Trillion-First-Time-2012/1009649|url-status=dead}}</ref> == Зах зээл болон жижиглэн худалдаачдад үзүүлэх нөлөө == Эдийн засагчид э-худалдаа хэрэглэгчдийн бүтээгдэхүүний үнийн талаар мэдээлэл цуглуулах чадварыг нэмэгдүүлж байдгаараа эрчимжсэн үнийн өрсөлдөөнийг удирдах естой гэж үзсэн байна . University of Chicago-ийн дөрвөн эдийн засагчдын судалгаагаар гэхэд онлайн дэлгүүрийн өсөлт нь мөн төслийн э-худалдаа, номын дэлгүүрүүд , аялал жуулчлалын агентлагуудад ихээхэн өсөлт харагдсан хоер чиглэлийн салбарын бүтэцэд нөлөөлсөн гэдгийг олж мэджээ. Ер нь, томоохон аж ахуйн нэгжүүд эдийн засгийн цар хүрээг ашиглан доод үнийг санал болгох боломжтой. Ангилалаасаа хамаарч, э-худалдааны зардлууд шилжиж болно—үйл ажиллагааны, харилцааны, санхүүгийн гэх мэт.<ref name="Khosrow-Pour">Khosrow-Pour, Mehdi. (2008). </ref> Э-худалдаанд оролцогч худалдан авагч эсвэл худалдагч хувь хүн, бизнес аль аль нь ажил гүйлгээгээ гүйцэтгэхийн тулд интернэтэд суурилсан технологи ашиглаж байна. Э-худалдаа нь хэдийд ч, хаанаас ч гүйлгээ хийх, харилцах боломжтой байдгаараа хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Хувь хүн нь АНУ-д, эсвэл гадаадад байхаас үл шалтгаалан интернэтээр дамжуулан бизнес хийж болно.Э-худалдааны хүч нь дэлхий дээрх бүх хэрэглэгчид, бизнес эрхлэгчдийг боломжит худалдан авагч, ханган нийлүүлэгч болгож геофизикийн саад тотгоруудыг алга болгодог. <ref name="Khosrow-Pour">Khosrow-Pour, Mehdi. (2008). </ref> eBay нь э-худалдаа, бизнес, хувь хүн, бизнес эрхлэгчдид эд зүйлсийг нийтлэн дэлхий даяар худалдах боломжтой сайн жишээ юм.<ref>O’Brien, A. J. & Marakas, M. G. (2011). </ref> Интернет худалдааны үйл ажиллагаанд нийлүүлэлтийн гинжин хэлхээ, логистик хоер хамгийн чухал хүчин зүйл байх хэрэгтэй гэж үздэг. Ерөнхийдөө, хил дамнасан логистикд хэдэн долоо хоногийн хугацаа шаардлагатай. Энэ бага үр ашигтай нийлүүлэлтийн гинжин үйлчилгээнд үндэслэн, хэрэглэгчийн сэтгэл ханамж ихээхэн буурсан байх болно .<ref>Zhu, K. (2004). </ref> Зарим судлаач э-худалдаа ур чадвар, IT тохиргоог хослуулах нь компанийн нийт бизнесийн үнэ цэнийг сайжруулна гэж заасан.<ref>Leung, L. C., Cheung, W., & Van Hai, Y. (2000). </ref> Бусад судлаач гэж заасан э-худалдаа зөвхөн логистикийг сайжруулах бус үйлчлүүлэгчдийн сэтгэл ханамж,мөн үнэнч байдлыг нэмэгдүүлэхийн тулд гадаад улсуудад агуулах төв, өндөр үр ашигтай тээврийн систем бий болгохыг авч үзэх хэрэгтэй.{{weasel inline|date=May 2015}}.{{clarify|date=November 2016}} == Нийлүүлэлтийн сүлжээний менежментийн нөлөө == Удаан хугацааны турш, компаниудад нийлүүлэлтийн гинжин технологийн үүсгэх ашиг тусын нүх нь асуудал үүсгэж байсан. Гэсэн хэдий ч, электрон худалдаа нь, шинэ нийлүүлэлтийн гинжин технологийн ашиг тусыг хүргэх илүү бодитой, үр дүнтэй замыг бий болгосон.<ref name="ideas.repec.org">Delia, M. 2008. </ref> Э-худалдаа нь бүх компани хоорондын болон компанийн доторх үйл ажиллагааг нэгтгэх боломжтой, тэр нь нийлүүлэлтийн гинжний гурван урсгалд (физик урсгал, санхүүгийн урсгал болон мэдээллийн урсгал) мөн э-худалдаа нөлөөлсөн гэсэн утгатай байж болох юм. Энэ физик урсгал дээрх нөлөөлөл нь компаниудын бүтээгдэхүүн, бараа материалын хөдөлгөөн түвшнийг нэмэглүүлсэн. Мэдээллийн урсгалын хувьд, э-худалдаа компаниуд өмнөхөөсөө илүү хэмжээтэй мэдээллийг боловсруулах хүчин чадлыг олгосон, харин санхүүгийн урсгалын хувьд, цахим худалдааны компаниудад илүү үр дүнтэй төлбөр тооцооны шийдэлтэй байх боломжийг олгодог.<ref name="ideas.repec.org">Delia, M. 2008. </ref> == Э-худалдааны нийгмийн нөлөөлөл == Э-худалдааны хамт, түүний өвөрмөц сэтгэл татам чанар нь аажмаар гарч байна , виртуал аж ахуйн нэгж, виртуал банк, сүлжээний маркетинг, онлайн худалдаа, төлбөр төлөлт болон зар сурталчилга зэрэг энэ шинэ үг хэллэг нь одоо хүмүүст танил болж байна. Энэ нь э-худалдаа нь эдийн засаг, нөгөө талаас нийгэмд асар их нөлөө үзүүлэж байгааг харуулж байна.<ref>OECD (1999), "Economic and Social Impact of Ecommerce: Preliminary Findings and Research Agenda", OECD Digital Economy Papers, No.40. </ref> Жишээ нь, B2B нь хурдацтай өсөн нэмэгдэж буй бизнес: бага зардалд хүргэж, дараа нь эдийн засгийн үр ашгийг нэмэгдүүлж, мөн ажил эрхлэлтийн өсөлтийг авчирч байна .<ref>Fazlollahi, B. (2002). </ref> Э-худалдаа нь нийгэм, эдийн засаг хэрхэн нөлөөлснийг ойлгохын тулд энэ нийтлэл зургаан асуудлыг доор дурдах болно : 1. Э-худалдаа нь цаг хугацааны харьцангуй ач холбогдлыг өөрчилсөн,  гэхдээ улс орны эдийн засгийн байдлын тулгуур үзүүлэлт, цаг хугацааны ач холбогдлыг анхаарахгүй өнгөрөөж болохгүй гэдэг. 2. Э-худалдаа нь хэрэглэгчид болон аж ахуйн нэгжүүдэд тэдэнд хэрэгтэй янз бүрийн мэдээллийг санал болгож байна,  мэдээллийг бүрэн ил тод байдалтай болгосон ба тэр нь аж ахуйн нэгжүүд нь тэдний өрсөлдөөний давуу талаа нэмэгдүүлэх ямар ч орон зай, сурталчилгааны хэлбэрүүдийг ашиглах боломжгүй болгосон.<ref>Schniederjans, M. and Cao, Q. (2002). </ref> Үүнээс гадна, онолын хувьд, хэрэглэгчийн тусгаар тогтнол болон аж үйлдвэрийн хоорондох төгс өрсөлдөөн нийгмийн халамжийг нэмэгдүүлэх болно.<ref>Child, J. (1969). </ref><ref>{{Cite book|date=2003|title=Industry and enterprise : an international survey of modernization and development|edition=2nd rev. ed.|publisher=Industrial Systems Research|location=Manchester|isbn=0906321271|accessdate=17 November 2016}}</ref> 3. Ер нь, өнгөрсөн эдийн засгийн үйл ажиллагааны үед, том аж ахуйн нэгж байнга мэдээллийн нөөцийн давуу талтай байж, улмаар хэрэглэгчид зардал гаргадаг байсан. Өнөө үед, ил тод, бодит цаг хугацааны мэдээлэл хэрэглэгчдийн эрхийг хамгаална, учир нь хэрэглэгчид өөрсдийн тусын тулд гбагцыг сонгож авах боломжтой. Аж ахуйн нэгжүүдийн өрсөлдөх чадвар өмнөхөөсөө илүү  тодорхой байх болно, улмаар, нийгмийн халамж байх болно э-худалдааны хөгжлийн замаар сайжруулагсан . 4.  Э-худалдаагаар удирдуулсан шинэ эдийн засаг хүнлэг сүнсийг мөн өөрчилдөг, гэхдээ бүхнээс илүүтэйгээр, ажилчдын үнэнч байдлыг өөрчилдөг.<ref>Qin, Z., Li, S., Chang, Y. and Li, F. (2014). </ref> Өрсөлдөөнтэй зах зээлийн улмаас, ажилтны мэргэжлийн ур чадварын түвшин сул зай эзэмшигчдийн зах зээлийн хувьд чухал ач холбогдолтой. Ахуйн нэгжүүд хэрхэн аж ахуйн нэгжийн дотоод соел, багц интерактив механизм бий болгоход анхаарах естой, энэ нь тэдний хувьд ерөнхий асуудал болно. Цаашилбал, хэдийгээр э-худалдаа мэдээллийн зардал, ажил гүйлгээний зардлыг бууруулдаг, гэсэн хэдий ч, түүний хөгжил мөн хүнийг хэтэрхий компьютерт холбогдсон болгодог. Иймээс онцлон илүү хүнлэг хандлагатай ажиллах нь аж ахуйн нэгжийн өөр нэг хөгжүүлэх зүйл юм. Амьдрал нь бүхний үндэс, өндөр технологи нь ердөө л бидний амьдралын чанарт дэмжих арга хэрэгсэл нь юм . 5. Онлайн худалдаачид тэдний худалдан авагчдын худалдан авах үйл ажиллагаа, ашиг сонирхлыг цуглуулдаг. Энэ мэдээллийг онлайн худалдаачид холбогдох бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг дэмжихийн тулд ашиглаж байгаа. Энэ нь онлайн худалдан авагчдад илүү тав тухыг бий болгодог. 6. Онлайн худалдааг хайж болдог, энэ нь худалдан авагчдад илүү хүртээмжтэй байдаг. Олон онлайн жижиглэн худалдаачид худалдан авагчид ямар бүтээгдэхүүн худалдан авах шийдвэр гаргахад тусалдаг шалгах механизм санал болгож байна. Энэ нь өөр нэг ая тухтай, сэтгэл ханамжийг сайжруулах хүчин зүйл юм. == Түгээлтийн суваг == Компаниуд нь цэвэр клик, брик-энд-клик суваг системүүдийг ашиглаж эхэлснээр э-худалдааны ач холбогдол нь өссөн. Бид компаниудын цэвэр клик, брик-энд-клик системүүдийг ялгаж чадна . * Цэвэр клик, эсвэл цэвэр плэй компаниуд нь өмнө нь ямар ч компани байлгүйгээр вебсайт үүсгэсэн компаниуд юм. * Брик-энд-клик компаниуд нь одоо байгаа компаниуд ба э-худалдаанд зориулж онлайн сайт нээсэн компаниуд юм. * Клик-энд-брик онлайн жижиглэн худалдаачид онлайн үйл ажиллагаагаа дэмжин хожим нь биет дэлгүүр нээдэг.<ref>{{cite web|author=(Gap Inc/The)|url=http://www.businessweek.com/articles/2013-07-10/click-to-brick-why-online-retailers-want-stores-in-real-life|title=Click-to-Brick: Why Online Retailers Want Stores in Real Life|publisher=Business week|date=2013-07-10|accessdate=2014-05-30}}</ref> == Шинэ э-худалдааны системийн жишээ == eMarketer судалгааны компанийн дагуу, "2017 он гэхэд, Британчуудын 65.8 хувь ухаалаг гар утас ашиглах болно".<ref>{{cite web|last1=Julian Huxley|title=Webshop beginnen: no need for technical knowledge|url=https://www.shoppagina.nl/webshop-beginnen/|publisher=Shoppagina|accessdate=17 November 2016}}</ref> == Ашигласан материал == {{Reflist|32em}} [[Ангилал:Цахим бизнес]] fhwzc3eeatpzuqz3n32e2wo8m3xxiyl 0 66614 874759 874605 2026-11-02T12:00:39Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874759 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|url=https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=[https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan/page/314 314]|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | url=https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} {{Webarchiv|url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |wayback=20080510215421 |text=Chile (república) |archiv-bot=2026-11-02 12:00:39 InternetArchiveBot }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] 2hz8vgh80e0x080kltmsfa886qrotyp 0 105908 874774 874608 2026-11-02T12:24:56Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874774 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Израилын хот}} {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{native name|he|חיפה|italics=off}}<br />{{native name|ar|حيفا|italics=off}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = The Hanging Gardens of Haifa, Israel (50099173503) (cropped).jpg | caption1 = [[Бахайн ертөнцийн төв]]өөс харагдах Хайфа хот | image2 = SailTower.jpg | caption2 = [[Дарвуул (Хайфа)|Дарвуул]] | image3 = Haifa_Theatre_0401.jpg | caption3 = [[Хайфагийн театр]] | image4 = Israel_Electric_Company_Building_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa.jpg | caption4 = [[IEC Tower]] | image5 = 98082 polytechnic PikiWiki Israel.jpg | caption5 = [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Мадатек]] | image6 = Bat Galim neighborhood and Haifa Bay.jpg | caption6 = [[Бат-Галим]] | image7 = Hadar_and_Carmel.jpg | caption7 = [[Адар]] | image8 = 97600_stella_maris_monastery_PikiWiki_Israel.jpg | caption8 = [[Стелла Марис хийд]] }} | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt = | pushpin_map = Израил умард хайфа#Израил | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Израил дахь байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} |subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] |subdivision_name = {{ISR}} |subdivision_type1 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] |subdivision_name1 = [[Хайфа тойрог|Хайфа]] |subdivision_type2 = Дэд тойрог |subdivision_name2 = [[Хайфа дэд тойрог|Хайфа]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун |government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] |governing_body = Хайфа хотын захиргаа | leader_title = [[Хайфа хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Йона Яхав]] | unit_pref = metric | area_total_dunam = {{formatnum:63666|R}} | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Хайфачууд | demographics_type1 = Угсаатан | demographics1_footnotes = {{Israel populations|reference}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]] | demographics1_info1 = 73.1% | demographics1_title2 = [[Израилын араб иргэд|Арабууд]] | demographics1_info2 = 12.1% | demographics1_title3 = Бусад | demographics1_info3 = 14.8% | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | website = {{URL|www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:הריסות העיר התחתית בחיפה לאחר מלחמת השחרור.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html |wayback=20091028171259 |text=Israel |archiv-bot=2026-11-02 12:24:56 InternetArchiveBot }}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=[[Хайфа нисэх буудал]] (5 м / 16 фут) (Хэм: 1995–2010, Туйлшрал 1898–2011, Хур тунадас: 1980–2010) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C=27.0 |Feb record high C=30.4 |Mar record high C=38.0 |Apr record high C=42.5 |May record high C=44.6 |Jun record high C=43.5 |Jul record high C=37.8 |Aug record high C=37.8 |Sep record high C=41.8 |Oct record high C=41.4 |Nov record high C=36.0 |Dec record high C=31.5 |Jan avg record high C=22.6 |Feb avg record high C=25.0 |Mar avg record high C=29.9 |Apr avg record high C=35.5 |May avg record high C=36.2 |Jun avg record high C=34.6 |Jul avg record high C=35.2 |Aug avg record high C=34.1 |Sep avg record high C=34.7 |Oct avg record high C=35.4 |Nov avg record high C=30.3 |Dec avg record high C=24.7 |year avg record high C= |Jan high C=17.8 |Feb high C=18.6 |Mar high C=20.9 |Apr high C=23.8 |May high C=26.5 |Jun high C=29.5 |Jul high C=31.6 |Aug high C=31.6 |Sep high C=30.2 |Oct high C=27.9 |Nov high C=24.4 |Dec high C=19.8 |year high C= |Jan mean C=13.9 |Feb mean C=14.4 |Mar mean C=16.5 |Apr mean C=19.4 |May mean C=22.4 |Jun mean C=25.7 |Jul mean C=28.0 |Aug mean C=28.4 |Sep mean C=26.7 |Oct mean C=23.7 |Nov mean C=19.8 |Dec mean C=15.8 |year mean C= |Jan low C=10.0 |Feb low C=10.2 |Mar low C=12.1 |Apr low C=14.8 |May low C=18.2 |Jun low C=21.9 |Jul low C=24.4 |Aug low C=25.1 |Sep low C=23.2 |Oct low C=19.5 |Nov low C=15.1 |Dec low C=11.8 |year low C=15.9 |Jan avg record low C=5.4 |Feb avg record low C=6.1 |Mar avg record low C=7.6 |Apr avg record low C=9.5 |May avg record low C=13.7 |Jun avg record low C=18.4 |Jul avg record low C=21.7 |Aug avg record low C=22.7 |Sep avg record low C=19.5 |Oct avg record low C=14.8 |Nov avg record low C=9.9 |Dec avg record low C=7.3 |year avg record low C= |Jan record low C=-1.6 |Feb record low C=-3.5 |Mar record low C=2.0 |Apr record low C=4.3 |May record low C=9.6 |Jun record low C=13.0 |Jul record low C=17.0 |Aug record low C=17.9 |Sep record low C=14.2 |Oct record low C=8.5 |Nov record low C=5.0 |Dec record low C=0.2 |year record low C= |rain colour=green |Jan rain mm=124.9 |Feb rain mm=95.2 |Mar rain mm=52.8 |Apr rain mm=23.6 |May rain mm=2.7 |Jun rain mm=0.1 |Jul rain mm=0.0 |Aug rain mm=0.0 |Sep rain mm=1.2 |Oct rain mm=28.0 |Nov rain mm=77.8 |Dec rain mm=135.5 |unit rain days=0.1 мм |Jan rain days=13.9 |Feb rain days=11.7 |Mar rain days=8.6 |Apr rain days=3.6 |May rain days=1.4 |Jun rain days=0.1 |Jul rain days=0.1 |Aug rain days=0 |Sep rain days=0.8 |Oct rain days=3.9 |Nov rain days=8.0 |Dec rain days=11.8 |source 1=''Израилын Цаг Уурын Алба''<ref name=IMS>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Израилын Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=2013-06-18}}{{in lang|he}}</ref><ref name=Rain>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=2011-09-25}}{{in lang|he}}</ref> }} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com|archive-date=11 Зургадугаар сар 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611073309/https://www.emporis.com/buildings/227526/haifa-oil-refinery-cooling-towers-haifa-israel|url-status=dead}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] jy79tb8r2iosnic7652muomi1g3ea5r 0 107383 874787 865259 2026-11-02T15:17:19Z CommonsDelinker 211 Bundesarchiv_B_145_Bild-F078072-0004,_Konrad_Adenauer.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Reinhard Kraasch|Reinhard Kraasch]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: Copyright violation; see [[:c:Commons:Licensing|]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]): and [[:c:Ticket 874787 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Конрад Аденауэр | image = | caption = Аденауэр 1952 онд | signature = Konrad Adenauer signature transparent.png | office = [[Германы холбооны канцлер]]<br>{{small|([[Баруун Герман]])}} | term_start = 1949 оны 9 сарын 15 | term_end = 1963 оны 10 сарын 11{{r|KAS_111063}} | president = {{ubl| [[Теодор Хойсс]] | [[Хайнрих Любке]] }} | 1blankname = [[Германы дэд канцлер|Дэд канцлер]] | 1namedata = {{ubl| [[Франц Блюхер]] | [[Людвиг Эрхард]] }} | predecessor = ''Албан тушаал бий болсон'' | successor = [[Людвиг Эрхард]] | office1 = [[Гадаад хэргийн сайд (Герман)|Холбооны гадаад хэргийн сайд]] | term_start1 = 1951 оны 3 сарын 15 | term_end1 = 1955 оны 6 сарын 6 | chancellor1 = өөрөө | predecessor1 = ''Албан тушаал бий болсон'' | successor1 = [[Хайнрих фон Брентано]] | office2 = [[Германы Христийн Ардчилсан Холбооны удирдагч|Христийн Ардчилсан Холбооны удирдагч]] | term_start2 = 1946 оны 3 сарын 1 | term_end2 = 1966 оны 3 сарын 23 | 1blankname2 = {{nowrap|Бундестагийн удирдагч}} | 1namedata2 = {{ubl| [[Хайнрих фон Брентано]] | [[Хайнрих Кроне]] | [[Райнер Барцел]] }} | predecessor2 = ''Албан тушаал бий болсон'' | successor2 = [[Людвиг Эрхард]] | office3 = [[Парламентын зөвлөл|Парламентын Зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | term_start3 = 1948 оны 9 сарын 1 | term_end3 = 1949 оны 5 сарын 23 | predecessor3 = ''Албан тушаал бий болсон'' | successor3 = ''Албан тушаал үгүй болсон'' | office4 = [[Кёльн]] хотын захирагч | term_start4 = 1945 оны 5 сарын 4 | term_end4 = 1945 оны 10 сарын 6 | predecessor4 = Вилли Сут | successor4 = Вилли Сут | term_start5 = 1917 оны 10 сарын 13 | term_end5 = 1933 оны 3 сарын 13 | predecessor5 = Макс Валлраф | successor5 = [[Гюнтер Рисен]] | office6 = Пруссийн төрийн зөвлөлийн дарга | term_start6 = 1921 оны 5 сарын 7 | term_end6 = 1933 оны 4 сарын 26 | 1blankname6 = Амбан ерөнхийлөгч | 1namedata6 = {{ubl| [[Адам Стегервалд]] | [[Отто Браун]] | [[Вилхелм Маркс]] | [[Франц фон Папен]] | [[Курт фон Шлайхер]] }} | predecessor6 = ''Албан тушаал дахин бий болсон'' | successor6 = [[Роберт Лей]] | office7 = [[Бундестаг]]ийн гишүүн <br /> ([[Бонн]]оос сонгогдсон) | term_start7 = 1949 оны 9 сарын 7 | term_end7 = 1967 оны 4 сарын 19 | predecessor7 = ''Сонгуулийн тойрог бий болсон'' | successor7 = Ало Хаузер | birth_name = Конрад Херманн Иозеф Аденауэр | birth_date = {{birth date|1876|1|5 || df=y}} | birth_place = [[Германы Эзэнт Гүрэн]], [[Пруссийн Хаант Улс]], [[Райн муж]], [[Кёльн]] | death_date = {{death date and age|1967|4|19|1876|1|5|df=y}} | death_place = [[Баруун Герман]], [[Умард Райн-Вестфален]], [[Райн-Шиг-Крайс]], [[Бад Хоннеф]] | resting_place = [[Рёндорф]], Валдфридхоф ("Ойн оршуулгын газар") | party = {{ubl| [[Төвийн Нам (Герман)|Төвийн Нам]] (1906–1933) |[[Германы Христийн Ардчилсан Холбоо|Христийн Ардчилсан Холбоо]] (1945–{{abbr|1967|нас барах хүртлээ}}) }} | spouse = {{ubl| Эмма Вейер (1904–1916) |Августа Цинссер (1919–1948) }} | children = 8 | alma_mater = {{ubl| [[Фрайбургийн их сургууль]] | [[Мюнхений Людвиг Максимилиан их сургууль|Мюнхений их сургууль]] | [[Боннын их сургууль]] }} }} '''Конрад Херманн Иозеф Аденауэр''' ({{lang-de|Konrad Hermann Joseph Adenauer}}; 1876 оны 1-р сарын 5-нд Германы Эзэнт гүрний [[Кёльн]] хотод төрж, 1967 оны 4-р сарын 19-нд ХБНГУ-ын Бад-Хоннеф хотод нас барсан) [[Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс]]ын анхны Холбооны Канцлер (1949—1963). Аденауэр Кайзерын болон Веймарын Бүгд Найрамдах улсын үед улс төрд орж анхнаасаа национал-социализмын эсрэг үзэл баримталж байсан бөгөөд [[Адольф Хитлер]]ийг засгийн эрхэнд гарахад бүх албан тушаалаа өгч огцорч байсан юм. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] дуусч [[нацист Герман]] ялагдал хүлээсний дараа тэрбээр [[Христийн Ардчилсан Холбоо]]г ([[Англи хэл|англи]].Christian Democratic Union (CDU)) үүсгэн байгуулж 1950-1966 онуудад удирдаж байсан. К.Аденауэр нийгмийн баримжаатай зах зээлийн эдийн засаг, улс төрийн эрх чөлөө, хүний эрхийг сахиулахын төлөө үзэл бодлыг баримтлагч байсан бөгөөд коммунизмын эсрэг хатуу үзэл бодолтон байжээ. Тэрбээр Германыг Франц, Их Британи, АНУ-тай харилцаагаа хөгжүүлж Европын интеграцчилал, ХБНГУ-ыг [[НАТО]]-д идэвхтэй оролцуулахын төлөө байсан улс төрч . Шинэ үеийн түүхэнд хамгийн ахмад Засгийн газрын тэргүүн байсан бөгөөд 87 насандаа огцорсон ажээ. == Хүүхэд нас == Конрад хүү шүүхийн туслах ажилтан Иохан Конрад Аденауэр (1833–1906) болон банкны ажилтны охин Хелена Шарфенберг (1849–1919) нарын 5 хүүхдийн 3 дахь хүү болж 1876 оны 1-р сарын 5-нд төржээ. 1885 онд Кёльн хотын Гэгээн Апостолуудын гимназид элсэж төгсөөд 1894 онд Бонн хотын Их сургуульд ороод 5 жилийн сургалтыг хөтөлбөрийг 2.5 жилийн хугацаанд сурч дуусгаад "хууль зүйн дэд зөвлөх" цол хүртсэн ажээ. Эцэг эх нь мөнгөгүй байсан тул сурах цагаа богиносогож өдөр шөнөгүй сурсан байна. == Улс төрд == Католик шашинтны хувьд тэрбээр 1906-1933 онуудад Германы "Төвийн нам"-ын гишүүн болсон. 1916 онд [[Кёльн]] хотын дэд захирагч, 1917-1933 онуудад Кёльн хотын захирагч, 1920-1932 онуудад Пруссийн Төрийн Зөвлөлийн дарга бөгөөд Эрчим хүч, нүүрсний аж үйлдвэр, Германы банкны хувьцаа эзэмшигчдийн Зөвлөлийн гишүүн байжээ. 1926 онд Төвийн нам Аденауэрийг Канцлер болохыг зөвлөсөн нь Германы Ардын Нам Аденауэрийн удирдлага дор эвсэлд орох нөхцөлүүдийн нэг нь Густав Стресеманныг Гадаад хэргийн сайдаар үлдээх явдал гэж шаардахад тэр татгалзсан байна. Г.Стресеманнд "хэт Прусс" гэж дургүйцсэн Аденауэр энэ нөхцөлийг хүлээн авахаас татгалзсан байна. Улмаар 1926 онд түүний Канцлер болох магадлал үгүй болсон юм. Нацистуудыг [[1933 он|1933 онд]] Засгийн эрхийг авахад тэрээр бүх албан тушаалаасаа өгсөн байна. 1933 оны 2-р сарын 17-нд райхсканцлер Хитлер Кёльн хотод айлчлахад Аденауэр өөрийн орлогчоо нисэх буудалд түүнийг тосуулахаар илгээсэн байна. 1934 болон 1944 онд түүнийг [[Гестапо]] төр, засгийн эсэргүү хэмээн 2 удаа баривчилж байжээ. 1948-1949 онд Парламентын Зөвлөлийн Ерөнхийлөгч. АНУ-ын [[Маршаллын төлөвлөгөө|Маршаллын төлөвлөгөөний]] дагуу Америкийн мөнгөөр ​​дайны дараах Германы аж үйлдвэрийн сэргээн босголтын ажилд Аденауэрийн олсон амжилтыг "Германы эдийн засгийн гайхамшиг" гэж нэрлэдэг байв. Германы эдийн засаг сүйрсэн тэр үед тэрбээр эрс шинэчлэл хийж Мюнхений Их сургуулийн профессор Людвиг Эрхардыг татан оролцуулж, дараа нь Холбооны Канцлер болсон юм. 1949 оны 5-р сарын 23-нд ХБНГУ-ын Үндсэн хууль батлагдаж 1949 оны 9-р сарын 15-нд тэрээр ХБНГУ-ын Холбооны Канцлераар сонгогдоод 1963 он хүртэл албаа хашсан түүхтэй. Тэрбээр ард түмний дунд маш өндөр нэр хүндтэй байжээ. Түүнийг «Der Alte» («Өвгөн» буюу «Эзэн») гэж дууддаг байсан байна. 1951-1955 онд тэрбээр ХБНГУ-ын Гадаад хэргийн сайдын албыг давхар хашиж байжээ. 1961 онд Зөвлөлт ба Зүүн Германчууд Берлиний ханыг босгосноор Аденауэр Берлин болон АНУ-ын удирдлагын статусын талаар санаа зовниж байв. Учир нь Аденауэр АНУ-ын шинэ Ерөнхийлөгч [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Кеннедид]] үл итгэж байсан ажээ. Тэрээр Кеннедийн чөлөөт [[Берлин]], нэгдсэн Герман болох амлалтад эргэлзэж байсны учир бол Кеннеди Аденауэрийг өнгөрсөн үеийн "дурсгал" гэж үздэгт байжээ. Тэдний хурцадмал харилцаа нь 1961 онд Берлиний эсрэг өрнийн үр дүнтэй арга хэмжээ авахад саад болж байсан гэдэг. Тэрээр 1963 онд улс төрийн болон эдийн засгийн сэргээн босгогчийн оргил үедээ байсан боловч өндөр наснаасаа болж Канцлерын албаа сайн дураараа орхисон. Адэнауэр 73 насандаа албан тушаал очиж, 14 жил ажиллажээ. Түүнийг авторитар хэв маягийн эрч хүчтэй, зоригтой, хатуу, прагматик улс төрч гэж үздэг байв. == Гэр бүл == 1904 онд тэрээр Эмма Вейертэй (1880-1916) гэрлэжээ. Тэд нар 3 хүүхэдтэй байжээ: Конрад (1906-1993), Макс (1910-2004), Мария (1912-1998). 1919 онд тэрбээр хоёр дахь удаагаа Августа Цинссертэй (1895-1948) гэрлэжээ. Тэдний хүүхдүүд: Фердинанд (1920, төрсний дараахан нас барсан), Паул (1923-2007), Лотте (1925), Либет (1928), Георг (1931) нар юм. Конрад Аденауэр 1967 оны 4 дүгээр сарын 19-нд Рёндорф дахь Вилла хотноо 91 насандаа таалал төгссөн. "Time" сэтгүүл түүнийг 1953 оны "Жилийн хүн"-ээр өргөмжилж байсан. == Цахим холбоос == {{Commons|Konrad Adenauer}} * {{DNB-Portal|11850066X}} * {{DDB|Person|11850066X}} * {{IMDb|nm0011902}} * [https://www.konrad-adenauer.de/ Аденауэр-Портал] ==Эшлэл== {{reflist|20em|refs= <ref name=KAS_111063>{{cite web |title=11.10.63 10:45 – Herr Bundeskanzler zu Herrn Bundespräsident – Übergabe des Rücktrittsschreibens |trans-title=Аденауэр төрийн тэргүүнд огцрох хүсэлтээ өргөн барив |website=Конрад Аденауэр сан |language=de |url=https://www.konrad-adenauer.de/kalendarium/tageskalender/?date=1963-10-11 |access-date=2021-01-04 |archive-date=2018-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713012127/https://www.konrad-adenauer.de/kalendarium/tageskalender?date=1963-10-11 |url-status=dead }}</ref> }} {{Германы канцлер}} {{DEFAULTSORT:Адэнауэр, Конрад}} [[Ангилал:Германы холбооны канцлер]] [[Ангилал:Германы гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Паневропын холбооны гишүүн]] [[Ангилал:Конрад Аденауэр| ]] [[Ангилал:Кёльны дээд засаг дарга]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Парламентын Зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Пруссийн Улсын Зөвлөлийн гишүүн (1921-1933)]] [[Ангилал:Пруссийн Ноёдын Танхимын гишүүн]] [[Ангилал:Зохион бүтээгч]] [[Ангилал:Бундестагийн гишүүн (Умард Райн-Вестфален)]] [[Ангилал:Ландтагийн гишүүн (Умард Райн-Вестфален)]] [[Ангилал:Германы христийн ардчилсан холбооны гишүүн]] [[Ангилал:Орон нутгийн захиргааны шүүгч]] [[Ангилал:Вальхалла]] [[Ангилал:Өөрийн намтар]] [[Ангилал:Кёльн Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Кэйо их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Берлиний техникийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Фрайбургийн Альберт-Людвиг Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Харвардын их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Васэда их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Иелийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Коламбиа их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Жоржтаун их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Мэрилэнд Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Израилын их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Тегеран Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Оттавагийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Леопольдын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Өмнөдийн Загалмай Үндэсний одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одон шагналтан (их загалмайн тусгай хийц)]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)]] [[Ангилал:Гэгээн Михаил ба Георгийн одон шагналтан (их загалмайн хүндэт хүлэг баатар)]] [[Ангилал:Алтан Шпорн одон шагналтан]] [[Ангилал:Папын Христийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Шонхрын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Мандах Нар одон шагналтан]] [[Ангилал:Царсан Титэм одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Ацтекийн Бүргэд одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Нидерландын Арслан одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Австрийн Бүгд Найрамдах Улсын төлөөх гавьяаны хүндэт тэмдгийн шагналтан]] [[Ангилал:Австрийн Бүгд Найрамдах Улсын төлөөх гавьяаны туузат их алтан хүндэт тэмдгийн шагналтан]] [[Ангилал:Перугийн Нарны одон шагналтан]] [[Ангилал:Чөлөөлөгч Сан Мартины одон шагналтан]] [[Ангилал:Португалын Христийн одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Цамхаг ба Илд одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Улаан Бүргэд одон шагналтан (4-р зэрэг)]] [[Ангилал:Цагаан туузат Төмөр Загалмайн одон шагналтан]] [[Ангилал:Мальтын одонгийн рыцарь шагналтан (3-р зэрэг)]] [[Ангилал:Иерусалим дахь Ариуны бунхны рыцарийн одон шагналтан (их загалмай-рыцарь)]] [[Ангилал:Карлын шагналтан]] [[Ангилал:Бонн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:1876 онд төрсөн]] [[Ангилал:1967 онд өнгөрсөн]] smqe01qoo2xmxchn9cgekn1z9f0in3k 0 111292 874781 848459 2026-11-02T13:24:25Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874781 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918 - 1992 оны хооронд оршиж байсан Төв Европын улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Чехословак | native_name = ''Československo''{{efn|Бусад Чехословакийн хүлээн зөвшөөрөгдсөн хэл дээр:{{blist | {{lang-de|link=no|Tschechoslowakei}}| {{lang-hu|Csehszlovákia}} | {{lang-pl|Czechosłowacja}} | {{lang-rue|Чеськословеньско}}, {{lang|rue-latn|Cheskoslovensko}} | {{lang-yi|טשעכאסלאוואקיי}}, {{lang|yi-latn|Tshekhaslavakey}}}}}} | common_name = Чехословак | life_span = 1918–1992<br />{{nowrap|{{nobold|1939–1945: [[Чехословакийн цөлөгдсөн засгийн газар|Цөлөгдсөн засгийн газар]]}}}}<br /> | p1 = Австри-Унгар | image_p1 = {{flagicon|Австри-Унгар}} | s1 = Чех | flag_s1 = Flag of the Czech Republic.svg | s2 = Словак | flag_s2 = Flag of Slovakia.svg | image_flag = Flag of Czechoslovakia.svg | flag_type = [[Чехословакийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа<br />(1920–1992)]] | flag_border = Flag of Czechoslovakia | image_coat = Middle coat of arms of Czechoslovakia.svg | symbol_type = [[Чехословакийн төрийн сүлд|Дунд сүлд<br />(1918–1938 ба 1945–1961)]] | image_map = Czechoslovakia location map.svg | image_map_caption = [[Дайн хоорондын үе]] ба [[Хүйтэн дайн]]ы үеийн Чехословак | national_motto = {{nowrap|'[[Үнэн ялдаг|Pravda vítězí]]{{\}}Pravda víťazí' <br />(Чех{{\}}[[Словак хэл|Словак]], 1918–1990)<br />'Veritas vincit' ([[Латин хэл|Латин]], 1990–1992)<br />'Үнэн ялдаг'}} | anthems = {{native phrase|cs|italic=no|'[[Чехийн төрийн дуулал|Kde domov můj]]'|nolink=yes}}<br />{{raise|0.1em|'Миний гэр хаана байна'}}<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Czech anthem.ogg]]}}</div><br /> {{native phrase|sk|'[[Словакийн төрийн дуулал|Nad Tatrou sa blýska]]'|nolink=yes|italic=no}}<br />{{raise|0.1em|'Татрагийн дээгүүр аянга цахилж байна'}}<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:National anthem of Slovakia, performed by the United States Navy Band.ogg]]}}</div> | capital = [[Праг]] | largest_city = capital | coordinates = {{coord|50|05|N|14|25|E|region:CZ|display=it}} | official_languages = [[Чехословак хэл]], 1948 оны дараа [[Чех хэл|Чех]]{{·}}[[Словак хэл]] | recognised_languages = {{hlist|Герман|[[Унгар хэл|Унгар]]|[[Русин хэл|Русин]]|[[Польш хэл]]}} | demonym = [[Чехословакчууд‎]] | government_type = {{nowrap|[[Анхны Бүгд Найрамдах Чехословак Улс|Анхны БНУ]]<br />(1918–38)<br />[[Хоёрдугаар Бүгд Найрамдах Чехословак Улс|Хоёрдугаар БНУ]]<br />(1938–39)<br />[[Гуравдугаар Бүгд Найрамдах Чехословак Улс|Гуравдугаар БНУ]]<br />(1945–48)<br />[[Бүгд Найрамдах Социалист Чехословак Улс|Социалист БНУ]]<br />(1948–89)<br />[[Чехийн ба Словакийн Холбооны Бүгд Найрамдах Улс|Холбооны БНУ]]<br />(1990–92)}}<hr> {{Collapsible list |title = Дэлгэрэнгүй |bullets = yes |[[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[парламентын бүгд найрамдах улс]] {{-}}(1918–1938, 1945–1948) |[[Холбооны улс|Холбооны]] авторитар [[парламентын бүгд найрамдах улс]]{{-}}(1938–1939) |[[Цөлөгдсөн засгийн газар]]{{-}}(1939–1945) |[[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Марксист-Ленинист]] [[нэг намын систем|нэг намын]] [[социалист улс|социалист бүгд найрамдах улс]]{{-}}(1948–1969) |[[Холбооны бүгд найрамдах улс|Холбооны]] [[Марксист-Ленинист]] [[нэг намын систем|нэг намын]] [[социалист улс|социалист бүгд найрамдах улс]]{{-}}(1969–1989) |[[Холбооны бүгд найрамдах улс|Холбооны]] [[парламентын бүгд найрамдах улс]]{{-}}(1989–1992) }} | title_leader = [[Чехословакийн ерөнхийлөгчийн жагсаалт|Ерөнхийлөгч]] | leader1 = [[Томаш Гариг Масарик|Томаш Г. Масарик]] | year_leader1 = 1918–1935 | leader2 = [[Эдвард Бенеш]] | year_leader2 = {{nowrap|1935–1938{{·}}1945–1948}} | leader3 = [[Эмил Гаха]] | year_leader3 = 1938–1939 | leader4 = [[Клемент Готтвалд]] | year_leader4 = 1948–1953 | leader5 = [[Антонин Запотоцки]] | year_leader5 = 1953–1957 | leader6 = [[Антонин Новотни]] | year_leader6 = 1957–1968 | leader7 = [[Людвик Свобода]] | year_leader7 = 1968–1975 | leader8 = [[Густав Хусак]] | year_leader8 = 1976–1989 | leader9 = [[Вацлав Хавел]] | year_leader9 = 1989–1992 | title_representative = [[Чехословакийн Коммунист Нам|ЧКН-ын ерөнхий нарийн бичгийн дарга / 1-р нарийн бичиг]] | representative1 = [[Клемент Готтвалд]] | year_representative1 = 1948–1953 | representative2 = [[Антонин Новотни]] | year_representative2 = 1953–1968 | representative3 = [[Александр Дубчек]] | year_representative3 = 1968–1969 | representative4 = [[Густав Хусак]] | year_representative4 = 1969–1987 | representative5 = [[Милош Якеш]] | year_representative5 = 1987–1989 | title_deputy = [[Чехословакийн ерөнхий сайдын жагсаалт|Ерөнхий Сайд]] | deputy1 = [[Карел Крамарж]] | year_deputy1 = 1918–1919 (анхны) | deputy2 = [[Ян Страски]] | year_deputy2 = 1992 (сүүлчийн) | legislature = [[Үндэсний Хурал (Коммунист Чехословак)|Үндэсний Хурал]] (1948–1969)<br />[[Холбооны Хурал (Чехословак)|Холбооны Хурал]] (1969–1992) | era = | event_start = [[Анхны Бүгд Найрамдах Чехословак Улс|Тунхаглал]] | date_start = 10 сарын 28, | year_start = 1918 | event1 = [[Мюнхений хэлэлцээр]] | date_event1 = 9 сарын 30, 1938 | event2 = [[Германы Чехословакийн эзлэн түрэмгийлэл|Татан буугдсан]] | date_event2 = 3 сарын 14, 1939 | event3 = [[Гуравдугаар Бүгд Найрамдах Чехословак Улс|Дахин байгуулагдсан]] | date_event3 = 5 сарын 10, 1945 | event4 = [[1948 оны Чехословакийн төрийн эргэлт|Төрийн эргэлт]] | date_event4 = 2 сарын 25, 1948 | event5 = [[Варшавын гэрээний орнууд Чехословак руу довтолгоо|Зөвлөлтийн эзлэн түрэмгийлэл]] | date_event5 = 8 сарын 21, 1968 | event6 = [[Зөөлөн хувьсгал]] | date_event6 = 11 сарын 17 – 28, 1989 | event_end = [[Чехословакийн задрал|Задрал]] | date_end = 1 сарын 1, | year_end = 1993 | cctld = [[.cs]] | calling_code = [[+42]] | HDI = 0.897 | HDI_ref = <ref>{{Cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/reports/221/hdr_1992_en_complete_nostats.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://hdr.undp.org/sites/default/files/reports/221/hdr_1992_en_complete_nostats.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Human Development Report 1992|website=hdr.undp.org}}</ref> | HDI_year = 1990 томьёо | currency = [[Чехословак крон]] | drives_on = баруун | footnotes = 1997 оны өвөл утасны +42 кодыг хэрэглээнээс гаргасан. Тооны мужийг [[:Чех]] ([[+420]]) болон [[:Словак]] ([[+421]]) хооронд нь хуваасан. | footnotes2 = Одоогийн [[ISO 3166-3]] код нь "CSHH". | today = {{Plainlist| * [[Чех]] * [[Словак]] * [[Украин]] ([[Закарпат муж]]) }} }} '''Чехословак Улс''' ({{lang-cs|Československo}}; {{lang-sk|Česko-Slovensko}}; албан ёсны нэр нь '''Бүгд Найрамдах Чехословак Улс''') нь 1918 оноос 1992 оныг хүртэл [[Төв Европ]]ын<ref>{{cite web |title=Milestones: 1961–1968 - Office of the Historian |url=https://history.state.gov/milestones/1961-1968/soviet-invasion-czechoslavkia |website=history.state.gov |access-date=27 January 2021}}</ref> нутагт, өнөөгийн [[Чех]], [[Словак]] болон [[Украин|Украин Улсын]] газар нутгийн зарим хэсгийг хамран оршиж байсан [[далайд гарцгүй улс]] байв. Чехословак нь [[Австри-Унгар|Австри-Унгарын Эзэнт Улсын]] дараах улс байсан ба [[Бохеми]], [[Морави]], [[Силези (Чех)|Силези]], Словак ба [[Карпатын Русь|Карпатын Орос]] (өнөөдөр: Карпатын Украин) зэргийн улсуудаас бүрдэж байжээ. Чехословак Улс нь 1918 оны 10-р сарын 28-нд барууны улсуудын жишгээр шинэ нийслэл [[Праг]]т эрх чөлөөт-ардчилсан ба нийгмийн эрх зүйт улс болон [[Чехословакийн тусгаар тогтнолын тунхаглал|тусгаар тогтнов]]. [[Мюнхений хэлэлцээр]]ийн дараа болон [[Венийн Анхдугаар Шүүхийн Шийдвэр]]ийн дагуу 1938 онд тус улс [[Судетенланд]]ыг [[Нацист Герман|Германы Эзэнт Гүрэнд]], Словакийн өмнөд хэсгээс заримыг нь [[Унгар]]т өгөх ёстой болов. 1939 оны 3-р сард [[Словак Улс (1939-1945 он)|Словакийн Бүгд Найрамдах Улс]] нь [[Чехо-Словакийн Бүгд Найрамдах Улс]]аас салан гарсан ба үлдсэн ''«Үлдэгдэл Чех»'' хэмээн нэрлэгдэх улсыг нь тун удалгүй [[вермахт]] [[Германы Чехословак дахь эзэрхийлэл|эзлэн]], [[Бохеми ба Моравийн протекторат|Бохеми ба Моравийн ивээлт улсыг]] байгуулав. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы дараа дахин байгуулагдсан Бүгд найрамдах улс нь 1946 онд Карпатын Украины газар нутийг [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ад өгөв. 1948 оны 2-р сарын сүүлчээр Чехословакийн Коммунист нам ЗХУ-ын бүрэн дэмжлэгээр тус улсын Засгийн эрхэнд [[төрийн эргэлт]] хийж гарсан байна. Үүний дараа [[Чехословакийн Коммунист Нам|Чехословакийн Коммунист нам]] засгийн эрхийг гартаа аваад удалгүй ЗХУ тэргүүлсэн [[Зүүн блок]]т нэгдсэн байна. Коммунист намын ноёрхол 1989 оны [[Чехословакийн зөөлөн хувьсгал|тайван хувьсгал]] хүртэл үргэлжилсэн. 1992 оны 12-р дугаар сарын 31-нд энэ улс задран тайван замаар хоёр хуваагдаж Бүгд Найрамдах Чех Улс ба Бүгд Найрамдах Словак Улсууд байгуулагджээ. Чехословак нь 1920 онд байгуулагдсан [[Үндэстнүүдийн Лиг]], 1945 онд байгуулагдсан [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], 1949 онд байгуулагдсан [[Эдийн Засгийн Харилцан Туслалцах Зөвлөл]], 1955 онд байгуулагдсан [[Варшавын гэрээ|Варшавын Гэрээний Байгууллага]] зэрэгт гишүүн улс байсан ба 1991 онд [[Европын Холбоо|Европын Холбоонд]] гишүүнээр элсэж байв. Мөн түүнчлэн 1924 оноос 1938 оныг хүртэл Франц ба Их Британийн, 1945 оноос эхлэн Зөвлөлт Холбоот Улсын холбоотон байв. Тус улсын эдийн засаг нь дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа харьцангуй хурдан сэргэсэн боловч коммунистуудын эрх мэдэлд очсоноор барууны улсуудтай харьцуулахад 1948 оноос эхлэн ихээхэн ухралтад орж байжээ. [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]]ий хэмжээгээрээ Чехословак нь зарим үед [[Зүүн блок]]ийн улсуудаас хамгийн том эдийн засагтай улсад тооцогдож байсан байдаг. == Нэр == Чехословак Улс нь хэд хэдэн албан ёсны нэртэй байв. Эдгээрийг үзэл суртлын шалтгаанаар хэд хэдэн удаа өөрчилсөн.<ref>Gesetz 11/1918 Sb. (Rezeptionsgesetz zur Entstehung der Republik), online [http://abonent.lexdata.cz/lexdata/sb_free.nsf/0/C12571CC00341DF1C12566D9007B1952 lexdata.cz]{{Dead link|url=http://abonent.lexdata.cz/lexdata/sb_free.nsf/0/C12571CC00341DF1C12566D9007B1952 |date=2019-04 |archivebot=2019-04-19 13:35:11 InternetArchiveBot }}, abgerufen am 3. Okt. 2009; Gesetz 121/1920 Sb. (Verfassung von 1920), online {{Webarchiv|url=http://abonent.lexdata.cz/lexdata/sb_free.nsf/0/C12571D20046A0B2C12566D9007B12D8 |wayback=20100314110847 |text=lexdata.cz }}, abgerufen am 3. Okt. 2009; Gesetz 101/1990 Sb. (Änderung des Landesnamens 1990), online [http://www.lexdata.cz/lexdata/sb_free.nsf/c12571cc00341df10000000000000000/c12571cc00341df1c12566d400735df1?OpenDocument lexdata.cz]{{Dead link|url=http://www.lexdata.cz/lexdata/sb_free.nsf/c12571cc00341df10000000000000000/c12571cc00341df1c12566d400735df1?OpenDocument |date=2019-04 |archivebot=2019-04-19 13:35:11 InternetArchiveBot }}, abgerufen am 10. Nov. 2009 (alle tschechisch)</ref> 1918 оны түр зуурын үндсэн хуулинд ''«Бүгд Найрамдах Чехо-Словак Улс»'' эсвэл ''«Чехо-Словак Улс»'' нэрийг ашиглаж байсан бол 1920 оны үндсэн хуулиар ''«Бүгд Найрамдах Чехословак Улс»'' (Československá republika) хэмээн хоёр нэрийн дундах зураасгүй хэрэглэхээр тогтжээ. 1938 оны аравдугаар сард буюу Мюнхений хэлэлцээрийн дараа нэрээ ''«Бүгд Найрамдах Чехо-Словак Улс»'' болгон өөрчлөв.<ref>{{cite web|url=http://www.pitt.edu/~votruba/qsonhist/spellczechoslovakia.html|title=Czecho-Slovakia or Czechoslovakia|access-date=29 March 2009|last=Votruba|first=Martin|work=Slovak Studies Program|publisher=University of Pittsburgh |archive-url=https://web.archive.org/web/20131015043127/http://www.pitt.edu/~votruba/qsonhist/spellczechoslovakia.html|archive-date=15 October 2013}}</ref> 1945 онд буюу дайны дараа ''«Бүгд Найрамдах Чехословак Улс»'' гэсэн хуучин нэрээ хэрэглэхээр тогтсон ба 1948 оны [[хоёрдугаар сарын төрийн эргэлт]]ийн дараа ч энэ нэрээ авч үлдсэн байна.1960 онд ''«Бүгд Найрамдах Социалист Чехословак Улс»'' (Československá socialistická republika) гэж нэрээ өөрчлөв. 1989 онд социалист дэглэм нуран унаснаар богино хугацаанд ''«Холбооны Бүгд Найрамдах Чехословак Улс»'' болгосон ч 1990 онд ''«Холбооны Бүгд Найрамдах Чех ба Словак Улс»'' гэсэн нэрээр солив. 1990-ээд оны эхээр Чехийн болон Словакийн улс төрчдийн дунд нэрийн дундах холбох зураас байна байхгүй гэсэн маргаан өрнөсөн бөгөөд энэ нь «[[Сэтгэлгээний зураас-Дайн|Сэтгэлгээний зураасны дайн]]» нэрээр алдаршсан юм. == Түүх == {{Гол|Чехословакийн түүх}} === Чехословак 1918-1939 он === Чехословак нь [[дэлхийн нэгдүгээр дайн]]ы дараа 1918 онд [[Австри-Унгар|Австри-Унгар Улс]] задарснаар байгуулагдав. Үүний тулд 1918 оны аравдугаар сарын 28-нд батлагдсан [[Бие даасан Чехословак Улсыг байгуулах тухай хууль|бие даасан Чехословак Улсыг байгуулах тухай хуулийг]] эрх зүйн үндэс болгов. Цөллөгт байсан Чехийн улс төрчид дайны дараа [[Ард түмний өөрийгөө тодорхойлох эрх зүй|үндэстэн өөрийгөө тодорхойлох эрх зүй]] бүхий тусгаар улс байгуулах дэмжлэгийг 1916 оноос эхлэн [[Гурвалсан Антанта]]гаас авсан байдаг. Энэхүү дэмжлэгийг ашиглан анхны ерөнхийлөгч<ref>Preclík, Vratislav. Masaryk a legie (Masaryk and legions), váz. kniha, 219 str., first issue - vydalo nakladatelství Paris Karviná, Žižkova 2379 (734 01 Karvina, CZ) ve spolupráci s Masarykovým demokratickým hnutím (Masaryk Democratic Movement, Prague), 2019, {{ISBN|978-80-87173-47-3}}, pages 8 - 77, 101-102, 124–125, 128, 129, 132, 140–148, 184–199.</ref> нь 1918 оны аравдугаар сарын 28-нд [[Праг]]т тусгаар тогтносоноо зарлав. [[Сен-Жермений гэрээ]] ба [[Трианоны гэрээ]]нд дайнд ялсан улсууд Австри-Унгар Улсыг задлах явцыг гүйцэлдүүлэх, Чехословакийн тусгаар тогтнолыг баталгаажуулах талаар тусгасан байна. Чехословакийн анхны ерөнхийлөгч нь [[Томаш Гариг Масарик]]<ref>{{cite web |title=16. Czechoslovakia (1918-1992) |url=https://uca.edu/politicalscience/dadm-project/europerussiacentral-asia-region/czechoslovakia-1918-1992/ |website=uca.edu |access-date=27 January 2021 |archive-date=7 Нэгдүгээр сар 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107172816/https://uca.edu/politicalscience/dadm-project/europerussiacentral-asia-region/czechoslovakia-1918-1992/ |url-status=dead }}</ref> байв. [[Файл:28. říjen 1918.jpg|thumb|left|Прагийн Венцелийн талбайд болсон жагсаал, 1918 оны аравдугаар сарын 28]] Тус улс тусгаар тогтнохдоо парламентын ардчилсан засаглалтай улс хэмээн тунхагласан ба 1920 онд [[Зүүн Европ дахь эмэгтэйчүүдийн сонгуулийн эрх|эмэгтэйчүүдийн сонгох эрхийг]] нэвтрүүлсэн<ref>Jad Adams: ''Women and the Vote. A World History.'' Oxford University Press, Oxford 2014, ISBN 978-0-19-870684-7, S. 437.</ref><ref name="HDR343">United Nations Development Programme: ''Human Development Report 2007/2008''. New York, 2007, ISBN 978-0-230-54704-9, S. 343</ref> бөгөөд 1933 оноос хойш [[Төв Европ]] дахь ардчилсан засаглалтай улсаар Швейцарын хамт үлдсэн юм. 1919 оны эхээр хаант засаглалын үеэс үлдсэн [[Австрийн крон|крон дэвсгэртээ]] гүйлгээнээс хасан, дэлхийн хоёрдугаар дайн хүртэл харьцангуй тогтвортой [[Чехословакийн крон|чехословакийн кроныг]] гүйлгээнд оруулжээ.<ref>''Крон'' нь өнөөдрийг хүртэл Чехийн үндэсний мөнгөн дэвсгэртийн нэр юм.</ref> [[Германы хиперинфляци|Герман]] ба [[Австрийн түүх|Австрид]] [[инфляци|үнийн хөөрөгдөл]] тэнгэрт хадаж байсан бол шинэ байгуулагдсан бүгд найрамдах улсад эсрэгээрээ эдийн засгийн өсөлттэй үзүүлэлттэй байлаа. Үүн дээр нь Австри-Унгарын нутагт байсан хамаг л нүүрсний нөөц бүхий орд газар болон газар тариалангийн үржил шимт хөрс бүхий газрууд нь чехословакийн нутаг дэвсгэрт байсан нь ч бас нөлөөлөв.<ref>Alice Teichova et al. (1996): ''Österreich und die Tschechoslowakei 1918-1938: die wirtschaftliche Neuordnung in Zentraleuropa in der Zwischenkriegszeit'', S. 256 ([https://books.google.de/books?id=6FS_P-EPRgYC&pg=PA256 online]).</ref> Шинэ улс байгаа байдалдаа сэтгэл ханамжгүй байсан [[Бохемийн Германчууд]]ын дургүйцлийг хэтэрхий дутуу үнэлжээ. Бохемийн Германчуудад [[Германы Үндэсний Социалист Ажилчны Нам]] [[Адольф Хитлер]]ийн удирдлага дор дэмжлэг үзүүлж байсан ба ялангуяа [[Үндэсний социалистуудын засгийн эрхийн булаалт|1933 онд засгийн эрхийг]] гартаа оруулсны дараа [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс|Германы Эзэнт Гүрэн]] нь [[Конрад Хэнлайн]]ы удирдсан [[Судетен Германы Нам]]ыг хөөрөгдөн, Чехословак дахь [[үндэстэн|үндэстнүүдийн]] мөргөлдөөнийг улам хурцатгав. Хитлер Бохемийн Германчуудыг улсдаа нэгтгэхийн тулд италийн дарангуйлагч [[Бенито Муссолини]]гээр зуучлуулан барууны их гүрнүүд болох Франц, Их Британитай [[Мюнхений хэлэлцээр]]ийг хүчингүй болгуулах талаар зөвшилцөв. Энэ асуудлыг хэлэлцэхэд чехословак оролцоогүй боловч [[Эдвард Бенеш]]ийн удирдлаган дор дээрх шаардлагыг зөвшөөрсөн аж. [[Файл:Edvard Beneš.jpg|thumb|Чехословак Улсыг үүсгэн байгуулагчдын нэг, Чехословакийн гадаад хэргийн сайд, [[Ерөнхийлөгч|Улсын ерөнхийлөгч]] [[Эдвард Бенеш]], 1942 оны орчим]] 1938 оны аравдугаар сарын 1-нд энэ [[Судетенланд|бүс нутгийг]] вермахт эзэлсэн ба Германы Эзэнт Гүрний нутагт [[Судетенланд (райхсгау)|Судетенланд райхсгау]] нэртэйгээр гишүүнчлэгдэв. Их Британи ба Францын засгийн газрууд Хитлерийн шаардсан нутаг дэвсгэрийг түүнд өгснөөр дайнаас зайлан [[тайвшруулах бодлого|тайвширна]] хэмээн найдаж байв. [[Венийн Анхдугаар Шүүхийн Шийдвэр]]ээр герман ба италийн засгийн газрын төлөөлөгчид Словакийн газар нутгийн өмнөд хэсгийг, Карпатын Украины хамтаар [[Унгар]]т шилжүүлэв. [[Тешиний Силези|Тешиний бүс нутгийг]] [[Хоёрдугаар Польшийн Бүгд Найрамдах Улс|Польш]] мэдэлдээ авав. Эдгээр газар нутгийг шилжүүлэн өгснөөс хойш үлдсэн [[Чехо-Словакийн Бүгд Найрамдах Улс|Хоёрдугаар Бүгд Найрамдах Улс]] хэмээн нэрлэгдэх Чехословак улс тусгаар газар нутагтаа богинохон хугацаанд л (Мюнхений хэлэлцээрийн дараа буюу 1938 оны аравдугаар сараас Германд эзлэгдэх хүртэл<ref>Rüdiger Alte: ''Die Außenpolitik der Tschechoslowakei und die Entwicklung der internationalen Beziehungen 1946–1947''. Oldenbourg, München 2003, S. 35 {{Google Buch|BuchID=TPuMW-EJODAC|Seite=35}}.</ref>) оршин тогтнов. 1939 оны гуравдугаар сарын 15-нд [[Германы Чехословак дахь эзэрхийлэл|Германы цэрэг ''«Үлдэгдэл Чехийг»'' эзэлсэн]] бөгөөд [[Бохеми ба Моравийн протекторат|Бохеми ба Моравийн ивээлт улсыг]] байгуулан Германд нэгтгэв. Үүнээс нэг хоногийн өмнө [[Словак Улс (1939-1945 он)|Словакийн Бүгд Найрамдах Улс]] нь Хитлерийн шахалтаар «Германы Хамгаалалтад» багтсан байв. Чехословакийн засгийн газрын гишүүдийн тал нь гадагшаа оргон зайлсан ба [[Эдвард Бенеш]]ийн удирдлага дор 1940 оноос эхлэн Лондонд [[Чехословакийн Цөлөгдөгчдийн Засгийн Газар|цөлөгдөгчдийн засгийн газрыг]] байгуулав. Чехүүд болон Словакчууд нь барууны холбоотнууд ба [[Улаан Арми]]йн дэмжлэгтэйгээр гадаадаас эх орноо харийн дайснаас чөлөөлөхөөр тэмцсээр л байлаа. 1944 оны наймдугаар сард [[Словакийн үндэсний бослого]] гарч, словакийн зэвсэгт хүчний цэргийн тал нь партизануудтай нийлж, [[Вермахт]] ба Словакийн хамтарсан засгийн газрын эсрэг тэмцэв. Гэвч энэ бослогыг хоёр сарын дотор дарсан байна. === Бохеми ба Моравийн ивээлт улс ба Словак Улс (1939-1945 он) === [[Словак Улс (1939-1945 он)|Словакийн Бүгд Найрамдах Улс]] нь Чехословакаас салан тусгаарласны дараа чехословакийн ерөнхийлөгч [[Эмил Гаха]] болон гадаад хэргийн сайд [[Франтишек Хвалковски]] нар германчуудын хүчтэй шахалтанд орж 1939 оны гуравдугаар сарын 14-өөс 15-нд шилжих шөнө германы ивээлд багтах гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Вермахт гуравдугаар сарын 15-ны үүрээр үлдсэн чех рүү довтлон эзэлсэн байна. Шинэ байгуулагдсан Бохеми ба Моравийн ивээлт улсын хүн амын дийлэнх нь чехүүдийн амьдардаг [[Бохеми]] ба [[Морави]]йн хэсэг байв. Засгийн газрыг германы эзэнт гүрнээс томилогдсон харгалзагчийн хяналтан дор Эмил Гаха удирдаж байжээ. === БН Чехословак Улсын дахин байгуулал (1945-1948 он) === Дайны дараа 1945 онд Чехословак Мюнхений хэлэлцээрийн өмнөх үед байсан нутгаараа дахин байгуулагдсан ба үүнд нь зөвхөн Карпатын Украин багтаагүй бөгөөд учир нь тус нутгийг [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтөд]] өгөхөөс өөр аргагүй байсантай холбоотой юм. Герман үндэстнийг ялангуяа Чехээс дийлэнхийг нь [[Германчуудыг Чехословакаас албадан гаргалт|албадан гаргасан]] буюу дайжин нүүцгээв. 1948 оны [[Хоёрдугаар сарын төрийн эргэлт|хоёрдугаарын сард төр унаснаар]] Чехословак ЗХУ-ын [[сталинизм]]ын бодлогыг ямар ч өөрчлөлтгүйгээр дагав. Учир нь Эдвард Бенеш 1948 оны тавдугаар сарын шинэ Үндсэн хуульд гарын үсэг зурахаас татгалзсан тул огцрохоос өөр аргагүй болж түүний оронд [[Клемент Готтвалдын II Засгийн Газар|II Засгийн Газрыг]] удирдаж байсан [[Клемент Готтвалд]] [[ерөнхийлөгч]] болов. Дараагийн жилүүдэд нь [[Их Хэлмэгдүүлэлт (ЗХУ)|Сталины их цэвэрлэгээ]] маягийн ажиллагааг өрнүүлж, олон арван мянган хүнийг хэлмэгдүүлсэн байдаг. ЗХУ-ын [[дагуул улс]] тул энэ мөчөөс эхлэн [[Зүүн блок]] ба [[Эдийн Засгийн Харилцан Туслалцах Зөвлөл]]ийн бүрэлдэхүүнд багтах болсноос гадна 1955 оноос [[Варшавын гэрээ]]ний гишүүн улс болжээ. === Бүгд Найрамдах Социалист Чехословак Улс (1960-1990 он) === 1960 оны үндсэн хуулиараа тус улсын нэрийг ''Бүгд Найрамдах Социалист Чехословак Улс'' (БНСЧУ) болгон өөрчилсөн нь коммунист засаглалыг улам бэхжүүлсэн хэрэг байв.<ref>{{cite web |title=A Brief History of the Czech Republic - Live & Study - Czech Universities |url=https://www.czechuniversities.com/article/a-brief-history-of-the-czech-republic |website=www.czechuniversities.com |access-date=27 January 2021}}</ref> 1960 онд [[Чехословакийн Коммунист Нам|Коммунист Намын]] дарга [[Александер Дубчек]]ийн удирдлагаар эв хамтын улсыг «хүнжүүлэх» оролдлогыг хийв. [[Прагийн хавар]] нь «Социализмыг хүн царайтай» болгох ёстой байсан ч ЗХУ болон Зүүн блокийн Варшавын гэрээний холбоотнууд нь түүний эсрэг хувьсгалыг эхлүүлэн зэвсгийн хүчээр дарсан байна. Үүний ачаар дарагдсан байсан [[федерализм]]ын шинэчлэлийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж амжив. Энэхүү тунхаглалаа 1968 оны аравдугаар сарын 28-нд Чехословак Улс тусгаар тогтносны 50 жилийн ойгоор хийв. Удалгүй ''Бүгд Найрамдах Социалист Чехословак Улс'' ба ''Бүгд Найрамдах Социалист Словак Улс'' гэсэн хоёр бүрэлдэхүүн улсыг БНСЧУ-д бий болгов. Гэхдээ энэхүү шинэчлэлд ЗХУ-ын зүгээс хатуу хязгаарлалтууд байсан учир словак нь дангаараа коммунист намтай байх эрхтэй байв. Харин ерөнхий намын чигийг заагч нь [[Праг]]т тамгын газартай [[Чехословакийн Коммунист Нам|Коммунист Намын]] төв хороо шийдвэрлэх эрхтэй хэвээр үлджээ. Прагийн хавар хөдөлгөөн дарагдсанаас хойш улс орны ирээдүй хэсэгтээ л бүрхэг байлаа. Прагийн хаврын [[Хүний эрхийн хөдөлгөөн|иргэний хөдөлгөөнийг]] зохион байгуулсан уран бүтээлчид, сэхээтнүүдийг төр удаан хугацаанд дагаж мөрдсөөр байв. Тэд 1977 онд эв хамт дэглэмийн эсрэг [[Харта 77]] гэх шаардах бичгийг мөн ийнхүү нэрлэсэн иргэний хөдөлгөөнийг байгуулан тэмцсэн ч 1988 оныг хүртэл ямар ч үр дүн гараагүй юм. [[File:1989 sametova revoluce 12.jpg|thumb|right|1989 оны хувьсгалын жагсаал]] 1989 оны 11-р сарын 18-нд [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачевын]] Зөвлөлт Холбоот Улсад эхлүүлсэн шинэчлэлийн хөтөлбөрөөр далимдуулан ард түмэн [[Праг]], [[Братислав]] болон бусад хотуудад олон хоногийн жагсаал цуглаан хийв. Хэд хоног үргэлжилсэн эсэргүүцлийн жагсаалын дараа коммунистууд огцров. Энэхүү [[зөөлөн хувьсгал]] нь тус улсыг тайван замаар, дангаараа ноёрхож байсан ''«Чехословакийн Коммунист Нам»''-ын ноёрхлоос салгасан юм. 1989 оны арванхоёрдугаар сарын эхээр [[Мариан Чалфа]] дийлэнх нь коммунистууд биш засгийн газрыг байгуулав. Арванхоёрдугаар сарын сүүлээр хүний эрхийн төлөө тэмцэгч [[Вацлав Хавел]] улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдов. 1945 оноос хойш анх удаагаа чөлөөт [[Парламент|парламентын сонгуулийг]] 1990 оны зургаадугаар сард явуулав. === Чехийн ба Словакийн Холбооны Бүгд Найрамдах Улс (1990-1992 он) === Коммунист дэглэм нуран унасны дараа Чехословакийн [[федерализм|холбооны улс]] нь цаашдаа удаан оршин тогтнохгүй гэдэг нь илэрхий мэдэгдэж байлаа.<ref>http://www.bpb.de/apuz/29477/die-aufarbeitung-der-diktaturen-in-tschechien-und-der-slowakei?p=all</ref> Энэхүү хагарлын эхлэл нь ''«[[Сэтгэлгээний зураас-Дайн]]»'' хэмээн нэрлэгдэх улсын нэрийн төлөөх маргаан байв. 1990 оны дөрөвдүгээр сараас 1992 оны сүүл хүртэл албан ёсоор ''«Холбооны Бүгд Найрамдах Чех ба Словак Улс»'' (заримдаа ''«Холбооны Бүгд Найрамдах Чехословак Улс»'' хэмээн бас нэрлэдэг) гэсэн нэртэй болсон ба үүнийг чехэд ''«Чехословак»'', харин словакт ''«Чехо-Словак»'' хэмээн товчлон хэрэглэж байв. Улс хоёр талцан, эрх мэдэл, ашиг сонирхлын маргаан дэгдээсэн нь Чехословак улсыг 1992 оны төгсгөл гэхэд задрахад хүргэв. 1992 оны 11-р сарын 25-нд Холбооны Бүгд Найрамдах Чех ба Словак Улсын Холбооны Чуулганаар бүх нийтийн санал асуулга явуулалгүйгээр мөн оны 12-р сарын 31-ний дотор багтааж, улсыг хоёр хуваах тогтоол гаргаснаар 1993 оны нэгдүгээр сарын 1-нд [[Чех]] ба [[Словак]] гэсэн хоёр шинэ улс байгуулагджээ. == Газар зүй == Чехословакийн нутаг дэвсгэр нь [[Чех]]ийн, [[Словак]]ийн ба 1946 оныг хүртэл [[Карпатын Русь|Карпатын Украины]] нутгийн хэсгээс бүрдэж байв. Чехословак нь [[Австри]], [[Унгар]], [[Украин]] (1991 оноос эхэлж, үүнээс өмнө 1945-1991 оныг хүртэл [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-тай), [[Румын]] (1946 он хүртэл), [[Польш]], [[Герман]] (1949-1990 оныг хүртэл [[Зүүн Герман|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Герман Улстай]] болон [[Баруун Герман|Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улстай]]) улсуудтай хиллэж байв. Тус улсын хил нь 1918 онд [[Чехословакийн тусгаар тогтнолын тунхаглал|тусгаар тогтнолоо]] зарлах үед тодорхой биш байжээ. Сүүлд 1919 оны [[Сен-Жермений гэрээ]]гээр л улсын хилийг анх тогтоосон байна. Австри 1920 онд нэмж [[Доод Австри]]йн хоёр багахан газар нутгийг таслан өгөв. 1920 оны [[Трианоны гэрээ]]ний дараа [[Карпатын Русь|Карпатын Оросыг]] тус улсад шилжүүлснээр [[Унгар]]тай хиллэх хилийн хэмжээ нь нэмэгдэв.<ref name="nazvy">Milan Majtán: [http://slovnik.juls.savba.sk/?d=obce Názvy obcí Slovenskej Republiky], Bratislava 1998.</ref> [[Версалийн гэрээ]] ёсоор 1920 онд Герман [[Хлучин муж|Хлучины хязгаараас]] татгалзах ёстой болов. 1919 онд [[Олзагийн хязгаар]]ын маргаанаас шалтгаалан Польштой [[Польш-Чехословакийн хилийн дайн|хилийн дайн]] хийсэн бөгөөд тус хязгаар нутгийг 1920 онд Чехословак өөрийн болгож авлаа. Энэ дайны дараа буюу 1920 онд тус улсын нутаг дэвсгэр нь 140.446&nbsp;км² байв. [[Севрийн гэрээ]]гээр Чехословак нь Румыны Хант Улстай Карпатын Украины (1921 онд) нутагт газар нутгийн солилцоо хийсэн ба үүнд Словакийн хил орчмын нутгийг түүнээс зүүн зүгт орших газраар сольжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://users.prf.cuni.cz/leskr2aj/zmluvy.html |wayback=20071205040952 |text=users.prf.cuni.cz}}</ref> Ингээд шинэ улсын нутаг дэвсгэр хэмжээ нь 1921 оноос 1938 оныг хүртэл 140.800&nbsp;км² болсон ба энэ нь [[Швейцар]]аас 3,5 дахин том, хилийн урт нь 820&nbsp;км байсан нь бараг [[Итали]]тай тэнцэв. Улсын нутаг дэвсгэр хамгийн өргөн хэсгээрээ 250&nbsp;км, харин хамгийн нарийн хэсгээрээ 80&nbsp;км өргөнтэй байлаа. 1938 оны [[Мюнхений хэлэлцээр]]ийн дагуу Чехословак нь нутаг дэвсгэрийнхээ 14 хувийг алдав. Унгар Улс 1938 онд [[Венийн Анхдугаар Шүүхийн Шийдвэр]]ээр Словакийн өмнөд хэсгээс 11.882&nbsp;км² газрыг авчээ. Польш [[Цешин]] хот ба түүний ойр орчмын нутгийг (906&nbsp;км² орчим газар), мөн Словакийн умард хэсгийн хоёр жижиг бүс нутаг болох [[Спиш]] ба [[Орава]]г (226&nbsp;км²) таслан авав. Энэ алдсан газар нутгийн нийт хэмжээ нь 41.442&nbsp;км² (улсын нийт газар нутгийн дөрөвний нэг орчим) байв. 1939 он гэхэд улсад ердөө л 99.348&nbsp;км² газар нутаг үлдсэн байв. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы дараа тус улс 1937 онд байсан хилээрээ улсаа дахин байгуулсан ба үүн дээр 1946 онд Братиславын хавьцаа [[Братиславын гүүрэн толгой|Прессбургерийн гүүрэн толгой]] гэх газрыг авснаас гадна улсын нутгийн зүүн талд 4.400&nbsp;км² хилийн зурвас газар нутгийг Унгараас таслан авчээ. Энэ үеийн Чехословакийн нутаг дэвсгэр нь 144.846&nbsp;км² болсон нь тус улсын түүхэн дэх хамгийн том тэлэлт байсан юм. 1946 онд [[Карпатын Русь|Карпатын Украиныг]] [[Карпатын Украины Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүн дэх нэгдэлт|1945 оны хэлэлцээрийн]] дагуу [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] бүрэлдэхүүнд өглөө. Үүний дараа улсын нутаг дэвсгэрийн хэмжээ 12.777&nbsp;км² талбайгаар багасч, 1992 оныг хүртэл нийт 127.876&nbsp;км² нутаг дэвсгэртэй байсан юм. Чехословакийн нутаг дэвсгэрт төрөл бүрийн ашигт малтмалын орд газрууд ихтэйн дотор европын хамгийн том ураны орд бий. Чех талдаа нүүрс, хүрэн нүүрс, каолин, бал чулуу, шохойн чулуу, өөхөн чулуу зэргийн ордууд Долни Розинкад, [[Пльзень]]д ураны ордтой. Зэсийн ба манганы хүдрийн орд газрууд [[Словакийн Хүдрийн нуруу]]нд байдаг. [[Кутна Хора]] ба [[Прибрам]] орчмоос хар тугалга, цайрын хүдрийн олдоцтой. Хүдрийн нуруунд бага зэргийн хэмжээтэй мөнгөн ус, цагаан тугалга, сурьма байдгийг илрүүлсэн. Словакт их хэмжээний давсны нөөц газартай ба өмнөд талаараа болон Карпатын Украины нутгаар газрын тосны нөөцтэй. Чехословак нь [[зөөлөн уур амьсгал|зөөлөн дулаан уур амьсгалын бүсэд]] орших хэдий ч хоёр улсын хооронд цаг уурын эрс ялгаатай. Нутгийн өмнөд талаар хамгийн дулаан, хуурай уур амьсгалтай бол уулархаг хэсгээрээ сэрүүвтэр, ялангуяа Карпатын Украины нутгаар жилийн турш сэрүүн байдаг. Өнөөгийн Словакт орох [[Вигляш]] тосгонд 1929 оны хоёрдугаар сарын 11-нд −41°C хүрч байжээ. == Хот ба суурингууд == 1931 онд Чехословакт 800 гаруй хотууд болон мянга гаран жижиг суурингуудтай байв. Хотын статусыг чехословакийн дотоод хэргийн яамнаас суурингуудад өгчээ. 1930 онд байсан Чехословакийн том хотуудын тоонд [[Праг]] (849.000 оршин суугчтай), [[Брно]] (265.000 оршин суугчтай), [[Острава]] (125.000 оршин суугчтай), [[Братислав]] (124.000 оршин суугчтай), [[Пльзень]] (115.000 оршин суугчтай), [[Оломоуц]] (66.000 оршин суугчтай), [[Кошице]] (58.000 оршин суугчтай), [[Усти над Лабем]] (44.000 оршин суугчтай), [[Ческе Будейовице]] (44.000 оршин суугчтай), [[Либерец]] (39.000 оршин суугчтай) орж байлаа. Том хотуудын хажуугаар Чехословакт нэлээд хэдэн мянган тосгон болон гацаанууд байв. Эдгээрийн ихэнх нь [[Бохеми]] эсвэл [[Словак]]т байв. [[Карпатын Русь]]т хамгийн цөөхөн суурин буюу ердөө 100 гаран суурьшил, гурван том хоттой ([[Хуст]], [[Мукачево]], [[Ужгород]]) байжээ. Чехословак нь [[Карлов Вары]], [[Марианске Лазне]], [[Франтишковы Лазне]] гэх мэт алдартай амралт-сувиллын газруудтай бөгөөд үүгээрээ европт тэргүүлдэг байлаа. == Төрийн бэлгэдэл == === Төрийн сүлд ба далбаа === Бүгд найрамдах улсын төрийн далбаа нь ямар байх талаар удаан хугацаанд хэлэлцжээ. 1918 оноос хойш түр хугацаанд улаан-цагаан өнгөтэй уламжлалт [[Бохеми|бохемийн]] далбааг ашиглав. Гэтэл дахин шинээр байгуулагдсан [[Польш]] улс бараг ижил төрийн далбаатай байв. Эдгээр далбаануудыг зөвхөн талуудын харьцаагаар нь таних боломжтой байсан юм. Хоёр жилийн дараа 1920 оны гуравдугаар сарын 30-нд далбааны зүүн буланд цэнхэр өнгийн адил талт гуралжныг Словакийг төлөөлүүлэн нэмж оруулжээ. Үүний хөх өнгө Словакийн далбааны өнгө юм. Одоо энэ далбаа нь эрх зүйн хувьд Чехословакийн дараах улс болох Чех улсын төрийн далбаа болсон. <gallery> Flag of Bohemia.svg|1918-1920 он хүртэлх албан ёсны төрийн далбаа (Бохемийн далбаа) Flag of Czechoslovakia.svg|1920 оноос хойших Чехословак Улсын төрийн далбаа Lesser coat of arms of Czechoslovakia.svg|Чехословак Улсын төрийн сүлд (1918–1938, 1945–1960 он) Middle coat of arms of Czechoslovakia.svg|Чехо-Словак Улсын төрийн сүлд (1938–1939 он) Coat of arms of Czechoslovakia (1960–1990).svg|Бүгд Найрамдах Социалист Чехословак Улсын төрийн сүлд (1960–1990 он) Herb Czechosłowacji (1990-1992).svg|Холбооны Бүгд Найрамдах Чех ба Словак Улсын төрийн сүлд (1990–1992 он) </gallery> === Төрийн дуулал === 1918 оноос 1992 он хүртэл [[Чехийн төрийн дуулал|Kde domov můj]] (''Миний эх орон хаана байна'') ба [[Словакийн төрийн дуулал|Nad Tatrou sa blýska]] (''Татрагийн дээгүүр аянга цахилж байна'') гэсэн хоёр төрийн дуулалтай байв. Хоёр улс тайван замаар хуваагдсаны дараа ''«Миний эх орон хаана байна»'' дууллыг [[Чех|Бүгд Найрамдах Чех Улс]], ''«Татрагийн дээгүүр аянга цахилж байна»'' дууллыг [[Словак|Словак Улс]] төрийн дууллаараа авсан байна. == Зэвсэгт хүчин == {{Гол|Чехословакийн Арми|Чехословакийн Ардын Арми}} 1918 онд [[Чехословакийн Арми]] нь байгуулагдсан ба 1954 онд [[Чехословакийн Ардын Арми]] гэж нэрээ өөрчилсөн. Ардын Арми нь 1955 онд [[Варшавын гэрээ]]нд гишүүнээр элсэв. 1990 онд нэрээ дахин өөрчлөн ''«Чехословакийн Арми»'' болгожээ. 1993 онд [[Чехийн Зэвсэгт Хүчин|Бүгд Найрамдах Чех Улсын Зэвсэгт Хүчин]] ба [[Словакийн Зэвсэгт Хүчин|Бүгд Найрамдах Словак Улсын Зэвсэгт Хүчин]] гэж хоёр хуваасан байна. == Засаг захиргааны гишүүнчлэл == Засаг захиргааны хуваарь нь Чехословакийн Бүгд Найрамдах Улсыг байгуулахдаа Австри-Унгарын засаг захиргааны гишүүнчлэлтэй төстэй байгуулжээ. Суурингууд нь улс төрийн дүүргүүдэд (''politické [[Окрес|okresy]]'') харьяалагдах бол энэ нь цааш тойрогт (''[[Край|kraj]]'') харьяалагдана. Энэхүү хуваарилалт нь 1938 оноос эхлэн германы эзэмшилд байхдаа ч бараг өөрчлөгдөөгүй байна. Германтай нэгдсэн [[Судетенланд (райхсгау)|Судетенландад]] харин германы засаг захиргааны бүтцийг авч ''хотын тойрог'', ''орон нутгийн тойрог'', ''захиргааны дүүрэгтэй'' болов. 1945 онд хуучин засаг захиргааны бүтцээ сэргээв. === Муж улс === 1928 оны Чехословак [[Улсын нутаг дэвсгэр|нутаг дэвсгэрээ]] таван түүхэн муж улсад (''země'') хуваав. Эдгээр муж улсууд нь бүгд тойрогт хуваагдана. Энэхүү захиргааны нэгж нь 1938 оны Мюнхений хэлэлцээр хүртэл байж байгаад дараа нь холбооны Чехо-Словак улс дотроо [[Словак]] ба [[Карпатын Русь]] гэсэн өөртөө засах бүрэлдэхүүн улсуудтай болжээ. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа муж улсуудаа дахин байгуулсан хэдий Карпатын Русийг ЗХУ-д өгчээ. Үлдсэн дөрвөн муж улсыг 1949 онд задлан жижиг мужууд болгон хуваажээ. {| class="wikitable" style="text-align:right;" |+ Чехословак Улсын Муж Улсууд, 1921 он |- ! Муж Улс ! Нийслэл ! Газар нутаг, км² ! Хүн ам |- |style="text-align:left"| [[Бохеми]] |style="text-align:left"| [[Праг]] | 52.065 | 6.668.518 |- |style="text-align:left"| [[Морави]] |style="text-align:left"| [[Брно]] | 22.233 | 2.649.323 |- |style="text-align:left"| [[Силези (Чех)|Силези]] |style="text-align:left"| [[Опава]] | 4.459 | 602.202 |- |style="text-align:left"| [[Словак]] |style="text-align:left"| [[Братислав]] | 49.036 | 2.989.361 |- |style="text-align:left"| [[Карпатын Русь]] |style="text-align:left"| [[Ужгород]] | 12.777 | 592.044 |- |style="text-align:left"| '''Чехословак''' (бүгд) |style="text-align:left"| Праг | '''140.800 ''' | '''13.410.750''' |} === Край === Гүнлиг байгуулах гэж бараг хоёр жил Чехословакийн парламентаар хэлэлцсэний эцэст бүтэлгүйтсэн бөгөөд ингээд 1920 онд хэд хэдэн крайд (тойрог) хуваав. Бохеми ес, Морави дөрөв, Силези нэг, Словак зургаа, Карпатын Русь нэг том крайтай болжээ. Энэ нэгжийг 1948 он хүртэл хэрэглэжээ. ''«Бүгд Найрамдах Чехословак Улсын Муж Улсын тойргийн ба Орон нутгийн товчоог байгуулах хуулийг»'' баталснаар край нь албан ёсоор үндсэн хуулинд хуульчлагдав. Край бүр өөрийн гэсэн парламенттай ба [[де-юре]] өөртөө засах засаглалтай байв. === Окрес === Окресийн (монголын сумтай ойролцоо) өмнө байсан захиргааны нэгж нь 1867 оноос бий болгосон [[Австри-Унгар|Австри-Унгар Эзэнт Улсын]] захиргааны нэгж болох «Улс Төрийн Дүүрэг» (''Politischen Bezirke'') байсан бөгөөд үүнийг сүүлд чехословак улсын мужуудад өөр өөрөөр авч хэрэгжүүлсэн байдаг. 1927 онд Бохемид 103, Моравид 79, Силезид 45, Словакт 12, Карпатын Русьт нэг окрес байв. == Хүн ам == === Хүн амын өсөлт === Чехословак нь европ дахь хүн ам шигүү суурьшсан улсуудын нэг байсан ба 1918 оноос 1945 оныг хүртэл [[олон үндэстний улс]] гэгддэг байв. Учир нь тус улсын хүн амын 35 хувийг еврейчүүд, германчууд, мажарчууд, польшууд, рутеничууд ба румынчууд зэргийн үндэстнүүд бүрдүүлдэг байсан аж. 1921 оны хүн амын тооллогоор 8,761 сая чехүүд ба словакчууд мөн 3,1 сая германчууд тоологдсон нь тухайн үед байсан словакчуудаас 1,1 саяар илүү германчууд амьдарч байв. 1992 онд Чехословак улс 15,8 сая оршин суугчтай байлаа. === Хэл === 1945 оноос тус улсын албан ёсны хэл нь [[чех хэл|чех]] ба [[словак хэл]] байв. Чехословак дахь үндэстнүүд, 1921 он<ref>Škorpila F. B.; Zeměpisný atlas pro měšťanské školy; Státní Nakladatelství; second edition; 1930; Czechoslovakia</ref> (нийт 13,613 сая оршин суугчийг 100 % гэвэл): * [[Чехүүд]] 6,794 сая (нийт хүн амын 49,91 %) * [[Словакчууд]] 1,967 сая (14,45 %) * [[Германчууд]] 3,123 сая (22,94 %) * [[Мажарууд|Унгарчууд]] 0,745 сая (5,47 %) * [[Оросууд]] 0,461 сая (3,38 %) * [[Еврей|Еврейчүүд]] 0,180 сая (1,32 %) * [[Польшууд]] ба бусад 0,102 сая (0,75 %) * Гадаад 0,238 сая (1,74 %) === Еврей үндэстэн === 1938 онд Чехословакт ойролцоогоор 400.000 еврейчүүд амдарч байсан нь тухайн үеийн нийт 15,247 сая оршин суугчдын 2,7 хувь орчим юм. Үүгээр тус улс нь европ дахь хамгийн олон еврей үндэстэн бүхий улс байсан ба Праг тэдний төвлөрлийн төв байв. 1930 оны хүн амын тооллогоор 136.737 еврей Словакт, бохемийн орнуудад 120.000 еврей, Карпатын Украинд 95.008 бүртгэгджээ. 1920 оны германчуудын эсрэг үймээний дараа нийслэл хотын [[Йозефов (Праг)|Йозефов]] хороолол дахь [[Еврейн Захиргааны Ордон (Праг)|Еврейн Захиргааны байр]] луу дайран эд хогшлыг нь ихээр сүйтгэсэн байдаг.<ref>{{Cite web |url=http://www.psp.cz/eknih/1920ns/se/stenprot/020schuz/s020002.htm |title=psp.cz |access-date=2021-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506133806/https://www.psp.cz/eknih/1920ns/se/stenprot/020schuz/s020002.htm |archive-date=2021-05-06 |url-status=dead}}</ref> 1919 онд еврейчүүдийн хамгийн анхны сонин хэвлэгдсэн бол 1920 онд Прагт анхны еврей сургууль үүдээ нээжээ. 1922 онд түүхч [[Самуэл Штайнхерц]] (1857-1942) Праг дахь германы [[Карлын Их Сургууль|Карл Фердинандын Их Сургуулийн]] ректороор сонгогдсон бөгөөд 1928 оныг хүртэл уг албанд ажиллажээ. 1939 оны гуравдугаар сарын 15-нд [[Вермахт]] [[Германы Чехословак дахь эзэрхийлэл|Чехословакийг эзэлсний]] дараах өдөр [[Адольф Хитлер]] [[Бохеми ба Моравийн протекторат|Эзэнт Улсын ивээлт улс Бохеми ба Моравийг]] байгуулснаа зарлав. Ивээлт улсын бараг бүх еврейчүүдийг [[Терезийнштадт (бөөнөөр хорих лагер)|Терезийнштадтад]] хорьсон ба тэндээсээ [[Аушвиц]] руу ачигдав. 82.000 орчим хоригдсон еврейчүүдээс ердөө л 11.200 орчим л амьд гарчээ. Энгийн ард тэднийг нууж, халхлах, амьд насыг нь хамгаалахыг оролдох. 100 гаран чехүүд үүнийхээ төлөө сүүлд байгуулагдсан [[Яд Вашем]]ын дурсгалт газарт [[Ард түмэн дундах сайн санаатан]] гэх цолоор шагнуулсан байна. Карпатын Украин дахь еврейчүүдийн 90 хувийг [[холокост]]оор хөнөөв. Холокостын дараа 15.000 орчим карпато оросын еврейчүүд, 30.000 орчим словакийн еврейчүүд болон 24.395 чехийн еврей амьд гарав. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн#Дайны дараа|Дайны дараах]] жилүүдэд буцаж ирсэн еврейчүүдийг зарим тохиолдолд ад үзэх болов. Учир нь тэдний эд хөрөнгийг буцаан олгохгүйн тулд албан өргөдөлд нь саад болох эсвэл гадагш дүрвэх хүсэлтийг нь санаатайгаар удаашруулах гэх мэтийн үзэл суртлын саадыг хийж байв. 1945 оноос 1950 оны хооронд нийт 24.000 еврей үндэстэн [[Израил]] руу нутаг буцсан байна. == Спорт == Хөлбөмбөг бол Чехословакт маш өргөн дэлгэрсэн спорт байлаа. [[Чехословакийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг]]ийн гаргасан хамгийн том амжилт гэвэл [[1976 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1976 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга]] болсон болон [[1934 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1934 он]] ба [[1962 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1962 оны]] дэлхийн аваргын тэмцээнүүдэд аваргын төлөөх тоглосон зэрэг байв. Түүнээс гадна энэхүү шигшээ баг нь [[Москвагийн олимп|1980 оны Москвагийн олимпоос]] алтан медаль хүртэж байв. Улсын хэмжээнд [[Спарта Праг|Спарта]], [[Славиа Праг|Славиа]], [[Дукла Праг|Дукла]] зэрэг Прагийн хөлбөмбөгийн клубууд тэргүүлэх ба энэ гурван клуб нь хамтдаа нийт 70 [[Чехословакийн Хөлбөмбөгийн УАШТ|Чехословакийн Хөлбөмбөгийн Улсын Аварга Шалгаруулах Тэмцээний]] 45 аварга цолыг хүртжээ. Мөн Словакийн [[СК Слован Братислав|Слован Братислав]] ба [[Спартак Трнава]] клубууд найм ба таван удаагийн аварга болж байв. Слован Братислав клуб нь чехословакийн хөлбөмбөгийн клубуудээс цорын ганц европын томоохон тэмцээний аварга болсон буюу 1969 оны [[Европын Цомын Эздийн Цом (хөлбөмбөг)|Европын Цомын Эздийн Цомын]] аварга болсон байдаг. == Эдийн засаг == Дайн хоорондын үед Чехословак нь европын хамгийн хөгжингүй орнуудын нэг байв. Тус улс нь тивийн хамгийн хүчтэй [[Аж үйлдвэрийн улс|аж үйлдвэржсэн орнуудын]] нэг байсан бөгөөд [[хүнд үйлдвэр]] нь улсын төв хэсэг рүү байрших бол [[хөнгөн үйлдвэр]]үүд нь германчууд голчлон суурьших хилийн бүсэд давамгайлж байв. Мөн түүнчлэн [[зэвсгийн үйлдвэрлэл]]ээрээ дэлхийд нэр нь гарсан улс байлаа. Аль 1918 оноос өмнө бохемийн улсууд нь [[Хабсбургийн Эзэнт Улс|Дунайн Эзэнт Улсын]] нутаг дахь аж үйлдвэржсэн бүс нутаг байсан юм. Словак нь 1960-аад оныг хүртэл тус улсын баруун хэсгээс эдийн засгаараа илэрхий хоцрогдсон хэсэг нь байв. == Тэмдэглэл == {{notelist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Czechoslovakia|Чехословак}} *[https://web.archive.org/web/20110401192620/https://www.questia.com/library/history/european-history/eastern-europe/czechoslovakian-history.jsp Online books and articles] *[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/cstoc.html U.S. Library of Congress Country Studies, "Czechoslovakia"] == Эшлэл == {{Reflist|2}} [[Ангилал:Чехословак| ]] [[Ангилал:Панславизм]] [[Ангилал:Европын түүхэн улс]] [[Ангилал:Шинэ эриний түүхэн улс]] [[Ангилал:Урьдын Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй түүхэн улс]] [[Ангилал:1918 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1992 онд татан буугдсан]] sd225pvoehieq525fa6r7rrmmdfvkt1 0 119717 874788 850489 2026-11-02T17:43:25Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Албанийн төрийн далбаа]] to [[Албанийн далбаа]] 850489 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Төрийн далбаа | Нэр = Албани Улсын Төрийн далбаа | Зураг = Flag of Albania.svg | Өргөн = | Далбааныбэлгэтэмдэг = {{FIAV|111000}}{{FIAV|normal}} | Талуудынхарьцаа = 5:7 | Албанёсоорхэрэглэсэн = 1992 оны 4-р сарын 7 }} '''[[Албани|Албани Улсын]] төрийн далбаа'''ны төв хэсэгт улаан өнгийн дэвсгэр дээр хар өнгийн [[Хос бүргэд|хоёр толгойтой бүргэд]] бүхий [[төрийн далбаа|далбаа]] юм. 1992 оны дөрөвдүгээр сарын 7-ноос хойш өнөөгийн хэлбэрээр байгаа. [[Хос бүргэд]] нь [[Византын эзэнт гүрэн|Византын Эзэнт Гүрэн]] ба [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Ариун Ромын Эзэнт Гүрний]] үеэс эхлэн хэрэглэгдэж байсан эртний бэлгэдэл юм. == Түүх == === Гарал === Төрийн далбаа нь 15-р зуунд [[Османы эзэнт гүрэн|Османы Эзэнт Гүрний]] эсрэг [[албаничууд]]ыг удирдан тэмцээд, богино хугацаанд тусгаар тогтнуулсан (1443 оноос 1478 он хүртэл) Албанийн үндэсний баатар [[Скандербег]]ийн тамганы дүрснээс улбаатай. Скандербегийн тамганы бүргэд нь эргээд Византын Эзэнт Гүрнээс гаралтай аж. Туркүүдийн өөдөөс 25 жилийн турш насан эцэслэх хүртлээ 25 томоохон тулалдааныг удирдан тэмцсэн Скандербегийг хүндэтгэн 25 өдтэй хос толгойтой бүргэдийг түүнд олгожээ. Хос бүргэдийг Итали дахь албаничуудын нэгэн овог болох [[Арбереш]]уудын дунд уламжлагдан хадгалагдсаар орчин үетэй золгожээ. Бүргэдийн дүрс нь Неаполь дахь Скандербегийн ач хүүгийн шарилын чулуун дээр өнөөг хүртэл байдаг байна. Далбаа 19-р зууны төгсгөл үеэр албаничуудын үндэстний үзэл дээшлэхтэй зэрэгцэн Османы Эзэнт Гүрнээс гадуур хэвлэгдсэн албанийн нэгэн хэвлэл дээр нийтлэгдсэнээр эргэн гарч ирсэн байдаг.<ref name="ekrem vlora">Ekrem Bey Vlora: Lebenserinnerungen (1912 bis 1925). In: Mathias Bernath (Hrsg.): Südosteuropäische Arbeiten. Band II. R. Oldenbourg Verlag, München 1973, ISBN 3-486-47571-1.</ref> === Түүхэн төрийн далбаа === <gallery class="center centered" widths="150" perrow="5"> Flag of Albanian Provisional Government (1912-1914).svg|{{FIAV|historical}} Албанийн Түр Засгийн Газар (1912-1914 он) Flag of Albania (1914–1920).svg|{{FIAV|historical}} [[Албанийн Вант Улс]] (1914-1920 он) Flag of Albania (1920–1926).svg|{{FIAV|historical}} Албанийн Вант Улс (1920-1925 он) ба Бүгд Найрамдах Албани Улс (1925-1926 он) Flag of Albania 1926.svg|{{FIAV|historical}} Бүгд Найрамдах Албани Улс (1926-1928 он) Flag Kingdom Of Albania.svg|{{FIAV|historical}} [[Албанийн Хант Улс]] (1928-1939 он) Flag of Albania (1939).svg|{{FIAV|historical}} [[Италийн хаант улс|Италийн]] мэдэл дэх Албанийн Хант Улс (1939-1943 он) Flag of German occupied Albania.svg|{{FIAV|historical}} [[Нацист Герман|Герман]]ы мэдэл дэх Албанийн Хант Улс (1943-1944 он) Flag of Albania 1944.svg|{{FIAV|historical}} Бүгд Найрамдах Албани Ард Улс (1944-1946 он) Flag of Albania 1946.svg|{{FIAV|111010|1}}{{FIAV|historical}} Бүгд Найрамдах Албани Ард Улс (1946-1991 он) ба Бүгд Найрамдах Албани Улс (1991-1992 он), талуудын харьцаа 5:7 </gallery> == Албанийн бусад далбаанууд == Төрийн ба тэнгис дэх дайны далбаа нь [[ЗХУ-ын төрийн далбаа|ЗХУ-ын Тэнгисийн Зэвсэгт Хүчний далбааг]] эхээ болгожээ. 2008 оны нэгдүгээр сарын 1-нд зэвсэгт хүчний төрөл бүрийн салбарууд өөр өөрийн гэсэн далбаатай болжээ..<ref>[https://www.mod.gov.al/images/pdf/albumi_stemave_web-ok.pdf Албанийн Зэвсэгт Хүчний салбаруудын далбаа ба тэмдэг] (зурагтай; PDF; 2,8&nbsp;MB).</ref> <gallery class="center" widths="150"> Civil Ensign of Albania.svg|{{FIAV|000100}} [[Худалдааны далбаа]] Naval Ensign of Albania.svg|{{FIAV|000001}} [[Дайны далбаа]] тэнгист Government Ensign of Albania.svg|{{FIAV|000010}} [[Төрийн албаны далбаа]] тэнгист Flag of the President of Albania (1992-2014).svg|Ерөнхийлөгчийн далбаа </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Flags of Albania|Албанийн төрийн далбаа}} * [https://flagspot.net/flags/al.html Flags of the World – Albania] == Эшлэл == <references /> {{Хөтлөгч мөр Европын улсуудын төрийн далбаа}} [[Ангилал:Төрийн далбаа]] [[Ангилал:Албанийн үндэсний бэлгэ тэмдэг]] [[Ангилал:Төрийн далбаа улс орноор]] 9hzbmfgq2zz5amfkpwuanpok316xy75 874790 874788 2026-11-02T18:45:20Z Enkhsaihan2005 64429 874790 wikitext text/x-wiki {{see also|Албанийн далбааны жагсаалт}} {{Инфобокс далбаа | Name = Бүгд Найрамдах Албани Улс | Image = Flag_of_Albania.svg | Use = 111000 | Symbol = {{FIAV|111000}} {{FIAV|normal}} | Proportion = 5:7 (1:1.4) | Adoption = {{Start date and age|1443}}<br/>{{Start date and age|1912}} (ерөнхий зураг)<br/>{{Start date and age|1946|01|10|df=y}} (од нэмсэн)<br>{{Start date and age|1992|04|07|df=y}} (одыг хассан)<br>{{Start date and age|2002|07|22|df=y}} (стандартчилсан)<ref>{{cite web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ligji_8926_22.07.2002.pdf |title=File:Ligji 8926 22.07.2002.pdf - Wikimedia Commons |date=2012 |publisher=Commons.wikimedia.org |access-date=2020-01-20}}</ref> | Design = Улаан дэвсгэр дээр, төвдөө хар өнгийн хоёр толгойт бүргэдтэй.<ref>[[commons:File:Ligji 8926 22.07.2002.pdf|Law#8926, 22.07.2002]] (pages [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3ALigji_8926_22.07.2002.pdf&page=3 '''3''']-[https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3ALigji_8926_22.07.2002.pdf&page=4 '''4''']: ''CMYK: 0-100-100-0'')</ref> | Designer = [[Садик Кацели]] (орчин үеийн бүргэдийн дүрслэл)<ref>[https://www.shqiperia.com/Nje-flamur-kombetar-qe-vjen-nga-legjenda-100-vjecare.19071 Një flamur kombëtar që vjen nga legjenda 100 vjeçare]</ref> | Image2 = Civil_Ensign_of_Albania.svg | Use2 = [[Иргэний далбаа]] | Symbol2 = {{FIAV|000100}} | Proportion2 = 2:3 | Design2 = Дээд болон доод хэсэгтээ улаан, дунд хэсэгтээ хар өнгөтэй, хэвтээ гурван өнгийн далбаа. | Symbol3 = {{FIAV|000001}} | Proportion3 = 2:3 | Design3 = Цагаан дэвсгэр дээрх хоёр толгойт бүргэд, доод хэсэгтээ улаан судалтай. | Image4 = File:Flag of Albania (Vertical).svg | Imagetext4 = Далбааны босоо хувилбар. }} '''[[Албани|Албани Улсын]] төрийн далбаа'''ны төв хэсэгт улаан өнгийн дэвсгэр дээр хар өнгийн [[Хос бүргэд|хоёр толгойтой бүргэд]] бүхий [[төрийн далбаа|далбаа]] юм. 1992 оны дөрөвдүгээр сарын 7-ноос хойш өнөөгийн хэлбэрээр байгаа. [[Хос бүргэд]] нь [[Византын эзэнт гүрэн|Византын Эзэнт Гүрэн]] ба [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Ариун Ромын Эзэнт Гүрний]] үеэс эхлэн хэрэглэгдэж байсан эртний бэлгэдэл юм. == Түүх == === Гарал === Төрийн далбаа нь 15-р зуунд [[Османы эзэнт гүрэн|Османы Эзэнт Гүрний]] эсрэг [[албаничууд]]ыг удирдан тэмцээд, богино хугацаанд тусгаар тогтнуулсан (1443 оноос 1478 он хүртэл) Албанийн үндэсний баатар [[Скандербег]]ийн тамганы дүрснээс улбаатай. Скандербегийн тамганы бүргэд нь эргээд Византын Эзэнт Гүрнээс гаралтай аж. Туркүүдийн өөдөөс 25 жилийн турш насан эцэслэх хүртлээ 25 томоохон тулалдааныг удирдан тэмцсэн Скандербегийг хүндэтгэн 25 өдтэй хос толгойтой бүргэдийг түүнд олгожээ. Хос бүргэдийг Итали дахь албаничуудын нэгэн овог болох [[Арбереш]]уудын дунд уламжлагдан хадгалагдсаар орчин үетэй золгожээ. Бүргэдийн дүрс нь Неаполь дахь Скандербегийн ач хүүгийн шарилын чулуун дээр өнөөг хүртэл байдаг байна. Далбаа 19-р зууны төгсгөл үеэр албаничуудын үндэстний үзэл дээшлэхтэй зэрэгцэн Османы Эзэнт Гүрнээс гадуур хэвлэгдсэн албанийн нэгэн хэвлэл дээр нийтлэгдсэнээр эргэн гарч ирсэн байдаг.<ref name="ekrem vlora">Ekrem Bey Vlora: Lebenserinnerungen (1912 bis 1925). In: Mathias Bernath (Hrsg.): Südosteuropäische Arbeiten. Band II. R. Oldenbourg Verlag, München 1973, ISBN 3-486-47571-1.</ref> === Түүхэн төрийн далбаа === <gallery class="center centered" widths="150" perrow="5"> Flag of Albanian Provisional Government (1912-1914).svg|{{FIAV|historical}} Албанийн Түр Засгийн Газар (1912-1914 он) Flag of Albania (1914–1920).svg|{{FIAV|historical}} [[Албанийн Вант Улс]] (1914-1920 он) Flag of Albania (1920–1926).svg|{{FIAV|historical}} Албанийн Вант Улс (1920-1925 он) ба Бүгд Найрамдах Албани Улс (1925-1926 он) Flag of Albania 1926.svg|{{FIAV|historical}} Бүгд Найрамдах Албани Улс (1926-1928 он) Flag Kingdom Of Albania.svg|{{FIAV|historical}} [[Албанийн Хант Улс]] (1928-1939 он) Flag of Albania (1939).svg|{{FIAV|historical}} [[Италийн хаант улс|Италийн]] мэдэл дэх Албанийн Хант Улс (1939-1943 он) Flag of German occupied Albania.svg|{{FIAV|historical}} [[Нацист Герман|Герман]]ы мэдэл дэх Албанийн Хант Улс (1943-1944 он) Flag of Albania 1944.svg|{{FIAV|historical}} Бүгд Найрамдах Албани Ард Улс (1944-1946 он) Flag of Albania 1946.svg|{{FIAV|111010|1}}{{FIAV|historical}} Бүгд Найрамдах Албани Ард Улс (1946-1991 он) ба Бүгд Найрамдах Албани Улс (1991-1992 он), талуудын харьцаа 5:7 </gallery> == Албанийн бусад далбаанууд == Төрийн ба тэнгис дэх дайны далбаа нь [[ЗХУ-ын төрийн далбаа|ЗХУ-ын Тэнгисийн Зэвсэгт Хүчний далбааг]] эхээ болгожээ. 2008 оны нэгдүгээр сарын 1-нд зэвсэгт хүчний төрөл бүрийн салбарууд өөр өөрийн гэсэн далбаатай болжээ..<ref>[https://www.mod.gov.al/images/pdf/albumi_stemave_web-ok.pdf Албанийн Зэвсэгт Хүчний салбаруудын далбаа ба тэмдэг] (зурагтай; PDF; 2,8&nbsp;MB).</ref> <gallery class="center" widths="150"> Civil Ensign of Albania.svg|{{FIAV|000100}} [[Худалдааны далбаа]] Naval Ensign of Albania.svg|{{FIAV|000001}} [[Дайны далбаа]] тэнгист Government Ensign of Albania.svg|{{FIAV|000010}} [[Төрийн албаны далбаа]] тэнгист Flag of the President of Albania (1992-2014).svg|Ерөнхийлөгчийн далбаа </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Flags of Albania|Албанийн төрийн далбаа}} * [https://flagspot.net/flags/al.html Flags of the World – Albania] == Эшлэл == <references /> {{Хөтлөгч мөр Европын улсуудын төрийн далбаа}} [[Ангилал:Төрийн далбаа]] [[Ангилал:Албанийн үндэсний бэлгэ тэмдэг]] [[Ангилал:Төрийн далбаа улс орноор]] 60om75fy8semzmh9akgbydlxcfb65xe 0 122870 874763 874733 2026-11-02T12:08:35Z Avirmed Batsaikhan 53733 874763 wikitext text/x-wiki '''Америкийн Нэгдсэн Улсын төрийн далбаа''' - [[АНУ-ын Төрийн Их тамга]], төрийн дууллалын нэгэн адил [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын Төрийн бэлгэ тэмдэгийн нэг юм. АНУ-ын далбааг мөн заримдаа '''Таван хошуунууд ба тууш зураасууд''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Stars and Stripes'') гэж нэрэлдэг. [[Файл:Flag of the USA.png|thumb|АНУ-ын далбаа]] АНУ-ын төрийн далбаа нь тэгш өнцөг хэлбэртэй хавтгай дээр 7 улаан, 6 цагаан өнгийн ээлжилсэн нийт хөндлөн 13 зураасууд байдаг. Мөн зүүн дээд өнцөгт гүн хөх өнгөтэй талбай дээр 50 ширхэг цагаан таван хошуунууд байдаг. 13 тууш зураасууд нь тусгаар улс анх байгуулсан [[Делавар|Делавэр]], [[Пеннсилвани]], [[Нью-Жерси]], [[Жоржиа]], [[Коннектикут]], [[Массачусеттс|Массачусетс]], [[Мэрилэнд|Мэриленд]], [[Өмнөд Каролина]], [[Нью-Хэмпшир]], [[Виржини]], [[Нью-Йорк (муж улс)|Нью-Йорк]], [[Умард Каролина]], [[Рөүд-Айленд]] зэрэг [[Британийн эзэнт гүрэн|Британий колониудыг]] илэрхийлдэг байна. Зүүн дээд өнцөг дахь 50 ширхэг цагаан таван хошуунууд өнөөгийн АНУ-ын мужийн тоог илэрхийлдэг ажээ. Далбааны ''улаан өнгө'' нь тэсвэр хатуужил (hardiness), эр зориг (valor); ''хар хөх'' - хичээл зүтгэл (perseverance), шударга ёс (justice), сонор сэрэмж (vigilance); ''цагаан'' -(purity) гэм зэмгүй, цэвэр ариун (innocence) байдал илэрхийлдэг ажээ. == Түүх == [[АНУ-ын Конгресс]] анх 1777 оны 6-р сарын 14-нд Төрийн далбааг баталсанаас хойш энэ өдрийг Төрийн дабааны өдөр гэж тэмдэглэж иржээ. Түүнээс хойш төрийн далбаанд 26 удаа өөрчлөлт хийсэн байдаг бөгөөд хамгийн сүүлд 1959 оны 8-р сарын 21-нд тухайн үеийн ерөнхийлөгч [[Дуайт Эйзенхауэр|Дуайт Эйзенхауэрын]] тушаалаар 50 одтой болгосон. [[Ангилал:Төрийн далбаа]] [[Ангилал:АНУ-ын үндэсний бэлгэ тэмдэг]] lzxejzj0gtebe8kekx7h5fqdy9g2941 0 126109 874778 855994 2026-11-02T12:48:52Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874778 wikitext text/x-wiki [[Файл:华夷译语.jpg|thumb|Хуа-И и юй-гийн монгол-хятад толь бичгийн нүүр хуудас]] '''Хятад ба харь хэлний орчуулгын толь бичиг'''<ref>{{cite web |url = https://nclfile.ncl.edu.tw/files/201609/688f7535-a1fc-4782-8b92-b374a0e28a19.pdf |title = 蒙古相關古籍文獻圖錄 МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ЭХ БИЧГҮҮДИЙН ЭМХЭТГЭЛ}} {{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> аль эсвэл '''Хуа И И Юй''' ([[Ханз|уламжлалт ханз]]: 華夷譯語, хялбаршуулсан ханз: 华夷译语, [[пиньинь]] галиг: Huá yí yì yǔ) нь [[Мин улс|Мин улсын]] [[Хунъү]] хааны зарлигаар 1389 онд тус улсын [[Бичгийн утгачийн хүрээлэн|бичгийн утгачийн хүрээлэнд]] харь хэлтэй хятад орчуулагчдыг сургахад зориулж зохиосон толь бичиг юм. Энэхүү толь бичгийг бичгийн түшмэл [[Хуо Юаньжэ]], [[Ма Ша Ихэ]] нарын бичгийн түшмэд хариуцан ажилласан. Хуа-И и юй толь бичиг нь [[Монгол хэл|монгол]], [[зүрчид]], [[Солонгос хэл|солонгос]], [[Вьетнам хэл|вьетнам]], [[Хинди хэл|энэтхэг]], [[Кхмер хэл|кхмер]], [[Түрэг хэл|түрэг]], [[Араб хэл|араб]], бай, [[Тай хэл|тай]], [[Япон хэл|япон]] зэрэг харь угсаатны хэлнээс бүрдсэн ботиудын нийлбэр. == Нэр томьёо == Хуа (华) хэмээх нь хятадууд өөрсдийгөө хэлдэг эртний үг бөгөөд, И (夷) хэмээх нь харь угсаатныг хэлдэг эртний Хятад үгсийн нэг. "И (译) хэмээгчийг утгыг өгүүлэн үгсийг тайлбарлахуй хэмээх хятад тайлбар тольд дөрвөн харь хэлний орчуулга үг болно... тухайлбал харийн хэлийг заана."<ref name=":0">{{Cite book |last=А |first=Пунсаг |title=Монголчуудын түүхэнд холбогдох харь хэлний хоёр сурвалж: И-Юй бичиг |year=2013 |location=Улаанбаатар |pages=120}}</ref> "Юй (语) хэмээгч нь ... өгүүлэхийг заажээ... даруй өгүүлэлдэх болой."<ref name=":0" /> Нийлүүлж уншвал хятад-харь хэлний үгийн толь хэмээн ойлгож болно. == Товч түүх == Уг бүтээлийг анх бичгийн түшмэл [[Хуо Юаньжэ]], перс одон оронч [[Ма Ша Ихэ]] нар хариуцан гүйцэлдүүлж, бичгийн сайд Лю Сан-ү бээр оршил, тайлбар бичиж 1382 онд нийтлүүлсэн. 1403-1408 оны хооронд бичигдсэн [[Юнлэ Дадянь]] гэх нүсэр эмхэтгэлийг бичихдээ монголын түүх соёлтой холбоотой '''[[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоо]]''', '''Хуа-И и юй''' зэрэг олон бүтээлийг багтаасан. Ингэхдээ 1407 онд Си и гуан<ref>Си и гуан гэх үгийг дөрвөн зүгийн харь хэлний товчоо гэж утгачлан орчуулж болно.</ref> товчооны (四夷館) түшмэд өмнөх Хуа-И и юйгийн гадаад хэлний толь нь зөвхөн монгол, түрэг хэлнийх байсныг нэмж сайжруулан [[Монгол хэл|монгол]], [[зүрчид]], [[Төвөд хэл|төвд]], [[Хинди хэл|хинди]], [[Перс хэл|перс]], [[Цагадайн хэл|уйгур]], [[Тай хэл|тай]], [[Мьянмар хэл|мянмар]] гэсэн 8 хэлний толь бичгийг гаргасан. 1407 онд Си и гуаний харьяанд "Дада гуан (鞑靼馆)" буюу татар хэлний орчуулгын хэлтэсийг байгуулаад, 1382 онд хийсэн Хуа-И июйгийн монгол хэлний толь бичигт багтаагүй 314 монгол үгсийг 17 зүйлд хуваан "Нэмж зассан Хуа И И Юй" (增定华夷译语) гэх нэртэйгээр хэвлүүлсэн. Энэ хувилбарт эхлээд монгол бичгээр бичиж, дараа нь хятад үг, сүүлд нь авиаг ханзаар галиглажээ. 1468 онд Хуйтон гуан (會同館) хэмээх товчооны түшмэд [[Солонгос хэл|солонгос]], [[Япон хэл|япон]], [[Рюкю хэл|рюкю]], [[Вьетнам хэл|вьетнам]], [[Кхмер хэл|кхмер]], [[Чам хэл|чампа]], тай, [[Ява хэл|ява]], суматрагийн аче хэл, [[Малайз хэл|малайз]], монгол, перс хэл, [[Цагадайн хэл|цагадай хэл]], [[Төвөд хэл|төвд хэл]], хэшигийн хэл (тангуд?), [[мьянмар хэл]], юньнаний тай хэл зэрэг 18 харь хэлний толь бичиг, бусад хавсралт номыг хийсэн. [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан|Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны]] үед толь бичгийг дууриалган төвд, хинди, перс, цагадайн хэл, тай, мьянмар, [[бабай хэл]], [[бай хэл]] зэрэг найман үндэстэний хэлний толь бичгийг зохиолгосон. Ингэхдээ манж хэл нь Чин гүрний төрийн хэл байсан тул харь угсаатны хэл гэх ангиллаас [[Манж хэл|манж]], [[Монгол хэл|монгол хэлийг]] хасч бусад гадаад хэлийг хэвээр үлдээжээ.[[Файл:回回馆杂字四夷版.png|thumb|Уйгур-хятад хэлний толь бичгийн хэсгээс]] == Бүтэц, хуулбар эхүүд == 1382 онд [[Мин улс|Мин улсын]] [[Бичгийн утгачийн хүрээлэн|бичгийн утгачийн хүрээлэнгээс]] харь хэлтэй орчуулагчдыг бэлтгэх сургалтын гарын авлага, толь бичиг, унших номыг бичих ажил эхлүүлэхдээ, уг ажлыг тус хүрээлэнгийн түшмэл Хуо Юаньжэ, Ма ша и хэ нарт хариуцуулжээ. Энэ ажлын хүрээнд монгол хэлний толь бичиг, унших гарын авлага 12 захиаг багтаажээ. 1389 онд уг толийг зохиох ажил бүрэн дуусч, бичгийн сайд Лю Сан-ү оршил тайлбар бичиж хэвлүүлсэн. Хуо Юаньжэ нарын түшмэд монгол хэлний толийг бичихэд голлон ажиллаж дуусгахдаа монгол хятад үгийн толь бичиг, унших хэсэг гэсэн хоёр хэсэгт хуваарилжээ. * Эхний хэсэг буюу толь бичиг нь 17 бүлэгт хуваасан 844<ref name=":1">{{Cite book |last=Kuribayashi |first=Hitoshi |title=Word and Suffix-Index to Hua-yi Yi-yu based on the Romanized Transcription of L.Ligeti |publisher=The Center for Northeast Asian Studies, Tohoku University |year=2003 |isbn=4-901449-09-5 |series=CNEAS Monograph Series No. 10 |location=Sendai |pages=62-63}}</ref> (845<ref name=":2">{{Cite book |last=贾 |first=敬颜 |title=蒙古译语 女真译语 |last2=朱 |first2=凤 |publisher=天津古籍出版社 |year=1990 |isbn=7-80504-125-3 |location=天津 |pages=25-60 |language=zh}}</ref>) үгтэй. Сүүлд хоёр удаагийн нэмэлтээр нийт 718 монгол үгийг нэмжээ. Толь бичгийн нэг нүүрэнд үгийн урт богиноос хамаарч 2-4 үг бичихдээ, эхлээд уйгуржин монголоор бичсний дараа хятад үгийг бичээд, адагт нь монгол үгийн авиаг хятад ханзаар галиглан тэмдэглэсэн байдаг. Тус толь бичиг нь дараах 17 бүлэгтэй. Үүнд: Тэнгэрийн зүйл (天文門), газар орны зүйл (地理門), цаг улиралын зүйл (時令門), цэцэг модны зүйл (花木門), шувуу амьтны зүйл (鳥獸門), орд гэрийн зүйл (宮室門), эд хэрэгслийн зүйл (器用門), дээл хувцасын зүйл (衣服門), идээ ундааны зүйл (飲食門), мөнгө эрдэнэсийн зүйл (珍寶門), хүний зүйл (人物門), хүний зан байдал (人事門), өнгөний зүйл (聲色門), тооны зүйл (數目門), бие махбодийн зүйл (身體門), зүг чигийн зүйл (方隅門), ердийн зүйл (通用門) * Хоёрдахь хэсэгт Мин улсад дагаар орсон монгол ноёдын [[Хунъү|Хун Ү хаанд]] илгээсэн захидлыг унших гарын авлга болгох зориулалтаар оруулж өгсөн. Тус захидлууд нь монгол үгийн авиаг ханзаар галиглан, өгүүлбэрийн эцэст хятад үгийг нь бичжээ. Энэ хэсэгт монгол хэлээр бичигдсэн зарлиг, бичээс, илтгэл 5; Самандашир, Торгочар, Намун хүргэн, Ширэмүн жихуй, [[Нэцэлай]] жи-юань, мянганы ноён Нангиас Хадай гэсэн хүмүүсийн 7 захидал, нийт 12 бичээс байдаг. Энэхүү бүтээлийн 4 эх орчин цагт хадгалагдаж үлдсэн. # Берлиний Улсын номын сангийн (Staatsbibliothek zu Berlin) эх # Бээжин хотын [[Хятадын Үндэсний номын сан|Хятадын Үндэсний номын санд]] хадгалагдаж байгаа эх # Парисийн Ази судлалын номын сангийн (Société Asiatique) эх # Токиогийн Тоё бунко номын сангийн (東洋文庫) эх<ref>{{Cite journal |last=Kuribayashi |first=Hitoshi |date=2021 |title=Characteristics of Written Mongolian of the Hua-yi yi-yu of the Yong-le era, in the Ming Dynasty |url=http://hkuri.cneas.tohoku.ac.jp/articles/roncho/a75huayiyiyu.pdf |journal=Bulletin of Japanese Association for Mongolian Studies |series=51 |pages=2}}</ref> Берлиний Улсын номын сангийн эх нь 16-р зууны дунд үед холбогдох хуулбар эх бөгөөд монгол, бирм, зүрчид, төвөд, уйгур, перс, бай, бабай, тай хэлний үгийн толь бичиг, захидалаас бүрддэг. Энэ хуулбар эхэд байгаа монгол үг нь нийт 845, 16-р зууны эхэн үед холбогдох 29 захидалаас бүрдэнэ. Тоё бунко номын сангийн эхийг Тайваньд 1974 онд "Ляо, Жинь, Юань улсын хэл шинжлэлийн баримтын эмхэтгэл" (遼金元語文僅存録) нэртэй хэвлэгдсэн бүтээлийн 5-р ботийн 35-93 нүүрт багтсан.<ref>{{Cite journal |last=Kuribayashi |first=Hitoshi |date=2021 |title=Characteristics of Written Mongolian of the Hua-yi yi-yu of the Yong-le era, in the Ming Dynasty |url=http://hkuri.cneas.tohoku.ac.jp/articles/roncho/a75huayiyiyu.pdf |journal=Bulletin of Japanese Association for Mongolian Studies |volume=51 |pages=22}}</ref> Хятадад 1988 онд хэвлэгдсэн "Бээжингийн номын сангийн хуучны ховор номын эмхэтгэл бүтээл"-ийн (北京圖書館古籍珍本叢刊) 6-р ботьд Хуа И И Юйгийн хятадад байгаа эхийг хэвлүүлжээ. == Судлагдсан түүх == 1952 онд [[Герман|Германы]] хятад судлаач [[Эрик Хайниш]] '''"Sino-mongolische Dokumente vom Ende des 14. Jahrhunderts."''' (Berlin: Akademie-V 1952) нэртэй 61 нүүр эрдэм шинжилгээний бүтээл бичсэн. Тус бүтээлд 1389 оны анхны эхийн Хуа-И Июйгийн хоёрдахь хэсэг болох монгол ноёдын захидал, бичээсийг хятад хэлнээс галиглаж, герман хэл рүү орчуулж, нэмэлт тайлбартайгаар хэвлүүлсэн. Хуа И И Юй-гийн монгол хэлтэй холбоотой эрдэм шинжилгээний бүтээлүүдээс: * М. Левицкий, ''La langue mongole des transcriptions chinoises du XIVe siècle. Le Houa-yi yi-yu de 1389.'' Вроцлав, 1949. * М. Левицкий, ''II. Vocabulaire-index.'' Вроцлав, 1959. * Э. Хайниш, ''Sino-mongolische Dokumente vom Ende des 14. Jahrhunderts.'' Берлин, 1952. * Э. Хайниш, ''Sinomongolische Glossare. I. Das Hua-i i-yü.'' Берлин, 1957. * Луис Лигети, ''Pièces de chancellerie en transcription chinoises'' (Monumenta linguae Mongolicae collecta III), Будапешт, 1972 * А. Мостаерт, ''Le matériel Mongol du Houa I Iu 華夷譯語 de Houng-ou (1389), I.'' [[Брюссель]], 1977. * А. Мостаерт, ''II Commentaires.'' Брюссель, 1995. * Мандах, Хува ''И И Юй,'' Өвөр Монголын соёлын хэвлэлийн газар, 1998 он * Күрибаяши Хитоши, Word- and Suffix-Index to "Hua-yi Yi-yu" (based on the Romanized Transcription of L. Ligeti), Сэндай, 2003 == Мөн үзэх == * [[Хааны бичсэн таван зүйлийн үсгээр хавсарсан манж үгний толь бичиг]] * [[Хааны бичсэн Манж-Монгол-Хятад үгийн 3 зүйлийн аялгуу нийлсэн толь бичиг]] * [[Толь бичиг]] == Холбоос == * [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3ACADAL02036755_%E8%8F%AF%E5%A4%B7%E8%AD%AF%E8%AA%9E.djvu&page=1 Хуа-И И Юй-гийн монгол-хятад, уйгур-хятад, зүрчид-хятад 3 хэлний үгсийг багтаасан фото хувилбар]: 1389 оны уйгуржин монголоор бичсэн эх, уйгур үсгээрх түрэг-хятад толь, зүрчид үсгээрх зүрчид-хятад толь, 1407 оны Дада гуаны нэмж зассан монгол бичгийн хувилбар, сүүлд нэмж зассан монгол-хятад хэлний монгол бичгийн хувилбар багтсан. * [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3ACADAL02046073_%E8%8F%AF%E5%A4%B7%E8%AD%AF%E8%AA%9E.djvu&page=1 Хуа-И И Юй-гийн монгол-хятад үгсийн толь, жишээ 12 захидалын фото хувилбар] * [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3ACADAL02036757_%E5%A2%9E%E5%AE%9A%E8%8F%AF%E5%A4%B7%E8%AD%AF%E8%AA%9E%EF%BC%88%E4%BA%8C%EF%BC%89.djvu&page=1 Нэмж зассан Хуа И И Юй (增定華夷譯語)] * [https://digital.staatsbibliothek-berlin.de/werkansicht/?PPN=PPN334615730X Берлиний Улсын Номын сангийн фото эх] * [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/47/SSID-11867342_%E5%8C%97%E4%BA%AC%E5%9C%96%E6%9B%B8%E9%A4%A8%E5%8F%A4%E7%B1%8D%E7%8F%8D%E6%9C%AC%E5%8F%A2%E5%88%8A_%E5%85%AD_%E7%B6%93%E9%83%A8.pdf Бээжингийн номын сангийн хуучны ховор номын эмхэтгэл (北京圖書館古籍珍本叢刊) 6-р боть] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Толь бичиг]] [[Ангилал:Хятад хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:Мин улсын утга зохиол]] [[Ангилал:1389 он]] [[Ангилал:14-р зуун]] [[Ангилал:Мин улс]] jnv7jdgbl9dqackz0n6ts1ksrsb4vge 0 127911 874830 874508 2026-11-03T07:56:38Z Zorigt 49 874830 wikitext text/x-wiki [[Файл:Khomyn Tal.jpg|thumb|Хомын тал |350x350px]] '''Хомын тал''' - Монгол Улс дахь байгалийн цогцолбор газар. Газар зүйн байршлын хувьд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Дөрвөлжин сум|Дөрвөлжин сумын]] нутагт томоохон нуур, голууд, элсэн манхнаар хүрээлүүлсэн байгалийн цөлөрхөг арал юм. Хомын талын Байгалийн цогцолбор газрын нийт талбай нь 411,403.80 га бөгөөд Хар ус нуурын Байгалийн цогцолбор газар, Монгол элс Байгалийн цогцолбор газартай хиллэдэг. 2020 онд Хомын талыг тусгай хамгаалта авах шийдвэр гаргаж "Байгалийн цогцолбор газар" зэрэглэлд хамруулжээ. Хомын талд 2004 онд Франц дахь тахь хамгаалах холбоо, Швейцарын МАВА сангийн санхүүжилтээр дахин нутагшуулах зорилготой 22 [[тахь]] тээвэрлэн авчирч тавьснаар Монгол дахь зэрлэг адууг сэргээн нутагшуулж буй 3 дахь газар болсон. 2011 онд Чех улсын нийслэл [[Праг]] хотын амьтны хүрээлэнгийн санаачилга, дэмжлэгээр 4 тахь нэмж нутагшуулаад байгаа ажээ. Улмаар нийт 26 тахь нутагшуулж байсанаас зэрлэг адууны тоо толгой 100 гаруй болоод байгаа ажээ. Хомын талын өмнөд хэсэгт орших давст Бага нуур нь Реликт цахлай, Борцгор хотон, Идлэг шонхор, Усны нөмрөг бүргэд зэрэг нэн ховор жигүүртний дамжин нүүддэллэх газар юм. [[Ангилал:Монголын байгалийн цогцолборт газар]] [[Ангилал:Завхан аймгийн газар зүй]] pt1bl1s7htfrdz5g87tia40puckjf0n 0 132837 874807 874478 2026-11-03T05:17:50Z Zorigt 49 874807 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан | Name = Мэвисис<br />The Mavis's | Img = | Img_capt = The Mavis's хамтлаг | Img_size = 250px | Landscape = | Background = group_or_band | Alias = | Origin = [[Австрали]], [[Викториа (Австрали)|Викториа]], [[Балларат]] | Genre = [[Поп рок]], альтернатив рок, инди рок, нью вэйв, пост-панк | Years_active = 1987–2001, 2013–2014, 2018, 2022–одоо | Label = [[Машрүүм Рекордс]], Festival Mushroom Records | Associated_acts = Beki and the Bullets, The Blow Waves, Video Video | URL = | Current_members = Мэтт Томас<br />Ребекка Томас<br />Роун Хаос<br />Гленн Льюис<br />Ник Каннийн | Past_members = Ник Гилл<br />Жош Александр<br />Андреа Венди<br />Кэтрин Макналти<br />Эндрю Кроу<br />Кейт Ёркхарт<br />Гэбриэль Аткинсон<br />Элистер Морли }} '''Мэвисис''' ({{lang-en|The Mavis's}}) нь [[Австрали]]йн [[Викториа (Австрали)|Викториа]] мужийн [[Балларат]] хотод 1987 онд байгуулагдсан рок хамтлаг юм. Тус хамтлагийн хөгжим нь поп рок, альтернатив рок, инди рок, нью вэйв болон пост-панк урсгалын элементүүдийг хослуулдгаараа онцлог. Ах, дүү Мэтт Томас, Ребекка Томас нар хамтлагийн гол уран бүтээлчид бөгөөд тэдний дуу хоолойн зохицол, гитар болон электрон хөгжмийн хослол нь хамтлагийн дуугаралтад чухал байр суурь эзэлдэг. Мэвисис нь 1990-ээд оны Австралийн альтернатив хөгжмийн орчинд танигдаж, ''Venus Returning'' (1996), ''Pink Pills'' (1998), ''Rapture'' (2003) зэрэг студийн цомог гаргасан. Тэдний ''Cry'' сингл Австралийн синглийн жагсаалтын 13 дугаар байрт, ''Pink Pills'' цомог ARIA-ийн цомгийн жагсаалтын 12 дугаар байрт хүрч байжээ.<ref>{{cite web |title=The Mavis's |url=https://en.wikipedia.org/wiki/The_Mavis%27s |website=Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> == Түүх == === Байгуулагдсан нь === Мэвисис хамтлаг 1987 онд Балларат хотод байгуулагдсан. Эхний бүрэлдэхүүнд Ребекка Томас, Мэтт Томас, Андреа Венди болон Кэтрин Макналти нар багтаж байв. Хамтлаг эхэн үедээ орон нутгийн тоглолтуудад оролцож, пост-панк болон рок хөгжмийн нөлөө бүхий хэв маягаар уран бүтээлээ туурвиж байжээ. 1990 онд хамтлаг Мельбурн хот руу нүүж, гитарчин Ник Гилл нэгдсэнээр бүрэлдэхүүн болон хөгжмийн чиглэл нь өргөжсөн. 1991 онд ''Rollercoaster'' болон ''Witch Hunt'' дуунуудыг багтаасан анхны синглээ гаргасан. Үүний дараа ''Spindrift'' (1993), ''Poseidon'' (1994) зэрэг богино цомгууд гаргаж, Австралийн бие даасан хөгжмийн хүрээнд танигдаж эхэлсэн. 1994 онд Жош Александр басс гитарчнаар нэгдсэн нь хамтлагийн хөгжмийн бүтцэд өөрчлөлт оруулж, дараагийн студийн цомгуудын бэлтгэлд нөлөөлжээ. === ''Venus Returning'' (1996) === 1995 онд Мэвисис нь Mushroom Records компанийн White Records шошготой гэрээ байгуулсан. Үүний дараа ''Moon Drone Gold'' сингл гаргаж, илүү өргөн хүрээний сонсогчдод хүрэх боломжтой болсон. 1996 онд хамтлаг анхны студийн цомог болох ''Venus Returning''-ийг гаргасан. Цомогт гитар давамгайлсан рок хөгжим, поп аялгуу, синтезатор болон ер бусын хөгжмийн зэмсгийн дуугаралтыг хослуулсан бүтээлүүд багтжээ. ''Thunder'', ''Box'', ''Lost'' зэрэг дуунууд цомгийн гол синглүүд болсон. ''Thunder'' дуу нь 1996 оны Triple J радио станцын ''Hottest 100'' санал асуулгад 92 дугаар байрт шалгарсан. Энэ амжилт нь хамтлагийн нэр хүндийг нэмэгдүүлж, Австралийн альтернатив рокийн хүрээнд илүү танигдахад тусалсан. === ''Pink Pills'' (1998) === 1998 онд Мэвисис хоёр дахь студийн цомог болох ''Pink Pills''-ийг гаргасан. Уг цомог нь поп рок, альтернатив рок болон электрон хөгжмийн элементүүдийг хослуулсан бөгөөд хамтлагийн хамгийн амжилттай бүтээлүүдийн нэг юм. Цомгийн ''Cry'' сингл Австралийн ARIA синглийн жагсаалтын 13 дугаар байрт хүрч, 1998 оны Triple J ''Hottest 100'' жагсаалтад мөн багтсан. Харин ''Pink Pills'' цомог ARIA-ийн цомгийн жагсаалтын 12 дугаар байрт хүрчээ. 1998 онд хамтлаг Австралид тоглолт хийж, [[Кайли Миноуг]] болон [[Green Day]] зэрэг уран бүтээлчдийн аялан тоглолтын хүрээнд тайзнаа гарч байв. Мөн тэд Австралийн хөгжмийн салбарын ARIA Music Awards наадамд ''Pink Pills'' болон ''Cry''-тэй холбоотой хэд хэдэн номинацид нэр дэвшсэн. === ''Rapture'' ба хамтлагийн завсарлага === Мэвисис гурав дахь студийн цомог болох ''Rapture''-ийн материалуудыг 2000 оны орчимд бичүүлсэн боловч цомог нь 2003 оны гуравдугаар сард гарсан. Цомогтой холбоотой ''Coming Home'' болон ''Happiness'' зэрэг синглүүд гарчээ. 2001 онд хамтлаг Австрали даяар салах ёсны аялан тоглолт хийж, тухайн оны арван хоёрдугаар сард үйл ажиллагаагаа зогсоосон. 2002 онд ''Throwing Little Stones'' нэртэй шилдэг дуунуудын эмхэтгэл цомог гарсан. Гишүүд нь дараа нь өөр өөр хөгжмийн төсөл, бие даасан уран бүтээлүүдэд оролцож байв. === Дахин нэгдсэн нь === 2013 онд Мэтт Томас болон Ребекка Томас дахин хамтран ажиллаж, ''Searching for Zero'' нэртэй богино цомог гаргасан. 2014 онд хамтлаг Мельбурн хотод нэг удаагийн тоглолт хийхээр дахин нэгдсэн. 2018 онд ''Pink Pills'' цомгийн 20 жилийн ойг тохиолдуулан хамтлагийн гишүүд дахин нэгдэж, цомгийн дуунуудыг бүрэн эхээр нь тоглосон тоглолтууд хийжээ. 2022 онд Мэвисис дахин тоглолт хийхээр нэгдэж, дараагийн жилүүдэд амьд тоглолтуудаа үргэлжлүүлсэн. 2024 онд хамтлаг TISM хамтлагийн аялан тоглолтын дэмжигч уран бүтээлчдийн нэгээр зарлагдсан. 2026 онд ''Heaven'' нэртэй шинэ синглээ гаргасан нь хамтлагийн уран бүтээлийн үргэлжлэл болсон юм.<ref>{{cite web |title=The Mavis's |url=https://en.wikipedia.org/wiki/The_Mavis%27s |website=Wikipedia |access-date=2026-10-29}}</ref> == Хөгжмийн хэв маяг == Мэвисисийн хөгжмийн хэв маяг нь поп рок, альтернатив рок, инди рок, нью вэйв болон пост-панк урсгалын нөлөөг агуулдаг. Тэд гитарын хүчтэй дуугаралтыг синтезатор, цахим хэмнэл болон уянгалаг поп аялгуутай хослуулдаг. Мэтт Томас, Ребекка Томас нарын дуу хоолойн зохицол нь хамтлагийн онцлог шинжүүдийн нэг юм. Тэдний бүтээлүүдэд эрч хүчтэй рок хөгжим, поп хөгжмийн хялбар тогтоцтой аялгуу болон туршилтын шинжтэй хөгжмийн элементүүд зэрэгцэн оршдог. 1990-ээд оны Австралийн альтернатив хөгжмийн орчинд Мэвисис нь радио, телевизийн хөгжмийн нэвтрүүлэг болон амьд тоглолтоор дамжуулан сонсогчдод хүрч байв. == Төлөөлөх уран бүтээлүүд == * '''''Cry''''' — 1998 онд гарсан бөгөөд ''Pink Pills'' цомгийн хамгийн танигдсан синглүүдийн нэг. * '''''Thunder''''' — ''Venus Returning'' цомгийн дуу бөгөөд Triple J-ийн ''Hottest 100'' жагсаалтад багтсан. * '''''Naughty Boy''''' — 1997 онд гарсан, хамтлагийн эрч хүчтэй рок хэв маягийг харуулсан сингл. * '''''Coming Home''''' — ''Rapture'' цомогтой холбоотой сингл. * '''''Happiness''''' — 2000 онд гарсан сингл. * '''''Heaven''''' — 2026 онд гарсан шинэ сингл. == Сонсогчид ба соёлын нөлөө == Мэвисисийн сонсогчдын хүрээнд Австралийн поп рок, альтернатив рок болон инди хөгжмийг сонирхдог хүмүүс багтдаг. 1990-ээд оны үед Triple J зэрэг радио станц, хөгжмийн телевизийн нэвтрүүлэг болон амьд тоглолтуудаар дамжуулан тэдний бүтээлүүд залуу сонсогчдод хүрч байжээ. ''Pink Pills'' цомог болон ''Cry'' синглийн амжилт нь хамтлагийг Австралийн поп рок хөгжмийн хүрээнд илүү өргөнөөр танигдахад тусалсан. Тэдний хөгжим нь гитарын рок, электрон хөгжим болон поп аялгууг нэгтгэсэн байдгаараа 1990-ээд оны Австралийн хөгжмийн олон талт орчныг төлөөлөх жишээний нэг юм. Хамтлагийн дахин нэгдсэн тоглолтууд нь хуучин сонсогчдод дурсамж сэргээх боломж олгож, шинэ үеийн сонсогчдод тэдний уран бүтээлийг танилцуулахад хувь нэмэр оруулсан. == Цомгууд == === Студийн цомгууд === * ''[[Venus Returning]]'' (1996) * ''[[Pink Pills]]'' (1998) * ''[[Rapture (The Mavis's album)|Rapture]]'' (2003) === Богино цомгууд === * ''Spindrift'' (1993) * ''Poseidon'' (1994) * ''Searching for Zero'' (2013) === Эмхэтгэл цомгууд === * ''Throwing Little Stones'' (2002) bmhkbu9h6pio42cvl0z5ka1y8n2907f 0 134305 874798 872209 2026-11-03T02:52:30Z О. Батсайхан 108165 874798 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гол |name=Жаргалант гол |river_name=Жаргалант гол |origin=Байц уулын урд энгэр |mouth=Шишгэд гол |basin_countries={{MGL}} |length_km=35 |elevation_m=1690 |mouth_elevation_m=1543 }} '''Жаргалант гол''' нь [[Монгол Улс]]ын [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймгийн]] [[Рэнчинлхүмбэ сум]]ын нутагт орших, [[Шишгэд гол]]д цутгадаг гол юм. Тус гол Байц уулын урд энгэрийн далайн түвшнээс дээш 1690 м орчим өндөрт орших эх ундаргаас эх авч, [[Дархадын хотгор]]оор тахирлан урсаж, нийт 35 км зам туулсны дараа Рэнчинлхүмбэ сумын төвийн урдуур өнгөрөн, далайн түвшнээс дээш 1543 м орчим өндөрт Шишгэд голд цутгадаг.<ref name="ergelt">{{Cite web|url=https://ergelt.mn/news/21/single/57574|title=Ургамал судлаач Ж.Оюунмаа: Хөвсгөлийн Жаргалант голд усан хөрш, түмэн навчит, холтсон цэцэг буюу усны дээд ургамлууд ургадаг болохоор өвөл ч ногооноороо харагддаг онцлогтой|website=Эргэлт.мн|language=mn}}</ref> Жаргалант гол нь эх ундаргын хэсэгтээ өвлийн улиралд хөлдөлгүй урсдаг онцлогтой. Голын харзны усанд ургадаг усны ургамлууд өвлийн улиралд ч ногоон өнгөө хадгалдаг тул байгалийн өвөрмөц тогтоц, үзэмжээрээ алдартай. Нутгийн иргэд уг голыг «амьд устай гол» хэмээн нэрлэдэг бөгөөд өвлийн аялал жуулчлалын сонирхол татах газруудын нэг болжээ.<ref name="inews">{{Cite web|url=https://www.inews.mn/a/49525|title=«Жаргалантын гол» нэрийг албан ёсоор баталжээ|date=2026-01-19|website=iNews.mn|language=mn}}</ref> == Газарзүйн байрлал == Жаргалант гол нь Хөвсгөл аймгийн Рэнчинлхүмбэ сумын нутагт, Дархадын хотгорын бүсэд оршдог. Голын эх Байц уулын урд энгэрт, далайн түвшнээс дээш 1690 м орчим өндөрт байрлана. Тэндээс Дархадын хотгороор дамжин 35 км урсаад, Рэнчинлхүмбэ сумын төвийн урдуур өнгөрч, 1543 м орчим өндөрт Шишгэд голд цутгадаг.<ref name="ergelt"/> Рэнчинлхүмбэ сумын төвөөс ойролцоогоор 5 км зайд орших бөгөөд Хөвсгөл аймгийн өвлийн аялал жуулчлалын сонирхол татах байгалийн газруудын нэг юм.<ref name="inews"/> == Байгалийн онцлог == === Өвлийн улиралд хөлддөггүй эх ундарга === Жаргалант голын хамгийн онцлог шинж нь эх ундаргын хэсэг өвлийн улиралд хөлдөлгүй, харзалж урсдаг явдал юм. Ургамал судлаач, доктор Ж.Оюунмаагийн тайлбарласнаар тус голын ус уулын энгэрээс газрын гүнээс ундарч гардаг тул эх хэсэгтээ хөлддөггүй. Харин ундаргаас гарсан ус 7–8 м орчим урсаад хөлдөж эхэлдэг байна.<ref name="ergelt"/> Иймээс Жаргалант голыг бүхэлдээ өвөл хөлддөггүй гэж үзэхээс илүүтэйгээр эх ундаргын харз нь өвлийн улиралд нээлттэй хэвээр байдаг гэж тодорхойлох нь зөв юм. === Усны ургамал === Жаргалант голын эх ундаргын харзанд усны олон төрлийн ургамал ургадаг. Ургамал судлаач Ж.Оюунмаагийн ярилцлагад усан хөрш, түмэн навчит, холтсон цэцэг, хөвдөг цэцэг болон ногоон замаг зэрэг ургамлыг дурдсан байдаг.<ref name="ergelt"/> Усны температур харьцангуй тогтвортой байдаг тул эх ундаргын хэсэгт ургасан ургамлууд өвлийн улиралд ч ногоон өнгөө хадгалдаг. Усны ургамал нь тухайн орчны экологийн нөхцөл, усны температур, гэрэлтүүлэг болон усны чанараас хамааран ургадаг. Жаргалант голын ургамлын бүрхэвч нь тус голын байгалийн онцлогийг тодорхойлох шинжүүдийн нэг юм. === Өвлийн байгалийн үзэмж === Өвлийн улиралд голын харзнаас ялгарах уур, манан нь ойр орчмын мод, бутанд тогтож, цан хяруу үүсгэдэг. Харзны ус, ногоон ургамал, цантсан модод нь байгалийн өвөрмөц үзэмж бүрдүүлдэг. Энэ онцлог нь дотоод, гадаадын аялагчдын сонирхлыг татаж, Жаргалант голыг өвлийн аялал жуулчлалын нэгэн чиглэл болгожээ.<ref name="inews"/> == Аялал жуулчлал == Жаргалант гол нь өвлийн улиралд хөлдөлгүй урсдаг эх ундарга, усны ургамал болон байгалийн үзэсгэлэнт төрхөөрөө аялагчдын сонирхлыг татдаг. Ялангуяа өвлийн улиралд харзны ус, цантсан модод болон усан доторх ногоон ургамлыг үзэхээр нутгийн иргэд, дотоодын болон гадаадын жуулчид зорин очдог. Жаргалант голын харзны орчны усны ургамал нь эмзэг бөгөөд үндсээрээ голын ёроолын хөрсөнд бэхлэгдэн ургадаг. Ургамал судлаач Ж.Оюунмаа усанд орохдоо ургамлыг таслах, гэмтээх, ёроолын хөрсийг хөндөхөөс зайлсхийхийг анхааруулсан байдаг.<ref name="ergelt"/> == Сав газрын захиргаа == Жаргалант гол нь Шишгэд голд цутгадаг тул Шишгэд голын сав газрын усны нөөц, хамгаалалт, менежментийн асуудалтай холбоотой. Тус бүс нутгийн усны нөөцийн менежмент, хамгааллын ажлыг [[Дэлгэрмөрөн-Шишхэд голын сав газрын захиргаа]] хариуцан хэрэгжүүлдэг. Усны газрын мэдээллээр Дэлгэрмөрөн-Шишхэд голын сав газар нь Монгол орны хойд хэсгийн өндөр уулын бүсэд, физик газарзүйн хувьд Хөвсгөлийн уулсын хэсэгт багтдаг. Шишгэд гол нь Хөвсгөлийн Улаан тайгын нурууны хойд хажуугийн Гун голоос эх авч, Дархадын хотгорын олон нуурыг дамжин хойш урсаад улсын хил даван Енисей мөрний эх болдог. Шишгэд голын нийт урт 341 км юм.<ref name="water">{{Cite web|url=https://water.gov.mn/savgazar/98-%D0%B4%D1%8D%D0%BB%D0%B3%D1%8D%D1%80%D0%BC%D3%A9%D1%80%D3%A9%D0%BD-%D1%88%D0%B8%D1%88%D1%85%D1%8D%D0%B4-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D0%B0%D0%B2-%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B0|title=Дэлгэрмөрөн-Шишхэд голын сав газрын захиргаа|website=Усны газар|language=mn}}</ref> Сав газрын захиргаа нь гадаргын болон газрын доорх усны нөөц, усны чанар, бохирдлын төлөв байдлыг хянах, усны нөөцийн нэгдсэн менежментийн төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэх, усны сан бүхий газрын хамгаалалтын бүсийг тогтоох зэрэг чиглэлээр ажилладаг.<ref name="water"/> == Нэрийн тухай == Монгол Улсын Их Хурлын 2003 оны 10 дугаар сарын 31-ний өдрийн 42 дугаар тогтоолоор Монгол Улсын нутаг дэвсгэрийн газар зүйн нэрийн жагсаалтыг баталсан. Уг жагсаалтад үндэслэн Жаргалант голын нэрийг албан ёсоор «Жаргалант гол» гэж хэрэглэдэг.<ref name="legalinfo">{{Cite web|url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=12491|title=Газар зүйн нэрийн жагсаалт батлах тухай, Монгол Улсын Их Хурлын 2003 оны 42 дугаар тогтоол|date=2003-10-31|website=Legalinfo.mn|language=mn}}</ref> 2026 онд Газар зохион байгуулалт, геодези, зураг зүйн ерөнхий газраас голын нэрийг «Жарганат», «Жаргант» гэж буруу нэрлэхгүй, албан ёсны газар зүйн нэр болох «Жаргалант гол» гэж зөв хэрэглэхийг олон нийтэд уриалсан байна.<ref name="inews"/> == Мөн үзэх == * [[Хөвсгөл аймаг]] * [[Рэнчинлхүмбэ сум]] * [[Дархадын хотгор]] * [[Шишгэд гол]] * [[Дэлгэрмөрөн-Шишхэд голын сав газрын захиргаа]] == Эшлэл == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос == * [https://water.gov.mn/savgazar/98-%D0%B4%D1%8D%D0%BB%D0%B3%D1%8D%D1%80%D0%BC%D3%A9%D1%80%D3%A9%D0%BD-%D1%88%D0%B8%D1%88%D1%85%D1%8D%D0%B4-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D0%B0%D0%B2-%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B0 Дэлгэрмөрөн-Шишхэд голын сав газрын захиргаа — Усны газар] * [https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=12491 Монгол Улсын Их Хурлын 2003 оны 42 дугаар тогтоол] * [https://ergelt.mn/news/21/single/57574 Жаргалант голын усны ургамлын тухай ярилцлага] [[Ангилал:Хөвсгөл аймгийн гол мөрөн]] lo5inn1u18wuwfdjqryaahdval7ruix 0 144966 874801 874476 2026-11-03T05:10:35Z Zorigt 49 874801 wikitext text/x-wiki {{Short description|Киргизийн тосгон}} {{Инфобокс суурин | official_name = Чырпыкты | native_name = {{langx|ky|Чырпыкты}} | pushpin_map = Kyrgyzstan | mapsize = 200px | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Киргиз]] | subdivision_type1 = Муж | subdivision_name1 = [[Ысыккөл муж]] | subdivision_type2 = Район | subdivision_name2 = [[Ысыккөл район]] | leader_title = | leader_name = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_footnotes = | population_as_of = 2021 | population_total = 2657<ref name="pop21">{{cite web |url=http://www.stat.kg/ru/statistics/download/operational/825/ |title=Киргиз улсын бүс нутаг, дүүрэг, хот, суурин, хөдөөгийн суурин, тосгоны хүн ам |publisher=Киргиз улсын Үндэсний статистикийн хороо |year=2021 |format=XLS |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110033419/http://www.stat.kg/ru/statistics/download/operational/825/ |archive-date=2021-11-10 |url-status=live}}</ref> | population_density_km2 = | timezone = | utc_offset = +6 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|42|30|36|N|76|34|48|E|region:KG|display=inline,title}} | elevation_m = 1617 | area_code = | website = }} '''Чырпыкты''' ({{lang-ky|Чырпыкты}}) нь [[Төв Ази]]йн [[Киргиз]] улсын [[Ысыккөл муж]]ийн [[Ысыккөл район]]д орших тосгон юм.<ref name="class">{{cite web |url=https://stat.gov.kg/media/files/21f93e4d-9418-433e-aed9-ecb28d70ef5a.doc |title=Киргиз улсын нутаг дэвсгэрийн нэгжийн ангиллын систем |language=ky |date=2021 оны 5 сар |publisher=Киргиз улсын Үндэсний статистикийн хороо |pages=12–14}}</ref> Тосгон нь далайн түвшнээс дээш 1617 метрийн өндөрт байрладаг бөгөөд [[Ыссыккөл нуур]]ын эрэг орчмын суурин газруудын нэг юм. == Газар зүй == Чырпыкты нь Киргизстаны зүүн хойд хэсэгт, [[Тэнгэр Уул]]ы уулсын бүсэд орших [[Ыссыккөл нуур]]ын сав газарт байрладаг. Энэ бүс нутаг нь өндөр уулс, нуурын эрэг, хөндий хосолсон байгалийн тогтоцтой. Ыссыккөл нуурын эргэн тойрны суурин газрууд нь нуурын байгалийн орчин, уулын ландшафттай нягт холбоотой. Тус бүсийн уур амьсгал, өндөршил, усны нөөц нь орон нутгийн аж ахуй болон амьдралын хэв маягт нөлөөлдөг. == Хүн ам == Киргизийн Үндэсний статистикийн хорооны нийтэлсэн хүн амын мэдээлэлд Чырпыкты тосгоны хүн амыг 2657 гэж тэмдэглэсэн байдаг.<ref name="pop21" /> Тосгон нь Киргизийн хөдөө орон нутгийн суурьшлын нэгжийн ангилалд багтдаг. == Аж ахуй == Ыссыккөл мужийн эдийн засагт хөдөө аж ахуй, мал аж ахуй, худалдаа, үйлчилгээ болон аялал жуулчлал чухал байр суурь эзэлдэг. == Аялал жуулчлал == Чырпыкты нь Ыссыккөл нуурын орчимд байрладаг тул бүс нутгийн байгалийн аялал жуулчлалтай газар зүйн хувьд холбоотой. Ыссыккөл нуур нь Киргизийн аялал жуулчлалын гол бүсүүдийн нэг бөгөөд зуны амралт, усан спорт, уулын аялал болон байгалийн үзэсгэлэнт газруудаараа алдартай. == Засаг захиргаа == Чырпыкты нь Киргизстаны засаг захиргааны хуваарийн дагуу Ысыккөл мужийн Ысыккөл районд харьяалагддаг. Киргизстаны Үндэсний статистикийн хорооноос гаргасан нутаг дэвсгэрийн нэгжийн ангилалд тосгоныг суурин газрын нэгжээр бүртгэсэн байна.<ref name="class" /> == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Киргизийн тосгон]] qsk4qdyprnq40aobaelx0lzbpzz30hj 874802 874801 2026-11-03T05:11:15Z Zorigt 49 874802 wikitext text/x-wiki {{Short description|Киргизийн тосгон}} {{Инфобокс суурин | official_name = Чырпыкты | native_name = {{langx|ky|Чырпыкты}} | pushpin_map = Киргиз | mapsize = 200px | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Киргиз]] | subdivision_type1 = Муж | subdivision_name1 = [[Ысыккөл муж]] | subdivision_type2 = Район | subdivision_name2 = [[Ысыккөл район]] | leader_title = | leader_name = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_footnotes = | population_as_of = 2021 | population_total = 2657<ref name="pop21">{{cite web |url=http://www.stat.kg/ru/statistics/download/operational/825/ |title=Киргиз улсын бүс нутаг, дүүрэг, хот, суурин, хөдөөгийн суурин, тосгоны хүн ам |publisher=Киргиз улсын Үндэсний статистикийн хороо |year=2021 |format=XLS |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110033419/http://www.stat.kg/ru/statistics/download/operational/825/ |archive-date=2021-11-10 |url-status=live}}</ref> | population_density_km2 = | timezone = | utc_offset = +6 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|42|30|36|N|76|34|48|E|region:KG|display=inline,title}} | elevation_m = 1617 | area_code = | website = }} '''Чырпыкты''' ({{lang-ky|Чырпыкты}}) нь [[Төв Ази]]йн [[Киргиз]] улсын [[Ысыккөл муж]]ийн [[Ысыккөл район]]д орших тосгон юм.<ref name="class">{{cite web |url=https://stat.gov.kg/media/files/21f93e4d-9418-433e-aed9-ecb28d70ef5a.doc |title=Киргиз улсын нутаг дэвсгэрийн нэгжийн ангиллын систем |language=ky |date=2021 оны 5 сар |publisher=Киргиз улсын Үндэсний статистикийн хороо |pages=12–14}}</ref> Тосгон нь далайн түвшнээс дээш 1617 метрийн өндөрт байрладаг бөгөөд [[Ыссыккөл нуур]]ын эрэг орчмын суурин газруудын нэг юм. == Газар зүй == Чырпыкты нь Киргизстаны зүүн хойд хэсэгт, [[Тэнгэр Уул]]ы уулсын бүсэд орших [[Ыссыккөл нуур]]ын сав газарт байрладаг. Энэ бүс нутаг нь өндөр уулс, нуурын эрэг, хөндий хосолсон байгалийн тогтоцтой. Ыссыккөл нуурын эргэн тойрны суурин газрууд нь нуурын байгалийн орчин, уулын ландшафттай нягт холбоотой. Тус бүсийн уур амьсгал, өндөршил, усны нөөц нь орон нутгийн аж ахуй болон амьдралын хэв маягт нөлөөлдөг. == Хүн ам == Киргизийн Үндэсний статистикийн хорооны нийтэлсэн хүн амын мэдээлэлд Чырпыкты тосгоны хүн амыг 2657 гэж тэмдэглэсэн байдаг.<ref name="pop21" /> Тосгон нь Киргизийн хөдөө орон нутгийн суурьшлын нэгжийн ангилалд багтдаг. == Аж ахуй == Ыссыккөл мужийн эдийн засагт хөдөө аж ахуй, мал аж ахуй, худалдаа, үйлчилгээ болон аялал жуулчлал чухал байр суурь эзэлдэг. == Аялал жуулчлал == Чырпыкты нь Ыссыккөл нуурын орчимд байрладаг тул бүс нутгийн байгалийн аялал жуулчлалтай газар зүйн хувьд холбоотой. Ыссыккөл нуур нь Киргизийн аялал жуулчлалын гол бүсүүдийн нэг бөгөөд зуны амралт, усан спорт, уулын аялал болон байгалийн үзэсгэлэнт газруудаараа алдартай. == Засаг захиргаа == Чырпыкты нь Киргизстаны засаг захиргааны хуваарийн дагуу Ысыккөл мужийн Ысыккөл районд харьяалагддаг. Киргизстаны Үндэсний статистикийн хорооноос гаргасан нутаг дэвсгэрийн нэгжийн ангилалд тосгоныг суурин газрын нэгжээр бүртгэсэн байна.<ref name="class" /> == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Киргизийн тосгон]] jkykdmgp31o5zuugsoqoqpa5dze9l7z 874803 874802 2026-11-03T05:11:49Z Zorigt 49 874803 wikitext text/x-wiki {{Short description|Киргизийн тосгон}} {{Инфобокс суурин | official_name = Чырпыкты | native_name = {{langx|ky|Чырпыкты}} | pushpin_map = Киргиз | mapsize = 200px | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Киргиз]] | subdivision_type1 = Муж | subdivision_name1 = [[Ысыккөл муж]] | subdivision_type2 = Район | subdivision_name2 = [[Ысыккөл район]] | leader_title = | leader_name = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_footnotes = | population_as_of = 2021 | population_total = 2657<ref name="pop21">{{cite web |url=http://www.stat.kg/ru/statistics/download/operational/825/ |title=Киргиз улсын бүс нутаг, дүүрэг, хот, суурин, хөдөөгийн суурин, тосгоны хүн ам |publisher=Киргиз улсын Үндэсний статистикийн хороо |year=2021 |format=XLS |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110033419/http://www.stat.kg/ru/statistics/download/operational/825/ |archive-date=2021-11-10 |url-status=live}}</ref> | population_density_km2 = | timezone = | utc_offset = +6 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|42|30|36|N|76|34|48|E|region:KG|display=inline,title}} | elevation_m = 1617 | area_code = | website = }} '''Чырпыкты''' ({{lang-ky|Чырпыкты}}) нь [[Төв Ази]]йн [[Киргиз]] улсын [[Ысыккөл муж]]ийн [[Ысыккөл район]]д орших тосгон юм.<ref name="class">{{cite web |url=https://stat.gov.kg/media/files/21f93e4d-9418-433e-aed9-ecb28d70ef5a.doc |title=Киргиз улсын нутаг дэвсгэрийн нэгжийн ангиллын систем |language=ky |date=2021 оны 5 сар |publisher=Киргиз улсын Үндэсний статистикийн хороо |pages=12–14}}</ref> Тосгон нь далайн түвшнээс дээш 1617 метрийн өндөрт байрладаг бөгөөд [[Ыссыккөл нуур]]ын эрэг орчмын суурин газруудын нэг юм. == Газар зүй == Чырпыкты нь Киргизстаны зүүн хойд хэсэгт, [[Тэнгэр Уул]]ы уулсын бүсэд орших [[Ыссыккөл нуур]]ын сав газарт байрладаг. Энэ бүс нутаг нь өндөр уулс, нуурын эрэг, хөндий хосолсон байгалийн тогтоцтой. Ыссыккөл нуурын эргэн тойрны суурин газрууд нь нуурын байгалийн орчин, уулын ландшафттай нягт холбоотой. Тус бүсийн уур амьсгал, өндөршил, усны нөөц нь орон нутгийн аж ахуй болон амьдралын хэв маягт нөлөөлдөг. == Хүн ам == Киргизийн Үндэсний статистикийн хорооны нийтэлсэн хүн амын мэдээлэлд Чырпыкты тосгоны хүн амыг 2657 гэж тэмдэглэсэн байдаг.<ref name="pop21" /> Тосгон нь Киргизийн хөдөө орон нутгийн суурьшлын нэгжийн ангилалд багтдаг. == Аж ахуй == Ыссыккөл мужийн эдийн засагт хөдөө аж ахуй, мал аж ахуй, худалдаа, үйлчилгээ болон аялал жуулчлал чухал байр суурь эзэлдэг. == Аялал жуулчлал == Чырпыкты нь Ыссыккөл нуурын орчимд байрладаг тул бүс нутгийн байгалийн аялал жуулчлалтай газар зүйн хувьд холбоотой. Ыссыккөл нуур нь Киргизийн аялал жуулчлалын гол бүсүүдийн нэг бөгөөд зуны амралт, усан спорт, уулын аялал болон байгалийн үзэсгэлэнт газруудаараа алдартай. == Засаг захиргаа == Чырпыкты нь Киргизстаны засаг захиргааны хуваарийн дагуу Ысыккөл мужийн Ысыккөл районд харьяалагддаг. Киргизстаны Үндэсний статистикийн хорооноос гаргасан нутаг дэвсгэрийн нэгжийн ангилалд тосгоныг суурин газрын нэгжээр бүртгэсэн байна.<ref name="class" /> == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Киргизийн суурин]] sq350p8apuskq85en21byvphqv5swb6 0 147076 874837 872327 2026-11-03T09:52:07Z Egzs 88168 874837 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс сонгууль | country = Монгол | type = presidential | next_election = 1997 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль | next_year = 1997 | election_date = 1993 оны 6 сарын 6 | image1 = Punsalmaagiin Ochirbat 1990.png | nominee1 = '''[[Пунсалмаагийн Очирбат]]''' | party1 = [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]–[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] | popular_vote1 = '''592,836''' | percentage1 = '''57.78%''' | image2 = Lodongiin Tudev.png | nominee2 = [[Лодонгийн Түдэв]] | party2 = [[Монгол Ардын Нам|МАХН]] | popular_vote2 = 397,057 | percentage2 = 38.70% | map_image = 1993 Mongolian presidential election map.svg | map_caption = Аймаг бүрийн дүн | title = Ерөнхийлөгч | before_election = [[Пунсалмаагийн Очирбат]] | before_party = [[Монгол Ардын Нам|МАХН]] | after_election = [[Пунсалмаагийн Очирбат]] | after_party = [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]–[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] | turnout = 92.73% | registered = 1,106,403 | flag_year = 1992 }}{{Монгол улсын улс төр}} '''1993 оны Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгууль''' нь тус улс [[Ардчилал|ардчилсан системд]] шилжиж шинэ [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|үндсэн хууль]] баталсны дараа зохион байгуулагдсан анхны [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн]] сонгууль байв. 1993 оны 6-р сарын 6-нд санал хураалт зохион байгуулагдсан бөгөөд сөрөг хүчин [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]-[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]-аас хамтран нэр дэвшүүлсэн тухайн үеийн ерөнхийлөгч [[Пунсалмаагийн Очирбат]] эрх баригч [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-аас нэр дэвшигч [[Лодонгийн Түдэв]]ийг ялж, ерөнхийлөгчөөр улиран сонгогдсон юм. Энэ нь МАХН-ын хувьд анхны сонгуулийн ялагдал байв.<ref>{{Cite news |last=А.Намуун |first= |date=2021-06-09 |title=ТҮҮХ: Үе, үеийн Ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөлдөж байсан эрхмүүд |language=mn |work=ikon.mn |url=https://ikon.mn/n/28se |access-date=2026-10-01}}</ref> Сонгуулийн ирц 92.73% байсан бөгөөд үүнээс хойш ерөнхийлөгчийн сонгуулийн ирц 90 хувийг давсан удаагүй.<ref>{{Cite web |date=2023|title=Монгол улсын сонгууль (1992-2021)|url=https://www.uih.mn/sudalgaa/s/257/|access-date=2026-10-01|website=www.uih.mn|page=89-94}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2021-06-29 |title=1993-2021: Ерөнхийлөгчийн сонгуулиудын зарим онцлог |url=https://montsame.mn/mn/read/266512 |access-date=2026-11-03 |website=MONTSAME News Agency |language=mn}}</ref> == Сонгуулийн өмнө == === Ардчилсан хувьсгал === {{Main|1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал}} 1989 оны сүүлээс эхлэн [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ)-д [[нэг намын тогтолцоо]], [[Коммунизм|коммунизмын]] эсрэг ардчилсан хөдөлгөөн өрнөх болов. 1990 оны 3-р сарын 7-нд уг хөдөлгөөний тэмцэл хурцдаж, [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН)-ын [[Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо|Улс төрийн товчоог]] огцруулах зорилготой өлсгөлөнг [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатарын талбайд]] зарласан. Үүний үр дүнд хоёр талын хооронд хэлэлцээр 3-р сарын 8, 9-нд зохион байгуулагдан зөвшилцөлд хүрсэн ба МАХН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Жамбын Батмөнх]] олон нийтийн радиогоор огцрох тухайгаа мэдэгдсэн. Удалгүй 3 сарын 21-23-нд хуралдсан [[Ардын Их Хурал]] (АИХ) [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|БНМАУ-ын Үндсэн Хуульд]] нэмэлт өөрчлөлт оруулж, 70-д жилийн настай нэг намын тогтолцоог халснаар Монгол дахь [[Ардчилал|ардчиллын]] эхний суурь тавигдсан. Тус ээлжит бус чуулганаар төрийн тэргүүн Жамбын Батмөнх болон засгийн газрын тэргүүн [[Думаагийн Содном]] нарыг албан тушаалаас нь чөлөөлж, оронд нь [[Пунсалмаагийн Очирбат]], [[Шаравын Гунгаадорж]] нарыг тус тус томилсон.<ref name=":2">{{Cite web |last=Б.Дөлгөөн |date=2015-07-29 |title=МОНГОЛД АРДЧИЛАЛ ЭХЭЛСЭН ТҮҮХ |url=https://ikon.mn/p/irg |access-date=2026-11-03 |website=ikon.mn |language=mn}}</ref> === Шилжилтийн эхэн жилүүд === 1990 оны 7-р сарын 29-нд [[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|анхны чөлөөт ардчилсан сонгууль]] зохион байгуулагдаж, БНМАУ-ын Ардын Их Хурал болон Улсын Бага Хурлыг 98 хувийн түүхэн өндөр ирцтэй сонгосон.<ref name=":3">{{Cite web |date=2017-07-20 |title=УИХ-ын түүхэн өдөр тохиож байна |url=https://itoim.mn/article/%D1%83%D0%B8%D1%85-%D1%8B%D0%BD-%D1%82%D2%AF%D2%AF%D1%85%D1%8D%D0%BD-%D3%A9%D0%B4%D3%A9%D1%80/9776 |access-date=2026-11-03 |website=itoim.mn}}</ref> Сонгуулийн үр дүнд МАХН олонх болж, [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Нам]] (МоАН), [[Монголын Социал-Демократ Нам]] (МСДН), [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам]] (МҮДН), [[Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл|Монголын Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэл]] (МХЗЭ) ба олон нам бусчууд АИХ-д мөн адил сонгогдов. АИХ-ын 12 дахь удаагийн сонгуулийн анхдугаар чуулган тус оны 9-р сарын 3-9-нд хуралдаж П.Очирбат, [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Р.Гончигдорж]], [[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]] нарыг БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч, дэд ерөнхийлөгч, ерөнхий сайдаар тус тус сонгосон.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> 1990 оны 9-р сарын 13-нд [[Улсын Бага Хурал|БНМАУ-ын Бага Хурал]] нийт 53 гишүүнтэй байгуулагдаж, БНМАУ-ын байнгын ажиллагаатай парламент болсон.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web |last=Баабар |first= |title=Монголын ардчилсан хувьсгалын хроник |url=http://www.baabar.mn/article/1070 |access-date=2026-01-28 |website=www.baabar.mn |language=mn}}</ref> [[File:People's_Grand_Khural_1990.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:People's_Grand_Khural_1990.jpg|left|thumb|276x276px|Зүүнээс баруун: АИХ-ын тэргүүлэгчдийн дарга [[Пунсалмаагийн Очирбат|П.Очирбат]], МҮДН-ын дарга [[Даваадоржийн Ганболд|Да.Ганболд]], МоАН-ын дарга [[Эрдэнийн Бат-Үүл|Э.Бат-Үүл]], Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч дарга [[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]] нар. 1990 оны 6-р сар.]] БНМАУ-ын АИХ-ын чуулган 70 хоног хуралдаж 1992 оны 1-р сарын 13-нд [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|шинэ Үндсэн Хуулиа]] баталж улсынхаа нэрийг [[Монгол|Монгол Улс]] болгов. Монголд [[хүний эрх]] улс төр, эдийн засаг, оюун санааны эрх чөлөөг шинэ ардчилсан үндсэн хуулиар тунхаглав.<ref name=":2" /> Үндсэн хуулиар Ерөнхийлөгчийн албан тушаал мөн адил өөрчлөгдөж, бүх нийтийн саналаар сонгогддог [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Монгол Улсын Ерөнхийлөгч бөгөөд Зэвсэгт хүчний ерөнхий коммандлагч]] болон хувьссан.<ref>{{Cite web |last=А. |first=Төгөлдөр |date=2025-01-13 |title=1992 оноос хойш дөрвөн удаа Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулжээ |url=https://ikon.mn/n/3bof |access-date=2026-01-28 |website=ikon.mn |language=mn}}</ref><ref name=":1" /> 1992 оны 6-р сарын 28-нд болсон шинэ хууль тогтоох дээд байгууллага [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] анхны сонгуульд МАХН нь дахин олонх болж дангаараа төрийн эрх барьв.<ref>{{Cite web |last=З. |first=Санжаа |date=2024-06-19 |title=ТАНИЛЦ: 1992-2020 он хүртэл УИХ-ын сонгуулийн тойрог хуваалт ба үр дүн |url=https://ikon.mn/n/1ra9 |access-date=2026-01-28 |website=ikon.mn |language=mn}}</ref> Сөрөг хүчний МоАН, МҮДН, Нэгдсэн Нам зэрэг намуудын эвсэл УИХ-д 4 суудал, МСДН 1 суудал тус тус авсан. 1992 оны сүүлээр МоАН, МҮДН, НН нар нь нэгдэж [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]] (МҮАН)-ыг хамтран байгуулцсан. Улмаар нийт УИХ-д төлөөлтэй гурван нам ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвших эрхтэй байв. == Сонгуулийн тогтолцоо == Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн тухай анхны хууль 1993 оны 2-р сарын 15-ны өдөр батлагдсан.<ref name=":1" /> Үндсэн хууль болон Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн тухай хуулиар Ерөнхийлөгчийг [[Хоёр шатны тогтолцоо|хоёр шаттай]] сонгуулиар 4 жилийн хугацаагаар хамгийн ихдээ хоёр удаа сонгоно. [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хуралд]] суудал бүхий нам дангаараа буюу хамтран Ерөнхийлөгчид тус бүр нэг хүний нэр дэвшүүлэх боломжтой бөгөөд сонгуульд Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэд нийтээрээ, чөлөөтэй, шууд сонгох эрхтэй оролцож, Ерөнхийлөгчид нэр дэвшигчийн талаар саналаа нууцаар гаргана. Анхан шатны сонгуулиас сонгуульд оролцсон нийт сонгогчийн олонхийн санал (50%+1) авсан нэр дэвшигчийг сонгогдсонд тооцох ба хэрэв нэр дэвшигчдийн хэн нь ч олонхийн санал аваагүй бол дахин санал хураалт явуулна.<ref>{{Cite web |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=367|title=МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛЬ /Шинэчилсэн найруулга/|website=legalinfo.mn|access-date=2026-03-15}}</ref> == Нэр дэвшигчид == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! style="width: 115px;" |Нэр ! style="width: 145px;" |Төрсөн ! style="width: 145px;" |Албан тушаал ! colspan="2" style="width: 215px;" |Нам эвсэл |- | data-sort-value="Түдэв, Лодон" |[[File:Lodongiin_Tudev.png|130x130px]]<br>'''[[Лодонгийн Түдэв]]''' |1935 оны 2 сарын 9<br>({{age nts|1935|02|09|1993|6|6}})<br>[[Халиун сум|Наран]], [[Говь-Алтай]], [[БНМАУ|Монгол]] |"[[Монголын Үнэн|Үнэн]]" сонины эрхлэгч<br>(1984–1996) |{{party color cell|Монгол Ардын Нам}} |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | data-sort-value="Очирбат, Пунсалмаа" |[[File:Punsalmaagiin_Ochirbat_1990.png|130x130px]]<br>'''[[Пунсалмаагийн Очирбат]]''' |1942 оны 1 сарын 23<br>({{age nts|1942|01|23|1993|6|6}})<br>[[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]], [[Завхан аймаг|Завхан]], [[БНМАУ|Монгол]] |[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Ерөнхийлөгч<br>(1990–1992) |{{party color cell|Ардчилсан Нам (Монгол)}} |[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]–[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] |} ==Үр дүн== {{Сонгуулийн үр дүн |cand1=[[Пунсалмаагийн Очирбат]]|party1=[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]–[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]|votes1=592836 |cand2=[[Лодонгийн Түдэв]]|party2=[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]|votes2=397057 |row3=Хүчингүй санал|votes3=36077 |totalvotes=1025970 |electorate=1106403 |source=Сонгуулийн Ерөнхий Хороо<ref>{{Citation |title=Монгол улсын ерөнхийлөгчийн сонгуулиудын дүнгийн эмхэтгэл |date=2011 |website=[[Монгол Улсын Сонгуулийн ерөнхий хороо]] |page=8–23 |trans-title=Compilation of Mongolian presidential election results |url=https://www.gec.gov.mn/uploads/Erunhiilugchiin%20songuuli-1993-2009.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20240424002713/https://www.gec.gov.mn/uploads/Erunhiilugchiin%20songuuli-1993-2009.pdf |archive-date=24 April 2024 |place=Улаанбаатар|language=монгол}}</ref> }} {{bar box|title=Саналын хувь|titlebar=#ddd|width=600px|barwidth=500px|bars={{Bar gap|}} {{bar percent|'''П.Очирбат'''|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|57.78}} {{bar percent|Л.Түдэв|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|38.70}} {{bar percent|Хүчингүй санал|{{party color|Бие даагч}}|3.52}}}} === Аймаг, хотоор === {| class="wikitable sortable" style=text-align:center !rowspan="3"|[[Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Засаг захиргааны нэгж]] ! colspan="2"| [[Пунсалмаагийн Очирбат]]<br /><small>МСДН-МҮАН</small> ! colspan="2"| [[Лодонгийн Түдэв]]<br /><small>МАХН</small> |- ! colspan="2" {{party color cell|Ардчилсан Нам (Монгол)}} ! colspan="2" {{party color cell|Монгол Ардын Нам}} |- ! width="65px"|Санал ! width="25px"|% ! width="65px"|Санал ! width="25px"|% |- ! colspan="5" align="center" |[[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |- |[[Архангай аймаг|Архангай]] | style="background:#a7c1eb;" |'''29,646''' | style="background:#a7c1eb;" |'''67.83%''' |14,060 |32.17% |- |[[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] |17,361 |46.52% | style="background:#fec0c6;" |'''18,331''' | style="background:#fec0c6;" |'''49.12%''' |- |[[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] | style="background:#a7c1eb;" |'''24,193''' | style="background:#a7c1eb;" |'''64.27%''' |12,424 |33.01% |- |[[Булган аймаг|Булган]] | style="background:#a7c1eb;" |'''17,785''' | style="background:#a7c1eb;" |'''62.05%''' |9,889 |34.50% |- |[[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] |6,094 |19.67% | style="background:#fec0c6;" |'''24,095''' | style="background:#fec0c6;" |'''77.76%''' |- |[[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] | style="background:#a7c1eb;" |'''14,724''' | style="background:#a7c1eb;" |'''58.09%''' |9,821 |38.75% |- |[[Дорнод аймаг|Дорнод]] | style="background:#a7c1eb;" |'''23,846''' | style="background:#a7c1eb;" |'''66.43%''' |10,813 |30.12% |- |[[Дундговь аймаг|Дундговь]] | style="background:#a7c1eb;" |'''11,674''' | style="background:#a7c1eb;" |'''49.47%''' |11,284 |47.82% |- |[[Завхан аймаг|Завхан]] | style="background:#a7c1eb;" |'''35,987''' | style="background:#a7c1eb;" |'''78.73%''' |8,524 |18.65% |- |[[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] | style="background:#a7c1eb;" |'''30,080''' | style="background:#a7c1eb;" |'''60.36%''' |18,034 |36.19% |- |[[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]] | style="background:#a7c1eb;" |'''12,381''' | style="background:#a7c1eb;" |'''57.32%''' |8,777 |40.63% |- |[[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] | style="background:#a7c1eb;" |'''16,008''' | style="background:#a7c1eb;" |'''60.88%''' |9,183 |34.92% |- |[[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] | style="background:#a7c1eb;" |'''26,374''' | style="background:#a7c1eb;" |'''63.83%''' |13,422 |32.48% |- |[[Төв аймаг|Төв]] | style="background:#a7c1eb;" |'''28,171''' | style="background:#a7c1eb;" |'''54.73%''' |21,520 |41.81% |- |[[Увс аймаг|Увс]] |10,094 |24.32 | style="background:#fec0c6;" |'''29,202''' | style="background:#fec0c6;" |'''70.36%''' |- |[[Ховд аймаг|Ховд]] |16,943 |45.44% | style="background:#fec0c6;" |'''19,053''' | style="background:#fec0c6;" |'''51.09%''' |- |[[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] | style="background:#a7c1eb;" |'''33,253''' | style="background:#a7c1eb;" |'''60.77%''' |18,761 |34.29% |- |[[Хэнтий аймаг|Хэнтий]] | style="background:#a7c1eb;" |'''22,787''' | style="background:#a7c1eb;" |'''67.25%''' |10,036 |29.62% |- ! colspan="5" align="center" |[[Монголын хотын жагсаалт|Хот]] |- |[[Дархан (хот)|Дархан]] | style="background:#a7c1eb;" |'''23,802''' | style="background:#a7c1eb;" |'''63.36%''' |12,331 |32.82% |- |[[Эрдэнэт]] | style="background:#a7c1eb;" |'''19,082''' | style="background:#a7c1eb;" |'''72.74%''' |6,425 |24.49% |- |[[Чойр]] | style="background:#a7c1eb;" |'''3,365''' | style="background:#a7c1eb;" |'''66.07%''' |1,524 |29.92% |- |[[Улаанбаатар]] | style="background:#a7c1eb;" |'''169,186''' | style="background:#a7c1eb;" |'''58.57%''' |109,548 |37.92% |- ! colspan="5" | |- |'''Нийт''' | style="background:#a7c1eb;" | '''592,836''' | style="background:#a7c1eb;" | '''57.78%''' |397,057 |38.70% |} ==Эх сурвалж== {{Reflist}} {{Монголын сонгууль}} [[Ангилал:1993 он Монголд|Ерөнхийлөгчийн сонгууль]] [[Ангилал:Азийн 1993 оны сонгууль|Монгол]] [[Ангилал:Монгол улсын ерөнхийлөгчийн сонгууль]] 0o49g7rc3kyt830d8k1d28a4zm1cyhj 0 149044 874813 874485 2026-11-03T05:29:41Z Zorigt 49 874813 wikitext text/x-wiki '''Писек''' ({{langx|cs|Písek}}) бол [[Чех]] Улсын Өмнөд Бохеми мужид, Отава голын эрэг дээр байрладаг түүхэн хот юм. Хотын нэр нь "Элс" гэсэн утгатай бөгөөд урьд өмнө нь голын элснээс алт шүүдэг байсантай холбоотой. Энд Чех улсын хамгийн эртний түүхэн чулуун гүүр байрладаг. [[Ангилал:Чехийн суурин]] k1j6rbyfr747hbo85ae4cf99q0saumc 0 149045 874816 874486 2026-11-03T06:01:47Z Zorigt 49 874816 wikitext text/x-wiki '''Кромержиж''' ({{langx|cs|Kroměříž}}) бол [[Чех]] Улсын Злин мужид, [[Морава гол]]ын эрэг дээр орших хот юм. Тус хот нь ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн Кромержижийн ордон болон түүний гайхамшигт цэцэрлэгт хүрээлэнгээрээ дэлхийд алдартай. Соёлын арвин өвтэй тул түүнийг "Ханагүй музей" гэж нэрлэдэг. [[Ангилал:Чехийн суурин]] sav8f4f6aolfzoiuxv4cqerxe2xv8dx 0 149046 874819 874487 2026-11-03T06:41:39Z Zorigt 49 874819 wikitext text/x-wiki '''Вышков''' ({{langx|cs|Vyškov}}) бол [[Чех]] Улсын Өмнөд Морави мужид байрладаг хот юм. Энэ хот нь түүхэндээ цэргийн бааз, сургалтын төв байсаар ирсэн бөгөөд өдгөө Чехийн Хуурай замын цэргийн академи байрладаг. Хотод жуулчдыг татдаг ДиноПарк болон нисэхийн музей байдаг. [[Ангилал:Чехийн суурин]] pl3n0z1koscrp2mtp476yxw2bptullp 0 149047 874820 874488 2026-11-03T06:51:40Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Кутна-Гора]] to [[Кутна Хора]] without leaving a redirect 874488 wikitext text/x-wiki Кутна-Гора бол Чех Улсын Төв Богеми мужид байрладаг түүхэн алдартай хот юм. Дундад зууны үед энэ хот мөнгө олборлолтын төв байсан бөгөөд Прага хоттой өрсөлдөхүйц баян чинээлэг байжээ. ЮНЕСКО-гийн өвд бүртгэгдсэн Гэгээн Варварагийн сүм болон Алдарт Хүнсний ясны сүм (Костница) энд байдаг. kub6aflos0now50ephqevzh0mtbsc6h 874821 874820 2026-11-03T06:52:41Z Zorigt 49 874821 wikitext text/x-wiki '''Кутна Хора''' ({{langx|cs|Kutná Hora}}) бол Чех Улсын Төв Боhеми мужид байрладаг түүхэн алдартай хот юм. Дундад зууны үед энэ хот мөнгө олборлолтын төв байсан бөгөөд [[Праг]] хоттой өрсөлдөхүйц баян чинээлэг байжээ. ЮНЕСКО-гийн өвд бүртгэгдсэн Гэгээн Варварагийн сүм болон Алдарт Хүнсний ясны сүм (Костница) энд байдаг. [[Ангилал:Чехийн суурин]] lazole6otdose15et1h3pxobc4didtz 0 149048 874823 874489 2026-11-03T06:58:40Z Zorigt 49 874823 wikitext text/x-wiki '''Бероун''' ({{langx|cs|Beroun}}) бол [[Чех]] Улсын Төв Богеми мужид, Бероунка голын эрэг дээр байрладаг хот юм. Энэ хот нь [[Праг]] хотоос баруун өмнөд зүгт орших бөгөөд түүхэн хэрэм, хаалгануудаа сайн хадгалж үлдсэн. Ойролцоох Карлштейн цайз болон Конепрусын агуй руу аялах жуулчдын гол түшиц газар болдог. [[Ангилал:Чехийн суурин]] ec5k3mgziphu0aohfznc23iue5fp1oq 0 149049 874824 874490 2026-11-03T07:02:10Z Zorigt 49 874824 wikitext text/x-wiki '''Копршивнице''' ({{langx|cs|Kopřivnice}}) бол [[Чех]] Улсын Морави-Силези мужид байрладаг хот юм. Энэ хот нь Чехийн ууган бөгөөд алдартай ачааны автомашин үйлдвэрлэгч "Татра" (Tatra) компани үүсэж хөгжсөн газар гэдгээрээ алдартай. Хотод Татра компанийн түүхэн автомашинуудын музей ажилладаг. [[Ангилал:Чехийн суурин]] 10xk57t2rubedoc84pg9bgt4lpfulnb 0 149050 874825 874491 2026-11-03T07:46:28Z Zorigt 49 874825 wikitext text/x-wiki '''Яблонец-над-Нисоу''' ({{langx|cs|Jablonec nad Nisou}}) бол [[Чех]] Улсын Либерец мужид орших хот юм. Энэ хот нь шилэн эдлэл, болор болон гоёл чимэглэлийн зүйлсийн үйлдвэрлэлээрээ дэлхийд танигдсан. Йизера уулын бэлд оршдог тул өвлийн спортын тэмцээнүүд зохион байгуулахад тохиромжтой бүс нутаг юм. [[Ангилал:Чехийн суурин]] 0e9d57rkjxpmkts4nsq1iv705x4xjf0 0 149051 874826 874492 2026-11-03T07:48:28Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Йиндржихув-Градец]] to [[Йиндржихув Храдец]] without leaving a redirect 874492 wikitext text/x-wiki Йиндржихув-Градец бол Чех Улсын Өмнөд Богеми мужид байрладаг түүхэн хот юм. Хотын гол бахархал бол Чех улсын гурав дахь том түүхэн ордон комплекс юм. Мөн энд дэлхийн хамгийн том механикжсан зул сарын тэвшний үзүүлэн (Кризагийн тэвш) хадгалагддаг. 7wah23j4af2autgk7kyvvhvetj0635i 874827 874826 2026-11-03T07:48:59Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Йиндржихув Храдец]] to [[Индржихув Храдец]] without leaving a redirect 874492 wikitext text/x-wiki Йиндржихув-Градец бол Чех Улсын Өмнөд Богеми мужид байрладаг түүхэн хот юм. Хотын гол бахархал бол Чех улсын гурав дахь том түүхэн ордон комплекс юм. Мөн энд дэлхийн хамгийн том механикжсан зул сарын тэвшний үзүүлэн (Кризагийн тэвш) хадгалагддаг. 7wah23j4af2autgk7kyvvhvetj0635i 874828 874827 2026-11-03T07:49:44Z Zorigt 49 874828 wikitext text/x-wiki '''Индржихув Храдец''' ({{langx|cs|Jindřichův Hradec}}) бол [[Чех]] Улсын Өмнөд Бохеми мужид байрладаг түүхэн хот юм. Хотын гол бахархал бол Чех улсын гурав дахь том түүхэн ордон комплекс юм. Мөн энд дэлхийн хамгийн том механикжсан зул сарын тэвшний үзүүлэн (Кризагийн тэвш) хадгалагддаг. [[Ангилал:Чехийн суурин]] 32cujb97k4apox4bvy6mvmwei008dqh 0 149052 874829 874493 2026-11-03T07:54:16Z Zorigt 49 874829 wikitext text/x-wiki '''Ждяр-над-Сазавоу''' ({{langx|cs|Žďár nad Sázavou}}) бол [[Чех]]Улсын Высочина мужийн хот юм. Энэ хотод ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн Гэгээн Иохан Непомукийн мөргөлийн сүм байрладаг. Энэхүү сүм нь Ян Блажей Сантинигийн бүтээсэн барокко-готик загварын сод бүтээл юм. [[Ангилал:Чехийн суурин]] gzpdmmg4vz67p37ucbvz8nmew56y9qs 0 149053 874831 874495 2026-11-03T07:57:15Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Богумин]] to [[Бохумин]] without leaving a redirect 874495 wikitext text/x-wiki Богумин бол Чех Улсын Морави-Силези мужид орших хот юм. Одон гол Опава голтой нийлдэг бэлчирт, Польш улсын хил дээр байрладаг. Богумин бол Чех болон Олон улсын төмөр замын тээврийн маш чухал зангилаа уулзвар өртөө юм 29q1of8841dwfo1f8aa7lmp0gnug0pn 874832 874831 2026-11-03T07:58:03Z Zorigt 49 874832 wikitext text/x-wiki '''Бохумин''' ({{langx|cs|Bohumín}}) бол [[Чех]] Улсын Морави-Силези мужид орших хот юм. Одон гол Опава голтой нийлдэг бэлчирт, Польш улсын хил дээр байрладаг. Бохумин бол Чех болон Олон улсын төмөр замын тээврийн маш чухал зангилаа уулзвар өртөө юм. [[Ангилал:Чехийн суурин]] 9r3ior2buwxl6lxig4esi2fmhxojvyy 0 149054 874835 874499 2026-11-03T08:15:22Z Zorigt 49 874835 wikitext text/x-wiki [[Файл:Zoo Praha.JPG|thumb]] '''Прагийн амьтны хүрээлэн''' ([[Чех хэл|чех.]] ''Zoologická zahrada hl. m. Prahy'') —[[Чех]] улсын хамгийн том болон Европ төдийгүй дэлхийн хамгийн шилдэг том амьтны хүрээлэнгийн нэг бөгөөд Праг хотын Троя дүүрэг байрладаг. == Түүх == [[Файл:Prague Zoo main entrance.JPG|thumb|Прагийн аьтны хүрээлэнгийн гол хаалга]] Чех улсад анхны амьтны хүрээлэнгүүд анхны Чехийн хаадын үед хувийн амьтан тэжээх аж ахуй хэлбэрээр байгуулагдсан. Прагийн амьтны хүрээлэн II Рудольфын үед оргил үедээ хүрсэн боловч [[Гучин жилийн дайн|Гучин жилийн дайны]] үеэр уналтад орсон. Амьтны хүрээлэнгийн сэргэлт 1921 онд Парг хотын Троя сав газарт амьтны хүрээлэн барих шийдвэр гарч барилгын ажил 10 жил үргэлжилсэн байна. Анх нээгдэх үед амьтны хүрээлэнд 200 амьтан байсан бөгөөд 8 га талбайг эзэлж байжээ. Амьтны хүрээлэн өргөжиж, 21-р зууны эхэн үед түүний талбай 60 га болж өргөжсөн байна. 2002 онд амьтны хүрээлэнд 500 жилийн хугацаанд хамгийн том усны үер болж, хүрээлэнгийн талбайн тал хувь нь үерт автаж, 100 гаруй амьтан, түүний дотор том амьтад (заан, хирс) үхсэн. 2002 оны 8-р сарын усны түвшний тэмдэглэгээ амьтны хүрээлэнд одоо байдаг. Амьтны хүрээлэнд нээлттэй болон хаалттай үзмэрийн талбай байдаг. Хаалттай талбайд ирвэс, бар болон бусад махчин амьтад, мөн сармагчин, анааш, шувуу, шавжнууд амьдардаг. Эдгээр талбай дундаас хамгийн өргөн уудам, өвөрмөц "Индонезийн ширэнгэн ой" талбай нь онцгой ялгардаг. 2002 онд нээгдсэн энэ талбай нь халуун орны ширэнгэн ойн уур амьсгалыг бүрдүүлдэг. Европын амьтны хүрээлэнгийн түүхэн дэх хамгийн сүрлэг байгууламжуудын нэг болох "Индонезийн ширэнгэн ой" талбай нь халуун орны ургамал тарьсан хоёр давхар, эллипс хэлбэртэй шилэн байгууламж бөгөөд гиббон, орангутан, Комодо луу болон бусад амьтдыг ажиглах зориулалттай тавцантай юм. Мөн Төв болон Баруун Европт зөвхөн Прагийн амьтны хүрээлэн л аварга том Галапагос яст мэлхийд тохиромжтой амьдрах орчныг бүрдүүлж чадсан. Тэд дэлхийн хамгийн том нь болох Сейшелийн аварга яст мэлхийнүүдтэй зэрэгцэн амьдардаг. Амьтны хүрээлэнд [[тахь]], аварга яст мэлхий, устаж үгүй ​​болох аюулд орсон гүрвэл, гариал, муур, гөрөөс зэрэг ховор амьтад үрждэг ажээ. Амьтны хүрээлэнд 169 зүйлийн хөхтөн амьтан, 270 зүйлийн жигүүртэн шувуу, 120 зүйлийн мөлхөгч, 10 зүйлийн хоёр нутагтан, 60 зүйлийн загас, 1 зүйлийн мөгөөрсний загас, 31 зүйлийн сээр нуруугүй амьтад амьдардаг. Эдгээрээс 144 зүйл нь Дэлхийн байгаль хамгаалах холбооны Улаан номд бүртгэгдсэн бөгөөд 14 зүйл нь устаж үгүй ​​болох аюулд орсон юм. Амьтнаас гадна амьтны хүрээлэнд 300 зүйлийн ховор ургамал ургадаг. Амьтны хүрээлэнгийн алдартай амьтдын дунд 2006 оны 7-р сарын 4-нд амьтны хүрээлэнд 40 насны ойгоо тэмдэглэсэн урт насалдаг Гулаб зааныг дурдах нь зүйтэй. 2009 онд тус амьтны хүрээлэнд 959 амьтны үр төл мэндэлжээ. == Монгол дахь Тахийн төсөл == “Тахийг эргэн нутагшуулах” төслийг Прагийн амьтны хүрээлэн Монгол Улстай 2011 онд хэрэгжүүлж эхэлсэн. Прагийн амьтны хүрээлэн Чехийн армитай хамтран тахийг Монголын Их Говийн дархан цаазат хэсэг рүү 9 удаа тээвэрлэсэн байна. Энэхүү зэрлэг адууны тоо толгой 2026 оны байдлаар Монгол Улсад 800 даваад байгаа юм. “Зэрлэг адууг эргэн нутагшуулах нь” төслийн гол бүрэлдэхүүн хэсэг нь Нөмрөгийн дархан цаазат газар дахь Сүмийн хоолой дахь судалгаанд төвлөрч, Монгол Улсын ШУА-тай хамтын ажиллагаагаа шинээр бэхжүүлж буй явдал юм. "Хамтарсан судалгаа нь тухайн нутгийн амьтны аймаг, байгаль орчны шинж чанар, түүнийг хамгаалах арга замын талаар нэн чухал ойлголтыг өгөхийн зэрэгцээ Чех, Монголын мэргэжилтнүүдийн хооронд үнэ цэнтэй туршлага солилцох, байгаль хамгаалах чиглэлээр олон улсын хамтын ажиллагааг цаашид бэхжүүлэхэд хувь нэмэр оруулах болно" гэж Биологийн хүрээлэнгийн захирал [[Даваахүүгийн Гантулга]] хэлжээ. Праг хотын амьтны хүрээлэн нь Дэлхийн амьтны хүрээлэн, аквариумуудын холбооны хамгийн дээд шагнал болох “WAZA Conservation Award” -ийн эзэн болжээ. Тус шагналыг "Зэрлэг адууг эргүүлэн нутагшуулах нь" төсөл болон устаж буй тахийг аврах ажилд удаан хугацаанд оруулж буй хувь нэмрээ үнэлүүлж хүртсэн юм. Түүхээс харахад энэ бол амьтны хүрээлэнгүүдэд олгож буй дэлхийн хамгийн том шагналын зургаа дахь удаагийнх нь юм байна. Тахь бол хамгийн сүүлд амьд үлдсэн зэрлэг адууны төрөл юм. Праг хотын амьтны хүрээлэн нь анхнаасаа тахийг үржүүлж, 1959 оноос тус адууны олон улсын удмын бичгийг нь хөтөлж ирсэн. Прага хотын амьтны хүрээлэн БНЧУ-ын арми, Олон улсын Тахь групптэй хамтран 34 тахийг 9 удаагийн агаарын тээвэрлэлтээр Монгол руу зөөвөрлөснөөр амьтдыг хамгаалах, зэрлэг популяцийг унаган нутагт нь нөхөн сэргээхэд их хувь нэмрээ оруулсан юм. [[Ангилал:Чехийн амьтны хүрээлэн]] [[Ангилал:Праг]] ayblmrm1r4tc7fyyn9o6ag2aypqyp61 0 149055 874836 874506 2026-11-03T08:17:09Z Zorigt 49 874836 wikitext text/x-wiki '''Даваахүүгийн Гантулга''' (1978 онд төрсөн ) - [[Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи]] (ШУА)-ийн Биологийн хүрээлэнгийн захирал, биологийн шинжлэх ухааны доктор (Ph.D). == Үйл ажиллагаа == Д.Гантулга 1999 онд МУИС-ийн шилдэг оюутнаар шалгарч байсан. МУИС-д бакалаврын зэрэг хамгаалсан. 2009 онд Японы [[Каназава Их Сургууль|Каназава Их сургуульд]] Анагаах ухааны чиглэлээр докторын (Ph.D) зэрэг хамгаалсан. Тэрээр Олон улсын шинжлэх ухааны байгууллагуудын холбоо (ANSO)-ны удирдах дээд байгууллагад ШУА сонгогдон ажиллахад болон гадаад улс орнуудын (Словак, Болгар гэх мэт) ШУА, их сургуулиудтай биологийн чиглэлээр хамтын ажиллагаа тогтооход идэвхтэй оролцож ирсэн. Биологийн шинжлэх ухаан, тэр дундаа сүүлийн үеийн дэвшилтэт технологи (биотехнологи, хиймэл оюун ухааныг биологийн судалгаанд ашиглах гэх мэт) болон дотооддоо оношлуур бүтээх зэрэг хавсарга судалгааны ажлуудыг дэмжин ажилладаг. Тэрээр Хүрээлэнгийн харьяа 8 лаборатори, 3 төвийн үйл ажиллагааг удирдан, элэгний хорт хавдрын молекул түвшний судалгаанаас эхлээд говийн бүсэд микробиологийн аргаар мод тарих хүртэлх хавсарга судалгааны ажлуудыг чиглүүлдэг. {{DEFAULTSORT:Гантулга, Даваахүүгийн}} [[Ангилал:Монголын эрдэмтэн]] [[Ангилал:1978 онд төрсөн]] faaz8wzalp2n5ofb4tct9cbqomwk7dk 0 149106 874767 874720 2026-11-02T12:11:55Z Avirmed Batsaikhan 53733 874767 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of Belgium.svg|thumb|Бельгийн төрийн далбаа]] '''Бельгийн төрийн далбаа''' ([[Нидерланд хэл|нидерланд.]] ''Vlag van België'', [[Франц хэл|франц.]] ''Drapeau de la Belgique'', [[Герман хэл|герман.]] ''Flagge Belgiens'') — Төрийн дуулал болон сүлдний хамт [[Бельги]] улсын Төрийн бэлгэ тэмдэгийн нэг юм. Энэ нь хар, шар, улаан гэсэн гурван тэнцүү хэмжээтэй босоо судлаас бүрдэх 13:15 харьцаатай тэгш өнцөгт туг юм. Эдгээр өнгө нь уламжлал ёсоор Брабантын гүнгийн өнгө байв. Хэлбэр нь [[Францын төрийн далбаа|Францын далбаан]] дээр үндэслэсэн боловч пропорцийн гарал үүсэл нь тодорхойгүй юм. Уг далбааг 1831 оны 1-р сарын 23-нд баталсан байна. далбааны загварыг Бельгийн Үндсэн хуулийн 193 дугаар зүйлд заасан боловч одоогийн өнгөний дарааллыг (жишээ нь улаан, шар, хар) эсрэгээр нь өөрчилсөн. Төрийн далбааны албан ёсны харьцаа 13:15 боловч амьдрал дээр илүү урт далбааг ашигладаг (ихэвчлэн 2:3 харьцаатай). 8u0h8iuair3x8q3dqcrhdizyd4cwohc 874791 874767 2026-11-02T18:46:48Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Бельгийн төрийн далбаа]] to [[Бельгийн далбаа]] 874767 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of Belgium.svg|thumb|Бельгийн төрийн далбаа]] '''Бельгийн төрийн далбаа''' ([[Нидерланд хэл|нидерланд.]] ''Vlag van België'', [[Франц хэл|франц.]] ''Drapeau de la Belgique'', [[Герман хэл|герман.]] ''Flagge Belgiens'') — Төрийн дуулал болон сүлдний хамт [[Бельги]] улсын Төрийн бэлгэ тэмдэгийн нэг юм. Энэ нь хар, шар, улаан гэсэн гурван тэнцүү хэмжээтэй босоо судлаас бүрдэх 13:15 харьцаатай тэгш өнцөгт туг юм. Эдгээр өнгө нь уламжлал ёсоор Брабантын гүнгийн өнгө байв. Хэлбэр нь [[Францын төрийн далбаа|Францын далбаан]] дээр үндэслэсэн боловч пропорцийн гарал үүсэл нь тодорхойгүй юм. Уг далбааг 1831 оны 1-р сарын 23-нд баталсан байна. далбааны загварыг Бельгийн Үндсэн хуулийн 193 дугаар зүйлд заасан боловч одоогийн өнгөний дарааллыг (жишээ нь улаан, шар, хар) эсрэгээр нь өөрчилсөн. Төрийн далбааны албан ёсны харьцаа 13:15 боловч амьдрал дээр илүү урт далбааг ашигладаг (ихэвчлэн 2:3 харьцаатай). 8u0h8iuair3x8q3dqcrhdizyd4cwohc 874793 874791 2026-11-02T18:47:29Z Enkhsaihan2005 64429 874793 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of Belgium.svg|thumb|Бельгийн төрийн далбаа]] '''Бельгийн төрийн далбаа''' ([[Нидерланд хэл|нидерланд.]] ''Vlag van België'', [[Франц хэл|франц.]] ''Drapeau de la Belgique'', [[Герман хэл|герман.]] ''Flagge Belgiens'') — Төрийн дуулал болон сүлдний хамт [[Бельги]] улсын Төрийн бэлгэ тэмдэгийн нэг юм. Энэ нь хар, шар, улаан гэсэн гурван тэнцүү хэмжээтэй босоо судлаас бүрдэх 13:15 харьцаатай тэгш өнцөгт туг юм. Эдгээр өнгө нь уламжлал ёсоор Брабантын гүнгийн өнгө байв. Хэлбэр нь [[Францын төрийн далбаа|Францын далбаан]] дээр үндэслэсэн боловч пропорцийн гарал үүсэл нь тодорхойгүй юм. Уг далбааг 1831 оны 1-р сарын 23-нд баталсан байна. далбааны загварыг Бельгийн Үндсэн хуулийн 193 дугаар зүйлд заасан боловч одоогийн өнгөний дарааллыг (жишээ нь улаан, шар, хар) эсрэгээр нь өөрчилсөн. Төрийн далбааны албан ёсны харьцаа 13:15 боловч амьдрал дээр илүү урт далбааг ашигладаг (ихэвчлэн 2:3 харьцаатай). {{Хөтлөгч мөр Европын улсуудын төрийн далбаа}} [[Ангилал:Төрийн далбаа]] [[Ангилал:Бельгийн үндэсний бэлгэ тэмдэг]] [[Ангилал:Төрийн далбаа улс орноор]] d9w1nb5t4udacmzqzf22klhrfj3und9 874794 874793 2026-11-02T19:25:04Z Enkhsaihan2005 64429 874794 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс далбаа | Name = Бельгийн хаант улс | Image = Flag of Belgium.svg | Use = 111000 | Symbol = {{FIAV|111000}} {{FIAV|normal}} {{FIAV|Mirror}} | Proportion = 13:15 {{NoteTag|According to the Official Guide to Belgian Protocol. It has a 13:15 aspect ratio, though it is rarely seen in this ratio.}} | Design = Хар, шар, улаан өнгөнөөс бүрдсэн босоо гурван өнгөт. | Adoption = {{start date and age|1831|1|23|df=yes}} | Image2 = Flag of Belgium (civil).svg | Use2 = 000100 | Symbol2 = {{FIAV|000100}} {{FIAV|normal}} {{FIAV|Mirror}} | Proportion2 = 2:3 эсвэл ижил | Design2 = Хар, шар, улаан өнгөнөөс бүрдсэн босоо гурван өнгөт. }} '''Бельгийн төрийн далбаа''' ([[Нидерланд хэл|нидерланд.]] ''Vlag van België'', [[Франц хэл|франц.]] ''Drapeau de la Belgique'', [[Герман хэл|герман.]] ''Flagge Belgiens'') — Төрийн дуулал болон сүлдний хамт [[Бельги]] улсын Төрийн бэлгэ тэмдэгийн нэг юм. Энэ нь хар, шар, улаан гэсэн гурван тэнцүү хэмжээтэй босоо судлаас бүрдэх 13:15 харьцаатай тэгш өнцөгт туг юм. Эдгээр өнгө нь уламжлал ёсоор Брабантын гүнгийн өнгө байв. Хэлбэр нь [[Францын төрийн далбаа|Францын далбаан]] дээр үндэслэсэн боловч пропорцийн гарал үүсэл нь тодорхойгүй юм. Уг далбааг 1831 оны 1-р сарын 23-нд баталсан байна. далбааны загварыг Бельгийн Үндсэн хуулийн 193 дугаар зүйлд заасан боловч одоогийн өнгөний дарааллыг (жишээ нь улаан, шар, хар) эсрэгээр нь өөрчилсөн. Төрийн далбааны албан ёсны харьцаа 13:15 боловч амьдрал дээр илүү урт далбааг ашигладаг (ихэвчлэн 2:3 харьцаатай). {{Хөтлөгч мөр Европын улсуудын төрийн далбаа}} [[Ангилал:Төрийн далбаа]] [[Ангилал:Бельгийн үндэсний бэлгэ тэмдэг]] [[Ангилал:Төрийн далбаа улс орноор]] 18fkjzril687hv61j2ihsk7ke1772ks 0 149107 874769 874724 2026-11-02T12:12:49Z Avirmed Batsaikhan 53733 874769 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of Denmark.svg|thumb]] '''Данийн төрийн далбаа''' ([[Дани хэл|дани.]] ''Dannebrog''; өмнө нь — '''Данеброг''' гэдэг байсан ) — Дани улсын төрийн бэлгэ тэмдэгийн нэг юм. Далбаа нь улаан өнгийн дэвсгэр дээр далбааны ирмэг хүртэл үргэлжилсэн цагаан Нордикийн загалмайтай бөгөөд загамайн босоо хэсэг төвөөр бус далбаа зүүдэг ишний хэсэг рүү ойр шилжсэн байдаг ажээ. 1748 онд Данийн V Фредерик хаан тугны хэмжээг 14:17 харьцаатай тогтоосон; одоогийн харьцаа (1926 оноос хойш хүчин төгөлдөр) нь 28:37 байна. Даннеброг бол өнөө хүртэл ашиглаж буй хамгийн эртний төрийн далбаа (үндэсний туг) бөгөөд 14-р зуунаас эхтэй гэж баримтжуулсан байдаг юм. nm9tvd16rxprp4w0dskmin0ahpa8x0q 0 149108 874772 874726 2026-11-02T12:15:02Z Avirmed Batsaikhan 53733 874772 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of Finland.svg|thumb|362x362px]] [[Файл:Flagge Finnland.svg|thumb|Далбааны хэмжээс]] '''Финландын төрийн далбаа''' ([[Фин хэл|фин хэлээр]] албан бусаар ''siniristilippu'' — «хөх загалмайт далбаа») Финланд улсын төрийн бэлгэ тэмдгийн нэг юм. Уг далбаа цагаан дэвсгэр дээр хөх Нордикийн загалмайтай юм. Уг далбааг 20-р зууны эхэн үед Оросын эзэнт гүрнээс тусгаар тогтносны дараа баталсан боловч түүний эх загвар нь 19-р зуунд үндэслэсэн байдаг. Бэлгэдлийн хувьд хөх өнгө нь тус улсын олон мянган нуур, тэнгэр зэргийг бэлгэддэг гэж үздэг бол цагаан өнгө нь өвлийн улиралд дэлхийг бүрхдэг цасыг бэлгэддэг ажээ. Энэхүү өнгөний хослолыг Финландын янз бүрийн муж, цэргийн болон хотын далбаан дээр түүхэндээ ашиглаж ирсэн. Нордик загалмай нь бусад [[Скандинавын хойг|Скандинавын]] [[Скандинавын хойг|хойгийн орнуудын]] нийтлэг уламжлалтай холбоотой байдаг. Загалмай нь өөрөө Христийн шашны бэлгэдэл бөгөөд зарим Финчүүдийн хувьд ийм ач холбогдолтой байдаг ч олон хүний ​​хувьд далбааны гол холбоо нь үндэсний онцлогтой холбоотой байдаг ажээ. 6iaswjx673eikri72qelzd3gjs1z085 0 149109 874766 874730 2026-11-02T12:11:23Z Avirmed Batsaikhan 53733 874766 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of Hungary.svg|thumb]] '''Унгарын төрийн далбаа''' ([[Унгар хэл|унгар.]] ''Magyarország zászlaja'') — [[Унгар]] улсын төрийн бэлгэ тэмдэгийн нэг. == Дүрслэл == Уг далбаа нь Унгарын сүлдний өнгөөр ялгагдсан гурван тэнцүү дээд хэсэг нь улаан, дунд хэсэг нь цагаан, доод хэсэг нь ногоон өнгийн судалтай хэвтээ тэгш өнцөгтэй юм. Далбааны өргөн ба уртын харьцаа 1:2 байна. Улаан өнгө нь Унгарын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцсэн эх орончдын цусыг бэлэгддэг. Цагаан өнгө нь Унгарын ард түмний ёс суртахууны цэвэр ариун байдал, эрхэм дээд үзэл санааг илэрхийлдэг. Ногоон өнгө нь улс орныхоо ирээдүйн сайн сайхан байдлын бэлгэддэг ажээ. == Далбааны түүх == Унгарт улаан, цагаан, ногоон өнгийг хэрэглэх нь 13-р зуунаас эхтэй. Эдгээр өнгийн далбааг анх 1608 онд Хабсбургийн хаан II Маттиашын үед хэрэглэж байжээ. Унгарын гурван өнгөт далбаа нь Унгарын түүхэн сүлднээс гаралтай бөгөөд улаан дэвсгэртэй ногоон толгод дээрх мөнгөн загалмайг дүрсэлсэн байдаг байна. Улаан, цагаан, ногоон гурван өнгөт далбааг Унгарт Наполеоны үеэс хойш хэрэглэж ирсэн бөгөөд энэ нь Францын гурван өнгөт далбаанаас санаа авсан байх магадлалтай. Одоогийн хэлбэр нь 1848-49 оны хувьсгалын үеэр болон 1867 онд албан ёсны болсон. 1867 онд Австрийн эзэнт гүрэн Австри-Унгарын хос хаант засаглалд шилжсэнээр Унгарын Вант улсад Унгарын өнгийг хэвтээ судалтай тусдаа далбааг батлагдсан. Эдгээр өнгийг мөн эзэнт гүрний Австрийн хэсэгтэй хуваалцсан худалдааны далбаанд ашиглаж байсан. 1918 онд [[Австри-Унгар|Австри-Унгар улс]] задран унаснаар Унгар тусгаар тогтнож, хялбаршуулсан далбааг баталсан: Унгарын хааны сүлдтэй улаан, цагаан, ногоон гурван өнгөт далбаа болсон. 1944 онд тугийг бага зэрэг өөрчилж, Коссутын сүлднээс Гэгээн Стефены титмийг хассан. 1949 онд Унгар улсад коммунист дэглэм тогтож, далбааны төвд байрлах сүлдийг социалист хэв маягийн сүлдээр сольсон. 1990 онд Унгарын энгийн гурван өнгийн тугийг сэргээсэн байна. 6evyyoy2radumbbudp6qh7rtv5onujb 0 149110 874771 874731 2026-11-02T12:13:19Z Avirmed Batsaikhan 53733 874771 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of the Czech Republic.svg|thumb]] '''Чехийн төрийн далбаа''' ([[Чех хэл|чех.]] ''Státní vlajka České republiky'') — Бүгд Найрамдах [[Чех]] улсын албан ёсны төрийн бэлгэ тэмдэг. == Далбааны түүх == Чех улс 1920 онд баталсан хуучин Чехословакийн далбааг албан ёсны төрийн далбаа болгон баталсан. Чех улс байгуулагдсаны дараа үндэсний далбааны дизайны талаар удаан хугацааны мэтгэлцээн өрнөсөн. 12-р зуунаас хойш Богемийн Вант улсын сүлдний өнгө нь цагаан, улаан өнгөтэй байсан бөгөөд энэ нь түүний сүлднээс (улаан бамбай дээрх мөнгөн арслан) гаралтай байв. 1918 онд цагаан, улаан туг нь Чехословакийн албан бус далбаа болжээ. 1920 онд Словакийг төлөөлсөн цэнхэр гурвалжин зургийг тугны иш талд нэмж, энэ хэлбэрээр албан ёсоор баталсан. 1939-1945 онд Богемиа, Моравийн Протекторат оршин тогтнох үед түүний далбаа нь цагаан, улаан, цэнхэр гэсэн гурван тэнцүү хэвтээ судалтай байсан бөгөөд цагаан, улаан судал нь [[Бохеми|Богеми]] (Чех улс)-ыг, цагаан, улаан, цэнхэр нь [[Морави|Моравийг]] бэлгэддэг байв. fkg7wdbnj4sgl0lcxl29udw7hpi5ghj 0 149111 874765 874732 2026-11-02T12:10:26Z Avirmed Batsaikhan 53733 874765 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of Ukraine.svg|thumb]] '''Украины''' '''төрийн далбаа''' ([[Украин хэл|укр.]] ''Прапор України'') — Төрийн дуулал болон сүлдний хамт Украин улсын Төрийн бэлгэ тэмдгийн нэг юм. Мөн украинчуудын үндэсний бэлгэ тэмдгийн нэг юм. Уг далбаа нь тэнцуүү дээд хэсэг нь цэнхэр, доод хэсэг нь шар өнгөтэй хэвтээ байрлалтай бөгөөд өргөн ба уртын харьцаа нь 2:3 байдаг юм. == Далбааны түүх == Шар, цэнхэр өнгийг хослуулсан анхны далбааг баримтжуулсан тохиолдлуудын нэг бол Львов нутгийн сүлд байжээ. 16, 17-р зуунд Запорожийн козакууд янз бүрийн өнгийн туг хэрэглэдэг байсан бол 18-р зуунаас эхлэн голчлон шар, цэнхэр өнгийг ашиглаж эхэлсэн байна. 1755 оны 9-р сарын 18-нд гетман Кирило Разумовскийн гаргасан тушаалаар хороо болон ротын далбааны нэг талд Запорожийн цэргийн сүлд болох мушкеттай казак дүрслэгдсэн бол нөгөө талд нь рот буюу хорооны сүлд дүрслэгдсэн байв. Зарим язгууртан козакууд эдгээр хоёр өнгийн сүлдтэй байжээ. Зарим судлаачид Украины одоогийн төрийн далбааны эхлэлийн цэг нь 1848 онд Австрийн эзэнт гүрний хувьсгалын үеэр Львов дахь Оросын Үндсэн Зөвлөл анх цэнхэр, шар өнгийн тугийг ашигласан гэж үздэг юм. 1992 оны 1-р сарын 28-нд [[Украины Дээд Рада]] Украины Төрийн далбааны тухай хуулийг баталж, үндэсний далбааг төрийн далбаа болгон тогтоосон байна. 9z1z57ke7iaqg46d4olto6tmshypn73 0 149112 874764 874734 2026-11-02T12:09:31Z Avirmed Batsaikhan 53733 874764 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of Estonia.svg|thumb|342x342px]] '''Эстонийн төрийн далбаа''' ([[Эстони хэл|эстон.]] ''Eesti riigilipp'') — 1918-1940 онуудад болон 1990 оноос хойш [[Бүгд Найрамдах Эстон Улс|Бүгд Найрамдах Эстони улсын]] албан ёсны төрийн бэлгэ тэмдэг юм. Уг далбаа нь тэгш өнцөгт хэлбэртэй бөгөөд тэгш өнцөгт гурван хэвтээ судалтай юм. Дээд хэсэг нь цэнхэр, дунд хэсэг нь хар, доод хэсэг нь цагаан өнгөтэй. Далбааны стандарт хэмжээ нь 105 × 165 см. Эстони хэлэнд үүнийг ихэвчлэн «''sinimustvalge''» (шууд утгаараа "цэнхэр-хар-цагаан") гэж нэрлэдэг байна. == Далбааны бэлэгдэл == * цэнхэр өнгө нь Эстонийн хөрсний тэнгэр, нуур, тэнгисийн тусгал, үнэн ба үндэсний үзэл санаанд үнэнч байхын бэлгэдэл юм; * хар өнгө нь эх орон, үндэсний дээлний өнгө; * цагаан өнгө нь Эстонийн ард түмний аз жаргал, гэрэл гэгээг хүсэн тэмүүлдэг. == Орчин үе == Эстонийн үндэсний далбааны өнгийг 1987-1988 онд дахин нээлттэй ашиглаж эхэлсэн. 1989 оны 2-р сарын 24-нд [[Таллин]] хотын Өндөр Герман цамхаг дээрх Зөвлөлт Эстонийн улаан далбааг үндэсний гурван өнгөт далбаагаар ​​сольсон. Үүнийг Зөвлөлт Эстонийн Дээд Зөвлөл 1990 оны 8-р сарын 7-нд буюу Эстонийн төр улсыг бүрэн сэргээхээс нэг жил гаруйн өмнө албан ёсоор баталгаажуулсан юм. Эстонийн Төрийн далбааны тухай хууль 1993 оны 4-р сарын 6-нд батлагдсан. 2005 оны 3-р сарын 23-нд батлагдсан одоогийн Эстонийн далбааны тухай хууль 2006 оны 1-р сарын 1-нд хүчин төгөлдөр болсон. c69grkcppxua5bmnhh1rm8q9zyvoi4q 0 149113 874795 874751 2026-11-03T01:46:13Z Amaraa214 108713 874795 wikitext text/x-wiki Өвөг эцэг Чүлтэм, эмэг эх Бадам гэж малчин хүмүүс байжээ. Эднийх Балдансаа, Ядамжав, Чимэд-Очир гэдэг 3 хүү, Тамжав гэдэг ганц охинтой байжээ. Тамжав нь нутгийн залуу Бавуутай ханилж 1911 онд ганц хүү төрүүлсэн нь Баярхүү юм. Тамжав нь 1917 онд 26 настайдаа өвчнөөр нас барж, 6 настай өнчин хоцорчээ. Энэ үеэс нагац ах Ядамжав нь аав ээжийг нь орлож, өсгөн хүмүүжүүлсэн байна. Баярхүү нь багаасаа ноос савах, эсгий татах, айлын морь унах, эмнэг хангалтай ноцолдох зэргээр бие чангарч, өсөж торнижээ. Багаасаа баян Дамиран гэдэг айлын хурдан морийг унаж, эмнэг даага, хангалыг нь сургадаг байжээ. Мөн баян Жимэн гэдэг айлын том хүү Жигмэдхоролтой нөхөрлөж, тэр нь адуунаасаа морь барьж унуулдаг байжээ. Энэ 2 баян нь нутагтаа нэр хүндтэй, баярхуу дээрэнгүй зангүй, нөхөрсөг хүмүүс байсан гэдэг. Онцолж нэрлэдэг байсан багын найзуудаас нь миний санаанд Адъяа, Балдан гэдэг нэр үлджээ. Мөн бусдад дээрэлхүүлэхгүй гэсэн бодолдоо хөтлөгдөн 15 настайдаа 10 гүзээний зодоонд суралцсан байна. 13 настай байхад нь ах Ядамжав нь цахиур буу авч өгч, заримдаа ан гөрөө хийдэг болсон байна. 17 настай байхад нагац ах Ядамжав, эмэг эх Бадам, нагац ах Чимэд-Очир нар нь ойрхон зайтай нас барж орь ганцаар үлджээ. Угаас удамшсан хүмүүжил, өөрийн хэрсүү ухааны ачаар бусдад уруу татагдан буруу зам руу ороогүй. Түлээ түүж зарах зэргээр хүнд хүчир ажил хийж яваад тэр үед аймгийн дарга, хожим нь ЗХУ-д элчин сайд, АИХ-ын тэргүүлэгчдийн дарга байсан Ж.Самбуу гуайн итгэлийг олж танилцсан гэдэг. 1931 онд суманд галч, зарлага, Эвлэлийн үүрийн нарийн бичгийн дарга зэрэг ажил хийж байгаад 1932 оны хавар Улаанбаатар хотод мал мах, латин бичгийн 45 хоногийн курс төгсөж, Цогтцэций суманд хоршооны худалдагч хийж байгаад 1932 оны 8 сард цэргийн албанд нас бие тэнцэн татагджээ. '''Дэмид жанжиныг буудсан нь''' Цэрэгт татагдаад Замын-Үүдийн 11-р тусгай морьт хороонд очиход нь “Тэр Өмнөговиос ирсэн Баярхүү гэдэг цэрэг дэндүү сэргэлэн, яаж ч мэдэх нөхөр байна” гээд хамгийн хатуу гэгддэг Хаддорж гэдэг сумангийн дарга, мөн хатуу гэгддэг Дэндэв гэгч салаан даргад өгч “Сайн харж бай” гэж онцлон захисан байна. Удалгүй оныхноо жагсаал, биеийн тамир, морин сургуулиар тэргүүлж, карантин дуусахад модон моринд хорооны хэмжээнд офицеруудын өмнө орох болжээ. Намар нь хил зөрчигч баригдаж, хар гэрт хориод харуулд аав маань гарч байж. Шөнө харуул дээр байж байхад нь гэрэл гараад машин иржээ. Дүрэм ёсоор “Зогс” гэж 3 удаа, “Зогс буудлаа” гэж 3 удаа хашгирахад эс зогссон тул голоор нь шагайгаад буудахад машин зогсож 2 тийш 4 хаалга онгойж, 4 хүн гарч ирснийг гарыг нь өргүүлэн зогсоосон байна. Удалгүй харуулын дарга нь гүйн ирж учрыг лавлаад нөгөө хүмүүстэй очиж уулзаад, “Сайхан мэдээрэй” гэж гараар зангачихаад машинд нь суугаад яваад өгчээ. Өглөө штаб дээр дуудаж байна гэхээр нь яваад очтол Дэмид жанжин гэгч дээр оруулжээ. Ороод дүрмийн дагуу илтгэл хийхэд Жанжин: * Яасан сахилгагүй цэрэг вэ, яагаад хамаагүй буудаж байгаа юм бэ гэж * Би дүрмийн дагуу үүргээ гүйцэтгэсэн. Зогс гэж 3 удаа, Зогс буудлаа гэж 3 удаа хашгирахад зогсоогүй учир буудсан гэжээ. Жанжин: * Тэгээд алах гэж буудсан уу гэж * Тийм гэж хариулахад нь * Тэгээд яагаад чи дарга, жолооч хоёрын дундуур буудав гэж гэнэ * Би урьд нь машин үзээгүй. Хүн нь голдоо байдаг гэж бодсон гэх хариулт сонссон жанжин тачигнатал инээж Цустай сайн цэрэг байна даа. Энийг сайн бүртгээд аваад яв, гээд 50 төгрөгөөр шагнажээ. Дараа жил нь Дэмид жанжин аавыг цэргийн ерөнхий сургуульд дуудаж оруулснаар цэргийн дарга болох зам нээгдсэн байна. Дэмид жанжиныг явснаас хойш дарга нар нь “Чамайг анх ирэхэд яаж ч мэдэх нөхөр байна гэж ярьцгааж байсан. Харин тэгсэн чинь хамгийн сайн цэрэг байсан байна” гэж удалгүй бага дарга болгосон гэдэг. Барилдаад бүгдийг нь давдаг, цагаан царайтай байсан учир Босоо цагаан гэдэг хоч авч байсан гэдэг. '''Цаашдын цэргийн амьдрал''' 1933 онд Цэргийн Ерөнхий Сургуульд ороод 1936 онд төгсөж Хужирбулангийн 1-р морьт дивизэд сургуулийн салааны даргаар, 1937 оноос Ерөнхий сургуульд курсийн даргаар тус тус томилогдон ажиллаж байгаад 1939 оны 3-р сард Ерөнхий сургуулийн захиралаар томилогдсон. Энэ тухай Батлан Хамгаалах Яамны сайд байсан Армийн генерал Батын Доржийн дурдатгал номонд байдаг. 1940 оны 7-р сараас 1942 оны 6 сар хүртэл Цэргийн яамны дарга нарын газрын (Боловсон хүчин) даргаар ажиллаж байгаад ангид очих хүсэлт гарган Архангайн морин хорооны даргаар очиж, 1943 оын сүүлээр Зөвлөл Холбоот Улсын Москва хотод М.В.Фрунзийн академид орж 1947 онд төгссөн. 1945 онд дадлагаар ирсэн үедээ 7-р дивизийн 2-р морин хороог маршийн явцад хил дээрээс хүлээн авч Жэхэ хотыг эзлэхэд тэргүүн эгнээнд орсон. Үүний учир БНМАУ-аас Байлдааны гавъяаны улаан тугийн одон, Бид ялав медаль, ЗХУ-аас мөн Байлдааны гавъяаны улаан тугийн одон, Бид ялав медалиудаар шагнагдсан. 1947 онд академи төгсөж ирээд Ерөнхий сургуулийн захиралаар ажиллаж байгаад 1952 оны 1-р сард хурандаа цолтойгоор халагдсан. '''Энгийн амьдрал''' 1952 оны 2-р сараас 1959 оны 4-р сарын 1 хүртэл Сангийн яаманд захиргаа аж ахуйн хэлтсийн дарга, 1959 оны 4-р сарын 1-нээс 1962 оны 6-р сарын 1 хүртэл Төв аймгийн Баяндэлгэр сум нэгдлийн дарга, 1962 оны 6-р сарын 1-нээс  1963 оны 8-р сарын 1 хүртэл Мал аж ахуйн машинт станцын даргаар ажиллаж байгаад өвчний учир ажлаас чөлөөлөгдөж 1965 оны 1-7-р сард автобус баазад боловсон хүчин, 1966 оны 4-р сараас 1968 оны 2-р сар хүртэл хотын барилга засварын трестэд туслах үйлдвэрийн даргаар ажиллаж байгаад өвчний учир группэд орж 1971 онд тэтгэвэрт гарсан. 1973 оны 5-р сард өвчний учир тэнгэрийн оронд одсон. '''Барилдааны талаар''' Аливаа монгол хүүхдийн адил багаас барилдаж, эмнэг хангалтай ноцолдож явсан нь бөх болоход нь чухал нөлөө үзүүлсэн нь дамжиггүй. Мөн цэрэгт явсан нь цаашид барилдах үүдийг нь нээж өгсөн гэж болно. Өөрийнх нь ярьж байсан болон байгаа баримт, олж мэдсэн зүйлээсээ өгүүлье. Улсын наадамд 1933, 1934, 1935 онуудад 3, 1936, 1937, 1938 онуудад 4, 1939, 1940, 1941 онуудад 5 давсан. 1940 онд авсан цолны үнэмлэх дээр 5 давсан учир “Өсөх идэр” чимэг олгосон байдгаас үзэхэд 1939 онд 5 давсан нь тодорхой. 1941 онд 5 давсан учир “Саруул шаламгай” чимэг нэмсэн байдаг. 2018 оны 7-р сард интернетэд тавигдсан мэдээнд 1942 онд 7 давж Улсын заан болсон гэсэн байсан. Энэ үнэн байх магадлалтай. Учир нь 3 жил 3, 3 жил 4, 3 жил 5 давж байж заан болсон гэж өөрөө ярьдаг байсан. Хамгийн сүүлд 1948 онд 3 давсан байдаг. Өөрөө ярихдаа тэр үед цэрэг олон барилддаг байсан. Цэргийн том дарга гарч ирээд цэрэгтэйгээ ноцолдоод байх эвгүй санагдаад больсон гэдэг байсан. Дээр үед хятад ажилчдын клубт хүчит заан бүрхэг Дэндэв гэгчийг Ховдын Ванчинхүү арслангийн зөвлөснөөр том гэрлийн эсрэг харуулан өрж гялбуулан дайрч хаясан гэдэг байсан. Мөн нэг удаа барилдаж байгаад баруун гарынхаа 3 хурууны шөрмөсийг сунгачихаад хуруу тус бүрээ урд нь 3, ард нь 3 шүдэнзний мод барьж боочихоод байтал Ванчинхүү арслантай учраа таарч гараад жижигхэн харагдаад барьцгүй дайрчихъя гэж дайраад 2 гуядуулаад 3 дахь дээр нь унаж байснаа ярьдаг байсан. Ванчинхүү арслан инээгээд “Яаж өвчигнөж байгаа юм, миний дэргэдүүр дайрсан 2 хөлтэй бөх битгий хэл 4 хөлтэй адуу босоо үлдэж байгаагүй юм. Харин чи 3 гуядууллаа. Бариад авбал би чамайг яахав дээ” гэсэн гэдэг. Хажуугаар нь боолттой 3 хуруу нь сэнжигэнд нь ороогүй гэсэн. Дайрах гэж одоогоор бол сумо-гийн мөргөлддөг маягийн юм байсан юм болов уу гэж боддог. '''Бага Сундуйтай барилдсан нь''' 1937 онд Завханаас бага Сундуй гэдэг бөх иржээ. Асар их бяртай гэгддэг, их том биетэй бөх байж. Хүн бүгд “Энэ наадам Сундуйгийнх болж” гэцгээж байж. Гэтэл 4-ийн даваанд аав тэр Сундуй гэгчтэй тунаж хүн бүгд “За цаадах чинь араатан шүү, хэмхчинэ бушуухан буугаад өгчих” гээд байж. Дандаа надад муу хүн хэлээгүй шүү дээ. Яадаг юм билээ гэж эргэлзэж байтал М.Лхагваа арслан ирээд “За хэнтэй вэ” гэхэд нь бага Сундуйтай гэж. “Хүн бүгд л Сундуйгийн наадам болно гэцгээж байгаа. Сундуйг хаячихвал, тэр хүний л наадам болно доо” гэчихээд яваад өгчээ. Яахаа шийдэж чадалгүй талбайд гарч. Өрөөд зогстол, өнөөх Сундуй нь шүдээ хавираад, нүд нь улаан цагаанаар эргээд, шороо самардаж гуяа үрээд сүрийг үзүүлж гарахад “Хүн хараад галзуурдаг хүн гэж байдаг юм уу” гэж бодонгуутаа ухасхийн баруун гараар сэнжигэнд хүрмэгцээ дугтарчихаж. Харин нөгөө Сундуй нь ахин мэх хийх шаардлагагүй дэргэд нь ойчиж гэнэ. Туг тойроод буцаад гүйж явтал нь хүрэн торгон дээлтэй, цоохордуу нүүртэй хүн дуудаад “Яагаад тэр бөх унагачихав. Чам шиг юм дор уначихаад залилж барилдаж байгаа биз” гэхэд нь аавын уур хүрч хуц уль, нохой гахайдаа хүртэл хэрэлдчихээд, наадмаа хаячихаад Туул голын эрэг дээр усанд ороод хэвтчихэж. 5-ын даваанд дуудаад гараагүй гэсэн. Наадмын дараа бөхчүүд “Түрүүлэх наадмаа алдчихлаа” хэмээн зэмлэж, харин нөгөө хүрэн торгон дээлтэй хүн Дээд шүүхийн дарга Даншийцоодол гэгч эсэргүү хэргээр баригдсан сурагтай гэсэн. Харин нөгөө бага Сундуй нь “Тэр том наадмын босго аргагүй өндөр байдаг юм байна. Нэг туранхай залуутай тунаад, бараг л салхинд нь ойчлоо” гэж хариад ярьсан байдаг. Хэдэн жилийн дараа ирж начин болж байсан сурагтай гэсэн. 1936 онд Улсын наадмаар морин сургуульд 1-р байр эзэлж 1 чемодан 500 төгрөгөөр шагнуулаад, нутгийн чөлөөгөөр сайшаагдаж, аймгийн наадамд ирж барилдан түрүүлж байсан гэдэг. Лувсанцэнд заан үзүүрлэж зодог тайлж байсан хэмээн ярьж байсан. '''Барилдааны онцлог, бяр чадал''' Сэнжигний барьцанд л хүрвэл шууд мэх хийгээд эхэлдэг, тогтож барьж авдаггүй, хурдтай барилддаг байжээ. Хурдан дундаа огцом бяртай, ахмад бөхчүүд “Тогтоод сайн бариад аваач. Тэгвэл чамайг хэн тогтоохов дээ” гэдэг байж. Дүгнэж бодоход тэр үедээ бяртай бөхчүүдийн тоонд ордог байжээ. Гэсэн хэдий ч угийн сэрвүү барьцнаас хурдтай барилдаж сурсан болохоор зангаа тавиагүй хэрэг. Миний санаж байгаагаар 1955, 1956 оны үед ширэнд нь боосон үхрийн махыг баглаж хүлээд хашааны хаалганаас амбаарт өргөөд оруулчихдаг, идэшний үхэр гадаа цохин унагаж цусалчихаад, 4 хөлийг нь боож, дундуур нь хугарахааргүй шургааг шургуулаад нэг талд нь өөрөө гарч, нөгөө талд нь 2 хүн гаргачихаад мөрдөөд амбаарт оруулж , гэрэл тавьж байгаад янзалчихдаг байсан. Аавын ээжийнх нь том ах залуугаараа насан өөд болж, хоорондоо 2 насны зөрүүтэй Бажаахүү, Нацаг нарыг хадам ээж болох Бадам дээр орхичихсоныг нь өсгөсөн байдаг. Аав маань 15 настайдаа айлын даага сургаж байгаад ирэхэд нь буурай ээж нь мөнөөх 2 дүү нь авдранд байсан ааруулыг хулгай хийгээд идчихсэн болохыг хэлж гомдолложээ. Аав нөгөө 2-ыг хашраахаар уурганы хуйваар ороолгож хөөгөөд, тоосго шатаадаг байсан нүхэнд хийж, дааганыхаа эмээлийг аваад, чөдөрлөөд чөдөрнийхөө сумнаас барьж мөрдөж унагаагаад, няц дарна гэж даагаа дээрээс нь хүргэж авч, хүргэж авч ам өчгийг нь авч байсан гэдэг. Түүнээс хойш тэр 2 дүү нь ааваас ухаан алдах шахан айдаг болж. Хожим Нацаг ах хот орохдоо манайд очоод, архи уусан үедээ айлд хоночихоод ирдэг байсныг би сайн мэднэ. '''Сур харваж Улсын мэргэн болсон нь''' Дээр үед одоогийн улсын наадмыг Цэргийн наадам гэдэг, цэрэг нэлээд олон барилддаг байж. 1948 онд наадмаар 3 даваад 4-ийн даваанд тахимаа өгчихөөд “Нэг хурандаа гарч ирчихээд, цэрэгтэй барилдаад байх эвгүй юм” гээд дахин барилдаагүй. Харин миний ээжийн аав өндөр Намжилдагва гэж Даншигийн мэргэн, 2м гарантай өндөр хүн 70 хүрсэн ч сур харвадаг, Маршал Чойбалсан ихэд хүндэлдэг байж. Тэгээд өвөөгийн маань удмыг залгахаар Сүхбаатар жанжны хүү өөрийн дотны найз Галсантай шавь нь болж сур харвахыг заалган хоёул Улсын мэргэн болсон байдаг. Аавын минь 1951 онд авсан Улсын мэргэн цолны үнэмлэх одоо надад хадгалагдаж байгаа. Аав маань 3 лан 7 цэнгийн сум, хатуу шар нумтай байсан ба 1958 онд нум нь хугарч, 1959 онд хөдөө явсан учир хэрэглэл нь чухам яасныг би мэдэхгүй. Харин улсын мэргэн Ламжав гэдэг хүний хийж өгсөн ханцуйн боолтыг би хэрэглэж байгаад одоо миний саадагны хамт зээ хүү Ялгуунбаатарт хадгалагдаж байгаа. '''Зан төлөв''' Ер нь манай удамд нийтлэг нэг зан бол шудрага шулуун байдал. Аавын минь нагац ах Ядамжав хошуу ноёны хүүгийн оронд цэрэгт явахгүй гэж маргаад тулгатай үнсийг нь ноёныхоо толгойд углаад хөлөө хуга цохиулан хазгар болсон юм гэдэг. Уг нь шаггүй барилддаг, эмнэг хангалтай ноцолддог байснаа, үйл хийдэг, гүлэм дэвс оёдог болсон юм гэсэн. Аав маань нөхөрсөг, хүнтэй эвтэй, хүүхэд, хөгшин залуу гэж ялгадаггүй. Үлгэр домог ярих, сонсох дуртай. Манайд үлгэрийн танхимын үлгэрчин болон үлгэр домогт дуртай хүмүүс хагас сайнаас бүтэн сайнд шилжих шөнө үлгэр домог яриад хонох тохиолдол ч үе үе гардаг байсан. Мөн дэлхийн том том сонгодог зохиолуудыг гарах бүрт нь авч надаар уншуулаад өөрөө сонсдог, сургуулиараа кино үзээд ирэхэд аав ажлаасаа ирээд үйл явдлыг нь бүгдийг яриулдаг, хуучин ярьж байсан үлгэрээ надаар дахин яриулдаг байсан. Бараг уурладаггүй, ширүүн дугарах нь ч ховор байсан. Хүмүүс аавд их татагддаг, үгэнд нь их ордог байсан. Гэхдээ уян зөөлнөөс гадна өөрийн зөв гэсэн зүйл дээр тууштай байж чаддаг байлаа. Тийм ч учраас цэргийн яамны сайд байсан Жанчив, Байлдааны ангийн дарга хожим нь БХЯ-ны 1-р орлогч сайд байсан Б.Цог нартай маргаж, 1952 оны 1-р сард бэлтгэл хурандаа цолтойгоор өөрийн хүсэлтээр халагдаж байсан. Хийж байгаа юм нь гоё ганган гэхээс бат бэх байдаг байсан. Аав маань архи огт уудаггүй, тамхи татдаг байсан. Миний мэдэх “Беломор” татаж байснаа “Солнце” янжуур (шүүргүй), бага татах гэж дундуур нь сахлын бритвээр хувааж соруулд хийж татдаг байсан. Ирсэн хүнд архи гаргах тохиолдолд өмнө нь архиа хундагатай тавьчихдаг, угаас мэдэх учир өнөө хүн нь юм ярингаа өөртөө хундгалж уудаг байсан. Аав урт буугаар сайн бууддаг байсан ба 1956 онд зээрэнд яваад нэг суудал дээрээс 32 буудаад 31 зээртэй ирж байсныг би тод санадаг. '''Баярхүүгийн хүрэн''' 1936 онд Цэргийн ерөнхий сургууль төгсөөд Хужирбуланд сургуулийн салааны даргаар очиход, ангид агт морьд иржээ. Аав яарамгүй харж, хүлээж байгаад үсээ гүйцэд хаяагүй хүрэн үрээ барьж авч гэнэ. Энэ олон сайхан адуун дотроос очиж очиж энэ муу хүрэн үрээг барьж авлаа гэж зэмлэх хүн цөөнгүй байжээ. Гэвч морьтойгоо ижилсэж, уйгагүй ажилласны үр дүнд нүд нь саадны дээгүүр харахаар л байвал дээгүүр нь харайдаг, эзнийхээ гараас талх, ёотон иддэг, дуудах дууг нь сонсвол хар хурдаараа давхиж ирдэг, өөр хүний гараас юм идэх нь битгий хэл ус ч уудаггүй, хүн унуулдаггүй морь болжээ. Маршал Чойбалсан ингэж ижилссэн эзэн морь хоёрыг бүү салга гээд морийг нь өөрт нь өгүүлсэн гэдэг. 1939 оны Улсын наадмын цэргийн парадыг хүрэн морьтойгоо командалж, 1943 онд академид явахад морь нь Богд уул руу гарч зэрлэгжээд хэдэн жилийн дараанаас үзэгдэхээ байсан гэдэг. '''Анд нөхөд''' Ер нь манайхаар олон хүн ирдэг, хууч яриа, үлгэр, домог ярьдаг байсан. С.Галсан аавын дотны анд, үндсэндээ гэр бүлийн найзууд. Нэг мянга есөн зуун тавин хэдэн онд аавыг дагаад гэрээр нь очдог, Янжмаа гуйаг би эмээ гэж дууддаг, дандаа инээж байдаг, бид 2-ыг явахад нархамба, нанжин чавга атга атгаар нь өгдөг байсан. Галсан гуай миний мэдэх ганц охинтой. Тэр нь энэ Сүхжаргалмаа, Сүх-Эрдэнэ нарын ээж Наран. Гэрийнхэн нь Тамара гэдэг би ч Тамара эгч гэдэг байсан. 1959 оноос хойш уулзаагүй. 1970-1971 оны үед хойноос ирж явахдаа вагоны ресторанд орж, замдаа Тамара эгч люкс вагонд хүүхдүүдтэйгээ купений үүд нь онгорхой явахад нь хараад өнгөрсөн. Оюутан байсан болохоор нэрэлхүү зандаа хөтлөгдөөд би юм яриагүй. Галсан гуайг Ямбатны ягаан гэдэг байрны 5 тоотод дараа нь Хайлаастад хашаа байшинд очсон хойно нь ч очиж золгодог байлаа. Лхагвасүрэн жанжин манайхыг Баяндэлгэрт байхад Цоодол арслан жолооч нь 1 бус удаа хонуудаар очиж хууч ярьж, 100 гр ууж хонодог, их энгийн хүн байсан. Аавыг армидаа эргэж орж морин тойруулгын дарга хийж байгаад тэтгэвэртээ гарчих гэж ч хэлж байсан. Аав харин ороогүй. Мөн аавын минь найз нөхөд болох хурандаа Жунай, Цэдэндаш, Гүндаш, нисэхийн генерал Зайсанов, Улсын баатар Гонгор, Нянтайсүрэн, С.Удвал даргын аав Соном гуай, бөхчүүдээс дархан аварга Түвдэндорж, арслан Лхагва, Өлзийсайхан зэрэг хүмүүс ирж хууч хөөрдөг байсан. 1965 оны үед билүү дээ Өлзийсайхан арслан наадмын өмнөхөн ирээд хуучилж байхдаа үрчгэр, сийрсэн малгайтай байхыг нь анзаарсан аав маань бараг өмсдөггүй эсгий шляпаа өгсөнд Өлзийсайхан арслан олзуурхан шууд өмсчихөөд, өөрийнхөө үрчгэр сийрсэн малгайгаа хумхиж өвөртлөөд гарч байж билээ. '''Гавъяа шагнал''' БНМАУ-аас Байлдааны гавъяаны улаан тугийн одон болон Алтангадас одон, Бид ялав, Байлдааны болон Хөдөлмөрийн хүндэт медалиуд, ойн медалиуд. ЗХУ-аас Байлдааны гавъяаны улаан тугийн болон Улаан таван хошуу одон, Бид ялав медаль, Халх голын ялалтын дурсгалын тэмдэгээр шагнагдаж байсан. [[Ангилал:Монгол бөх]] gb69t49oyqf0bfyfk97t1q4cyd50dss 0 149114 874760 2026-11-02T12:06:17Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Flag of the People's Republic of China.svg|thumb]] '''Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын төрийн далбаа''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 中华人共和国国旗; мөн «5 таван хошуут улаан туг»; 五星红旗, пиньинь.''Wǔxīng-Hóngqí'' ) — БНХАУ-ын төрийн бэлэг тэмдэгүүдийн нэг. Уг далбааг [[Жөжян муж|Жөжян мужийн]]..." 874760 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of the People's Republic of China.svg|thumb]] '''Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын төрийн далбаа''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 中华人共和国国旗; мөн «5 таван хошуут улаан туг»; 五星红旗, пиньинь.''Wǔxīng-Hóngqí'' ) — БНХАУ-ын төрийн бэлэг тэмдэгүүдийн нэг. Уг далбааг [[Жөжян муж|Жөжян мужийн]] эдийн засагч, жүжигчин Зэн Ляньсун боловсруулсан байна. Далбааг 1949 оны 9-р сарын 27-нд Хятадын Ардын улс төрийн зөвлөлдөх Зөвлөл (товч. ХАУТЗЗ) баталсан байна. == Түүх == БНХАУ байгуулагдахаас 3 сар хагасын өмнө буюу 1949 оны 6-р сарын 15-нд Бээжин хотод ХАУТЗЗ-ийг хуралдуулах бэлтгэл ажлын хороо байгуулагдсан байна. Энэ хороо нь 6 бүлэгт хуваагдсан бөгөөд 6 дахь нь Төрийн далбаа, Төрийн сүлд, Төрийн дууллыг боловсруулах үүрэгтэй байжээ. 1949 оны 7-р сарын 13-нд Бэлтгэл хороо нь бүх томоохон үндэсний тогтмол хэвлэлд Төрийн далбаа, Төрийн сүлд, Төрийн дууллын үг, хөгжмийн саналуудыг ирүүлэх уриалгыг нийтэлжээ. Бэлтгэл ажлын хороо нийт 1920 бичгээр санал, 2992 ноорог хүлээн авсан байна. Бэлтгэл ажлын хорооны 6 дахь бүлгийн шинжээчид тэдгээрийг сайтар хянаж, 38 загварыг сонгож аваад "Төрийн далбааны загварын лавлах материал" хэлбэрээр ХАУТЗЗ-ийн бүх төлөөлөгчдөд хэлэлцүүлэг, шийдвэр гаргахаар танилцуулсан ажээ. Ингээд Шанхайн Орчин үеийн эдийн засгийн мэдээллийн агентлагийн Зэн Лянсуны ирүүлсэн 32 дугаар загварыг сонгосон байна. Хяналтын явцад төсөлд нэмэлт өөрчлөлт оруулсан бөгөөд ялангуяа хялбаршуулах үүднээс том одны төвөөс алх, хадуурыг авсан байна. 1949 оны 9-р сарын 27-ны үдээс хойш болсон ХАУТЗЗ-ийн анхны бүгд хуралдаанаар Төрийн далбааны талаар тогтоол баталсан. == Далбааны дүрслэл == Далбаа нь хувьсгалыг бэлэгдсэн улаан өнгөтэй дэвсгэр дээр зүүн дээд үзүүрт 5 таван хошуутай юм. Далбааны зүүн дээд зүүн буланд нэг том, түүнийг нуман хэлбэрээр тойруулан 4 жижиг од байрлуулсан байдаг. Дөрвөн жижиг одыг нэг үзүүр нь том одны төв рүү чиглүүлсэн хэлбэрээр байрлуулсан байдаг. Том од нь Коммунист намын удирдах үүргийг бэлэгддэг байна. Харин дөрвөн жижиг одны талаар албан ёсны тайлбар байдаггүй: Хятадад түгээмэл хэрэглэгддэг тайлбар нь пролетариат, тариачин, сэхээтнүүд, арми гэсэн дөрвөн ангийг бэлгэддэг гэдэг байна. 9vuw27jk0onuutejuclpq1hp4ia2s1d 874761 874760 2026-11-02T12:07:32Z Avirmed Batsaikhan 53733 874761 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of the People's Republic of China.svg|thumb]] '''Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын төрийн далбаа''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 中华人共和国国旗; мөн «5 таван хошуут улаан туг»; 五星红旗, пиньинь.''Wǔxīng-Hóngqí'' ) — БНХАУ-ын төрийн бэлгэ тэмдэгүүдийн нэг. Уг далбааг [[Жөжян муж|Жөжян мужийн]] эдийн засагч, жүжигчин Зэн Ляньсун боловсруулсан байна. Далбааг 1949 оны 9-р сарын 27-нд Хятадын Ардын улс төрийн зөвлөлдөх Зөвлөл (товч. ХАУТЗЗ) баталсан байна. == Түүх == БНХАУ байгуулагдахаас 3 сар хагасын өмнө буюу 1949 оны 6-р сарын 15-нд Бээжин хотод ХАУТЗЗ-ийг хуралдуулах бэлтгэл ажлын хороо байгуулагдсан байна. Энэ хороо нь 6 бүлэгт хуваагдсан бөгөөд 6 дахь нь Төрийн далбаа, Төрийн сүлд, Төрийн дууллыг боловсруулах үүрэгтэй байжээ. 1949 оны 7-р сарын 13-нд Бэлтгэл хороо нь бүх томоохон үндэсний тогтмол хэвлэлд Төрийн далбаа, Төрийн сүлд, Төрийн дууллын үг, хөгжмийн саналуудыг ирүүлэх уриалгыг нийтэлжээ. Бэлтгэл ажлын хороо нийт 1920 бичгээр санал, 2992 ноорог хүлээн авсан байна. Бэлтгэл ажлын хорооны 6 дахь бүлгийн шинжээчид тэдгээрийг сайтар хянаж, 38 загварыг сонгож аваад "Төрийн далбааны загварын лавлах материал" хэлбэрээр ХАУТЗЗ-ийн бүх төлөөлөгчдөд хэлэлцүүлэг, шийдвэр гаргахаар танилцуулсан ажээ. Ингээд Шанхайн Орчин үеийн эдийн засгийн мэдээллийн агентлагийн Зэн Лянсуны ирүүлсэн 32 дугаар загварыг сонгосон байна. Хяналтын явцад төсөлд нэмэлт өөрчлөлт оруулсан бөгөөд ялангуяа хялбаршуулах үүднээс том одны төвөөс алх, хадуурыг авсан байна. 1949 оны 9-р сарын 27-ны үдээс хойш болсон ХАУТЗЗ-ийн анхны бүгд хуралдаанаар Төрийн далбааны талаар тогтоол баталсан. == Далбааны дүрслэл == Далбаа нь хувьсгалыг бэлэгдсэн улаан өнгөтэй дэвсгэр дээр зүүн дээд үзүүрт 5 таван хошуутай юм. Далбааны зүүн дээд зүүн буланд нэг том, түүнийг нуман хэлбэрээр тойруулан 4 жижиг од байрлуулсан байдаг. Дөрвөн жижиг одыг нэг үзүүр нь том одны төв рүү чиглүүлсэн хэлбэрээр байрлуулсан байдаг. Том од нь Коммунист намын удирдах үүргийг бэлэгддэг байна. Харин дөрвөн жижиг одны талаар албан ёсны тайлбар байдаггүй: Хятадад түгээмэл хэрэглэгддэг тайлбар нь пролетариат, тариачин, сэхээтнүүд, арми гэсэн дөрвөн ангийг бэлгэддэг гэдэг байна. ay18s6rajg826fbxsni3yuzaemqoi5f 874762 874761 2026-11-02T12:07:58Z Avirmed Batsaikhan 53733 874762 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of the People's Republic of China.svg|thumb]] '''Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын төрийн далбаа''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 中华人共和国国旗; мөн «5 таван хошуут улаан туг»; 五星红旗, пиньинь.''Wǔxīng-Hóngqí'' ) — БНХАУ-ын төрийн бэлгэ тэмдэгүүдийн нэг. Уг далбааг [[Жөжян муж|Жөжян мужийн]] эдийн засагч, жүжигчин Зэн Ляньсун боловсруулсан байна. Далбааг 1949 оны 9-р сарын 27-нд Хятадын Ардын улс төрийн зөвлөлдөх Зөвлөл (товч. ХАУТЗЗ) баталсан байна. == Түүх == БНХАУ байгуулагдахаас 3 сар хагасын өмнө буюу 1949 оны 6-р сарын 15-нд Бээжин хотод ХАУТЗЗ-ийг хуралдуулах бэлтгэл ажлын хороо байгуулагдсан байна. Энэ хороо нь 6 бүлэгт хуваагдсан бөгөөд 6 дахь нь Төрийн далбаа, Төрийн сүлд, Төрийн дууллыг боловсруулах үүрэгтэй байжээ. 1949 оны 7-р сарын 13-нд Бэлтгэл хороо нь бүх томоохон үндэсний тогтмол хэвлэлд Төрийн далбаа, Төрийн сүлд, Төрийн дууллын үг, хөгжмийн саналуудыг ирүүлэх уриалгыг нийтэлжээ. Бэлтгэл ажлын хороо нийт 1920 бичгээр санал, 2992 ноорог хүлээн авсан байна. Бэлтгэл ажлын хорооны 6 дахь бүлгийн шинжээчид тэдгээрийг сайтар хянаж, 38 загварыг сонгож аваад "Төрийн далбааны загварын лавлах материал" хэлбэрээр ХАУТЗЗ-ийн бүх төлөөлөгчдөд хэлэлцүүлэг, шийдвэр гаргахаар танилцуулсан ажээ. Ингээд Шанхайн Орчин үеийн эдийн засгийн мэдээллийн агентлагийн Зэн Лянсуны ирүүлсэн 32 дугаар загварыг сонгосон байна. Хяналтын явцад төсөлд нэмэлт өөрчлөлт оруулсан бөгөөд ялангуяа хялбаршуулах үүднээс том одны төвөөс алх, хадуурыг авсан байна. 1949 оны 9-р сарын 27-ны үдээс хойш болсон ХАУТЗЗ-ийн анхны бүгд хуралдаанаар Төрийн далбааны талаар тогтоол баталсан. == Далбааны дүрслэл == Далбаа нь хувьсгалыг бэлэгдсэн улаан өнгөтэй дэвсгэр дээр зүүн дээд үзүүрт 5 таван хошуутай юм. Далбааны зүүн дээд зүүн буланд нэг том, түүнийг нуман хэлбэрээр тойруулан 4 жижиг од байрлуулсан байдаг. Дөрвөн жижиг одыг нэг үзүүр нь том одны төв рүү чиглүүлсэн хэлбэрээр байрлуулсан байдаг. Том од нь Коммунист намын удирдах үүргийг бэлгэддэг байна. Харин дөрвөн жижиг одны талаар албан ёсны тайлбар байдаггүй: Хятадад түгээмэл хэрэглэгддэг тайлбар нь пролетариат, тариачин, сэхээтнүүд, арми гэсэн дөрвөн ангийг бэлгэддэг гэдэг байна. 3pgnk8q9foi6kzmotfgt0kwrsajtf1u 0 149115 874776 2026-11-02T12:31:04Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Flag of Sweden.svg|thumb|422x422px]] '''Шведийн төрийн далбаа''' - Шведийн үндэсний бэлгэдлийн нэг (сүлд, дуулалтай хамт) бөгөөд энэ нь тэгш өнцөгт цэнхэр дэвсгэр суурин дээр шар өнгийн Нордик загалмайтай. Далбааны өргөн ба уртын харьцаа 5:8 (Шведийн хуулиар 10:16 гэж тогт..." 874776 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of Sweden.svg|thumb|422x422px]] '''Шведийн төрийн далбаа''' - Шведийн үндэсний бэлгэдлийн нэг (сүлд, дуулалтай хамт) бөгөөд энэ нь тэгш өнцөгт цэнхэр дэвсгэр суурин дээр шар өнгийн Нордик загалмайтай. Далбааны өргөн ба уртын харьцаа 5:8 (Шведийн хуулиар 10:16 гэж тогтоосон) юм. == Түүх == Шведийн төрийн далбааны гарал үүслийн талаарх яг тодорхой он байхгүй байгаа ч цэнхэр дэвсгэр дээрх шар загалмайн хамгийн эртний дүрслэл нь 16-р зуунд хамаардаг байна. 1569 оны хааны зарлигийн дагуу Шведийн сүлд нь алтан босоо загалмайтай цэнхэр бамбай байсан тул шар загалмайг Шведийн байлдааны болон бусад тугнууд дээр үргэлж дүрслэх ёстой байв. Гэсэн хэдий ч Шведийн хөлөг онгоцон дээр шар загалмайтай цэнхэр гурвалжин туг мандсан анхны нотолгоо нь 1620-иод онд хамаардаг юм. 1906 онд тугны суурь өнгийг хөх өнгөнөөс цэнхэр болгон өөрчилсөн байна. 1916 оноос хойш 6-р сарын 6-ны өдрийг Шведийн төрийн далбааны өдөр болгон тэмдэглэж ирсэн. 1983 онд энэ өдрийг мөн Шведийн Үндэсний өдөр болгон зарласан юм. Энэ өдрийг хоёр шалтгаанаар сонгосон: 1523 оны 6-р сарын 6-нд Густав Васа Шведийн хаанаар сонгогдож, Шведийн тусгаар тогтнолын эхлэлийг тавьсан бөгөөд 1809 оны мөн өдөр Швед улс иргэдийн эрхийг тогтоож, тэдэнд чухал эрх чөлөөг олгосон шинэ Үндсэн хуулийг баталсан байдаг юм. == Далбааны бэлгэдэл == * Цэнхэр дэвсгэр: цэлмэг тэнгэр, Шведийн нууруудыг бэлгэддэг бөгөөд мөн үнэнч байдал, чин сэтгэл, шударга ёстой холбоотой. * Шар (алтлаг) загалмай: нарны гэрэл, өгөөмөр сэтгэл, ирээдүйн найдварыг бэлэгддэг. 4ipixbgubuzxjndo6m7626i51jlvxf8 0 149116 874777 2026-11-02T12:48:29Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Flag of Latvia.svg|thumb|322x322px]] '''Латвийн төрийн далбаа''' ([[Латви хэл|латви:]] ''Latvijas karogs'') - [[Латви]] улсын албан ёсны үндэсний бэлгэдэл юм. Энэ нь цагаан судалалаар тусгаарлагдсан хоёр хүрэн улаан өнгийн гурван хэвтээ судалтай тэгш өнцөгт бөгөөд далбаа дээрх өн..." 874777 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of Latvia.svg|thumb|322x322px]] '''Латвийн төрийн далбаа''' ([[Латви хэл|латви:]] ''Latvijas karogs'') - [[Латви]] улсын албан ёсны үндэсний бэлгэдэл юм. Энэ нь цагаан судалалаар тусгаарлагдсан хоёр хүрэн улаан өнгийн гурван хэвтээ судалтай тэгш өнцөгт бөгөөд далбаа дээрх өнгөний харьцаа 2:1:2 байдаг ажээ. Далбааны нийт өргөн, уртын харьцаа нь 1:2 байна. == Далбааны түүх == Улаан-цагаан-улаан өнгөтэй Латвийн далбааг анх дундад зууны үеийн "Ливонийн шүлэглэсэн шастир" (Livländische Reimchronik)-д дурдсан байдаг бөгөөд энэ нь 1180-1343 оныг хамардаг бөгөөд дэлхийн хамгийн эртний далбаануудын нэг юм. Шастирт 1279 оны орчимд болсон тулалдаанд орчин үеийн Латвийн хойд хэсэгт орших Цесис (Венден) хотын эртний Латгалийн овог аймгууд "цагаан судалтай улаан туг" барин дайнд явсан тухай өгүүлдэг. Өөр нэгэн алдартай домог дээр үхлийн шарх авсан Латгалийн удирдагч цагаан даавуунд ороосон тухай өгүүлдэг. Түүний хэвтэж байсан даавууны хэсэг нь цагаан хэвээр үлдсэн бөгөөд хоёр ирмэг нь түүний цусаар будагдсан байв. Дараагийн тулалдааны үеэр цусанд будагдсан даавууг туг болгон ашигласан гэдэг байна. Домогт өгүүлснээр энэ удаад Латгалийн дайчид амжилт олж, дайснаа хөөн зайлуулсан гэдэг юм. Түүнээс хойш Латгалийн овог аймгууд эдгээр өнгийг бэлгэдэл болгон ашиглаж ирсэн гэдэг юм. 1918 онд Латви тусгаар тогтносны дараа уг далбааг төрийн далбаа болгон ашиглаж байжээ. 1940 онд Зөвлөлт Холбоот Улс Латви улсыг эзэлсний дараа Зөвлөлтийн засгийн газар үүнийг хэрэглэхийг хориглосон. 1990 оны 2-р сарын 27-нд Латви тусгаар тогтнолоо эргүүлэн олж аваад Засгийн газар уламжлалт улаан-цагаан-улаан тугийг дахин сэргээн баталсан байна. s40fraujuboc25me4jv12wcufdtj5fb 0 149117 874779 2026-11-02T13:02:32Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Flag of Spain.svg|thumb]] '''Испанийн төрийн далбаа''' - [[Испани]] улсын төрийн бэлгэ тэмдгийн нэг юм. Далбаа нь гурван хэвтээ судалтай бөгөөд дээд ба доод хэсэгт хоёр тэнцүү хэмжээтэй улаан судалтай бөгөөд тэдгээрийн хооронд улаан судлаас хоёр дахин өргөн шар су..." 874779 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of Spain.svg|thumb]] '''Испанийн төрийн далбаа''' - [[Испани]] улсын төрийн бэлгэ тэмдгийн нэг юм. Далбаа нь гурван хэвтээ судалтай бөгөөд дээд ба доод хэсэгт хоёр тэнцүү хэмжээтэй улаан судалтай бөгөөд тэдгээрийн хооронд улаан судлаас хоёр дахин өргөн шар судал голлон байдаг. Далбааны гол дахь шар судал дээр зүүн талаас 3/1 хэсэгт Испанийн сүлдийг дүрсэлсэн байдаг. == Далбааны түүх == Испанийн одоогийн далбаа нь 1785 оноос хойш оршин тогтнож ирсэн бөгөөд Бурбоны хаан III Карлос Испанийн байлдааны хөлөг онгоцнуудыг бусад үндэстнүүдийхээс ялгахын тулд тэмдэг ашиглахыг тушаасан юм. Бурбоны ордны сүлдтэй цагаан Испанийн тэнгисийн цэргийн далбааг бусад улсын хөлөг онгоцны далбаатай амархан андуурдаг байв. Түүнээс хойш улаан, шар өнгийг Испанитай уламжлал ёсоор холбож ирсэн боловч 1927 онд л үүнийг албан ёсоор баталсан байна. 1931 онд Испанид Бүгд найрамдах улсыг тунхаглаж, улаан, шар, ягаан гэсэн гурван тэнцүү судалтай тэгш өнцөгтөөс бүрдсэн шинэ далбааг баталсан. Гэсэн хэдий ч 1939 онд генерал [[Франсиско Франко|Франсиско Франкогийн]] цэргийн бослого Бүгд найрамдах улсыг дуусгавар болгож, иргэний дайн эхэлсний дараахан 1936 онд албан ёсоор батлагдсан шар, улаан тугийг сэргээсэн байна. Өнөөгийн сүлд дүрсэлсэн орчин үеийн далбааг 1981 оны 12-р сарын 19-нд албан ёсоор баталсан байна. 7mrrd1951x2v0pu64hssqxlrr36sjak 0 149118 874782 2026-11-02T13:24:40Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Flag of Kazakhstan (alternate shades).svg|thumb]] '''Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын төрийн далбаа''' ([[Казах хэл|казах.]] ''Қазақстан Республикасының мемлекеттік туы, Qazaqstan Respublikasynyñ Memlekettık tuy'') — Төрийн сүлд болон төрийн сүлд дууллын нэгэн адил 1992 онд баталсан [[Казахстан]] ул..." 874782 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of Kazakhstan (alternate shades).svg|thumb]] '''Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын төрийн далбаа''' ([[Казах хэл|казах.]] ''Қазақстан Республикасының мемлекеттік туы, Qazaqstan Respublikasynyñ Memlekettık tuy'') — Төрийн сүлд болон төрийн сүлд дууллын нэгэн адил 1992 онд баталсан [[Казахстан]] улсын албан ёсны төрийн бэлгэ тэмдэг юм. Уран бүтээлч Шакен Ниязбекийн загварыг уралдааны дараа сонгосон. Казахстан, ТУХН, Монгол, Герман, Турк болон бусад олон орны уран бүтээлчид оролцсон. == Дүрслэл == Казахстаны төрийн далбаа нь номин ногоон өнгийн дэвсгэр дээр төв хэсэгтээ шар өнгийн 32 туяатай нарны дүрстэй бөгөөд нарны доор дүүлж буй бүргэд, тугны зүүн талд босоо хэлбэрээр мөн шар өнгийн үндэсний хээ угалзын дүрстэй байдаг. Тугны өргөн ба уртын харьцаа 1:2 байна. Далбааг уралдаан зарласаны дараа уран бүтээлч Шакен Ниязбекийн загварыг сонгосон шалгаруулсан ажээ. Казахстан, ТУХН, Монгол, Герман, Турк болон бусад олон орны уран бүтээлчид уг шалгаруултанд оролцсон ажээ. == Далбааны бэлгэдэл == Сүлд судлалын зарчмын дагуу нар нь эд баялаг, элбэг дэлбэг байдал, амьдрал, хүч чадлыг бэлэгддэг. Тиймээс Казахстан улсын далбаан дээр нар дүрсэлсэн байдаг нь сайн сайхан байдал, хөгжил цэцэглэлтийн бэлгэдэл юм. Казахстаны үндэсний бэлгэдэлд нар нь нийтлэг үнэт зүйлсийг илэрхийлж, бүх улс оронтой түншлэл, хамтын ажиллагаанд нээлттэй залуу үндэстний бүтээлч хүчийг гэрчилдэг байна. Бүргэдийн дүрс нь олон нүүдэлчин үндэстний сүлд, туг далбаан дээр эрт дээр үеэс хэрэглэгдэж ирсэн гол сүлд судлалын шинж чанаруудын нэг юм. Энэ дүрсийг ерөнхийдөө хүч чадал, өгөөмөр сэтгэл, алсын харааны бэлгэдэл гэж үздэг. 3s32zx0ynp8j7bawwlfoutyajaijqz7 0 149119 874784 2026-11-02T13:35:22Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Flag of Kyrgyzstan.svg|thumb|373x373px]] '''Бүгд Найрамдах Киргиз Улсын төрийн далбаа''' ([[Киргиз хэл|кирг.]] ''Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик туусу'') — Бүгд найрамдах Киргиз Улсын төрийн бэлгэ тэмдэг. Энэ далбааг Киргизийн [[Жогорку Кенеш|Жогорку Кенешийн]] 1992 оны 3-..." 874784 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of Kyrgyzstan.svg|thumb|373x373px]] '''Бүгд Найрамдах Киргиз Улсын төрийн далбаа''' ([[Киргиз хэл|кирг.]] ''Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик туусу'') — Бүгд найрамдах Киргиз Улсын төрийн бэлгэ тэмдэг. Энэ далбааг Киргизийн [[Жогорку Кенеш|Жогорку Кенешийн]] 1992 оны 3-р сарын 3-ны өдрийн тогтоолоор батлагдсан. 2023 оны 12-р сарын 22-нд нэмэлт өөрчлөлт оруулсан байна. == Дүрслэл == Киргиз улсын төрийн далбаа нь улаан өнгийн тэгш өнцөгт дэвгэрийн төв хэсэгт жигд тархсан алтан туяа (дөчин туяа) бүхий дугуй нар байдаг юм. Нарны дотор Киргиз гэрийн тооны дүрс байдаг. Киргиз улсын төрийн далбааны өргөн нь түүний уртын гуравны тавны нэг юм. Цацрагтай нарны диаметр нь тугны өргөний гуравны тавны нэг байдаг. Нарны дүрсний тойрогийн цацрагтай дискний харьцаа гурваас тав хүртэл байна. Тооны диаметр нь цацрагтай дискний диаметрийн хагастай тэнцүү байна. == Бэлгэдэл == Киргизийн ард түмний гоёл чимэглэлийн соёлд нар нь гэрэл, нээлттэй байдал, эрч хүчийг бэлэгддэг. Дөчин туяа нь эртний дөчин овог аймгийг үндэстэн болгон нэгтгэсэн байдлыг илэрхийлдэг. Улаан өнгө нь эр зориг, зоригийг бэлгэддэг; үндэсний тууль болох "Манас"-д Манас баатар улаан туг барьсан тухай дурдсан байдаг. Тойрог хэлбэрээр нэгдсэн нарны 40 туяа нь эртний 40 овог аймгийг нэг Киргизстанд нэгтгэснийг бэлэгддэг ажээ. 1jc4pr0m7ovxtzw35alr60mz95k6qx2 0 149120 874789 2026-11-02T17:43:26Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Албанийн төрийн далбаа]] to [[Албанийн далбаа]] 874789 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Албанийн далбаа]] e1m9a920niqmb8s8qwei6wqtqkcogca 0 149121 874792 2026-11-02T18:46:48Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Бельгийн төрийн далбаа]] to [[Бельгийн далбаа]] 874792 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Бельгийн далбаа]] nl8771azt9lakxqda0pam8iacduobdl 0 149122 874796 2026-11-03T02:28:47Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Flag of Great Britain (1707–1800).svg|thumb|"Холбооны далбаа" (1707–1800)]] '''Их Британийн далбааг''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Flag of Great Britain'') ихэвчлэн Хааны өнгө ([[Англи хэл|англи.]] '''King's Colour'''), Холбооны далбаа ([[Англи хэл|англи.]]'''Union Flag'''), Холбооны Жек ([[Англи хэл|англи.]] '''Union Jack'''),..." 874796 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of Great Britain (1707–1800).svg|thumb|"Холбооны далбаа" (1707–1800)]] '''Их Британийн далбааг''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Flag of Great Britain'') ихэвчлэн Хааны өнгө ([[Англи хэл|англи.]] '''King's Colour'''), Холбооны далбаа ([[Англи хэл|англи.]]'''Union Flag'''), Холбооны Жек ([[Англи хэл|англи.]] '''Union Jack'''), Британийн далбаа ([[Англи хэл|англи.]] '''British flag''') (Их Британийн орчин үеийн далбаанаас ялгахын тулд) гэж нэрлэдэг бөгөөд 1606 оноос далайд, дараа нь 1707 оноос 1801 он хүртэл ерөнхийдөө Их Британийн Вант Улсын далбаа болгон ашиглаж ирсэн бөгөөд орчин үеийн Холбооны Жекийн өмнөх хувилбарууд юм. [[Файл:Flag of the United Kingdom (3-5).svg|thumb|"Холбооны Жек" далбаа (1801 оноос)]] 1606 онд [[VI Жеймс|VI]] [[VI Жеймс|Жеймс]] болон [[I Жеймс (Шотландын хаан)|I Жеймсийн]] хаадын зарлигаар тогтоосон энэхүү далбааны хэлбэр нь Английн Вант улсын далбаа болон Шотландын Вант улсын далбааг хослуулсан бөгөөд 1603 оноос хойш Титэмүүдийн Холбооны дараа хувийн холбоонд нэг хаант улсыг хуваалцаж байсан хоёр хаант улсын хөлөг онгоцнуудын далайн хэрэглээнд зориулагдсан байв. 1634 онд [[I Чарльз]] далбааны хэрэглээг зөвхөн Хааны Тэнгисийн цэрэг болон Шотландын Хааны Тэнгисийн цэргийн хөлөг онгоцоор хязгаарлахыг зарласан байна. 1707 оны Холбооны тухай хуулийн дагуу уг тугийг Их Британийн нэгдсэн Вант Улсын үндэсний далбаа болгон баталж, "Их Британийн Вант Улсын сүлд тэмдэг" гэсэн статустай болсон. Хожим нь хуурай замын хүчин уг далбааг мөн баталсан; гэсэн хэдий ч хуурай газрын хувилбаруудын цэнхэр өнгө нь орчин үеийн урлагийн бүтээлүүд дээр далайн хэрэглээнд зориулагдсанаас цайвар өнгөтэй байсан; бат бөх чанарыг хангахын тулд далайд илүү гүн тод өнгийг ашигладаг байв. Их Британийн далбаа нь хоёр Христийн загалмайгаас бүрдэнэ; далбаа нь Шотландын ивээн тэтгэгч гэгээнтэн Гэгээн Эндрюгийн цагаан загалмай дээр давхарласан Английн ивээн тэтгэгч гэгээнтэн Гэгээн Жоржийн улаан загалмай хоёроос бүрдэнэ. Түүний зөв харьцаа нь 3:5 байна. Далбааны цэнхэр талбар нь эхэндээ тэнгэрийн цэнхэр өнгөтэй байсан; Гэсэн хэдий ч цаг хугацаа өнгөрөхөд далайн цаг агаарын нөлөөллийг арилгахын тулд цэнхэр өнгийн оронд гүн тод хөх өнгийг ашигласан. Цөөн хэдэн үл хамаарах зүйлээс бусад тохиолдолд 1800 оны Холбооны тухай хууль батлагдаж, Их Британи, Ирландын Нэгдсэн Вант Улс байгуулагдсаны дараа далбааны албан ёсны хэрэглээ 1801 онд дуусч, Ирландын Вант Улсыг төлөөлсөн Гэгээн Патрикийн загалмайг өмнөх Их Британийн далбаан дээр нэмж, Их Британийн далбааг бий болгосон байна. hfi7rez0z7b3m79drjdhh1fdxxxlfwb 0 149123 874797 2026-11-03T02:47:15Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Flag of Switzerland (Pantone).svg|thumb]] '''Швейцарийн төрийн далбаа''' нь кватрат хэлбэртэй улаан өнгийн суурь дэвсгэрийн төв хэсэгт цагаан Грек загалмай дүрслэгдсэн байдаг. Цагаан загалмайг Швейцарийн загалмай буюу холбооны загалмай гэж нэрлэдэг байна. == Түүх == Ц..." 874797 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of Switzerland (Pantone).svg|thumb]] '''Швейцарийн төрийн далбаа''' нь кватрат хэлбэртэй улаан өнгийн суурь дэвсгэрийн төв хэсэгт цагаан Грек загалмай дүрслэгдсэн байдаг. Цагаан загалмайг Швейцарийн загалмай буюу холбооны загалмай гэж нэрлэдэг байна. == Түүх == Цагаан загалмайг Хуучин Швейцарийн Холбоо 13-р зууны сүүл эсвэл 14-р зууны эхэн үед байгуулагдсанаас хойш түүний талбайн тэмдэг болгон ашиглаж ирсэн. Үүний бэлгэдлийг 1889 онд Швейцарийн Холбооны Зөвлөл "Христийн загалмайн тэмдэг болон Хуучин Холбооны талбайн тэмдгийг нэгэн зэрэг илэрхийлдэг" гэж тодорхойлсон. Үндэсний далбаа болгон анх Наполеоны дайны үеэр генерал Никлаус Франц фон Бахманн, 1841 оноос хойш бүх кантоны цэргийн хорооны туг болгон ашиглаж байжээ. Холбооны сүлд (eidgenössisches Wappen)-ийг 1815 онд Сэргээгдсэн Холбооны улсын хувьд геральдик бамбай дээрх цагаан дээр улаан Швейцарийн загалмай гэж тодорхойлсон. Одоогийн загварыг 1889 онд хэмжээсийг нь албан ёсоор тогтоох хүртэл таван дөрвөлжин хэлбэртэй загалмайтай хамт ашиглаж байжээ. == Дүрслэл == Цагаан загалмайн салаанууд тэгш өнцөгт хэлбэртэй бөгөөд босоо дүрсийн харьцаа нь 7:6, хэвтээ сүлднийх нь 6:7 байна. Загалмайн хэмжээг суурь улаан талбайтай харьцуулан 2017 онд 5:8 гэж тогтоосон. Швейцарийн далбаа нь бусад үндэсний далбаануудад байдаг тэгш өнцөгт хэлбэрийн оронд квадрат хэлбэртэй байдаг. Швейцарийн хөлөг онгоц, завь болон төрийн бус байгууллагуудын ашигладаг Швейцарийн иргэний болон төрийн далбаа нь тэгш өнцөгт хэлбэртэй бөгөөд 2:3 харьцаатай байдаг бөгөөд Швейцарийн хуулиар Швейцарийн бүртгэлтэй онгоцон дээр байрлуулсан далбаануудыг 2:3 харьцаатай гэж заасан байдаг. [[Олон Улсын Улаан Загалмай, Улаан Хавирган Сар Нийгэмлэг|Олон Улсын Улаан загалмайн]] бэлгэ тэмдэг нь өнгөө сольсон (цагаан дээр улаан загалмайтай) Швейцарийн далбаа юм. == Далбааны хэрэглээ == Холбооны, кантон болон хотын нийтийн барилгууд дээр туг далбааг байрлуулах нь нэгдсэн хэв маяг, зохицуулалтыг баримталдаггүй. Олон нийтийн барилгууд тугны шонгоор тоноглогдсон байдаг (ихэнхдээ холбооны, кантон болон хотын далбаанд тус бүр нэг байдаг), гэхдээ тугийг зөвхөн жилийн зарим үед эсвэл зөвхөн Үндэсний баяраар мандуулж болно. Нийслэл [[Берн]] хотод Холбооны Ассемблейн хуралдааны үеэр Холбооны ордны орой дээр туг далбааг мандуулдаг байна. hh3a3ikyiom5o7x0pw8j5cs6ib7y8bt 0 149124 874800 2026-11-03T05:10:22Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Flag of Portugal (official).svg|thumb|308x308px]] '''Португалийн төрийн далбаа''' ([[Португал хэл|порт:]] ''Bandeira de Portugal'') - [[Португал|Бүгд Найрамдах]] [[Португал|Португал Улсын]] үндэсний бэлгэдлийн нэг юм. Тус далбааны зүүн тал дахь ногоон хэсэг нь уртынх нь 5/2, улаан хэсэг нь ур..." 874800 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of Portugal (official).svg|thumb|308x308px]] '''Португалийн төрийн далбаа''' ([[Португал хэл|порт:]] ''Bandeira de Portugal'') - [[Португал|Бүгд Найрамдах]] [[Португал|Португал Улсын]] үндэсний бэлгэдлийн нэг юм. Тус далбааны зүүн тал дахь ногоон хэсэг нь уртынх нь 5/2, улаан хэсэг нь уртынх нь 5/3 эзэлдэг байна. Далбааны өргөн, уртын харьцаа нь 2:3 байдаг. Далбааны зүүн ноог болон баруун тал дахь улаан хэсгүүдийн хоорондох шугамын төвд бөмбөрцөгийн дүрслэл дээр Португалийн төрийн сүлдийг бамбай дээр байрлуулсан байдаг ажээ. == Түүх == Португал улс байгуулагдсанаас хойш төрийн далбаа нь хааны сүлдтэй үргэлж холбоотой байсан бөгөөд 1640 он хүртэл тэдгээрийн хооронд мэдэгдэхүйц ялгаа байгаагүй. Цаг хугацаа өнгөрөхөд тухайн үеийн бэлгэдэл нэмэгдсэн. 12-р зууны үеийн далбааны талаар орчин үеийн эх сурвалж байхгүй; ихэнх он дарааллын бичвэрүүд 200 жилийн өмнөх байсан. 14-р зууны үеийн далбааны талаарх мэдээлэл хожим 2 зууны дараа л гарч ирсэн байна. Орчин үеийн далбааг 1911 оны 6-р сарын 30-нд буюу Португалд Үндсэн хуульт хаант засаг унаснаас хойш нэг жил ч болоогүй хугацаанд баталсан байна. Үүнийг Португалийн зураач Колумбано Бордало Пинейро, Ерөнхий сайд Жоау Пинейро Чагас, офицер, дипломатч, зохиолч Абель Ботелхо нарыг багтаасан тусгай комисс баталсан байна. Португалийн төрийн далбаан дээрх улаан, ногоон өнгийг хослуулсан нь тус улсын уламжлалт бус бэлгэдэл болсон юм. Учир нь Бүгд найрамдахчуудын санал болгосон өнгө нь тус улсын шашны хаант засаглалын далбаатай холбоог тасалсан гэж тайлбарласан байдаг юм. Ногоон бол найдвар, аялал, шинэ газрыг нээх бэлгэдэл, далайчин Хенригийн цаг үеийг (түүний хувийн өнгө) сануулдаг, улаан бол хувьсгалын бэлгэдэл болсон юм. [[Файл:Flag of Portugal blank measures.svg|thumb]] Одоогийн далбааны загвар нь Португалийн анхны хаан [[I Афонсо|I]] [[I Афонсо|Афонсо]]-гийн үеэс хойш Португалийн өнгөний хувьсалд гарсан эрс өөрчлөлтийг илэрхийлж байгаа бөгөөд тэр үед далбаа нь цэнхэр загалмайтай дөрвөлжин цагаан суурьтай байжээ. Тодорхой түүхэн улс төрийн үйл явдлуудтай холбоотой цаашдын томоохон өөрчлөлтүүд нь далбааны загварт нөлөөлсөн гэж үздэг байна. == Далбааны дүрслэл == Далбааны урт, өргөний харьцаа нь 2:3 байдаг ажээ. Туг нь ногоон ба улаан гэсэн хоёр босоо хэсэгт хуваагддаг бөгөөд ногоон хэсгүүд нь тугны уртын тавны хоёрыг, улаан хэсгүүд нь тавны гурвыг эзэлдэг (урт ба өргөний харьцаа нь 2:3). Хоёр өнгөт хэсгийн хоорондох шугам дээр, далбааны дээд ба доод ирмэгээс тэнцүү зайд Португалийн жижиг сүлд байдаг: лаврын хэлхээгүй алтан бөмбөрцөг дээр байрлуулсан сүлд бамбай дүрсэлсэн байдаг. 8u7hceptugodrkgjrf11hfjq05esji8 0 149125 874811 2026-11-03T05:24:52Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Afonso I Henriques.jpg|thumb|I Афонсо]] [[Файл:Brasão de armas do reino de Portugal (1139).svg|thumb|1139 оны Португалийн хаант улсын болон хааны сүлд]] '''Их I Афо́нсо''' ([[Португал хэл|порт.]] ''Afonso I o Grande''; 1109 оны 7-р сарын 25-нд төрсөн - 1185 оны 12-р сарын 6-нд нас барсан) -''Эзлэн түрэмгийлэгч Афонсо З..." 874811 wikitext text/x-wiki [[Файл:Afonso I Henriques.jpg|thumb|I Афонсо]] [[Файл:Brasão de armas do reino de Portugal (1139).svg|thumb|1139 оны Португалийн хаант улсын болон хааны сүлд]] '''Их I Афо́нсо''' ([[Португал хэл|порт.]] ''Afonso I o Grande''; 1109 оны 7-р сарын 25-нд төрсөн - 1185 оны 12-р сарын 6-нд нас барсан) -''Эзлэн түрэмгийлэгч Афонсо Завоеватель'' ([[Португал хэл|порт.]] ''Afonso o Conquistador'') болон ''Үндэслэгч Афонсо'' ([[Португал хэл|порт.]] ''Afonso o Fundador''), төрөхдөө Афонсо Хэнрикеш (''Afonso Henriques)'' нэртэй байсан— 1128 оноос Португалийн Ван, 1139 оны 7-р сарын 26-нд Леоны хаант улсаас тусгаар тогтносоны дараа [[Португалийн хаант улс|Португалийн хаант улсыг]] үндэслэгч анхны хаан байсан юм. 83zhr145nbvy22mbodph0jlq0t7gk0f 874814 874811 2026-11-03T05:30:08Z Avirmed Batsaikhan 53733 874814 wikitext text/x-wiki [[Файл:Afonso I Henriques.jpg|thumb|I Афонсо]] [[Файл:Brasão de armas do reino de Portugal (1139).svg|thumb|1139 оны Португалийн хаант улсын болон хааны сүлд]] '''Их I Афо́нсо''' ([[Португал хэл|порт.]] ''Afonso I o Grande''; 1109 оны 7-р сарын 25-нд төрсөн - 1185 оны 12-р сарын 6-нд нас барсан) -''Эзлэн түрэмгийлэгч Афонсо Завоеватель'' ([[Португал хэл|порт.]] ''Afonso o Conquistador'') болон ''Үндэслэгч Афонсо'' ([[Португал хэл|порт.]] ''Afonso o Fundador''), төрөхдөө Афонсо Хэнрикеш (''Afonso Henriques)'' нэртэй байсан— 1128 оноос Португалийн Ван, 1139 оны 7-р сарын 26-нд Леоны хаант улсаас тусгаар тогтносоны дараа [[Португалийн хаант улс|Португалийн хаант улсыг]] үндэслэгч анхны хаан байсан юм. Түүний хүү [[I Саншу]] Португалийн 2 дахь хаан болсон. 1a9hyp1zv2hda3vzqxrs24n56aqox9v 0 149126 874818 2026-11-03T06:15:55Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Map of expansion of Caliphate-pt.svg|thumb|410x410px]] '''Арабын халифа́т''' ([[Араб хэл|араб]]. الخلافة العربية ) буюу '''Исламын халифа́т''' ([[Араб хэл|араб.]] الخلافة الإسلامية, мөн '''Арабын эзэнт улс''' гэдэг) — 7-9-р зууны Арабуудын байлдан дагуулалтын үр дүнд бий болсон, халифууды..." 874818 wikitext text/x-wiki [[Файл:Map of expansion of Caliphate-pt.svg|thumb|410x410px]] '''Арабын халифа́т''' ([[Араб хэл|араб]]. الخلافة العربية ) буюу '''Исламын халифа́т''' ([[Араб хэл|араб.]] الخلافة الإسلامية, мөн '''Арабын эзэнт улс''' гэдэг) — 7-9-р зууны Арабуудын байлдан дагуулалтын үр дүнд бий болсон, халифуудын удирдсан Исламын шашинт улс байв. 632 онд [[Мухаммед|Зөнч Мухаммед]] нас барсны дараа байгуулагдсан Халифат нь улс төр, оюун санааны эрх мэдлийг халиф гэх ганц захирагчийн дор нэгтгэсэн Лалын ертөнцийн эрх баригч бүтэц байсан. Уг Халифат улс нь [[Медина]] хотод эх авсан бөгөөд тэнд зөнч Мухаммедын дотны хамтрагч, Абу Бакр анхны халифаар сонгогдсон ажээ. Дараагийн хэдэн арван жилийн хугацаанд Халифат улс хүрээгээ тэлж, Левант, Иран, Египет, Хойд Африк, Испанийн нутаг дэвсгэрийг эзлэн авчээ. Хамгийн алдартай халиф бол 634-644 онуудад хаан ширээнд суусан I Умар байв. Тэрээр Византийн эзэнт гүрнийг ялж, Иерусалимыг эзлэн авчээ. I Умар нь мөн Арабын Халифатын эдийн засгийг бэхжүүлэх, амьжиргааны нөхцлийг сайжруулахад чиглэсэн шинэчлэлүүд хийсэн гэдгээрээ алдартай юм. Арабын Халифат улс хэдэн зууны турш оршин тогтнож, 10, 11-р зуунд олон тооны орон нутгийн угсаа залгамжлал, улсуудад бутран хуваагджээ. 945 онд Буидууд Халифатыг эзлэх хүртэл бие даасан бодлого баримталж байсан. 1055 онд Тогрул Бэгийн удирдсан Огуз Селжукийн гүрэн Багдадыг эзэлсний дараа Арабын эзэн хаад зөвхөн нийслэлийг тойрсон газрыг хянаж байв. 1258 онд Арабын Халифат улс эцэст нь [[Хүлэгү хан|Хүлэгү ханы]] монголчуудын довтолгоонд бүрэн эзлэгдэж үгүй болсон түүхтэй. Арабын халифат улсын нийслэл нь [[Багдад]] (одоогийн Иракийн нийслэл) байв. 10-р зуунд Халиф Аль-Муктадирын хаанчлалын үед Багдадын нутаг дэвсгэр 43,750 жериб (1 жериб = 2900 м²) байсан бөгөөд энэ нь ойролцоогоор 13,000 га талбайтай тэнцэж байна. '''Рашидуны халифат (632–661)''' Халифатын анхны цөм нь 7-р зууны эхээр Хижаз (Баруун Араб)-д [[Мухаммед|Бошиглогч Мухаммедын]] байгуулсан Мусульман нийгэмлэг болох Умма байв. Эхэндээ энэ нийгэмлэг нь жижиг бөгөөд Бошиглогч Мухаммед болон түүний хамтрагчдаас бүрддэг байжээ. 632 онд Бошиглогч Мухаммед нас барсны дараа Рашидун Халифатын улс байгуулагдсан. Үүнийг Абу Бакр ас-Сиддик, Умар ибн аль-Хаттаб, Усман ибн Аффан, Али ибн Абу Талиб гэсэн дөрвөн Рашидун Халиф удирдаж байжээ. Тэдний хаанчлалын үед Халифатын улс нь Арабын хойг, Левант (Шам), Кавказ, Египетээс Тунис хүртэлх Хойд Африкийн нэг хэсэг, Ираны өндөрлөгийг багтаасан байв. 632 онд Бошиглогч Мухаммед өв залгамжлагч үлдээлгүй нас барж, Мухажирууд (Меккчууд) болон Ансарууд (Мединечууд)-ын хооронд түүний залгамжлагчийн талаар маргаан үүсч, Бошиглогч Мухаммедын дотны найз Абу Бакр ас-Сиддикийг халифаар сонгосноор дуусав. Үүний зэрэгцээ, Мухаммедын үхлийн мэдээг сонсоод Мекка, Медина, ат-Таифаас бусад Арабын бараг бүх нутаг Исламын шашнаас холдсон (ридда). Урвагчдын эсрэг дайн нь Абу Бакрт Арабын овог аймгуудыг Исламын шашинд буцаан оруулах боломжийг олгосон юм. Тэрээр энэ ажилд туршлагатай командлагч Халид ибн аль-Валидээс хамгийн их тусламж авсан бөгөөд тэрээр Акраба дахь "үхлийн хашаа" гэгддэг газарт хуурамч зөнч Мусайлимын 40,000 хүний ​​​​цэргийг бут цохисон (633). Арабын бослогыг дарсны дараахан Абу Бакр зөнч Мухаммедын бодлогыг үргэлжлүүлж, тэднийг Византин болон Персийн эсрэг дайн хийхэд хөтөлсөн байна. Халиф [[I Умар]] байлдан дагууллыг амжилттай үргэлжлүүлж, амьдралынхаа төгсгөлд Арабын хойгоос гадна Азид Левант, Месопотами, Вавилон, орчин үеийн Ираны баруун хэсгийг, Африкт Египет, Барка, Триполиг захирч байв. Түүний цэргүүд 636 онд Сирид Ярмукт Византийн армийг, Кадисия (636), Нахаванд (642)-д Персүүдийг ялсны дараа Сасанийн эзэнт гүрнийг төгсгөл болгож, Византийн Ойрхи Дорнод, Хойд Африкийн нутгийг хяналтандаа авчээ. Нахавандын тулалдааны дараахан Арабууд Кавказ руу довтолж, бараг бүгдийг нь эзэлж, Дербент болон Хазар хаант улсын хил хүртэл хүрчээ. Арабын овог аймгууд бусад эзлэгдсэн нутаг дэвсгэрүүдийн нэгэн адил Кавказад суурьшиж эхлэв. Халиф Усманы удирдлаган дор зүүн Иран Амударья (Оксус), Кипр арал, Карфагены бүс нутгийг эзлэн авчээ. Усманы аллагын улмаас Арабын дунд үүссэн иргэний мөргөлдөөн анх байлдан дагуулалтыг тасалдуулж, зарим хилийн бүс нутгууд алга болжээ. ale31c2zwt1xe1ebw0fwp1cl8prkfn5 874838 874818 2026-11-03T11:35:34Z Avirmed Batsaikhan 53733 874838 wikitext text/x-wiki [[Файл:Map of expansion of Caliphate-pt.svg|thumb|410x410px]] '''Арабын халифа́т''' ([[Араб хэл|араб]]. الخلافة العربية ) буюу '''Исламын халифа́т''' ([[Араб хэл|араб.]] الخلافة الإسلامية, мөн '''Арабын эзэнт улс''' гэдэг) — 7-9-р зууны Арабуудын байлдан дагуулалтын үр дүнд бий болсон, халифуудын удирдсан Исламын шашинт улс байв. 632 онд [[Мухаммед|Зөнч Мухаммед]] нас барсны дараа байгуулагдсан Халифат нь улс төр, оюун санааны эрх мэдлийг халиф гэх ганц захирагчийн дор нэгтгэсэн Лалын ертөнцийн эрх баригч бүтэц байсан. Уг Халифат улс нь [[Медина]] хотод эх авсан бөгөөд тэнд зөнч Мухаммедын дотны хамтрагч, Абу Бакр анхны халифаар сонгогдсон ажээ. Дараагийн хэдэн арван жилийн хугацаанд Халифат улс хүрээгээ тэлж, Левант, Иран, Египет, Хойд Африк, Испанийн нутаг дэвсгэрийг эзлэн авчээ. Хамгийн алдартай халиф бол 634-644 онуудад хаан ширээнд суусан I Умар байв. Тэрээр Византийн эзэнт гүрнийг ялж, Иерусалимыг эзлэн авчээ. I Умар нь мөн Арабын Халифатын эдийн засгийг бэхжүүлэх, амьжиргааны нөхцлийг сайжруулахад чиглэсэн шинэчлэлүүд хийсэн гэдгээрээ алдартай юм. Арабын Халифат улс хэдэн зууны турш оршин тогтнож, 10, 11-р зуунд олон тооны орон нутгийн угсаа залгамжлал, улсуудад бутран хуваагджээ. 945 онд Буидууд Халифатыг эзлэх хүртэл бие даасан бодлого баримталж байсан. 1055 онд Тогрул Бэгийн удирдсан Огуз Селжукийн гүрэн Багдадыг эзэлсний дараа Арабын эзэн хаад зөвхөн нийслэлийг тойрсон газрыг хянаж байв. 1258 онд Арабын Халифат улс эцэст нь [[Хүлэгү хан|Хүлэгү ханы]] монголчуудын довтолгоонд бүрэн эзлэгдэж үгүй болсон түүхтэй. Арабын халифат улсын нийслэл нь [[Багдад]] (одоогийн Иракийн нийслэл) байв. 10-р зуунд Халиф Аль-Муктадирын хаанчлалын үед Багдадын нутаг дэвсгэр 43,750 жериб (1 жериб = 2900 м²) байсан бөгөөд энэ нь ойролцоогоор 13,000 га талбайтай тэнцэж байна. [[Файл:Mohammad adil-Rashidun-empire-at-its-peak-close.PNG|thumb|340x340px|Рашудин халифат /хамгийн том хэмжээтэй байсан 655 онд/]] '''Рашидун халифат (632–661 он)''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Rashidun Caliphate'') Халифатын анхны цөм нь 7-р зууны эхээр Хижаз (Баруун Араб)-д [[Мухаммед|Бошиглогч Мухаммедын]] байгуулсан Мусульман нийгэмлэг болох Умма байв. Эхэндээ энэ нийгэмлэг нь жижиг бөгөөд Бошиглогч Мухаммед болон түүний хамтрагчдаас бүрддэг байжээ. Рашидун гэх нэр нь "зөв зам мөртэй" халифууд гэсэн Исламын [[Суннит урсгал|суннит урсгалын]] сургаалаас үүдэлтэй. Дээд зэргийн сүсэг бишрэл, мэргэн ухаанаар хангагдсан тэдний эрин үеийг Суннит Исламд "алтан үе" гэж үздэг бөгөөд ариун байдал, ёс суртахуун, шашны удирдамжаар зөнч [[Мухаммед]] нас барсаны дараа ордог байна. Рашидун Халифат ([[Араб хэл|араб хэл:]] الخلافة الرّاشدة, [[Латин хэл|латин]] [[Латин хэл|галиг]]: al-Khilāfat ar-Rāshidah) нь анхны дөрвөн дараалсан халиф (шууд утгаараа "залгамжлагчид"): Абу Бакр, Умар, Усман, Али нарын удирдсан эртний Исламын төр улс бөгөөд эдгээрийг хамтад нь Рашидун буюу "Зөв чиглүүлэгч" халифууд гэж нэрлэдэг. Эдгээр эртний халифууд нь МЭ 632 онд Исламын [[Мухаммед|зөнч Мухаммед]] нас барснаас хойш МЭ 661 онд Умайяадын Халифат байгуулагдах хүртэл Лалын шашны нийгэмлэгийг (Умма) удирдсан байна. Тэдний хаанчлалын үед Халифатын улс нь Арабын хойг, Левант (Шам), Кавказ, Египетээс Тунис хүртэлх Хойд Африкийн нэг хэсэг, Ираны өндөрлөгийг багтаасан байв. 632 онд Бошиглогч Мухаммед өв залгамжлагч үлдээлгүй нас барж, Мухажирууд (Меккчууд) болон Ансарууд (Мединечууд)-ын хооронд түүний залгамжлагчийн талаар маргаан үүсч, Бошиглогч Мухаммедын дотны найз Абу Бакр ас-Сиддикийг халифаар сонгосноор дуусав. Үүний зэрэгцээ, Мухаммедын үхлийн мэдээг сонсоод Мекка, Медина, ат-Таифаас бусад Арабын бараг бүх нутаг Исламын шашнаас холдсон (ридда). Урвагчдын эсрэг дайн нь Абу Бакрт Арабын овог аймгуудыг Исламын шашинд буцаан оруулах боломжийг олгосон юм. Тэрээр энэ ажилд туршлагатай командлагч Халид ибн аль-Валидээс хамгийн их тусламж авсан бөгөөд тэрээр Акраба дахь "үхлийн хашаа" гэгддэг газарт хуурамч зөнч Мусайлимын 40,000 хүний ​​​​цэргийг бут цохисон (633). Арабын бослогыг дарсны дараахан Абу Бакр зөнч Мухаммедын бодлогыг үргэлжлүүлж, тэднийг Византин болон Персийн эсрэг дайн хийхэд хөтөлсөн байна. Халиф [[I Умар]] байлдан дагууллыг амжилттай үргэлжлүүлж, амьдралынхаа төгсгөлд Арабын хойгоос гадна Азид Левант, Месопотами, Вавилон, орчин үеийн Ираны баруун хэсгийг, Африкт Египет, Барка, Триполиг захирч байв. Түүний цэргүүд 636 онд Сирид Ярмукт Византийн армийг, Кадисия (636), Нахаванд (642)-д Персүүдийг ялсны дараа Сасанийн эзэнт гүрнийг төгсгөл болгож, Византийн Ойрхи Дорнод, Хойд Африкийн нутгийг хяналтандаа авчээ. Нахавандын тулалдааны дараахан Арабууд Кавказ руу довтолж, бараг бүгдийг нь эзэлж, Дербент болон Хазар хаант улсын хил хүртэл хүрчээ. Арабын овог аймгууд бусад эзлэгдсэн нутаг дэвсгэрүүдийн нэгэн адил Кавказад суурьшиж эхлэв. Халиф Усманы удирдлаган дор зүүн Иран Амударья (Оксус), Кипр арал, Карфагены бүс нутгийг эзлэн авчээ. Усманы аллагын улмаас Арабын дунд үүссэн иргэний мөргөлдөөн анх байлдан дагуулалтыг тасалдуулж, зарим хилийн бүс нутгууд алга болжээ.Омарыг хөнөөсний дараа Мухаммедын ахлах хамтрагч, хүргэн Бану Умайяагийн Осман (644–656 онд хаан ширээнд суусан) халифаар сонгогджээ. Түүний засаглал 651 онд Персийг эзлэн түрэмгийлэх ажиллагааг дуусгаж, Византийн нутаг дэвсгэр рүү цэргийн аян дайныг үргэлжлүүлсэн юм. Осман 656 оны 6-р сард алагдаж, түүний залгамжлагч Мухаммедын үеэл, хүргэн Бану Хашимын Али (656–661 онд хаан ширээнд суусан) халифатын нийслэлийг Куфа руу нүүлгэжээ. Али халифатын засаглалд сууснаар Османы Умайяадын хамаатан, Сирийн удаан хугацааны захирагч Муавия ибн Аби Суфьян (661–680 онд хаан ширээнд суусан) Алигийн эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсанаас үүдэлтэй иргэний дайн дэгдсэн. [[Файл:Map of expansion of Caliphate-pt.svg|thumb|370x370px|Халифатын тэлэлт, 750 он]] '''Умайяадын халифат (661—750 он)''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Umayyad Caliphate'') Умайяад I Муавия (661–680) хааны үед Арабууд Амударьяг гатлан ​​Трансоксиан руу орж, Пайкенд, [[Бухар]], [[Самарканд]] хүрч, Энэтхэгт [[Панжаб]] хүрч, [[Бага Ази|Бага Азийг]] эзлэн авчээ. Тэд бүр Константинополь руу ойртож, Африкт [[Алжир|Алжирт]] хүрчээ. Умайяадын улсын газар нутаг [[Атлантын далай|Атлантын далайгаас]] Хятадын хил хүртэл, [[Энэтхэгийн далай|Энэтхэгийн далайгаас]] Кавказ, [[Хар тэнгис]] хүртэл үргэлжлэх болжээ. I Муавияагийн хүү Язидын (680-683) удирдлаган дор гарсан хоёр дахь цуврал дотоодын дайнууд болон Хасан ибн Али, Абдулла ибн аз-Зубайр, Харижитууд болон бусадтай хийсэн тэмцэл нь зарим хилийн бүс нутгийг дахин унагаахад хүргэсэн боловч Халиф Абдул-Малик (685-705) болон түүний хүү Валид I (705-715)-ын удирдлаган дор дотоодын дайнууд (693 оноос хойш) намжсаны дараа Арабууд Афганистан, Энэтхэгийн хойд хэсэг, зүүн талаараа Мавераннахр (751), төв хэсэгтээ Кавказ, Бага Ази, баруун Африк (далай хүртэл), баруун талаараа Испани, өмнөд Францад бараг гайхалтай амжилтанд хүрсэн. Зөвхөн Эзэн хаан Лео Исавриан болон Арабчуудыг Константинополь болон Бага Азиас зоригтойгоор няцаасан Болгарын хан Тервел (717-718), мөн Европын аврагч гэдгээрээ түүхэнд үлдсэн Пиппинидийн гүрнээс 717-741 онд амьдарч байсан Чарльз Мартел (732) нарын эрч хүч Францад Арабчуудын амжилтыг зогсоосон юм. Аббасидын угсаа залгамжлагчид Алигаас бус, Мухаммедын авга ах Аббас ибн Абд аль-Мутталибаас гаралтай тул "Алигийн талынхан" болох Алид Шийтүүд дахин сэтгэл дундуур байв. '''Аббасид халифат (750–1517)''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Abbasid Caliphate'') 750 онд Умайяад угсааныхныг Меккийн гаралтай өөр нэг Аббасид омогийн гэр бүлийнхэн түлхэн унагасан байна. Тэдний эрх мэдлийн үед шинжлэх ухаан, соёл, шашны цэцэглэлтээр тодорхойлогддог. Исламын урлаг, хөгжим нь тэдний хаанчлалын үед ихээхэн цэцэглэн хөгжиж байв. Тэдний томоохон хот, нийслэл [[Багдад]] нь мэдлэг, соёл, худалдааны төв болж цэцэглэн хөгжиж эхэлсэн юм. Соёлын энэхүү цэцэглэлтийн үе нь 1258 онд [[Хүлэгү хан|Хүлэгү ханы]] удирдлага дор Монголчууд Багдад хотыг эзэлснээр энэ халифат дуусгавар болсон юм. Гэсэн хэдий ч Аббасид Халифат 920 оны орчимд Иракаас гадуурх нутагт бодит эрх мэдлээ алдсан юм. 945 он гэхэд Буйидууд Багдад болон Иракийг бүхэлд нь эзэлснээр эрх мэдэл, хүч чадлаа бүрэн алдсан юм. Эзэнт гүрэн задарч, түүний хэсгүүдийг дараагийн зуунд орон нутгийн овог, аймгууд захирч байв. 9-р зуунд Аббасидууд зөвхөн өөрсдийн халифатад үнэнч армийг байгуулсан бөгөөд голчлон Түрэг Куман, Черкес, Гүржийн боолуудаас гаралтай [[Мамлюк|Мамлюкуудаас]] бүрдсэн байв. 1250 он гэхэд Мамлюкууд Египетэд засгийн эрхийг авсан. Мамлюкуудын армид сөрөг хандлагатай байсан ч халифатад заримдаа туслаж заримдаа хор хөнөөл учруулж байжээ. Эхэндээ энэ нь засгийн газарт дотоод, гадаад асуудлыг шийдвэрлэх тогтвортой хүчийг бүрдүүлж байв. Гэсэн хэдий ч энэхүү гадаадын армийг байгуулж, аль-Мутасим нийслэлийг Багдадаас Самарра руу шилжүүлснээр халифатын улс болон тэдний захирдаг гэж мэдэгдэж буй ард түмний хооронд хуваагдал үүссэн. Үүнээс гадна, Мамлюкуудын хүч чадал Ар-Ради (934–941) хааны ихэнх чиг үүргийг Мухаммед ибн Райкт шилжүүлэх хүртэл тогтвортой өссөн байна. == Төрийн байгуулалт == Арабын Халифатын эрх мэдлийн эх үүсвэр нь голчлон исламын шашин байсан. Шашны, улс төрийн болон захиргааны эрх мэдэл хоорондоо салшгүй холбоотой байв. Газрын өмчлөл нь улсын, нийтийн эсвэл хувийн байж болдог байсан. Гэсэн хэдий ч газар нь бараа биш байжээ. Нийт хүн амаас татвар авдаг байв. Дайчид байлдааны бэлэн байдлаа хадгалахын тулд цалин авдаг байсан бөгөөд мөн байлдааны бэлэн байдлаа хадгалахад шаардлагатай хэмжээгээр хүн амаас тодорхой татвар цуглуулах эрхтэй байжээ. Халиф нь Арабын Халифатын дээд эрх мэдэлтэн байсан. Тэрээр Арабууд болон Аллахад итгэдэг бүх хүмүүсийн шашны удирдагч байв. Тэрээр мөн сүмийн тэргүүн, төрийн дээд тэргүүн, газрын дээд эзэн, дээд командлагч, дээд шүүгч гэсэн бүх өндөр албан тушаалыг хашиж байв. Бүх өндөр албан тушаалтнуудыг зөвхөн халиф өөрөө томилдог байв. Халифын доор хамгийн өндөр албан тушаалтан нь халифын гол зөвлөх болох [[вазир]] байв. Вазир нь өргөн хүрээтэй шашны болон цэргийн эрх мэдэлтэй байжээ. Вазир нь халифын нэрээр засаглах, ордныхоо бусад удирдлагыг удирдах эрхтэй байв. Арабын Халифатын эхэн үед вазирын эрх мэдэл тэс өөр байсан бөгөөд тэрээр зөвхөн халифын тушаалыг биелүүлэх хүрээнд байсан юм. Цаг хугацаа өнгөрөхөд вазируудын эрх мэдэл өргөжиж, тэдэнд халифын нэрээр засаглах боломж олдсон боловч одоо бие даан ажиллах болсон. Халифатын болон ордонд бусад чухал албан тушаалтнууд байсан: халифын бие хамгаалагчийн дарга, цагдаагийн дарга, бусад албан тушаалтнуудыг хянах тусгай албан тушаалтан. 324vb8jqpw9jhaouz93ceyrsnb6xcht