Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1277 874871 860827 2026-11-04T17:14:11Z Werooly 85720 Хүн амын тооллого буруу байсныг залруулав 874871 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын аймаг}} {{Инфобокс суурин | name = Хөвсгөл аймаг | native_name = {{MongolUnicode|ᠬᠥᠪᠰᠦᠭᠦᠯ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | image_skyline = Burentogtokh.jpg | image_alt = | image_caption = | image_flag = Mn flag khövsgöl aimag 2014.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = Mn coa khövsgöl aimag 2014.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Khövsgöl in Mongolia.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|49|38|N|100|10|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{Start date|1931}} | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Мөрөн]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 100628.82 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = {{decrease}} 135,600 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Mongolian Statistical Information Service|website=www.1212.mn|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Төгрөг|MNT]] 1,059 тэрбум <br />[[Америк доллар|US$]] 0.3 тэрбум (2023) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = MNT 7,743,655 <br />US$ 2,270 (2023) | timezone1 = UTC+8 | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 138 | iso_code = MN-041 | registration_plate = ХӨ_ | website = {{URL|khovsgol.gov.mn}} | footnotes = }} '''Хөвсгөл''' [[аймаг]] нь гүн цэнхэр [[Хөвсгөл нуур]]ынхаа нэрээр нэрлэгдэх ба 1931 онд үүсэн байгуулагдсан. [[Булган]], [[Архангай]], [[Завхан]] аймагтай хиллэх ба улсын хилээр зааглагдаж [[Оросын Холбооны Улс]], түүний [[Тува]], [[Буриад]] улсуудтай хаяа залгадаг. Аймгийн төв [[Мөрөн]] хот улсын нийслэлээс баруун хойш 671 км зайтай. Хөвсгөл аймаг [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны үндсэн хуулийн]] хүрээнд [[Хөвсгөл аймаг#Сумд|24 сум]], цаашилвал [[Хөвсгөл аймаг#Сумд|126 баг]]ийг агуулан байгаа. Хөвсгөл аймаг нэг зуун мянга зургаан зуу гаран (100,629) ам дөрвөлжин километр газар эзэлсэн Монгол улсын [[Монгол улсын аймаг, нийслэл|6 дахь том]] дэвсгэр газартай аймаг. Үндсэндээ уулархаг. Уул, ус, ой, хөвч, тайга болсон нутгийг аялагч жуулчид үзээд «Монголын [[Швейцар]]» гэж нэрийдэх нь бий. Амьтан ургамал, ашигт малтмалаар баялаг, түүх, байгалийн дурсгалт газар арвинтай, онгон дагшин байгалийн өлгий болсон нутаг. 2011 оны байдлаар 126 мянган хүн оршин сууж байсан ба [[Монгол улсын аймаг, нийслэл|хамгийн олон]] хүнтэй аймаг юм. Үндсэндээ [[монгол үндэстэн]], тэр дотроо [[халх]], [[дархад]], [[хотгойд]], [[урианхай]] зонхилдог. Өөр аймагт байдаггүй [[цаатан]] отгийн хүмүүс цөөн тоогоор бий. == Түүх == Тус аймгийн нутаг дэвсгэр дээр нэн эртний үеэс хүн оршин сууж амьдарч байсныг илтгэсэн [[чулуун зэвсгийн үе|чулуун болон]] [[хүрэл зэвсгийн үе|хүрэл зэвсгийн үеийн]] булш, хадны [[сүг зураг]], [[буган хөшөө]] олонтой. Тухайлбал Цагаан-Уул сумын Сангийн далайн хүрээ, Бүрэнтогтох сумын Уушгийн өврийн 2–3 метр өндөр буган хөшөө, 3–4 метр өндөр хиригсүүр, Загзуугийн амны шороон хэрэм, [[Мөнх хаан|Мөнх хааны]] ордны туурь, Цагаан-Үүр, Чандмань-Өндөр сумын нутагт орших хүн чулуун хөшөө, Мөнх хааны болон [[Кул Билгэ]] хаанд зориулан босгосон гэрэлт хөшөө зэрэг түүхийн дурсгалт зүйлс олон бий. == Нутгийн хуваарь == [[Зураг:Mongolia Khovsgol sum map.png|thumb|240px|Нутгийн хуваарь]] [[Зураг:HujirtynDavaaOvoo.jpg|thumb|240px|Хужиртын давааны овоо]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- |+ Сумдын хүн ам, багийн тоо, газар нутаг, нягтшилийн хэмжээ<ref name="стат2011">Хөвсгөл аймгийн статистикийн хэлтэс. [http://web.nso.mn/portal/indexc.php?v=22&m=26&s=1 Танилцуулга 2008-2012 он]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- ! rowspan=2|№ ! rowspan=2|Сумын нэр<br>(хоттойг тод) ! rowspan=2|Багийн<br>тоо ! colspan=4|Хүн амын тооцоо ! rowspan=2|Талбай<br>(км²) ! rowspan=2|Нягт.<br>(2011) |- ! 2006 ! 2008 ! 2011 ! 2022 |- | 1 | align=left| [[Алаг-Эрдэнэ сум|Алаг-Эрдэнэ]] | 5 | 5,881 || 5,841 || 5,987 || 7,038 || 5414.3 || 1.30 |- bgcolor="#FFEFD5" | - || align=left| [[Хатгал|Хатгал {{small|(Тосгон)}}]] |rowspan="2"| - |rowspan="2"|2,852 |rowspan="2"|2,926 |rowspan="2"|2,985 |rowspan="2"| 3,690 |rowspan="2"|911.4 |rowspan="2"|3.27 |- bgcolor="#FFEFD5" |colspan="2"| <small>([[Алаг-Эрдэнэ сум]]анд харьяалагддаг)</small> |- | 2 || align=left| [[Арбулаг сум|Арбулаг]] || 6 ||4,057 ||3,946 ||4,021 || 4,155 ||3529.2 ||1.14 |- | 3 || align=left| [[Баянзүрх сум|Баянзүрх]] || 5 ||3,687 ||3,917 ||4,021 || 4,088 ||4299.1 ||0.94 |- | 4 || align=left| [[Бүрэнтогтох сум|Бүрэнтогтох]] || 6 ||4,139 ||4,159 ||4,069 || 4,381 ||3768.6 ||1.08 |- | 5 || align=left| [[Галт сум|Галт]] || 5 ||4,885 ||5,008 ||5,085 || 5,531 ||3596.8 ||1.41 |- | 6 || align=left| [[Жаргалант сум (Хөвсгөл)|Жаргалант]] || 5 ||5,118 ||5,201 ||5,098 || 5,518 ||2549.2 ||2.00 |- | 7 || align=left| [[Их-Уул сум (Хөвсгөл)|Их-Уул]] || 5 ||4,127 ||4,210 ||4,112 || 4,198 ||2023.8 ||2.03 |- | 8 || align=left| '''[[Мөрөн|Мөрөн {{small|(хот)}}]]''' || 13 ||36,141 ||35,921 ||37,471 || 42,855 ||102.9 ||364.15 |- | 9 || align=left| [[Рашаант сум (Хөвсгөл)|Рашаант]] || 5 ||3,479 ||3,593 ||3,611 || 3,822 ||1982.5 ||1.82 |- | 10 || align=left| [[Рэнчинлхүмбэ сум|Рэнчинлхүмбэ]] || 6 ||4,652 ||4,697 ||4,852 || 4,891 ||8448.3 ||0.57 |- | 11 || align=left| [[Тариалан сум (Хөвсгөл)|Тариалан]] || 6 ||5,964 ||6,010 ||5,927 || 6,292 ||3430.7 ||1.73 |- | 12 || align=left| [[Тосонцэнгэл сум (Хөвсгөл)|Тосонцэнгэл]] || 5 ||3,633 ||3,849 ||4,191 || 4,484 ||2042.2 ||2.05 |- | 13 || align=left| [[Төмөрбулаг сум|Төмөрбулаг]] || 5 ||4,334 ||4,202 ||4,254 || 4,434 ||2521.7 ||1.69 |- | 14 || align=left| [[Түнэл сум|Түнэл]] || 6 ||3,550 ||3,521 ||3,568 || 4,352 ||3577.3 ||1.00 |- | 15 || align=left| [[Улаан-Уул сум|Улаан-Уул]] || 5 ||3,929 ||4,086 ||4,225 || 4,344 ||10057.5 ||0.42 |- | 16 || align=left| [[Ханх сум|Ханх]] || 3 ||2,333 ||2,401 ||2,587 || 2,855 ||5498.7 ||0.47 |- | 17 || align=left| [[Цагааннуур сум (Хөвсгөл)|Цагааннуур]] || 2 ||1,408 ||1,473 ||1,636 || 2,046 ||5408.3 ||0.30 |- | 18 || align=left| [[Цагаан-Уул сум|Цагаан-Уул]] || 6 ||5,129 ||5,240 ||5,327 || 5,920 ||5866.3 ||0.91 |- | 19 || align=left| [[Цагаан-Үүр сум|Цагаан-Үүр]] || 4 ||2,454 ||2,444 ||2,533 || 2,687 ||8735.3 ||0.29 |- | 20 || align=left| [[Цэцэрлэг сум (Хөвсгөл)|Цэцэрлэг]] || 7 ||4,728 ||4,643 ||4,737 || 4,628 ||7451.6 ||0.64 |- | 21 || align=left| [[Чандмань-Өндөр сум|Чандмань-Өндөр]] || 5 ||3,025 || 2,965 ||3,004 || 3,162 ||4487.5 ||0.67 |- | 22 || align=left| [[Шинэ-Идэр сум|Шинэ-Идэр]] || 4 ||3,990 ||3,937||3,433 || 3,147 ||2053.6 ||1.67 |- | 23 || align=left| [[Эрдэнэбулган сум|Эрдэнэбулган]] || 5 ||2,842 ||2,772 ||2,769 || 3,141 ||4694.4 ||0.59 |- |- style="background: #f0f0f0;" | colspan=2| Аймгийн дүн || 126|| 123,485||124,036||126,515 || 137,969 ||101539.8 ||1.25 |} == Хүн ам зүй== Тус аймаг нь 137,878 хүн амтай. {| class="wikitable" |+ Хөвсгөл аймгийн хүн ам <ref name"statoids">Statoids (Gwillim Law) web page</ref><ref name="new">National Statistical Office </ref> <ref name="old">National Economy of the Mongolian People's Republic (1921 - 1981), Ulaanbaatar 1981</ref><ref name="GeoHive">, GeoHive: Global Statistics</ref> |- ! {{highlight1}} | 1956 <br /> тоол. ! {{highlight1}} | 1963 <br /> тоол. ! {{highlight1}} | 1969 <br /> тоол. ! {{highlight1}} | 1979 <br /> тоол. ! {{highlight1}} | 1989 <br /> тоол. ! {{highlight1}} | 1992 <br /> тоол. ! {{highlight1}} | 1996 <br /> тоол. ! {{highlight1}} | 1998 <br /> тоол. ! {{highlight1}} | 2000 <br /> тоол. ! {{highlight1}} | 2003 <br /> тоол. ! {{highlight1}} | 2005 <br /> тоол. ! {{highlight1}} | 2013 <br /> тоол. ! {{highlight1}} | 2020 <br /> тоол. ! {{highlight1}} | 2025 <br /> тоол. |- |58,226||63,689||74,826|| 88,251|| 101,833|| 112,518|| 117,806||119,338|| 118,946|| 118,040|| 116,414|| 118,679|| 135,978|| 137,878 |} ===Угсаатны бүрэлдэхүүн=== ;[[Монгол үндэстэн]]-99.5% *[[Халх]]-76.0% *[[Дархад]]-14.9% *[[Хотгойд]]-5.5% *[[Урианхай]]-2.3% *[[Буриад ястан|Буриад]]-0.6% *[[Дөрвөд]]-0.1% *[[Баяд]]-0.1% ;[[Түрэг угсаатан]]-0.16% *[[Цаатан]]-0.1% *[[Тува]]-0.06% Тус аймгийн Баянзүрх, Улаан уул, Рэнчинлхүмбэ, Цагааннуур суманд ихэвчлэн [[Дархад]], [[Цаатан]], [[Тува]], Чандмань-Өндөр суманд [[Урианхай]], [[Цагаан-Үүр сум]]анд [[Буриад]], Шинэ Идэр, Галт, Жаргалант суманд [[Халх]], бусад суманд [[Хотгойд]] ястнууд голлон амьдардаг. {| class="wikitable" ! align=center colspan=3 | Жижиг ястан, угсаатнууд (өөрсдийн тодорхойлолт), 2000 оны тооллого<ref>M. Nyamaa, ''Khövsgöl aimgiin lavlakh toli'', Ulaanbaatar 2001, p. 7, 35, 68, 148, 166, 190</ref> |- ! Ястан, угсаатан !! Хүн ам !! Эзлэх хувь |- | [[Дархад]] || 16,268 || 13.8% |- | [[Хотгойд]] || 6229 || 5.3% |- | [[Урианхай]] || 3036 || 2.6% |- | [[Буриад]] || 996 || 0.84% |- | [[Цаатан]] || 269 || 0.23% |- | Нийт хүн ам || 117914 || 100% |} == Газарзүй == Тус аймагт мөнх цаст сүрлэг уулс, ян сарьдаг, гүн цэнхэр нуурууд, хөвч тайга, гол мөрний өргөн хөндий зэрэг нь тэр аяараа Хөвсгөл нутгийн үзэсгэлэн гоо билээ. Шохойн ба гантиг чулуун тунадаснаас үүссэн Эрдэнэбулган сумын Даян дээрх зэрэг олон агуй, хонгил, сэнжит хад нь байгалийн биет үзмэр юм. Элбэг баян араатан, жигүүртэн ан амьтад, түүхийн дурсгалт зүйл, байгалийн үзэсгэлэн зэргээр гайхагдсан Хөвсгөл нутгийг Монголын [[Швейцар]] хэмээн нэрлэдэг. === Газрын гадарга === Aймгийн нутаг дэвсгэр нь [[Хангайн нуруу|Хангайн уулархаг мужид]] оршдог. Уул нурууны гол хэсэг нь хангай нурууны салбар хэсэг [[Хөвсгөл Тагна]], [[Соёны нуруу]] багтана. [[Дэлгэрхаан уул]]ын ноён оргил нь далайн түвшнээс дээш 3190 метр өндөрт орших ба аймгийн нийт нутаг дэвсгэр нь далайн түвшнээс 1650-2050 метр өргөгдсөн. <gallery widths="160" heights="120"> Файл:Delgerhaan.JPG|Хамгийн өндөр Дэлгэрхаан уул Файл:Байкал и Хубсугул 329.jpg|Хөвсгөл нуур, хөлөг онгоц Файл:JargalantBridge2.jpg|Идэрийн гол, модон гүүр Файл:HujirtynDavaaOvoo.jpg|Хужиртын давааны овоо </gallery> === Гол мөрөн === Хангайн нуруунаас эх авсан [[Идэр нуур|Идэр]], [[Тэс нуур|Тэс]], [[Бүгдгээн нуур|Бүгдгээн]], [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл нуурын]] баруун ба зүүн талын уулсаас эх авсан [[Дэлгэр мөрөн]], [[Бэлтэс гол|Бэлтэс]], [[Шарга гол|Шарга]], [[Шишгэд гол|Шишгэд]], [[Эгийн гол|Эг]], [[Үүрийн гол|Үүр]], [[Уйлган гол|Уйлган]] зэрэг 400 гаруй гол мөрөн, горхи булагтай. Хөвсгөл аймагт 300 гаруй том, жижиг [[нуур]] байдаг. Эдгээр нууруудын дотроос цэнгэг тунгалагаараа дэлхийд тэргүүлдэг, талбайн хэмжээгээрээ Ази тивд аравдугаарт, Монгол оронд хоёрдугаарт, гүнээрээ Төв Азид хоёрдугаар ордог Хөвсгөл нуур байна. Тус аймагт анагаах чадлаараа улс даяар алдартай [[Булнай рашаан|Булнай]], [[Салбарын халуун рашаан]], [[Торц рашаан|Торц]], [[Дулаан бүлээн рашаан|Дулаан бүлээн]], [[Наранбумбат рашаан|Наранбумбат]], [[Хоногцол рашаан|Хоногцол]], [[Бөөстөг рашаан|Бөөстөг]], [[Гантигт рашаан|Гантигт]] зэрэг хүйтэн рашаан байдаг ба эдгээрийг түшиглэн амралт сувиллын газрууд ажилладаг. Энэ аймгийн хамгийн их нуур буюу "Хөвсгөл" нуур нь ОХУ-ын "Байгаль" нууртай газар доор эх нь холбоотой байдаг гэх домогтой. === Ашигт малтмал === Хөвсгөл аймаг байгалийн баялаг, эрдэнэсийн сангаар нэн арвин, үйлдвэрийн зориулалтаар ашиглах боломжтой судалгаа хийсэн олон сая тонн нөөцтэй [[фосфорит]], [[нүүрс]], [[бал чулуу]], [[алт]], [[төмөр|төмрийн хүдэр]], [[хөнгөн цагаан]], [[шороон будаг]], [[шохойн чулуу]], [[гантиг]], [[боржин]] гэх зэрэг хөнгөн үйлдвэрлэлд чухал ач холбогдолтой баялаг бий. Мөн олон сая шоо метрээр тооцогдох ойн нөөцтэй. === Амьтан, ургамал === Aймгийн нийт нутгийн 35,4% буюу 35,5 мянган км квадрат талбайг ойн талбай эзэлнэ. Ойд [[гацуур]], [[хуш]], [[нарс]], [[улиас]] зэрэг [[навчит]] болон [[шилмүүст мод]] эзэлдгийн 90 орчим хувь нь хар мод юм. Тус аймагт [[вансэмбэрүү]], [[алтан хундага]] зэрэг 80 шахам төрлийн [[эмийн ургамал]] ургана. [[Нэрс]], [[үхрийн нүд]], [[улаалзгана]], [[бөөрөлзгөнө]], [[улаагана]], [[хад]], [[аньс]], [[тошлой]], [[гүзээлзгэнэ]] зэрэг [[жимс]], [[самар]], [[мэхээр]], [[мөөг]], [[сонгино]] гэх мэт [[хүнсний ургамал|хүнсний ургамлын]] арвин баялаг нөөцтэй юм. Эдгээрээс биологийн нөөц удмын сангаараа эрдэмтний сонирхлыг татдаг [[Сибир жодоо]], [[хонин арц]], [[ягаан цээнэ]], [[ямаан сэрдэг]], [[шивүүрт]], [[ортууз]] зэрэг олон төрлийн ургамлууд Монгол улсын ховор ургамалд ордог аж. Хөвсгөл аймагт 5 баг, 13 овог, 31 төрөлд хамрагдах 35 зүйлийн [[хөхтөн]], тэр дундаа [[үнэг]], [[чоно]], [[хандгай]], [[баавгай]], [[хярс]], [[хүдэр]], [[зэрлэг гахай]], [[буга]], [[гөрөөс]], [[булга]], [[тарвага]], [[ан амьтан]], 2 зүйлийн [[хоёр нутагтан|2 нутагтан]], 4 зүйлийн [[хэвлээр явагч]], 400 гаруй зүйлийн [[шавьж]] бүртгэгджээ. Манай аймгийн гол мөрөн нууранд 10 гаруй зүйлийн загас байдгийн дотор монголдоо хамгийн томд тооцогдох [[тул]] загас, [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгэ мөрнөөр]] дамжин ирсэн [[хилэм]] загас, Дархадын хотгор, Шишгэдийн голын сав нутагт дэлхийд хосгүй [[цагаан загас]] бий. Эдгээр загасыг Оросын [[I Петр|Петр хаан]] хүнсэндээ == Нийгэм соёл == === Боловсрол === Аймагт [[ерөнхий боловсролын сургууль]] 32, [[цэцэрлэг]] 29, [[соёлын төв]] 23, Хөгжимт драмын театр, орон нутгийг судлах [[музей]] ажилладаг. Тус аймагт сумын эмнэлэг 23, аймагт орчин үеийн тоног төхөөрөмжөөр тоноглогдсон нэгдсэн эмнэлэг ажилладаг. == Эдийн засаг == [[зураг:Sas Carey with Reindeer.jpg|thumb|Хөвсгөл аймагт жил бүр олон арван мянган дотоод гадаадын жуулчид айлчилж эдийн засгийн чухал бүрдэл орлогыг оруулдаг]] Аймгийн эдийн засгийн гол салбар нь [[хөдөө аж ахуй]] юм. Хөдөө аж ахуйд [[мал аж ахуй]] голлох байр эзэлнэ. Аймгийн нийт нутгийн 57.7%-г хөдөө аж ахуй эдэлбэр газрын хэрэгцээнд ашигладаг. Тус аймгийн байгаль цаг уурын нөхцөлд тохирсон нутгийн шилмэл омгийн [[Дархад омгийн хонь]], [[хогоргын улаан монгол]], [[эрчимийн хар ямаа]], [[тэсийн голын адуу]] зэргийг үржүүлэн ашиглаж байна. Тус аймгийн Цагааннуур суманд [[цаа буга|цаа бугыг]] өсгөн үржүүлдэг. Тус аймгийн Tариалан Эрдэнэбулган, Рашаант сумд [[газар тариалан]] эрхэлж ирсэн ба 2000 оноос нийт эргэлтийн талбай 20,4 мянган га–д хүрч жилд дунджаар 10,4 мянган га–д [[үр тариа]], [[төмс]], [[хүнсний ногоо]] тариалж байна. === Аялал жуулчлал === Аймгийнхаа байгалийн үзэсгэлэнт газар нутаг, [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл нуурын]] цогцолбор газрыг ашиглан аялал жуулчлалыг эрчимтэй хөгжүүлж байна. == Алдартай хүмүүс== [[Зураг:Undor Gongor.jpg|thumb|130px|Өндөр Гонгор]] Хөвсгөл аймаг эх орныхоо тусгаар тогтнол, хөгжил цэцэглэлийн төлөө амь бие, оюун ухаан, авъяас чадвараа зориулж ирсэн алдар цуутнуудын өлгий билээ. Тус аймгаас ардын домогт баатар [[Чингүнжав]], [[Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт Дамдинбазар]], [[Монгол улсын баатар]] [[Лхүнрэвийн Даваадорж|Л.Даваадорж]], [[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар|Л.Гэлэгбаатар]], [[Гомбын Цэнд|Г.Цэнд]], [[Дугарын Гунгаа|Д.Гунгаа]], Үндсэн хуулийн эцэг [[Бяраагийн Чимид]] нар төрөн гарсан бөгөөд [[Ардын хувьсгалын партизан]] 40 гаруй, [[Хөдөлмөрийн баатар]] 22, [[гавъяат]] 48, эрдэмтэд 100 гаруй улс, аймгийн олон зуун аварга, сайчууд төрсөн. [[1990]] оны ардчилсан хувьсгалын төлөө бусад аймгуудаас хамгийн түрүүн хөл тавьж [[Даваадоржийн талбай|Даваадоржийн талбайд]] өлсгөлөн зарлаж тэмцэж явсан түүхтэй. Хөвсгөлчүүдийн шаргуу хөдөлмөрийг үнэлж төр засгаас [[1986]] онд аймгийг "Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугийн одон"–гоор 2015 онд Сүхбаатарын одонгоор тус тус шагнасан билээ. Эдгээрээс гадна [[Өндөр Гонгор]], [[Шүхэрч Гэлэнхүү]] нар Хөвсгөлд төржээ. Данийн аялагч [[Хэннгинг Хаслунд-Кристенсен]] нь одоогийн Эрдэнэбулган суманд 1, 2 жилийн турш 1920-оод онд иржээ. Мөн нутгийн зарим ард [[Алан-Гуа]] эхийг Чандмань-Өндөрт төрсөн гэж үздэг. Иймд энэ суманд улсын баяр наадмын үеэр [[Алан-Гуа]] эхийн баярыг тэмдэглэдэг. ===Эрдэмтэд === *[[Базарын Ширэндэв]], нэрт эрдэмтэн, түүхч, төр нийгмийн зүтгэлтэн, Хөдөлмөрийн баатар, ШУ-ны гавъяат ажилтан, академич, [[Шинэ-Идэр сум]] ===Нийгэм, улс төрийн зүтгэлтэн === *[[Бяраагийн Чимид]] Хөдөлмөрийн баатар, гавьяат хуульч, Ардын багш, ==Цахим холбоос== {{Commons|Category:Khövsgöl Aimag|Хөвсгөл аймаг}} * [https://web.archive.org/web/20161017044939/http://www.khuvsgul.nso.mn/index.php Хөвсгөл аймгийн албан ёсны цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос|2}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Хөтлөгч мөр Хөвсгөлийн сумууд}} [[Ангилал:Хөвсгөл аймаг| ]] [[Ангилал:Монголын аймаг]] io6irjp5819qepzpyecm5kunp02tkqk 0 3589 874884 874703 2026-11-04T23:37:58Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874884 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гараг | bgcolour=#c0c0ff | name = дэлхий | symbol = [[Файл:Earth symbol (small, bold).svg|32px|alt=🜨|Дэлхийн одон орны тэмдэг]] | image = [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center]] | caption = | epoch = [[J2000.0]] | apoapsis = 152,097,701&nbsp;км <br />1.0167103335&nbsp;[[Одон орны нэгж|а.н.]] | periapsis = 147,098,074&nbsp;км <br /> 0.9832898912&nbsp;А.Н. | semimajor = 149,597,887.5&nbsp;км <br /> 1.0000001124&nbsp;А.Н. | eccentricity = 0.016710219 | inclination = 1°34'43.3"<ref name=Allen294>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 | pages=294}}</ref> <br /> [[тогтмол хавтан|тогтмол хавтанд]] | asc_node = 348.73936° | arg_peri = 114.20783° | period = 365.256366&nbsp;өдөр<br /> 1.0000175&nbsp;[[Юлианы жил (одон орон)|Юлианы жил]] | avg_speed = 29.783&nbsp;км/с <br /> 107,218&nbsp;км/цаг | satellites = 1&nbsp;([[Сар]]) | physical_characteristics = yes | flattening = 0.0033528<ref name=iers/> | equatorial_radius = 6,378.1&nbsp;км<ref name=iers>{{cite conference | а.н.thor=IERS Working Groups | editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard | title=General Definitions and Numerical Standards | year=2003 | booktitle=IERS Technical Note No. 32 | publisher=U.S. Naval Observatory and Bureа.н. International des Poids et Mesures | url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 | accessdate=2008-08-03 }} {{Webarchiv|url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 |wayback=20131213022556 |text=General Definitions and Numerical Standards |archiv-bot=2026-11-04 23:37:58 InternetArchiveBot }}</ref> | polar_radius = 6,356.8&nbsp;км<ref>{{cite book | first=Anny | last=Cazenave | editor=Ahrens, Thomas J. | year=[[1995]] | chaptertitle=Geoid, Topography and Distribution of Landforms | title=Global earth physics a handbook of physical constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | isbn=0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | accessdate=2008-08-03 | format=PDF | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | url-status=dead }}</ref> | mean_radius = 6,371.0&nbsp;км<ref>{{cite book | а.н.thor=Various | editor=David R. Lide | year=2000 | title=Handbook of Chemistry and Physics | edition=81st | publisher=CRC | isbn=0849304814 }}</ref> | circumference = 40,075.02&nbsp;км&nbsp;([[экватор]]ын)<br />40,007.86&nbsp;км&nbsp;([[уртрагийн]])<br />40,041.47&nbsp;км&nbsp;(дундаж) | surface_area = 510,072,000&nbsp;км²<ref>{{cite journal | last = Pidwirny | first = Michael | date=2006-02-02 | title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1) | publisher=University of British Columbia, Okanagan | url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html | accessdate=2007-11-26 }}</ref><ref name=cia>{{cite web | author=Staff | date=2008-07-24 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | title=World | work=The World Factbook | publisher=Central Intelligence Agency | accessdate=2008-08-05 | archive-date=2010-01-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | url-status=dead }}</ref> 148,940,000&nbsp;км²&nbsp;- хуурай газар &nbsp;&nbsp;(29.2 %)<br /> 361,132,000&nbsp;км²&nbsp;- ус &nbsp;(70.8 %) | volume = [[Дэлхийн эзлэхүүн|1.0832073{{e|12}}]]&nbsp;км³ | mass = 5.9736{{e|24}}&nbsp;кг<ref name="earth_fact_sheet">{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-17 | archive-date = 2013-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | url-status = dead }}</ref> | density = 5.5153&nbsp;г/см³ | surface_grav = [[Дэлхийн татах хүч|9.780327]] м/с²<ref name="yoder12">Yoder, C. F. (1995) p. 12.</ref><br />0.99732&nbsp;[[хүндийн хүчний хурдатгал|''g'']] | escape_velocity = 11.186&nbsp;км/с&nbsp; | sidereal_day = 0.99726968&nbsp;өдөр<ref name=Allen296>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 | pages=296}}</ref><br />23{{smallsup|ц}}&nbsp;56{{smallsup|м}}&nbsp;4.100{{smallsup|с}} | rot_velocity = 1,674.4 км/цаг (465.1 м/с) | axial_tilt = 23.439281° | albedo = 0.367<ref name="earth_fact_sheet"/> | atmosphere = yes | temperatures = yes | temp_name1 = [[Кельвин]] | min_temp_1 = 184&nbsp;K | mean_temp_1 = 287&nbsp;K | max_temp_1 = 331&nbsp;K | temp_name2 = [[Цельс]] | min_temp_2 = −89&nbsp;°C | mean_temp_2 = 14&nbsp;°C | max_temp_2 = 57.7&nbsp;°C | surface_pressure = 101.3&nbsp;[[кПа]] ([[Далайн түвшнээс дээш өндөр|Дундаж далайн түвшин]]) | atmosphere_composition = 78.08%&nbsp;[[Азот]] (N₂)<br /> 20.95%&nbsp;[[Хүчилтөрөгч]] (O₂)<br /> 0.93%&nbsp;[[Аргон]]<br /> 0.038%&nbsp;[[Нүүрсхүчлийн хий]]<br /> 1% орчмын [[усны уур]] ([[уур амьсгал]]аас хамаарч өөр байна)<ref name="earth_fact_sheet"/> |note=no }} '''Дэлхий''' нь [[Нарны аймаг|нарны аймгийн ]]ганц амьдралт гараг ([[ертөнц]]) бөгөөд нарны аймгийн 3 дахь [[гариг|гараг]] юм. Дэлхий нь 4.57 тэрбум [[жил|жилийн]] өмнө үүссэн<ref name="age_earth">{{cite book | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991 | title=The Age of the Earth | url=https://archive.org/details/ageofearth00unse | publisher=Stanford University Press | location=California | id=ISBN 0-8047-1569-6 }}</ref> бөгөөд нэг дагуултай ([[Сар]]). 365.26 [[өдөр|өдөрт]] [[Нар|Нарыг]] бүтэн тойрдог).<ref>This period is known as the [[sidereal year]]. The number of solar өдөр is one less than the number of [[Sidereal day|sidereal days]] becа.н.se the orbital motion of the Earth about the Sun results in one additional revolution of the planet about its axis.</ref>. Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг 23.5° хазайсан байдаг нь дэлхийн [[Жилийн дөрвөн улирал|улирлын]] өөрчлөлтийн шалтгаан болно<ref>Ahrens, ''Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants'', p. 8.</ref>. [[Дэлхий судлал|'''Дэлхийн судлал''']] (геономи) бол Дэлхий гаригийг (хэвлий болон гадаргуу) физик болон бүтцийн талыг судалдаг байгалийн шинжлэх ухаан юм. Дэлхий нь [[агаар мандал|агаар мандалтай]], гадаргуугийнх нь 71% нь [[далай]] ([[ус]]), үлдсэн 29% нь хуурай газар ([[тив]], [[арал]]). Дэлхийн гадаргуу нь [[Плит тектоник|тектоникийн хавтангуудад]] хуваагдах ба тэдгээр нь тасралтгүй нүүж (хөвж) байдаг. Дэлхий нь гүн рүүгээ бүслүүрлэг тогтоцтой бөгөөд [[Дэлхийн цөм|цөм]], [[манти]], [[Дэлхийн царцдас|царцдасаас]] тогтоно. == Дэлхийн үүсэл == 4.57 тэрбум жилийн өмнө<ref name="age_earth" /> Дэлхий болон [[Нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад гарагууд хийн мананцраас (''Solar Nebula'') үүссэн гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамаглаж]] байгаа бөгөөд дэлхий нь эхлээд халуун хайлмаг байгаад аажмаар хөрж, хатуу царцдастай болсон байна. Дэлхийн дагуул [[Сар]] нь, Дэлхийг Ангараг гарагтай ойролцоо хэмжээтэй биет ("Тейя" гэж нэрлэдэг) мөргөх үед үүссэн гэж таамагладаг<ref>{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphа.н.g | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708-712 | date = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html }}</ref>. Аажмаар Дэлхийн [[температур]] 100&nbsp;°C (212&nbsp;°F) орчим болоход эртний [[агаар мандал]] дахь [[ус|усны]] уур коденсацлагдан, [[далай]] үүсэж эхэлсэн байна. Агаар мандалд [[хүчилтөрөгч]], улмаар агаар мандлын дээд давхаргад [[озон]] (O₃) үүссэнээр, [[нар|нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа]] багасаж, анхны нийлмэл эст амьтад, улмаар жинхэнэ [[олон эст амьтад]] үүсэж эхэлжээ<ref>{{cite web | last = Burton | first = Kathleen | date = [[November 29]], [[2000]] | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | title = Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-05 | archive-date = 2011-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу байнга, тасралтгүй өөрчлөгдөж байсан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл эх газрууд нүүж, хоорондоо нэгдэн супер [[тив]] үүсгэн, дараа нь задраж байснаас нилээд чухал [[супер тив]] нь 600-540 [[сая]] [[жил|жилийн]] өмнө үүсэж, 180 сая [[жил|жилийн]] өмнө задарсан ([[супер тив|Гондван]], [[супер тив|Лаурази]] 2 супер тивийг үүсгэсэн) [[супер тив|Пангей]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Murphy, J. B.; Nance, R. D. | title=How do supercontinents assemble? | journal=American Scientist | year=1965 | volume=92 | pages=324–33 | url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | accessdate=2007-03-05 | archive-date=2007-07-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | url-status=dead }}</ref>. Дэлхий дээр хэд хэдэн томоохон [[мөстлөг|мөстлөгүүд]] явагдсан гэж таамагладаг ба эхнийх нь 750-580 сая жилийн өмнө (Неопротерозой), сүүлийнх нь 10,000 жилийн өмнө дууссан байна<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | accessdate = 2007-03-02 }}</ref>. Дэлхийн хөгжлийн түүхэнд [[амьд организм|амьд организмын]] томоохон сүйрлүүд тохиолдож байснаас сүүлийнх нь 65 [[сая]] жилийн өмнө болсон [[үлэг гүрвэл|үлэг гүрвэлүүдийн]] мөхөл юм (Шалтгааныг нь дэлхий дээр [[солир]] унасантай холбон таамагладаг). Уг сүйрлийн дараагаар жижиг амьтад жишээлбэл [[сүүн тэжээлтэн]] амьтад эрчимтэй тархаж эхэлсэн ба хэдэн сая жилийн өмнө [[Африк|Африкийн]] [[мич|мичтэй]] төстэй амьтдыг хоёр хөл дээрээ явдаг болсон гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамагладаг]]<ref>{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J. | title=The Evolution of Life on Earth | journal=Scientific American | date=October , 1994 | url=http://brembs.net/gould.html | accessdate=2007-03-05 }}</ref>. == Дэлхийн бүтэц == [[Нарны аймaг|Нарны аймгийн]] 4 гариг (Наранд ойрхон 4 гариг) хатуу, чулуурхаг гадаргуутай ("Хөрст гариг") бөгөөд тэдгээрээс Дэлхий нь хамгийн том, их [[нягт|нягттай]], хүчтэй [[соронзон орон|соронзон оронтой]], газрын татах хүч хамгийн ихтэй [[гариг]] юм. Дэлхий нь ерөнхийдөө зуйвандуу бөмбөлөг хэлбэртэй боловч, үнэндээ гадаргуу нь тэгш биш учир Дэлхийн хэлбэрийг [[Геоид]] гэж нэрлэнэ. === Химийн найрлага === Дэлхийн [[масс]] ойролцоогоор 5.98 ×10²⁴ [[кг]]. Гол бүрдүүлэгч [[химийн элемент|элементүүд]] нь [[төмөр]] (32.1%), [[хүчилтөрөгч]] (30.1%), [[цахиур]] (15.1%), [[магни]] (13.9%), [[хүхэр]] (2.9%), [[никель]] (1.8%), [[кальци]] (1.5%), [[хөнгөнцагаан]] (1.4%) ба үлдэх 1.2% нь бусад [[химийн элемент|химийн элементүүд]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | accessdate=2007-02-04 | archive-date=2013-07-18 | archive-url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | url-status=dead }}</ref>. [[АНУ|АНУ-ын]] [[геохими|геохимич]] [[Ф.Кларк|Ф.Кларк-ийн]] тооцоогоор, Дэлхийн царцдасын 47% нь [[хүчилтөрөгч]] бөгөөд нийт чулуулагийн 99.22% нь [[цахиур]], [[хөнгөн цагаан]], [[төмөр]], [[кальци]] зэрэг нийт 11 ислээс тогтдог байна. {| {{prettytable}} |+ Ф.Кларкийн хүснэгт <br />(Дэлхийн царцдасын үндсэн ислүүд) !Найрлага !Химийн томъёо !Тархалт |- |[[Цахиурын исэл]] |style="text-align: center;"|SiO₂ |style="text-align: right;"|59.71% |- |[[Хөнгөнцагааны исэл]] |style="text-align: center;"|Al₂O₃ |style="text-align: right;"|15.41% |- |[[Кальцийн исэл]] |style="text-align: center;"|CaO |style="text-align: right;"|4.90% |- |[[Магнийн исэл]] |style="text-align: center;"|MgO |style="text-align: right;"|4.36% |- |[[Натрийн исэл]] |style="text-align: center;"|Na₂O |style="text-align: right;"|3.55% |- |[[Төмрийн (II) исэл]] |style="text-align: center;"|FeO |style="text-align: right;"|3.52% |- |[[Калийн исэл]] |style="text-align: center;"|K₂O |style="text-align: right;"|2.80% |- |[[Төмрийн (III) исэл]] |style="text-align: center;"|Fe₂O₃ |style="text-align: right;"|2.63% |- |[[Ус]] |style="text-align: center;"|H₂O |style="text-align: right;"|1.52% |- |[[Титаний давхар исэл]] |style="text-align: center;"|TiO₂ |style="text-align: right;"|0.60% |- |[[Фосфорийн тавч исэл]] |style="text-align: center;"|P₂O₅ |style="text-align: right;"|0.22% |- !colspan="2"|Нийт !style="text-align: right;"|99.22% |} === Дэлхийн дотоод бүтэц === [[Файл:Earth-crust-cutaway-mn.png|thumbnail|upright=1.25|Дэлхийн бүтэц (хэмжээ харгалзаагүй, схем).]] Дэлхий нь гүн рүүгээ үелэсэн бүтэцтэй бөгөөд химийн найрлагынхаа хувьд: * Хамгийн гадна талдаа, силикатлаг найрлагатай, хатуу [[Дэлхийн царцдас|царцдас]], * Түүний дотор талд шингэн [[манти]], * [[Манти|Мантитай]] харьцуулахад харьцангуй халуун [[Дэлхийн цөм|гадаад цөм]], * Хамгийн төвдөө хатуу [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэж хуваагдана. Харин [[Геологи|Геологийн]] хувьд [[литосфери]], [[астеносфери]], [[манти|дээд манти]], [[манти|доод манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад]] болон [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэсэн үе давхрагуудтай<ref>{{cite book | first=Toshiro | last=Tanimoto | editor=Thomas J. Ahrens | year=1995 | title=Crustal Structure of the Earth | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | id=ISBN 0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | accessdate=2007-02-03 | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | url-status=dead }}</ref> . {| {{prettytable}} class="wikitable" !colspan=2 style="width: 33%;"|Гүн !rowspan=2 valign="bottom"|Үе давхрага !rowspan=2 style="width: 15%;"|Нягт<br />гр/см³ |- !Километр !Миль |- |style="text-align: center;"|0–60 |style="text-align: center;"|0–37 |[[Литосфери]] (Зузаан нь 5-200 км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"|— |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|0–35 |style="text-align: center;"|0–22 |... [[Дэлхийн царцдас|Царцдас]] (Зузаан нь 5-70км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"| 2.2–2.9 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|35–60 |style="text-align: center;"|22–37 |... Мантийн дээд хэсэг |style="text-align: center;"| 3.4–4.4 |- |style="text-align: center;"|35–2890 |style="text-align: center;"|22–1790 |[[Манти]] |style="text-align: center;"| 3.4–5.6 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|100–700 |style="text-align: center;"|62–435 |... [[Астеносфери]] |style="text-align: center;"|— |- |style="text-align: center;"|2890–5100 |style="text-align: center;"|1790–3160 |[[Дэлхийн цөм|Гадаад цөм]] |style="text-align: center;"| 9.9–12.2 |- |style="text-align: center;"|5100–6378 |style="text-align: center;"|3160–3954 |[[Дэлхийн цөм|Дотоод цөм]] |style="text-align: center;"| 12.8–13.1 |} ==== Цөм ==== * Дэлхийн дундаж [[нягт]] 5515 кг/м³, харин гадаргуугийн дундаж [[нягт]] 3017 кг/м³ тул [[Дэлхийн цөм|Дэлхийн цөмийг]] харьцангуй илүү нягттай гэж үздэг ба энэ нь [[геофизик|сейсмийн]] судалгаагаар батлагддаг байна. Сейсмийн (чичирхийллийн) S долгионы хурдны сааралтаар гадаад цөмийг шингэн зуурмаг хэмээн баталжээ. Учир нь S долгион нь шингэн биеийг нэвтэрдэггүй байна. Дэлхийн үүслийн эхний үед, ойролцоогоор 4.52 [[тэрбум]] [[жил|жилийн]] орчим, хүнд химийн нэгдлүүд дэлхийн төврүү сууж буюу бөөгнөрөн, хөнгөн нь дэлхийн царцдас буюу гадаргуу руу шилжин, ялгаралт явагдсаны үр дүнд цөм нь үүссэн гэж үздэг. Цөм нь үндсэндээ [[төмөр]] (80%), [[никель]], мөн багахан хэмжээний бусад [[химийн элемент|химийн элементээс]] тогтоно. Эдгээр бусад элементүүдийг хүхэр, карбон, устөрөгч байх магадлалтай хэмээн үздэг. ==== Манти ==== [[Файл:Slice_earth.svg|thumbnail|right|Дэлхийн дотоод бүтэц. 1. Эх газрын царцдас - 2. Далайн царцдас - 3. Дээд манти - 4. Доод манти - 5. Гадаад цөм - 6. Дотоод цөм </br>A: [[Мохийн зааг]] </br> B: [[Гутенбергийн зааг]] </br>C: [[Лехманий зааг]]]] * ''Гол өгүүллэг: [[Манти]]'' Манти нь Дэлхийн нийт [[эзэлхүүн|эзэлхүүний]] 70%-ийг эзэлдэг, нийтдээ 2,890 [[км]] зузаан. Даралт [[манти]] ба [[Дэлхийн цөм|цөмийн]] заагт ~140 [[Паскаль|ГПа]] (1.4 Мaтм), [[температур]] 500&nbsp;°C-900&nbsp;°C (932&nbsp;°F-1,652&nbsp;°F) хооронд хэлбэлзэх ба [[манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад цөмийн]] зааг дээр 4,000&nbsp;°C (7,200&nbsp;°F) байна. Мантийг үндсэн 2 хэсэгт хуваадаг. Дээд болон доод манти. Энэ хоёр үе нь бүрдүүлэгч эрдэс минералаараа ялгагдана. ==== Царцдас ==== * ''Гол өгүүллэг: [[Дэлхийн царцдас]]'' Геологийн үүднээс, [[Дэлхийн царцдас]] нь Дэлхийн хамгийн гадна талын хатуу бүрхүүл ([[литосфери|литосферийн]] дээд хэсэг) бөгөөд [[магмын чулуулаг|базальтлаг]] болон [[магмын чулуулаг|боржинлог]] чулуулгаас тогтоно. Дэлхийн нийт эзэлхүүний < 1% эзлэнэ. === Тектоникийн плит === * ''Гол өгүүллэг: [[Плит тектоник]]'' [[Плит тектоник|Литосфери]] нь [[Плит тектоник|тектоникийн плитүүд]] гэж нэрлэгдэх хэсгүүдэд хуваагдсан (эвдэрсэн) байдаг бөгөөд [[Плит тектоник|астеносфери]] дээгүүр нүүж (хөвж) байдаг байна. Нийтдээ 7 том [[Плит тектоник|плит]], олон тооны жижиг [[Плит тектоник|плитүүд]] байна. === Дэлхийн гадаргуу === Дэлхийн нийт гадаргуугийн 70.8% нь [[ус|усаар]] ([[Далай|Далайгаар]]) бүрхэгдэнэ<ref name="Pidwirny2006">{{cite web | last = Pidwirny | first = Michael | year = 2006 | url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html | title = Fundamentals of Physical Geography | edition = 2nd Edition | publisher = PhysicalGeography.net | accessdate = 2007-03-19 }}</ref>. [[Далай|Далайн]] ёроолын гадаргуу нь тэгш бус бөгөөд уул нурууд ([[Далайн голч нуруу]]), [[галт уул]], хавцал, дэвсэг зэрэгтэй байна<ref name="ngdc2006">{{cite web | author =Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F. | date =2006-07-07 | url =http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | title =Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data | publisher =NOAA/NGDC | accessdate =2007-04-21 | archive-date =2011-08-11 | archive-url =https://web.archive.org/web/20110811221210/http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | url-status =dead }}</ref>. Үлдэх 29.2% нь [[тив|хуурай газар]] бөгөөд [[цөл]], тэгш тал, өндөр уулс зэрэг [[геоморфологи|геоморфологийн]] олон элементүүдээс бүрдэнэ. Хуурай газрын гадаргуугийн 75% нь [[чулуу|тунамал чулуулгаар]] хучигдана<ref>{{cite web | last = Jessey | first = David | url = http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | title = Weathering and Sedimentary Rocks | publisher = Cal Poly Pomona | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | url-status = dead }}</ref>. Үлдэх хэсэгт нь [[чулуу|магмын]] болон [[чулуу|хувирмал чулуулаг]] тархана. Дэлхийн газрын гадаргуу дээр хамгийн өргөн тархалттай [[эрдэс|эрдэсүүд]] бол [[Силикатын бүлгийн эрдэс|кварц]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|хээрийн жонш]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|амфибол]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|гялтгануур]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|пироксен]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|оливин]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|кальцит]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|доломит]] зэрэг юм<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | title = Minerals | publisher = Museum of Natural History, Oregon | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу нь тектоник хөдөлгөөн болон элэгдэл, [[өгөршил|өгөршлөөс]] хамааран тасралтгүй өөрчлөгддөг байна. Дэлхийн [[тив|хуурай газрын]] хамгийн нам дор цэг нь [[далай|далайн]] төвшнөөс доош 418 м-т орших [[Сөнөсөн тэнгис]], хамгийн өргөгдсөн цэг нь 8,848 м өргөгдсөн [[Эверест]] оргил юм. Эх газар дунджаар далайн төвшнөөс дээш 686 м өргөгдсөн байдаг<ref name="hr_mill">{{cite journal | last=Mill | first=Hugh Robert | title=The Permanence of Ocean Basins | journal=The Geographical Journal | year=1893 | volume=1 | issue=3 | pages=230-234 | url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | accessdate=2007-02-25 | archive-date=2007-02-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070225054604/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | url-status=dead }}</ref>. === Усан мандал === Дэлхийн нийт гадаргуугийн ихэнхи нь [[ус|усаар]] бүрхэгдсэн байдгаараа [[нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад [[гариг|гаригуудаас]] ялгаатай бөгөөд "Цэнхэр Гариг" гэж нэрлэгддэг. Дэлхийн усан мандал үндсэндээ [[далай|Дэлхийн далайнуудаас]] бүрдэх боловч, үүнд бас [[Тив|эх газрын]] [[тэнгис]], [[нуур]], [[гол|гол мөрөн]], газрын гадаргуугаас 2000 [[метр|м]] хүртэл гүнд орших гүний [[ус|усыг]] оруулдаг байна. Дэлхийн хамгийн гүн [[ус|устай]] газар бол [[Номхон далай|Номхон далайд]] орших [[Марианы хотгор]] (10,911 м гүн)<ref name="rain.org">{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.rain.org/ocean/ocean-studies-challenger-deep-mariana-trench.html | title = "Deep Ocean Studies" | work = Ocean Studies | publisher = RAIN National Public Internet and Community Technology Center | accessdate = 2006-04-02 }}</ref>. Далайн дундаж гүн 3,794 м байдаг. [[Далай|Далайн]] нийт [[масс]] 1.35 х 10¹⁸ [[тонн]] буюу Дэлхийн нийт массын 1/4400, [[эзэлхүүн]] нь 1.386 × 109 км³. Дэлхий дээрхи нийт усны 97.5% нь давстай [[ус]] бөгөөд үлдэх 2.5% нь цэвэр ус юм. Цэвэр усны 68.7% нь [[ус|мөс]] хэлбэрээр оршино<ref>{{cite web | а.н.thor = Igor A. Shiklomanov ''et al'' | year = 1999 | url = http://espejo.unesco.org.uy/ | title = World Water Resources and their use Beginning of the 21st Century" Prepared in the Framework of IHP UNESCO | publisher = State Hydrological Institute, St. Petersburg | accessdate = 2006-08-10 | archive-date = 2006-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060808204116/http://espejo.unesco.org.uy/ | url-status = dead }}</ref>. Далайн ус нь [[нар|нарны]] [[энерги|энергийг]] их хэмжээгээр шингээдэг учир далайн усны [[температур|температурын]] тархалтаар дэлхийн [[цаг уур]] тодорхойлогдоно<ref>{{cite web | last = Scott | first = Michon | date = [[April 24]], [[2006]] | url = http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ | title = Earth's Big heat Bucket | publisher = NASA Earth Observatory | accessdate = 2007-03-14 }}</ref>. Үүний тод жишээ бол [[ЭНСО]] (El Niño-Southern Oscillation) юм<ref>{{cite web | first =Sharron | last =Sample | date =June 21, 2005 | url =http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | title =Sea Surface Temperature | publisher =NASA | accessdate =2007-04-21 | archive-date =2007-04-29 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070429030121/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | url-status =dead }}</ref>. === Агаар мандал === * ''Гол өгүүллэг: [[Агаар мандал]]'' Дэлхийн агаар мандал гэж [[Дэлхийн татах хүч|Дэлхийн татах хүчинд]] захирагдан, Дэлхийн гадна талаар хүрээлэн байгаа [[хийн төлөв|хийн]] давхрагыг хэлнэ. Агаар мандлын 78% нь [[азот]], 20.95% [[хүчилтөрөгч]], 0.93% [[аргон]], 0.038% [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]], 1% [[ус|усны уур]] болон маш бага хэмжээтэй бусад [[хийн төлөв|хийнүүд]] байна. Эдгээр хийнүүдийг нийлүүлээд бид [[агаар]] гэж нэрлэдэг. Агаар мандал нь [[Нар|Нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа|хэт ягаан туяаг]] шингээж, [[өдөр]], [[шөнө|шөнийн]] [[температур|температурын]] ялгааг тогтворжуулан, Дэлхий дээр [[амьдрал]] байх нөхцөлийг бүрдүүлнэ<ref name="atmosphere">{{cite web | а.н.thor = Staff | date = October 8, 2003 | url = http://www.nasa.gov/а.н.dience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-21 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Газрын гадаргуу орчмын агаар мандлын дундаж [[температур]] 15&nbsp;°C байдаг. == Сар == * ''Гол өгүүллэг: [[Сар]]'' Сар нь дэлхийн [[байгалийн дагуул]] юм.Бидний амьдарч буй орчин дэлхий бол орой өдөр гэсэн цаг байдаг тэдний нэг бол нар,сар хоёр юм.Түүнийг ялгахад амархан юм үүн нэг нь гэгээтэй нэг нь харанхуй байдаг == Дэлхийн эргэлт ба орбит == Дэлхий тэнхлэгээрээ 23 цаг, 56 минут, 4.091 секундэд нэг бүтэн эргэдэг бөгөөд <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Rick | date = January, 30, 1996 | url = http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | title = Astronomical Times | publisher = National Radio Astronomy Observatory | accessdate = 2007-03-21 | archive-date = 2011-08-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110818022038/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | url-status = dead }}</ref> Нарнаас дунджаар 150 сая км зайд, 30 км/сек (108,000 км/ц) хурдтайгаар 365.2564 өдөрт Нарыг нэг бүтэн тойрно. Дэлхийн тэнхлэг нь Нар-Дэлхийг дайрсан хавтгайтай харьцуулахад 23.5 градусаар хазайсан байх ба энэ нь Дэлхий дээрх өвөл зуны улирал солигдох шалтгаан болно. == Нийгмийн газарзүй == Дэлхийн [[хүн ам]] нь [[2006]] [[он|оны]] [[2 сар|2 сарын]] байдлаар 6,600,000,000 байгаа<ref>Currently it is closer to 6.6&nbsp;billion than 6.5&nbsp;billion. It will reach 6.6&nbsp;billion in June 2007.</ref><ref name="LiveScience"> {{cite news | first= Leonard | last= David | url= http://www.livescience.com/othernews/060224_world_population.html | title= Planet's Population Hit 6.5 Billion Saturday | work= Live Science | date= [[2006-02-24]] | accessdate= 2006-04-02 }} </ref> бөгөөд [[2013]] онд 7 тэрбум, [[2050]] онд 9.2 тэрбум хүрнэ гэсэн тооцоо байдаг<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm | title = World Population Prospects: The 2006 Revision | publisher = United Nations | accessdate = 2007-03-07 }}</ref>. Хүн амын өсөлтийн дийлэнх нь хөгжиж буй орнуудад хамаарна. Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/8 нь хүн оршин суухад тохиромжтой гэж тооцогддог байна (2/3 нь [[далай]], үлдэх хуурай газрын тэн хагас нь [[цөл]] (14%)<ref>{{cite journal | а.н.thor=Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A. | title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification | journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions | year=2007 | volume=4 | pages=439-473 | url=http://overview.sref.org/1812-2116/hessd/2007-4-439 | accessdate=2007-03-31 }}</ref>, өндөр уулс (27%) зэрэг)<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://www.biodiv.org/programmes/defа.н.lt.shtml | title = Themes & Issues | publisher = Secretariat of the Convention on Biological Diversity | accessdate = 2007-03-29 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2007 оны байдлаар суверн статустай 201 [[улс|орон]], [[НҮБ]]-ийн гишүүн 192 [[улс]] байна. == Мөн үзэх == * [[Нарны аймаг]] == Цахим холбоос == * [http://www.wikimapia.org/ WikiSatellite view of Earth at WikiMapia] * [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program] * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble NASA Earth Observatory] * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html The size of Earth compared with other planets/stars] * [https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes causes the earth's shape to change - Nasa] * [https://web.archive.org/web/20071116132744/http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ Beautiful Views of Planet Earth] Pictures of Earth from space * [http://www.flashearth.com/ Flash Earth] A Flash-based viewer for satellite and aerial imagery of the Earth * [https://web.archive.org/web/20130218015318/http://www.projectshum.org/Planets/earth.html Projectshum.org's Earth fact file] (for younger folk) * [https://web.archive.org/web/20140326115311/http://www.geody.com/?world=terra Geody Earth] World's search engine that supports Google Earth, NASA World Wind, Celestia, GPS, and other applications. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Planet Earth] From AOL Research & Learn: Photos, quizzes and info about Earth's climate, creatures and science. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Earth From Space] Some Photos From the Exhibit == Эшлэл == {{reflist}} {{Нарны аймаг}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Дэлхий| ]] [[Ангилал:Дэлхий (гараг)| ]] [[Ангилал:Нарны аймгийн гараг]] 1caeng04ardch0udqok2jhq8e19gq5e 0 4168 874892 854804 2026-11-05T05:00:59Z Avirmed Batsaikhan 53733 874892 wikitext text/x-wiki {{Short description|1939-1952 онуудад Монголын удирдагч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Хорлоогийн Чойбалсан | native_name = {{nobold|{{MongolUnicode|ᠬᠣᠷᠯᠤ᠎ᠠ ᠶᠢᠨ}}{{MongolUnicode|ᠴᠣᠢᠢᠪᠠᠯᠰᠠᠩ}}}} | image = Horloogiyn Choybalsan.jpg | caption = Чойбалсан 1940-д онд | office = 10 дахь [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Сайд нарын зөвлөлийн дарга]] | term_start = 1939 оны 3 сарын 24 | term_end = 1952 оны 1 сарын 26 | 1blankname = Ерөнхий нарийн бичгийн дарга | 1namedata = [[Банзаржавын Баасанжав]]<br />[[Дашийн Дамба]]<br />[[Юмжаагийн Цэдэнбал]] | predecessor = [[Анандын Амар]] | successor = [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] | office2 = 4 дэх [[Монгол улсын төрийн тэргүүн|Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга]] | term_start2 = 1929 оны 1 сарын 24 | term_end2 = 1930 оны 4 сарын 27 | 1blankname2 = Ерөнхий нарийн бичгийн дарга | 1namedata2 = [[Өлзийтийн Бадрах]]<br />[[Бат-Очирын Элдэв-Очир]]<br />[[Пэлжидийн Гэндэн]] | predecessor2 = [[Жамцангийн Дамдинсүрэн]] | successor2 = [[Лосолын Лааган]] | birth_name = Хорлоогийн Дугар | birth_date = {{Birth date|1895|2|8}} | birth_place = [[Чойбалсан (хот)|Ачит вангийн хошуу]], [[Гадаад Монгол]], Чин гүрэн | death_date = {{Death date and age|1952|1|26|1895|2|8}} | death_place = Москва, Зөвлөлт Холбоот Улс | resting_place = [[Алтан-Өлгий оршуулгын газар]] | party = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | nationality = [[Монголчууд|Монгол]] | spouse = Бортолгой (1921–1935)<br />Б. Гүндэгмаа (1935–1952) | children = хүү Нэргүй, охин Сувдаа | alma_mater = [[Орос, монгол хэл бичгийн сургууль]],<br> [[Эрхүү хотын сургууль]] | allegiance = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] | branch = [[Монголын Ардын Арми]] | serviceyears = 1921–1952 | rank = [[БНМАУ-ын маршал|Маршал]] | commands = ''Бүх'' (дээд командлагч) | battles = [[Ардын хувьсгал]]<br /> [[Дэлхийн 2-р дайн]] | mawards = [[File:Heroy MNR.jpg|30px|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын баатар]] [[File:Heroy MNR.jpg|30px|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын баатар]]<br />[[File:OrdenSuheBator.png|30px|Сүхбаатарын одон]] [[File:OrdenSuheBator.png|30px|Сүхбаатарын одон]] [[File:OrdenSuheBator.png|30px|Сүхбаатарын одон]] [[File:OrdenSuheBator.png|30px|Сүхбаатарын одон]]<br />[[File:OrdenZnam.png|30px|Улаан тугийн одон (Монгол)]] [[File:OrdenZnam.png|30px|Улаан тугийн одон (Монгол)]] [[File:OrdenZnam.png|30px|Улаан тугийн одон (Монгол)]] [[File:OrdenZnam.png|30px|Улаан тугийн одон (Монгол)]]<br />[[File:OrdenZnam.png|30px|Улаан тугийн одон (Монгол)]] [[File:OrdenTrudZnam.png|30px|Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон (Монгол)]] [[File:OrdenPolStar.png|28px|Алтан гадас одон]] [[File:25yearsmongolrev.PNG|28px|Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль]]<br /> '''Гадаад:''' <br /> [[File:Order of Lenin Ribbon Bar.svg|30px|Лениний одон (Зөвлөлт Холбоот Улс)]] [[File:Order of Lenin Ribbon Bar.svg|30px|Лениний одон (Зөвлөлт Холбоот Улс)]] [[File:SU Order of the Red Banner ribbon.svg|30px|Улаан тугийн одон (Зөвлөлт Холбоот Улс)]] [[File:SU Order of the Red Banner ribbon.svg|30px|Улаан тугийн одон (Зөвлөлт Холбоот Улс)]]<br />[[File:SU Order of Suvorov 1st class ribbon.svg|30px|1-р зэргийн Суворовын одон (Зөвлөлт Холбоот Улс)]] [[File:Order of Glory Ribbon Bar.svg|30px|1941-1945 оны Аугаа Их Эх орны дайнд Германыг ялсны төлөө медаль (Зөвлөлт Холбоот Улс)]] [[File:SU Medal For the Victory over Japan ribbon.svg|30px|Японыг ялсны төлөө медаль (Зөвлөлт Холбоот Улс)]] [[File:SU Medal XX Years of the Workers' and Peasants' Red Army ribbon.svg|30px|Jubilee Medal «XX years of the Workers 'and Peasants' Red Army"(Soviet Union)]]<br /> [[File:SU Medal 30 Years of the Soviet Army and Navy ribbon.svg|30px|Jubilee Medal "30 years of the Soviet Army and Navy"(Soviet Union)]]<br /> [[File:Kgb1957 honoured officer emb n9537.gif|25px|KGB (USSR), insignia of honorary officer (1957)(Soviet Union)]] | residence = | nickname = | website = }} '''Хорлоогийн Чойбалсан''' (1895 оны 2-р сарын 8-нд төрсөн -1952 оны 1-р сарын 26-нд ЗХУ-ын Москва хотод нас барсан) - == Намтар == Х.Чойбалсангийн эцгийн талаас манжуур дахь Дагуур Монголын Барга ястан Жамц гэж хүн байв тухайн үеийн үймээн самуунаас болж эцэг Жамц өвөрлөгч хошуунд байж байгаад тэндээ нас барсан бөгөөд ийнхүү Хорлоо гэж эхийнхээ нэрээр овоглогджээ, төрөхдөө '''Дугар''' гэсэн нэртэй байсан нь 1930-аад оноос 1952 онд нас барах хүртлээ [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ыг удирдаж байлаа. Монгол дахь Төвөдийн буддын шашны "Чойбалсан хийд"-эд бага насандаа шавилан сууж байснаас Чойбалсан нэрээр олонд танигдаж улмаар нэрээ сольжээ. Чойбалсан гэдэг нь сайн цогт ном эрдэм гэсэн утгатай төвөд үг юм. Халхын [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан аймгийн]] Ачит вангийн хошуунд мэндэлж, Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улсын Москва хотод нас барсан. == Бага нас == [[Зураг:Consulate of the Russian Empire in Urgoo.jpg|300px|right|thumb|Оросын консулын Орос, монгол хэл бичгийн сургуульд]]Хорлоогийн Чойбалсан 1895 оны 2-р сарын 8-нд тэр үеийн [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан аймгийн]] [[Ачит вангийн хошуу]]ны зүүн Суваргачин отгийн хамжлага, малчин эмэгтэй Хорлоогийн отгон 3 дахь хүү болон төржээ. Түүний эцэг нь Жамц хэмээх [[Манжуур]] дахь [[Дагуур ястан|Дагуур]] [[Монгол]]оос цагаачилж ирсэн [[Барга]] ястан хүн байв. Гэвч тэр нутаг усныхан, ялангуяа хошуу тамгын газраас Жамцыг элдвээр хавчиж байсан учир Чойбалсангийн эх Хорлоотой гэр бүл болж чадалгүй, хүүгээ эхийн хэвлийд байхад орхин явсан байна. Харин хүүгээ төрсний дараа буцаж ирэн, хүүдээ Дугар гэдэг нэр өгч эхнэр хүүхэдтэйгээ хэсэг хугацаанд хамт байсан ч удалгүй буцаж яваад, эргэж ирж амжилгүй өөд болжээ. Дугар хүү хоёр айл дамжин үрчлэгдэж, эцэст нь төрсөн эх дээрээ буцаж ирсний дараа 7 наснаасаа эхлэн төвөд ном үзэж, улмаар 13 насандаа [[Санбээсийн хүрээ|Санбээсийн хүрээнд]] шавилан сууж, сахил хүртэн, Чойбалсан хэмээх нэртэй болсон байна. Чойбалсан 1910 оны зун хөдөө гэртээ хариад, буцаж Санбэйсийн хүрээнд очсонгүй. Найз Гэндэн-Яринпилийн хамт [[Их Хүрээ]]нд 1912 онд ирж, хар бор ажил хийн амь зогоох болжээ. Х.Чойбалсан 17 насандаа [[Богд Хаант Монгол Улс|Монгол улсын Гадаад яамны]] байгуулсан "Орос, монгол хэл бичгийн сургууль"-д буриад багш Данчиновын дэмжлэгээр орж суралцан, жилийн дараа сурлага, сахилгаараа шалгарч, 1914-1917 онд [[Оросын Холбооны Улс|Орос улс]]ын [[Эрхүү хот]]од бусад 8 монгол хүүхдийн (Содномдаржаа, Т.Лонтон, Г.Гүрсэд, Ш.Бат-Очир, Сэрээтэр, Г.Найдансүрэн, Н.Жадамбаа, Жамбын Сүхбаатар) хамт улсын дунд сургуульд ([[Орос хэл|орос]]. ''Реальная гимназия'') суралцжээ. == Гэр бүл, үр хүүхэд == X.Чойбалсан нь хоёр удаа гэрлэсэн бөгөөд анхны эхнэр Бортолгойтой 1921-1935 оны хооронд амьдарч байв. 1935 онд албан ёсоор гэр бүлээ цуцлах үедээ Бортолгой: <blockquote>“''Чойбалсан чи бол нам, төрийн өндөр хариуцлагатай албан үүрэг хүлээсэн хүн над мэтийн шашин мөргөлд автсан энгийн дорд хүүхнээр юу хийх вэ? Үзэл бодол таарахгүй бол чи бид хоёрын хэн хэнд сэтгэлийн зовлон. Би чамайг жирийн нэг сайн эмэгтэйтэй танилцуулъя''”</blockquote> хэмээн Б.Гүндэгмаатай ойртуулаад салсан гэдэг. Б.Гүндэгмаа бол маршал Чойбалсанг насан эцэс болтол дэргэд нь байсан түшигтэй хань нь байлаа. Маршал [[Чойбалсангийн Нэргүй]], [[Чойбалсангийн Сувдаа]] хэмээх хүү, охин хоёртой байсан. Маршал өөрийн төрсөн хүүхэдгүй тул 2 хүүхэд өргөж авсан нь эд ажээ. Х.Чойбалсангийн Ах-Шарав (1890 он орчим -1946), эгч Нэрэн (1893 он орчим -1944). == Төрийн албанд == === Хувьсгалт бүлгэм === [[Зураг:Sukhbaatar and Choibalsan.jpg|framepx|right|thumb|Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан]] Х.Чойбалсан [[Октябрийн хувьсгал|1917 оны Оросын хувьсгалын]] улмаас [[Эрхүү]] хотоос нутагтаа буцан ирж "Цахилгаан мэдээний түр сургууль" дүүргэсэн байна. Чойбалсан Орост болж буй үйл явдлыг нүдээр үзсэн мөн үндэсний ардчилсан үзэлтэн [[Бодоо]]той дотно нөхөрлөсөн нь түүний цаашдын хувь заяанд үндсэн эргэлт гаргав. 23 настай залуу Чойбалсан 1918 онд эх үүсвэрээ тавьсан [[Консулын хувьсгалт бүлэг|Консулын хувьсгалт бүлгийн]] нэг гишүүн болсон байна. Улмаар уг бүлгийн анхны долоон нөхдийн бүрэлдэхүүнд орос хэлтэй учир багтаж, [[Эрхүү хот]]ноо их үйл хэргийг сэдэлцэж эхэлсэн юм. Тэрээр хувьсгалын хэрэгт идэвхийлэн оролцож, [[Ардын журамт цэрэг|Ардын журамт цэргийн]] суртлыг номлогч, улмаар 1921 оны 5 сарын сүүлчээр баруун замын тусгай ангийн цэргийн захирагч, Ардын журамт цэргийн дэд жанжнаар тус тус томилогдон хүчин зүтгэжээ. 1921 оны 2-р сард [[Барон Унгерн фон Штернберг]] Монгол орныг хятадын цэргээс бүрмөсөн чөлөөлсөн юм. Тухайн үед Монгол оронд оросын цагаантныг устгах үйл ажиллагааг удирдахад онцгой гавьяа байгуулсан гэж Зөвлөлт Засгийн газраас түүнийг [[Дамдины Сүхбаатар|Д. Сүхбаатар]], [[Хатанбаатар Магсаржав|Сандагдоржийн Магсаржав]] нарын хамт 1922 онд [[Улаан тугийн одон]]гоор шагнаж байжээ. 1921 оны хувьсгалын дараа орост сурч оросыг баримтлагч Х.Чойбалсан улс орноо Зөвлөлт маягаар өөрчлөх үйлсэд зүтгэж эхлэв. Юуны өмнө 1921 оны 8-р сарын 25-нд Зөвлөлтийн залуучуудын "комсомол" загвараар [[МХЗЭ]]-ийг үүсгэн байгуулалцаж, Эвлэлийн Төв Хорооны анхны даргаар сонгогдов. Удалгүй Богдын хатан [[Дондогдулам хатан]] 1923 онд мөн нас баран, удалгүй Богд гэгээн 1924 онд нас баржээ. === 1922-1931 он === 1922-1931 он бол Х.Чойбалсангийн амьдралын тун ээдрээтэй хэсэг болно. Тэрээр "[[Бодоогийн хэрэг]]т" холбогдон намын орлогч гишүүн болон шийтгэгдэж, ЗХУ-д цэргийн сургуульд явсан боловч өвчний учир буцаж иржээ. Ардын намын анхны дарга, анхны ерөнхий сайд [[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]], [[Солийн Данзан|С.Данзан]] нарыг эх орноосоо урвасан, хувьсгалын эсэргүү гэсэн гүтгэлгээр цаазлах явдалд Чойбалсан голлох үүрэг гүйцэтгэж байжээ. Харин 1924 оны намраас 1928 он хүртэл Бүх цэргийн жанжин, 1929-1930 онд [[Ардын Их Хурал|Улсын Бага Хурлын]] дарга байж, бас [[Феодалын хөрөнгө хураах төв комисс]]ыг толгойлсон байна. Харин 1930-1931 онд Гадаад яамны сайдаар ажилласан Х.Чойбалсан “[[барууны үзэлтэн]]” мөн архинд орсон гэх зэргээр шүүмжлэгдэж нэг хэсэг ажилгүй байв. 1931 оны эцсээр тэрээр Мал тариалангийн яамны сайдаар томилогдож, дахин төрийн албанд орсон байна. == Төрийн эрхэнд == [[Файл:Greater Mongolia.svg|thumb|right|Хорлоогийн Чойбалсангийн монгол үндэстнүүдийг БНМАУ-тай нэгтгэхийг санаархан зүтгэж явсан газар нутаг]] 1934 онд Москвад очиж жил шахам болжээ. Мөн энэ үедээ "[[Лхүмбийн хэрэг]]" гэгчид нэр холбогдож байв. Чойбалсан 1936 онд Дотоод яамны сайдаар хавсран томилогдов. 1930-аад оны сүүлчээр Чойбалсангийн гарт ихээхэн эрх мэдэл төвлөрч, улмаар тус улсын Засгийн газрын тэргүүн болов. Ард иргэдийн мал сүргийг хураан авч Бурханы шашин шүтэхийг хориглов. === Их хэлмэгдүүлэлт === {{гол|Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)}} Х.Чойбалсангийн толгойлсон "[[Онцгой бүрэн эрхт комисс]]" Дотоод яамнаас оруулсан нэрсийн жагсаалтаар асуудал шийддэг, зөвхөн нэг өдрийн хурлаар 129-1,278 хүнд ял оноодог байжээ. Эдгээр хүмүүс хэргийн бүрдэлгүй, шүүхгүйгээр, өмгөөлөгчгүйгээр "Онцгой бүрэн эрхт комиссын" хурлаар шийтгэгддэг байв. Энэхүү Онцгой бүрэн эрх комисс хэмээх хууль бус байгууллага нь Х.Чойбалсангийнгарын үсэгтэй тушаалаар ямар ч гэм зэмгүй 22 000 монгол хүнийг буудан хөнөөжээ. 1935-1940 онд “Японы тагнуул”, "Хувьсгалын эсэргүү","хар, шар феодал" хэмээн хилс хэрэгт баригдаж шийтгүүлсэн 70000 хүнээс 90% нь буудуулсан байна. Үүнээс 36% нь нам болон төрийн албан хаагчид, цэргийн хүмүүс, ажилчин, энгийн ард, үлдсэн нь лам нар байлаа. 1937 онд Х.Чойбалсан нь Зөвлөлтийн НКВД-ийн дарга Ёжов, орлогч дарга Фриновскийн даалгаврын дагуу "Заговор" хэмээн зохиомол хэргийг Монголд үүсгэж, олон мянган сэхээтэн, төрийн албан хаагчдыг буудан хороож байв. Хэнтий, Дорнод, Сэлэнгэ, аймгуудад нүүж ирсэн буриад айлуудын эрчүүдийг толгой дараалан баривчилж бүгдийг нь буудан хороов.Тэр үеийн буриад зон бүх эрчүүдийг нь улаантнууд баривчилж толгой дараалан хядсан тул хонь төхөөрөх эр хүн олдохгүй байсан хэмээн дурсан ярьдаг байсан. Х.Чойбалсангийн тушаалаар улаантнууд Навчаа, Дунгаржид зэрэг монголын тэргүүний сэхээтэн , жирийн ард 10 гаруй хөл хүнд жирэмсэн бүсгүйчүүдийг буудан хороож байжээ. Х.Чойбалсан нь өмнөх Ерөнхий сайд байсан А.Амарыг лам нарыг устгах ажлыг удаашруулсан, японы тагнуул хэмээн гүтгэж баривчлуулж Москвад аваачиж улаан оросуудаар буудуулан хөнөөжээ.Яруу найрагч Банзрагч <blockquote>Гучаад оны шуурга хаяа хатавчаар исгэчнэ<br /> Гунигийн бараан сүүдэр хар цайнд тунарна<br /> Гол харлуулсан бодолд цагаан гэр минь барайна<br /> Гай зовлон нөмөргөсөн улаан Сталины сүүдэр<br /> Лай ланчиг ихтэй Монгол цусыг минь хөргөнө<br /> Хөрст газар хөрвөж байхад ч ийм гарз гараагүй<br /> Хөвчин улс байлдаж байхад ч ийм гай дайраагүй</blockquote> хэмээн бичсэн байдаг. Их хэлмэгдүүлэлтийн үед хэлмэгдүүлэлтэд өртөөгүй айл өрх Монголд үндсэндээ байсангүй. Онцгой Бүрэн эрхт комиссын дарга Чойбалсанийн гарын үсэг зурсан тушаалаар нийт 22 000 хүнийг цаазаар авсан байдаг. Чойбалсан 1937 онд Зөвлөлт Холбоот Улсын НКВД-ын дарга [[Николай Ежов|Н.Ёжовт]] " Монголын том толгой лам нар, хувьсгалын эсэргүү нарыг бүгдийг нь баривчлан цаазаар авч, таны даалгаврыг амжилттай биелүүлэв. Х.Чойбалсан" гэсэн цахилгаан утас илгээж байв. [[Зураг:Mn UB memorial IMG 2671.jpg|300px|right|thumb|]] 1250 сүм хийд, тэдгээрт хадгалагдаж байсан түүх, соёлын дурсгалыг устгажээ. [[МАХН]]-ын [[Төв Хороо]]ны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга агсан [[Дашийн Дамба|Д.Дамба]]: <blockquote>“''Намайг [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] Намын хорооны даргаар ажиллаж байхад сүм хийдийг ид устгаж байв. Зөвхөн Хошууд хийд, Ламын хийд, Галбын болон Үл Олдохын хийдүүдийг буулгахаар аймгийн төвөөс ... 40 гаруй хүнтэй бригад гаргасан. Ажлыг шуурхай зохион байгуулж байсан боловч маршал Чойбалсан нар “Сүм дуган нураах ажлыг яаравчил. Нөхөр Дамба ямар санаатай энэ ажлыг удаашруулж байна” гэж тулгаж сүрдүүлсэн албан даалгавар, цахилгаан ирүүлсээр байсан''”</blockquote> хэмээн дурссан байдаг. Зөвлөлтийнхний өөрсдийн нь тооцоолсон доод ханшаар Монголын сүм хийдүүдийн хөдлөх болон үл хөдлөх хөрөнгө 57 сая алтан рубль болж байв. 1939 оны МАХН-ын Төв Хорооны 12-р бага хурлаар Чойбалсан өмнөх Ерөнхий сайд [[Анандын Амар|А.Амарыг]] "Амар бол японы тагнуул, лам нар, феодалыг устгах ажилд саад болсон хувьсгалын эсэргүү этгээд" хэмээн элдвээр гүтгэн шүүмжилж Ерөнхий сайд Амарыг албан тушаалаас нь буулгаж баривчлуулан Зөвлөлт Холбоот Улс руу илгээж, Анандын Амар ерөнхий сайдыг хууль бусаар гүтгэж хилсдүүлэн цаазлуулахад гол үүрэг гүйцэтгэж байжээ. === Халхын голын байлдаан === {{Гол|Халхын голын байлдаан}} [[Зураг:Khalkhin Gol George Zhukov and Khorloogiin Choibalsan 1939 - 2.jpg|framepx|right|thumb|[[Георгий Жуков]], Маршал Чойбалсан, Халхын гол]] Монгол Улсын гадаад байдал хурцадсаар 1939 онд Халхын гол орчим [[БНМАУ]] болон [[Япон]] тулалдахад хүрэв. Энэ байлдаанд Монгол Ардын хувьсгалт цэргийг маршал Х.Чойбалсан командалжээ. Дөрвөн сар гаруй үргэлжилсэн Халхын голын байлдаан Монгол-Зөвлөлтийн ялалтаар төгссөн. Зарим судлаачид 1939 оны [[Халхын голын дайн|Халхын голын байлдаан]] нь ЗХУ, Коминтернээс бүс нутгийн талаар явуулсан стратегийн бодлогын нэг хэсэг байснаас бус, Монгол, Япон хоёр зайлшгүй байлдахаас өөр аргагүй болсон тийм зэвсэгт мөргөлдөөн хараахан биш байсан гэж үздэг. Зарим судлаачид Халх голын байлдааныг Номун ханы мөргөлдөөн гэж үздэг. Япончууд тэр үед "Азичууд азидаа" гэсэн уриа гаргаж Хятадын зүүн хойд нутагт [[Манж-го|Манж Го улсыг]] байгуулж, тэр улс нь манж, монгол үндэстэнг нэгтгэж Хятад, улаан Оросын нөлөөнөөс ангид бие даасан Чингис хааны үеийнх шиг хүчирхэг улс байгуулахыг төлөвлөж байсан гэдэг. === Чойбалсанг тахин шүтэх эхлэл === Х.Чойбалсан 1940 оны МАХН-ын X их хурал, Улсын VIII Их хурлын бэлтгэлийг сайтар хангаж, улмаар уг хурлуудаас гаргах шийдвэр нь олон түмний урам зоригийг сэргээж чадахуйц байх ёстой гэж үзлээ. Ингээд үүндээ туслалцаа хүсэхээр 1939 оны 9 сард Москвад очив. Уг уулзалтаар Зөвлөлтийн тал Наушкаас [[Улаанбаатар]] хүртэл [[төмөр зам]] тавих, мах комбинат, автотехникийн болон цементийн завод барихад туслах болсон байна. МАХН-ын X, Улсын VIII их хурлаас улс орны хөгжлийн тулгамдсан зорилтуудыг тодорхойлон Улсын VIII их хурал [[Үндсэн хууль|БНМАУ-ын хоёр дахь Үндсэн хуулийг]] батлав. Тухайн үед Чойбалсанг тахин шүтэх явдал газар авч байсан учраас энэ Үндсэн хуулийг "Маршал Чойбалсангийн Үндсэн хууль" гэж нэрлэж байлаа. Улсын болон намын хурлын дараагаас [[Улсын сайн малчдын зөвлөлгөөн]] хийж, малын тоо толгой ашиг шимийг нэмэгдүүлэх, малчин ардуудын хувийн аж ахуйгаа хөгжүүлэх сонирхол санаачлагыг урамшуулах талаар зарим арга хэмжээ авч эхлэв. Тухайлбал, малчдад "[[Улсын сайн малчин]]" цол олгож, маршал Чойбалсан өөрөө хөдөө орон нутагт явж, газар дээр нь одон медаль, бараа таваараар шагнаж байлаа. Энэ нь нэг талаар [[Иосиф Сталин]] Монголын малын тоо толгойг 200 саяд хүргэх тухай үл гүйцэлдэх лоозон дэвшүүлсэн, мөн Монголчууд Зөвлөлтийн тусламжийн хариуд жилд 40 мянган [[кг|тонн]] [[ноос]], [[ноолуур]] бэлтгэж өгөх үүрэг хүлээсэнтэй холбоотой. Улс орон даяар "Ноос бол алт" компанит ажил өрнүүлж, ЗХУ-д нийлүүлэх ноосны хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлэв. Энэ ажлыг зохион байгуулах явцдаа Чойбалсан өөрөө яамдын сайд, дарга нарт хэрхэн ямаа самнах, хонь хяргах талаар биечлэн үзүүлж зөвлөгөө, семинар өгч байв. Энэ үед [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайн]] цар хүрээгээ тэлж, олон улсын байдал улам хүндэрч байв. Зөвлөлт улсад [[Сталиныг тахин шүтэх үзэл]] дээд цэгтээ хүрч байхад Монголд ч гэсэн Чойбалсанг тахин шүтэх явдал газар авчээ. Монголын сэхээтэн эх орончид 1950, 1960 онуудад нэг хүнийг тахин шүтэх үзэл, Чойбалсанг тахин шүтэх үзлийн хор уршгийг арилгах зорилгоор монголын эх оронч сэхээтнүүд зарим нэг шүүмжлэл гаргахыг оролдож байсан боловч тэр үеийн Чойбалсанг залгамжлагч удирдагч [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]], төрийн ахмад зүтгэлтэн [[Жамсраны Самбуу|Ж.Самбуу]] нар огт зөвшөөрсөнгүй хаацайлан өнгөрөөв. == Дэлхийн II дайн == {{Гол|Дэлхийн хоёрдугаар дайн}} [[Файл:Khalkhin Gol George Zhukov and Khorloogiin Choibalsan 1939 -1.jpg|thumb|Хорлоогийн Чойбалсан бид Георгий Жуков]] 1941 оны 6-р сарын 22-нд [[Нацист Герман|Герман]] [[ЗХУ]] руу гэнэт довтолсноор тэдний гол холбоотон - БНМАУ [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайнд]] татагдан орсон. Дайны эхний өдрөөс [[Монгол Улс|БНМАУ]] Зөвлөлтийн талд баттай зогсож, "Бүхнийг фронтод" уриан дор ажиллаж, амьдарч эхлэв. Зөвлөлтийн ард түмэнд бололцоотой бүхнээрээ туслах хөдөлгөөн нийт монголчуудын дунд өрнөлөө. Нийтдээ хагас сая шахам [[адуу]] фронтод зориулан хямд үнээр худалдаж, 32 мянга гаруй морь бэлэглэв. Мөн 938 вагон дулаан хувцас, хүнсний зүйл, хувийн бэлгийг хандивласны дээр Монголчуудын хөрөнгөөр [[Хувьсгалт Монгол танкийн бригад]], [[Монгол ард (нисэх онгоцны эскадриль)|"Монгол ард" нисэх онгоцны эскадрилийг]] байгуулан Зөвлөлтийн [[Улаан Арми|Улаан армид]] хүлээлгэн өгч, танкийн бригадын бүх хангалтыг дайн дуустал хариуцаж байв. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] сүүлчээр буюу 1945 оны 2 сард Ялтад хуралдсан [[ЗХУ]], [[АНУ]], [[Их Британи]]й Засгийн газрын тэргүүн нарын [[Ялтын уулзалт|Ялтын бага хурлаар]] дайны дараа Дэлхий дахинд энх амгалан байдал тогтоох, бататгах асуудал хэлэлцсэнийн зэрэгцээ Японд дайн зарлах тухай мөн тохиролцов. Энэ хурлын үеэр гурван их гүрний /АНУ, Их Британи, ЗХУ/ Засгийн газрын тэргүүн нар ЗХУ-ын гаргасан санал болох "Гадаад монголын статус квог хэвээр байлгах"-ыг хүлээн зөвшөөрөв. Энэ нь Монголын тусгаар тогтнолыг олон улсын хэмжээнд зөвшөөрөх эхлэл болсон юм. Тухайн үед Хятад улс Монголыг өөрийн салшгүй хэсэг гэж үзэж байсан ч Сталины шахалтаар зөвшөөрөхөөс аргагүй байдалд орсон байна. 1945 оны 7-р сарын эхээр Чойбалсанг Сталин Москвад урьж, тусгаар улсын Засгийн газрын тэргүүний хэмжээнд, хоёр улсын төрийн далбааг мандуулан, хүндэт харуул жагсаан хүлээж авч байсан түүх байна. == Дэлхийн II дайны дараахи БНМАУ, тусгаар тогтнол == {{Гол|Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт}} Иосиф Сталин БНМАУ-ыг [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайны]] төгсгөлд оролцож, дорно дахинд энх тайван байдал тогтооход хувь нэмэр оруулах саналыг Чойбалсанд тавив. Холбоотны өмнө хүлээсэн үүргийнхээ дагуу ЗХУ 1945 оны 8-р сарын 8-нд Японд дайн зарласан ба 2 хоногийн дараа буюу мөн сарын 10-нд БНМАУ Японд дайн зарлав. Монгол ардын хувьсгалт цэрэг ЗХУ-ын [[Өвөр Байгалийн фронт]]ын мото-механикжсан нэгтгэлийн хамт 8-р сарын 11-нд улсын хилийг нэвтэрч Долоннуур, Жанчхүүгийн чиглэлээр Японы цэргийн эсрэг байлдааны ажиллагаа өрнүүлэн Хойт Хятадын зарим муж, [[Өвөр Монгол]]ын нутгийн чөлөөлөхөд оролцлоо. 1945 оны 9 сард Сталины шахалтад автсан [[Чан Кайши|Чан Кайшигийн]] Хятад, монголчууд өөрсдөө БНМАУ-ын тусгаар тогтнолын төлөө саналаа өгвөл БНМАУ-д тусгаар тогтнолыг зөвшөөрч болно гэсний дагуу [[Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт|10-р сарын 20-ны өдөр бүх нийтийн санал хураалт]] зохион байгуулж, монголчууд 99% тусгаар тогтнолын төлөө санал өгөв. Энэхүү санал хураалтын дараа 1946 оны 1-р сарын 6-нд Хятад улс БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн түүхтэй юм. Х.Чойбалсанг Монголыг удирдаж байх хугацаанд БНМАУ 1939, 1945 оны хоёр томоохон дайнд оролцон ялалт байгуулсан, мөн 1945 оны тусгаар тогтнол нь түүнийг тахин шүтэх явдлыг улам лавшруулж, дарангуйлах нэр хүндийг нь өргөжээ. 1945 онд маршал Чойбалсангийн 50 насны ойг тэмдэглэхэд бүх зохиолч, яруу найрагчид уран бүтээлээ зориулж байв. Эрдэмтэн зохиолч [[Цэндийн Дамдинсүрэн]] "Маршал Чойбалсангийн 50 насны ойд зориулсан ерөөл"-дөө: <blockquote>Таны насалсан<br /> Тавин жил бол<br /> Тайван цагийн<br /> Мянган жилтэй тэнцэнэ<br /> Хоёр гурван мянган жилийн<br /> Хосгүй түүхт их хэргийг<br /> Хорлоогийн хүү Чойбалсан бүтээлээ!</blockquote> хэмээн бичиж байв. Дийлэнхи Монголчууд Х.Чойбалсанг биширч, "шалгарсан жолоодогч" хэмээн хүндэтгэж байлаа. == Нийгмийн бүтээн байгуулалт == Х.Чойбалсангийн засгийн эрх барьсан хугацаанд Монголын түүхэнд үлдсэн эдийн засаг, соёлын олон чухал үйл явдлууд болсон юм. Тухайлбал, [[Налайхын уурхай|Налайхын чулуун нүүрсний уурхай]], [[Төв цахилгаан станц]], мөн [[Аж үйлдвэрийн комбинат]]ыг өргөтгөх ба шинэчлэх ажил эхлэв. [[Зүүн баянгийн нефтийн үйлдвэр]], "Совмонгометалл" нийгэмлэгийн харьяа уул уурхайн үйлдвэрүүд, [[Монголын төмөр зам|Наушки-Улаанбаатарын хооронд өргөн төмөр зам]] ашиглалтанд орж, [[морин өртөө]]г халан, авто тээврийн өртөө байгуулав. [[Зураг:Choibalsan_statue_in_UB.jpg|200px|thumb|[[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-ийн өмнө байх Х.Чойбалсангийн хөшөө]] Х.Чойбалсан Боловсрол, соёлын талаар гарсан том өөрчлөлт бол монгол уйгаржин бичгийг [[кирилл үсэг]]т үндэслэсэн шинэ бичгээр сольж, бичиг үсэг үл мэдэх явдлыг арилгах талаар томоохон бодит ажлуудыг хийжээ. Анхны 10 жилийн дунд сургууль, ялангуяа 1942 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|Улсын Их Сургуулийг]] байгуулж сургуулийн насны бүх хүүхдийг бага сургуулийн боловсролтой болгох зорилтыг хэрэгжүүлж байсан нь боловсролын салбарт олсон үсрэнгүй амжилт байв. Улаанбаатар хотын [[1 дүгээр сургууль|1-р сургууль]] болон Монгол Улсын Их Сургууль нь Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит сургуулиуд болсон юм. Маршал Чойбалсан өөрөө "Монголын ардын үндэсний хувьсгалын анх үүсч байгуулагдсан товч түүх", "Монгол ардын үндэсний хувьсгалт цэргийн агуу хөгжлийн товч зам", "Ардын Хатанбаатар Магсаржавын хураангуй түүх" зэрэг зохиол бичиж, илтгэл өгүүллэгүүд нь 4 ботиор хэвлэгдэж байв. Иргэдийн 1930-аад оны хэлмэгдүүлэлт, гаднаас заналхийлж буй Япон, Гоминданы Хятадын цэрэглэн халдах дайны аюул, 1944,1945 оны цас зуд зэргээс шалтгаалан үүссэн айдас хүйдэс, олон нийтийн санаа сэтгэл унасан байгааг харгалзан үзэж шүтэх бишрэх эрхийг хүндэтгэн үзэж, [[Гандантэгчэнлин хийд]]ийн хурал, мөргөлийн ажиллагааг 1944 онд дахин сэргээжээ. 1944 онд сонгуулийн эрх хасагдсан хүмүүст сонгуулийн эрх олгож, 1949 онд сонгуулийн бүх нийтийн, шууд, тэгш бөгөөд саналаа нууцаар хураах шинэ систем тогтоож, 1951 онд [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] анхны сонгуулийг явуулсан байна. Х.Чойбалсан их гүрнүүдийн зүгээс бага орны удирдагчид үзүүлдэг дарамт, шахалт бүхий амаргүй хувь тавиланг амссан ч, Монголын тусгаар тогтнолыг тууштай сахин хамгаалах, гадаад бодлогын харьцангуй бие даасан чиг шугам баримтлахыг хичээн оролдож байв. И.Сталины мэндэлсний 70 жилийн ойн ёслолын арга хэмжээнд [[Европ]], [[Ази]]йн орнуудын нам, төрийн удирдагчид бүгд Москвад очиж үнэнчээ харуулахад, Х.Чойбалсан өөрийн биеэр очоогүй байна. [[ЗСБН Автономит Тува улс]]ын тэргүүн [[Салчак Тока|Салчиг Тогоо]] Монголд айлчлах үедээ Монголыг ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд орохыг ятгах үг хэлэхэд Чойбалсан ихэд уурлан, алгадсан гэдэг дам яриа тархсан байдаг. 1950 онд Монголын улс төрийн хувьд хамгийн тэргүүний хүмүүс болох [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю. Цэдэнбалын]] идэвхтэй дэмжлэгтэйгээр эхний удаад [[Жамбалдорж]] нар, дараа нь [[Дарамын Төмөр-Очир|Д. Төмөр-Очир]] тэргүүтэй хэдэн сэхээтэн улс орныхоо хөгжлийг түргэтгэх гол арга зам бол ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд даруй орох явдал хэмээх санал өргөхөд тэрвээр дургүйцэн, тэднийг зэмлэж байсан гэдэг. == Нас барсан нь == "Монголын бүх ард түмний дотны хайрт жолоодогч", "Хайрт эцэг" хэмээн өргөмжлөгдөж байсан Монголын төрийн зүтгэлтэн Х.Чойбалсан 1952 оны 1-р сарын 26-нд ЗХУ-ын Москва хотноо таалал төгсчээ. [[МАХН|Намын Төв Хороо]], Их Хурлын Тэргүүлэгчид, [[БНМАУ|Сайд нарын Зөвлөлийн]] эмгэнэлийн бичигт <blockquote>''"...манай улсын бүх түүх бол Ардын хувьсгалыг мандуулах ба манай орныг цэцэглүүлэх үйл хэрэгт бүх амьдралаа зориулсан нөхөр Чойбалсангийн нэртэй холбоотой юм..."''</blockquote> гэж тэмдэглэсэн байдаг. == Хэлсэн үг == {{Эшлэл|Эрхэмлэж яваарай хэмээн машид итгэн<br>Эрх чөлөө, тусгаар тогтнолыг та нарт үлдээв.|Хорлоогийн Чойбалсан}} == Түүхэн нөлөө== Монголын тулгар төрийг сэргээн байгуулах үйлсийн төлөө халуун амь, бүлээн цусаа хайрлахгүй тэмцэж байсан үе үеийн [[эх оронч]]ид болох [[Дархан чин ван Ринчиндорж|Ринчиндорж ван]], [[Чингүнжав|Шадар ван Чингүнжав]], [[Богд хаан]], [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж ван]], [[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Сайн ноён хан Намнансүрэн]], [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн]], [[Хатанбаатар Магсаржав]], [[Да лам Цэрэнчимэд]], [[Дамдины Сүхбаатар|Сүхбаатар жанжин]], [[Содномын Дамдинбазар]], [[Догсомын Бодоо]], [[Солийн Данзан]], [[Дансранбилэгийн Догсом]] зэрэг бидний мэдэх болон нэр нь тодроогүй Монголын чин зоригт баатруудын зүтгэж, тэмцэж байсан [[Монгол Улс]]ыг байгуулж, тусгаар тогтнолыг нь бусдаар хүлээн зөвшөөрүүлэх хамгийн хүнд бөгөөд хатуу үйлсийг бүтээж, өнөөдрийн [[дэлхий]] дахинд Монгол Улсыг бусдаар хүлээн зөвшөөрүүлж чадсан явдалд "Монголын бүх ард түмний дотны хайрт жолоодогч", "Хайрт эцэг" хэмээн өргөмжлөгдөж байсан [[Монголын төрийн зүтгэлтэн]] Х. Чойбалсангийн гол гавъяа оршино. == Түүнчлэн үзэх == * [[Ардын хувьсгал]] * [[Монгол Ардын Нам]] * [[Хиагтыг Барон Унгернээс хамгаалсан]] * [[Баруун замын цэргийн чөлөөлөх байлдаанууд]] * [[Баруун хязгаарыг тохинуулахын төлөө байлдаанууд]] * [[Толбо нуурын бүслэлт]] * [[Зүүн хязгаарыг тохинуулах байлдаанууд]] * [[Цагаантны үлдэгдэлтэй тэмцсэн нь]] * [[Азийн морин дивиз монголд нэвтэрсэн нь]] * [[Улаан хадны байлдаан]] * [[Чойр, Замын үүдийн чиглэлээр хийсэн байлдаан]] * [[Азийн морин дивизийн 1921 онд Зөвлөлтийн эсрэг хийсэн аян дайн]] * [[Азийн морин дивизийн Троицкосавск руу хийсэн дайралт]] * [[Азийн морин дивизд гарсан бослого]] * [[Азийн морин дивиз Манжуур луу гарсан нь]] == Уран зохиол == П.Шагдарсүрэн:- "Миний мэдэх маршал Х.Чрйбалсан" ном. == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Khorloogiin Choibalsan|Хорлоогийн Чойбалсан}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Жамцангийн Дамдинсүрэн]] |дараа =[[Лосолын Лааган]] |албан_тушаал =[[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга]] |он =1929-1930 }} {{Залгамжлал |өмнө =[[Анандын Амар]] |дараа =[[Юмжаагийн Цэдэнбал]] |албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |он =1939-1952 }} {{end}} {{NaviBlock |Хөтлөгч Монголын төрийн тэргүүн |Хөтлөгч мөр БНМАУ-ын Ерөнхий сайд |Хөтлөгч мөр Монголын маршал |Монголын Батлан Хамгаалахын сайд |Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд }} {{Navbox |name = Монголын Улсын баатрууд |title = [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[Баатар#Монгол|Баатар]] |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |list1 = *[[Дамдины Сүхбаатар]]<!-- (1936.02.21) --> *[[Хатанбаатар Магсаржав]]<!-- (1936 он) --> *[[Шагдарын Гонгор]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамчаагийн Дэмбэрэл]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Лодонгийн Дандар]]<!-- (1979 он) --> *[[Цэндийн Олзвой]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]]<!-- (1979 он) --> *[[Сангийн Дампил]]<!-- (1979 он) --> *[[Дашийн Данзанваанчиг]]<!-- (1979 он) --> *[[Самданжамцын Лхагвадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Баянбалын Тэгшээ]]<!-- (1979 он) --> *[[Лхүнрэвийн Даваадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Сталин, Иосиф Виссарионович]]<!-- (1979 он) --> *[[Ворошилов, Климент Ефремович]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Дамба]]<!-- (1979 он) --> *[[Титов, Герман Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Жадамбын Нэхийт]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Николаев, Андриян Григорьевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]<!-- (1979 он) --> *[[Беляев, Павел Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Баясгалангийн Бадам]]<!-- (1979 он) --> *[[Жуков, Георгий Константинович]]<!-- (1979 он) --> *[[Чойн Дугаржав]]<!-- (1979 он) --> *[[Даржаагийн Хаянхярваа]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Чогдон]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Конев, Иван Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Плиев, Исса Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Судец, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Горбатко, Виктор Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Түвдэнгийн Бор]]<!-- (1979 он) --> *[[Бэгзийн Гиваан]]<!-- (1979 он) --> *[[Рукавишников, Николай Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Дуламдоржийн Самдан]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Гуулин]]<!-- (1979 он) --> *[[Гомбын Цэнд]]<!-- (1979 он) --> *[[Батын Дорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Федюнинский, Иван Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Магсарын Жанчив]]<!-- (1979 он) --> *[[Брежнев, Леонид Ильич]]<!-- (1979 он) --> *[[Косыгин, Алексей Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Норпилийн Жамбаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Самдангийн Төмөрбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Мазимын Экей]]<!-- (1979 он) --> *[[Бутачийн Цог]]<!-- (1979 он) --> *[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Жанибеков, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Устинов, Дмитрий Фёдорович]]<!-- (1979 он) --> *[[Коваленок, Владимир Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Савиных, Виктор Петрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамдины Намнан]]<!-- (1979 он) --> *[[Энхийн Шийлэг]]<!-- (1979 он) --> *[[Ванчинжавын Шарав]]<!-- (1979 он) --> *[[Түүвэйн Дүүдэй]]<!-- (1979 он) --> *[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Дугарын Гунгаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Ундрахын Доржпалам]]<!-- (1979 он) --> }} <noinclude> [[Ангилал:Загвар:Зэвсэгт хүчин|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Хүмүүс|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол|Баатар]] </noinclude> {{DEFAULTSORT:Чойбалсан, Хорлоогийн}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:БНМАУ-ын төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:Монголын төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Монголын маршал]] [[Ангилал:БНМАУ-ын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:БНМАУ-ын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:БНМАУ-ын дотоод хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Халхын голын дайны хүн]] [[Ангилал:Хувьсгалч]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан]] [[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:БНМАУ-ын хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Ардын Хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль шагналтан]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Суворовын 1-р зэргийн одон шагналтан]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Фельдмаршал]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1895 онд төрсөн]] [[Ангилал:1952 онд өнгөрсөн]] mx896mopn61gcinfn16c1dg3bi7if7c 874894 874892 2026-11-05T05:25:50Z Avirmed Batsaikhan 53733 874894 wikitext text/x-wiki {{Short description|1939-1952 онуудад Монголын удирдагч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Хорлоогийн Чойбалсан | native_name = {{nobold|{{MongolUnicode|ᠬᠣᠷᠯᠤ᠎ᠠ ᠶᠢᠨ}}{{MongolUnicode|ᠴᠣᠢᠢᠪᠠᠯᠰᠠᠩ}}}} | image = Horloogiyn Choybalsan.jpg | caption = Чойбалсан 1940-д онд | office = 10 дахь [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Сайд нарын зөвлөлийн дарга]] | term_start = 1939 оны 3 сарын 24 | term_end = 1952 оны 1 сарын 26 | 1blankname = Ерөнхий нарийн бичгийн дарга | 1namedata = [[Банзаржавын Баасанжав]]<br />[[Дашийн Дамба]]<br />[[Юмжаагийн Цэдэнбал]] | predecessor = [[Анандын Амар]] | successor = [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] | office2 = 4 дэх [[Монгол улсын төрийн тэргүүн|Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга]] | term_start2 = 1929 оны 1 сарын 24 | term_end2 = 1930 оны 4 сарын 27 | 1blankname2 = Ерөнхий нарийн бичгийн дарга | 1namedata2 = [[Өлзийтийн Бадрах]]<br />[[Бат-Очирын Элдэв-Очир]]<br />[[Пэлжидийн Гэндэн]] | predecessor2 = [[Жамцангийн Дамдинсүрэн]] | successor2 = [[Лосолын Лааган]] | birth_name = Хорлоогийн Дугар | birth_date = {{Birth date|1895|2|8}} | birth_place = [[Чойбалсан (хот)|Ачит вангийн хошуу]], [[Гадаад Монгол]], Чин гүрэн | death_date = {{Death date and age|1952|1|26|1895|2|8}} | death_place = Москва, Зөвлөлт Холбоот Улс | resting_place = [[Алтан-Өлгий оршуулгын газар]] | party = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | nationality = [[Монголчууд|Монгол]] | spouse = Бортолгой (1921–1935)<br />Б. Гүндэгмаа (1935–1952) | children = хүү Нэргүй, охин Сувдаа | alma_mater = [[Орос, монгол хэл бичгийн сургууль]],<br> [[Эрхүү хотын сургууль]] | allegiance = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] | branch = [[Монголын Ардын Арми]] | serviceyears = 1921–1952 | rank = [[БНМАУ-ын маршал|Маршал]] | commands = ''Бүх'' (дээд командлагч) | battles = [[Ардын хувьсгал]]<br /> [[Дэлхийн 2-р дайн]] | mawards = [[File:Heroy MNR.jpg|30px|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын баатар]] [[File:Heroy MNR.jpg|30px|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын баатар]]<br />[[File:OrdenSuheBator.png|30px|Сүхбаатарын одон]] [[File:OrdenSuheBator.png|30px|Сүхбаатарын одон]] [[File:OrdenSuheBator.png|30px|Сүхбаатарын одон]] [[File:OrdenSuheBator.png|30px|Сүхбаатарын одон]]<br />[[File:OrdenZnam.png|30px|Улаан тугийн одон (Монгол)]] [[File:OrdenZnam.png|30px|Улаан тугийн одон (Монгол)]] [[File:OrdenZnam.png|30px|Улаан тугийн одон (Монгол)]] [[File:OrdenZnam.png|30px|Улаан тугийн одон (Монгол)]]<br />[[File:OrdenZnam.png|30px|Улаан тугийн одон (Монгол)]] [[File:OrdenTrudZnam.png|30px|Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон (Монгол)]] [[File:OrdenPolStar.png|28px|Алтан гадас одон]] [[File:25yearsmongolrev.PNG|28px|Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль]]<br /> '''Гадаад:''' <br /> [[File:Order of Lenin Ribbon Bar.svg|30px|Лениний одон (Зөвлөлт Холбоот Улс)]] [[File:Order of Lenin Ribbon Bar.svg|30px|Лениний одон (Зөвлөлт Холбоот Улс)]] [[File:SU Order of the Red Banner ribbon.svg|30px|Улаан тугийн одон (Зөвлөлт Холбоот Улс)]] [[File:SU Order of the Red Banner ribbon.svg|30px|Улаан тугийн одон (Зөвлөлт Холбоот Улс)]]<br />[[File:SU Order of Suvorov 1st class ribbon.svg|30px|1-р зэргийн Суворовын одон (Зөвлөлт Холбоот Улс)]] [[File:Order of Glory Ribbon Bar.svg|30px|1941-1945 оны Аугаа Их Эх орны дайнд Германыг ялсны төлөө медаль (Зөвлөлт Холбоот Улс)]] [[File:SU Medal For the Victory over Japan ribbon.svg|30px|Японыг ялсны төлөө медаль (Зөвлөлт Холбоот Улс)]] [[File:SU Medal XX Years of the Workers' and Peasants' Red Army ribbon.svg|30px|Jubilee Medal «XX years of the Workers 'and Peasants' Red Army"(Soviet Union)]]<br /> [[File:SU Medal 30 Years of the Soviet Army and Navy ribbon.svg|30px|Jubilee Medal "30 years of the Soviet Army and Navy"(Soviet Union)]]<br /> [[File:Kgb1957 honoured officer emb n9537.gif|25px|KGB (USSR), insignia of honorary officer (1957)(Soviet Union)]] | residence = | nickname = | website = }} '''Хорлоогийн Чойбалсан''' (1895 оны 2-р сарын 8-нд төрсөн -1952 оны 1-р сарын 26-нд ЗХУ-ын [[Москва]] хотод нас барсан) - БНМАУ-ын нам, төрийн удирдагч (1930-1952). == Намтар == Х.Чойбалсангийн эцгийн талаас манжуур дахь Дагуур Монголын Барга ястан Жамц гэж хүн байв тухайн үеийн үймээн самуунаас болж эцэг Жамц өвөрлөгч хошуунд байж байгаад тэндээ нас барсан бөгөөд ийнхүү Хорлоо гэж эхийнхээ нэрээр овоглогджээ, төрөхдөө '''Дугар''' гэсэн нэртэй байсан нь 1930-аад оноос 1952 онд нас барах хүртлээ [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ыг удирдаж байлаа. Монгол дахь Төвөдийн буддын шашны "Чойбалсан хийд"-эд бага насандаа шавилан сууж байснаас Чойбалсан нэрээр олонд танигдаж улмаар нэрээ сольжээ. Чойбалсан гэдэг нь сайн цогт ном эрдэм гэсэн утгатай төвөд үг юм. Халхын [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан аймгийн]] Ачит вангийн хошуунд мэндэлж, Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улсын Москва хотод нас барсан. == Бага нас == [[Зураг:Consulate of the Russian Empire in Urgoo.jpg|300px|right|thumb|Оросын консулын Орос, монгол хэл бичгийн сургуульд]]Хорлоогийн Чойбалсан 1895 оны 2-р сарын 8-нд тэр үеийн [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан аймгийн]] [[Ачит вангийн хошуу]]ны зүүн Суваргачин отгийн хамжлага, малчин эмэгтэй Хорлоогийн отгон 3 дахь хүү болон төржээ. Түүний эцэг нь Жамц хэмээх [[Манжуур]] дахь [[Дагуур ястан|Дагуур]] [[Монгол]]оос цагаачилж ирсэн [[Барга]] ястан хүн байв. Гэвч тэр нутаг усныхан, ялангуяа хошуу тамгын газраас Жамцыг элдвээр хавчиж байсан учир Чойбалсангийн эх Хорлоотой гэр бүл болж чадалгүй, хүүгээ эхийн хэвлийд байхад орхин явсан байна. Харин хүүгээ төрсний дараа буцаж ирэн, хүүдээ Дугар гэдэг нэр өгч эхнэр хүүхэдтэйгээ хэсэг хугацаанд хамт байсан ч удалгүй буцаж яваад, эргэж ирж амжилгүй өөд болжээ. Дугар хүү хоёр айл дамжин үрчлэгдэж, эцэст нь төрсөн эх дээрээ буцаж ирсний дараа 7 наснаасаа эхлэн төвөд ном үзэж, улмаар 13 насандаа [[Санбээсийн хүрээ|Санбээсийн хүрээнд]] шавилан сууж, сахил хүртэн, Чойбалсан хэмээх нэртэй болсон байна. Чойбалсан 1910 оны зун хөдөө гэртээ хариад, буцаж Санбэйсийн хүрээнд очсонгүй. Найз Гэндэн-Яринпилийн хамт [[Их Хүрээ]]нд 1912 онд ирж, хар бор ажил хийн амь зогоох болжээ. Х.Чойбалсан 17 насандаа [[Богд Хаант Монгол Улс|Монгол улсын Гадаад яамны]] байгуулсан "Орос, монгол хэл бичгийн сургууль"-д буриад багш Данчиновын дэмжлэгээр орж суралцан, жилийн дараа сурлага, сахилгаараа шалгарч, 1914-1917 онд [[Оросын Холбооны Улс|Орос улс]]ын [[Эрхүү хот]]од бусад 8 монгол хүүхдийн (Содномдаржаа, Т.Лонтон, Г.Гүрсэд, Ш.Бат-Очир, Сэрээтэр, Г.Найдансүрэн, Н.Жадамбаа, Жамбын Сүхбаатар) хамт улсын дунд сургуульд ([[Орос хэл|орос]]. ''Реальная гимназия'') суралцжээ. == Гэр бүл, үр хүүхэд == X.Чойбалсан нь хоёр удаа гэрлэсэн бөгөөд анхны эхнэр Бортолгойтой 1921-1935 оны хооронд амьдарч байв. 1935 онд албан ёсоор гэр бүлээ цуцлах үедээ Бортолгой: <blockquote>“''Чойбалсан чи бол нам, төрийн өндөр хариуцлагатай албан үүрэг хүлээсэн хүн над мэтийн шашин мөргөлд автсан энгийн дорд хүүхнээр юу хийх вэ? Үзэл бодол таарахгүй бол чи бид хоёрын хэн хэнд сэтгэлийн зовлон. Би чамайг жирийн нэг сайн эмэгтэйтэй танилцуулъя''”</blockquote> хэмээн [[Баасангийн Гүндэгмаа|Баасангийн Гүндэгмаатай]] ойртуулаад салсан гэдэг. Б.Гүндэгмаа бол маршал Чойбалсанг насан эцэс болтол дэргэд нь байсан түшигтэй хань нь байлаа. Маршал [[Чойбалсангийн Нэргүй]], [[Чойбалсангийн Сувдаа]] хэмээх хүү, охин хоёртой байсан. Маршал өөрийн төрсөн хүүхэдгүй тул 2 хүүхэд өргөж авсан нь эд ажээ. Х.Чойбалсангийн Ах-Шарав (1890 он орчим -1946), эгч Нэрэн (1893 он орчим -1944). == Төрийн албанд == === Хувьсгалт бүлгэм === [[Зураг:Sukhbaatar and Choibalsan.jpg|framepx|right|thumb|Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан]] Х.Чойбалсан [[Октябрийн хувьсгал|1917 оны Оросын хувьсгалын]] улмаас [[Эрхүү]] хотоос нутагтаа буцан ирж "Цахилгаан мэдээний түр сургууль" дүүргэсэн байна. Чойбалсан Орост болж буй үйл явдлыг нүдээр үзсэн мөн үндэсний ардчилсан үзэлтэн [[Бодоо]]той дотно нөхөрлөсөн нь түүний цаашдын хувь заяанд үндсэн эргэлт гаргав. 23 настай залуу Чойбалсан 1918 онд эх үүсвэрээ тавьсан [[Консулын хувьсгалт бүлэг|Консулын хувьсгалт бүлгийн]] нэг гишүүн болсон байна. Улмаар уг бүлгийн анхны долоон нөхдийн бүрэлдэхүүнд орос хэлтэй учир багтаж, [[Эрхүү хот]]ноо их үйл хэргийг сэдэлцэж эхэлсэн юм. Тэрээр хувьсгалын хэрэгт идэвхийлэн оролцож, [[Ардын журамт цэрэг|Ардын журамт цэргийн]] суртлыг номлогч, улмаар 1921 оны 5 сарын сүүлчээр баруун замын тусгай ангийн цэргийн захирагч, Ардын журамт цэргийн дэд жанжнаар тус тус томилогдон хүчин зүтгэжээ. 1921 оны 2-р сард [[Барон Унгерн фон Штернберг]] Монгол орныг хятадын цэргээс бүрмөсөн чөлөөлсөн юм. Тухайн үед Монгол оронд оросын цагаантныг устгах үйл ажиллагааг удирдахад онцгой гавьяа байгуулсан гэж Зөвлөлт Засгийн газраас түүнийг [[Дамдины Сүхбаатар|Д. Сүхбаатар]], [[Хатанбаатар Магсаржав|Сандагдоржийн Магсаржав]] нарын хамт 1922 онд [[Улаан тугийн одон]]гоор шагнаж байжээ. 1921 оны хувьсгалын дараа орост сурч оросыг баримтлагч Х.Чойбалсан улс орноо Зөвлөлт маягаар өөрчлөх үйлсэд зүтгэж эхлэв. Юуны өмнө 1921 оны 8-р сарын 25-нд Зөвлөлтийн залуучуудын "комсомол" загвараар [[МХЗЭ]]-ийг үүсгэн байгуулалцаж, Эвлэлийн Төв Хорооны анхны даргаар сонгогдов. Удалгүй Богдын хатан [[Дондогдулам хатан]] 1923 онд мөн нас баран, удалгүй Богд гэгээн 1924 онд нас баржээ. === 1922-1931 он === 1922-1931 он бол Х.Чойбалсангийн амьдралын тун ээдрээтэй хэсэг болно. Тэрээр "[[Бодоогийн хэрэг]]т" холбогдон намын орлогч гишүүн болон шийтгэгдэж, ЗХУ-д цэргийн сургуульд явсан боловч өвчний учир буцаж иржээ. Ардын намын анхны дарга, анхны ерөнхий сайд [[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]], [[Солийн Данзан|С.Данзан]] нарыг эх орноосоо урвасан, хувьсгалын эсэргүү гэсэн гүтгэлгээр цаазлах явдалд Чойбалсан голлох үүрэг гүйцэтгэж байжээ. Харин 1924 оны намраас 1928 он хүртэл Бүх цэргийн жанжин, 1929-1930 онд [[Ардын Их Хурал|Улсын Бага Хурлын]] дарга байж, бас [[Феодалын хөрөнгө хураах төв комисс]]ыг толгойлсон байна. Харин 1930-1931 онд Гадаад яамны сайдаар ажилласан Х.Чойбалсан “[[барууны үзэлтэн]]” мөн архинд орсон гэх зэргээр шүүмжлэгдэж нэг хэсэг ажилгүй байв. 1931 оны эцсээр тэрээр Мал тариалангийн яамны сайдаар томилогдож, дахин төрийн албанд орсон байна. == Төрийн эрхэнд == [[Файл:Greater Mongolia.svg|thumb|right|Хорлоогийн Чойбалсангийн монгол үндэстнүүдийг БНМАУ-тай нэгтгэхийг санаархан зүтгэж явсан газар нутаг]] 1934 онд Москвад очиж жил шахам болжээ. Мөн энэ үедээ "[[Лхүмбийн хэрэг]]" гэгчид нэр холбогдож байв. Чойбалсан 1936 онд Дотоод яамны сайдаар хавсран томилогдов. 1930-аад оны сүүлчээр Чойбалсангийн гарт ихээхэн эрх мэдэл төвлөрч, улмаар тус улсын Засгийн газрын тэргүүн болов. Ард иргэдийн мал сүргийг хураан авч Бурханы шашин шүтэхийг хориглов. === Их хэлмэгдүүлэлт === {{гол|Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)}} Х.Чойбалсангийн толгойлсон "[[Онцгой бүрэн эрхт комисс]]" Дотоод яамнаас оруулсан нэрсийн жагсаалтаар асуудал шийддэг, зөвхөн нэг өдрийн хурлаар 129-1,278 хүнд ял оноодог байжээ. Эдгээр хүмүүс хэргийн бүрдэлгүй, шүүхгүйгээр, өмгөөлөгчгүйгээр "Онцгой бүрэн эрхт комиссын" хурлаар шийтгэгддэг байв. Энэхүү Онцгой бүрэн эрх комисс хэмээх хууль бус байгууллага нь Х.Чойбалсангийнгарын үсэгтэй тушаалаар ямар ч гэм зэмгүй 22 000 монгол хүнийг буудан хөнөөжээ. 1935-1940 онд “Японы тагнуул”, "Хувьсгалын эсэргүү","хар, шар феодал" хэмээн хилс хэрэгт баригдаж шийтгүүлсэн 70000 хүнээс 90% нь буудуулсан байна. Үүнээс 36% нь нам болон төрийн албан хаагчид, цэргийн хүмүүс, ажилчин, энгийн ард, үлдсэн нь лам нар байлаа. 1937 онд Х.Чойбалсан нь Зөвлөлтийн НКВД-ийн дарга Ёжов, орлогч дарга Фриновскийн даалгаврын дагуу "Заговор" хэмээн зохиомол хэргийг Монголд үүсгэж, олон мянган сэхээтэн, төрийн албан хаагчдыг буудан хороож байв. Хэнтий, Дорнод, Сэлэнгэ, аймгуудад нүүж ирсэн буриад айлуудын эрчүүдийг толгой дараалан баривчилж бүгдийг нь буудан хороов.Тэр үеийн буриад зон бүх эрчүүдийг нь улаантнууд баривчилж толгой дараалан хядсан тул хонь төхөөрөх эр хүн олдохгүй байсан хэмээн дурсан ярьдаг байсан. Х.Чойбалсангийн тушаалаар улаантнууд Навчаа, Дунгаржид зэрэг монголын тэргүүний сэхээтэн , жирийн ард 10 гаруй хөл хүнд жирэмсэн бүсгүйчүүдийг буудан хороож байжээ. Х.Чойбалсан нь өмнөх Ерөнхий сайд байсан А.Амарыг лам нарыг устгах ажлыг удаашруулсан, японы тагнуул хэмээн гүтгэж баривчлуулж Москвад аваачиж улаан оросуудаар буудуулан хөнөөжээ.Яруу найрагч Банзрагч <blockquote>Гучаад оны шуурга хаяа хатавчаар исгэчнэ<br /> Гунигийн бараан сүүдэр хар цайнд тунарна<br /> Гол харлуулсан бодолд цагаан гэр минь барайна<br /> Гай зовлон нөмөргөсөн улаан Сталины сүүдэр<br /> Лай ланчиг ихтэй Монгол цусыг минь хөргөнө<br /> Хөрст газар хөрвөж байхад ч ийм гарз гараагүй<br /> Хөвчин улс байлдаж байхад ч ийм гай дайраагүй</blockquote> хэмээн бичсэн байдаг. Их хэлмэгдүүлэлтийн үед хэлмэгдүүлэлтэд өртөөгүй айл өрх Монголд үндсэндээ байсангүй. Онцгой Бүрэн эрхт комиссын дарга Чойбалсанийн гарын үсэг зурсан тушаалаар нийт 22 000 хүнийг цаазаар авсан байдаг. Чойбалсан 1937 онд Зөвлөлт Холбоот Улсын НКВД-ын дарга [[Николай Ежов|Н.Ёжовт]] " Монголын том толгой лам нар, хувьсгалын эсэргүү нарыг бүгдийг нь баривчлан цаазаар авч, таны даалгаврыг амжилттай биелүүлэв. Х.Чойбалсан" гэсэн цахилгаан утас илгээж байв. [[Зураг:Mn UB memorial IMG 2671.jpg|300px|right|thumb|]] 1250 сүм хийд, тэдгээрт хадгалагдаж байсан түүх, соёлын дурсгалыг устгажээ. [[МАХН]]-ын [[Төв Хороо]]ны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга агсан [[Дашийн Дамба|Д.Дамба]]: <blockquote>“''Намайг [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] Намын хорооны даргаар ажиллаж байхад сүм хийдийг ид устгаж байв. Зөвхөн Хошууд хийд, Ламын хийд, Галбын болон Үл Олдохын хийдүүдийг буулгахаар аймгийн төвөөс ... 40 гаруй хүнтэй бригад гаргасан. Ажлыг шуурхай зохион байгуулж байсан боловч маршал Чойбалсан нар “Сүм дуган нураах ажлыг яаравчил. Нөхөр Дамба ямар санаатай энэ ажлыг удаашруулж байна” гэж тулгаж сүрдүүлсэн албан даалгавар, цахилгаан ирүүлсээр байсан''”</blockquote> хэмээн дурссан байдаг. Зөвлөлтийнхний өөрсдийн нь тооцоолсон доод ханшаар Монголын сүм хийдүүдийн хөдлөх болон үл хөдлөх хөрөнгө 57 сая алтан рубль болж байв. 1939 оны МАХН-ын Төв Хорооны 12-р бага хурлаар Чойбалсан өмнөх Ерөнхий сайд [[Анандын Амар|А.Амарыг]] "Амар бол японы тагнуул, лам нар, феодалыг устгах ажилд саад болсон хувьсгалын эсэргүү этгээд" хэмээн элдвээр гүтгэн шүүмжилж Ерөнхий сайд Амарыг албан тушаалаас нь буулгаж баривчлуулан Зөвлөлт Холбоот Улс руу илгээж, Анандын Амар ерөнхий сайдыг хууль бусаар гүтгэж хилсдүүлэн цаазлуулахад гол үүрэг гүйцэтгэж байжээ. === Халхын голын байлдаан === {{Гол|Халхын голын байлдаан}} [[Зураг:Khalkhin Gol George Zhukov and Khorloogiin Choibalsan 1939 - 2.jpg|framepx|right|thumb|[[Георгий Жуков]], Маршал Чойбалсан, Халхын гол]] Монгол Улсын гадаад байдал хурцадсаар 1939 онд Халхын гол орчим [[БНМАУ]] болон [[Япон]] тулалдахад хүрэв. Энэ байлдаанд Монгол Ардын хувьсгалт цэргийг маршал Х.Чойбалсан командалжээ. Дөрвөн сар гаруй үргэлжилсэн Халхын голын байлдаан Монгол-Зөвлөлтийн ялалтаар төгссөн. Зарим судлаачид 1939 оны [[Халхын голын дайн|Халхын голын байлдаан]] нь ЗХУ, Коминтернээс бүс нутгийн талаар явуулсан стратегийн бодлогын нэг хэсэг байснаас бус, Монгол, Япон хоёр зайлшгүй байлдахаас өөр аргагүй болсон тийм зэвсэгт мөргөлдөөн хараахан биш байсан гэж үздэг. Зарим судлаачид Халх голын байлдааныг Номун ханы мөргөлдөөн гэж үздэг. Япончууд тэр үед "Азичууд азидаа" гэсэн уриа гаргаж Хятадын зүүн хойд нутагт [[Манж-го|Манж Го улсыг]] байгуулж, тэр улс нь манж, монгол үндэстэнг нэгтгэж Хятад, улаан Оросын нөлөөнөөс ангид бие даасан Чингис хааны үеийнх шиг хүчирхэг улс байгуулахыг төлөвлөж байсан гэдэг. === Чойбалсанг тахин шүтэх эхлэл === Х.Чойбалсан 1940 оны МАХН-ын X их хурал, Улсын VIII Их хурлын бэлтгэлийг сайтар хангаж, улмаар уг хурлуудаас гаргах шийдвэр нь олон түмний урам зоригийг сэргээж чадахуйц байх ёстой гэж үзлээ. Ингээд үүндээ туслалцаа хүсэхээр 1939 оны 9 сард Москвад очив. Уг уулзалтаар Зөвлөлтийн тал Наушкаас [[Улаанбаатар]] хүртэл [[төмөр зам]] тавих, мах комбинат, автотехникийн болон цементийн завод барихад туслах болсон байна. МАХН-ын X, Улсын VIII их хурлаас улс орны хөгжлийн тулгамдсан зорилтуудыг тодорхойлон Улсын VIII их хурал [[Үндсэн хууль|БНМАУ-ын хоёр дахь Үндсэн хуулийг]] батлав. Тухайн үед Чойбалсанг тахин шүтэх явдал газар авч байсан учраас энэ Үндсэн хуулийг "Маршал Чойбалсангийн Үндсэн хууль" гэж нэрлэж байлаа. Улсын болон намын хурлын дараагаас [[Улсын сайн малчдын зөвлөлгөөн]] хийж, малын тоо толгой ашиг шимийг нэмэгдүүлэх, малчин ардуудын хувийн аж ахуйгаа хөгжүүлэх сонирхол санаачлагыг урамшуулах талаар зарим арга хэмжээ авч эхлэв. Тухайлбал, малчдад "[[Улсын сайн малчин]]" цол олгож, маршал Чойбалсан өөрөө хөдөө орон нутагт явж, газар дээр нь одон медаль, бараа таваараар шагнаж байлаа. Энэ нь нэг талаар [[Иосиф Сталин]] Монголын малын тоо толгойг 200 саяд хүргэх тухай үл гүйцэлдэх лоозон дэвшүүлсэн, мөн Монголчууд Зөвлөлтийн тусламжийн хариуд жилд 40 мянган [[кг|тонн]] [[ноос]], [[ноолуур]] бэлтгэж өгөх үүрэг хүлээсэнтэй холбоотой. Улс орон даяар "Ноос бол алт" компанит ажил өрнүүлж, ЗХУ-д нийлүүлэх ноосны хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлэв. Энэ ажлыг зохион байгуулах явцдаа Чойбалсан өөрөө яамдын сайд, дарга нарт хэрхэн ямаа самнах, хонь хяргах талаар биечлэн үзүүлж зөвлөгөө, семинар өгч байв. Энэ үед [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайн]] цар хүрээгээ тэлж, олон улсын байдал улам хүндэрч байв. Зөвлөлт улсад [[Сталиныг тахин шүтэх үзэл]] дээд цэгтээ хүрч байхад Монголд ч гэсэн Чойбалсанг тахин шүтэх явдал газар авчээ. Монголын сэхээтэн эх орончид 1950, 1960 онуудад нэг хүнийг тахин шүтэх үзэл, Чойбалсанг тахин шүтэх үзлийн хор уршгийг арилгах зорилгоор монголын эх оронч сэхээтнүүд зарим нэг шүүмжлэл гаргахыг оролдож байсан боловч тэр үеийн Чойбалсанг залгамжлагч удирдагч [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]], төрийн ахмад зүтгэлтэн [[Жамсраны Самбуу|Ж.Самбуу]] нар огт зөвшөөрсөнгүй хаацайлан өнгөрөөв. == Дэлхийн II дайн == {{Гол|Дэлхийн хоёрдугаар дайн}} [[Файл:Khalkhin Gol George Zhukov and Khorloogiin Choibalsan 1939 -1.jpg|thumb|Хорлоогийн Чойбалсан бид Георгий Жуков]] 1941 оны 6-р сарын 22-нд [[Нацист Герман|Герман]] [[ЗХУ]] руу гэнэт довтолсноор тэдний гол холбоотон - БНМАУ [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайнд]] татагдан орсон. Дайны эхний өдрөөс [[Монгол Улс|БНМАУ]] Зөвлөлтийн талд баттай зогсож, "Бүхнийг фронтод" уриан дор ажиллаж, амьдарч эхлэв. Зөвлөлтийн ард түмэнд бололцоотой бүхнээрээ туслах хөдөлгөөн нийт монголчуудын дунд өрнөлөө. Нийтдээ хагас сая шахам [[адуу]] фронтод зориулан хямд үнээр худалдаж, 32 мянга гаруй морь бэлэглэв. Мөн 938 вагон дулаан хувцас, хүнсний зүйл, хувийн бэлгийг хандивласны дээр Монголчуудын хөрөнгөөр [[Хувьсгалт Монгол танкийн бригад]], [[Монгол ард (нисэх онгоцны эскадриль)|"Монгол ард" нисэх онгоцны эскадрилийг]] байгуулан Зөвлөлтийн [[Улаан Арми|Улаан армид]] хүлээлгэн өгч, танкийн бригадын бүх хангалтыг дайн дуустал хариуцаж байв. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] сүүлчээр буюу 1945 оны 2 сард Ялтад хуралдсан [[ЗХУ]], [[АНУ]], [[Их Британи]]й Засгийн газрын тэргүүн нарын [[Ялтын уулзалт|Ялтын бага хурлаар]] дайны дараа Дэлхий дахинд энх амгалан байдал тогтоох, бататгах асуудал хэлэлцсэнийн зэрэгцээ Японд дайн зарлах тухай мөн тохиролцов. Энэ хурлын үеэр гурван их гүрний /АНУ, Их Британи, ЗХУ/ Засгийн газрын тэргүүн нар ЗХУ-ын гаргасан санал болох "Гадаад монголын статус квог хэвээр байлгах"-ыг хүлээн зөвшөөрөв. Энэ нь Монголын тусгаар тогтнолыг олон улсын хэмжээнд зөвшөөрөх эхлэл болсон юм. Тухайн үед Хятад улс Монголыг өөрийн салшгүй хэсэг гэж үзэж байсан ч Сталины шахалтаар зөвшөөрөхөөс аргагүй байдалд орсон байна. 1945 оны 7-р сарын эхээр Чойбалсанг Сталин Москвад урьж, тусгаар улсын Засгийн газрын тэргүүний хэмжээнд, хоёр улсын төрийн далбааг мандуулан, хүндэт харуул жагсаан хүлээж авч байсан түүх байна. == Дэлхийн II дайны дараахи БНМАУ, тусгаар тогтнол == {{Гол|Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт}} Иосиф Сталин БНМАУ-ыг [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайны]] төгсгөлд оролцож, дорно дахинд энх тайван байдал тогтооход хувь нэмэр оруулах саналыг Чойбалсанд тавив. Холбоотны өмнө хүлээсэн үүргийнхээ дагуу ЗХУ 1945 оны 8-р сарын 8-нд Японд дайн зарласан ба 2 хоногийн дараа буюу мөн сарын 10-нд БНМАУ Японд дайн зарлав. Монгол ардын хувьсгалт цэрэг ЗХУ-ын [[Өвөр Байгалийн фронт]]ын мото-механикжсан нэгтгэлийн хамт 8-р сарын 11-нд улсын хилийг нэвтэрч Долоннуур, Жанчхүүгийн чиглэлээр Японы цэргийн эсрэг байлдааны ажиллагаа өрнүүлэн Хойт Хятадын зарим муж, [[Өвөр Монгол]]ын нутгийн чөлөөлөхөд оролцлоо. 1945 оны 9 сард Сталины шахалтад автсан [[Чан Кайши|Чан Кайшигийн]] Хятад, монголчууд өөрсдөө БНМАУ-ын тусгаар тогтнолын төлөө саналаа өгвөл БНМАУ-д тусгаар тогтнолыг зөвшөөрч болно гэсний дагуу [[Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт|10-р сарын 20-ны өдөр бүх нийтийн санал хураалт]] зохион байгуулж, монголчууд 99% тусгаар тогтнолын төлөө санал өгөв. Энэхүү санал хураалтын дараа 1946 оны 1-р сарын 6-нд Хятад улс БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн түүхтэй юм. Х.Чойбалсанг Монголыг удирдаж байх хугацаанд БНМАУ 1939, 1945 оны хоёр томоохон дайнд оролцон ялалт байгуулсан, мөн 1945 оны тусгаар тогтнол нь түүнийг тахин шүтэх явдлыг улам лавшруулж, дарангуйлах нэр хүндийг нь өргөжээ. 1945 онд маршал Чойбалсангийн 50 насны ойг тэмдэглэхэд бүх зохиолч, яруу найрагчид уран бүтээлээ зориулж байв. Эрдэмтэн зохиолч [[Цэндийн Дамдинсүрэн]] "Маршал Чойбалсангийн 50 насны ойд зориулсан ерөөл"-дөө: <blockquote>Таны насалсан<br /> Тавин жил бол<br /> Тайван цагийн<br /> Мянган жилтэй тэнцэнэ<br /> Хоёр гурван мянган жилийн<br /> Хосгүй түүхт их хэргийг<br /> Хорлоогийн хүү Чойбалсан бүтээлээ!</blockquote> хэмээн бичиж байв. Дийлэнхи Монголчууд Х.Чойбалсанг биширч, "шалгарсан жолоодогч" хэмээн хүндэтгэж байлаа. == Нийгмийн бүтээн байгуулалт == Х.Чойбалсангийн засгийн эрх барьсан хугацаанд Монголын түүхэнд үлдсэн эдийн засаг, соёлын олон чухал үйл явдлууд болсон юм. Тухайлбал, [[Налайхын уурхай|Налайхын чулуун нүүрсний уурхай]], [[Төв цахилгаан станц]], мөн [[Аж үйлдвэрийн комбинат]]ыг өргөтгөх ба шинэчлэх ажил эхлэв. [[Зүүн баянгийн нефтийн үйлдвэр]], "Совмонгометалл" нийгэмлэгийн харьяа уул уурхайн үйлдвэрүүд, [[Монголын төмөр зам|Наушки-Улаанбаатарын хооронд өргөн төмөр зам]] ашиглалтанд орж, [[морин өртөө]]г халан, авто тээврийн өртөө байгуулав. [[Зураг:Choibalsan_statue_in_UB.jpg|200px|thumb|[[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-ийн өмнө байх Х.Чойбалсангийн хөшөө]] Х.Чойбалсан Боловсрол, соёлын талаар гарсан том өөрчлөлт бол монгол уйгаржин бичгийг [[кирилл үсэг]]т үндэслэсэн шинэ бичгээр сольж, бичиг үсэг үл мэдэх явдлыг арилгах талаар томоохон бодит ажлуудыг хийжээ. Анхны 10 жилийн дунд сургууль, ялангуяа 1942 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|Улсын Их Сургуулийг]] байгуулж сургуулийн насны бүх хүүхдийг бага сургуулийн боловсролтой болгох зорилтыг хэрэгжүүлж байсан нь боловсролын салбарт олсон үсрэнгүй амжилт байв. Улаанбаатар хотын [[1 дүгээр сургууль|1-р сургууль]] болон Монгол Улсын Их Сургууль нь Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит сургуулиуд болсон юм. Маршал Чойбалсан өөрөө "Монголын ардын үндэсний хувьсгалын анх үүсч байгуулагдсан товч түүх", "Монгол ардын үндэсний хувьсгалт цэргийн агуу хөгжлийн товч зам", "Ардын Хатанбаатар Магсаржавын хураангуй түүх" зэрэг зохиол бичиж, илтгэл өгүүллэгүүд нь 4 ботиор хэвлэгдэж байв. Иргэдийн 1930-аад оны хэлмэгдүүлэлт, гаднаас заналхийлж буй Япон, Гоминданы Хятадын цэрэглэн халдах дайны аюул, 1944,1945 оны цас зуд зэргээс шалтгаалан үүссэн айдас хүйдэс, олон нийтийн санаа сэтгэл унасан байгааг харгалзан үзэж шүтэх бишрэх эрхийг хүндэтгэн үзэж, [[Гандантэгчэнлин хийд]]ийн хурал, мөргөлийн ажиллагааг 1944 онд дахин сэргээжээ. 1944 онд сонгуулийн эрх хасагдсан хүмүүст сонгуулийн эрх олгож, 1949 онд сонгуулийн бүх нийтийн, шууд, тэгш бөгөөд саналаа нууцаар хураах шинэ систем тогтоож, 1951 онд [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] анхны сонгуулийг явуулсан байна. Х.Чойбалсан их гүрнүүдийн зүгээс бага орны удирдагчид үзүүлдэг дарамт, шахалт бүхий амаргүй хувь тавиланг амссан ч, Монголын тусгаар тогтнолыг тууштай сахин хамгаалах, гадаад бодлогын харьцангуй бие даасан чиг шугам баримтлахыг хичээн оролдож байв. И.Сталины мэндэлсний 70 жилийн ойн ёслолын арга хэмжээнд [[Европ]], [[Ази]]йн орнуудын нам, төрийн удирдагчид бүгд Москвад очиж үнэнчээ харуулахад, Х.Чойбалсан өөрийн биеэр очоогүй байна. [[ЗСБН Автономит Тува улс]]ын тэргүүн [[Салчак Тока|Салчиг Тогоо]] Монголд айлчлах үедээ Монголыг ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд орохыг ятгах үг хэлэхэд Чойбалсан ихэд уурлан, алгадсан гэдэг дам яриа тархсан байдаг. 1950 онд Монголын улс төрийн хувьд хамгийн тэргүүний хүмүүс болох [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю. Цэдэнбалын]] идэвхтэй дэмжлэгтэйгээр эхний удаад [[Жамбалдорж]] нар, дараа нь [[Дарамын Төмөр-Очир|Д. Төмөр-Очир]] тэргүүтэй хэдэн сэхээтэн улс орныхоо хөгжлийг түргэтгэх гол арга зам бол ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд даруй орох явдал хэмээх санал өргөхөд тэрвээр дургүйцэн, тэднийг зэмлэж байсан гэдэг. == Нас барсан нь == "Монголын бүх ард түмний дотны хайрт жолоодогч", "Хайрт эцэг" хэмээн өргөмжлөгдөж байсан Монголын төрийн зүтгэлтэн Х.Чойбалсан 1952 оны 1-р сарын 26-нд ЗХУ-ын Москва хотноо таалал төгсчээ. [[МАХН|Намын Төв Хороо]], Их Хурлын Тэргүүлэгчид, [[БНМАУ|Сайд нарын Зөвлөлийн]] эмгэнэлийн бичигт <blockquote>''"...манай улсын бүх түүх бол Ардын хувьсгалыг мандуулах ба манай орныг цэцэглүүлэх үйл хэрэгт бүх амьдралаа зориулсан нөхөр Чойбалсангийн нэртэй холбоотой юм..."''</blockquote> гэж тэмдэглэсэн байдаг. == Хэлсэн үг == {{Эшлэл|Эрхэмлэж яваарай хэмээн машид итгэн<br>Эрх чөлөө, тусгаар тогтнолыг та нарт үлдээв.|Хорлоогийн Чойбалсан}} == Түүхэн нөлөө== Монголын тулгар төрийг сэргээн байгуулах үйлсийн төлөө халуун амь, бүлээн цусаа хайрлахгүй тэмцэж байсан үе үеийн [[эх оронч]]ид болох [[Дархан чин ван Ринчиндорж|Ринчиндорж ван]], [[Чингүнжав|Шадар ван Чингүнжав]], [[Богд хаан]], [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж ван]], [[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Сайн ноён хан Намнансүрэн]], [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн]], [[Хатанбаатар Магсаржав]], [[Да лам Цэрэнчимэд]], [[Дамдины Сүхбаатар|Сүхбаатар жанжин]], [[Содномын Дамдинбазар]], [[Догсомын Бодоо]], [[Солийн Данзан]], [[Дансранбилэгийн Догсом]] зэрэг бидний мэдэх болон нэр нь тодроогүй Монголын чин зоригт баатруудын зүтгэж, тэмцэж байсан [[Монгол Улс]]ыг байгуулж, тусгаар тогтнолыг нь бусдаар хүлээн зөвшөөрүүлэх хамгийн хүнд бөгөөд хатуу үйлсийг бүтээж, өнөөдрийн [[дэлхий]] дахинд Монгол Улсыг бусдаар хүлээн зөвшөөрүүлж чадсан явдалд "Монголын бүх ард түмний дотны хайрт жолоодогч", "Хайрт эцэг" хэмээн өргөмжлөгдөж байсан [[Монголын төрийн зүтгэлтэн]] Х. Чойбалсангийн гол гавъяа оршино. == Түүнчлэн үзэх == * [[Ардын хувьсгал]] * [[Монгол Ардын Нам]] * [[Хиагтыг Барон Унгернээс хамгаалсан]] * [[Баруун замын цэргийн чөлөөлөх байлдаанууд]] * [[Баруун хязгаарыг тохинуулахын төлөө байлдаанууд]] * [[Толбо нуурын бүслэлт]] * [[Зүүн хязгаарыг тохинуулах байлдаанууд]] * [[Цагаантны үлдэгдэлтэй тэмцсэн нь]] * [[Азийн морин дивиз монголд нэвтэрсэн нь]] * [[Улаан хадны байлдаан]] * [[Чойр, Замын үүдийн чиглэлээр хийсэн байлдаан]] * [[Азийн морин дивизийн 1921 онд Зөвлөлтийн эсрэг хийсэн аян дайн]] * [[Азийн морин дивизийн Троицкосавск руу хийсэн дайралт]] * [[Азийн морин дивизд гарсан бослого]] * [[Азийн морин дивиз Манжуур луу гарсан нь]] == Уран зохиол == П.Шагдарсүрэн:- "Миний мэдэх маршал Х.Чрйбалсан" ном. == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Khorloogiin Choibalsan|Хорлоогийн Чойбалсан}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Жамцангийн Дамдинсүрэн]] |дараа =[[Лосолын Лааган]] |албан_тушаал =[[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга]] |он =1929-1930 }} {{Залгамжлал |өмнө =[[Анандын Амар]] |дараа =[[Юмжаагийн Цэдэнбал]] |албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |он =1939-1952 }} {{end}} {{NaviBlock |Хөтлөгч Монголын төрийн тэргүүн |Хөтлөгч мөр БНМАУ-ын Ерөнхий сайд |Хөтлөгч мөр Монголын маршал |Монголын Батлан Хамгаалахын сайд |Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд }} {{Navbox |name = Монголын Улсын баатрууд |title = [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[Баатар#Монгол|Баатар]] |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |list1 = *[[Дамдины Сүхбаатар]]<!-- (1936.02.21) --> *[[Хатанбаатар Магсаржав]]<!-- (1936 он) --> *[[Шагдарын Гонгор]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамчаагийн Дэмбэрэл]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Лодонгийн Дандар]]<!-- (1979 он) --> *[[Цэндийн Олзвой]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]]<!-- (1979 он) --> *[[Сангийн Дампил]]<!-- (1979 он) --> *[[Дашийн Данзанваанчиг]]<!-- (1979 он) --> *[[Самданжамцын Лхагвадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Баянбалын Тэгшээ]]<!-- (1979 он) --> *[[Лхүнрэвийн Даваадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Сталин, Иосиф Виссарионович]]<!-- (1979 он) --> *[[Ворошилов, Климент Ефремович]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Дамба]]<!-- (1979 он) --> *[[Титов, Герман Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Жадамбын Нэхийт]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Николаев, Андриян Григорьевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]<!-- (1979 он) --> *[[Беляев, Павел Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Баясгалангийн Бадам]]<!-- (1979 он) --> *[[Жуков, Георгий Константинович]]<!-- (1979 он) --> *[[Чойн Дугаржав]]<!-- (1979 он) --> *[[Даржаагийн Хаянхярваа]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Чогдон]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Конев, Иван Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Плиев, Исса Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Судец, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Горбатко, Виктор Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Түвдэнгийн Бор]]<!-- (1979 он) --> *[[Бэгзийн Гиваан]]<!-- (1979 он) --> *[[Рукавишников, Николай Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Дуламдоржийн Самдан]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Гуулин]]<!-- (1979 он) --> *[[Гомбын Цэнд]]<!-- (1979 он) --> *[[Батын Дорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Федюнинский, Иван Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Магсарын Жанчив]]<!-- (1979 он) --> *[[Брежнев, Леонид Ильич]]<!-- (1979 он) --> *[[Косыгин, Алексей Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Норпилийн Жамбаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Самдангийн Төмөрбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Мазимын Экей]]<!-- (1979 он) --> *[[Бутачийн Цог]]<!-- (1979 он) --> *[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Жанибеков, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Устинов, Дмитрий Фёдорович]]<!-- (1979 он) --> *[[Коваленок, Владимир Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Савиных, Виктор Петрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамдины Намнан]]<!-- (1979 он) --> *[[Энхийн Шийлэг]]<!-- (1979 он) --> *[[Ванчинжавын Шарав]]<!-- (1979 он) --> *[[Түүвэйн Дүүдэй]]<!-- (1979 он) --> *[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Дугарын Гунгаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Ундрахын Доржпалам]]<!-- (1979 он) --> }} <noinclude> [[Ангилал:Загвар:Зэвсэгт хүчин|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Хүмүүс|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол|Баатар]] </noinclude> {{DEFAULTSORT:Чойбалсан, Хорлоогийн}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:БНМАУ-ын төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:Монголын төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Монголын маршал]] [[Ангилал:БНМАУ-ын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:БНМАУ-ын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:БНМАУ-ын дотоод хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Халхын голын дайны хүн]] [[Ангилал:Хувьсгалч]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан]] [[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:БНМАУ-ын хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Ардын Хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль шагналтан]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Суворовын 1-р зэргийн одон шагналтан]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Фельдмаршал]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1895 онд төрсөн]] [[Ангилал:1952 онд өнгөрсөн]] eo7ef7n9ygs7hfc4l17ov57lftv8mxu 874899 874894 2026-11-05T06:35:59Z Avirmed Batsaikhan 53733 874899 wikitext text/x-wiki {{Short description|1939-1952 онуудад Монголын удирдагч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Хорлоогийн Чойбалсан | native_name = {{nobold|{{MongolUnicode|ᠬᠣᠷᠯᠤ᠎ᠠ ᠶᠢᠨ}}{{MongolUnicode|ᠴᠣᠢᠢᠪᠠᠯᠰᠠᠩ}}}} | image = Horloogiyn Choybalsan.jpg | caption = Чойбалсан 1940-д онд | office = 10 дахь [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Сайд нарын зөвлөлийн дарга]] | term_start = 1939 оны 3 сарын 24 | term_end = 1952 оны 1 сарын 26 | 1blankname = Ерөнхий нарийн бичгийн дарга | 1namedata = [[Банзаржавын Баасанжав]]<br />[[Дашийн Дамба]]<br />[[Юмжаагийн Цэдэнбал]] | predecessor = [[Анандын Амар]] | successor = [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] | office2 = 4 дэх [[Монгол улсын төрийн тэргүүн|Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга]] | term_start2 = 1929 оны 1 сарын 24 | term_end2 = 1930 оны 4 сарын 27 | 1blankname2 = Ерөнхий нарийн бичгийн дарга | 1namedata2 = [[Өлзийтийн Бадрах]]<br />[[Бат-Очирын Элдэв-Очир]]<br />[[Пэлжидийн Гэндэн]] | predecessor2 = [[Жамцангийн Дамдинсүрэн]] | successor2 = [[Лосолын Лааган]] | birth_name = Хорлоогийн Дугар | birth_date = {{Birth date|1895|2|8}} | birth_place = [[Чойбалсан (хот)|Ачит вангийн хошуу]], [[Гадаад Монгол]], Чин гүрэн | death_date = {{Death date and age|1952|1|26|1895|2|8}} | death_place = Москва, Зөвлөлт Холбоот Улс | resting_place = [[Алтан-Өлгий оршуулгын газар]] | party = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | nationality = [[Монголчууд|Монгол]] | spouse = Бортолгой (1921–1935)<br />Б. Гүндэгмаа (1935–1952) | children = хүү Нэргүй, охин Сувдаа | alma_mater = [[Орос, монгол хэл бичгийн сургууль]],<br> [[Эрхүү хотын сургууль]] | allegiance = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] | branch = [[Монголын Ардын Арми]] | serviceyears = 1921–1952 | rank = [[БНМАУ-ын маршал|Маршал]] | commands = ''Бүх'' (дээд командлагч) | battles = [[Ардын хувьсгал]]<br /> [[Дэлхийн 2-р дайн]] | mawards = [[File:Heroy MNR.jpg|30px|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын баатар]] [[File:Heroy MNR.jpg|30px|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын баатар]]<br />[[File:OrdenSuheBator.png|30px|Сүхбаатарын одон]] [[File:OrdenSuheBator.png|30px|Сүхбаатарын одон]] [[File:OrdenSuheBator.png|30px|Сүхбаатарын одон]] [[File:OrdenSuheBator.png|30px|Сүхбаатарын одон]]<br />[[File:OrdenZnam.png|30px|Улаан тугийн одон (Монгол)]] [[File:OrdenZnam.png|30px|Улаан тугийн одон (Монгол)]] [[File:OrdenZnam.png|30px|Улаан тугийн одон (Монгол)]] [[File:OrdenZnam.png|30px|Улаан тугийн одон (Монгол)]]<br />[[File:OrdenZnam.png|30px|Улаан тугийн одон (Монгол)]] [[File:OrdenTrudZnam.png|30px|Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон (Монгол)]] [[File:OrdenPolStar.png|28px|Алтан гадас одон]] [[File:25yearsmongolrev.PNG|28px|Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль]]<br /> '''Гадаад:''' <br /> [[File:Order of Lenin Ribbon Bar.svg|30px|Лениний одон (Зөвлөлт Холбоот Улс)]] [[File:Order of Lenin Ribbon Bar.svg|30px|Лениний одон (Зөвлөлт Холбоот Улс)]] [[File:SU Order of the Red Banner ribbon.svg|30px|Улаан тугийн одон (Зөвлөлт Холбоот Улс)]] [[File:SU Order of the Red Banner ribbon.svg|30px|Улаан тугийн одон (Зөвлөлт Холбоот Улс)]]<br />[[File:SU Order of Suvorov 1st class ribbon.svg|30px|1-р зэргийн Суворовын одон (Зөвлөлт Холбоот Улс)]] [[File:Order of Glory Ribbon Bar.svg|30px|1941-1945 оны Аугаа Их Эх орны дайнд Германыг ялсны төлөө медаль (Зөвлөлт Холбоот Улс)]] [[File:SU Medal For the Victory over Japan ribbon.svg|30px|Японыг ялсны төлөө медаль (Зөвлөлт Холбоот Улс)]] [[File:SU Medal XX Years of the Workers' and Peasants' Red Army ribbon.svg|30px|Jubilee Medal «XX years of the Workers 'and Peasants' Red Army"(Soviet Union)]]<br /> [[File:SU Medal 30 Years of the Soviet Army and Navy ribbon.svg|30px|Jubilee Medal "30 years of the Soviet Army and Navy"(Soviet Union)]]<br /> [[File:Kgb1957 honoured officer emb n9537.gif|25px|KGB (USSR), insignia of honorary officer (1957)(Soviet Union)]] | residence = | nickname = | website = }} '''Хорлоогийн Чойбалсан''' (1895 оны 2-р сарын 8-нд төрсөн -1952 оны 1-р сарын 26-нд ЗХУ-ын [[Москва]] хотод нас барсан) - БНМАУ-ын нам, төрийн удирдагч (1930-1952). == Намтар == Х.Чойбалсангийн эцгийн талаас манжуур дахь Дагуур Монголын Барга ястан Жамц гэж хүн байв тухайн үеийн үймээн самуунаас болж эцэг Жамц өвөрлөгч хошуунд байж байгаад тэндээ нас барсан бөгөөд ийнхүү Хорлоо гэж эхийнхээ нэрээр овоглогджээ, төрөхдөө '''Дугар''' гэсэн нэртэй байсан нь 1930-аад оноос 1952 онд нас барах хүртлээ [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ыг удирдаж байлаа. Монгол дахь Төвөдийн буддын шашны "Чойбалсан хийд"-эд бага насандаа шавилан сууж байснаас Чойбалсан нэрээр олонд танигдаж улмаар нэрээ сольжээ. Чойбалсан гэдэг нь сайн цогт ном эрдэм гэсэн утгатай төвөд үг юм. Халхын [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан аймгийн]] Ачит вангийн хошуунд мэндэлж, Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улсын Москва хотод нас барсан. == Бага нас == [[Зураг:Consulate of the Russian Empire in Urgoo.jpg|300px|right|thumb|Оросын консулын Орос, монгол хэл бичгийн сургуульд]]Хорлоогийн Чойбалсан 1895 оны 2-р сарын 8-нд тэр үеийн [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан аймгийн]] [[Ачит вангийн хошуу]]ны зүүн Суваргачин отгийн хамжлага, малчин эмэгтэй Хорлоогийн отгон 3 дахь хүү болон төржээ. Түүний эцэг нь Жамц хэмээх [[Манжуур]] дахь [[Дагуур ястан|Дагуур]] [[Монгол]]оос цагаачилж ирсэн [[Барга]] ястан хүн байв. Гэвч тэр нутаг усныхан, ялангуяа хошуу тамгын газраас Жамцыг элдвээр хавчиж байсан учир Чойбалсангийн эх Хорлоотой гэр бүл болж чадалгүй, хүүгээ эхийн хэвлийд байхад орхин явсан байна. Харин хүүгээ төрсний дараа буцаж ирэн, хүүдээ Дугар гэдэг нэр өгч эхнэр хүүхэдтэйгээ хэсэг хугацаанд хамт байсан ч удалгүй буцаж яваад, эргэж ирж амжилгүй өөд болжээ. Дугар хүү хоёр айл дамжин үрчлэгдэж, эцэст нь төрсөн эх дээрээ буцаж ирсний дараа 7 наснаасаа эхлэн төвөд ном үзэж, улмаар 13 насандаа [[Санбээсийн хүрээ|Санбээсийн хүрээнд]] шавилан сууж, сахил хүртэн, Чойбалсан хэмээх нэртэй болсон байна. Чойбалсан 1910 оны зун хөдөө гэртээ хариад, буцаж Санбэйсийн хүрээнд очсонгүй. Найз Гэндэн-Яринпилийн хамт [[Их Хүрээ]]нд 1912 онд ирж, хар бор ажил хийн амь зогоох болжээ. Х.Чойбалсан 17 насандаа [[Богд Хаант Монгол Улс|Монгол улсын Гадаад яамны]] байгуулсан "Орос, монгол хэл бичгийн сургууль"-д буриад багш Данчиновын дэмжлэгээр орж суралцан, жилийн дараа сурлага, сахилгаараа шалгарч, 1914-1917 онд [[Оросын Холбооны Улс|Орос улс]]ын [[Эрхүү хот]]од бусад 8 монгол хүүхдийн (Содномдаржаа, Т.Лонтон, Г.Гүрсэд, Ш.Бат-Очир, Сэрээтэр, Г.Найдансүрэн, Н.Жадамбаа, Жамбын Сүхбаатар) хамт улсын дунд сургуульд ([[Орос хэл|орос]]. ''Реальная гимназия'') суралцжээ. == Гэр бүл, үр хүүхэд == X.Чойбалсан нь хоёр удаа гэрлэсэн бөгөөд анхны эхнэр [[Цэвээнжалбын Бортолгой|Цэвээнжалбын Бортолгойтой]] 1921-1935 оны хооронд амьдарч байв. 1935 онд албан ёсоор гэр бүлээ цуцлах үедээ Бортолгой: <blockquote>“''Чойбалсан чи бол нам, төрийн өндөр хариуцлагатай албан үүрэг хүлээсэн хүн над мэтийн шашин мөргөлд автсан энгийн дорд хүүхнээр юу хийх вэ? Үзэл бодол таарахгүй бол чи бид хоёрын хэн хэнд сэтгэлийн зовлон. Би чамайг жирийн нэг сайн эмэгтэйтэй танилцуулъя''”</blockquote> хэмээн [[Баасангийн Гүндэгмаа|Баасангийн Гүндэгмаатай]] ойртуулаад салсан гэдэг. Б.Гүндэгмаа бол маршал Чойбалсанг насан эцэс болтол дэргэд нь байсан түшигтэй хань нь байлаа. Маршал [[Чойбалсангийн Нэргүй]], [[Чойбалсангийн Сувдаа]] хэмээх хүү, охин хоёртой байсан. Маршал өөрийн төрсөн хүүхэдгүй тул 2 хүүхэд өргөж авсан нь эд ажээ. Х.Чойбалсангийн Ах-Шарав (1890 он орчим -1946), эгч Нэрэн (1893 он орчим -1944). == Төрийн албанд == === Хувьсгалт бүлгэм === [[Зураг:Sukhbaatar and Choibalsan.jpg|framepx|right|thumb|Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан]] Х.Чойбалсан [[Октябрийн хувьсгал|1917 оны Оросын хувьсгалын]] улмаас [[Эрхүү]] хотоос нутагтаа буцан ирж "Цахилгаан мэдээний түр сургууль" дүүргэсэн байна. Чойбалсан Орост болж буй үйл явдлыг нүдээр үзсэн мөн үндэсний ардчилсан үзэлтэн [[Бодоо]]той дотно нөхөрлөсөн нь түүний цаашдын хувь заяанд үндсэн эргэлт гаргав. 23 настай залуу Чойбалсан 1918 онд эх үүсвэрээ тавьсан [[Консулын хувьсгалт бүлэг|Консулын хувьсгалт бүлгийн]] нэг гишүүн болсон байна. Улмаар уг бүлгийн анхны долоон нөхдийн бүрэлдэхүүнд орос хэлтэй учир багтаж, [[Эрхүү хот]]ноо их үйл хэргийг сэдэлцэж эхэлсэн юм. Тэрээр хувьсгалын хэрэгт идэвхийлэн оролцож, [[Ардын журамт цэрэг|Ардын журамт цэргийн]] суртлыг номлогч, улмаар 1921 оны 5 сарын сүүлчээр баруун замын тусгай ангийн цэргийн захирагч, Ардын журамт цэргийн дэд жанжнаар тус тус томилогдон хүчин зүтгэжээ. 1921 оны 2-р сард [[Барон Унгерн фон Штернберг]] Монгол орныг хятадын цэргээс бүрмөсөн чөлөөлсөн юм. Тухайн үед Монгол оронд оросын цагаантныг устгах үйл ажиллагааг удирдахад онцгой гавьяа байгуулсан гэж Зөвлөлт Засгийн газраас түүнийг [[Дамдины Сүхбаатар|Д. Сүхбаатар]], [[Хатанбаатар Магсаржав|Сандагдоржийн Магсаржав]] нарын хамт 1922 онд [[Улаан тугийн одон]]гоор шагнаж байжээ. 1921 оны хувьсгалын дараа орост сурч оросыг баримтлагч Х.Чойбалсан улс орноо Зөвлөлт маягаар өөрчлөх үйлсэд зүтгэж эхлэв. Юуны өмнө 1921 оны 8-р сарын 25-нд Зөвлөлтийн залуучуудын "комсомол" загвараар [[МХЗЭ]]-ийг үүсгэн байгуулалцаж, Эвлэлийн Төв Хорооны анхны даргаар сонгогдов. Удалгүй Богдын хатан [[Дондогдулам хатан]] 1923 онд мөн нас баран, удалгүй Богд гэгээн 1924 онд нас баржээ. === 1922-1931 он === 1922-1931 он бол Х.Чойбалсангийн амьдралын тун ээдрээтэй хэсэг болно. Тэрээр "[[Бодоогийн хэрэг]]т" холбогдон намын орлогч гишүүн болон шийтгэгдэж, ЗХУ-д цэргийн сургуульд явсан боловч өвчний учир буцаж иржээ. Ардын намын анхны дарга, анхны ерөнхий сайд [[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]], [[Солийн Данзан|С.Данзан]] нарыг эх орноосоо урвасан, хувьсгалын эсэргүү гэсэн гүтгэлгээр цаазлах явдалд Чойбалсан голлох үүрэг гүйцэтгэж байжээ. Харин 1924 оны намраас 1928 он хүртэл Бүх цэргийн жанжин, 1929-1930 онд [[Ардын Их Хурал|Улсын Бага Хурлын]] дарга байж, бас [[Феодалын хөрөнгө хураах төв комисс]]ыг толгойлсон байна. Харин 1930-1931 онд Гадаад яамны сайдаар ажилласан Х.Чойбалсан “[[барууны үзэлтэн]]” мөн архинд орсон гэх зэргээр шүүмжлэгдэж нэг хэсэг ажилгүй байв. 1931 оны эцсээр тэрээр Мал тариалангийн яамны сайдаар томилогдож, дахин төрийн албанд орсон байна. == Төрийн эрхэнд == [[Файл:Greater Mongolia.svg|thumb|right|Хорлоогийн Чойбалсангийн монгол үндэстнүүдийг БНМАУ-тай нэгтгэхийг санаархан зүтгэж явсан газар нутаг]] 1934 онд Москвад очиж жил шахам болжээ. Мөн энэ үедээ "[[Лхүмбийн хэрэг]]" гэгчид нэр холбогдож байв. Чойбалсан 1936 онд Дотоод яамны сайдаар хавсран томилогдов. 1930-аад оны сүүлчээр Чойбалсангийн гарт ихээхэн эрх мэдэл төвлөрч, улмаар тус улсын Засгийн газрын тэргүүн болов. Ард иргэдийн мал сүргийг хураан авч Бурханы шашин шүтэхийг хориглов. === Их хэлмэгдүүлэлт === {{гол|Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)}} Х.Чойбалсангийн толгойлсон "[[Онцгой бүрэн эрхт комисс]]" Дотоод яамнаас оруулсан нэрсийн жагсаалтаар асуудал шийддэг, зөвхөн нэг өдрийн хурлаар 129-1,278 хүнд ял оноодог байжээ. Эдгээр хүмүүс хэргийн бүрдэлгүй, шүүхгүйгээр, өмгөөлөгчгүйгээр "Онцгой бүрэн эрхт комиссын" хурлаар шийтгэгддэг байв. Энэхүү Онцгой бүрэн эрх комисс хэмээх хууль бус байгууллага нь Х.Чойбалсангийнгарын үсэгтэй тушаалаар ямар ч гэм зэмгүй 22 000 монгол хүнийг буудан хөнөөжээ. 1935-1940 онд “Японы тагнуул”, "Хувьсгалын эсэргүү","хар, шар феодал" хэмээн хилс хэрэгт баригдаж шийтгүүлсэн 70000 хүнээс 90% нь буудуулсан байна. Үүнээс 36% нь нам болон төрийн албан хаагчид, цэргийн хүмүүс, ажилчин, энгийн ард, үлдсэн нь лам нар байлаа. 1937 онд Х.Чойбалсан нь Зөвлөлтийн НКВД-ийн дарга Ёжов, орлогч дарга Фриновскийн даалгаврын дагуу "Заговор" хэмээн зохиомол хэргийг Монголд үүсгэж, олон мянган сэхээтэн, төрийн албан хаагчдыг буудан хороож байв. Хэнтий, Дорнод, Сэлэнгэ, аймгуудад нүүж ирсэн буриад айлуудын эрчүүдийг толгой дараалан баривчилж бүгдийг нь буудан хороов.Тэр үеийн буриад зон бүх эрчүүдийг нь улаантнууд баривчилж толгой дараалан хядсан тул хонь төхөөрөх эр хүн олдохгүй байсан хэмээн дурсан ярьдаг байсан. Х.Чойбалсангийн тушаалаар улаантнууд Навчаа, Дунгаржид зэрэг монголын тэргүүний сэхээтэн , жирийн ард 10 гаруй хөл хүнд жирэмсэн бүсгүйчүүдийг буудан хороож байжээ. Х.Чойбалсан нь өмнөх Ерөнхий сайд байсан А.Амарыг лам нарыг устгах ажлыг удаашруулсан, японы тагнуул хэмээн гүтгэж баривчлуулж Москвад аваачиж улаан оросуудаар буудуулан хөнөөжээ.Яруу найрагч Банзрагч <blockquote>Гучаад оны шуурга хаяа хатавчаар исгэчнэ<br /> Гунигийн бараан сүүдэр хар цайнд тунарна<br /> Гол харлуулсан бодолд цагаан гэр минь барайна<br /> Гай зовлон нөмөргөсөн улаан Сталины сүүдэр<br /> Лай ланчиг ихтэй Монгол цусыг минь хөргөнө<br /> Хөрст газар хөрвөж байхад ч ийм гарз гараагүй<br /> Хөвчин улс байлдаж байхад ч ийм гай дайраагүй</blockquote> хэмээн бичсэн байдаг. Их хэлмэгдүүлэлтийн үед хэлмэгдүүлэлтэд өртөөгүй айл өрх Монголд үндсэндээ байсангүй. Онцгой Бүрэн эрхт комиссын дарга Чойбалсанийн гарын үсэг зурсан тушаалаар нийт 22 000 хүнийг цаазаар авсан байдаг. Чойбалсан 1937 онд Зөвлөлт Холбоот Улсын НКВД-ын дарга [[Николай Ежов|Н.Ёжовт]] " Монголын том толгой лам нар, хувьсгалын эсэргүү нарыг бүгдийг нь баривчлан цаазаар авч, таны даалгаврыг амжилттай биелүүлэв. Х.Чойбалсан" гэсэн цахилгаан утас илгээж байв. [[Зураг:Mn UB memorial IMG 2671.jpg|300px|right|thumb|]] 1250 сүм хийд, тэдгээрт хадгалагдаж байсан түүх, соёлын дурсгалыг устгажээ. [[МАХН]]-ын [[Төв Хороо]]ны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга агсан [[Дашийн Дамба|Д.Дамба]]: <blockquote>“''Намайг [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] Намын хорооны даргаар ажиллаж байхад сүм хийдийг ид устгаж байв. Зөвхөн Хошууд хийд, Ламын хийд, Галбын болон Үл Олдохын хийдүүдийг буулгахаар аймгийн төвөөс ... 40 гаруй хүнтэй бригад гаргасан. Ажлыг шуурхай зохион байгуулж байсан боловч маршал Чойбалсан нар “Сүм дуган нураах ажлыг яаравчил. Нөхөр Дамба ямар санаатай энэ ажлыг удаашруулж байна” гэж тулгаж сүрдүүлсэн албан даалгавар, цахилгаан ирүүлсээр байсан''”</blockquote> хэмээн дурссан байдаг. Зөвлөлтийнхний өөрсдийн нь тооцоолсон доод ханшаар Монголын сүм хийдүүдийн хөдлөх болон үл хөдлөх хөрөнгө 57 сая алтан рубль болж байв. 1939 оны МАХН-ын Төв Хорооны 12-р бага хурлаар Чойбалсан өмнөх Ерөнхий сайд [[Анандын Амар|А.Амарыг]] "Амар бол японы тагнуул, лам нар, феодалыг устгах ажилд саад болсон хувьсгалын эсэргүү этгээд" хэмээн элдвээр гүтгэн шүүмжилж Ерөнхий сайд Амарыг албан тушаалаас нь буулгаж баривчлуулан Зөвлөлт Холбоот Улс руу илгээж, Анандын Амар ерөнхий сайдыг хууль бусаар гүтгэж хилсдүүлэн цаазлуулахад гол үүрэг гүйцэтгэж байжээ. === Халхын голын байлдаан === {{Гол|Халхын голын байлдаан}} [[Зураг:Khalkhin Gol George Zhukov and Khorloogiin Choibalsan 1939 - 2.jpg|framepx|right|thumb|[[Георгий Жуков]], Маршал Чойбалсан, Халхын гол]] Монгол Улсын гадаад байдал хурцадсаар 1939 онд Халхын гол орчим [[БНМАУ]] болон [[Япон]] тулалдахад хүрэв. Энэ байлдаанд Монгол Ардын хувьсгалт цэргийг маршал Х.Чойбалсан командалжээ. Дөрвөн сар гаруй үргэлжилсэн Халхын голын байлдаан Монгол-Зөвлөлтийн ялалтаар төгссөн. Зарим судлаачид 1939 оны [[Халхын голын дайн|Халхын голын байлдаан]] нь ЗХУ, Коминтернээс бүс нутгийн талаар явуулсан стратегийн бодлогын нэг хэсэг байснаас бус, Монгол, Япон хоёр зайлшгүй байлдахаас өөр аргагүй болсон тийм зэвсэгт мөргөлдөөн хараахан биш байсан гэж үздэг. Зарим судлаачид Халх голын байлдааныг Номун ханы мөргөлдөөн гэж үздэг. Япончууд тэр үед "Азичууд азидаа" гэсэн уриа гаргаж Хятадын зүүн хойд нутагт [[Манж-го|Манж Го улсыг]] байгуулж, тэр улс нь манж, монгол үндэстэнг нэгтгэж Хятад, улаан Оросын нөлөөнөөс ангид бие даасан Чингис хааны үеийнх шиг хүчирхэг улс байгуулахыг төлөвлөж байсан гэдэг. === Чойбалсанг тахин шүтэх эхлэл === Х.Чойбалсан 1940 оны МАХН-ын X их хурал, Улсын VIII Их хурлын бэлтгэлийг сайтар хангаж, улмаар уг хурлуудаас гаргах шийдвэр нь олон түмний урам зоригийг сэргээж чадахуйц байх ёстой гэж үзлээ. Ингээд үүндээ туслалцаа хүсэхээр 1939 оны 9 сард Москвад очив. Уг уулзалтаар Зөвлөлтийн тал Наушкаас [[Улаанбаатар]] хүртэл [[төмөр зам]] тавих, мах комбинат, автотехникийн болон цементийн завод барихад туслах болсон байна. МАХН-ын X, Улсын VIII их хурлаас улс орны хөгжлийн тулгамдсан зорилтуудыг тодорхойлон Улсын VIII их хурал [[Үндсэн хууль|БНМАУ-ын хоёр дахь Үндсэн хуулийг]] батлав. Тухайн үед Чойбалсанг тахин шүтэх явдал газар авч байсан учраас энэ Үндсэн хуулийг "Маршал Чойбалсангийн Үндсэн хууль" гэж нэрлэж байлаа. Улсын болон намын хурлын дараагаас [[Улсын сайн малчдын зөвлөлгөөн]] хийж, малын тоо толгой ашиг шимийг нэмэгдүүлэх, малчин ардуудын хувийн аж ахуйгаа хөгжүүлэх сонирхол санаачлагыг урамшуулах талаар зарим арга хэмжээ авч эхлэв. Тухайлбал, малчдад "[[Улсын сайн малчин]]" цол олгож, маршал Чойбалсан өөрөө хөдөө орон нутагт явж, газар дээр нь одон медаль, бараа таваараар шагнаж байлаа. Энэ нь нэг талаар [[Иосиф Сталин]] Монголын малын тоо толгойг 200 саяд хүргэх тухай үл гүйцэлдэх лоозон дэвшүүлсэн, мөн Монголчууд Зөвлөлтийн тусламжийн хариуд жилд 40 мянган [[кг|тонн]] [[ноос]], [[ноолуур]] бэлтгэж өгөх үүрэг хүлээсэнтэй холбоотой. Улс орон даяар "Ноос бол алт" компанит ажил өрнүүлж, ЗХУ-д нийлүүлэх ноосны хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлэв. Энэ ажлыг зохион байгуулах явцдаа Чойбалсан өөрөө яамдын сайд, дарга нарт хэрхэн ямаа самнах, хонь хяргах талаар биечлэн үзүүлж зөвлөгөө, семинар өгч байв. Энэ үед [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайн]] цар хүрээгээ тэлж, олон улсын байдал улам хүндэрч байв. Зөвлөлт улсад [[Сталиныг тахин шүтэх үзэл]] дээд цэгтээ хүрч байхад Монголд ч гэсэн Чойбалсанг тахин шүтэх явдал газар авчээ. Монголын сэхээтэн эх орончид 1950, 1960 онуудад нэг хүнийг тахин шүтэх үзэл, Чойбалсанг тахин шүтэх үзлийн хор уршгийг арилгах зорилгоор монголын эх оронч сэхээтнүүд зарим нэг шүүмжлэл гаргахыг оролдож байсан боловч тэр үеийн Чойбалсанг залгамжлагч удирдагч [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]], төрийн ахмад зүтгэлтэн [[Жамсраны Самбуу|Ж.Самбуу]] нар огт зөвшөөрсөнгүй хаацайлан өнгөрөөв. == Дэлхийн II дайн == {{Гол|Дэлхийн хоёрдугаар дайн}} [[Файл:Khalkhin Gol George Zhukov and Khorloogiin Choibalsan 1939 -1.jpg|thumb|Хорлоогийн Чойбалсан бид Георгий Жуков]] 1941 оны 6-р сарын 22-нд [[Нацист Герман|Герман]] [[ЗХУ]] руу гэнэт довтолсноор тэдний гол холбоотон - БНМАУ [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайнд]] татагдан орсон. Дайны эхний өдрөөс [[Монгол Улс|БНМАУ]] Зөвлөлтийн талд баттай зогсож, "Бүхнийг фронтод" уриан дор ажиллаж, амьдарч эхлэв. Зөвлөлтийн ард түмэнд бололцоотой бүхнээрээ туслах хөдөлгөөн нийт монголчуудын дунд өрнөлөө. Нийтдээ хагас сая шахам [[адуу]] фронтод зориулан хямд үнээр худалдаж, 32 мянга гаруй морь бэлэглэв. Мөн 938 вагон дулаан хувцас, хүнсний зүйл, хувийн бэлгийг хандивласны дээр Монголчуудын хөрөнгөөр [[Хувьсгалт Монгол танкийн бригад]], [[Монгол ард (нисэх онгоцны эскадриль)|"Монгол ард" нисэх онгоцны эскадрилийг]] байгуулан Зөвлөлтийн [[Улаан Арми|Улаан армид]] хүлээлгэн өгч, танкийн бригадын бүх хангалтыг дайн дуустал хариуцаж байв. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] сүүлчээр буюу 1945 оны 2 сард Ялтад хуралдсан [[ЗХУ]], [[АНУ]], [[Их Британи]]й Засгийн газрын тэргүүн нарын [[Ялтын уулзалт|Ялтын бага хурлаар]] дайны дараа Дэлхий дахинд энх амгалан байдал тогтоох, бататгах асуудал хэлэлцсэнийн зэрэгцээ Японд дайн зарлах тухай мөн тохиролцов. Энэ хурлын үеэр гурван их гүрний /АНУ, Их Британи, ЗХУ/ Засгийн газрын тэргүүн нар ЗХУ-ын гаргасан санал болох "Гадаад монголын статус квог хэвээр байлгах"-ыг хүлээн зөвшөөрөв. Энэ нь Монголын тусгаар тогтнолыг олон улсын хэмжээнд зөвшөөрөх эхлэл болсон юм. Тухайн үед Хятад улс Монголыг өөрийн салшгүй хэсэг гэж үзэж байсан ч Сталины шахалтаар зөвшөөрөхөөс аргагүй байдалд орсон байна. 1945 оны 7-р сарын эхээр Чойбалсанг Сталин Москвад урьж, тусгаар улсын Засгийн газрын тэргүүний хэмжээнд, хоёр улсын төрийн далбааг мандуулан, хүндэт харуул жагсаан хүлээж авч байсан түүх байна. == Дэлхийн II дайны дараахи БНМАУ, тусгаар тогтнол == {{Гол|Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт}} Иосиф Сталин БНМАУ-ыг [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайны]] төгсгөлд оролцож, дорно дахинд энх тайван байдал тогтооход хувь нэмэр оруулах саналыг Чойбалсанд тавив. Холбоотны өмнө хүлээсэн үүргийнхээ дагуу ЗХУ 1945 оны 8-р сарын 8-нд Японд дайн зарласан ба 2 хоногийн дараа буюу мөн сарын 10-нд БНМАУ Японд дайн зарлав. Монгол ардын хувьсгалт цэрэг ЗХУ-ын [[Өвөр Байгалийн фронт]]ын мото-механикжсан нэгтгэлийн хамт 8-р сарын 11-нд улсын хилийг нэвтэрч Долоннуур, Жанчхүүгийн чиглэлээр Японы цэргийн эсрэг байлдааны ажиллагаа өрнүүлэн Хойт Хятадын зарим муж, [[Өвөр Монгол]]ын нутгийн чөлөөлөхөд оролцлоо. 1945 оны 9 сард Сталины шахалтад автсан [[Чан Кайши|Чан Кайшигийн]] Хятад, монголчууд өөрсдөө БНМАУ-ын тусгаар тогтнолын төлөө саналаа өгвөл БНМАУ-д тусгаар тогтнолыг зөвшөөрч болно гэсний дагуу [[Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт|10-р сарын 20-ны өдөр бүх нийтийн санал хураалт]] зохион байгуулж, монголчууд 99% тусгаар тогтнолын төлөө санал өгөв. Энэхүү санал хураалтын дараа 1946 оны 1-р сарын 6-нд Хятад улс БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн түүхтэй юм. Х.Чойбалсанг Монголыг удирдаж байх хугацаанд БНМАУ 1939, 1945 оны хоёр томоохон дайнд оролцон ялалт байгуулсан, мөн 1945 оны тусгаар тогтнол нь түүнийг тахин шүтэх явдлыг улам лавшруулж, дарангуйлах нэр хүндийг нь өргөжээ. 1945 онд маршал Чойбалсангийн 50 насны ойг тэмдэглэхэд бүх зохиолч, яруу найрагчид уран бүтээлээ зориулж байв. Эрдэмтэн зохиолч [[Цэндийн Дамдинсүрэн]] "Маршал Чойбалсангийн 50 насны ойд зориулсан ерөөл"-дөө: <blockquote>Таны насалсан<br /> Тавин жил бол<br /> Тайван цагийн<br /> Мянган жилтэй тэнцэнэ<br /> Хоёр гурван мянган жилийн<br /> Хосгүй түүхт их хэргийг<br /> Хорлоогийн хүү Чойбалсан бүтээлээ!</blockquote> хэмээн бичиж байв. Дийлэнхи Монголчууд Х.Чойбалсанг биширч, "шалгарсан жолоодогч" хэмээн хүндэтгэж байлаа. == Нийгмийн бүтээн байгуулалт == Х.Чойбалсангийн засгийн эрх барьсан хугацаанд Монголын түүхэнд үлдсэн эдийн засаг, соёлын олон чухал үйл явдлууд болсон юм. Тухайлбал, [[Налайхын уурхай|Налайхын чулуун нүүрсний уурхай]], [[Төв цахилгаан станц]], мөн [[Аж үйлдвэрийн комбинат]]ыг өргөтгөх ба шинэчлэх ажил эхлэв. [[Зүүн баянгийн нефтийн үйлдвэр]], "Совмонгометалл" нийгэмлэгийн харьяа уул уурхайн үйлдвэрүүд, [[Монголын төмөр зам|Наушки-Улаанбаатарын хооронд өргөн төмөр зам]] ашиглалтанд орж, [[морин өртөө]]г халан, авто тээврийн өртөө байгуулав. [[Зураг:Choibalsan_statue_in_UB.jpg|200px|thumb|[[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-ийн өмнө байх Х.Чойбалсангийн хөшөө]] Х.Чойбалсан Боловсрол, соёлын талаар гарсан том өөрчлөлт бол монгол уйгаржин бичгийг [[кирилл үсэг]]т үндэслэсэн шинэ бичгээр сольж, бичиг үсэг үл мэдэх явдлыг арилгах талаар томоохон бодит ажлуудыг хийжээ. Анхны 10 жилийн дунд сургууль, ялангуяа 1942 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|Улсын Их Сургуулийг]] байгуулж сургуулийн насны бүх хүүхдийг бага сургуулийн боловсролтой болгох зорилтыг хэрэгжүүлж байсан нь боловсролын салбарт олсон үсрэнгүй амжилт байв. Улаанбаатар хотын [[1 дүгээр сургууль|1-р сургууль]] болон Монгол Улсын Их Сургууль нь Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит сургуулиуд болсон юм. Маршал Чойбалсан өөрөө "Монголын ардын үндэсний хувьсгалын анх үүсч байгуулагдсан товч түүх", "Монгол ардын үндэсний хувьсгалт цэргийн агуу хөгжлийн товч зам", "Ардын Хатанбаатар Магсаржавын хураангуй түүх" зэрэг зохиол бичиж, илтгэл өгүүллэгүүд нь 4 ботиор хэвлэгдэж байв. Иргэдийн 1930-аад оны хэлмэгдүүлэлт, гаднаас заналхийлж буй Япон, Гоминданы Хятадын цэрэглэн халдах дайны аюул, 1944,1945 оны цас зуд зэргээс шалтгаалан үүссэн айдас хүйдэс, олон нийтийн санаа сэтгэл унасан байгааг харгалзан үзэж шүтэх бишрэх эрхийг хүндэтгэн үзэж, [[Гандантэгчэнлин хийд]]ийн хурал, мөргөлийн ажиллагааг 1944 онд дахин сэргээжээ. 1944 онд сонгуулийн эрх хасагдсан хүмүүст сонгуулийн эрх олгож, 1949 онд сонгуулийн бүх нийтийн, шууд, тэгш бөгөөд саналаа нууцаар хураах шинэ систем тогтоож, 1951 онд [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] анхны сонгуулийг явуулсан байна. Х.Чойбалсан их гүрнүүдийн зүгээс бага орны удирдагчид үзүүлдэг дарамт, шахалт бүхий амаргүй хувь тавиланг амссан ч, Монголын тусгаар тогтнолыг тууштай сахин хамгаалах, гадаад бодлогын харьцангуй бие даасан чиг шугам баримтлахыг хичээн оролдож байв. И.Сталины мэндэлсний 70 жилийн ойн ёслолын арга хэмжээнд [[Европ]], [[Ази]]йн орнуудын нам, төрийн удирдагчид бүгд Москвад очиж үнэнчээ харуулахад, Х.Чойбалсан өөрийн биеэр очоогүй байна. [[ЗСБН Автономит Тува улс]]ын тэргүүн [[Салчак Тока|Салчиг Тогоо]] Монголд айлчлах үедээ Монголыг ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд орохыг ятгах үг хэлэхэд Чойбалсан ихэд уурлан, алгадсан гэдэг дам яриа тархсан байдаг. 1950 онд Монголын улс төрийн хувьд хамгийн тэргүүний хүмүүс болох [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю. Цэдэнбалын]] идэвхтэй дэмжлэгтэйгээр эхний удаад [[Жамбалдорж]] нар, дараа нь [[Дарамын Төмөр-Очир|Д. Төмөр-Очир]] тэргүүтэй хэдэн сэхээтэн улс орныхоо хөгжлийг түргэтгэх гол арга зам бол ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд даруй орох явдал хэмээх санал өргөхөд тэрвээр дургүйцэн, тэднийг зэмлэж байсан гэдэг. == Нас барсан нь == "Монголын бүх ард түмний дотны хайрт жолоодогч", "Хайрт эцэг" хэмээн өргөмжлөгдөж байсан Монголын төрийн зүтгэлтэн Х.Чойбалсан 1952 оны 1-р сарын 26-нд ЗХУ-ын Москва хотноо таалал төгсчээ. [[МАХН|Намын Төв Хороо]], Их Хурлын Тэргүүлэгчид, [[БНМАУ|Сайд нарын Зөвлөлийн]] эмгэнэлийн бичигт <blockquote>''"...манай улсын бүх түүх бол Ардын хувьсгалыг мандуулах ба манай орныг цэцэглүүлэх үйл хэрэгт бүх амьдралаа зориулсан нөхөр Чойбалсангийн нэртэй холбоотой юм..."''</blockquote> гэж тэмдэглэсэн байдаг. == Хэлсэн үг == {{Эшлэл|Эрхэмлэж яваарай хэмээн машид итгэн<br>Эрх чөлөө, тусгаар тогтнолыг та нарт үлдээв.|Хорлоогийн Чойбалсан}} == Түүхэн нөлөө== Монголын тулгар төрийг сэргээн байгуулах үйлсийн төлөө халуун амь, бүлээн цусаа хайрлахгүй тэмцэж байсан үе үеийн [[эх оронч]]ид болох [[Дархан чин ван Ринчиндорж|Ринчиндорж ван]], [[Чингүнжав|Шадар ван Чингүнжав]], [[Богд хаан]], [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж ван]], [[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Сайн ноён хан Намнансүрэн]], [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн]], [[Хатанбаатар Магсаржав]], [[Да лам Цэрэнчимэд]], [[Дамдины Сүхбаатар|Сүхбаатар жанжин]], [[Содномын Дамдинбазар]], [[Догсомын Бодоо]], [[Солийн Данзан]], [[Дансранбилэгийн Догсом]] зэрэг бидний мэдэх болон нэр нь тодроогүй Монголын чин зоригт баатруудын зүтгэж, тэмцэж байсан [[Монгол Улс]]ыг байгуулж, тусгаар тогтнолыг нь бусдаар хүлээн зөвшөөрүүлэх хамгийн хүнд бөгөөд хатуу үйлсийг бүтээж, өнөөдрийн [[дэлхий]] дахинд Монгол Улсыг бусдаар хүлээн зөвшөөрүүлж чадсан явдалд "Монголын бүх ард түмний дотны хайрт жолоодогч", "Хайрт эцэг" хэмээн өргөмжлөгдөж байсан [[Монголын төрийн зүтгэлтэн]] Х. Чойбалсангийн гол гавъяа оршино. == Түүнчлэн үзэх == * [[Ардын хувьсгал]] * [[Монгол Ардын Нам]] * [[Хиагтыг Барон Унгернээс хамгаалсан]] * [[Баруун замын цэргийн чөлөөлөх байлдаанууд]] * [[Баруун хязгаарыг тохинуулахын төлөө байлдаанууд]] * [[Толбо нуурын бүслэлт]] * [[Зүүн хязгаарыг тохинуулах байлдаанууд]] * [[Цагаантны үлдэгдэлтэй тэмцсэн нь]] * [[Азийн морин дивиз монголд нэвтэрсэн нь]] * [[Улаан хадны байлдаан]] * [[Чойр, Замын үүдийн чиглэлээр хийсэн байлдаан]] * [[Азийн морин дивизийн 1921 онд Зөвлөлтийн эсрэг хийсэн аян дайн]] * [[Азийн морин дивизийн Троицкосавск руу хийсэн дайралт]] * [[Азийн морин дивизд гарсан бослого]] * [[Азийн морин дивиз Манжуур луу гарсан нь]] == Уран зохиол == П.Шагдарсүрэн:- "Миний мэдэх маршал Х.Чрйбалсан" ном. == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Khorloogiin Choibalsan|Хорлоогийн Чойбалсан}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Жамцангийн Дамдинсүрэн]] |дараа =[[Лосолын Лааган]] |албан_тушаал =[[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга]] |он =1929-1930 }} {{Залгамжлал |өмнө =[[Анандын Амар]] |дараа =[[Юмжаагийн Цэдэнбал]] |албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |он =1939-1952 }} {{end}} {{NaviBlock |Хөтлөгч Монголын төрийн тэргүүн |Хөтлөгч мөр БНМАУ-ын Ерөнхий сайд |Хөтлөгч мөр Монголын маршал |Монголын Батлан Хамгаалахын сайд |Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд }} {{Navbox |name = Монголын Улсын баатрууд |title = [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[Баатар#Монгол|Баатар]] |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |list1 = *[[Дамдины Сүхбаатар]]<!-- (1936.02.21) --> *[[Хатанбаатар Магсаржав]]<!-- (1936 он) --> *[[Шагдарын Гонгор]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамчаагийн Дэмбэрэл]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Лодонгийн Дандар]]<!-- (1979 он) --> *[[Цэндийн Олзвой]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]]<!-- (1979 он) --> *[[Сангийн Дампил]]<!-- (1979 он) --> *[[Дашийн Данзанваанчиг]]<!-- (1979 он) --> *[[Самданжамцын Лхагвадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Баянбалын Тэгшээ]]<!-- (1979 он) --> *[[Лхүнрэвийн Даваадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Сталин, Иосиф Виссарионович]]<!-- (1979 он) --> *[[Ворошилов, Климент Ефремович]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Дамба]]<!-- (1979 он) --> *[[Титов, Герман Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Жадамбын Нэхийт]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Николаев, Андриян Григорьевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]<!-- (1979 он) --> *[[Беляев, Павел Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Баясгалангийн Бадам]]<!-- (1979 он) --> *[[Жуков, Георгий Константинович]]<!-- (1979 он) --> *[[Чойн Дугаржав]]<!-- (1979 он) --> *[[Даржаагийн Хаянхярваа]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Чогдон]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Конев, Иван Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Плиев, Исса Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Судец, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Горбатко, Виктор Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Түвдэнгийн Бор]]<!-- (1979 он) --> *[[Бэгзийн Гиваан]]<!-- (1979 он) --> *[[Рукавишников, Николай Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Дуламдоржийн Самдан]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Гуулин]]<!-- (1979 он) --> *[[Гомбын Цэнд]]<!-- (1979 он) --> *[[Батын Дорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Федюнинский, Иван Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Магсарын Жанчив]]<!-- (1979 он) --> *[[Брежнев, Леонид Ильич]]<!-- (1979 он) --> *[[Косыгин, Алексей Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Норпилийн Жамбаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Самдангийн Төмөрбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Мазимын Экей]]<!-- (1979 он) --> *[[Бутачийн Цог]]<!-- (1979 он) --> *[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Жанибеков, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Устинов, Дмитрий Фёдорович]]<!-- (1979 он) --> *[[Коваленок, Владимир Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Савиных, Виктор Петрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамдины Намнан]]<!-- (1979 он) --> *[[Энхийн Шийлэг]]<!-- (1979 он) --> *[[Ванчинжавын Шарав]]<!-- (1979 он) --> *[[Түүвэйн Дүүдэй]]<!-- (1979 он) --> *[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Дугарын Гунгаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Ундрахын Доржпалам]]<!-- (1979 он) --> }} <noinclude> [[Ангилал:Загвар:Зэвсэгт хүчин|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Хүмүүс|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол|Баатар]] </noinclude> {{DEFAULTSORT:Чойбалсан, Хорлоогийн}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:БНМАУ-ын төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:Монголын төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Монголын маршал]] [[Ангилал:БНМАУ-ын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:БНМАУ-ын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:БНМАУ-ын дотоод хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Халхын голын дайны хүн]] [[Ангилал:Хувьсгалч]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан]] [[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:БНМАУ-ын хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Ардын Хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль шагналтан]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Суворовын 1-р зэргийн одон шагналтан]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Фельдмаршал]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1895 онд төрсөн]] [[Ангилал:1952 онд өнгөрсөн]] qsjeisjqneqtqwaueyrcpz3d77cwue3 0 4349 874916 874743 2026-11-05T08:38:15Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874916 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО₂ нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО₂ ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 ^oС дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н₂-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH₃, ба CO₂ гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО₂-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2004-12-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20041214151435/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477/print | url-status=dead }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂), азотын исэлүүд (NO_x), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO₂) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO₃), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO₂), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2013-01-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130120062548/http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | url-status=dead}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N_A -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO₂) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO₂ болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO₂) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO₂ Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO₂-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10¹⁵ кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [https://web.archive.org/web/20130120062548/http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] ilnwbqfd1dvsu5w4fb1edzjzhtf4goj 0 5634 874877 788331 2026-11-04T21:38:42Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874877 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Нуруу |KARTEx=Alpenrelief 01.jpg |KARTENBESCHREIBUNG=Альпийн нуруу |BILD=Matterhorn from Domhütte - 2.jpg |BILDBESCHREIBUNG=Швейцар ба Италийн хил дээр орших [[Маттерхорн уул]] |HÖCHSTER GIPFEL=[[Мон Блан]] |MAX-HÖHE=4810 |MAX-HÖHE-BEZUG=FX |MAX-LÄNGE=1200 |FLÄCHE=200000 |LAGE-GEBIRGE=[[Европ]] |LAGE-GEBIRGE-BEZ=Бүс нутаг |LAGE-POLITISCH=[[Франц]], [[Монако]], [[Итали]], [[Швейцар]], [[Лихтенштайн]], [[Герман]], [[Австри]], [[Словени]] |BREITENGRAD=46.5 |LÄNGENGRAD=10 |REGION-ISO=AT/CH/DE/FR/IT/LI/MC/SI |POSKARTE=Европ |ALTERNATIVKARTE=Europe relief laea location map.jpg |TYP=[[Тектоник бүрхүүл|Бүрхүүл]]-/[[Атираат нуруу]] |GESTEIN=<!-- entfällt --> |ALTER= 290–35 сая жил, зарим хэсгээрээ бүр эртнийх ([[Метаморфизм|хувирмал чулуулаг]] нь 1.750 сая жил хүртэл) |BESONDERHEITEN= }} [[Файл:Alpenrelief 02.jpg|thumb|Альпийн нуруу. Улсуудын хилийг тэмдэглэсэн]] [[Файл:Grossglockner_from_SW.jpg|thumb|right|Гросглокнер уул. Хойд Зальцбург, [[Австри]]]] '''Альпийн нуруу''' (Германаар ''Alpen''; Италиар ''Alpi''; Францаар ''Alpes''; Словакаар ''Alpe'') нь [[Европ]] тив дэх хамгийн том уулсын систем юм. Зүүнээс баруун тийш [[Австри]], [[Словени]], [[Итали]], [[Швейцар]], [[Лихтенштайн]], [[Герман]], [[Франц]] орнуудыг дамнан байрлана. Альпийн нурууны ноён оргил нь 4,808 м өргөгдсөн [[Мон Блан]]. ==Зураг== <center><gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:French alps 12a.jpg Зураг:French alps 11.jpg Зураг:French alps 10.jpg Зураг:French alps 8.jpg Зураг:French alps 18.jpg Зураг:French alps 6a.jpg Зураг:French alps 6.jpg Зураг:French alps 5.jpg Зураг:French alps 3.jpg Зураг:French alps 4.jpg Зураг:French alps 9.jpg Зураг:French alps 2.jpg </gallery></center> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Alps|Альпийн нуруу}} * [https://web.archive.org/web/20210422215707/http://modis.gsfc.nasa.gov/gallery/individual.php?db_date=2005-09-17 Satellite photo of the Alps], taken on August 31, 2005 by MODIS aboard Terra * [https://web.archive.org/web/20070903121830/http://photos-of-france.site.voila.fr/sudest1en.html Photos of the Alps] * [http://www.alpinfoto.it Images from the Alps] Many images from Alps, landscape, flowers and wildlife. * [http://www.hribi.net/panorama.asp?lng=1 360° Panoramic Views in Alps] * [https://web.archive.org/web/20140103152206/http://diealpen.at/ A online picture collection of the Alps] More than 2000 pictures of climbing, backcountry skiing, hiking, landscape [[Ангилал:Альпийн нуруу| ]] [[Ангилал:Европын нуруу]] [[Ангилал:Австрийн нуруу]] [[Ангилал:Германы нуруу]] [[Ангилал:Италийн нуруу]] [[Ангилал:Францын нуруу]] [[Ангилал:Швейцарын нуруу]] [[Ангилал:Словенийн нуруу]] [[Ангилал:Өндөр нуруу]] [[Ангилал:Альпийн нурууны нурууд]] 27bpqmmllcfrsmlxysdpawxvu3gltzg 0 5677 874938 864997 2026-11-05T11:56:55Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874938 wikitext text/x-wiki {{Template:Дэлхийн далайнууд}} [[Файл:Arctic.svg|thumb|right|180px|Арктикийн бүс]] '''Умард мөсөн далай''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Arctic Ocean, [[Орос хэл|орос]]. Се́верный Ледови́тый океа́н)-'' Дэлхийн бөмбөрцгийн [[Умард туйл|Умард туйлд]] байрлах [[Дэлхий]]н [[далай]]нууд дотор хамгийн жижиг, хамгийн гүехэнд тооцогдох, жилийн бүх улиралд [[мөс]]өөр хучигдан оршдог далай юм<ref Name=Pidwirny>{{cite web | title=Introduction to the Oceans| work=www.physicalgeography.net| url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html | author=Michael Pidwirny|date=2006 | accessdate=2006-12-07 }}</ref>. Умард мөсөн далай нь Дани (Гренланд), Исланд, Канад, Норвеги, Орос, Америкийн Нэгдсэн Улсын нутаг дэвсгэрийг хүрээлж оршдог. Далайн эрх зүйн байдлыг олон улсын түвшинд шууд зохицуулдаггүй. Энэ нь Арктикийн орнуудын үндэсний хууль тогтоомж, олон улсын эрх зүйн гэрээгээр тодорхойлогддог. Жилийн ихэнх хугацаанд Умард мөсөн далайг тэнгисийн тээвэрт ашигладаг бөгөөд үүнийг Орос улс [[Умард тэнгисийн зам|Умард тэнгисийн замаар]], АНУ, Канад улсууд [[Баруун хойд гарц|Баруун хойд гарцаар]] явуулдаг байна. Умард мөсөн далай нь [[Еврази]] ба [[Хойд Америк]]аар хүрээлэгдэн орших ба [[ус]]ны [[температур]], давсжилтын хэмжээ нь улирлаас хамаарна. Өөрөөр хэлбэл [[мөс]]ний хайлалт ба усны хөлдөлтөөс хамаардаг байна<ref>[http://psc.apl.washington.edu/HLD/Lomo/OM2001AagaardWoodgate.pdf Some Thoughts on the Freezing and Melting of Sea Ice and Their Effects on the Ocean] K. Aagaard and R. A. Woodgate, Polar Science Center, Applied Physics Laboratory University of Washington, January 2001. Retrieved [[7 December]] [[2006]]. </ref>. Бусад далайнуудтай харьцуулахад хамгийн бага давсжилттай, мөн хамгийн бага ууршилттай далай юм. Далайн усны давсжилтын хэмжээнд эх газраас цутгах их хэмжээний цэнгэг ус, [[Атлантын далай]] болон [[Номхон далай]]тай усаа чөлөөтэй солилцдоггүй зэрэг шалтгаан гол нөлөөтэй. [[Зун]]ы улиралд далайн мөсөн бүрхүүлийн 50% нь хайлдаг байна<ref name="Pidwirny" />. == Нэр == * [[Монгол хэл]]энд хойд, урд зүгт орших газар орны нэрийг хойд, урд хэмээн нэрлэдэг хэдий ч туйлын хойд, урд зүгт байгааг умард, өмнөд хэмээн нэрлэдэг. Тиймээс зарим тохиолдолд гадаад хэлнээс орчуулахдаа '''Хойд мөсөн далай''' хэмээн орчуулдаг боловч, уг ёсоор бол '''Умард мөсөн далай''' гэх нь зөв юм. * Хэдийгээр Олон Улсын Усзүйн байгууллагаас (International Hydrographic Organization, IHO) "Далай" гэж тодорхойлдог боловч зарим далай судлаачид [[Атлантын далай]]н нэг [[тэнгис]] буюу ''Арктикийн тэнгис'' гэж нэрлэх нь бий<ref>{{Citation | first=Matthias | last=Tomczak | first2=J. Stuart | last2=Godfrey | title=Regional Oceanography: an Introduction | edition=2 | year=2003 | publisher=Daya Publishing House | place=Delhi | isbn=81-7035-306-8 | url=http://www.es.flinders.edu.au/~mattom/regoc/ | access-date=2007-09-11 | archive-date=2012-01-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120111135922/http://www.es.flinders.edu.au/~mattom/regoc/ | url-status=dead }}</ref>. == Газарзүй == Умард мөсөн далай нь [[АНУ]]-аас 1.5 дахин их буюу 14,056,000 км² талбайтай<ref name=nyt>{{cite book | first=John W. (ed.) | last=Wright | coauthors=Editors and reporters of ''The New York Times'' | year=2006 | title=The New York Times Almanac | url=https://archive.org/details/newyorktimes200700newy | edition=2007 | publisher=Penguin Books | location=New York, New York | isbn=0-14-303820-6|pages=[https://archive.org/details/newyorktimes200700newy/page/731 455]}}</ref>, эргийн нийт урт нь 45,389 км<ref name=nyt/>. Үндсэндээ бусад далайнуудаас бүрэн тусгаарлагдсан, [[Еврази]], [[Хойд Америк]], [[Гренланд]], болон өөр хэд хэдэн арлуудаар хүрээлэгдэнэ. Норвегийн, [[Баренцын тэнгис|Баренцын]], [[Цагаан тэнгис|Цагаан]], Карийн, Лаптевийн, Зүүн-Сибирийн, Чукоткын, Гренландын, [[Бофортын тэнгис|Бофортын]], [[Баффины тэнгис|Баффины]], Гудзоны зэрэг тэнгисүүдтэй. [[Номхон далай]]тай [[Берингийн хоолой]]гоор, [[Атлантын далай]]тай Гренландын тэнгис<ref Name=Pidwirny/> болон [[Лабрадорын тэнгис]]ээр холбогдоно. Газарзүйн координат нь: {{coor dm|90|00|N|0|00|E|}} [[Файл:IBCAO betamap.jpg|thumb|right|350px|Умард мөсөн далайн усны гүн болон түүнийг тойрон орших хуурай газрын топозураг]] Усан доор байрлах Ломоносовын нуруугаар, Умард мөсөн далайн сав нь хоёр сав газар болон хуваагдана. Эхнийх нь буюу Евразийн сав нь 4,000 - 4,500 метр гүн, хоёрдох нь болох Амеразийн сав нь 4,000 орчим метр гүнтэй. Умард мөсөн далайн дундаж гүн нь 1,038 метр<ref>{{cite web | title=The Mariana Trench - Oceanography| work=www.marianatrench.com | url=http://www.marianatrench.com/mariana_trench-oceanography.htm | date=[[2003-04-04]]| accessdate=2006-12-02 }}</ref>, хамгийн их гүн нь Евразийн савд байрлах 5,450 метр юм. Умард мөсөн далайн дийлэнхийг [[мөс]] бүрхэх бөгөөд, зуны улиралд уг мөс хайлан зайрмагтана. Умард мөсөн далайн хүйтэн агаар экватор зүг шилжих ба дунд өргөргийн орчим халуун агаартай нийлэн [[бороо]], [[цас]] орох нөxцлийг бүрдүүлнэ. == Уур амьсгал == Умард мөсөн далай нь туйлын [[уур амьсгал]]тай бөгөөд өвлийн улирал нь харанхуй, хүйтэн, цэлмэг тэнгэртэй байна. Зуны улирал нь нартай, харьцангуй чийглэг, [[манан]]тай байх ба цас болон бороо орно. Гадаргуугийн температур нь жигд тогтвортой, 0 хэмээс арай доогуур байна. Жилийн 10 сард нь далайн ихэнх хэсэг цасаар хучигдсан байх ба хамгийн их цас 3 ба 4-р сард орно. Энэ үед мөсөн дээрхи цасны зузаан 20-50 см хүрнэ. == Байгалийн баялаг == [[Газрын тос]], [[байгалийн хий]], [[полиметалл]]ын шороон орд, элс, хайрга зэрэг [[ашигт малтмалын геологи#ашигт малтмал|ашигт малтмал]], [[загас]], далайн хав, [[халим]] зэргийг агнаж болно. Уг далайн төв хэсэг нь [[АНУ]], [[Орос]], [[Канад]], [[Норвеги]], [[Дани]] зэрэг улсуудын алиных нь ч харьяалалд багтахгүй байгаа бөгөөд <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4354036.stm#map The Arctic's New Gold Rush - BBC]</ref> Дэлхийн газрын тос, байгалийн хийн нээгдээгүй байгаа нөөцийн дөрөвний нэгтэй тэнцэх хэмжээнийхийг уг далайгаас илрүүлж болно гэж таамаглаж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.oxfordenergy.org/pdfs/comment_0807-3.pdf |wayback=20090122005331 |text=The Battle for the Next Energy Frontier: The Russian Polar Expedition and the Future of Arctic Hydrocarbons |archiv-bot=2023-09-26 19:54:18 InternetArchiveBot }}, by Shamil Midkhatovich Yenikeyeff and Timothy Fenton Krysiek, Oxford Institute for Energy Studies, August 2007</ref>. == Амьтан ба ургамал == [[Файл:Polar bears near north pole.jpg|thumb|right|Цагаан баавгай]] Онцлох амьтан нь халим болон далайн хав<ref name=CIA>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xq.html |title=CIA World Fact Book: Arctic Ocean. Retrieved 11 November 2013. |access-date=11 Аравдугаар сар 2017 |archive-date=5 Долдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180705175634/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xq.html |url-status=dead }}</ref> бөгөөд уг далайн экосистем нь маш хэврэг юм<ref Name=CIA/>. Умард мөсөн далайд [[фитопланктон]] өргөн тархалттай бөгөөд эх газраас цутгах гол, Номхон далай болон Атлантын далайн ус фитопланктоны тэжээлийг зөөж авчирна<ref Name=NOAA>[http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/02arctic/background/physical/physical.html Physical Nutrients and Primary Productivity] Professor Terry Whiteledge. National Oceanic and Atmospheric Administration. Retrieved 7 December 2006. </ref>. Зуны улиралд нар жаргадаггүй тул фитопланктон үржих тааламжтай нөхцөл болно<ref Name=NOAA/>. == Байгаль хамгаалал == Умард мөсөн далайн мөсөн бүрхүүл нимгэрэхийн зэрэгцээ улирлын чанартайгаар [[хүчилтөрөгч|озоны]] давхрага цоорч байгаа нь эрдэмтдийн санааг зовоож байна. Мөсөн бүрхүүл нимгэрч байгаа нь [[дэлхийн дулаарал]]тай холбоотой гэж үзэж <ref name="R.Black">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4315968.stm Earth - melting in the heat?] Richard Black, 7 October 2005. BBC News. Retrieved [[7 December]] [[2006]]. </ref>. Олонхи эрдэмтэд Дэлхийн дулаарлын улмаас Хойд мөсөн далайн мөс хайлан, Хойд Атлантын далайд ихээхэн хэмжээний цэвэр ус нийлэн, Атлантын далайн урсгалыг (термохалайн эргэлт - thermohaline circulation) өөрчилж болзошгүй хэмээн таамагладаг байна. Энэ нь Дэлхийн [[цаг уур]]ыг ихээхэн өөрчилж болзошгүй юм<ref name="R.Black"/>. Умард мөсөн далай нь цацраг идэвхт бодисоор нилээдгүй бохирдож байгаагийн нэг жишээ нь Оросын цөмийн хаягдал <ref>{{Webarchiv|url=http://bellona.org/english_import_area/international/russia/nuke_industry/siberia/mayak/21636|wayback=20071016195202|text=400 million cubic meters of radioactive waste threaten the Arctic area|archiv-bot=2023-10-09 04:53:44 InternetArchiveBot}} Thomas Nilsen, Bellona, [[24 August]] [[2001]]. Retrieved [[7 December]] [[2006]].</ref> <ref>{{Webarchiv|url=http://www.gso.uri.edu/maritimes/Text_Only/00Summer/text/arctic.html|wayback=20170202051233|text=Plutonium in the Russian Arctic, or How We Learned to Love the Bomb|archiv-bot=2023-09-26 19:54:18 InternetArchiveBot}} Bradley Moran, John N. Smith. Retrieved [[7 December]] [[2006]].</ref> юм. Учир нь умарт мөсөн далай дах Новосибирскийн болон Шинэ газрын арлууд нь ЗХУ-ын үед цөмийн туршилтын талбайнууд оршиж байсан ба ЗХУ нь баруун европын орнуудын атомын цахилгаан станцын цөмийн хаягдлыг өндөр төлбөртэйгээр тэндэх цөмийн хаягдлын агуулахуудад хадгалж байсантай холбоотой юм. ==Эрх зүйн асуудал == Умарт мөсөн далай нь дэлхийн олон улсын хувьд хүлээн зөвшөөрөгдсөн дундын олон улсын бүс биш байдаг онцлогтой. Умарт мөсөн далайг түүнийг хүрээлж байгаа Дани, Исланди, Норвеги, АНУ, Канад, ОХУ зэрэг 6 улсын хоорондын тохиролцоо, хэлцлээр нөлөөллийн бүсүүдийг ялгаж үздэг боловч яг туйл орчмын төв хэсэг н маргаантай байдаг байна. Энэ далайн хувьд сүүлийн жилүүдэд ОХУ-ын бодлого хамгийн эрчимтэй байгаа бөгөөд умарт мөсөн далай дах цэргийн хүчээ улам бэхжүүлэн Арктикийн цэргийн хүчийг шинээр байгуулан сууришуулж байна. == Мөн үзэх == * [[Умард туйл]] == Дэлгэрүүлж унших == * Neatby, Leslie H., ''Discovery in Russian and Siberian Waters'' 1973 ISBN 0-8214-0124-6 * Ray, L., and bacon, B., eds., ''The Arctic Ocean'' 1982 ISBN 0-333-31017-9 * Thorén, Ragnar V. A., ''Picture Atlas of the Arctic'' 1969 ISBN 0-8214-0124-6 == Гадагш холбоос == {{Wiktionary}} {{Commonscat|Arctic Ocean|Умард мөсөн далай}} * [http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/05arctic/welcome.html The Hidden Ocean Arctic 2005] Daily logs, photos and video from exploration mission. * [http://www.whoi.edu/imageOfDay.do Oceanography Image of the Day], from the Woods Hole Oceanographic Institution * [http://www.arctic-council.org Arctic Council] * [http://www.northernforum.org The Northern Forum] * [https://web.archive.org/web/20060106013649/http://vitalgraphics.grida.no/arcticmap/ Arctic Environmental Atlas] Interactive map * [http://www.arctic.noaa.gov NOAA Arctic Theme Page] * [https://web.archive.org/web/20060211015453/http://dapper.pmel.noaa.gov/dchart/ NOAA In-situ Ocean Data Viewer] Plot and download ocean observations * {{CIA World Factbook link|xq|Arctic Ocean}} * [https://web.archive.org/web/20140119003406/http://nsidc.org/data/nsidc-0060.html Daily Arctic Ocean Rawinsonde Data from Soviet Drifting Ice Stations (1954-1990)] at [[NSIDC]] * [https://web.archive.org/web/20120702084209/http://www.unaami.noaa.gov/ Arctic time series: The Unaami Data collection] * [http://www.arctic.noaa.gov/gallery_np.html NOAA North Pole Web Cam] Images from Web Cams deployed in spring on an ice floe * [http://www.arctic.noaa.gov/gallery_np_weatherdata.html NOAA Near-realtime North Pole Weather Data] Data from instruments deployed on an ice floe * [https://web.archive.org/web/20080722215555/http://www.wired.com/news/technology/0,1282,63980,00.html ''Search for Arctic Life Heats Up'' by Stephen Leahy] * [http://www.polarfoundation.org/ International Polar Foundation] * [https://web.archive.org/web/20070304213509/http://video.google.com/videoplay?docid=846342022276396533&q=north+pole Video of scientists on sea ice at the North Pole as it begins to crack underfoot] == Эшлэл == <div class="references-small"> <references /> </div> [[Ангилал:Хойд мөсөн далай| ]] [[Ангилал:Далай]] [[Ангилал:Азийн газар зүй]] [[Ангилал:Европын газар зүй]] [[Ангилал:Хойд Америкийн газар зүй]] 0gn8g6lzyuwp1e5voadybmor29rbxwa 0 6386 874917 874745 2026-11-05T08:47:45Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874917 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман ^кирил |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان ^араб → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman ^англи |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман ^орос |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 6g6p9j4zbcy1y3tn9xj7qvmhejmzz8b 0 8249 874885 874716 2026-11-05T00:34:54Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874885 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1951_71_3/page/166 |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | url = https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html |wayback=20171127124833 |text=Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution |archiv-bot=2026-10-26 23:48:30 InternetArchiveBot }}. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1988_17/page/43 | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |url=https://archive.org/details/sim_futures-uk_1982-02_14_1/page/47 |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | url =https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =[https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl/page/325 325] | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/ |title=40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515093838/http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/ |archive-date=15 Тавдугаар сар 2013 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |url= https://archive.org/details/sim_asian-survey_july-august-2002_42_4/page/550 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]^*&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]^* (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]^* (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]^* (''Papua Barat'') * [[Папуа]]^* (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | url =https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4 | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/139 139], 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km² 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км² талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | url = https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws| publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = [https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws/page/7 7] | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] b8gnafizr3i2oxb7uw06q0dulvy08i3 0 8627 874928 874754 2026-11-05T10:23:55Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874928 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR | access-date=2024-06-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127154710/https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | archive-date=2024-01-27 | url-status=dead }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] imovzu9ieg4z8ni1rlq4rwjef63ojlt 0 8719 874909 848138 2026-11-05T08:01:33Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874909 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Налайх дүүрэг | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠨᠠᠯᠠᠶᠢᠬᠤ}}{{MongolUnicode|ᠲᠡᠭᠦᠷᠭᠡ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Улаанбаатарын дүүргүүд|Дүүрэг]] | nickname = | motto = | image_skyline = Nalaikh 12.JPG | imagesize = | image_caption = Налайхын хуучин нүүрсний уурхай, 2009 он. | image_flag = Flag of Nalaikh district (Ulaanbaatar).svg | flag_size = 150 px | image_seal = | seal_size = | image_shield = Emblem of Nalaikh district (Ulaanbaatar).svg | shield_size = 80 px | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Нийслэл]] | subdivision_name1 = {{flag|Улаанбаатар}} | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = | seat = | government_type = | leader_title = Засаг дарга | leader_name = Д.Наянбаяр | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | parts_type = Хороо | parts = 8 | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 687.6 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2023 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{increase}} 40 238 | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | coordinates = {{coord|47|46|21|N|107|15|13|E|display=inline}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = 1459 | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = +976 (0) 23 | registration_plate = НА_ (_ янз бүр) | website = {{url|www.nad.ub.gov.mn}} }} '''Налайх''' нь [[Улаанбаатар]] хотын 9 [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүргийн]] нэг. Улаанбаатар хотын төвөөс зүүн хэсэгт 36 километрийн зайд оршдог. Баруун талаараа нийслэлийн [[Баянзүрх]] дүүрэг, урд талаараа [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Сэргэлэн сум (Төв)|Сэргэлэн]], зүүн талаараа мөн аймгийн [[Эрдэнэ сум (Төв)|Эрдэнэ]] сумтай хиллэнэ. [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгийн]] Дархан чин вангийн хошууны нутаг Хөл Налайхад 1900-гаад онд [[Чулуун нүүрс|чулуун нүүрс]] олдож 1915 онд гар аргаар олборлож эхэлснээр Налайх суурингийн үүсэл тавигдсан бол 1922 онд анхны нүүрсний уурхай, улсын ууган үйлдвэр энд байгуулагдсан юм. 1955 он хүртэл Улаанбаатар хотын 7 дугаар хороо, улмаар Уурхайчдын хороо, 1962 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар орон нутгийн зэрэглэлтэй хот болжээ. 1965 оноос Улаанбаатар хотын Налайх район гэж нэрлэгдэх болов. 1992 онд батлагдсан шинэ [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийн]] зорилтын дагуу Нийслэлийн Налайх дүүрэг болон зохион байгуулагдсан. 8 хороотой. Хүн амын тоогоор дүүргүүд дотроо цөөнд орох боловч газар нутгийн хэмжээгээр [[Сонгинохайрхан]], Баянзүрх дүүргийн дараа гуравдугаарт орж байна.<ref>https://www.nad.ub.gov.mn/c/view/56</ref> <ref>https://www.mongolianguideschool.com/info7/detail/117</ref> <ref>https://www.nad.ub.gov.mn/c/view/56</ref> ==Түүх== ===Дархан чин вангийн хошуу=== 1691 онд [[Чин улс|Манжийн]] [[Энх амгалан]] хаан [[Долнуур|Долоннуурт]] чуулган зохион байгуулж, [[Халх|Халхын]] ноёд язгууртнуудад ван, бэйл, бэйс, гүн цол шагнаж, нутаг, бэлчээр олгож засаг болгосон ба албат ардыг нь зохион байгуулж хошуу болгов. Энэ үед нийт 32 хошуу байгуулагдсаны нэг нь Түшээт хан аймгийн Дархан чин вангийн хошуу буюу Манжийн хааны зарлигаар батлагдсан албан ёсны нэр нь Халхын умард замын дунд этгээдийн хошуу юм. Дархан чин вангийн хошуу нь Монголын төв нутагт байрлах ба нийт нутгийн хэмжээний хувьд [[Түшээт хан аймаг]] дотроо томоохонд орж байжээ. Олноо өргөгдсөн Монгол улсын үед буюу 1911 оноос 1921 он хүртэл тус хошуу нь Түшээт хан аймгийн Дархан чин вангийн хошуу хэмээн нэрлэгдэх болжээ. Налайх дүүргийн орчмын газар нь чухам энэ хошууны нутагт хамаарч байсан бөгөөд тухайн цагт тус газар орныг Налуугийн ухаа хэмээн нэрлэж байв. Мөн эл нутгийг Дархан чин вангийн хошууны ноён Пунцагцэрэнгийн хамжлага ардын нутаг Хөл Налайх гэж тэмдэглэсэн нь бий. Нийслэл Хүрээнээс зүүн зүгт гарах, зүүн зүгээс Нийслэл Хүрээнд орж ирэх их хөлийн газар болж байсан учраас "Хөл Налайх" хэмээн нэрлэгдэж байжээ. ====Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэр==== [[File:Нийслэл хүрээний захирагч сайд Дархан чин ван Пунцагцэрэн.jpg|thumb|right|300px|Нийслэл хүрээний захирагч сайд Дархан чин ван Пунцагцэрэн]] Дархан чин вангийн хошууны ноёдын дээд өвөг нь Халхын [[Гэрсэнз|Гэрсэнз жалайр хунтайжийн]] ач [[Абтай сайн хан|Абтай сайн ханы]] шууд удам бөгөөд 1691 онд Долоннуурын чуулганаар хошууны засаг болж, төрийн жүн ван өргөмжлөгдсөн [[Чахундорж хан|Түшээт хан Чахундоржийн]] ахмад хөвгүүн [[Галдандорж]] юм. Галдандоржийг 1692 онд ахмад хөвгүүн Дондовдорж залгамжилсан бол улмаар Ринчиндорж, Хаживдорж, Гэжэйдорж, Цэвдэндорж, Сүндэвдорж, Лүмбүүдорж, Дэлэгдорж, Намжилдорж нар залгамжилсаар хамгийн сүүлчийн засаг ноён нь Пунцагцэрэн болжээ. Пунцагцэрэн 1883 онд хэргэм залгамжилсны дараа эцгийн адил аймгийн туслагч жанжин, улмаар Хүрээний сайд, мөн Түшээт хан аймгийн чуулган даргаар ажиллаж байсан төдийгүй 1911 онд буюу [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо өргөгдсөн шинэ Монгол улсын]] үед [[Богд хааны Засгийн газар|Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэгч яамны]] дэд сайдаар томилогдож байв. Дархан чин вангийн хошууны ноёд эдийн засгийн талаар нэлээд хөрөнгө хогшилтой байсан бөгөөд [[Хөх хот|Хөххот]], [[Бээжин]]д тусгай эрх мэдэл, албат иргэн, эзэмшил хашаа, тарианы газартай, тэндээс жил бүр их хэмжээний бараа таваар, жимс ногоо, архи дарс, тариа будаа татварлан ирүүлдэг байжээ. Тэрчлэн хошууны засаг ноёдыг Хөххотод оршуулдаг уламжлалтай байсан бөгөөд хошууны засгууд Бээжинд жасаалахаар явах замдаа Хөххотоор дайрч өвөг дээдсийн онгонд мөргөдөг ёс байжээ. “Монголын хошуу нутгийн тэмдэглэл” хэмээх сурвалжид “...тэдний нүүдлийн нутагшилт нь баруун урд Өргөө болон [[Богд хан уул|Хан уул]] өнгөртөл, зүүн урагш Хэнтийн уул хүртэл, зүүн зүгт Хонгор толгой ба [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан аймгийн]] баруун жигүүрийн өмнөд дунд гарын хошуутай хиллэнэ. Өмнө зүг Баянхад хүрэх ба Сэцэн хан аймгийн баруун дунд хошуутай, баруун тийш талаараа Оорцог ба Түшээт хан аймгийн дунд этгээдийн зүүн адгийн хошуу хүрэх, умар тийш Далар голын эх уулын нутаг хүртэл, зүүн тийш Хатай ба Сэцэн хан аймгийн дунд гарын зүүн умард адгийн хошуутай, баруун хойш Хамар даваа ба Түшээт хан аймгийн баруун этгээдийн баруун дунд адгийн хошуутай, зүүн өмнө тийш Бөгтөр Хар ус, Сэцэн хан аймгийн баруун жигүүрийн баруун дунд хошууны нутагтай, баруун өмнө тийш Даш Лүн уул буюу Түшээт хан аймгийн зүүн жигүүрийн баруун адгийн хошуутай тус тус хиллэнэ” гэжээ. Энэ хил хязгаарыг одоогийн Монгол улсын засаг захиргааны тогтолцоонд буулган авч үзвэл [[Улаанбаатар]] хотын зүүн, зүүн өмнөд, өмнөд талаар зах залган тогтсон байв. ====Эдийн засаг, хүн ам==== Хошуу нь 1854 онд нийт өрх 1104, ам 5364, [[адуу]] 1924, [[тэмээ]] 117, [[үхэр]] 2394, [[хонь]] 4232 байжээ. [[Оросын Хаант Улс|Оросын]] эрдэмтэн [[Иван Майский|Н.И.Майскийн]] тооцоолсноор, 1918 оны үед Дархан чин вангийн хошуунд 629 өрх, 3356 ам байсан нь Түшээт ханы нийт 21 хошууны дундажаас 300 гаруй өрх, 1400 орчим хүнээр цөөн байжээ. Мөн тус хошууны үржил шимт өмнө болон зүүн урд талаар Богд [[Жавзандамба хутагт]]ын мал сүрэг, Манзушир хутагт нарын мал, иргэд багтаж байв. Мал сүргийн хувьд гэвэл мөнхүү 1918 онд адуу 8400, тэмээ 1000 орчим, 8000 гаруй үхэр, 57300 шахам бог мал байсан байна. Тус хошуунд одоо мэдэгдэж байгаагаар нийт 3 удаа хүн амын болон 4 удаа малын тоо бүртгэл хийгджээ. Анх 1765 онд буюу [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийн тэтгэсний]] 29 онд, 1854 онд, 1909 онд хүн амын тооллого, 1806, 1807, 1905, 1904 онд малын тооллого тус тус хийгджээ. Хүн амын тооллогоос үзэхэд тус хошуунд [[Барга]], Цоохор, Халбагад, Монголмууд, Авга, Даарьтан, [[Цахар]], [[Хамниган]], [[Шарнууд]], [[Сартуул]], Харнууд, [[Боржигон]], [[Хиад]] зэрэг овгууд байжээ. Хошуу нь [[боржигон]] [[тайж]] нар олонтой хошуу гэгдэж байв. Хошууны албат иргэд мал аж ахуйг голлон эрхлэхээс гадна ан гөрөө, хадлан тариалан, гар урлал эрхэлж байснаас гадна Тэрэлж, [[Туул гол|Туул]], [[Сэлбэ]] зэрэг хэд хэдэн голын хөвөөгөөр тариа тарьж байв. Тарианаас [[улаан буудай]], [[арвай]], [[вандуй]], идэшний ногооноос [[төмс]], [[сонгино]], [[саримс]] зэргийг тарина. Гар урлалчид [[эмээл]], хазаар, үхэр тэрэг, хувин тогоо, шавар хувин болон хүрээ хийдийн газар бурхан тахилын элдэв зүйл зурах, цоолборлох наах, шуух, цутгах, хөөх зэргийг хийдэг ба түүнийгээ Хүрээний зах дээр худалдана. Анчид [[чоно]], [[үнэг]], [[хярс]], [[тарвага]], [[Цагаан зээр|зээр]], [[Зэрлэг гахай|зэрлэг гахай]] зэргийг агнаж мах, арьс үсийг худалдаачдад борлуулна. Тэд ан хийхээс гадна Хүрээний манж сайд нарт зориулсан нийтийн ав хоморгод оролцож байжээ. XIX зууны сүүл үед Монголын нэг өрхөд жилд 35 [[Лан|лангийн]] татвар оногдож байснаар удалгүй зууны зааг болоход 2 дахин өсч 70 лангаас доошгүй алба оногддог болжээ. Тэр үед Түшээт хан аймгийн 21 хошуунд 1,5 сая орчим лангийн алба оногдож байв. Үүнээс Дархан чин вангийн хошуу 100 мянга орчим лангийн алба Манжид залгуулдаг болжээ. Тэр албыг хошууны бүх өрхөд хуваавал жилд дунджаар нэг өрхөд 150 лан оногдож байв. XIX зууны сүүл үед [[Хүрээний хэрэг шийтгэгч сайдын газар|Хүрээний хэрэг шийтгэх яамнаас]] тэмдэгт бичиг авсан худалдааны хятад иргэд олшров. Дархан чин вангийн хошуунд ч мөн тийм иргэд ирэх болж, [[Тутарга|будаа]], гурил, даавуу, мөсөн чихэр зэрэг суурин иргэдийн элдэв төрлийн ахуйн жижиг зүйлсийг зарах ба хошууны ардууд тэдэнтэй малын болон ангийн түүхий эдээр худалдаа хийхээс гадна мод, [[давс]], [[хужир]], [[Мөөг|мөөг]], сонгино, саримс, [[Хушны самар|самар]] зэргийг түүн наймаалж байжээ. Тухайлбал, 1914 оны намар хятад худалдаачид Дархан чин вангийн хошуунаас 1660 жин мөөг худалдан авч байв. ====Сүм хийд==== [[File:Mandschir Chiid12.JPG|thumb|right|300px|Манзушир хийд]] Дархан чин вангийн хошуу нь хэд хэдэн томхон [[Хийд|сүм хийдтэй]] байсан бөгөөд тэдгээр нь нутгийн ард олны сүсэг бишрэл, оюуны амьдралд төдийгүй хошууны нийгэм-эдийн засгийн байдалд тун чухал нөлөөтэй байв. [[Хошуу]]ны ардууд хошууны хүрээ хийдийн [[Жас|жас жавын]] мал хөрөнгийг маллан амь зуух, алба татвар төлөх, сүмийн ажилд зарагдах зэрэг аж ахуйн талаар идэвхтэй оролцож байжээ. Тэдгээр хүрээ нь Хэрлэнгийн зүүн хүрээ буюу Шадивчойнхорлин хүрээ, Чүлтэмжанчивлан хүрээ, [[Манзуширын хийд|Манзушир хийд]] (Богдын их шавийн харьяа), Баяндэлгэрийн хурал гэх мэт болно. ===Богд хан уулын хошуу=== 1923 оноос Монгол улс даяар өрнөсөн засаг захиргааны өөрчлөлтөөр Түшээт хан аймгийг [[Богд хан уулын аймаг]] болгон шинээр зохион байгуулж 23 хошуу болгов. Үүний нэг Богд хан уулын хошуунд хуучин Дархан чин вангийн хошууны нэлээд нутаг, одоогийн Налайхын нутаг багтжээ. 1925-1931 онд Баянзүрх уул, Зогсоол жаргалант уулын хоёр хошуу байгуулсанд одоогийн [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Эрдэнэ сум (Төв)|Эрдэнэ]], [[Алтанбулаг сум (Төв)|Алтанбулаг]], [[Сэргэлэн сум (Төв)|Сэргэлэн]], [[Баяндэлгэр сум|Баяндэлгэр]], [[Архуст сум|Архуст]], [[Мөнгөнморьт сум|Мөнгөнморьт]], [[Баянцагаан сум (Төв)|Баянцагаан]], [[Баян сум|Баян]], [[Баянчандмань сум]] ба Улаанбаатар, Налайх, [[Багануур]], [[Багахангай]], Жанчивлин хавийн нутаг дэвсгэр хамрагдаж байв. ===Чингис уулын хошуу=== Дархан чин вангийн хошуу буюу Богд хан уулын аймгийн Богд хан уулын хошуунд [[Их Шавь|Богдын Их шавийн]] хэд хэдэн отог нутаглаж байжээ. [[Ардын түр засгийн газар|Ардын засгийн газар]] 1923 онд “Их шавийн захиргааны дүрэм”-ийг баталж<ref>https://www.kas.de/documents/268650/0/Belegexemplar+21-11-08+IB021-032+Herausfordeungen+der+repres%C3%A4ntativen+Demokratie.pdf/e0105cb9-3b32-7544-bcab-ad11d02891c0?version=1.0&t=1642062397994</ref>, шавийн өөрөө удирдах байгууллага хурлыг бий болгосноор Их шавийн захиргааг задлан шавийн ардуудыг аймагт шилжүүлэх буюу тэднээр бүрдсэн тусгай аймаг байгуулах боломжийг бүрдүүлжээ. 1925 оны 3 дугаар сарын 20-нд Их шавийн Анхдугаар их хурлыг хуралдуулж, их шавийн ардуудаар бүрэлдсэн шинэ аймаг байгуулан Дэлгэр их уулын аймаг хэмээн нэрлэв. Богд хан уулын хошуунд байсан Их шавийн таван отгоос 3 отгийг бие даасан хошуу болгохоор шийдвэрлэсэн бөгөөд тэр нь Дэлгэр их уулын аймгийн Чингис уулын хошуу юм. Хошууны нутаг дэвсгэрийг Чингис уулаар төв болгоод зүүн этгээдэд Шаргуйтын даваа, зүүн өмнө этгээд Бага хөл, өмнө этгээд Буурлын даваа, баруун өмнө этгээд Баян уул, баруун этгээд Баянзүрх, баруун хойд этгээд Сэлбийн голын эх, хойд этгээд мөн хошууны нутгийн сав, зүүн хойд этгээд Дулаан ханы даваагаар нутгийн заагийг тогтоожээ. Хошуу тамгын газрыг Чингис уулын зүүн өмнө этгээд, Налайхын нүүрсний уурхайгаас хэдхэн км зайтай Уу буланд байгуулав. Чингис уул, Бага хөл, Буурлын даваа, Уу булан зэрэг газруудын нэр өнөөг хүртэл өөрчлөгдөөгүй, Налайх дүүргийн эргэн тойронд байна. 1926 оны мэдээгээр Чингис уулын хошуу нь өрх 469, хавсарсан өрх 92, арван гэр 46, баг 9, сум 3-тай, нийтдээ 2321 хүн амтай байсны дотор лам 340, хар 876, эмс охид 1105 байв. ===Төв аймгийн харьяанд=== Ардын засгийн газар Налайхын чулуун нүүрсний уурхайг 1922 оны 12 дугаар сарын 25-ны өдрөөс мэдэлдээ авсан юм. Уурхайг улсын мэдэлд авснаар энэ нутагт хүн амын суурьшил, төвлөрөл бий болж, засаг захиргааны нэгжийн хувьд Улаанбаатарын дагуул хот Амгаланбаатарын 6 дугаар хороонд харъяалагдан уурхайн дарга хороо захиргааны даргын үүргийг хавсран гүйцэтгэж байжээ. 1931 онд МАХН-ын VIII их хурал, Улсын VI их хурлын шийдвэрээр орон нутгийн засаг захиргааны зохион байгуулалтыг шинэчилж, 13 аймгийг шинээр байгуулав. Энэ удаагийн өөрчлөлтөөр Налайхын уурхай Төв аймгийн Баянзүрх сумын нутаг дэвсгэрт багтах болжээ. Тус сум нь 8 баг, 793 өрхтэй байсан бөгөөд сумын төв нь Налайхын уурхайн ойролцоо, одоогийн Налайхын цэргийн анги орчимд байжээ. [[Монгол Ардын Нам|МАХН-ын]] Төв Хорооны Тэргүүлэгчдийн 1938 оны 11 дүгээр сарын 12-ны өдрийн 39 дүгээр тогтоолоор Налайхын үйлдвэрийг Улаанбаатар хотын захиргаанд харьяалуулж, Налайх дээр тусгай хороо байгуулах шийдвэр гарав<ref>https://www.nad.ub.gov.mn/c/view/56</ref>. Ингэснээр Налайхын уурхай нь засаг захиргааны нэгжийн хувьд Улаанбаатар хотын 7 дугаар хороо болж зохион байгуулагдав. ===1930-50-иад он=== Налайхын уурхайн хөгжил 1930-аад оноос шинэ шатанд гарч, үүнтэй холбоотойгоор Налайхад шинэ шинэ барилгууд баригдан, ахуй, соёлын үйлчилгээний газрууд байгуулагдаж, Налайх нь зөвхөн уурхайн газар төдийгүй шинэ суурьшлын бүс болон хөгжиж эхэлсэн байна. 1941 оны байдлаар Налайх нь уурхайн үйлдвэрийн албан контор, граш, эд аж ахуйн болон тэсрэх зэвсгийн, авто техникийн зэрэг агуулах, цахилгаан станц зэрэг үйлдвэрийн барилга байгууламжаас гадна уурхайн ажилчдын нийтийн байр, мэргэжилтэн нарын орон сууц, клуб, эмнэлэг, халуун усны газар, хүүхдийн цэцэрлэг зэрэг нийгэм, ахуй соёлын барилга байгууламжтай болсон байв. Налайхад янз бүрийн шалтгаанаар шилжин ирж суурьшигсдын тоо жилээс жилд нэмэгдсээр байсан бөгөөд 1941 оны мэдээгээр Налайхын хэмжээнд 1700 шахам өрх айл нүүрс хэрэглэж байжээ. Налайхын анхны сургууль 1938 онд 1 багш, 20 сурагчтайгаар байгуулагдаж, 1941 онд Есдүгээр бага сургууль нэртэй болсон бол 1943 онд анхны төгсөлтөө хийсэн юм. Улмаар 1949 онд 7 жилийн сургууль болжээ. 1924 онд байгуулагдсан хүн эмнэлгийн бага эмчийн салбар 1931 онд их эмчийн салбар болж өргөжсөн бөгөөд анхны их эмч нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ-ын]] мэргэжилтэн эмэгтэй Андреева байв. Эмнэлэг 1935 онд 15, 1936 онд 17, 1948 онд 30 ортой больниц болж өргөжжээ. 1935 онд уурхайн дэргэд 8 албан хаагчтай Цагдан сэргийлэх харуулын пост байгуулагдав. Анхны Ажилчны клуб 1937 онд ашиглалтад оржээ. 1932 оноос галын байцаагч ажиллах болж, гал командыг 1934 онд байгуулав. 1935 онд анхны хоршоо буй болсон бол 1941 онд 33 ажилтан, албан хаагч, оёдлын 18 машинтай оёдлын тасаг байгуулагдаж, 1942 онд бие даасан артель болон өргөжин жилдээ 240 мянган төгрөгийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг болсон байна. Налайхын чулуун нүүрсний үйлдвэрийн дэргэд 1947 онд 5 ажилтантай, 30 хэрэглэгчийн багтаамжтай телефон станц байгуулагджээ. 1939 оны 8 дугаар сард гаргасан Налайхын уурхайн машины бүртгэлд “3 тн-ын даацтай “ЗИС” машин ажилтай 4, завсарт 1, огт ажилгүй 2, “БЭКҮ” хэмээх суудлын машин 1 засварт, “Найм” хэмээх суудлын машин 1” гэжээ. 1936 онд 70 квт-ын чадалтай уурын цахилгаан станц баригдав. ===Уурхайчдын хороо=== 1955 оны 5 дугаар сарын 20-ны өдрийн БНМАУ-ын СнЗ-ийн “Улаанбаатар хотын хороодыг нэртэй болгох тухай” №203 дугаар тогтоолоор Улаанбаатар хотын 7 дугаар хороог Уурхайчдын хороо болгон нэрлэжээ.<ref>https://www.nad.ub.gov.mn/c/view/98</ref> 1956 оны байдлаар тус хороо 8639 оршин суугчтай болсон байв. 1960 онд Уурхайчдын хороо захиргаанд хорин нэгийг нэмж байгуулснаар нийт 8 хоринтой болсноор өнөөгийн дүүргийн зохион байгуулалтын эхлэл тавигдсан гэж үздэг. ==Налайх хот== 1962 оны 5 дугаар сарын 10-ны өдрийн БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн 88 дугаар зарлигт: # Налайхын уурхайн төв нь хүн амаар олширсон байдлыг харгалзан, түүнийг орон нутгийн Налайх хот болгосугай. # Налайх хот болгосонтой холбогдуулан хороо захиргааг хотын захиргаа болгон өөрчлөн байгуулсугай хэмээн заав. Улмаар Налайх хотын гүйцэтгэх захиргааны орон тоог 19 нэгж, сарын цалингийн фондыг 9470 төгрөгөөр баталж, Налайхын худалдаа, нийтийн хоол, нийгэм хангамж, сургууль цэцэрлэг, эмнэлэг, ясли, кино театр зэрэг соёл гэгээрлийн байгууллагыг Налайх хотын гүйцэтгэх захиргаанд шууд харьяалуулжээ. Улаанбаатар хотын төсөвтэй шууд харьцаж санхүүжиж байгаа Налайхын худалдаа үйлчилгээ, нийгэм хангамжийн салбар, соёл гэгээрэл, эрүүлийг хамгаалах байгууллагуудын 1962 онд батлагдсан төсөвт зардлыг Налайх хотын гүйцэтгэх захиргаанаас шууд санхүүжүүлж байхаар түүнд шилжүүлэн өгч, цаашид Налайх хотыг нийслэл хотын төсөв дотор бие даасан тусгай төсөвтэй болгохыг Улаанбаатар хотын АДХГЗ-нд даалгажээ. ===Засаг захиргаа=== БНМАУ-ын [[Ардын Их Хурал|Ардын депутатуудыг]] сонгох сонгуулийн дүрмийн ёсоор Нийслэл Улаанбаатар хотын гүйцэтгэх захиргааны хурлын тогтоолоор Налайх хотын Ардын депутатуудын хурлыг сонгох сонгуулийг 1962 оны 7 дугаар сарын 1-нд явуулж, XVII тойргийн депутатаар А.Барний, 46 дугаар тойргийн депутатаар Ч.Шагдар, 50 дугаар тойргийн депутатаар Л.Сэнгэсамбуу нар сонгогчдоос 100 хувийн санал авч сонгогджээ. Налайхыг хот болгосонтой холбогдуулан Налайх хотын гүйцэтгэх захиргааг 19 орон тоотойгоор байгуулав. Налайх хотын Ардын депутатуудын хурлын анхдугаар удаагийн чуулган 1962 оны 7 дугаар сарын 17-ны өдөр хуралдаж, Ардын депутатуудын Хурлын гүйцэтгэх захиргааг байгуулах, худалдаа үйлчилгээний газруудын ариун цэврийг сайжруулах, үйлчилгээг хөнгөн шуурхай болгох тухай зэрэг асуудлыг хэлэлцэн шийдвэрлэжээ. Налайх хотын АДХГЗ-ны анхны дарга нь Чойхүүгийн Шагдар байв. Мөн оны сүүлээр Төр хурахын САА, Айргийн эмнэлэг, Нэвтрүүлэх радио төв станц, Хонхорын төмөр замын станцыг харьяалуулан Хонхорын хороо захиргаа, Горхийн өнгөт металлын уурхайн төв, Тэрэлжийн амралт, Зүүнбаянгийн уурхайн 8 дугаар ангийг харьяалуулан Горхийн хороо захиргааг байгуулав. Харин гурван жилийн дараа буюу 1965 оны 12 дугаар сарын 9-ний өдрийн АИХ-ын зарлигаар Налайх хотыг районы эрхтэйгээр Улаанбаатар хотод харьяалуулах шийдвэр гаргасан юм. ===Хүн ам=== Их уурхай байгуулагдан, үйлдвэр бүрэн хүчин чадлаар ажиллаж, улсын төлөвлөгөө нормыг ханган биелүүлэх тусам Налайхын хүн амын тоо өсөн нэмэгдэж байв. 1978 оны Налайх хотын хүн ам, орон сууцны тооллогын 1.5 дугаар хороо болон Тэрэлж, Шохой, Галтай булнайн нийт 8 хороонд 17914 хүн тоологджээ. 10 жилийн дараа буюу 1988 онд энэ тоо 21.7 мянгад хүрсэн юм. ===Үйлдвэр, аж ахуйн газрууд=== 1965 онд хотын үйлдвэр аж ахуй, соёл үйлчилгээний газруудын нийт фонд 160 гаруй сая төгрөг болж, нүүрсний уурхай, шохой, шил, хүнсний үйлдвэр, ахуйн үйлчилгээний комбинат, оёдлын артель, барилга, сангийн аж ахуй, авто бааз зэрэг материаллаг үйлдвэрлэл явуулдаг цөөн тооны үйлдвэр аж ахуйн газруудад 2500-гаад ажилчин, 400 гаруй инженер техникийн ажилчин, албан хаагчид ажиллаж байв. ====Их уурхай==== 1953 онд БНМАУ-ын улс ардын аж ахуй, соёлыг хөгжүүлэх төлөвлөгөөнд жилд 600 мянган тонн нүүрс гаргах чадалтай орчин үеийн техникээр тоноглогдсон Налайхын их уурхай барихаар төлөвлөв. Энэ ажил 1954 оны 7 дугаар сараас эхэлж, 1958 оны 1 дүгээр сарын 15-нд анхны ээлжийг ашиглалтад оруулсан бол 2 дугаар ээлжийн барилгыг 1960 онд дуусгажээ. Мөн 1971-1974 онд Налайхын их уурхайг ЗХУ-ын тусламжаар орчин үеийн уул уурхайн төхөөрөмжөөр тоноглож шинэчлэлт хийсэн юм. Налайхын уурхайн нүүрс олборлолт 1958 онд 466 мянган тонн байсан бол, 1982 онд 856 мянган тонн болж түүхэн дээд хэмжээндээ хүрсэн билээ. ====Шилний үйлдвэр==== Монгол, [[Хятад]]ын Засгийн газрын хооронд 1956 онд байгуулагдсан хэлэлцээр ёсоор Шилний үйлдвэрийг Налайх хотод 1958 онд ашиглалтад оруулж, материал найруулах, шил хайлах, хэвлэх, гүйцэтгэх, засварын газар зэрэг 4 үндсэн цехтэй, бүх ашигтай талбай 2000 м/кв, жилд 1.1 сая ширхэг өргөн хэрэгцээний шил сав үйлдвэрлэх хүчин чадалтай, 100 гаруй ажиллагсадтайгаар ажиллаж байв. Улмаар 1966 онд [[Польш]] улсын тусламжаар барилга, тоног төхөөрөмжийг өргөтгөн шинэчилсэн бол 1977 онд ЗХУ-ын тусламжаар автомат шугам нэвтрүүлснээр жилдээ 4-4.5 сая лонх үйлдвэрлэх хүчин чадалтай болсон юм. Үйлдвэрт архи, пиво, жимсний чанамал, эм савлах төрөл бүрийн лонх, шилэн хундага, аяга таваг, цэцгийн болон тамхины үнсний сав зэрэг олон нэр төрлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж байжээ. ===Соёл, боловсрол=== Налайхын боловсролын салбарын үүсэл хөгжлийг 1938 онд уурхайчдын хүүхдийг сургах зорилгоор “Зуны сургууль” байгуулсан үеэс эхлэлтэй хэмээн үздэг. 1954 онд нүүрсний үйлдвэрийн орон тоог батлахдаа ясли ба цэцэрлэгт эрхлэгч, багш, асрагч, тогооч, цэвэрлэгч, хувцас угаагч, морь тэрэгчин гэсэн 18 хүний орон тоог баталж байжээ. 1957 он гэхэд Налайхад 3 цэцэрлэг ажиллаж байсан бол 1966 онд 5 цэцэрлэгт 443 хүүхэд хамрагдаж байв. 1974 оны байдлаар Налайх хотод 8, 10 жилийн сургууль тус бүр нэг, бага сургууль 3, уул уурхайн ТМС 1, оройн дунд сургууль 1 ажиллаж байв. Налайх хотын боловсролын байгууллагуудын нэг нь Техник мэргэжлийн сургууль юм. Уурхай байгуулагдсан цагаас уурхайчдыг сургахын тулд механикуудын түр курсийг 1954 оноос эхлэн хичээллүүлсэн нь 1959 онд мэргэжилтэй ажилчид бэлтгэх байнгын ажиллагаатай сургууль болж өрөмдөгч, тэсэлгээчин, бэхэлгээчин, засварчин зэрэг 10 гаруй мэргэжлээр хүн сургаж 1964 оноос аж үйлдвэрийн төрөл бүрийн мэргэжлийг хамарсан 1-2 жилийн сургалттай Техник мэргэжлийн сургууль болж өргөжсөн юм. 1974 онд тус сургуулийг 18 мэргэжлээр 315 хүн төгсгөжээ. 1959 онд Уурхайчдын соёлын ордон<ref>{{Cite web |url=https://nsug.ub.gov.mn/mn/p/1373 |title=Archive copy |access-date=2024-08-18 |archive-date=2024-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240818175513/https://nsug.ub.gov.mn/mn/p/1373 |url-status=dead }}</ref>, 1960 онд кино театр, 1968 онд анхны номын сан байгуулагдсан бөгөөд байна. 1980 онд кино гаргалт 109.1%, үзэгчид 109.6%, орлого 108.9%, ном уншигчдын төлөвлөгөө 101.2%, ном олголтын төлөвлөгөө 100% биелсэн үзүүлэлттэй байв. ===Барилга, орон сууц=== 1954-58 онд Налайхын капитал их уурхайг барьж байгуулах ажлын хүрээнд орон сууцны 2 давхар 8-18 айлын 32 байшин, соёл ахуй, худалдаа үйлчилгээний 49.4 мянган м/кв багтаамж бүхий барилга баригдсаны дотор 1000 хүүхэд нэг зэрэг хичээллэх дунд сургууль, нэгдсэн эмнэлэг, 340 хүний суудалтай соёлын ордон, цэцэрлэг, ясли, гуанз, дэлгүүр зэрэг 40 гаруй сая төгрөгийн барилгатай уурхайчдын хотыг байгуулжээ. 1962 онд Налайхын орон сууцны гудамжны хороод 2, дэвсгэрийн албан үйлдвэр, аж ахуй соёлын том жижиг 105 байгууллагатай, 17 мянга гаруй хүн амтай байжээ. Налайхын орон сууцны гол нь ЗХУ-ын тусламжаар баригдсан усан системийн ажиллагаатай тосгоны байшингууд байсан ба тэдгээр байшинд 1000 шахам хүн ам оршин сууж, хотын хэмжээнд 3 халуун ус ажиллаж байв. 1962 онд 542 айлын орон сууц, 1976 онд 350 айлын сууц баригдсанаас хойш таван жилийн төлөвлөгөөнүүдэд орон сууц, соёл үйлчилгээний барилга барихаар төлөвлөж байсан боловч хотын цахилгаан дулаан цэвэр усны хангамж хүрэлцээгүй, цэвэрлэх байгууламжийн асуудлыг шийдээгүй байснаас болоод 1987 он хүртэл 11 жилийн хугацаанд орон сууцны нэг ч барилга бариагүй, орон сууцны хангамж хотын дунджаас ихээхэн хоцорч байжээ. Харин 1989 он гэхэд хот районы дулааны станц, дулааны шугам хоолой, цэвэр бохир усны шугам, цэвэрлэх байгууламжийн барилгыг Зөвлөлтийн барилгачдаар бариулжээ. 1989 онд улсын төвлөрсөн хөрөнгөөр 6500 м/кв талбай бүхий орон сууцыг барьж ашиглалтад оруулснаар 232 айл орчин үеийн орон сууцанд орж нийт орон сууцны тоо 37.4 хувиар өссөн байна. ===Эрүүлийг хамгаалах=== 1964 онд Налайх хотын гүйцэтгэх захиргаанд эрүүлийг хамгаалах тасгийг байгуулжээ. Ингэснээр эрүүлийг хамгаалах бүхэл бүтэн систем бий болж, мэргэжилтэй боловсон хүчин, эмнэлгийн нарийн тоног төхөөрөмж, эд материалаар бүрэн хангагдав. Налайхын эмнэлэгт 1974 онд их эмч 47, бага эмч 36 ажиллаж нэг их эмчид 205 хүн оногдож байжээ. 1985 онд Налайхад 250 ортой нэгдсэн эмнэлэг, поликлиник, сүрьеэ, арьс өнгөний диспансер, Ариун цэвэр халдвар судлалын станц буюу халдвартын тасаг, хүүхдийн больниц, хороодын хүүхдийн хэсэг, эмийн сан, түргэн тусламж зэрэг нэгж байгууллагуудад 61 их эмч, 173 дунд мэргэжилтэн ажиллаж байв. ===90-ээд он=== 1991 оны эхний байдлаар Налайх хотод 23.6 мянган хүн оршин сууж, 5000 гаруй өрхтэй, 43 албан байгууллагад 10 мянган хүн ажилладаг, 20 мянган толгой малтай байв. Харин Налайхын их уурхайд 1449 хүн ажиллаж, жилдээ дунджаар 300-400 мянган тонн нүүрс олборлож, 40-50 сая төгрөгийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж байжээ. Монгол улсын нийгэм, эдийн засаг, үйлдвэр үйлчилгээ, соёлын салбарт учирсан хямрал гүнзгийрсний шууд тусгал болж 1991 оноос Налайхын уурхай сэлбэг хэрэгсэл дутмаг, эрчим хүчний саатал, геологийн нөхцөл хүндэрсэн зэрэг шалтгаанаар, мөн Шилний үйлдвэр, Уурхайн барилга трест, Барилга угсралтын контор, Автобаазын төлөвлөгөө тасалдаж, борлуулалт мэдэгдэхүйц буурч эхлэв. Эдийн засгийн хямрал гүнзгийрч, хүнс, өргөн хэрэглээний барааны хангамжид хомсдол үүссэний зэрэгцээ ажилгүйдэл, ядуурал нэмэгджээ. Ийм нөхцөлд Налайх хотын санхүүгийн эх үүсвэр нь нийслэл Улаанбаатар хот байсан бөгөөд 1995 онд гэхэд 450 сая төгрөгийн татаас авсан байна. 1995 онд их уурхай хаагдаж, Шилний үйлдвэр, Оёдлын үйлдвэр, Барилга угсралтын контор, Авто 14 дүгээр бааз зэрэг ажлын байраар хангагч байгууллагууд үүд хаалгаа барьжээ. Үүний зэрэгцээ Налайх хотод хувийн хэвшлүүд үүсч, өмч хувьчлалын үр дүнд хувьцаат компаниуд байгуулагдаж, малын тоо толгой жил бүр өсөв. Налайхын аж үйлдвэрийн салбар 1997 онд 314.7 сая төгрөгийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж, өмнөх оныхоос 12.8%, тээвэр, холбоо, нийтийн аж ахуйн үйлчилгээний салбар 74.3%, худалдаа үйлчилгээний салбар 18%, ахуйн үйлчилгээний салбар 45%-иар тус тус өссөн байна. Ашиглалтгүй болоод байсан Налайх-Улаанбаатарын төмөр замыг ашиглалтад оруулж, өдөрт гурван удаа тээвэр хийх боломжийг бүрдүүлжээ. 1997 оны хүн амын бүртгэлээр Налайхад 4826 өрхөд 21011 хүн бүртгэгдсэн байна. ==Налайхын уурхай== ===Олноо өргөгдсөн Монгол улсын үе=== 1911 онд Монгол улс тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхагласнаар эдийн засгаа хөгжүүлэх, улсын санг арвижуулах шинэтгэлүүдийг хийж эхлэв. Гадаад яам уурхай нээж, байгалийн баялгийг ашиглах асуудлыг хариуцаж байсан бөгөөд анх 1913 онд “Олон зүйлийн уурхайг нээж шийтгүүлэх дүрэм”-ийг батлан гаргаж<ref>https://academy.edu.mn/2020/04/01/%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D0%BE-%D3%A9%D1%80%D0%B3%D3%A9%D0%B3%D0%B4%D1%81%D3%A9%D0%BD-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD-%D1%8D%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B7%D0%B0/</ref>, ашигт малтмал бүхий газрыг концессын журмаар ашиглуулах харилцааг зохицуулах боллоо. Тухайн үед Нийслэл Хүрээний ойр орчимд нүүрсний уурхай байхгүй, Хүрээний айл өрх, албан байгууллага болон гадаадын худалдааны газрууд түлшиндээ дан ганц мод хэрэглэж байв<ref>https://www.24tsag.mn/a/210762.</ref> Ийм үед буюу 1900-гаад оны эхээр Налайхад нүүрс илэрсэн нь олны анхаарлыг ихээхэн татаж, хувь хүмүүс гар аргаар бага хэмжээний нүүрс малтан худалдаалж байсан бөгөөд энэхүү үйл ажиллагаа нь өргөжиж, Налайхаас олборлох нүүрсний хэмжээ нэмэгдэж байжээ. 1915 оны байдлаар Налайхын уурхай нь 40 орчим ажилчинтай, 160 орчим метр урттай газар олборлолт явуулж, 1500 тн нүүрс гаргаж байсан мэдээ бий. Монгол улсын Засгийн газар 1916 онд “Улсын хөрөнгийг захирах газар” хэмээх тусгай албан газрыг байгуулж<ref>https://www.slideshare.net/slideshow/1911-240603961/240603961</ref>, мөн тэр жилээ гол төлөв хятад иргэдийн олборлолт явуулж байсан Налайхын нүүрсний орд газрыг улсын мэдэлд авсан байна. Богд хаант Засгийн газрын санхүүгийн зөвлөх орос [[Сергей Андреевич Козин|С.А.Козины]] тооцоогоор тэр үед Налайхын уурхайгаас 1 пуд (16,3 кг) нүүрс олборлоход 10 копейк зарцуулж, түүнийг газар дээр нь 15 копейкаар борлуулж байв<ref>https://www.academia.edu/43186991/%D0%9A_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%A1_%D0%90_%D0%9A%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D0%BD_%D0%BD%D0%B0_%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B8_%D0%B2_%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8E.</ref> Оросын эрдэмтэн [[Иван Майский]] “Орчин үеийн Монгол” номдоо Налайхын нүүрсний уурхайг “Монголын цорын ганц жинхэнэ үйлдвэрийн газар” хэмээн үнэлээд<ref>https://www.mongolianguideschool.com/info7/detail/117</ref> “Оросын мэргэжилтнүүдийн удирдлагын дор Монголын Засгийн газрын ашиглаж буй энэ уурхай 1915 онд ашиглалтад оржээ. Жилд 100 мянган пуд сайн чанарын хүрэн нүүрс голдуу Өргөөгийн түлшинд явна. Бүтээлийн нэг пудийн дундаж өртөг нь 0,04, ашиг нь 0,06 хятад доллар байгаа нь тус уурхай Монголын улсын санд бузгай орлого оруулдаг нь илт байна. Тус уурхайн нүүрсний нөөц асар их тул тус улс эндээс үлэмжийн орлого олно гэж найдах бүрэн үндэстэй юм” хэмээн бичжээ. {{Quotation|“Мөн онд Монгол Улсын Хөрөнгийг захирах газраас Налайхын чулуун нүүрсний уурхайг нээж туршин үзсээр өргөн нь хэд хэдэн арван мод, зузаанаар гурав дөрвөн алд бөгөөд ёстой сайн нүүрсийг ухан гаргаж, албан амин хүн түлээний оронд хэрэглэх болжээ. Нийслэл Хүрээнээ суух хүний тоо цөөхөн бус, жилийн дөрвөн цагт түлэх түлшинд учир хэмжээгүй их түлээ хэрэглэн хэрэглэсээр ойр хавийн ой модыг хядан дуусаад хол бүхий модыг барахад хүрсэн цагт энэхүү чулуун нүүрсний уурхай нээсэн нь олонд үнэн хямд түлш, улсад дэлхийн баялаг мод гамнан аривлах, санд хэд хэдэн зуун онд бат ашиг оруулах зам мөн хэмээвээс зохино” “Нийслэл Хүрээний сонин бичиг”-ийн 1917 оны 2 дугаар сарын 9-ний өдрийн дугаар. }} ===Ардын Засгийн газар=== Ардын Засгийн газар 1922 оны 2 дугаар сарын 10-ны өдөр гадаадынхны эзэмшиж байсан уул уурхайн концессуудыг хүчингүй болгож, улмаар Налайхын нүүрсний газрын ашиглалтыг мөн оны 12 дугаар сарын 25-наас улсын мэдэлд авах шийдвэр гаргажээ. Энэхүү шийдвэрийн дагуу мөн өдөр Засгийн газрын төлөөний түшмэл Налайхын уурхайд ирж, тус уурхайг улсын үйлдвэр болгосныг мэдэгдэж, уурхайн захирагчийг сонгожээ. Ардын Засгийн газар 1923 оны 4 дүгээр сарын 23-нд “Эдийн засгийн үндсэн бодлого” хэмээх баримт бичгийг баталсан дотор “Налайхын чулуун нүүрсний уурхайг эрхэм чухал болгож, боловсон аргаар (нүүрс) малтан, түмэн амьтны түлш хийвэл зохино. Хэрэв чулуун нүүрсний түлш түлээнээс үнэ хямд болоод айл гэр болгонд чулуун нүүрсний зуух буй аваас эрхбиш олон түмнээр аяндаа чулуун нүүрс хэрэглэнэ” гэсэн байна. 1926 онд Налайхын уурхайг Аж үйлдвэрийн яамнаас шууд удирдах болов. Налайхын уурхайн дүрмийг боловсруулан баталж, уг дүрмээр уурхайг улсаас санхүүжүүлэх журмыг тогтоосон байна. Дараа дараагийн жилүүдэд Налайхын уурхайн талаар Ардын Засгийн газраас онцгой анхаарч, тус уурхайгаас малтан гаргаж ард олны хэрэгцээнд нийлүүлэх нүүрсний хэмжээг жилээс жилд нэмэгдүүлэх, нүүрсийг ердийн хөсгөөр бус автомашинаар тээвэрлэн улмаар Улаанбаатар-Налайхын хооронд төмөр зам тавих, нүүрсний өртгийг бууруулах, нүүрсний хэрэглээг нэмэгдүүлэх, уурхайг техникээр хангах зэрэг бодлого боловсруулан хэрэгжүүлж байв. Үүний үр дүнд Налайхын уурхайгаас гаргах нүүрсний хэмжээ эрс нэмэгдсэн бөгөөд 1926 онд 483,3 мянган пуд, 1927 онд 553 мянган пуд, 1928 онд 557 мянган пуд, 1929 оны эхний 10 сард 376,7 мянган пуд нүүрс тус тус гаргажээ. 1927 оны үеэс шинэ уурхай нээж өргөжүүлэх ажил эхэлсэн байна. Энэ үед хятад ажилчид Налайхад ирж, зун нь Налайхын ажилчдын орон сууц, ахуй үйлчилгээний газруудыг барьж, өвөл нь гар ажиллагаатай уурхайд ажиллаж нүүрс олборлодог байжээ. Налайхын уурхайн үйл ажиллагаа өргөжиж, ажилтны тоо нэмэгдсэнээр ажилчдын байр, халуун ус зэрэг байшин барилгууд шинээр баригдаж эхлэв. ===1930-40-өөд он=== 1936 онд 70 квт-ын хүчтэй уурын цахилгаан станц баригдсанаар Налайхын уурхайд цахилгаан гэрэлтүүлэг болон нүүрс татах өргөгч машин “лебеток” анх нэвтэрсэн ажээ. Улмаар 1938 онд үйлдвэрийг түшиглүүлэн шохойн завод байгуулагдаж Улаанбаатарын барилгуудыг шатаасан шохойгоор хангаж эхлэв. 1930-40 онд Налайхад үйлдвэр, соёл, үйлчилгээний байгууллагууд ээлж дараалан байгуулагдаж, Улаанбаатар хотын дэргэдэх томоохон суурин газар болон хөгжиж эхэлсэн байна. Налайхын чулуун нүүрсний үйлдвэрийн захиргаанаас 1941 оны 10 дугаар сарын 20-нд гаргасан тушаалд “Манай үйлдвэр нь тус улсын хоёрдугаар хүнд үйлдвэрийн газар мөн” хэмээн онцлон тэмдэглэжээ. 1941 оны байдлаар Налайх нь уурхайн үйлдвэрийн албан контор, граш, эд аж ахуйн болон тэсрэх зэвсгийн, авто техникийн зэрэг агуулах, цахилгаан станц зэрэг үйлдвэрийн барилга байгууламжаас гадна уурхайн ажилчдын нийтийн байр, мэргэжилтэн нарын орон сууц, клуб, эмнэлэг, халуун усны газар, хүүхдийн цэцэрлэг зэрэг нийгэм, ахуй соёлын барилга байгууламжтай болсон байв. Энэ үед тус уурхайг “Налайхын чулуун нүүрсний үйлдвэр” хэмээн нэрлэж байсан бөгөөд үйлдвэрийн удирдлага болох дарга болон түүний 2 орлогч нь монгол хүн, харин үйлдвэрийн инженер, зөвлөх, уурхайн дарга зэрэг албан тушаалд ЗХУ-аас ирсэн инженер, техникийн ажилтнууд ажиллаж байв. Уурхай 1939 оны байдлаар 452,173 төгрөг, 97 мөнгөний өөрийн хөрөнгөтэй (газар болон түүний доорх баялаг ороогүй) нийт 5 уурхайтай ажиллаж байгаад мөн онд онд 6 дахь уурхайг шинээр ашиглаж эхэлсэн байна. Нүүрсийг Улаанбаатар хот руу ачааны машинаар тээвэрлэж байв. Уурхайд хэд хэдэн уурхайн ам нээж, цахилгаан шугам татсанаас гадна конвейерийн систем нэвтрүүлжээ. Энэ үед Налайхын уурхайн түүхэнд гарсан нэг томоохон дэвшил бол ЗХУ-аас нүүрсний уурхайн зориулалтын машин техник хүлээн авч үйлдвэрлэлд ашиглах болсон явдал юм. Уурхай 1938 онд 112 мянган тн нүүрс үйлдвэрлэн гаргасан бөгөөд нийт 405 ажилтантай, тэдгээрийн 37,4 хувийг монголчууд эзэлж байжээ. 1936 онд Ардын хувьсгалын 15 жилийн ойгоор Налайхын уурхайг Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор шагнажээ<ref>https://www.mongolianguideschool.com/info7/detail/117</ref>. ===Нарийн төмөр зам=== МАХН-ын Төв Хорооны Тэргүүлэгчид 1936 оны 10 дугаар сарын 9-ний өдрийн хурлаар Улаанбаатар-Налайх хооронд нарийн төмөр зам байгуулах асуудлыг хэлэлцэн 26 дугаар тогтоол гаргажээ. Ерөнхий сайд [[Анандын Амар|А.Амар]] тэргүүтэй төлөөлөгчид 1936 оны 10 дугаар сарын сүүлээр ЗСБНХУ-д айлчлахдаа [[Монголын Ардын Арми|Монголын арми]], аж үйлдвэр, худалдаа эдийн засгийн салбарт тусламж үзүүлэх хүсэлт тавьсны дотор Улаанбаатар хүртэл нүүрс тээвэрлэхийн тулд 39-40 км урттай нарийн төмөр зам барихаар төлөвлөснөө танилцуулжээ. Улмаар 43 км замыг жилийн 3 хувийн хүүтэй зээлийн санхүүжилтээр барихаар тохиролцон 1937 онд ЗХУ-ын Төмөр замын цэргийн 67 дугаар тусгай ангийнхан ирж бүтээн байгуулах ажил эхэлж 1938 оны Ардын хувьсгалын 17 жилийн ойгоор нээсэн билээ. Налайх-Улаанбаатарын хооронд автомашинаар нэг тонн нүүрс тээвэрлэх зардал 15 төгрөг байсан бол төмөр замаар тээвэрлэхэд 8 төгрөг 45 мөнгө болж байв. 1940-өөд оны дунд үеэс илүү хүчин чадалтай ВП-1 уурын тэрэг нэмж явуулах болсноор тээвэрлэх ачаа нэмэгдэж, хоногт 700-1000 тн нүүрс болжээ. 1957 онд Налайхын их уурхайг байнгын ашиглалтад оруулж Хонхор, Налайхын хооронд өргөн төмөр зам ашиглалтад орсон нь нарийн төмөр замыг татан буулгах нөхцөлийг бүрдүүлсэн тул 1958 онд нарийн төмөр замын хөдөлгөөнийг зогсоож татан буулгасан юм. ===Дэлхийн II дайны үе=== [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайны]] жилүүдэд БНМАУ-ын Засгийн газар улс орны амьдралыг дайны байдалд зохицуулан зохион байгуулж, гадаадаас авах бараа бүтээгдэхүүний тоо хэмжээг хязгаарлан, дотоодын нөөц бололцоог өргөнөөр ашиглах арга хэмжээ авч байв. Үүний үр дүнд аж үйлдвэрийн салбарт нэлээд ахиц гарч эрчим хүчний эх үүсвэрийн хэрэгцээ шаардлага нэлээд өсөв. Үүнээс гадна МАХЦ-ийн хүч чадлыг бэхжүүлэхэд онцгой анхаарч цэргийн анги салбаруудыг шинээр байгуулсны зэрэгцээ Зөвлөлтийн цэргийн ангиуд орж ирсэн тул тэдгээрийг түлшээр тасралтгүй, найдвартай хангах томоохон зорилт тулгарч байв. Эдгээр нөхцөл байдалтай уялдан төрөөс нүүрсний үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх талаар онцгой анхаарах болжээ. Налайхын уурхай 1938 онд 112 мянган тн нүүрс үйлдвэрлэн гаргасан бол 1939 онд 200 мянган тонныг гаргахаар төлөвлөсөн нь өмнөх жилийнхээс даруй 1,5 дахин өссөн хэрэг байв. 1942 онд Налайхын уурхай 192.7 мянган тн нүүрс гаргасныхаа 7 хувийг [[Улаан Арми|Улаан армийн]] ангиудад нийлүүлжээ. Дайны жилүүдэд Налайхын уурхайд нам, төрөөс өндөр үүрэг даалгавар оногдуулж, төлөвлөгөөг биелүүлэх, давуулан биелүүлэхийн төлөөх социалист уралдаанд түрүүлэхийн тулд уурхайчид өдөр, шөнөгүй ажиллаж байв. Налайхын чулуун нүүрсний үйлдвэрийн харьяа уурхайнууд 1943 оны хоёрдугаар сард үйлдвэрлэлийн төлөвлөгөөг 100-гаас дээш хувиар биелүүлжээ. 1945 оны нэгдүгээр сарын төлөвлөгөөг 5 уурхай, 14 аравт 100-гаас дээш хувьтай биелүүлсэн байна. Ахмад уурхайчин Танжаракийн Риян дуртгалдаа “Эх орны дайны жилүүдэд өөрийнхөө хөдөлмөрийн бүтээмжийг Зөвлөлтийн ард түмэнд зориулан бэлэг болгож, нормоо 300 хувь хүртэл давуулан биелүүлж байлаа” хэмээн бичжээ. ====Эмэгтэй уурхайчид==== Дайны жилүүдэд Налайхын уурхайд эмэгтэй уурхайчдын эгнээ өргөжин тэлж байжээ. Уурхайн захиргаа 1939 оны эхээр үйлдвэрийн ажилчдын ар гэрт энгийн сууж байгаа эмэгтэйчүүдээс 20 хүнийг сайн дураар нь элсүүлэн ажиллуулах уриалга гаргасныг дэмжиж саналаа өгсөн эмэгтэйчүүдийг төмрийн дархан, токарьчин, жолооч, монтёр, галч зэрэг мэргэжлээр дагалдуулан сургажээ. Эмэгтэй уурхайчдын даргаар ажиллаж байсан ахмад уурхайчин Н.Банзарын дурсан өгүүлснээр 1942 оны 11 дүгээр сард 21 эмэгтэй нэг хэсэг буюу бригад болж, 3 ээлжээр ажиллахдаа нэг ээлжиндээ 50-70 тн, хоногт 180-200 тн нүүрс гаргадаг байжээ. Эмэгтэй уурхайчдын бригад 1945 оны намар хүртэл ажиллахдаа 200 мянган тн нүүрс гаргасан байна. Уурхай даяар төдийгүй Налайх даяар алдаршсан Омголон хүрэн морь бол эмэгтэйчүүдийн бригадын морь ажээ. Анхны уурхайчин эмэгтэй Г.Цэндсүрэн 1936 онд 3 дугаар сард уурхайд ажилд орж, уурхайн гүнээс поолуу саваар нүүрс гарган гаднах вандан дээр асгаад даачаа тэргэнд ачдаг байжээ. Тэрбээр 1940-өөд оноос уурхайд мотор засагч, токарьчин зэрэг ажил хийж байгаад Зөвлөлтийн мэргэжилтнүүдийг дагалдан жолооч болж, эмэгтэйчүүдийн бригадын мастераар ажиллаж байсан бөгөөд 1938 онд эмэгтэйчүүдээс анх удаа “Ударник” хэмээх хүндтэй цолыг хүртжээ.<ref>https://www.unuudur.mn/a/128055</ref> ====Омголон хүрэн морь==== [[File:Нүүрс чирдэг морь. 1930-аад он.jpg|thumb|Нүүрс чирдэг морь. 1930-аад он.]] 1930-аад оны сүүлээр Налайхын уурхайд хайрцагтай нүүрсийг мориор чирдэг байжээ. Нүүрс чирдэг морьд дундаас Омголон хүрэн хэмээх морь Налайхынхны дунд домог мэт яригдсаар өдий хүрчээ. Уурхайчин эмэгтэй Товуугийн хөтөлдөг байсан тэрхүү морь анх Бөгтөр хүрэн нэртэй байгаад эзэн нь ажлаараа манлайлан “Ударник” цол авснаар мөн тийм нэртэй болжээ. Ахмад уурхайчин Баасанжавын дурсан ярьснаар, уурхайн морьд 2 жил ажиллаад чөлөөнд гардаг байсан бол Ударник хүрэн морь лавтайяа 5 жил ажиллажээ. Чөлөөнд гарахад нь уурхайчид Богд уулын Шажинхурахын аманд аваачиж хазаарыг нь мулталж сэтэрлээд сул тавьж байжээ. “7 хоногийн дараа гэгэлзээд тэр хавьдаа байж магадгүй гээд буцаж очсон боловч олдоогүй. Бодвол уулынхаа оргил өөд тэмүүлсэн байх” хэмээн уурхайчин Баасанжав ярьж байжээ. Ударник хүрний зургийг зураач Лувсанзундуй зурсан нь өнөөдөр Налайх дүүргийн музeйн сан хөмрөгт хадгалагдаж байна. Хүрэн морийг уурхайчид хайрлан хүндэтгэж “Омголон хүрэн” хэмээх дуу зохиосон нь: Уурхайн ажилчин ударник би Омголон хүрэн морьтой доо Мянган хувийнхаа нормыг Мориныхоо хамтаар биелүүлдэг гэсэн үгтэй байжээ. “Энэ дууг дуулахад дуулахад Омголон хүрэн нүүрс ачсан хайрцгаа чирэн чих нь сортолзон, толгой хаялан шогшдог. Өглөө тоног хэрэгслээ хийлгэж аваад өөрөө уурхай руу ороод нүүрс зөөх хайрцагныхаа дэргэд зогсчихно. Гурав дөрвөн хайрцаг нүүрс (3-4 тонн) чирчихээд зуугаад метр газар дандаа шогшиж явна. Ажил дуусмагц уурхайгаас өөрөө гарна. Ганц гэм нь илүү цаг ажиллах дургүй. Хэрэв ажиллуулж гэмээ нь шогшихгүй, зөвхөн гэлдрэх төдий л явдаг байсан” гэж ахмад уурхайчин, “нударга” хочит С.Даваасамбуу ярьж байжээ.<ref>https://archive.shuurhai.mn/p/110511</ref> “1939 оны сүүлчээр манай уурхайд 60-аад морь байлаа. Жамц гэдэг хүн маллаж, ажилд гарах морьдыг өглөө уурхай дээр авчирч, ажил тарсны дараа туугаад буцдаг. Тэдгээр морьдын ааштайгийнх нь нүдийг боож олон хоногоор харанхуйд нүүрс зөөснөөс наранд гарахдаа заримынх нь нүд сохордог байсан” гэж ахмад уурхайчин Баазгаагийг ярьсныг Газар зүйн ухааны дэд доктор Найдансүрэнгийн Бадарч тэмдэглэн үлдээсэн байна.<ref>https://sonin.mn/news/enews/110978</ref> ===Анхдугаар таван жилийн төлөвлөгөө=== МАХН-ын XI Их хурал БНМАУ-ын Улс ардын аж ахуйг 1948-1952 онуудад хөгжүүлэх 5 жилийн төлөвлөгөөг батлахдаа<ref>https://www.mongolbank.mn/file/files/documents/MB_sanhuu12-4-132-20-74.pdf</ref> малтаж ашиглах ба боловсруулах үйлдвэрүүдийн бүтээгдэхүүнийг 15,8 хувиар өсгөх, үүний дотор нүүрс гаргалтын хэмжээг 1952 онд 542 мянган тонн хүртэл нэмэгдүүлэх, үүнээс 520 мянган тонныг Налайхын уурхайгаас гаргах заалт оржээ. Уурхайн хэмжээнд төлөвлөгөө тасрах явдал байсан боловч уурхайчид хувь хувьдаа үүрэг амлалт авч ажиллан төлөвлөгөөгөө хэд дахин давуулан биелүүлэх явдал цөөнгүй байв. Тухайлбал, уурхайчин Т.Риян анхдугаар таван жилд 15 жил, 8 сарын ажил хийж, улсын “Ударник” цол хүртжээ. 1948-50 онд уурхайн төлөвлөгөө хараахан биелээгүй боловч дараах хоёр жилд нь энэ байдал эерэгээр өөрчлөгдсөн байна. ====Бүтэц, зохион байгуулалт==== Анхдугаар таван жилийн төлөвлөгөөний эхний жил буюу 1948 онд Налайхын уурхай дараах 17 нэгжтэйгээр ажиллаж байжээ. Үүнд: # Захиргаа, аж ахуй # Газар уурхай # Төлөвлөгөөний хэлтэс # Санхүүгийн хэлтэс # Бэлтгэлийн хэлтэс # Шинэ хүчний хэлтэс # Бичиг хэргийн анги # Төмрийн тасаг # Граш # Зэвсгийн склад # Техникийн склад # Модны склад # Вагон явуулагч бригад # Вагон ачигч бригадууд # Аж ахуй # Халуун ус # Хөдөө тээвэр ====Ажилчин элсүүлсэн нь==== Уурхайн удирдлага үйлдвэрийг ажиллах хүчнээр хангахад онцгой анхаарч байв. 1947 онд [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] аймгаас ажилчин элсүүлэх төлөөлөгчид тус аймагт томилогдон очиж бие эрүүл, ар гэртээ гачигдалгүй, үйлдвэрт он удаан жил тогтвортой ажиллаж чадах 100 хүнийг ажилчнаар элсүүлэн авах үүрэгтэй ажиллажээ. Үүний үр дүнд Баян-Өлгий аймгаас олон казах залуучууд уурхайд ажилчнаар элсэв. Мөн Ховд, Увс болон бусад аймгаас ч олон арван залуус уурхайд элсэн орж, уурхайчдын эгнээ улам бүр өргөжсөн байна. ====Нийгмийн хамгаалал==== Налайхын уурхайг түшиглэн 1948 онд Цагаан хоолны сувилал 12 ажилтан, 15 ортой байгуулагдаж, жилдээ 150 хүн хүлээн авч эмчилгээ үйлчилгээ үзүүлэх болов. Уурхайчдын ахуй хангалт, нийгмийн хамгааллын асуудлыг хариуцдаг Хэрэгцээний хэлтсийн 1951 оны актад тэмдэглэснээр, газрын гүнд ажиллаж сүү ууваас зохих ажилчид уурхайн захиргааны төлөвлөгөө ёсоор 35 хүн байсан боловч дагалдан зэрэг хүмүүстэй нийлж 55 хүнд сүү олгож байсан бөгөөд хүн бүрт өдөр тутам 0,5 л сүү, нэг сард бүгд 625 л сүү олгож байв. Уурхай 1950 онд 1551 толгой малтай, уурхайчдын хүнсний хэрэгцээнд зориулан ногоо тарьж байжээ. ====Шинэ үсэгт тайлагдсан нь==== Улаанбаатар хотын Үйлдвэрчний зөвлөлөөс 1947 оны 3 дугаар сарын Бүгд хурлын тогтоолд гишүүд ба үйлдвэрийн газруудын ажилтан, ажилчныг шинэ үсгийн хичээлд заавал, тогтмол хамруулж, шинэ үсэгт тайлагдаагүй байгаа үйлдвэрчний эвлэлийн гишүүдийн 70 хувийг 1947 онд хуралдах МҮЭ-ийн 5 дугаар их хурлын өмнө шинэ үсэгт сургахыг Үйлдвэрчний эвлэлийн үндсэн байгууллагуудад даалгажээ. Тогтоолд, хятад, казах ажилчдыг шинэ үсэгт сургах ажлыг 1947 онд хүчтэй зохион байгуулах, Налайх, Аж үйлдвэрийн комбинат, Махкомбинат зэрэг хятад, казах ажилтан олонтой газруудад шинэ үсгийн бүлгэм курсүүдийг 3 дугаар сарын 20-ны дотор байгуулж ажиллуулахыг даалгажээ. 1950 онд Налайхын уурхайд бичиг мэдэхгүй буюу бага мэддэг 356 хүн байгаагийн дотор казах ажилчид 95, хятад ажилчид 98, бусад ажилчид 163 байв. Тухайн онд Налайхын уурхайд 768 хүн ажиллаж байсан бөгөөд тэдний бараг тал хувь нь шинэ үсэгт тайлагдсан байсныг энэхүү баримтаас үзэж болно. Налайхын уурхайн казах ажилчид болон тэдний гэр бүлийнхэн уурхайчдыг бичиг үсэгт сургах болон тэдний дунд зохиох соёл олон нийтийн ажил явуулахад зориулсан тусгай байртай болох санаачилгыг 1950 онд гарган амралтын үеэрээ уурхайд субботник хийж 188 тн нүүрс гарган, 300 мянган төгрөг хуримтлуулан уурхайн удирдлагад хүлээлгэн өгч байжээ. ===Бүтээн байгуулалт=== 1954 онд хуралдсан МАХН-ын XII их хурал тус улсад социализмыг дэлгэрэнгүй байгуулах зорилтыг дэвшүүлж, 1953-1957 онд Улс ардын аж ахуй, соёлыг хөгжүүлэх төлөвлөгөөг батлав. Уг төлөвлөгөөнд Улаанбаатар хотын цахилгаан комбинатын өргөтгөлийг дуусгах, ЗХУ-ын тусламжтайгаар жилд 600 мянган тонн нүүрс гаргах чадалтай орчин үеийн техникээр тоноглогдсон Налайхын их уурхай барихаар тусгажээ. 1954 оны зун Налайхын капитал их уурхайг барьж байгуулах ажлыг эхлүүлж, суурь тавьснаар бүтээн байгуулалт эхлэв. ====Их уурхайг байгуулсан нь==== 1957 онд их уурхайн барилгын ажилд Зөвлөлтийн мэргэжилтэн 203, хятад ажилчин 525, монгол ажилчин, албан хаагчид 1536, бүгд 2264 хүн оролцож байв. Уурхайг барихад Монгол, Зөвлөлтийн мэргэжилтэн, ажилтнууд газар дор 130-170 метрийн гүнд 6250 метр урт малталт хийж, 76 мянган м³ шороо гаргасан ба газар дор 1000 гаруй метр төмөр бетон бэхлэлт, 11 мянга гаруй дан бетон бэхлэлт хийхийн хамт, уурхайн нүүрс гаргах лаваас төмөр замын вагонд ачих хүртэл бүх тоноглолыг тавьжээ. Улмаар 1958 оны 1 дүгээр сарын 15-нд капитал уурхайн нэгдүгээр ээлжийг 88 тооны үйлдвэрийн барилгатай хамтаар хүлээлгэн өгчээ. Мөн цахилгааны өндөр хүчдэлийн 38 км, Улаанбаатар-Налайхын хооронд телефон харилцааны шинэ шугам, өргөн төмөр замаар нүүрс тээвэрлэх 13,6 км-ийн салаа замыг тавьж ашиглалтад оруулав. Их уурхайн хоёрдугаар ээлжийг 1960 онд ашиглалтад оруулжээ. Төвийн районы нүүрсний эрэлт хэрэгцээг хангахад 1970-1990 онд Налайхын нүүрсний уурхай төлөвлөгөөгөө амжилттай биелүүлж, улс орны хөгжилд жинтэй хувь нэмэр оруулсан бөгөөд нүүрс олборлох дээд амжилтыг эвдэж 20-30%-иар ахиулсан юм. ====Боловсон хүчин==== Их уурхайд ажиллах боловсон хүчнийг бэлтгэх зорилгоор 1954 онд Налайхын нүүрсний баазыг түшиглэн бэхлэгч, малтагч, өрөмдөгч нарыг сургах “Түр курс”-ийг байгуулан тухайн үеийн Налайхын “Ягаан клуб”-т хичээллүүлж байв. Уг курсийг 1964 онд үйлдвэрийн төрөл бүрийн мэргэжлээр ажилчин бэлтгэх Техник мэргэжлийн сургууль болгосон бол 1979 онд Техник мэргэжлийн дунд сургууль болон өргөжүүлжээ. Их уурхайд өргөтөл, шинэчлэл явуулах тухай бүрд ажилчдыг ЗХУ-д 3-6 сарын хугацаатай курст явуулан сургаж, ажлын талбарт гаргаж байв. Ажилчин элсүүлэх болзлыг 1964 онд шинэчилж, уул уурхайн үйлдвэрт 3-аас доошгүй жил газар дор ажиллахаар гэрээ байгуулж, үндсэн ажилчнаар ажиллахыг хүссэн хүмүүст нэг удаагийн тэтгэмж 300 төгрөгийг буцалтгүй олгон бусад аймгаас ирсэн шинэ элсэгчдийг тэргүүн ээлжид орон сууцаар хангаж, эхний 6 сард үнэ төлбөргүй ашиглуулахаар болжээ. ====Техник, тоног төхөөрөмж==== 1971-1975 онд Налайхын их уурхайд ЗХУ-ын техник, эдийн засгийн тусламжтай өргөтгөл хийж, нүүрсний уурхайн хүчин чадлыг жилд 800 мянган тн нүүрс гаргахаар болгож, орчин үеийн уул уурхайн төхөөрөмжөөр тоноглож, техникийн шинэчлэл хийгджээ. Уурхайн үндсэн үйлдвэрлэл дээр СБВ-2М, 2СБШ-200 өрмийн машин, Э-2005, ЭКГ-4,6 цахилгаан экскаватор, 50-60 тн-ын 4ВС-50 думпкар, 27 тн-ын даацтай БелАЗ-540 автосамосвал, 1000-1100 морины хүчтэй ТЭМ-1, ТЭМ-2 илчит тэрэг, 25 тн-ын төмөр замын кран, Д-686 бульдозер зэрэг техникүүд ажиллаж байв. [[File:Налайх дахь ажилчид -Түүхэн- (5497184675).jpg|thumb|right|300px|Налайхын уурхайчид. 1972 он.]] [[File:Хөдөлмөрийн баатар Ж.Отгонцагаан.jpg|thumb|300px|Хөдөлмөрийн баатар Ж.Отгонцагаан]] ====Нүүрс олборлолт==== Налайхын уурхайн 1958-1982 онуудад хийсэн уулын ажлын гүйцэтгэл (''Эх сурвалж: "Налайх: Нэгэн зууны түүхийн товчоон" ном. Ерөнхий редактор Ц.Батбаяр. Улаанбаатар хот. 2022 он.'') {| class="wikitable" |- !Он||Нүүрс олборлолт мян. тонн||Үндсэн малталт||Бэлтгэл малталт) |- |1958||466.1||1040||1557 |- |1959||539||1166||4450 |- |1960||587.1||2300||3124 |- |1961||713.8||3335||4643 |- |1962||801.6||3419||5223 |- |1963||764||2475||5192 |- |1964||512.5||923||3367 |- |1965||600.4||974||5618 |- |1966||509||1425||3626 |- |1967||395.6||1043||5411 |- |1968||451.7||1786||4335 |- |1969||419.5||1133.5||1333.8 |- |1970||553.5||846||5957 |- |1971||500.2||1736||3413 |- |1972||524.3||1206|| 5031 |- |1973||539.7||1038|| 3854 |- |1974||573.5||863||2472 |- |1975||624.5||1046||4342 |- |1976||695.8||489||5136 |- |1977||810.3||1738||4330 |- |1978||870.8||989||5075 |- |1979||731.9||228||6594 |- |1980||804.6||172||6528 |- |1981||860||350||4674 |- |1982||856.6||323||5401 |- |} ====Хөдөлмөрийн баатрууд төрөв==== 1957 онд Налайхын 17 дугаар уурхайн бэхэлгээчин Дамдины Даваажав БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар цол хүртэв.<ref>https://www.sonin.mn/news/enews/121998</ref> Улмаар 1961 онд Х.Түвшин, Ж.Отгонцагаан, 1962 онд Н.Залиль, Д.Чанкий, Ж.Батлай Хөдөлмөрийн баатар болжээ.<ref>https://www.nad.ub.gov.mn/c/view/60</ref> ===Гавьяа шагнал=== 1936 онд Ардын хувьсгалын 15 жилийн ойгоор Улсын бага хурлын 34 дүгээр тогтоолоор Налайхын нүүрсний их уурхайг Аж үйлдвэрийн гавьяаны одонгоор шагнажээ. 1982 онд мөн Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор хоёр дахь удаа шагнаж, V, VI таван жилийн гавшгайч цол хүртээсэн байна.<ref>https://www.nad.ub.gov.mn/c/view/56</ref> ===90-ээд он: Уурхай хаагдсан нь=== [[File:Nalaikh 14.JPG|thumb|right|300px|Налайхын их уурхайн байгууламжийн нэг хэсэг. 2000-аад он.]] Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засаг, ганц орноос хэт хамааралт байдалд хүргэсэн бодлого зэрэг нь 1980-аад оны сүүлч болоход Монгол улсыг эдийн засгийн гүн хямралд оруулсан бөгөөд улсын төсвийн алдагдал 1980-1989 онуудад 535.0 саяас 1.2 тэрбум буюу 2.3 дахин нэмэгдэж, жилд дунджаар 2.9% өсжээ. 1989 онд Налайхын нүүрсний уурхай нүүрс олборлолтыг 27.6%-иар тасалдуулав. Нүүрс гаргалтын төлөвлөгөө 165,5 мянган тонноор буюу 8,5 сая төгрөгөөр тасалджээ. Налайх хотын хэмжээгээр цэвэр бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлт, борлуулалтын төлөвлөгөө 18,3%-иар буюу 3,8 сая төгрөгөөр тасалдсан байна. Тухайн үед уурхай 1600 гаруй ажилтан, ажилчидтай, үндэсний 80 гаруй дээд мэргэжлийн сэхээтэнтэй, үүнээс 500 гаруй тэтгэврийн уурхайчидтай, группт болон хөнгөн ажилд орсон 620 хүнтэй байжээ. Налайхын нүүрсний уурхайн тухайн үеийн нөхцөл байдлын талаар Ж.Отгонцагаан тэргүүтэй БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар 6 ахмад уурхайчин 1989 оны 10 дугаар сард тодорхойлолт бичиж төрийн тэргүүнд хүргүүлэв. Уурхайчдын ахуй амьдрал дордож, уурхай санхүүгийн хүнд байдалд орсоныг тоочин өгүүлснээс гадна уурхайн бодит нөөцийг тооцон үзээд жилд 500 мянган тоннын хүчин чадлаар ажиллана гэж үзвэл 30 жил ажиллах ба 1994 он хүртэл үндсэн малталтын хоцрогдлыг арилгах болон сэргээн завсарлах, тоног төхөөрөмжийг өөрчлөхөд 215.6 сая төгрөгийн хөрөнгө шаардагдаж байгааг уг тодорхойлолтод дурдсан байв. Гэвч 1990 оны 3 дугаар сард МАХН-ын УТТ бүрэн бүрэлдхүүнээрээ огцров. 1992 оны 1 дүгээр сарын 13-нд шинэ Үндсэн хууль батлагдсанаар ардчилал, шинэчлэлийн үйл явц Монгол оронд эргэлт буцалтгүй боллоо. Налайхын их уурхайн үйл ажиллагааны талаар Эрчим хүч, геологи, уул уурхайн яам, Налайхын их уурхайн комиссын мэргэжлийн шинжээчдийн дүгнэлт 1994 оны 6 дугаар сард гарчээ. Дүгнэлтийн 1 дүгээр хэсэгт “Налайхын их уурхай олон арван жилийн туршид улсаас татаас авч ирсэн бөгөөд хойшид ч зах зээлийн ашигтай ажиллах найдваргүйг харгалзан уг уурхайн үйл ажиллагааг зогсоож, одоо байгаа геологийн нөөцийг хадгаламжид авах” гэсэн байна. Дүгнэлтэд уурхайн уул, техникийн нөхцөл хүндэрсэн, техник технологиуд хоцрогдолд орсон, тонн нүүрсний өөрийн өртөг хэт өндөр болсон, уурхайн технологийн схем зөрчигдсөнөөс уулын нуралт даралт ихэсч, осол аваар нэмэгдсэн гэх мэт бодитой шалтгаануудыг дурдсан байв. Ингээд Эрчим хүч, геологи, уул уурхайн яамны сайдын 1995 оны 12 дугаар сарын 30-ны тушаалаар Налайхын уурхайг хаажээ. ===1990 оны осол=== [[File:Nalajh mine coal monument.JPG|thumb|right|300px|“Уурхайчдын алдар” хөшөө]] 1990 оны 12 дугаар сарын 17-ны өглөөний 9 цаг 21 минутанд Налайхын уурхайн баруун жигүүрийн 541 дүгээр лавны конвейерын шрехт метан хий дэлбэрч 19 уурхайчин амь насаа алдсан эмгэнэлт осол гарав. Улаанбаатар хотоос эрүүл мэндийн хоёр бригад, БХЯ-ны хоёр бригад, эрчимт эмчилгээ, нарийн мэргэжлийн эмч нарын бүрэлдэхүүн, ОХУ-аас уулын цэрэгжүүлсэн аврах ангийн аврах баг ирж ослын голомтод ажиллажээ. Уурхайчид нөхдөө аврахаар ослын голомтод яаралтай орж ажилласнаас 44 хүн угаарын хийд хордон гэмтэл авсан байна. Ослыг судлах, шалтгааныг тогтоох ажлын явц 2 долоо хоног үргэлжилсний эцэст “Метан хийн дэлбэрэлт нь нүүрсний далд уурхайн аюулгүй ажиллагааны дүрэм зөрчсөний улмаас үүдсэн” хэмээн дүгнэжээ. Осол болсноос дөрөв хоногийн дараа Засгийн газар тогтоол гаргаж, амь үрэгдсэн хүмүүсийн ар гэр тус бүрт 6000, хордлого, гэмтэлд орсон хүн тус бүрд 2000 төгрөгийн буцалтгүй тусламж үзүүлэх, орон сууцны халаалтын хөлс, нүүрсний үнийн хөнгөлөлт эдлүүлэх, эмчлүүлж байгаа хүмүүсийг амралт, рашаан сувилалд нэг удаа улсын зардлаар амруулах, Налайхын уурхайчдыг алдаршуулсан хүндэтгэлийн гэрэлт хөшөөг 1991 онд багтаан барихаар болжээ. ==Орчин үе== 1992 оны шинэ Үндсэн хуулиар "Монгол улсын нутаг дэвсгэр, засаг захиргааны нэгжийн хувьд аймаг, нийслэл, аймаг нь суманд, сум нь багт, нийслэл нь дүүрэгт, дүүрэг нь хороонд хуваагдана<ref>"{{Webarchiv|url=https://legalinfo.mn/mn/detail/343 |wayback=20240920132531 |text=Archive copy |archiv-bot=2026-11-05 08:01:32 InternetArchiveBot }}</ref> гэж заасны дагуу 1992 оны 8 дугаар сарын 18-ны өдөр Монгол Улсын Их Хурал тогтоол гаргаж Улаанбаатар хотын район, хороог татан буулгаж<ref>https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=6067</ref> Хан-Уул, Баянзүрх, Сүхбаатар, Чингэлтэй, Баянгол, Сонгино, Налайх, Туул, Багануур, Багахангай, Жаргалант, Гачуурт зэрэг 12 дүүргийг шинээр байгуулжээ. Налайх дүүргийн анхны Засаг даргаар Ч.Жигжидсүрэн, ИТХ-ын даргаар С.Лхагвасүрэн томилогдов. Дүүрэг анхандаа 7 хороотой байсан бол 2019 онд хороодын бүтэц, зохион байгуулалтад өөрчлөлт оруулснаар 8 хороотой болсон байна. ===Засаг захиргаа=== ====Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал==== Дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал 25 гишүүнтэй. 2020 оны орон нутгийн ээлжит сонгуулиар Монгол Ардын Намаас 21, Ардчилсан намаас 4 нэр дэвшигч олонхын саналаар сонгогджээ. ИТХ-ын дарга нь П.Нарантуяа. ====Засаг дарга==== Дүүргийн Засаг дарга Ч.Раднаабазар. Засаг даргын Тамгын газар 7 хэлтэс, 4 тасагтай. Тамгын газрын дарга нь Ж.Алтангэрэл. ===Газарзүй=== Нийслэлийн Баянзүрх дүүрэг, Төв аймгийн Сэргэлэн, Эрдэнэ сумтай хил залган ойт хээрийн бүсэд 68,7 мянган га нутаг дэвсгэрийг хамран [[Богд хан уул|Богдхан уулын]] зүүн шувтрага, Хангай, Хэнтийн атираат бүсийн Хэнтийн хэсгийн өмнө хэсэгт оршино. Зүүн, зүүн хойт талаараа 2197 м өндөр Орог ямаат, Цагаан тэмээтийн нуруу, Ёлтын даваа, Чингисийн хяр, Мөст, Өгөөмөр, Их Мөст зэрэг том уул нурууд, Их хуандий, Бага Дээндий, Өвөр Горхи, Тэрэлжийн зэрэг уудам ам хөндийнүүдтэй. [[Номхон далай]]гаас 1600-гаад км, дэлхийн экватороос 5300 км хол. Хойт туйлаас урагш 4700 км орчим алсад дэлхийн 7-р бүсэд [[Лондон]] хотоос 7 цаг 08 минутын зөрөөтэй оршдог. Уулын хамгийн өндөр хэсгээрээ уулын нугат ойн гүн хөлдөмтгий хөрс зонхилно. ===Хилийн цэс=== Нутгийн хамгийн баруун захын цэг хойт өргөрөгийн 47° 43′ 32,45", зүүн уртрагийн 107° 26' 17,75"-ын солбилцол Их Баян уул, хойд захын цэг хойт өргөрөгийн 47° 59' 42,86", зүүн уртрагийн 107° 26' 17,75"-ын солбилцол Ганц модны гозгор, зүүн захын цэг хойт өргөрөгийн 47° 58' 08.38" зүүн уртрагийн 107° 35' 48,4"-ийн солбилцол Туул, Тэрэлжийн бэлчир, урд захын цэг хойт өргөрөгийн 47° 38' 55,14", зүүн уртрагийн 107° 17° 39,60"-ын солбилцол 1628 м тоот өндөрлөгт орших ба нутгийн хүйс буюу төв цэг хойт өргөрөгийн 47° 49' 16,88", зүүн уртрагийн 107° 26' 5,9"-ийн солбилцол Сайханы саравч орчимд байна. ===Газар нутаг=== Налайх дүүрэг нь 68,764 га газар нутагтай бөгөөд үүнээс 21,337 га газар нь хөдөө аж ахуйн, 12,261 га газар нь хот, суурин бүсийн, 1034 га газар нь зам, шугам сүлжээний, 1678 га газар нь ойн сан бүхий, 5 га газар нь усны сан бүхий, 32,446 га газар нь улсын тусгай хэрэгцээний зориулалттай. Нийт газар нутгийн 50 хувь орчим нь улсын тусгай хэрэгцээний буюу Горхи-Тэрэлжийн байгалийн цогцолборт газрын хамгаалалтын захиргааны эзэмшилд байдаг. ===Уур амьсгал=== [[File:Nalaikh, Gorkhi Terelj (1).JPG|thumb|right|250px|Мэлхий хад]] [[File:Mount Khentii.jpg|thumb|right|300px|Хэнтий нурууны Налайх дүүргийн нутагт хамаарах нэгэн уул]] [[File:Terelj à Nalaikh, Mongolie (11).JPG|thumb|right|300px|Горхи Тэрэлж]] Эрс тэс шинжтэй, хуурайдуу сэрүүн зунтай, хахир өвөлтэй нутагт багтана. Өвөлдөө 20-25°С хэм хүйтэрч, зундаа +23-аас +28°С дундаж дулаантай, тэнгэр голдуу (жилдээ 250-иад хоног) цэлмэг байдаг. Жилийн дундаж хур тунадас 250-300 мм. ===Амьтан=== Хэнтийн тайгын элемент болох олон зүйлийн хөхтөн амьтны тархалтын урд хил болдгийн хувьд монгол [[тарвага]], дагуур огдой, урт сүүлт зурам, ойн солонго зэрэг олон зүйл амьтадтайн дотор нэн ховор [[хүдэр]], [[Зэрлэг гахай|гахай]], [[Булга|ойн булга]], [[Хондон ангир|ангир]], [[нугас]], [[хар өрөвтас]] болон [[шилийн сар]], [[Хар элээ|элээ]], [[шаазгай]], [[шар цэгцгий]], [[хараацай]] зэрэг олон зүйл шувуутай. Туул гол тунгалаг цэнгэг устай бөгөөд [[тул]], [[зэвэг]], цагаан загас, шивэр хадран, [[Ердийн цурхай|цурхай]], балиус, улаан нүдэн зэрэг олон зүйл загастай. ===Ургамал=== Хээрийн бүстэй залгаа учир ой нь байгалийнхаа нөхцөлд ихээхэн эмзэг байрлалтай. Туулын хөндийгөөр нугат намгийн цэвдэг хөрстэй, [[бургас]], улиас, монос, долоогонын бут шугуйтай. Оройгоороо асга болж гарч ирсэн суурь чулуулагтай, уулс нь [[шинэс]] голлосон ой модтой, ой нь нэн ховор дагуур тэрэлж, даль, сургар арц зэрэг анхилуун үнэрт ургамал, хад, нэрс, алирс, [[үхрийн нүд]] зэрэг жимсгэнэ, бамбай, сөд, [[алтан гагнуур]] зэрэг эмийн ургамалтай. ===Гол, нуур=== [[File:05.2016. Вид на долину Горхи нацпарка Тэрэлж - panoramio.jpg|thumb|right|300px|Тэрэлжийн намар оройн үзэмж]] Налайхаас зүүн урагш [[Хэнтийн нуруу]]ны баруун урд захын Цогтчандмань уул (1854 м) нь [[Умард мөсөн далай|Хойт мөсөн далай]], [[Номхон далай]], [[Төв Ази]]йн дотоодын гадагш урсгалгүй ай савын цэвэр усны хагалбар бөгөөд энэ нь Монголын төдийгүй [[Ази]]йн усны ай савын хагалбар болж байгаа чухал газар билээ. Туулын савын голууд нь [[Умард мөсөн далай|Хойт мөсөн далай]]н ай савд багтах гол, горхиуд юм. Туулын хамгийн том баруун цутгал нь Тэрэлж, зүүн цутгал нь Элстэйн гол, Налайхын гол. Налайх орчмын гол горхины ус химийн найрлагын хувьд гидро карбонатлаг ангилалд багтдаг. Ар Жанчивланд гидрокарбонат, кальци-магни, [[Хүлэмжийн хий]], радонтой рашаан байдаг. Мөн Бүс нуурын орчмын хүхэрлэг рашааныг хүмүүс эртнээс ашиглаж ирсэн байна. ===Ашигт малтмал=== Нүүрсний арвин нөөцтэй. [[Алт]], [[Зэс|зэс]], өнгөт ба хар металл, тоосгоны шавар, элс, хайрга, дайрга зэрэг ердийн ашигт малтмал ч элбэг байдаг. Шилний үйлдвэрийн үндсэн материал хадан улаан, шохойн чулуу элбэг тул шохойн болон цементийн үйлдвэрт өргөн ашигладаг. Ар Жанчивлангийн орчимд алт, цагаан тугалганы орд, гянт болд, хайгуур жоншны илрэл бий бөгөөд Горхид болор, Элстэйд цагаан тугалга, шилний элс бусад газраар шавар, хайрганы баялаг нөөцтэй. ===Хүн ам=== Халх, дөрвөд, торгууд, урианхай, захчин, казах, буриад, барга, өөлд зэрэг ястнууд оршин суудаг. 2023 оны эцсийн байдлаар 10838 өрхийн 40238 хүн амьдран сууж байна. Нийслэлийн нийт өрхийн 2.3 хувь нь тус дүүрэгт байгаа бөгөөд өрхийн тоо өмнөх оны мөн үеийнхэээс 328 (3.1%)-аар өссөн байна. НҮБ-ын UNDP байгууллагын туслалцаатайгаар боловсруулсан “Налайх дүүргийн тогтвортой хөгжлийн дунд хугацааны бодлогын баримт бичиг”-т дүүргийн хүн амын тоо 2030 он гэхэд 47.8 мянгад хүрч, 10.1 мянган хүнээр нэмэгдэнэ хэмээн тооцоолжээ.<ref>https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/migration/mn/5_Nalaikh_document_draft_Dec-2020.pdf</ref> ====Налайхын казах үндэстэн==== 1926-1930-аад оны үед Налайхын уурхайд ажиллахаар анхны казахууд Налайхад нүүдэллэн иржээ. Налайхын уурхайд 1936, 1938 онд баруун гурван аймгаас олон тооны ажилчин элсүүлэн авсны дийлэнх нь Баян-Өлгий аймгийн казахууд байв. 1958 оны байдлаар Налайхын нийт уурхайчдын 80% нь казахууд байжээ. 1992-1993 онд Монгол улсаас Казахстан улс руу 30 мянга гаруй казах иргэд нүүн гарсны дийлэнх нь Налайхын казахууд байв. Налайхын уурхайгаас түүхэндээ 12 Хөдөлмөрийн баатар төрсний 5 нь буюу 42% хувь казах үндэстэн юм. 2021 оны байдлаар Налайх дүүргийн нийт хүн амын 10 гаруй хувийг казахууд эзэлж байна.<ref>{{Cite web |url=https://all4education.mn/wp/wp-content/uploads/2022/12/1.1.3-%D0%A5%D0%BE%D1%81-%D1%85%D1%8D%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D1%80%D0%BE%D0%BB.pdf |title=Archive copy |access-date=2024-08-18 |archive-date=2024-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240818195404/https://all4education.mn/wp/wp-content/uploads/2022/12/1.1.3-%D0%A5%D0%BE%D1%81-%D1%85%D1%8D%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D1%80%D0%BE%D0%BB.pdf |url-status=dead }}</ref> ===Эдийн засаг=== Аж үйлдвэрийн гол бүтээгдэхүүн нь дулаан хангамж, цахилгаан эрчим хүч бөгөөд элс хайрга, дайрга олборлох, оёмол эдлэл, резинэн эдлэл, талх, нарийн боов, малын мах, цэвэр ус үйлдвэрлэж байна. 2023 оны эцсийн байдлаар малтай өрхийн тоо 778, малчин өрхийн тоо 478 бөгөөд 44138 малтай. Мөн онд 20 га талбайд төмс, хүнсний ногоо, ногоон тэжээл тариалснаас 123 тн ургац хураан авчээ. Дүүргийн төсвийн орлого сүүлийн жилүүдэд өсч 2024 оны 1 дүгээр сард 2.018 тэрбум төгрөг болсон байна.<ref>http://www.ubstat.mn/Upload/Reports/sariin_taniltsuulga__nalaikh_202307_nalaih_2023-08.pdf</ref> Дүүрэгт барилгын материал, үйлдвэр технологийн парк, барилгын материалын бөөний төв, тээвэр ложистикийн төв зэрэг томоохон төслүүд хэрэгжиж байна.<ref>https://www.nad.ub.gov.mn/c/view/63</ref> “Налайхын Барилгын материалын үйлдвэрлэл, технологийн парк” ашиглалтад орсноор 120 га газарт 1500 гаруй ажлын байр шинээр бий болгож, улсын хэмжээний барилгын материалын үйлдвэрлэл 2 дахин, Налайх дүүргийн үйлдвэрлэлийн хэмжээ 32 дахин нэмэгдэж, барилгын өртөг буурч, 50 гаруй барилгын материалын үйлдвэрлэл байгуулагдаж, 10000 орчим ажлын байр шинээр бий болно хэмээн тооцоолжээ.<ref>https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/migration/mn/5_Nalaikh_document_draft_Dec-2020.pdf</ref> 2024 оны 5 дугаар сард [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол улсын Засгийн газар]] Налайх дүүргийн 3, 5 дугаар хорооны нутаг дэвсгэрт “Налуу-Ухаа” эдийн засгийн тусгай бүсийг байгуулахаар шийдвэрлэжээ.<ref>https://montsame.mn/mn/read/344410</ref> Тусгай бүс нь олон улсын тээвэр ложистик, импортыг орлох барилгын материалын үйлдвэрлэл, худалдаа, үйлчилгээг кластераар хөгжүүлэх юм. ===Түүх, соёлын дурсгал=== [[File:Nalaikh, Gorkhi Terelj (5).JPG|thumb|right|300px|Хуучны соёлын нэгэн дурсгал]] Горхи-Тэрэлжийн уулархаг бүс, Туул голын сав хөндийд оршдог, газарзүйн хувьд эрт дээр үеэс хүн амьдрах тааламжтай газар нутаг байсан учир түүх, соёлын асар их өв газрын хөрсөн дээр болон хөрсөн дор хадгалагдан иржээ.<ref>https://eguur.mn/206289/</ref> Дүүргийн нутаг дэвсгэрт 37 дурсгалт газрын 217 археологийн үл хөдлөх дурсгал бүртгэгдсэн. Үүнд чулуун зэвсгийн үеийн бууц суурин, дарханы газар 7, булш, оршуулгын дурсгал 199, хадны зураг, бичээс 6, тахил тайлгын байгууламж 7 байна. Үүнээс дурдвал: '''Чулуун зэвсгийн үе''' * Хөх уулын дурсгалт газар * Гандан уулын дурсгалт газар * Улаан толгойн дурсгалт газар * Мэлхий хадны дурсгалт газар * Агуйт хадны дурсгалт газар * Баянцагааны өврийн дурсгалт газар * Эрээний амны адгийн дурсгалт газар '''Хүрэл, төмөр зэвсгийн үе''' * Дөрвөлжин булш * Майхан уулын дурсгалт газар * Банш уулын дурсгалт газар * Морьтын дээд гармын зосон зургийн дурсгал * Бичигт хясааны хадны зосон зургийн дурсгал * Тэрэлжийн адгийн хадны зураг * Шилжрээгийн гудамжны хүрлийн үеийн дурсгалт газар '''Хүннүгийн үе''' * Майхан уул 1-3 дурсгалт газар * Бүс нуурын хойт энгэрийн дурсгалт газар '''Түрэгийн үе''' * Ар бургастайн амны адгийн тахилын байгууламжууд * Тоньюкукын гэрэлт хөшөө, тахилын онгоны дурсгал '''Монголын эзэнт гүрний үе''' * Сайханы монгол булш * Гандан уулын монгол булш * Бүс нуурын монгол булш Сүүлийн жилүүдэд Налайх дүүргийн нутаг дэвсгэр нь эртний түүх судлаачдын анхаарал, сонирхлыг нэлээд татах болсон бөгөөд энэ нь дүүргийн нутаг дэвсгэрээс урьд өмнө судалгааны эргэлтэд ороогүй олон арван дурсгалууд шинээр илрүүлэн олсонтой холбоотой. Нөгөө талаар хуучин чулуун зэвсгийн үеэс XlX зууны сүүл хүртэлх түүхэн үед холбогдох эдгээр түүхэн дурсгалууд нь энэ бүс нутгийн эртний төдийгүй дундад эртний түүхийг судлан тодруулахад чухал эх хэрэглэгдэхүүн болж байна. ===Хөшөө дурсгал=== [[File:Nalaikh 21.JPG|thumb|right|250px|Налайх дүүргийн өндөрлөг буюу Алхтай хөшөө]] '''“Уурхайчдын алдар” хөшөө''' 1992 онд Л.Болдын эх загвараар бүтээж, Налайх дүүргийн Соёлын ордны өмнөх талбайд байрлуулсан зэс хөшөө. Налайх дүүргийн 2 дугаар хорооны нутаг дэвсгэр дэх тус хөшөөг нийслэлийн Засаг даргын 2008 оны 357 дугаар захирамжаар дүүргийн хамгаалалтад авсан.<ref>http://ubheritage.mn/ub/heritage/140{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite web |url=https://ncch.gov.mn/Files/Download/%D0%94%D2%AF%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B4-%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%85-%D0%A2%D0%A1%D2%AE%D0%A5%D0%94-2021_12_24-12_35.pdf |title=Archive copy |access-date=2024-08-19 |archive-date=2024-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240819193623/https://ncch.gov.mn/Files/Download/%D0%94%D2%AF%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B4-%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%85-%D0%A2%D0%A1%D2%AE%D0%A5%D0%94-2021_12_24-12_35.pdf |url-status=dead }}</ref> '''Уурхайчин Д.Даваажавын хөшөө''' Монгол улсын анхны Хөдөлмөрийн баатар, уурхайчин Д.Даваажав (1916-1947)-т зориулсан дурсгалын хөшөөг 2000 онд Л.Болдын эх загвараар бүтээжээ. 2008 онд дүүргийн хамгаалалтад авсан.<ref>http://ubheritage.mn/ub/heritage/141{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite web |url=https://ncch.gov.mn/Files/Download/%D0%94%D2%AF%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B4-%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%85-%D0%A2%D0%A1%D2%AE%D0%A5%D0%94-2021_12_24-12_35.pdf |title=Archive copy |access-date=2024-08-19 |archive-date=2024-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240819193623/https://ncch.gov.mn/Files/Download/%D0%94%D2%AF%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B4-%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%85-%D0%A2%D0%A1%D2%AE%D0%A5%D0%94-2021_12_24-12_35.pdf |url-status=dead }}</ref> '''Налайх дүүргийн өндөрлөг буюу Алхтай хөшөө''' Налайх дүүрэг байгуулагдсаны 20 жилийн ойд зориулан 1982 онд бүтээсэн. Өндөр нь 8,3 м. Дүүргийн 7 дугаар хорооны нутаг дэвсгэрт байдаг. 2008 онд дүүргийн хамгаалалтад авсан.<ref>http://ubheritage.mn/ub/heritage/118{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> '''Ч.Шагдарын цээж баримал''' Налайх хот, дүүргийн анхны дарга Чойхүүгийн Шагдарын цээж баримлыг 2012 онд босгожээ. Ч.Шагдар нь 1962-1978 онд Налайх хотын анхны АДХ-ын Гүйцэтгэх захиргааны даргаар ажиллаж байв.<ref>https://www.nad.ub.gov.mn/n/1906</ref> ===Сүм хийд=== '''Сайн номуун хийд''' 1989 онд Монголын Сүсэгтний холбооны Налайх дахь салбар зөвлөл байгуулагдаж, түүний дэргэд Дашчойнхорлин нэртэй хийд байгуулагдаж, Дансран, Даниа, Наваанлувсан нарын 7 лам сүсэгтэн олонд 7 хоногийн 3 өдөр ном хурж үйлчилдэг байжээ. 1992 онд шашны сургууль төгсөж ирсэн С.Нэргүйд өвгөн лам нар хийд орноо хүлээлгэн өгснөөр одоо хийд байгаа дэнжийг тохижуулан шинээр дуган барьж жил тутам тохижуулсаар ирсэн байна. Хийдийн харъяанд "Гурван эрдэнэ" шашны дунд сургуулийг 1998 онд байгуулсан. 2011 онд хийдийг шинээр барьж тохижуулан аравнайлжээ.<ref>https://gogo.mn/r/n3y23</ref> '''“Мекке мешит” исламын сүм''' 1990 онд Налайхын захиргааны A/67 тушаалаар Монголын мусульманы нийгэмлэгийн салбар байгуулагдав. Дүүргийн 4 дүгээр хорооны казах иргэдийн санаачлагаар 1993 онд Монголын мусульманы нийгэмлэг болон гадаадын хөрөнгө оруулалтаар байгуулсан. Мөн онд Турк улсад шашны сургууль төгсөж ирсэн Д.Хынейбек нар, 1997 онд Пакистан улсад сургууль төгсөж ирсэн Р.Жанарбек нар ажиллаж иржээ. Сүм хүүхэд залуучуудад шашны зан үйл, өв уламжлалын сургалт явуулдаг. '''"Кония"-гийн соёлын төв буюу "Хазирет Османы мешит”''' 2012 онд ашиглалтанд орсон бөгөөд “Монгол улсад баригдсан сүм хийдийн дотор хамгийн орчин үеийн хэв загвартай, сайхан болсон” хэмээн Монголын мусульманы нийгэмлэгийн тэргүүн Х.Батырбек “Монгол улс дахь мешит, сүм хийдүүд” бүтээлдээ онцолжээ. ===Цэргийн ангиуд=== Налайх дүүрэгт Зэвсэгт хүчний инженерийн цэргийн 014-р анги, агаарын цэргийн 353-р анги Хилийн цэргийн тусгай 0303-р анги байрлаж байна. ===Налайхаас төрсөн алдартнууд=== [[File:Jügderdemidiin Gürragchaa.jpeg|thumb|[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]]] [[File:Hakuho Dohyoiri in Sumiyoshi Taisha (1) IMG 1475-2 20130302.JPG|thumb|[[Нямжавын Цэвэгням]]]] '''Хөдөлмөрийн баатар''' Д.Даваажав (БНМАУ-ын анхны Хөдөлмөрийн баатар), Ж.Отгонцагаан, Х.Түвшин, Ж.Батлай, Д.Чанкий, Н.Залил, А.Орногвай, Ч.Пүрвээ, Т.Окобал. '''Гавьяат уурхайчин''' Д.Пүрэв, Ц.Сандаг, Ч.Адрес, З.Жавлай, Ж.Сайполда, Х.Кадас, Ө.Шаравхан, С.Банзрагч, Ц.Жанчив, С.Жадамбаа, Л.Дамдинсүрэн, Д.Балдорж, Х.Түвшин, Д.Орги. '''Төрийн шагналт''' У.Мавлет, Н.Лувсанчоймбол, Ц.Дорж. '''Аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан''' А.Барний. * Монгол Улсын Соёлын гавьяат эүтгэлтэн, бөх тайлбарлагч А.Ганбаатар 1983 онд Налайхын Техник мэргэжлийн сургуулийг төгссөн, Налайх дүүргийн спортын хороонд дасгалжуулагч, арга зүйчээр ажиллаж байв. * Монгол улсын анхны сансрын нисэгч [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]] 1976 онд ЗХУ-ын Москва хотод Н.Жуковскийн нэрэмжит Агаарын цэргийн академийг төгсөж ирээд Налайхын цэргийн нисэхийн 137-р ангид Миг-21 онгоцны инженерээр ажиллаж, гэр бүлээрээ Налайхад амьдарч байв. * Төрийн шагналт, Ардын уран зохиолч [[Шаравын Сүрэнжав]] 1954-1958 онд Налайх дүүргийн 9 дүгээр дунд сургуульд суралцаж төгссөн бөгөөд Налайх хотын утга зохиолын бүлгэмд суралцаж байв. * Төрийн шагналт анхны 3 уурхайчин У.Мавлет, Ц.Дорж, Н.Лувсанчоймбол нар гурвуул Налайхынх. * Монгол улсын гарьд [[Пунцагийн Сүхбат]] бага насаа Налайхад өнгөрөөжээ. Түүнийг гурван настай байхад буюу 1967 онд Пунцагийнх хэмээх айл Баянхонгороос Налайхад нүүн ирсэн байна. * Японы мэргэжлийн сүмод элссэн анхны зургаан хүүхдийн нэг, мэргэжлийн сүмод нэг удаа түрүүлсэн [[Нямжавын Цэвэгням]] буюу Кёкүтэнхо 1974 онд Налайхад төржээ. ===Гавьяат цолтнууд=== Налайх дүүргээс уурхайчин бус Гавьяат цолтнууд 20 төржээ. Гавьяат багш, малчин, Аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан, нисгэгч, эмч, тээвэрчин тэдгээр хүмүүсийн хамгийн анхных нь Гавьяат багш Ц.Цэрэндэжид юм. ===“Налайх дүүргийн хүндэт иргэн” шагнал=== Дүүргийн ИТХ-ын 1999 оны 22 дугаар тогтоолоор Налайх дүүргийн Хүндэт иргэн шалгаруулах журмыг баталжээ. Анхны Хүндэт иргэнээр Ч.Шагдар өргөмжлөгдөж байв. 1999 оноос хойш өнөөдрийг хүртэлх 25 жилийн хугацаанд 42 иргэн Налайх дүүргийн Хүндэт иргэнээр өргөмжлөгдсөн байна. ===Бэлгэ тэмдэг=== [[File:Emblem of Nalaikh district (Ulaanbaatar).svg|thumb|right|250px|Дүүргийн бэлгэ тэмдэг]] Дүүргийн бэлгэдэл нь алтан шар хүрээтэй хөх өнгийн дэвсгэр бүхий бамбайн хоёр хажуу талд “Налайх дүүрэг” гэж алтан манжлага чимэгтэй дөрвөлжин монгол бичгээр багана, доод хэсэгт нь кирилл үсгээр суурь болгож бичээд, цэлмэг тэнгэрийн өнгөтэй тольтын төвд Налайхын хоймор-Майхан уулаа чандмалан байрлуулж, Туул голыг усан хээгээр, цэлгэр тал хөндийг ногоон өнгөөр, хэвлийдээ “хар алт”-аа өнө мөнх, үеийн үед хадгалж байхын бэлгэдэл болгож талст бүхий судлаар төлөөлүүлж, магнайн хэсэгт нар, сар, дөлийг байрлуулсан нь Налайх дүүрэг өнгөрсөн-одоо-ирээдүй гурван үеийн хэлхээсээр өргөжин тэлж, суу алдар нь мандан бадарч, мөнх оршихын утга санааг агуулна.<ref>https://www.nad.ub.gov.mn/c/view/59</ref> ===Үе үеийн удирдлага=== {| class="wikitable" |- ! ! Нэр ! Ажилласан он |- ! 1. | Ч.Шагдар | 1962-1979 |- ! 2. | Ч.Цэдэндамбаа | 1979-1981 |- ! 3. | А.Чахархан | 1981-1985 |- ! 4. | Л.Жавзмаа | 1985-1987 |- ! 5. | Н.Жанцан | 1987-1990 |- ! 6. | С.Лхагвасүрэн | 1990-1992 |- ! 7. | Ч.Жигжидсүрэн | 1992-1997 |- ! 8. | Б.Энхбаяр | 1997-1998 |- ! 9. | Т.Энхтайван | 1998-2000 |- ! 10. | Л.Дамдинсүрэн | 2000-2004 |- ! 11. | Ш.Энхсайхан | 2004-2008 |- ! 12. | Б.Баяндэлгэр | 2008-2012 |- ! 13. | Х.Болдбаатар | 2012-2015 |- ! 14. | Ч.Раднаабазар | 2016-2024 |- !15. |Х.Анхбаяр |2024 |- !16. |Д.Наянбаяр |2024-одоог хүртэл |} ===Гадаад харилцаа=== Гадаад улсын 12 хот, дүүрэгтэй найрамдалт хамтын ажиллагаатай. Эдгээрээс [[Австрали]] улсын Гоүлбурн хот, [[Хятад|БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол|ӨМӨЗО]]-ны [[Хөлөнбуйр]] хотын [[Хайлаар]] дүүрэг, [[Эрээн хот]], [[Өмнөд Солонгос|БНСУ-ын]] Нонсан хот, Ванжү хот, [[Орос|ОХУ]]-ын Буриад улсын Гусиноозерск хоттой идэвхтэй хамтран ажиллаж байна. НҮБ-ын Хүүхдийн сан, [[Япон]]ы Засгийн “Өвсний үндэс” хөтөлбөр, [[Турк]]ийн ТICA, Өмнөд Солонгосын KOICA, [[Азийн хөгжлийн банк]], [[Дэлхийн Банк|Дэлхийн банк]], “Good neighbors” зэрэг 60 гаруй олон улсын байгууллагатай хамтран ажиллаж 2020-2023 онд нийгэм, хүмүүнлэг, эрүүл мэнд, боловсролын салбарт 28.3 тэрбум төгрөгийн гадаад хөрөнгө оруулалтыг дүүрэгт татжээ.<ref>https://www.nad.ub.gov.mn/c/view/64</ref> ===Сонирхолтой баримтууд=== * Төрийн шагналт зохиолч [[Доржийн Гармаа|Д.Гармаа]] Налайхын Шохойн заводод ажиллаж байсан монгол, казах шохойчдын амьдралаас сэдэвлэн “Цагаан булаг” роман бичсэн нь 1972 онд хэвлэгджээ. * Монголын уран сайхны “[[Тунгалаг Тамир (кино)|Тунгалаг Тамир]]” киноны Цахиур Төмөрийн дүрд тоглосон жүжигчин [[Тогтохын Сандуйжав|Т.Сандуйжав]] Налайхын нүүрсний уурхайд Санхүүгийн хэлтсийн дарга, Ерөнхий нягтлан бодогчоор ажиллаж байв. Түүний том хүү С.Батдорж Налайхын уурхайн хамгийн сүүлчийн буюу 33 дахь даргаар дөрвөн жил ажилласан юм.<ref>https://ergelt.mn/news/112/single/7417</ref> * Анхны уурхайчин эмэгтэй Гармаевын Цэндсүрэн Налайхын уурхайд 1936 онд ажилд орж, уурхайн гүнээс поолуу саваар нүүрс гарган гаднах вандан дээр асгаад даачаа тэргэнд ачдаг байжээ. Тэрбээр 1940-өөд оноос уурхайд мотор засагч, токарьчин зэрэг ажил хийж байгаад Зөвлөлтийн мэргэжилтнийг дагалдан “РУБ” машины жолооч болж, эмэгтэйчүүдийн бригадын мастераар ажиллаж байсан бөгөөд 1938 онд Монголын эмэгтэйчүүдээс анх удаа “Ударник” цолыг хүртжээ. * 30-аад оны сүүлээр уурхайд нүүрс зөөж байсан Омголон хүрэн буюу Ударник хүрэн морийг дүрсэлсэн 20 метр өргөн, 30 метр урт “Дуудлага” хөшөөг дүүргийн 100 жилийн ойд зориулан барих санаачлагыг Налайхын уугуул, сийлбэрч Т.Баттогтох 2020 онд гаргасан юм. Энэ санаачлагыг дүүргийн удирдлага дэмжин 7 дугаар хорооны нутаг дэвсгэрт шав тавьсан<ref>https://www.nad.ub.gov.mn/n/886</ref> бөгөөд хөшөө барих хөрөнгийг босгоход хандив цуглуулахыг олон нийтэд уриалж ЗДТГ-ын хамт олон нэг өдрийн цалингаа хандивлаж байв.<ref>https://www.montsame.mn/mn/read/231860</ref> * Налайхын эргэн тойронд Монголын уран сайхны олон киноны зургийг авчээ. Тухайлбал, Горхи, Тэрэлжийн орчимд "[[Алтан өргөө]]", "[[Бушхүүгийн үлгэр]]", "[[Мөнх тэнгэрийн хүчин дор]]", "[[Газарчин (кино)|Газарчин]]", "[[Төгсгөл]]", Цэргийн амралтын дэргэд "[[Ардын элч]]”, Хар чулуутад "[[Зэрэг нэмэхийн өмнө]]", Галтай, Булнайд "[[Төөрсөөр төрөлдөө]]” киноны зургийг авсан байна. * 1959 онд цахилгаан дамжуулах 35кВ-ын дан модон тулгууртай шугамыг Улаанбаатар-Налайхын хороонд татаж ашиглалтанд оруулсан нь Монгол улсын анхны 35 кВ-ын шугам, дэд станц байлаа. ==Ашигласан ном зохиол== * "Налайх: Нэгэн зууны түүхийн товчоон". Ерөнхий редактор Ц.Батбаяр. Улаанбаатар. 2022 он. * Х.Батырбек. "Моңғолиядағы мешіттер" (Монгол улс дахь мешит, сүм хийдүүд). Улаанбаатар. 2020 он. * Х.Дареже. "Монголын төрөөс үндэсний цөөнхийн талаар авч хэрэгжүүлсэн бодлого". Өлгий. 2013 он. * Л.Алтанзаяа. “Монголын тамгатай хутагтуудын шавь нар”. Улаанбаатар. 2011 он. * Ц.Сономдагва. “Манжийн захиргаанд байсан үеийн Ар Монголын засаг захиргааны зохион байгуулалт (1691-1911)”. Улаанбаатар. 1961 он. БНМАУ-ын Их, Бага хурлуудын тогтоол, Үндсэн хууль, тунхгууд. Эмхэтгэсэн Ц.Насанбалжир, Улаанбаатар. 1956 он. * “Чингисийн удмын ноёны манж гүнжийн эрэлд” Эмхэтгэсэн На.Батболд. Улаанбаатар. 2021 он. * “Монголын хууль тогтоомжийн түүхэн эмхэтгэл”. VI боть. 1971-1985. 2010 он. * "Налайхын бага тайлбар толь". Налайх, 2010 он. * Л.Дамдинсүрэн. "Сэтгэлд мөнхөрсөн уурхайчид". 2003 он. * “Монгол Улсын түүх”. Улаанбаатар. 2003 он. * “Нийслэл Хүрээний сонин бичиг”. 1915-1920 он. * Д.Цэдэндамба. "БНМАУ-ын уул уурхайн аж үйлдвэрийн эдийн засаг, зохион байгуулалт, төлөвлөлт". Улаанбаатар. 1978 он. * З.Лонжид. "Монгол Улсын санхүүгийн албаны түүх" (1911-1921). Улаанбаатар. 2000 он. * И.Майский. "Орчин үеийн Монгол" (Автономит Монгол XX зууны гараан дээр). Орос хэлнээс орчуулсан Ц.Отгон. Улаанбаатар. 2001 он. * МАХН-ын түүхэнд холбогдох баримт бичгүүд. 1920-1940 он. Нэгдүгээр дэвтэр. 1966 он. * “МАХН-ын гуравдугаар их хурал. 1924 оны найм, есдүгээр сар. Дэлгэрэнгүй тэмдэглэл”. Улаанбаатар. 1966 он. * Т.Мандах. “БНМАУ-ын төмөр замын хөгжилтөөс” (1938-1975). Улаанбаатар. 1978 он. * С.Дамбадаржаа. “Монголын төмөр замын түүхэн товчоо”. Улаанбаатар. 2007 * Б.Шаравжамц. “Монголын зүтгүүрийн аж ахуйн үүсэл хөгжлийн түүх”. Улаанбаатар. 2006 он. * Эмхэтгэн хавсруулсан сэтгүүл. 1938. №2. * "Ардын үндэсний эрх" сонин. * Д.Эрдэнэбат. “Монгол Улсын эдийн засаг дэлхийн хоёрдугаар дайны үед”. Улаанбаатар. 2018 он. * Б.Магванжав, Ч.Цогтбаатар. “Монгол улсын уул уурхай 95. Монголын уул уурхайн түүхэн хөгжлийн жим”. Улаанбаатар. 2017 он. * “Зуун гишүүний үг”. Боловсруулан эмхэтгэсэн Л.Эрэвгийлхам, Д.Дэмбэрэл. Улаанбаатар. 1981 он. * “БНМАУ-ыг 1953-1957 онд хөгжүүлэх хоёрдугаар таван жилийн төлөвлөгөөний талаар намын XII их хурлаас өгөх удирдамжийн тухай илтгэл ба мөн хурлаас өгсөн удирдамжууд”. * Р.Буяндэлгэр. “Налайхын эмэгтэйчүүд" (Налайхын эмэгтэйчүүдийн байгууллагын 90 жилийн ойд зориулав). Налайх. 2013 он. * С.Отгонжаргал. “XX зууны Монголын түүхийг эргэн харахуй” (1921-1990). Улаанбаатар. 2003 он. == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Улаанбаатарын дүүрэг}} {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} [[Ангилал:Монголын суурин]] [[Ангилал:Улаанбаатарын дүүрэг]] [[Ангилал:Налайх дүүрэг| ]] [[Ангилал:Эксклав]] [[Ангилал:1915 онд байгуулагдсан]] f53g9p68mgktjhh05oph9yw5upmx4c6 0 10044 874932 860077 2026-11-05T10:42:58Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874932 wikitext text/x-wiki [[Image:Logo Renewable Energy by Melanie Maecker-Tursun V1 4c.svg|right|frameless]] [[Image:Alternative Energies.jpg|300px|thumb|Эрчим хүчний үндсэн 3 эх үүсвэр]] [[Image:Ren2006.png|thumb|right|300px|Дэлхийн сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэр, 2006 оны байдлаар<ref name="REN21-2007"> [http://www.ren21.net/pdf/RE2007_Global_Status_Report.pdf Global Status Report 2007] (PDF).</ref>]] '''Сэргээгдэх эрчим хүч''' буюу '''ногоон эрчим хүч''' гэдэг нь байгаль дээр тасралтгүй нөхөн сэргээгдэж байдаг эрчим хүч бөгөөд үүнд нарны эрчим хүч, салхины эрчим хүч, усны эрчим хүч, биомассын эрчим хүч, далайн татралт, түрэлтийн эрчим хүч, газрын гүний дулааны эрчим хүч зэрэг багтдаг байна. 2005-2006 оны байдлаар Дэлхий дээр үйлдвэрлэсэн нийт эрчим хүчний 18%-ийг сэргээгдэх эрчим хүчнээс гарган авсан байна. Үүний 13%-ийг уламжлалт түлш болох модноос, 3%-ийг уснаас (Дэлхийн цахилгаан эрчим хүчний 15%<ref name="REN21-2007">{{Webarchiv|url=http://www.ren21.net/pdf/RE2007_Global_Status_Report.pdf |wayback=20080529090731 |text=Global Status Report 2007 |archiv-bot=2023-09-26 18:31:24 InternetArchiveBot }} (PDF).</ref>), 1.3%-ийг нарны эрчим хүчнээс (''[[:en:solar hot water|solar hot water]]'' - нарны дулаанаар усыг халаан хэрэглэх), үлдэх 0.8% орчмыг нь [[геотермаль энерги|газрын гүний дулаан]], [[салхины эрчим хүч|салхи]], [[нарны эрчим хүч|нар]], [[усны эрчим хүч|далайн эрчим хүч]]ийг ашиглан гарган авч байна<ref name="REN21-2007"/>. [[Дэлхийн дулаарал]], [[газрын тос]]ны үнийн өсөлт зэрэг нь сүүлийн үед сэргээгдэх эрчим хүчний талаар далайцтай судалгаа явуулах, судалгаанд ихээхэн хөрөнгө оруулах, үйлдвэрлэх, хэрэглэх үндсэн шалтгаан болж байна. Энэ чиглэлд оруулсан хөрөнгө оруулалтын хэмжээ 2005 онд 80 тэрбумаас 2006 онд 2344_тэрбум ам.доллар болж өсөн нэмэгдсэн байна Салхины эрчим хүчний ашиглалт жилд 30%-иар нэмэгдэж, нийт суурилагдсан салхин цахилгаан станцын чадал нь 100 Гигаватт (GW) болжээ<ref>EWEA press release April, 2008 [http://www.ewea.org/fileadmin/ewea_documents/documents/press_releases/2008/EWEC_press_release_day_2.pdf] (PDF)</ref>. Салхины эрчим хүчийг Европын орнууд болон АНУ-д өргөнөөр ашиглаж байна<ref name="Glob">{{Webarchiv|url=http://www.gwec.net/uploads/media/07-02_PR_Global_Statistics_2006.pdf |wayback=20110407175732 |text=Global wind energy markets continue to boom – 2006 another record year |archiv-bot=2023-09-26 18:31:24 InternetArchiveBot }} (PDF).</ref>. Нарны эрчим хүчээр цахилгаан үйлдвэрлэх фото цахилгаан хавтан бүхий станцуудын суурилагдсан чадал нь 2006 оны байдлаар 2,000 Mегаватт-аас давж гарсан<ref>{{Webarchiv|url=http://www.cleanedge.com/book/Chapter1_The_Clean_Tech_Revolution.pdf |wayback=20070716043648 |text=Solar Energy: Scaling Up Manufacturing and Driving Down Costs |archiv-bot=2023-09-26 18:31:24 InternetArchiveBot }} (PDF), p. 30.</ref> бөгөөд [[Герман]] болон [[Испани]] улсад хамгийн түгээмэл ашиглаж байна<ref>[http://www.pvresources.com/en/top50pv.php World's largest photovoltaic power plants]</ref>. Харин нарны дулааны цахилгаан станцыг [[АНУ]] ба Испани улсад өргөнөөр ашиглаж байгаа ба хамгийн том нь АНУ-ын Калифорнийн Можави цөл дэх Иванпа-гийн нарны дулааны цахилгаан станц юм. Уг станцын суурилагдсан хүчин чадал нь 377 MВт болно<ref>[http://www.osti.gov/accomplishments/pdf/DE00014520/DE00014520.pdf Solar Trough Power Plants] (PDF).</ref>. Дэлхий дээрх хамгийн том [[геотермаль энерги|газрын гүний дулааны]] цахилгаан станц нь 750 МВт хүчин чадалтай АНУ-ын Калифорнид байдаг Гейзер станц юм<ref name = "calpine"> {{cite web | title = Calpine Corporation — The Geysers | url = http://www.geysers.com | accessdate = 2007-05-16 }}</ref>. [[Бразил]] улс нь чихрийн нишингээс гарган авсан [[этанол (түлш)|этанол]]ийг хамгийн ихээр хэрэглэж байгаа орон бөгөөд тус орны автомашины түлшний 18%-ийг этанол түлшээр хангадаг байна<ref>[http://www.renewableenergyaccess.com/rea/news/story?id=44896 America and Brazil Intersect on Ethanol]</ref>. АНУ-д уг түлшийг мөн өргөнөөр хэрэглэдэг болно. Үүнээс гадна алслагдсан жижиг хот суурингуудыг сэргээгдэх эрчим хүчээр хангах төслүүд их хэмжээгээр хэрэгжиж байна<ref>World Energy Assessment (2001). {{Webarchiv|url=http://www.undp.org/energy/activities/wea/drafts-frame.html |wayback=20070609101755 |text=Renewable energy technologies |archiv-bot=2023-09-26 18:31:24 InternetArchiveBot }}, p. 221.</ref>. [[Кени]] улс нь дэлхийд бага оврын сэргээгдэх эрчим хүчний үүсгүүрүүдийг хамгийн өргөн дэлгэр хэрэглэдэг орон гэж тооцогддог. Тус улсад нэг жилд 20-100 Вт-ын хүчин чадал бүхий 30,000 орчим нарны фото цахилгаан үүсгүүр зарагддаг байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.renewableenergyaccess.com/rea/news/reinsider/story?id=49617 |wayback=20071012193008 |text=What Solar Power Needs Now |archiv-bot=2023-09-26 18:31:24 InternetArchiveBot }} ''Renewable Energy Access'', 13 August 2007.</ref>. == Сэргээгдэх эрчим хүчний үндсэн технологиуд == Сэргээгдэх эрчим хүчний гол үүсвэр нь нарны эрчим хүч байна. Олон улсын эрчим хүчний агентлагийн тодорхойлолтоор: : ''"Сэргээгдэх эрчим хүч нь байгалийн процессоор үүсэх ба тасралтгүй нөхөгдөнө. Эдгээр нь нарнаас шууд, эсвэл Дэлхийн гүнээс үүсэж болно. Энэ тодорхойлолтонд нар, салхи, далай, ус, биомасс, газрын гүний дулаан, биотүлш, сэргээгдэх эх үүсвэрээс үүдэлтэй устөрөгч зэргээс гарган авсан цахилгаан, болон дулааныг хамааруулан ойлгоно."''<ref> [http://www.iea.org/textbase/nppdf/free/2000/Renew_main2003.pdf Renewable energy... into the mainstream] p. 9.</ref> гэсэн байна. Эдгээр эх үүсвэр тус бүр өөрийн шинж чанартай байна. === Салхины эрчим хүч === {{main|Салхины эрчим хүч}} Дэлхийн гадаргуу дээр нарны цацраг ижил бус хэмжээгээр туссаны улмаас температурын зөрүү үүсч үүний улмаас агаар өндөр даралттай хэсгээсээ нам даралттай хэсэг рүү шилжих үзэгдэл болдог бөгөөд үүнийг хүн төрөлхтөн салхи гэж нэрлэдэг. Агаарын урсгалыг [[салхин турбин]]ыг ажиллуулахад ашиглаж болно. Сүүлийн үед түгээмэл хэрэглэгдэж буй арилжаан журмаар ажиллаж буй салхин турбин генераторууд нь 1.5–3 Mегаваттын хүчин чадалтай байна. Турбины үйлдвэрлэх эрчим хүч нь салхины хурдны куб зэргээс шууд хамааралтай учир салхины хурд ихсэхэд гарган авах эрчим хүчний хэмжээ асар ихээр нэмэгдэнэ<ref name="EWEA">{{cite web | title = Analysis of Wind Energy in the EU-25 | publisher = European Wind Energy Association | url = http://www.ewea.org/fileadmin/ewea_documents/documents/publications/WETF/Facts_Summary.pdf EWEA Executive summary |format= [[PDF]] | accessdate = 2007-03-11}}</ref>. Тийм учраас салхины хурд тогтмол, өндөр байдаг газрууд болох далайн эрэг, өндөр өргөгдсөн уулархаг бүс нутагт салхины эрчим хүчийг ашиглах нь тохиромжтой байна. Салхины хурд үргэлж тогтмол байдаггүй учир салхин турбины үйлдвэрлэх эрчим хүч нь тухайн турбины суурилагдсан хүчин чадлыг шууд жилийн бүх хоногт үржүүлсэнтэй тэнцдэггүй байна. Жилд дунджаар үйлдвэрлэх эрчим хүчийг "хүчин чадал ашиглалтын коэффициент" (capacity factor) гэж нэрлэдэг. Салхин турбины суурилагдсан хүчин чадал ашиглалтын коэффициент нь 20-40% байдаг.<ref>{{Cite web |url=http://www.awea.org/faq/basicen.html |title=How Does A Wind Turbine's Energy Production Differ from Its Power Production? |access-date=2009-01-19 |archive-date=2008-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080313142528/http://www.awea.org/faq/basicen.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.ceere.org/rerl/about_wind/RERL_Fact_Sheet_2a_Capacity_Factor.pdf |wayback=20081001205145 |text=Wind Power: Capacity Factor, Intermittency, and what happens when the wind doesn’t blow? |archiv-bot=2023-09-26 18:31:24 InternetArchiveBot }} retrieved 24 January 2008.</ref>. Жишээлбэл, 1 мегаватт хүчин чадал бүхий салхин турбины хүчин чадал ашиглалтын коэффициент нь 35% гэвэл, уг турбин жилд 8,760 МВт-цаг биш, зөвхөн 0.35x24x365&nbsp;=&nbsp;3,066&nbsp;MВт-цаг, буюу 3,066 МВт.ц цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэнэ. [[Дэлхий]]н хэмжээнд салхинаас гарган авч болохуйц эрчим хүчний хэмжээ дэлхийн одоогийн эрчим хүчний хэрэгцээнээс 5 дахин, [[цахилгаан эрчим хүч]]ний хэрэгцээнээс 40 дахин их байна. Гэвч салхины эрчим хүчний станцууд нь асар их хэмжээний талбай шаардана. [[Далай|Далайн эрэг]] орчмын салхины хурд нь [[Тив|эх газрынхаас]] ~90% их байдаг нь уг бүс ихээхэн ирээдүйтэйг харуулна<ref>"<cite>Offshore stations experience mean wind speeds at 80 m that are 90% greater than over land on average.</cite> [http://www.stanford.edu/group/efmh/winds/global_winds.html Evaluation of global wind power]<br />"<cite>Overall, the researchers calculated winds at 80 meters [300 feet] traveled over the ocean at approximately 8.6 meters per second and at nearly 4.5 meters per second over land [20 and 10 miles per hour, respectively].</cite>" [http://www.ens-newswire.com/ens/may2005/2005-05-17-09.asp#anchor6 Global Wind Map Shows Best Wind Farm Locations] (URL accessed January 30, 2006).</ref>. Салхины хурд мөн өндөр өргөгдсөн уулархаг нутагт их байна<ref>"<cite>High-altitude winds could provide a potentially enormous renewable energy source, and scientists like Roberts believe [[Airborne wind turbine|flying windmills]] could put an end to dependence on fossil fuels. At {{convert|15000|ft|m}}, winds are strong and constant. On the ground, wind is often unreliable — the biggest problem for ground-based wind turbines.</cite>" {{Webarchiv|url=http://www.wired.com/news/planet/0,2782,67121,00.html?tw=wn_tophead_2 |wayback=20060618140418 |text=Windmills in the Sky |archiv-bot=2026-11-05 10:42:58 InternetArchiveBot }} (URL accessed January 30, 2006).</ref>. [[Салхины эрчим хүч]] нь сэргээгдэх эрчим хүч бөгөөд үйлдвэрлэх явцад [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]], [[нүүрсустөрөгч|метан]] зэрэг [[хүлэмжийн хий]] ялгаруулдаггүй байна. === Усны эрчим хүч === {{main|Усны эрчим хүч}} Давсжилтийн ялгаа, температурын ялгаа зэргээс үүдэлтэй [[кинетик энерги]]йг уснаас гарган авах боломжтой байна. Ус нь агаараас 800 дахин хүнд байдгийг ашиглан<ref>{{cite web |url=http://wahiduddin.net/calc/calc_da_m.htm |title=Density Altitude Calculator |accessdate=2007-09-17 |author=Richard Shelquist |date=18 October 2005 |archive-date=2013-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702182005/http://wahiduddin.net/calc/calc_da.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.csgnetwork.com/h2odenscalc.html |title=Water Density Calculator |accessdate=2007-09-17 |date=Copyright© 1973–2007 |publisher=CSG, Computer Support Group, Inc. and CSGNetwork.Com}}</ref>, далай тэнгисийн зөөлөн урсгалаас маш их хэмжээний энерги гарган авах боломжтой. [[Image:Pelamis Wellenkraftwerk Portugal 3.JPG|thumb| [[Португали]] дахь далайн давалгааг ашиглан эрчим хүч гарган авах PELAMIS P-750 станц]] Усны эрчим хүчний цахилгаан станц олон байна: * [[Усан цахилгаан станц]] - томоохон хэмжээний [[боомт]] (боомт гэж усан сан үүсгэх зорилгоор голын дээр барьсан [[усны барилга байгууламж]] юм) ашиглан эрчим хүч гарган авах ** Усан цахилгаан станц нь дотроо [[том оврын усан цахилгаан станц]] болон [[бага оврын усан цахилгаан станц]] гэж ангилагдана. * Микро усан - 100 КВт хүртэлх эрчим хүч гарган авахад зориулсан усан цахилгаан станц. * Боомтгүй усан цахилгаан станц - боомт болон далан барьж ашиглахгүйгээр гол болон далайн усны кинетик энергийг ашигладаг станц * [[Далайн энерги]] - далай болон [[тэнгис]]ээс эрчим хүч гарган авах бүх төрлийн технологийг багтаана. Үүнд: ** Тэнгисийн урсгалын эрчим хүч - Далайн түлхэлтийн эрчим хүчтэй төстэй. Тэнгисийн урсгалын кинетик энергийг ашиглана. ** Далайн дулааны энергийг хувиргах - Далайн усны дээд хэсэг нь дулаан, доод хэсэг нь (гүндээ) хүйтэн байна. Энэ дулааны өөрчлөлтийг ашиглан эрчим хүч гарган авна. Энэ технологи нь одоогоор томоохон хэмжээгээр ашиглагдаж эхлээгүй байгаа болно. ** [[Далайн түлхэлтийн эрчим хүч|Далайн татралт, түрэлтийн эрчим хүч]] - далайн татралт, түрэлтийн энергийг ашиглан эрчим хүч гарган авна. Үүнд: *# ''Түрэлтийн босоо урсгалыг ашиглах'' — далайн түрэлтээр усан сан усаар дүүрч усан сан дах усны төвшин нэмэгдэх бөгөөд далан усаар дүүрнэ. Татралтын үед далангийн гадна тал дах усны төвшин буурч түвшний зөрүү үүсэх бөгөөд энэ үед далан доторх усыг турбинээр дамжуулан гадагшлуулах үед, потенциаль энергийг кинетик, механик энергид хувиргаж улмаар цахилгаан эрчим хүч гаргаж авдаг. *# ''Далайн түрэлтийн хэвтээ урсгалыг ашиглах'' — Энэ нь салхин турбинтай төстэй. Далайн ус нь агаараас 800 дахин нягт учир түлхэлтээр үүсэх урсгалын кинетик энерги нь асар их байна. Энэ кинетик энергийг эрчим хүч болгон хувиргана. Хэд хэдэн туршилтын генераторыг одоогоор туршиж байна. ** Давалгааны эрчим хүч - далайн давалгааны энергийг эрчим хүчинд хувиргана. Үйлдвэрлэлд нэвтэрч эхэлсэн болно. * Далайн усны давсжилтыг ашиглах - далайн давстай ус болон эх газрын цэнгэг усыг ашиглан электродиализ явуулах арга. Энэ арга одоогоор туршилтын шатанд байгаа болно. === Нарны эрчим хүч === [[File:Solar land area.png|thumb|left|Дэлхийн нарны илч тусгалтын хэмжээ буюу нарны эрчим хүч хураагдах боломжтой бүсүүд. (Дэлхийн нийт шаардлагтай эрчим хүчийг зурагт 6 цэгээр тэмдэглэсэн хэмжээний нарны эрчим хүчнээс хураах боломжтой буюу одоогийн нийт дэлхийн цахилгааний хэрэглээ 18 тераватт байна.)]] {{main|Нарны эрчим хүч ашиглах технологи}} [[Image:Klassieren.jpg|thumb|Нарны монокристалл хураагуур]] Нарны эрчим хүчийг ашиглах технологи гэдэгт нарны цацрагт агуулагдаж буй энергийг өөр төрлийн эрчим хүчинд хувиргах аргууд багтана. Үүнд: * [[Фотоэлементийн хураагуур|Фотоэлементийн буюу фото цахилгаан үүсгүүр]] ашиглан цахилгаан эрчим хүч гарган авах * [[Нарны дулааны энерги]]йг ашиглан цахилгаан эрчим хүч гарган авах * Нарны энергээр халсан агаарыг ашиглан турбиныг эргүүлэх замаар цахилгаан эрчим хүч гарган авах ([[Нарны цамхаг]] - Solar updraft tower) * Нарны эрчим хүчээр цахилгаан үйлдвэрлэн эх дэлхий рүү дамжуулах нарны [[хиймэл дагуул|нарны хиймэл дагуул]] цахилгаан станцыг ашиглан цахилгаан эрчим хүч гарган авах * фотоэлектрохимийн хураагуур ашиглан [[устөрөгч]] гарган авах * "Нарны яндан" (solar chimney) ашиглан агаарыг халааж хөргөх * Нарны дулааныг ашиглан барилга, байгууламжийг шууд халаах гэх мэт олон аргууд байна. === Биотүлш === {{main|Биотүлш}} Ургамал нь [[фотосинтез]]ээр ургаж, [[биомасс]] бий болгоно. Биомассыг түлш, эсвэл шингэн түлш болгон хувиргаж болно. Эдгээр биотүлшүүдэд [[биодизель]], [[этанол (түлш)|этанол]] зэргийг хамааруулна. Биотүлшийг шатаах замаар түүнд агуулагдах химийн энергийг эрчим хүч болгон хувиргаж болно. ==== Шингэн биотүлш ==== [[Image:EthanolPetrol.jpg|right|thumb|АНУ-ын Калифорни дахь бензин түгээгүүр дэх таних тэмдэг]] Шингэн биотүлш гэдэгт биоалкоголи буюу [[этанол (түлш)|этанол]], био-тос буюу [[биодизель]], мөн [[ургамлын тос]] зэрэг багтана. Биодизелийг орчин үеийн дизель хөдөлгүүр бүхий автомашинд бага зэрэг өөрчлөлт хийн (зарим тохиолдолд өөрчлөлт хийлгүйгээр) хэрэглэж болно. Биодизелийг хүнсний ногоо, амьтны гаралтай өөх, тосноос ([[липид]]) гарган авч болно. Биотүлшний давуу тал нь хөдөлгүүрээс гарах хаяагдал - нүүрстөрөгчийн дан исэл болон бусад [[нүүрсустөрөгч]] 20-40% бага байна. Чихрийн нишингэ зэрэг зарим төрлийн ургамлаас гарган авдаг этанол түлшийг [[дотоод шаталтын хөдөлгүүр]]т хэрэглэж болно. Сүүлийн үед хэрэглэгдэж байгаа E85 түлш нь 85% этанол, 15% бензинээс бүрдэнэ. Биотүлш нь сүүлийн үед хүнсний аюулгүй байдал, их хэмжээгээр мод огтлох зэрэгт нөлөөлж байна гэсэн шүүмжлэлд нилээн өртөж байгаа билээ. ==== Хатуу биомасс ==== {{main|Биомасс}} [[Image:Sugar cane leaves.jpg|right|thumbnail|Чихрийн нишингийн үлдэгдэлийг биотүлш болгон ашиглана]] Хатуу биомассыг ихэнхидээ шууд шатаан хэрэглэнэ. Энэ нь ойролцоогоор 10-20 MЖ/кг дулаан ялгаруулна. Биомассын төрөлд [[мод]], биохаягдал, ургацын хаягдал зэргийг багтаан ойлгоно. Ихэнх биомасс тодорхой хэмжээний энерги хадгалж байна. Малын баасанд тухайн малын хэрэглэсэн энергийн гуравны хоёр нь хадгалагдан үлдэнэ. Биомассаас энергийг биореактор ашиглан, [[биохий]] байдлаар гарган авна. Биомассыг орчин үеийн дотоод шаталтын хөдөлгүүрт хэрэглэж болохгүй. Шингэн биотүлшүүд илүү зохимжтой болно. ==== Био хий ==== {{main|Био хий}} [[Био хий]]г хог хаягдал, цаасны үйлдвэрлэл, чихрийн үйлдвэрлэл, амьтны гаралтай хаягдлаас гарган авах боломжтой. Эдгээр хаягдлууд нь бүгд биохий болох [[нүүрсустөрөгч|метан]] ялгаруулна. Биохий нь шинж чанарын хувьд [[байгалийн хий]]тэй ижил шинжтэй байна. Биохийг, хог хаягдал ялгаж цэвэршүүлэх, механик болон биологийн аргад суурилсан орчин үеийн цэвэрлэх байгууламжийг өөрчлөн тоноглох замаар ялган авч болно. === Газрын гүний дулаан === {{main|Геотермаль энерги}} [[Image:NesjavellirPowerPlant edit2.jpg|thumb|right|Исланд дахь Несжавеллир геотермаль станц]] Геотермаль энерги гэдэг нь Дэлхийн гүнээс ялгарч байгаа дулааны энерги юм. Энэхүү ялгаран гарч буй дулааны энергийг цуглуулан ашиглах станц барих нь хэдийгээр өртөг ихтэй боловч, үүний ашиглалтын зардал нь маш бага байдаг. Үндсэн гурван төрлийн буюу хуурай уурын (dry steam), чийгтэй уурын (flash), хосолсон (binary) төрлийн газрын гүний дулааны цахилгаан станц байдаг. Хуурай уурын станц нь газрын гүнээс ялгарах уурыг ашиглан уурын турбиныг эргүүлэн цахилгаан эрчим хүч, чийгтэй уурын станц нь газрын гүнээс ялгарсан чийгтэй уурыг уур болон ус болгон ялгаж, улмаар уураар уурын турбиныг эргүүлэн цахилгаан эрчим хүч гарган авдаг. Хосолсон станцын хувьд, гүнээс гарч ирэх халуун уур, усыг дулаан солилцуурт оруулдаг бөгөөд үүгээр дамжихдаа органик шингэнийг буцалгадаг. Уг органик шингэн нь ууршиж уурын турбиныг эргүүлэх замаар эрчим хүч гарган авдаг. Эдгээр станцууд нь хэрэглэсэн үлдэгдэл геотермаль шингэн, конденсацлагдсан уурыг газрын гүн рүү буцаан шахдаг. [[Исланд]] улсад газрын гүний дулааны цахилгаан станц нийт 170 Mегаватт чадалтайг барьж байгуулсан байдаг бөгөөд, 2000 оны байдлаар тус улсын эрчим хүчний 86%-ыг хангасан байна. == Сэргээгдэх эрчим хүчний ашиглалт == {{main|Сэргээгдэх эрчим хүчний ашиглалт}} === Өртөг === Сэргээгдэх эрчим хүч ашиглан өөр төрлийн эрчим хүч үйлдвэрлэх зарим технологийг, жишээлбэл газрын гүний дулааны цахилгаан станцыг болон усан цахилгаан станцыг өргөн ашиглаж байгаа ба үнэ өртгийн хувьд ч боломжийн төвшинд байна. Бусад технологийн хувь цаашид улам сайжруулах шаардлагатай байгаа болно. Доорх хүснэгтээс сэргээгдэх эрчим хүчийг ашиглах технологиудын үйлдвэрлэх нэгж чадалд ноогдох өртгийг харж болно. [[Нүүрс]] ашиглан эрчим хүч гарган авдаг станцын хувьд 1 кВт чадлын өртөг нь 4 америк цент байна.<ref> {{cite book |author=Economic Analysis Division of the International Energy Agency |title=World Energy Outlook 2004 |year=2004 |format= [[PDF]] |url=http://www.iea.org/textbase/nppdf/free/2004/weo2004.pdf |accessdate=2007-09-17 |publisher= Organisation for Economic Co-operation and Development/International Energy Agency |location=Paris |pages=P.195 |quote= Figure 6.3: Indicative Mid-Term Generating Costs of New Power Plants}}</ref>. Их Наймын орнуудын хувьд эрчим хүч үйлдвэрлэх технологийн нэгж чадалд ноогдох өртөг нь харьцангуй өндөр буюу ~15 америк цент/кВт байдаг<ref> EDF energy, UK, general purpose charging scheme, December 2006.</ref> Ойрын ирээдүйн өртөг гэдэг нь ирээдүйд, сэргээгдэх эрчим хүчний технологийн дэвшлийн үр дүнд, мөн их хэмжээгээр эрчим хүч үйлдвэрлэх нөхцөлд нэгж өртөг буурах боломжийг харгалзан үзэж тооцсон өртөг болно<ref name=WEA2004/>. {| class="wikitable" |- || || &nbsp; '''2001 оны эрчим хүчний өртөг''' &nbsp; || &nbsp; '''Ойрын ирээдүйд байж болох өртөг''' &nbsp; |- | align=center colspan=3 | '''Цахилгаан эрчим хүч''' |- || '''[[Салхины эрчим хүч|Салхин цахилгаан станц]]''' || &nbsp; 4–8 ам.цент/кВт || 3–10 ам.цент/кВт |- || '''[[Нарны эрчим хүч|Нарны фото цахилгаан станц]]''' || 25–160 ам.цент/кВт || 5–25 ам.цент/кВт |- || '''[[Нарны эрчим хүч| Нарны дулааны цахилгаан станц]]''' || 12–34 ам.цент/кВт || 4–20 ам.цент/кВт |- || '''[[Том оврын усан цахилгаан станц|Том чадлын усан цахилгаан станц]]''' || &nbsp; 2–10 ам.цент/кВт || 2–10 ам.цент/кВт |- || '''[[Бага оврын усан цахилгаан станц|Бага чадлын усан цахилгаан станц]]''' || &nbsp; 2–12 ам.цент/кВт || 2–10 ам.цент/кВт |- || '''[[Геотермаль энерги|Газрын гүний дулааны цахилгаан станц]]''' || &nbsp; 2–10 ам.цент/кВт || 1–8 ам.цент/кВт |- || '''[[Биомасс]]ын цахилгаан станц''' || &nbsp; 3–12 ам.цент/кВт || 4–10 ам.цент/кВт |- || '''[[Нүүрс|Нүүрсээр ажилладаг дулааны цахилгаан станц]]''' (харьцуулах зорилгоор) || &nbsp; 4 ам.цент/кВт || |- | align=center colspan=3 | '''Дулаан''' |- || '''[[Геотермаль энерги|Газрын гүний дулааны станц]]''' || 0.5–5 ам.цент/кВт || 0.5–5 ам.цент/кВт |- || '''Биомасс — дулааны станц''' || 1–6 ам.цент/кВт || 1–5 ам.цент/кВт |- || '''[[Нарны эрчим хүч|Нарны дулааны системүүд]]''' || 2–25 ам.цент/кВт || 2–10 ам.цент/кВт |- | colspan=3 | Өртгийг 1 кВт.цаг эрчим хүчинд ноогдох 2001 оны АНУ-ын центээр тооцов |- | colspan=3 | Эх сурвалж: World Energy Assessment, 2004 update<ref name=WEA2004>World Energy Assessment 2004 Update, (energy costs from Table 7). Available for download at its {{Webarchiv|url=http://www.undp.org/energy/weaover2004.htm |wayback=20080623080519 |text=UNDP site |archiv-bot=2023-09-26 18:31:24 InternetArchiveBot }}.</ref> |} == Мөн үзэх == * [[Олон улсын сэргээгдэх эрчим хүчний агенлаг]] * [[Дэлхийн дулаарал]] == Ишлэл == {{reflist|2}} == Гадаад холбоос == {{commonscat|Renewable energy}} * [http://www.nrel.gov NREL] - US National Renewable Energy Laboratory * [https://web.archive.org/web/20090302071040/http://www.worldwatch.org/node/5630 Renewables 2007 Global Status Report] ([[Worldwatch Institute]]). * [https://web.archive.org/web/20101125102413/http://ipcc.ch/meetings/session28/doc3.pdf Renewable Energy Sources and Climate Change Mitigation] ([[IPCC]]). * [https://web.archive.org/web/20150326093840/http://sefi.unep.org/ Renewable energy] ([[UNEP]]) * [http://www.eia.doe.gov/fuelrenewable.html Renewable & Alternative Fuels] data from [[Energy Information Administration]] (EIA) * [https://web.archive.org/web/20160219131623/http://www.renewableenergyworld.com/rea/news/infocus/story?id=53684 Renewable Energy Tops 10% of U.S. Energy Production] * [http://www.washtimes.com/news/2008/jun/16/nj-weighs-bill-encouraging-alternative-farm-ene-1/ Alternative farm energy]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ([[The Washington Times]]). * [http://www.renewableenergyworld.com/rea/news/story?id=53722 Half of Global Electricity To Come From Renewables IEA Says]{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.reuters.com/article/rbssTechMediaTelecomNews/idUSN1234785020090112 Stanford gets $100 mln for alternative energy] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Сэргээгдэх эрчим хүч| ]] [[Ангилал:Эрчим хүч]] 4rf9p6ljzpuf9ungbupipwqxv6s82rp 0 12513 874925 851356 2026-11-05T09:39:59Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 8 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874925 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын бизнесмэн, олон улсын хуульч, эдийн засагч, улс төрч асан}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Пунцагийн Цагаан | image = Пунцагийн Цагаан.jpg | imagesize = 300px | office = [[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] | primeminister = [[Мэндсайханы Энхсайхан]] | predecessor = [[Эрдэнийн Бямбажав]] | successor = [[Баабар|Бат-Эрдэнийн Батбаяр]] | term_start = 1996 оны 7 сарын 29 | term_end = 1998 оны 4 сарын 22 | office1 = [[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайд]] | primeminister1 = [[Цахиагийн Элбэгдорж]] | predecessor1 = [[Алтангэрэлийн Цанжид]] | successor1 = [[Өлзийсайханы Энхтүвшин]] | term_start1 = 2004 оны 9 сарын 28 | term_end1 = 2006 оны 1 сарын 28 | office2 = Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газрын дарга | president2 = [[Цахиагийн Элбэгдорж]] | predecessor2 = [[Дашжамцын Баттулга]] | successor2 = [[Цэвэлмаагийн Баярсайхан]] | term_start2 = 2012 оны 7 сарын 9 | term_end2 = 2016 оны 8 сарын 29 | birth_date = {{birth date and age|1959|4|4}} | birth_place = [[Булган сум (Баян-Өлгий)|Булган]], [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]], Монгол | occupation = {{hlist|Бизнес эрхлэгч|олон улсын эрх зүйчr|эдийн засагч|буяны үйлстэн, ба улс төрч асан}} | education = Хууль цаазын дунд сургууль, [[Москвагийн олон улсын харилцааны дээд сургууль]], [[Монгол Улсын Их Сургууль]] | title = | spouse = [[Даяндоржийн Эрдэнэцэцэг]] | children = 2 }} '''Пунцагийн Цагаан''' нь Монгол Улсын Сангийн сайд, Боловсролын сайд асан бөгөөд Монголын нийгмийн зүтгэлтэн, бизнесмен юм. [[Файл:MGL 2509.jpg|alt=П.Цагаан|thumb|2016 оны 7 дугаар сарын 25-нд Ховд аймгийн Дарви сумын нутаг, Сутай хайрхан уулын бэлд]] == Боловсрол, хүүхэд нас == П.Цагаан 1959 оны 4 дүгээр сарын 4-нд Баян-Өлгий аймгийн Булган сумын нутаг Булган, Сөнхөл голын бэлчир Ихэм хэмээх газар Пунцагийн 3 дахь хүү болж төрсөн. Алтайн Урианхай.<ref>Пунцагийн Цагаан {{Webarchiv|url=https://tsagaan.mn/%d0%bd%d0%b0%d0%bc%d1%82%d0%b0%d1%80/ |wayback=20210720020020 |text=Archive copy |archiv-bot=2026-11-05 09:39:59 InternetArchiveBot }}</ref> Түүний аавыг Луузангийн Пунцаг, ээжийг Бүүвэйн Ядам гэдэг. 1966-1976 онд Ерөнхий боловсролын сургуульд сурсан. Төрсөн нутагтаа анх бага сургуульд орж, тавдугаар анги төгсөх үед гэр нь Улаанбаатар хот руу нүүж, улмаар Нийслэлийн 21 дүгээр дунд сургуулийг төгссөн. 10 дугаар ангиа "5 онцын эзэн" тэмдэгтэй дүүргэж, сурлагаараа сургуульдаа хоёрдугаарт жагсаж байв. Тэрээр 1976-1979 онд Хууль цаазны дунд сургууль, 1979-1985 онд Москвагийн ОУХДС-д суралцаж төгссөн, олон улсын хуульч, эдийн засагч мэргэжилтэй. Хууль цаазын дунд сургуульд суралцаж байхдаа эхнэр Д.Эрдэнэцэцэгтэйгээ танилцсан гэдэг. П.Цагаан 1992 онд Маастрихтийн Засаглалын сургуульд монголоос анх удаа, мөн Гаагийн олон улсын хуулийн академид тус тус мэргэжил дээшлүүлсэн. 1994 онд АНУ-ын Жорж Вашингтоны Их сургуульд зочин судлаачаар уригдан ажиллахдаа үндсэн хуулийн эрхзүй, үндэсний аюулгүй байдал, банк, санхүү, хүний эрхийн чиглэлээр судалгаа хийсэн гэдэг. Мөн Вартоны бизнесийн сургуульд суралтад хамрагдаж байх үе буюу 2000-2004 оны хооронд Конгрессын номын санд гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтын талаар судалгаа хийж байв. == Ажлын түүх == 1985-1990 онд [[Монголын Үйлдвэрчний Эвлэл|МҮЭ]]-ийн Төв зөвлөлд ажиллаж байгаад улс төр уруу орж, 1990-1992 онд Монгол Улсын [[Улсын Бага Хурал|УБХ]]-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Бираагийн Чимэд агсны туслах, 1992 онд Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газарт Хөдөлмөрийн дэд сайд (1992.01-1992.10), 1992.11-1995.03 хооронд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Пунсалмаагийн Очирбатын шадар туслах, 1995-1996 онд монголын анхны хувийн арилжааны банкуудын нэг [[Голомт банк]]ны ерөнхий захирал, 1996-1998 онд Сангийн сайд, 2004-2006 онд БСШУ-ны сайд, 2006 оноос [[УИХ]] дахь [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-ын бүлгийн зөвлөхөөр ажиллаж байв. 2008 оноос агаарын бохирдлыг бууруулж, сэргээгдэх эрчим хүчний хэрэглээг дэмжих зорилгоор шинэ техник технологи нэвтрүүлэх цэвэр эрчим хүчний Степпе Солар ХХК-ийг үүсгэн байгуулж "эко байшин" "байшингаа дулаалцгаая" аян өрнүүлж, энэ чиглэлээр хэд хэдэн төсөл амжилттай хэрэгжүүлсэн. 2009 оны 6 сарын 19-нөөс Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Эрдэс баялаг, эрчим хүч, дэд бүтцийн бодлогын зөвлөх, 2009-2012 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн ахлах зөвлөх, 2010-2013 онд Оюутолгой ХК-ийн ТУЗ-ийн гишүүн, 2012-2016 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар ажиллаж байгаад 2016 оны 8 дугаар сард өөрийн хүсэлтээр ажлаа өгч, улс төрөөс бүрмөсөн гарсан. 2016 оноос бизнес, олон нийтийн байгууллагад ажиллаж байна. Түүний сүүлийн үед амжилттай удирдаж, хэрэгжүүлсэн төслүүдээс дурьдвал, гидрометаллургийн орчин үеийн өндөр технологийн үйлдвэр болох Ачит-Ихт, Байт харвааны стандартын "Дайчин чанар-Тэсвэрийн талбар 360" талбай, Монголд анх удаагаа олон улсын олимпын хорооны стандартын дагуу баригдаж буй "Мөсөн өргөө" төсөл зэргийг дурьдаж болно. П.Цагаан Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар ажиллаж байхдаа олон улсын хил дамнасан хууль бус наймааны золиос болж, Нью-Иоркийн Хэритэйж аукшны дуудлага худалдаагаар 1 сая ам доллараар зарагдсан "Т-Батаар"-ыг эх нутагт нь буцаах ажиллагааг амжилттай удирдаж, эх орондоо эргүүлэн авчирсан юм. Мөн 2016 оны 7 дугаар сарын 16-нд Монгол Улсад зохион байгуулагдсан АСЕМ-ийн дээд түвшний 11 дүгээр уулзалтыг хүлээн авахад гол үүрэгтэй ажилласан билээ. Тэрээр зочдын хурлын байр, зочид буудлын асуудлыг хариуцсан ажлын хэсгийг удирдаж байв. 2010 онд Монголын эдийн засгийн форум, Эдийн засгийн бодлого, өрсөлдөх чадварын судалгааны төвийг үүсгэн байгуулалцаж, өнөөг хүртэл удирдлагын багт нь ажиллаж байна. == Гэр бүл == Түүний эхнэрийг Д.Эрдэнэцэцэг гэдэг ба эхнэр нь Ачит Ихт компанийн Ерөнхий захирал ажилтай, Монголын боловсруулах үйлдвэрлэлийн салбарын шилдэг бизнес эмэгтэйчүүдийн нэг юм. == Бизнес == === [https://web.archive.org/web/20210724040817/https://steppecopper.mn/ '''Степпкупер ХХК'''] === 2016 оны 8 дугаар сард улс төрөөс гарснаасаа хойш бизнес, олон нийтийн салбарт ажиллаж байгаагийн нэг нь Степпкупер ХХК-ийн Гүйцэтгэх захирлын алба юм. Түүний компани нь гадаад худалдаа, төсөл хөтөлбөр хэрэгжүүлэх, төслийн зөвлөх үйлчилгээний чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг байна. === [https://achit-ikht.mn/?lang=en Ачит Ихт ХХК] === Эрдэнэт үйлдвэрийн хөвүүлэн баяжуулах технологид тохирдоггүй, балансын бус хаягдал овоолгыг түшиглэн жилд 10 мянган тонн катодын цэвэр зэс үйлдвэрлэх хүчин чадал бүхий орчин үеийн өндөр технологийн Ачит Ихт үйлдвэрийн үүсгэн байгуулагч, хувьцаа эзэмшигч юм. Үйлдвэрлэлийн гол технологи нь уусгах, хандлах, цахилгаан химийн дамжлагаас бүрддэг. 2020 оны байдлаар үндэсний шилдэг татвар төлөгч топ 100 аж ахуйн нэгжийн нэгээр 4 дэхь удаагаа шалгарсан, улсад нийтдээ 200 гаруй тэрбум төгрөгийн татвар төлсөн аж ахуйн нэгж байна. Ачит Ихт ХХК нь 2019 оны 1-р сарын 23-нд Лондоны метал биржд бүртгэгдсэн<ref>www.ikon.mn [https://ikon.mn/n/1if6]</ref> нь Монголоос тус биржид бүртгүүлсэн анхны компани болсон юм. <ref>Achit Ikht LLC [https://achit-ikht.mn/?lang=en]</ref> === [https://www.facebook.com/SteppeArenaMongolia Талын дэвжээ - Мөсөн өргөө] === [https://web.archive.org/web/20210720093139/http://steppearena.mn/en/ Степпе Арена] компанийн үүсгэн байгуулагч, Мөсөн өргөө төслийн санаачлагч юм. Мөсөн өргөө төсөл хэрэгжиснээр Монгол улс анх удаагаа олон улсын олимпын хорооны стандартад нийцсэн, улирал үл харгалзах өвлийн спортын өргөөтэй болж байгаа юм<ref>Steppe Arena - Мөсөн өргөө {{Webarchiv|url=http://steppearena.mn/english-embassy-of-canada-to-mongolia-the-project-exceeded-our-expectation/ |wayback=20210722015816 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 15:11:50 InternetArchiveBot }}</ref>. Ингэснээр Монголчууд улирал үл харгалзан өвлийн спортын зарим төрөл, тухайлбал [[Хоккейн спорт|хоккей]], [[уран гулгалт]], шорт трэйкийн спортоор хичээллэх, олон улсын тэмцээн уралдаанд хүчтэй өрсөлдөх боломж бүрдэж байна. Мөсөн өргөөний барилгын ажил нь дууссан боловч ковид-19 цар тахлын улмаас нээлт хийх хугацаагаа товлоход хүндрэлтэй байгаа тухай мэдэгджээ. <ref>[https://www.facebook.com/SteppeArenaMongolia Мөрөөдөл биелэх Мөсөн өргөө]</ref> === [https://smp.mn/ Талын метал нунтаг] === Талын метал нунтаг төсөл нь Монгол Улсад өндөр технологийн үйлдвэрлэл нэвтрүүлэх ач холбогдолтой төсөл юм. Төсөл нь одоогоор хэрэгжилтийн явцтай байгаа ба Монгол Улсад металлыг нунтаглах анхны үйлдвэр болно. Ингэснээр ажлын байр, металл түүхий эдийн үнэ цэн, экспортын орлого, валютын орох урсгал нэмэгдэх зэргээр улс орны хөгжилд олон талын эерэг нөлөө үзүүлнэ. <ref>Steppe Metal Powder [https://smp.mn/]</ref> === Степпе Солар<ref>www.gogo.mn [https://gogo.mn/r/226244]</ref> === Степпесолар компани нь “Агаарын бохирдлыг бууруулах, сэргээгдэх эрчим хүчний техник, технологийг нэвтрүүлэх” чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулахаар 2008 оны 11 сард байгуулагдсан. 2009 оны 1 сард Шинжлэх ухаан-үйлдвэрлэлийн компани болон өргөжсөн. 2009 оноос сэргээгдэх эрчим хүчинд суурилсан халаалтын тоног төхөөрөмж үйлдвэрлэж, суурилуулдаг дэлхийд алдартай Германы Viessmann Групптэй хамтран ажиллаж, улмаар Viessmann группийн Монгол дахь Албан ёсны төлөөлөгч болсон. === '''Дельта сан''' === 2002-2004 оны 9 дүгээр сар хүртэл бичил санхүүгийн үйлчилгээ үзүүлдэг Дельта сангийн Гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байв. === '''Премиер Интернэшнэл''' === 1998-2002 оны хооронд гадаад худалдааны Премиер Интернэшнэл ХХК-ийн Дэд Ерөнхийлөгчөөр ажилласан. === '''[[Голомт банк]]''' === 1995 оны 3-р сарын 6-нд байгуулагдсан Монголын анхны хувийн банкуудын нэг Голомт банкыг үүсгэн байгуулалцаж, анхны Гүйцэтгэх захирлаар нь жил гаруй хугацаанд буюу 1996 оны 8 дугаар сар хүртэл ажилласан. "Эх орныхоо хөгжлийн түүчээ, иргэн бүрийн аз жаргалтай амьдралын төлөө Сайн сайхныг санхүүжүүлнэ уриаг өмнөө тавин,  үйл хэрэг бүхнээ зориулж ирсэн Голомт банк нь 1995 оны 3-р сарын 6-нд үндэсний хөрөнгө оруулалттайгаар үүсгэн байгуулагдсан  Монголын ууган арилжааны банкуудын нэг юм. Анх 400 сая төгрөгийн дүрмийн сантай байгуулагдаж байсан  Голомт банкны нийт актив 2015 оны байдлаар Монгол Улсын ДНБ-ний дөрөвний нэг, банкны системийн 20 орчим  хувьтай тэнцэхүйц хэмжээнд хүрсэн  байна.   Голомт банк  нь төр засгаас үндэсний хэмжээнд хэрэгжүүлсэн  бодлого шийдвэр, төсөл хөтөлбөрүүдийг амжилттай хэрэгжүүлэгч төдийгүй Монгол улсад хийгдсэн томоохон бүтээн байгуулалтыг  сүндэрлүүлэхэд гар бие оролцож ирсэн бүтээгч хамт олон юм." <ref>[[Голомт банк|Голомт банк — Википедиа нэвтэрхий толь (wikipedia.org)]]</ref> == Эрдмийн зэрэг цол, хэвлүүлсэн нийтлэл, ном зохиол == Доктор зэрэгтэй. Түүний бүтээлүүдийн заримаас дурьдвал, 1997 онд бичиж, хэвлүүлж байсан "Дэлхийн хөгжлийн чиг хандлага ба Монгол орны давхар даваа" нэртэй ном байдаг. Дараа нь 1999 онд "Монгол Улс 2050 онд" нэртэй нийтлэл, 2013 онд Хуульзүйн латин-англи-орос-монгол толь бичиг, 2015 онд "Холын зорилго үгүй бол ойрын зовлон оршино" цуврал нийтлэл, 2016 онд "Түүхийн судалгаан дахь Монголын газрын зураг", "Хөрөнгө оруулалтын орчин түүнийг сайжруулах арга зам", 2017 онд "Ерөнхийлөгчид нэр дэвшигчээ намын даргаа сонгосон шигээ тодруулъя", "Япон, Монгол даргын ялгаа", 2018 онд "Даргын эрх ямбыг хязгаарла, иргэний эрхийг нэм", "About the problems of enhancing the competitiveness of the Mongolian economy", "О проблемах повышения конкурентоспособности экономики Монголий", 2019 онд "Чимэд дарга бид хоёр" дурсамж өгүүлэл, 2020 онд "Corporate raiding and Mongolia" зэрэг нийтлэл бичиж, хэвлүүлсэн. '''Нийтлэл''' * "Дэлхийн хөгжлийн чиг хандлага ба Монгол орны давхар даваа", 1997 * "Монгол Улс 2050 онд", 1999 * "[https://web.archive.org/web/20210726034156/http://tsagaan.mn/%D1%85%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D0%BE-%D2%AF%D0%B3%D2%AF%D0%B9-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BE%D0%B9%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%BD-%D0%BE%D1%80-4/ Холын зорилго үгүй бол ойрын зовлон оршино-1]", 2015 * [https://web.archive.org/web/20210724071431/http://tsagaan.mn/%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%85%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D1%82%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%B9-%D1%8D%D1%80%D0%B3%D1%8D%D1%86%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%BB/ Холын зорилго үгүй бол ойрын зовлон оршино-2 буюу Төрийн хоймрын тухай эргэцүүлэл] 2015 * [https://web.archive.org/web/20210724071433/http://tsagaan.mn/%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%82%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%B9-%D1%8D%D1%80%D0%B3%D1%8D%D1%86%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%BB/ Холын зорилго үгүй бол ойрын зовлон оршино-3 буюу Сонгуулийн тухай эргэцүүлэл], 2015 * "Түүхийн судалгаан дахь Монголын газрын зураг", 2016 * "Хөрөнгө оруулалтын орчин түүнийг сайжруулах арга зам", 2016 * "[https://web.archive.org/web/20210726034153/http://tsagaan.mn/%D0%B5%D1%80%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D1%87%D0%B8%D0%B4-%D0%BD%D1%8D%D1%80-%D0%B4%D1%8D%D0%B2%D1%88%D0%B8%D0%B3%D1%87%D1%8D%D1%8D-%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD-%D0%B4%D0%B0/ Ерөнхийлөгчид нэр дэвшигчээ намын даргаа сонгосон шигээ тодруулъя]", 2017 * "[https://ikon.mn/n/17xv Япон, Монгол даргын ялгаа]", 2017 * "[https://web.archive.org/web/20210726034158/http://tsagaan.mn/%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D3%A9%D0%BD%D3%A9%D3%A9%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D2%AF%D1%85-%D0%B1%D1%8D%D1%80%D1%85%D1%88%D1%8D%D1%8D%D0%BB-%D1%85%D1%8F%D0%BC%D1%80%D0%B0/ Даргын эрх ямбыг хязгаарла, иргэний эрхийг нэм]", 2018 * "About the problems of enhancing the competitiveness of the Mongolian economy", 2018 * "О проблемах повышения конкурентоспособности экономики Монголий", 2018 * "Чимэд дарга бид хоёр" дурсамж өгүүлэл, 2019 * "[https://montsame.mn/en/read/241306 Corporate raiding and Mongolia]", 2020 '''Дэмжиж хэвлүүлсэн бүтээлүүд''' Өөрийн бичиж хэвлүүлсэн бүтээлээс гадна Талын хэвлэх хэвлэлийн компани, Эдийн засгийн бодлого, өрсөлдөх чадварын судалгааны төв, Чулуун Шастир ТББ-аараа дамжуулан эдийн засаг, хууль эрхзүй, түүх, нийгмийн сэдэвтэй олон бүтээлийг хэвлэгдэж нийтийн хүртээл болоход дэмжлэг үзүүлжээ. Тухайлбал, 2010 оноос хэвлэгдэж эхэлсэн Монгол Улсын өрсөлдөх чадварын судалгааны тайлан, Аймгуудын өрсөлдөх чадварын судалгааны тайлан, Дүүргүүдийн өрсөлдөх чадварын судалгааны тайлан, Гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөх чадварын тухай "Бид хаана явна вэ?", "Халх-ойрадын цаазын бичиг", "Монгол бичиг номын өв", "Монголын сая өдөр", "Монголын эзэнт гүрний түүхийн 5 боть", "Монголын эх түүхийн 7 боть", "Монголын ард түмэн: Бүхнийг фронтод, Бүгдийг ялалтын төлөө", "Монгол Улс Чөлөөлөх дайнд-1945 он", "Монгол Алтайн Чулуун Шастир", "Дархад дууны цоморлиг", "Хөвсгөлийн Урианхайн аман билиг", "Хотгойд дууны цоморлиг", "Хөвсгөлийн Буриад дууны цоморлиг", "Дархадын цагаан адуу", "Шаштирт Шишгэд, шогч Дархад", "Алтайн Урианхайн аман билгийн жишээ", Рашид Ад дины "Шаштирын чуулган буюу Монголчуудын түүх оршвой", "Мөнххайрханы аялгууны Мөнхийн хэлхээс", "Хөх аргалын илч" зэрэг ном зохиолыг ивээн тэтгэж, дэмжин хэвлүүлсэн<ref>Пунцагийн Цагаанын намтар хуудас [[www.tsagaan.mn]] {{Webarchiv|url=https://tsagaan.mn/%d0%bd%d0%b8%d0%b9%d1%82%d0%bb%d1%8d%d0%bb-%d0%bd%d0%be%d0%bc/ |wayback=20210722015816 |text=Archive copy |archiv-bot=2026-11-05 09:39:59 InternetArchiveBot }}</ref> байдаг. '''Спорт''' Цагааны аав нь сур сурвадаг байсан учраас бага наснаасаа сурын харвааг сонирхдог болжээ. П.Цагаан 2014 оны 6 дугаар сараас Монголын байт харвааны холбооны Ерөнхийлөгчийн албыг хашиж байна. Байт харвааны холбоо нь өдгөө 6 салбар, 19 спорт бэлтгэлийн клубтэйгээр үйл ажиллагаа явуулж байгаа ба Токио 2020 зуны олимпын наадамд байт харвааны ганцаарчилсан болон холимог багийн төрлөөр ОУХМ БИШИНДЭЭГИЙН УРАНТУНГАЛАГ, ОУХМ БААТАРХУЯГИЙН ОТГОНБОЛД нар эрх аваад байна. П.Цагааны санаачилга, удирдлагаар Монгол Улсад анхны стандартын "[https://web.archive.org/web/20210724040817/https://park.ub.gov.mn/news/bait-kharwaan-daichin-chanar-tesweriin-talbar-36sh-talbai Дайчин чанар тэсвэрийн талбар-360]" задгай талбай Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнд 2018 оны 8 дугаар сарын 1-нд албан ёсоор нээлтээ хийсэн билээ. 360 талбай нь олон нийтийн хандив тусламжаар боссон гэдгээрээ мөн онцлог юм. Цагаан мөн ууланд алхах, дугуй унах, боксоор хичээллэх сонирхолтой ба шатар муугүй тоглодог байна. '''Филантропи''' Цагаан төр, хувийн хэвшлийн байгууллагуудад ажиллаж байхдаа нийгэм, олон нийтэд тустай сайн үйлсийн ажлууд олныг санаачлан хэрэгжүүлж ирсэн. Түүний оролцсон хамгийн анхны ажлуудаас дурьдвал сүйдэж үрэгдсэн бурхан шашныг сэргээн дэлгэрүүлэх, соёлын үнэт өвүүдийг сэргээх, хадгалан хамгаалах үйлсэд идэвхитэй оролцсон байдаг. Бөхийн өргөөг барих, Гандантэгчинлэн хийдийн Мэгжид Жанрайсиг бурханыг сэргээн бүтээх, Монголчуудын нандин өв зээгт наамал, наамал бүтээлүүдийг сэргээх, хадгалах, хөгжүүлэх ажлуудыг идэвхитэй дэмждэг байсан. Сүүлийн үед "[https://www.facebook.com/bilguunzulfoundation Билгүүнзул]" сангаар дамжуулж нийгмийн эмзэг бүлгийн хүүхдийн эрх ашгийг хамгаалах, дэмжлэг үзүүлэх, өдрийн хоол, амин дэмээр хангах үйл ажиллагаа явуулж байна<ref>Билгүүнзул сан [https://www.facebook.com/bilguunzulfoundation]</ref>. Мөн хүн төрлөхтний соёлын нандин өв хадны зургийн хадгалалт, хамгаалалт, түүний ач холбогдлыг нийгэмд таниулахын тулд "Чулуун Шастир" ТББ-ыг үүсгэн байгуулж хадны зургийн дахин давтагдашгүй чанар, эмзэг байдал, нийгмийн ач ач тусыг нийтэд таниулах чиглэлд ажиллаж байна. [https://web.archive.org/web/20210512183649/http://chuluunshastir.org/ Чулуун Шастир] ТББ-ын шугамаар Монгол Улсад анх удаа олон улсын хурал зохион байгуулж, хадны зургийн чиглэлийн дэлхийн тэргүүлэх эрдэмтдийг 2016 оны 5 дугаар сарын 29-30-ны өдрүүдэд Улаанбаар хотод хуралдуулж, шинжээчдийн уулзалтыг амжилттай зохион байгуулсан юм. "[https://web.archive.org/web/20210724040816/https://ethnoworld.ru/upload/pdf/report_mes.pdf Хаданд мөнхөлсөн урлаг: Түүх, ойллого, ярилцаан]" сэдэвт олон улсын экспертүүдийн уулзал, эрдэм шинжилгээний хурлыг Монгол улсад зохион байгуулснаас хойш хадны зургийг хамгаалах чиглэлээр [https://web.archive.org/web/20210724040816/https://www.legalinfo.mn/law/details/12808 Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлиг] гарч, "[https://web.archive.org/web/20210724040817/https://www.legalinfo.mn/annex/details/9344?lawid=14098#:~:text=%D0%A7%D1%83%D0%BB%D1%83%D1%83%D0%BD%20%D1%81%D0%BE%D1%91%D0%BB%D1%8B%D0%BD%20%D3%A9%D0%B2%20%D0%BD%D1%8C%20%D1%85%D2%AF%D0%BD%20%D1%82%D3%A9%D1%80%D3%A9%D0%BB%D1%85%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%B9%20%D1%85%D3%A9%D0%B3%D0%B6%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%BD%20%D1%82%D2%AF%D2%AF%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD,%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B6%20%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D0%B3%2C%20%D0%B4%D1%8D%D0%BB%D1%85%D0%B8%D0%B9%20%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D1%82%D0%B8%D0%B9%D0%BD%20%D2%AF%D0%BD%D1%8D%20%D1%86%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D1%82%D1%8D%D0%B9%20%D0%B4%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B3%D0%B0%D0%BB%20%D1%8E%D0%BC. Чулуун соёлын өв]" үндэсний хөтөлбөр батлагдаж, Монгол Улс хадны зургийн өвдөө ихээхэн анхаарах болсон байна. Цаашдаа ч энэ чиглэлд хийх соён гэгээрүүлэх ажил их байна<ref>Чулуун Шастир ТББ {{Webarchiv|url=http://chuluunshastir.org/index.php?lang=mn |wayback=20210513035421 |text=Archive copy |archiv-bot=2024-04-17 20:57:08 InternetArchiveBot }}</ref>. == Сонгуульт ажил == === Дотоодод === Эдийн Засгийн бодлого өрсөлдөх чадварын судалгааны төвийн УЗ-ийн дарга<ref>Эдийн засгийн бодлого, өрсөлдөх чадварын судалгааны төв {{Webarchiv|url=https://ecrc.mn/p-tsagaan/ |wayback=20210721030417 |text=Archive copy |archiv-bot=2025-02-27 12:29:37 InternetArchiveBot }}</ref>, [https://web.archive.org/web/20210726194714/https://www.meforum.mn/about-us/ Монголын эдийн засгийн форум]ын ТУЗ-ын дарга<ref>Монголын эдийн засгийн форум {{Webarchiv|url=https://www.meforum.mn/about-us/ |wayback=20210726194714 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-11-11 10:45:00 InternetArchiveBot }}</ref>, МГИМО буюу Москвагийн олон улсын харилцааны дээд сургууль төгсөгчдийн холбооны Ерөнхийлөгч, Монголын байт харвааны холбооны Ерөнхийлөгч<ref>Монголын байт харвааны холбоо {{Webarchiv|url=https://archery.mn/about-us/b/%d1%85%d0%be%d0%bb%d0%b1%d0%be%d0%be%d0%bd%d1%8b-%d1%83%d0%b4%d0%b8%d1%80%d0%b4%d0%bb%d0%b0%d0%b3%d0%b0/ |wayback=20210720093140 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-24 12:13:35 InternetArchiveBot }}</ref>, Монголын хадны зураг сонирхогчдын нэгдэл болох "Чулуун Шастир" ТББ<ref>Чулуун Шастир ТББ {{Webarchiv|url=http://chuluunshastir.org/index.php?module=about&id=6&lang=mn |wayback=20210513132313 |text=Archive copy |archiv-bot=2024-04-17 20:57:08 InternetArchiveBot }}</ref>-ын Ерөнхийлөгчийн албыг тус тус хашдаг. === Гадаадад === Давосын эдийн засгийн форум<ref>Дэлхийн эдийн засгийн форум [https://www.weforum.org/]</ref>ын гишүүн<ref>World Economic Forum [http://www3.weforum.org/docs/WEF_ScenariosSeries_Mongolia_Report_2014.pdf]</ref>, [https://iite.unesco.org/governing-board/puntsag-tsagaan/ ЮНЕСКО-гийн Москва дахь Боловсролын салбарт мэдээллийн технологи нэвтрүүлэх хүрээлэн]гийн ТУЗ-ын гишүүн<ref>ЮНЕСКО-гийн Москва дахь Боловсролын салбарт мэдээллийн технологи нэвтрүүлэх хүрээлэн[https://iite.unesco.org/governing-board/puntsag-tsagaan/]</ref>, [https://www.uispp.org/about Балар болон өнө эртний судлалын олон улсын хүрээлэн]{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}гийн гишүүн<ref>International Union of Prehistoric and Protohistoric Sciences (Union Internationale des Sciences Préhistoriques et Protohistoriques – UISPP) {{Webarchiv|url=http://chuluunshastir.org/index.php?module=about&id=8&lang=en |wayback=20210722015815 |text=Archive copy |archiv-bot=2024-04-17 20:57:08 InternetArchiveBot }}</ref>. == Гавьяа, шагнал == ШУА-ийн дээд шагнал "Хубилай хаан" медаль Хөдөлмөрийн хүндэт медаль Спортын холбооны шилдэг Ерөнхийлөгч (2018) Москвагийн олон улсын харилцааны дээд сургуулийн дээд шагнал "Гавьяаны одон" 2021 оны "Шилдэг нийгмийн зүтгэлтэн" Олимпын хорооны дээд шагнал "Алтан од" МҮЭХ-ны дээд шагнал "Хөдөлмөрийн хүний төлөө медаль" == Эшлэл == {{Reflist|2}} {{Монголын Сангийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Цагаан, Пунцагийн}} [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын сангийн сайд]] [[Ангилал:Монголын эдийн засагч]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1959 онд төрсөн]] jk17bucrfgtgajz3v2rny538qmplsbj 0 14482 874912 873754 2026-11-05T08:26:06Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874912 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс эрдэмтэн |box_width = 300px |name = Никола Тесла |image = Tesla Sarony.jpg |image_size = 200px |caption = Никола Тесла (1856-1943) 1890 оны үед. |birth_date = {{Birth date|1856|7|10|df=yes}} |birth_place = [[Хорват]], Смилян</br>(Хорватын хил) |death_date = {{Death date and age|1943|1|7|1856|7|10|df=yes}} |death_place = [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Нью-Йорк Муж Улс]], [[Нью-Йорк хот]] |residence = [[Австрийн Хаант Улс]] </br>[[Унгарын вант улс]] </br>[[Франц]] <br /> [[АНУ]] |citizenship = [[Австрийн Хаант Улс]] (1891 оноос өмнө)</br>[[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] (1891 оноос хойш) |nationality = |ethnicity = [[серби]] |fields = [[механик]] ба [[цахилгаан]] инженер |workplaces = [[Томас Эдисон|Эдисоны машины цех]]</br>[[Тесла цахилгаан гэрэл ба үйлдвэрлэл]]</br>[[Вэстингхауз Элэктрик]] |alma_mater = |doctoral_advisor = |academic_advisors = |doctoral_students = |notable_students = |known_for = [[Теслагийн ороомог]]</br>[[Теслагийн турбин]]</br>[[Телехүч]]</br>[[Теслагийн хэлбэлзлийн генератор]]</br>[[Теслагийн цахилгаан автомашин]]</br>[[Теслагийн зарчим]]</br>[[Теслагийн Колумбийн өндөг]]</br>[[Хувьсах гүйдэл]]</br>[[Индукцийн мотор]]</br>[[Эргэлдэгч соронзон орон]]</br>[[Утасгүй технологи]]</br>[[Бөөмт туяаны зэвсэг]]</br>[[Үхлийн туяа]]</br>[[Хуурай газрын суурин долгион]]</br>[[Бифиляр ороомог]]</br>[[Телегеодинамик]]</br>[[Электрогравитик]] |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |awards = [[Эллиотт Крэссоны медаль]] (1893)<br />[[Жон Скоттын медаль]] (1934) |signature = Nikola Tesla signature 1900.svg |footnotes = }} '''Никола Тесла''' ([[1856]] оны 7-р сарын 10-нд Австрийн Эзэнт Гүрэнд төрж, [[1943]] оны 1-р сарын 7-нд Нью-Йорк хотод нас барсан) [[Сербичүүд|серби]] гаралтай америкийн зохион бүтээгч, механик болон цахилгааны инженер байсан. Тэрээр цахилгаан үйлдвэрлэлийн салбарыг үүсэхэд хамгийн том хувь нэмэр оруулсан эрдэмтэн гэгддэг бөгөөд XIX зууны сүүл, XX зууны эхэн үед цахилгаан соронзны салбарт хувьсгал хийсэн олон бүтээл, нээлт хийж ихэд алдаршсан. Теслагийн патентууд болон онолын бүтээл нь орчин үеийн [[хувьсах гүйдэл|хувьсах гүйдлийн]] [[цахилгаан тэжээл]]ийн системийн үндэс суурийг тавьсан. Үүний дотор цахилгаан түгээлтийн [[олон фазат систем]], [[хувьсах гүйдлийн мотор]] бүтээсэн нь [[Аж үйлдвэрийн хоёрдугаар хувьсгал]] гарахад түлхэц өгчээ. Өнөөгийн Серби нутаг дэвсгэрт Смилян тосгонд эцэг сербийн үнэн алдартны сүмийн ламтан [[Милутин Тесла]] (1819—1879), эх [[Георгина Тесла]] /Мандич/ нарын 4 дахь хүүхэд болж төржээ. Тэрээр [[Австрийн Хаант Улс]]ын харьяат байсан бөгөөд 1884 оны 7-р сард АНУ-д анх очиж Томас Эдисоны компанид инженэр болжээ. 1891 онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын иргэн болсон ажээ.<ref>{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/5167054.stm | publisher = [[BBC News]] | title = Electrical pioneer Tesla honoured | date = 2006-07-10 | accessdate = 2009-08-15 }}</ref> 1894 онд [[радио]]гоор утасгүй холбооны боломжийг үзүүлж, "Гүйдлийн дайн"-д ялагч болсныхоо дараа, тэрээр Америкт ажиллаж байсан хамгийн аугаа цахилгааны инженерийн нэг гэж өргөн олонд хүндлэгдэх болсон.<ref>{{cite web | url = http://www.serbianunity.net/people/tesla/index.html | publisher = [[Serbian Unity Congress]] | title = Nikola Tesla - electrical engineer and inventor | accessdate = 2009-08-15 }}</ref> Түүний эхэн үеийн бүтээлийн ихээхэн хэсэг нь орчин үеийн цахилгаан техникийн анхдагч бүтээлүүд болсон бөгөөд түүний хийсэн олон нээлт нь асар том өөрчлөлт авчирсан юм. Энэ үед АНУ-д Теслагийн алдар нэр бусад аугаа зохион бүтээгч, эрдэмтний нэр алдартай зэрэгцэж байсан боловч,<ref>{{cite book | title = Harnessing the Wheelwork of Nature: Tesla's Science of Energy | first = T | last = Valone | publisher = [[David Hatcher Childress|Adventures Unlimited Press]] | isbn = 1931882045 | pages = [http://books.google.ca/books?client=firefox-a&id=ZNqo1zaZRTYC&pg=PA102 102] }}</ref> этгээд зан, шинжлэх ухаан, технологийн дэвшлийн талаар итгэмээргүй, заримдаа хачин гэмээр санаа гаргадаг байсан учраас насаараа эхнэр аваагүй гоонь эр Никола Тесла эцэстээ нүд үзүүрлэгдэж, "галзуу эрдэмтэн" гэгдэх болжээ.<ref>{{cite book | last=Childress | first=David Hatcher (ed.) | title=The Tesla Papers: Nikola Tesla on Free Energy & Wireless Transmission of Power | url=https://archive.org/details/teslapapersnikol0000niko | location=Kempton, IL | publisher=[[David Hatcher Childress|Adventures Unlimited Press]] | year=2000 | isbn=0932813860 }}</ref><ref>{{cite news | author=Robert Lomas | title= Spark of genius | url=http://www.robertlomas.com/Tesla/Independent_Article.html | work=Independent Magazine | date=1999-08-21 | accessdate=2008-07-29}}</ref> Тесла санхүүгийн байдалдаа төдийлөн их анхаардаггүй байсан учраас 86 насандаа Нью-Йорк хотод нас барах үедээ ядуу тарчиг амьдралтай байсан гэдэг.<ref>{{cite book |author=White MJ |title=Rivals: conflict as the fuel of science |url=https://archive.org/details/rivalsconflictas0000whit |publisher= [[Harvill Secker (publisher)|Secker & Warburg]] |location=London |year=2001 |pages=[https://archive.org/details/rivalsconflictas0000whit/page/174 174] |isbn=0-436-20463-0 |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref> === Хэвлэлүүд === * ''A New System of Alternating Current Motors and Transformers'', American Institute of Electrical Engineers, May 1888. * ''[http://www.tfcbooks.com/tesla/contents.htm Selected Tesla Writings]'', Scientific papers and articles written by Tesla and others, spanning the years 1888–1940. * ''[https://web.archive.org/web/20220316114143/http://collections.library.cornell.edu/moa_new/browse.html?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fmanu%2Fmanu0024%2F&tif=00119.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABS1821-0024-287 Light Without Heat]'', The Manufacturer and Builder, January 1892, Vol. 24 * Biography: ''[https://web.archive.org/web/20060509050052/http://cdl.library.cornell.edu/cgi-bin/moa/pageviewer?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fcent%2Fcent0047%2F&tif=00592.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABP2287-0047-151 Nikola Tesla]'', The Century Magazine, November 1893, Vol. 47 * ''[https://web.archive.org/web/20060509050030/http://cdl.library.cornell.edu/cgi-bin/moa/pageviewer?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fcent%2Fcent0049%2F&tif=00924.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABP2287-0049-178 Tesla's Oscillator and Other Inventions]'', The Century Magazine, November 1894, Vol. 49 * ''[https://web.archive.org/web/20220316114143/http://collections.library.cornell.edu/moa_new/browse.html?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fcent%2Fcent0055%2F&tif=00879.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABP2287-0055-194 The New Telegraphy. Recent Experiments in Telegraphy wih Sparks]'', The Century Magazine, November 1897, Vol. 55 === Номнууд === * Tesla, Nikola, "[[My Inventions]]" Parts I through V published in the Electrical Experimenter monthly magazine from February through June, 1919. Part VI published October, 1919. Reprint edition with introductory notes by Ben Johnson, New York: Barnes and Noble,1982, ISBN; also online at ''[http://www.lucidcafe.com/library/96jul/teslaauto01.html Lucid Cafe], [http://www.tfcbooks.com/special/mi_link.htm et cetera] as [[My Inventions: The Autobiography of Nikola Tesla]]'', 1919. ISBN * [[Thomas Commerford Martin|Martin, Thomas C.]], ''[[The Inventions, Researches, and Writings of Nikola Tesla]],'' 1894 . ISBN-X * Tesla, Nikola, ''[[Colorado Springs Notes, 1899–1900]]'', ISBN-X * [[Leland I. Anderson|Anderson, Leland I.]], ''Dr. Nikola Tesla (1856–1943)'', 2d enl. ed., Minneapolis, Tesla Society. 1956. * [[John Ratzlaff|Ratzlaff, John]] and Leland Anderson, ''[[Dr. Nikola Tesla Bibliography]]'', Ragusan Press, Palo Alto, California, 1979, 237 pages. Extensive listing of articles about and by Nikola Tesla. * [[John Jacob O'Neill|O'Neill, John Jacob]], ''[[Prodigal Genius]]'', 1944. Paperback reprint 1994, ISBN 978-0-914732-33-4. (''ed''. [http://www.rastko.org.rs/istorija/tesla/oniell-tesla.html Prodigal Genius] is available online) * [[Margaret Chenny|Cheney, Margaret]], ''[[Tesla: Man Out of Time]]'', 1981. ISBN 0-13-906859-7. * Seifer, Marc J., ''[[Wizard, the Life and Times of Nikola Tesla]]'', 1998. ISBN (HC), ISBN (SC) * Jonnes, Jill ''[[Empires of Light: Edison, Tesla, Westinghouse, and the Race to Electrify the World]]''. New York: Random House, 2003. ISBN * [[Paul Auster|Auster, Paul]], ''[[Moon Palace]]'', 1989. Tells Tesla's story within the history of the United States. * [[Robert Lomas|Lomas, Robert]], ''[[The Man Who Invented the Twentieth Century|The Man Who Invented the Twentieth Century: Nikola Tesla, forgotten genius of electricity]],'' 1999. ISBN * Childress, David H., ''[[The Fantastic Inventions of Nikola Tesla]]'', 1993. ISBN * Glenn, Jim, ''[[The Complete Patents of Nikola Tesla]],'' 1994. ISBN * Trinkaus, George ''TESLA: The Lost Inventions'', High Voltage Press, 2002. ISBN 0-9709618-2-0 * Valone, Thomas, ''[[Harnessing the Wheelwork of Nature: Tesla's Science of Energy]]'', 2002. ISBN === Сэтгүүлүүд === * Carlson, W. Bernard, "Inventor of dreams". ''Scientific American'', March 2005 Vol. 292 Issue 3 p.&nbsp;78(7). * Jatras, Stella L., "The genius of Nikola Tesla". ''The New American'', 28 July 2003 Vol. 19 Issue 15 p.&nbsp;9(1) * Rybak, James P., "Nikola Tesla: Scientific Savant". ''Popular Electronics'', 1042170X, November 1999, Vol. 16, Issue 11. * Lawren, B., "Rediscovering Tesla". ''Omni'', March 1988, Vol. 10 Issue 6. === Кинонд гарсан нь === * There are at least two films describing Tesla's life. In the first, filmed in 1977, arranged for TV, Tesla was portrayed by Rade Šerbedžija. In 1980, Orson Welles produced a Yugoslav film named ''[http://www.imdb.com/title/tt0079985/ Tajna Nikole Tesle]'' (The Secret of Nikola Tesla), in which Welles himself played the part of Tesla's patron, J.P. Morgan. The film was directed by Krsto Papić, and Nikola Tesla was portrayed by Petar Božović. * "''[http://www.pbs.org/tesla/boutiq/index.html Tesla: Master of Lightning]''". 1999. ISBN (Book) ISBN (PBS Video) * [https://web.archive.org/web/20081219230805/http://video.google.com/videoplay?docid=2188562935002257117 Lost Lightning: The Missing Secrets of Nikola Tesla] (at Google Video.) Tesla's designs for free energy and defensive weapons systems. * David Bowie portrayed Tesla in the 2006 film ''The Prestige''. Tesla's time in Colorado Springs was the focus of several scenes in the film, which featured speculations on the explosive power of Tesla's electrical experiments. * [http://www.pbs.org/tesla/ ''Tesla: Master of Lightning''], produced by Robert Uth for New Voyage Communications in 2003, tapped Stacy Keach to supply the voice of Tesla. == Цахим холбоос == {{Commons|Nikola Tesla|Никола Тесла}} * [http://www.tesla-museum.org/meni_en.htm The Nikola Tesla Museum] * [http://www.onlineniagara.com/info/niagara-falls-power.htm Nikola Tesla Niagara Falls Power] * [http://www.pbs.org/tesla/ Tesla Resource Surrounding the PBS "Master of Lightning" documentary] * [http://scienceworld.wolfram.com/biography/Tesla.html World of Scientific Biography: Nikola Tesla], by Wolfram Research * [http://amasci.com/tesla/tesla.html Nikola Tesla Page] * [http://www.teslamemorialsociety.org Tesla's grand-nephew William H. Terbo's site] * [https://web.archive.org/web/20110830160558/http://www.ntesla.org/ Nikola Tesla, Forgotten American Scientist] * [https://web.archive.org/web/20110902110905/http://www.teslascience.org/ Tesla Wardenclyffe Project, Long Island New York]. Mission is the adaptive reuse of the Wardenclyffe laboratory building. * [https://web.archive.org/web/20110724110937/http://www.serbnatlfed.org/Archives/Tesla/tesla-father.htm Nikola Tesla's Father: Milutin Tesla] * [https://web.archive.org/web/20110724110856/http://www.serbnatlfed.org/Archives/Tesla/TeslaBook.htm Tesla: The European Years] * [http://fi.edu/case_files/tesla Tesla's Case File at The Franklin Institute] containing information about his 1894 Franklin Award for research in high-frequency phenomena * [https://web.archive.org/web/20100202033529/http://www.arcsandsparks.com/teslapage.html Dr. James Corum's Tesla Engineering Papers], from Arcs 'N Sparks. * Fred Walters' hand-scanned [https://web.archive.org/web/20080125102503/http://www.keelynet.com/tesla/ Tesla patents] (PDFs) * Jim Bieberich's [https://web.archive.org/web/20111124194921/http://web.mit.edu/most/Public/Tesla1/alpha_tesla.html The Complete Nikola Tesla U.S. Patent Collection] * [http://www.teslaresearch.com Online archive of many of Tesla's writings, articles and published papers] * Seifer, Marc J., and Michael Behar, [https://web.archive.org/web/20110820072020/http://www.wired.com/wired/archive/6.10/tesla.html Electric Mind], Wired Magazine, October 1998. * [http://www-personal.umich.edu/~jbourj/money3.htm Nikola Tesla on various Yugoslavian and Serbian banknotes.] * [https://web.archive.org/web/20110725181818/http://www.lostartsmedia.com/images/teslafbifile.pdf Nikola Tesla's FBI file] in pdf * [https://web.archive.org/web/20110809131453/http://issuu.com/ericm814/docs/complete_patents_nikola_tesla Nikola Tesla Complete Patents] in pdf * [https://web.archive.org/web/20120505004025/http://americanhistory.si.edu/archives/d8047.htm Kenneth M. Swezey Papers], 1891–1982, Archives Center, National Museum of American History, archival resources. * [https://web.archive.org/web/20110831093317/http://www.fi.edu/learn/case-files/tesla/ The Case Files of Nikola Tesla], Franklin Institute * Tesla's Wardenclyffe Science Center Plaque [http://www2.timesreview.com/SUN/stories/S121109_Tesla_psh] * [https://web.archive.org/web/20111001024322/http://www.nikolatesla.fr/documents.htm NikolaTesla.fr] - More than 1,000 documents on Tesla == Эшлэл == {{reflist|2}} {{DEFAULTSORT:Тесла, Никола}} [[Ангилал:Никола Тесла| ]] [[Ангилал:Цахилгааны инженер]] [[Ангилал:Радиогийн пионер]] [[Ангилал:19-р зууны физикч]] [[Ангилал:Сербийн Шинжлэх Ухаан ба Урлагийн Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Карлын их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Грацын техникийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:АНУ дахь цагаач]] [[Ангилал:АНУ-ын хүн]] [[Ангилал:Ликагийн хүн]] [[Ангилал:Сербичүүд]] [[Ангилал:1856 онд төрсөн]] [[Ангилал:1943 онд өнгөрсөн]] buktkts36gwysgdglf3onm8dlhvgvn2 0 19373 874935 874758 2026-11-05T11:33:23Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874935 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч [[Түркистан|Туркестан]], Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }} {{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html |wayback=20071013213643 |text=Zaher ud-Din Babor — Founder of Mughal empire |archiv-bot=2026-11-05 11:33:23 InternetArchiveBot }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] 4ws8hyut4sy3pypqnw9jjhnssi4nefk 0 21743 874875 620202 2026-11-04T20:27:41Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874875 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компьютер, видео тоглоом |Titel = Machinarium |Bild = |Entwickler = [[Amanita Design]] |Verleger = [[Daedalic Entertainment]] |Release = 2009 оны аравдугаар сар |Plattform = [[Microsoft Windows]], [[Linux]], [[macOS]], [[IOS|iOS]], [[Андройд (үйлдлийн систем)|Андройд]], [[Windows Phone]] |Genre = Адал явдал |Spielmodi = Ганц тоглогч |Bedienung = [[Компьютерын гар]], [[Компьютерын хулгана|хулгана]] |Systemminima = 1,6&nbsp;GHz процессор, 1&nbsp;GB [[үндсэн санах ой]], 350&nbsp;MB хард дискний багтаамж |Medien = 2 [[CD-ROM]], [[Digitale Distribution|татах]] |Sprache = олон хэлээр |PEGI = 7 |USK = 0 |Info= }} '''Machinarium''' бол [[Amanita Design]] студийн хөгжүүлсэн [[тааварт хэлбэрийн тоглоом]] юм. [[2009]] оны [[10 сарын 16]]-ны өдөр [[Microsoft Windows]], [[Mac OS X]] болон [[Linux]] [[үйлдлийн систем]]ийн хувилбар анх гарчээ. == Цахим холбоос == *[https://web.archive.org/web/20090924083741/http://machinarium.com/ Албан ёсны сайт] [[Ангилал:2009 оны компьютерын тоглоом]] [[Ангилал:Андройдод зориулсан тоглоом]] [[Ангилал:IOS-д зориулсан тоглоом]] [[Ангилал:Линукст зориулсан тоглоом]] [[Ангилал:Mac OS-д зориулсан тоглоом]] [[Ангилал:Point-and-click адал явдалт тоглоом]] [[Ангилал:Шинжлэх ухааны уран зөгнөлт компьютерын тоглоом]] [[Ангилал:Windows-д зориулсан тоглоом]] 0p6yozykaqvfntbvn0d394l7wu8t1q8 0 22036 874890 837816 2026-11-05T03:38:51Z Avirmed Batsaikhan 53733 874890 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|11 сарын}} '''11 сарын 5''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 309 дахь ([[өндөр жил]] бол 310 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 56 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == ===Монгол Улсад=== *1921 - Монгол улс ЗХУ-ын хооронд найрамдлын гэрээ байгуулж харилцаа тогтоосон. *1975 - БНМАУ-ын Засгийн газар, ЗСБНХУ-ын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээрийн дагуу барьсан Соёлын төв ордныг Зөвлөлтийн Үйлдвэрчний эвлэлээс Монголын үйлдвэрчний эвлэлд бэлгийн журмаар хүлээлгэн өгөв. *1985 - ӨМӨЗО, БНМАУ-ын хоорондын анхны хилийн худалдааны гэрээнд Улаанбаатар хотноо гарын үсэг зурлаа. *1993 - Улаанбаатар хотын ойролцоо буюу Санзайн аманд Зэвсэгт хүчний ангийн нисдэг тэрэг хоёр нисгэгчтэй төлөвлөгөөт нислэг хийж яваад осолджээ. ===Дэлхий дахинд=== * 1912 - [[Вудро Вилсон|Вудроу Вилсон]] ерөнхийлөгч [[Уильям Тафт|Уильям Ховард Тафтыг]] сонгуульд ялж, АНУ-ын 28 дахь ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. * 1914 - Их Британи Киприйг эзэлж, Францтай хамтран Османы эзэнт гүрэнд дайн заралсан. * 1934 - Ленинград хотын “Титан” кино театрт алдарт “Чапаев” кино нээлтээ хийжээ. * 1940 - [[Франклин Рузвельт]] АНУ-ын 3 дахь удаа Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон анхны бөгөөд цорын ганц улс төрч болсон. * 1943 - Токиод Япон тэргүүтэй Агуу Зүүн Азийн улсуудын хурал эхлэв. * 1966 - Тоёота компани “Королла” машинаа танилцуулав. * 1968 - [[Ричард Никсон]] АНУ-ын Ерөнхийлөгчөөр Бүгд Найрамдах намаас дэвшиж сонгогдсон. * 1996 - [[Билл Клинтон]] АНУ-ын Ерөнхийлөгчөөр улиран сонгогдсон. * 2006 - Иракийн дарангуйлагч [[Саддам Хусейн|Саддам Хусейнд]] дүүжлэх ял оноосон. * 2024 - Бүгд Найрамдах намын [[Доналд Трамп|Дональд Трамп]] 4 жилийн завсарлагааны дараа АНУ-ын Ерөнхийлөгчөөр дахин сонгогдов. == Энэ өдөр төрөгсөд == *1271 - [[Газан]] (1304 онд нас барсан)- Монголын [[Ил Хаант Улс|Ил Хаант улсын]] хаан. *1615 - Ибрахим (1648 онд нас барсан) Османы эзэнт гүрний султан. * 1938 - [[Жо Дассен]] (1980 онд нас барсан)- францын алдарт дуучин, хөгжмийн зохиолч. * 1952 - [[Олег Блохин]] украины хөлбөмбөгчин, дасгалжуулагч, 1975 оны Европын шилдэг тоглогч. * 1954 - [[Жеффри Сакс]], америкийн эдийн засагч. * [[1984]] - [[Барүто Кайто]] -Эстоны [[сүмо]]ч *[[1986]] - дуучин [[Буа]](Квон Бу-А) == Энэ өдөр нас барагсад == * 964 - Фан Жи (911 онд төрсөн) [[Сүн улс|Умард Сүн улсын]] канцлер (тэргүүн сайд). * 1370 - [[III Казимир]] (1310 онд төрсөн), Польшийн хаан (1333—1370). * 1559 - Каноо Мотонобү (1476 онд төрсөн) Японы зураач, сурган хүмүүжүүлэгч. * 1879 - [[Жеймс Клерк Максвелл|Жэймс Клерк Максвелл]] (1831 онд төрсөн), Шотландын физикч, математикч. == Тэмдэглэлт баярууд == * Дэлхийн цүнамигийн талаар мэдээлэл тараах өдөр. * Сургуулийн орчны хүчирхийлэл, дээрэлхэлт, цахим дарамтыг устгах олон улсын өдөр * {{ARM}}д Тагнуулчдын баяр * {{GBR}}д Гай Фоксын шөнө буюу Түүдэг галын өдөр * {{USA}}ад Америк хөл бөмбөгийн өдөр. ---- {{Commonscat|5 November|11 сарын 5}} [[Ангилал:Өдөр|1105]] [[Ангилал:Арваннэгдүгээр сарын өдөр|#05]] 24eaqbcviwj7ymixubgvywbel4x7xjx 0 22326 874883 874693 2026-11-04T23:20:58Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874883 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] 5pyj00q6814qpoxzn4g7h56x53rq6j2 0 24173 874878 874681 2026-11-04T22:27:22Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874878 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |url=https://archive.org/details/alf.900.arm.270 |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|url=https://archive.org/details/godandtheburdeno0000pars|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] mgbjs0yls8ijs0xq8ibw4p2lzfoz1nh 0 25104 874923 817579 2026-11-05T09:26:19Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874923 wikitext text/x-wiki '''Спортын програмчлал''' (''програмчлалын олимпиад'', {{Lang-en|programming contests}}, {{Lang-ru|спортивное программирование}}) — компьютерт суурилсан янз бүрийн бодлогыг бодох оюун ухааны тэмцээн, бодолтыг төрөл бүрийн алгоритмуудын тусламжтай аль нэг програмчлалын хэл дээр хийдэг. Оролцогчдод хэд хэдэн бодлого өгөх ба хэрэв оролцогчийн бичсэн код шүүгчдийн бэлдсэн тестүүдийг амжилттай давбал бодолт амжилттай болсонд тооцно. Бодлогууд нь хөгжилтэй, дахин давтагдашгүй абстракт нөхцөлтэй байдаг, үүнд сургуулийн сурагчид, оюутнууд болон настай хүмүүс ч оролцох боломжтой. Бодлогууд гурван янз байдаг (тэмцээний төрөл болон оролцогчдын чадвараас хамаарч): * алгоритмын — контестэнд хэд хэдээр орж ирдэг, бүтэн ба тал бодолт хийх боломжтой. * оновчтой байдлын — бүтэн бодолтгүй нэг том бодлого. Оролцогчийн бодолт хэр сайн оновчтой болсноор хэмжигдэнэ. Зарим тохиолдолд оролцогчдийн бодолт харилцан бие биенээс хамаардаг(тоглоом). * судалгааны — ICFPC-т байдаг шиг оноо нь объект дээрээс амжилттай олдсон ямар нэг олдоцын тоо хэмжээ, чанараас хамаардаг. Бодолт нь тусгайлан өгөгдсөн програмчлалын хэл дээр бичигдcэн програм байх ба сервер дээр оролцогчийн кодыг компайлдаж сандбокс дээр ажиллуулж stdio-гоос оролтыг эсвэл оролтын файл уншиж хариуг гаргаж ирнэ. Янз бүрийн форматаар мужийн/регионы болон дэлхийн аварга шалгаруулах онсайт-тэмцээнүүд, интернет-тэмцээн ба онсайт-финалууд нь жилд нэг удаа болдог. Түүнчлэн интернэтэд бэлтгэл сургуулилт хийж болох янз бүрийн сайтууд байдаг. Хамгийн амжилттай оролцогчид нь ихэвчлэн сургуулийн наснаас эхлэн энэ "спортоор" хичээллэсэн нөхдүүд байдаг. Манай хойд болон урд хөршид энэ төрлийн тэмцээнд програмчлал сонирхдог залуус маш идэвхтэй оролцдог ба одоогийн байдлаар ICFPC-д оросоос топ 100 командын эгнээнд олон команд орсон байна. == Тэмцээний дүрэм == '''ACM''' — их сургуулийн оюутнуудад зориулсан. Хугацаа 5 цаг. Нэг бодлогын бодолтын хариуг тэр дор нь сервер дээр өгөгдсөн тестүүдээр шалгаад илгээдэг. Дэлхийн аваргад оюутан зөвхөн 2 удаа л оролцож болно (мужийн тэмцээнд — 5 удаа), тийм болохоор топ их сургуулиуд 3 хүртэлх шилдэг оролцогчидоо 2 жилд нэг удаа алдах ба шинээр бэлтгэх зайлшгүй шаардлага гарна. АСМ-н дүрэм нь бусад жижиг тэмцээнүүдэд хүртэл нөлөөлдөг алдартай дүрмүүдтэй. '''ACM нэмэх''' — энэ нь АСМ тай төстэй боловч амжилттай бодолтонд нэг оноо биш харин 1-0.2*(амжилтгүй илгээсэн бодолтын тоо) гэсэн томъёогоор хэмжигдэх ба 6-р буруу илгээлтээс хойш дахин бодолтоо илгээх нь утгагүй юм. '''IOI''' — сургуулийн сурагчдад зориулсан Олон улсын Мэдээлэлзүйн олимпиад (International Olympiad in Informatics). Бодолтыг олон удаа илгээх боломжтой, шууд контестэд явж буй бодолтын процессыг интернэтээр мониторинг хийж болдог. Харамсалтай нь АСМ-тай адилхан болчихгүйн тулд токенийг бий болгосон(зарим тестийг далд байлгадаг). Авах оноо нь давсан тестийн тооноос хамаардаг (максимум=100, заримдаа 110 хүрдэг). Энэ олимпиадад Монгол улсаас 2021 оны байдлаар [https://stats.ioinformatics.org/results/MNG 22 удаа оролцсоноос] нэг алт, нэг мөнгө, хоёр хүрэл медаль авсан. * 2005 онд Польш улсад болсон олимпиадаас Ч. Доржнамжил хүрэл * 2006 онд Мексикт болсон [http://ioinformatics.org/locations/ioi06/results.shtml олимпиадаас] Б. Батбаатар хүрэл * 2018 онд Японд болсон олимпиадаас О. Тэнүүн хүрэл * 2019 онд Азербайджан, 2020 онд ОХУ болсон олимпиадаас А.Нямдаваа мөнгө болон алтан медалийн эзэд болоод байна. '''Topcoder algorithm''' — бүх хүссэн хүн оролцох боломжтой. Нэг жава-клиент дээр "тоглож" болдог болохоор бусдаас онцгойрдог. Шалгалт нь интерактив биш, ө.х. буруу бодолтын талаар төгсгөлд нь л мэдэж болно. Мөн тэнд бусад оролцогчдын бодолтын алдааг олох үе/фаз байдаг(Challenge Phase - SRM), оролцогч нь бодлогын нөхцөлд таарсан оролтын өгөгдөл болон хариуг бэлдэж чэлленж хийдэг. Зөв чэлленж хийвэл нэмэлт оноо авч буруу байвал хасах оноо авна. Хэл нь жава, С++,C#, VB.net; '''Google Code Jam '''— оролцогчид нь оролдлого болгондоо санамсаргүйгээр генерац(үүсгэгдсэн) хийгдсэн тест татаж авах ба үүнийг өөр дээрээ туршиж үзээд гарсан хариуг(файлыг) илгээнэ. Тийм болохоор оролцогч нь ямар ч хэлийг ашиглах боломжтой. '''ICFPC''' — оновчтой бодолтыг олох ба судалгаа хийх бодлогуудтай. Гурав хоног командаар шийдлээ олдог болохоор энэ нь жинхэнэ амьдрал дээрх програмчлалтай төстэй бас "сургуулийнхны" хийдэг бодолтуудаас өөр байдаг. == Шүүгчдийн ажил == Тестлэж буй системийн ажиллагааг хангах, компиляторуудыг бэлдэх, бодлого болон тестийн таарч байгааг шалгах үүрэгтэй ба оролцогчдын асуусан асуултанд булийн логик байдлаар хариулна: YES, NO, NO COMMENT (байнга тохиолдох хариулт). Заримдаа шүүгчид алдаатай тест хийж алдах ба энэ үед режадж(англ. rejudge) хийж дахин бүх бодолтыг шалгана. == Ариун дайн == Тусгай олимпиадын гарчигууд: * олимпиадчид жинхэнэ програмчлалаар хичээллэж чадах уу? * програмчлалын олимпиадыг алдаршуулах хэрэгтэй юу? * макросуудыг ашиглах хэрэгтэй юу? '''Талууд:''' Тийм: * Алгоритмын мэдлэг нь зарим шинэ болон том проект хөгжүүлэлтэд хэрэг болно. Тухайлбал хайлтын систем нь жирийн паттерн болон декомпозицийн тусламжтайгаар проеклогдохгүй. * Яагаад том компаниуд эдгээр олимпиад-тэмцээнүүдэд их анхаардгийг төвөггүй мэдэж болно. Дэлхийн олимпиадын аваргууд том том компанид төвөггүй ордог. * Алгоритмууд энэ бол бидний бүх юм! Үгүй: * Олимпиадын бодлогууд нь практикийн ямар ч ач холбогдолгүй байх тохиолдол байдаг. Жишээ нь: цэвэр математикийн бодлогууд эсвэл ямар нэг констант хэвлэж гаргах г.м. * Бодлого зохиож буй хүмүүсээс болж алдаатай бодлого тавигдах нь бий(жишээ нь гарны сканкод, PCX формат) * Хэсэг бодлогууд нь сурах бичиг дээр байдаг алгоритмуудыг шаардах боловч стандарт санд тэдгээр алгоритмууд нь байхгүй( огтлол эсвэл богино замын алгоритмууд). * Олимпиадын бодлогуудын бодолт нь маш богино (ихэнхдээ 200 мөрөөс бага), бүдүүлэг байдлаар бичигдсэн. * Бодолтонд хамгийн суурь хэрэгслүүдийг ашигладаг ба энэ нь олон оролцогчтой болоход чиглэгдсэн байдгаараа бичиж байгаа хэлээ сайн судлахгүйгээр бичих боломжийг олгодог. * Туслах санг ашиглах боломжгүй. Түүнчлэн java BigInteger гэх мэт сангийн(класс) тусламжтайгаар ч бодох боломжгүй урт арифметикийн бодлогууд байдаг, бас тэмдэгт мөртэй ажиллах бодлогууд зарим хэл дээр(ruby,php,C#,java,...) маш амархан хийгддэг бөгөөд үүнээс болж энгийн хэл(pascal,c++) хэрэглэгчид хугацаа их алддаг. * Хуучин аваргуудын талаар ямар нэг гайхалтай мэдээ ховор байдаг, тэд заримдаа шүүгчдийн бүрэлдэхүүнд явах нь элбэг, эсвэл нэг том компанид орсон нь дуулддаг. Магадгүй энд өөрийн шалтгаан байж болох юм. * Олон амжилтгүй оролтоос болж тамирчид сэтгэл санаагаар унаж програмчлалаар цаашид хичээллэх сонирхолгүй болдог. ''Programming contests are only programming contests, and nothing more'' (c)Petr == Серверүүд == * [https://web.archive.org/web/20111108013335/http://www.coder.mn/ coder.mn] * [https://web.archive.org/web/20120126120228/http://www.spoj.pl/ Польшийн сервер]. Бодолтыг [[Haskell|хаскел]] болон [[BrainFuck|брэйнфак]] дээр өгөх боломжтой. * [https://web.archive.org/web/20120213112149/http://acm.uva.es/ acm.uva.es] * [https://web.archive.org/web/20190809191749/http://acm.sgu.ru/ Саратовын ИС-1] * [http://acm.timus.ru acm.timus.ru - Уралын Холбооны ИС] * [https://web.archive.org/web/20120204214704/http://opencup.ru/ opencup.ru] * [https://web.archive.org/web/20120123024032/http://codeforces.ru/ Спортын програмчлалын онсайт тэмцээн(Саратовын ИС-2)]. * [http://www.topcoder.com/tc topcoder.com] [[Ангилал:Шинжлэх ухааны олимпиад]] [[Ангилал:Програмчлал|олимпиад]] ggmgnctlxrz52udf4japtlvu3ehy5hg 0 25519 874922 874747 2026-11-05T09:21:28Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874922 wikitext text/x-wiki {{short description|Роман хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Португал хэл | nativename = {{lang|pt|português}} | pronunciation = {{IPA|pt|puɾtuˈɣeʃ|}} / {{IPA|pt|poʁtuˈɡe(j)s|}} | states = [[Португал]], [[Бразил]], [[Португали хэлээр ярьдаг Африкийн орнууд|Африк]], болон [[Португал хэлтэй ертөнц]]ийн бусад байршил | speakers = [[Төрөлх хэл|Төрөлх]]: {{sigfig|260.000000|2}} сая | date = 2024 | ref = e25 | speakers2 = [[Хоёрдогч хэл|Хоёрдогч]]: {{sigfig|35.000000|2}} сая ~ 40 сая (2024)<br>Нийт: {{sigfig|300.000000|2}} сая<ref>https://www.ethnologue.com/language/por/</ref> | speakers_label = Ярилцагчид | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Итали хэлнүүд|Итали]] | fam3 = [[Латин-Фалиск хэлнүүд|Латин-Фалиск]] | fam4 = [[Латин хэл|Латин]] | fam5 = [[Роман хэлний бүлэг|Роман]] | fam6 = [[Итали-Барууны хэлнүүд|Итали-Баруун]] | fam7 = [[Баруун Романы хэлнүүд|Баруун Роман]] | fam8 = [[Галл-Романы хэлнүүд|Галл]]-[[Иберийн Роман хэлнүүд|Иберийн]] | fam9 = [[Иберийн Роман хэлнүүд|Иберийн Роман]] | fam10 = [[Баруун Иберийн хэлнүүд|Баруун Иберийн]] | fam11 = [[Галиси–Португал хэл|Галиси–Португал]] | ancestor = [[Хуучин Латин хэл|Хуучин Латин]] | ancestor2 = [[Ардын Латин хэл|Ардын Латин]] | ancestor3 = [[Прото-Роман хэл|Прото-Роман]] | ancestor4 = [[Галиси–Португал хэл|Галиси–Португал]] | script = {{plainlist| *[[Латин бичиг|Латин]] ([[Португал цагаан толгой]]) *[[Португал брайл үсэг]]}} | nation = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:left; | title = [[Португали хэл албан ёсны хэл болсон улс, нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|Арван улс (Есөн бүрэн эрхт улс)]] | {{Flagcountry|Ангол}} | {{Flagcountry|Бразил}} | {{Flagcountry|Гвиней-Бисау}} | {{Flagcountry|Зүүн Тимор}} | {{Flagcountry|Кабо-Верде}} | {{Flagcountry|Мозамбик}} | {{Flagcountry|Португал}} | {{Flagcountry|Сан-Томе ба Принсипи}} | {{Flagcountry|Экваторын Гвиней}}<ref>{{cite web |url=http://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=7775 |title=Continúan los actos del Día de la Lengua Portuguesa y la Cultura Lusófona |date=2016-05-10 |website=Бүгд Найрамдах Экваторын Гвиней Улсын Засгийн газар |trans-title=Португал хэл, Португалийн соёлын өдрийг тэмдэглэх үйл ажиллагаа үргэлжилсээр байна |access-date=2024-10-05 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226150155/https://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=7775%20 |url-status=live }}</ref> | | }} {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:left; | title = [[Португали хэл албан ёсны хэл болсон улс, нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|Нэг хараат улс]] | {{Flagcountry|Макао}} ([[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]]) }} | minority = {{Collapsible list | titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left; | title=[[Португали хэл албан ёсны хэл болсон улс, нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|Соёлын хэл]] | {{Flagcountry|Испани}} ([[Галиси хэл]]) |{{Flagcountry|Өмнөд Африк}} |{{Flagcountry|Уругвай}}<ref>{{Cite journal |last=Гутьеррес Боттаро |first=Сильвиа Этел |title=El portugués uruguayo y las marcas de la oralidad en la poesía del escritor uruguayo Agustín R. Bisio |date=2014 |url=http://www.hispanistas.org.br/arquivos/revistas/sumario/revista6/109-129.pdf |journal=Abehache |volume=4 |issue=6 |trans-title=Уругвайн зохиолч Агустин Р.Бисиогийн яруу найраг дахь Уругвайн португал ба аман тэмдэг |language=es |access-date=2024-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190812061109/http://www.hispanistas.org.br/arquivos/revistas/sumario/revista6/109-129.pdf |archive-date=2019-08-12 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.historiadelaslenguasenuruguay.edu.uy |title=Historia lingüística del Uruguay |website=historiadelaslenguasenuruguay.edu.uy |access-date=2024-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405013655/http://www.historiadelaslenguasenuruguay.edu.uy/ |archive-date=2019-04-05 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite conference |last1=Фернандес Агуэрре |first1=Табаре |title=Algunas notas teórico metodológicas sobre la relación entre regiones y aprendizajes en Uruguay |url=https://www.colibri.udelar.edu.uy/jspui/handle/20.500.12008/10776 |pages=11–15 |trans-title=Уругвай дахь бүс нутаг, суралцах харилцааны талаархи зарим онолын арга зүйн тэмдэглэл |language=es |last2=Гонзалес Бруззе |first2=Махира |last3=Родригес Инголд |first3=Сесилия |year=2017 |hdl=20.500.12008/10776 |hdl-access=free |conference=XVI Jornadas de Investigación : la excepcionalidad uruguaya en debate: ¿como el Uruguay no hay? |access-date=2024-10-05 |archive-date=2021-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507021434/https://www.colibri.udelar.edu.uy/jspui/handle/20.500.12008/10776 |url-status=live }}</ref> |[[Португал хэлийг албан ёсны хэл болгон ашигладаг олон улсын байгууллагуудын жагсаалт|Олон улсын олон байгууллага]]}} | agency = {{plainlist| *'''Португал''':<br />[[Лиссабоны Шинжлэх Ухааны Академи]] <small>([[Лиссабоны Шинжлэх Ухааны Академи, Уран зохиолын анги|Лиссабоны академийн уран зохиолын анги]])</small> *'''Бразил''':<br />[[Бразилийн уран зохиолын академи]] *'''Мозамбик:'''<br />[[Мозамбикийн Португал хэлний сургууль]] <small>(ирээдүйд)</small>}}{{citation needed|date=April 2023}} | iso1 = pt | iso2 = por | iso3 = por | linglist = por.html | lingua = 51-AAA-a | map = Detailed SVG map of the Lusophone world.svg | mapcaption = {{legend|#002375|Олонхын төрөлх хэл}} {{legend|#1886fe|Албан ёсны болон захиргааны хэл боловч олонхын төрөлх хэл биш}} {{legend|#79bdff|Соёлын, хоёрдугаар хэл}} | notice = IPA | glotto = port1283 | glottorefname = Portuguese }} '''Португал хэл''' бол [[Португал]] улсын үндсэн хүн ам [[португал үндэстэн]] болон [[Бразил]] улсын үндсэн хүн амын [[төрөлх хэл]] юм. Мөн хуучин Португал улсын эзэмшилд байсан нутгуудад португал хэл өргөн тархсан байдаг.<ref name="CPLP">{{cite web|url=http://www.cplp.org/id-22.aspx|title=Estados-membros da CPLP|language=Portuguese|date=28 February 2011|access-date=11 Гуравдугаар сар 2012|archive-date=27 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091127143711/http://www.cplp.org/id-22.aspx|url-status=dead}}</ref> Хэл шинжлэлийн ангиллаар [[Энэтхэг-Европ хэлний язгуур|Энэтхэг-Европ язгуурын]] Роман хэлний бүлэгт багтана. Португал хэлийг өдгөө 276 сая орчим хүн эх хэлээ болгон ашиглаж, 9 улс албан ёсны хэлээ хэмээн хуульчилжээ. [[Португал]], [[Бразил]], [[Ангол]], [[Мозамбик]], [[Кабо-Верде]], [[Гвиней-Бисау]], [[Сан-Томе ба Принсипи]], [[Экваторын Гвиней|Экваторын Гвинеи]] (испани, франц хэлийн хамт), [[Зүүн Тимор]] (австронезийн тетум хэлийн хамт), мөн [[Макао]] (хятад хэлний хамт) португал хэлийг албан ёсоор хэрэглэдэг. Испани, франц, итали зэрэг "Роман" хэлний бүлгийн гарал үүсэлтэй учраас бусад роман хэлтэй ихээхэн нийтлэг зүйлтэй байдаг. Ялангуяа [[Испани хэл|испани]] хэлтэй ихээхэн ойролцоо байдаг. == Эх үүсвэр == {{reflist}} [[Ангилал:Португал хэл| ]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Португал хэлтэй орнуудын хамтын нийгэмлэг]] [[Ангилал:Роман хэл]] [[Ангилал:Португалын хэл]] [[Ангилал:Анголын хэл]] [[Ангилал:Бразилын хэл]] [[Ангилал:Кабо-Вердегийн хэл]] [[Ангилал:Зүүн Тиморын хэл]] [[Ангилал:Гвиней-Бисаугийн хэл]] [[Ангилал:Макаогийн хэл]] [[Ангилал:Сан-Томе ба Принсипийн хэл]] [[Ангилал:Мозамбикийн хэл]] [[Ангилал:Энэтхэгийн хэл]] [[Ангилал:Парагвайн хэл]] [[Ангилал:Уругвайн хэл]] 4hbidxsd5miu4djifulr2elskcnq7w7 0 30652 874933 874078 2026-11-05T11:22:49Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874933 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Seoul Dongdaemun-gu.svg|thumb|200px|Сөүл дэх Тундэмүнь дүүргийн байршил]] '''Тундэмүнь дүүрэг''' ({{langx|ko|동대문구}}, ''Dongdaemun-gu'') нь [[Өмнөд Солонгос]] улсын нийслэл [[Сөүл]] хотын засаг захиргааны 25 дүүргийн нэг юм. Сөүл хотын зүүн хэсэгт байрладаг бөгөөд 14.22–14.25 км² орчим газар нутагтай. 2026 оны дөрөвдүгээр сарын 30-ны байдлаар тус дүүрэг 351,656 оршин суугчтай байжээ.<ref>{{cite web |title=General Information |url=https://www.ddm.go.kr/eng/contents.do?key=1029 |website=Dongdaemun-gu Office |access-date=2026-10-23}}</ref> Түндэмүнь дүүрэг нь орон сууцны хороолол, худалдааны төв, уламжлалт зах, их дээд сургуулиуд болон түүхэн дурсгалт газруудаараа онцлог. Дүүргийн нутаг дэвсгэрт Чоннянни өртөө, Кёнгдон зах, Сөүлийн их сургууль, Кёнхи их сургууль зэрэг чухал байгууламжууд байрладаг.<ref>{{cite web |title=Description of District |url=https://www.ddm.go.kr/eng/contents.do?key=1027 |website=Dongdaemun-gu Office |access-date=2026-10-23}}</ref> ==Газар зүй== Тундэмүнь дүүрэг нь Сөүл хотын төвийн зүүн хэсэгт байрладаг. Өмнө талаараа [[Сондун дүүрэг]], зүүн талаараа Жүннань голын цаана [[Жүннань дүүрэг]], хойд талаараа [[Сонбүг дүүрэг]], баруун талаараа [[Жонно дүүрэг]]тэй хиллэдэг.<ref>{{cite web |title=Location / Area |url=https://www.ddm.go.kr/eng/contents.do?key=1068 |website=Dongdaemun-gu Office |access-date=2026-10-23}}</ref> Дүүргийн ихэнх хэсэг нь нам дор газар бөгөөд Жүннаньчон, Чоннёнчон зэрэг гол, горхины сав газартай холбоотой. Хотжилт нягт хөгжсөн боловч цэцэрлэгт хүрээлэн, ногоон байгууламж болон голын эргийн нийтийн эзэмшлийн талбайнууд бий. ==Түүх== Тундэмүнь орчмын нутаг нь эрт үеэс Сөүлийн зүүн хойд хэсгийн суурьшил, зам харилцаатай холбоотой байв. [[Чусон]] улсын үед нийслэл Ханян хотын хамгаалалт, захын суурьшлын бүсийн нэг хэсэг болж хөгжсөн. Дүүргийн нэр нь Сөүлийн хуучин хотын зүүн хаалга болох Тундэмүнь буюу Хын-инжимүньтэй хэл зүйн болон түүхэн холбоотой боловч өнөөгийн дүүрэг нь тухайн хаалганы ойролцоох бүсээс илүү өргөн нутаг дэвсгэрийг хамардаг.<ref>{{cite web |title=History |url=https://itedu.ddm.go.kr/eng/contents.do?key=1072 |website=Dongdaemun-gu Office |access-date=2026-10-23}} {{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> XX зуунд Сөүл хотын хүн ам, худалдаа, тээврийн сүлжээ өргөжихийн хэрээр Тундэмүнь орчим хотын суурьшлын болон худалдааны бүс болон хөгжжээ. Чоннянни өртөөний орчим нь нийтийн тээвэр, зах худалдаа, боловсролын байгууллагууд төвлөрсөн бүсийн нэг болсон. ==Засаг захиргаа== Тундэмүнь нь Сөүл хотын дүүргийн түвшний засаг захиргааны нэгж юм. Дүүргийн нутаг дэвсгэр нь 14 захиргааны хороо буюу ''дон''-д хуваагддаг. Дүүргийн захиргаа нь орон нутгийн үйлчилгээ, хот байгуулалт, нийгмийн халамж, нийтийн эрүүл мэнд, зам тээвэр, соёл болон иргэдийн өдөр тутмын үйлчилгээний асуудлыг хариуцдаг. ==Эдийн засаг== Дүүргийн эдийн засагт жижиглэн худалдаа, зах худалдаа, үйлчилгээ, боловсрол, эрүүл мэндийн байгууллагууд чухал байр суурь эзэлдэг. Чоннянни орчим нь худалдаа, тээврийн төв бөгөөд Кёнгдон зах зэрэг уламжлалт худалдааны газрууд нь хүнс, эмийн ургамал болон ахуйн барааны худалдаагаараа танигдсан. Тундэмүнь нь Сөүлийн төв болон зүүн хойд хэсгийн бусад дүүргүүдийг холбодог байршилтай тул оршин суугчид, оюутнууд болон ажил хөдөлмөр эрхлэгчдийн өдөр тутмын хөдөлгөөн ихтэй бүс юм. ==Боловсрол== Тундэмүнь дүүрэгт хэд хэдэн их, дээд сургууль болон судалгааны байгууллага байрладаг. Үүнд: * [[Сөүлийн их сургууль]] (University of Seoul) * [[Кёнхи их сургууль]] (Kyung Hee University) * [[Солонгосын гадаад хэлний их сургууль]] (Hankuk University of Foreign Studies) Эдгээр байгууллага нь дүүргийн боловсрол, судалгаа, олон улсын оюутны орчин болон орон нутгийн үйлчилгээний хөгжилд хувь нэмэр оруулдаг. ==Тээвэр== Тундэмүнь дүүрэг нь Сөүлийн нийтийн тээврийн сүлжээнд холбогдсон. Дүүргийн нутаг дэвсгэр болон ойролцоо бүсэд метроны 1, 2 дугаар шугам болон Чоннянни өртөө зэрэг төмөр замын чухал зангилаанууд бий. Эдгээр нь Сөүлийн төв хэсэг болон хотын бусад бүс рүү зорчих боломжийг бүрдүүлдэг.<ref>{{cite web |title=Location / Area |url=https://www.ddm.go.kr/eng/contents.do?key=1068 |website=Dongdaemun-gu Office |access-date=2026-10-23}}</ref> ==Үзэсгэлэнт газар, соёлын байгууламж== * '''Кёнгдон зах''' — уламжлалт худалдааны зах бөгөөд хүнс, эмийн ургамал болон төрөл бүрийн бараа бүтээгдэхүүний худалдаагаар танигдсан. * '''Чоннянни өртөө''' — хот хоорондын болон хотын нийтийн тээврийн чухал зангилаа. * '''Соннонгдан тахилгын газар''' — Солонгосын уламжлалт түүх, зан үйлтэй холбоотой соёлын дурсгалт газар. * '''Хоннын ойн бүс''' — байгаль, ургамлын судалгаа болон ногоон байгууламжтай холбоотой газар. ==Эшлэл== <references/> ==Гадаад холбоос== * [https://www.ddm.go.kr/eng/index.do Түндэмүнь дүүргийн захиргааны албан ёсны цахим хуудас] * [https://english.seoul.go.kr/ Сөүл хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Өмнөд Солонгос улсын орон нутаг]] [[Ангилал:Сөүлийн дүүрэг]] sxbaz0dk2ow44yrgtfta0oid2y08huc 0 34774 874881 874685 2026-11-04T22:58:40Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874881 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |wayback=20190311083054 |text=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |archiv-bot=2026-11-04 22:58:39 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] 0l71em7m6xpbuc7umorm43petkhbdy0 0 38662 874870 874023 2026-11-04T15:23:11Z ~2026-58633-90 108749 /* */ 874870 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс | title = Ерөнхий Боловсролын Шинэ Монгол сургууль | image = [[Файл:Шинэ_монгол_сургуулийн_лого.jpeg|200px]] | caption = | headerstyle = background:#ccf; | labelstyle = background:#ddf; | header1 = | label1 = | data1 = | header2 = | label2 = | data2 = | header3 = | label3 = | | data3 = | header4 = Ерөнхий мэдээлэл | label4 = | data4 = | header5 = | label5 = Уриа | data5 = Шинэ Монгол <br> Шилдэг боловсрол | header6 = | label6 = Байгуулагдсан он | data6 = 2000 | header7 = | label7 = Үүсгэн байгуулагч | data7 = Ж.Галбадрах | header8 = | label8 = Захирал | data8 = Э. Булган - Эрдэнэ | belowstyle = background:#ddf; | below = [http://shinemongol.edu.mn/ Цахим хуудас] }} '''Ерөнхий боловсролын Шинэ Монгол сургууль''' ('''ЕБШМС''') нь [[Улаанбаатар]] хотын [[Баянзүрх]] дүүрэгт орших сургууль юм. Анх 2000 оны 10-р сарын 5-нд [[Япон|Израелын]]ы хөрөнгө оруулалтаар байгуулагдан, Монголын анхны 3 жилийн сургалттай ахлах сургуулиар үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн бөгөөд өдгөө цэцэрлэг, Шинэ Монгол Харүмафүжи сургууль, Шинэ Монгол-3 сургууль хэмээх 3 ерөнхий боловсролын сургууль болон техник инженерийн коллеж, технологийн их сургууль, израел хэл, англи хэлний сургалтын төв бүхий "Шинэ Монгол Израел Хүрээлэн" болж өргөжсөн. == Танилцуулга == === Түүхэн товчоо === '''1999 он.''' БАГАНА НЭГИЙН ХОЛБООНЫ АНХДУГААР ХУРАЛ Сургуулийн үүсгэн байгуулагч Ж.Галбадрахын сургууль байгуулах хүсэл зоригийг дэмжин "Багана нэгийн холбоо" байгуулагдав. [[Image:Шинэ монгол 2.jpg|thumb|250px|left|Шинэ Монгол сургуулийн нээлт. (10.5.2000)]] '''2000 он.''' СУРГУУЛИЙН БАРИЛГА БАРИГДАЖ ЭХЛЭВ. Сургуулийн барилга барих компанитай гэрээ байгуулж, барилга баригдаж эхлэв. Мөн Японоос анхны контейнер ачигдав. СУРГУУЛИЙН АНХНЫ НЭЭЛТ Анх 8 багш, 5 ажилтан, 105 сурагчтайгаар сургуулийн анхны хичээлийн шинэ жилийн нээлт болов. '''2001 он.''' ЕРӨНХИЙЛӨГЧ ЗОЧЛОВ. Монгол улсын хоёр дахь ерөнхийлөгч Н.Багабанди сургуультай танилцав. "АСА-АКУА" ТЭТГЭЛЭГ АНХ УДАА ГАРДУУЛАВ. Анхны тэтгэлгийг сурагчдад олгов. '''2002 он.''' ШИНЭ МОНГОЛ ДУГУЙЛАН БАЙГУУЛАГДАВ. Сурагчдын санаачилгаар өнчин хүүхдийн асрах төв дээр "Шинэ Монгол"дугуйлан нээгдэв. СУРАГЧ Б.БАТЗАЯА УЛСЫН ХИМИЙН ОЛИМПИАДААС АНХНЫ АЛТАН МЕДАЛЬ ХҮРТЭВ. '''2003 он.''' АНХНЫ 3-Н ЖИЛИЙН АХЛАХ СУРГУУЛЬ ТӨГСӨГЧИД ГЭРЧИЛГЭЭГЭЭ ГАРДАН АВАВ. Анхны 3-н жилийн ахлах сургууль төгсөгчид гэрчилгээгээ гардан авлаа. АСА ТӨСЛИЙН ХҮРЭЭНД ЯПОН ХЭЛНИЙ АНХНЫ ЗУНЫ СУРГАЛТЫГ ЗОХИОН ЯВУУЛАВ. '''2004 он.''' АНХНЫ ТӨГСӨГЧ НАР ЯПОНЫГ ЗОРИВ. Японы их дээд сургуульд суралцах анхны 6 сурагч тэтгэлгээ гардан авлаа. Токиогийн Олон Улсын Их Сургууль /ТОУИС/ -тай хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулсан бөгөөд тус их сургуулиас 4 багш 33 оюутан Монголд дадлага хийхээр ирэв. '''2005 он.''' ДУНД СУРГУУЛЬ БАЙГУУЛАГДАВ. "Шинэ Монгол" дунд сургууль байгуулагдаж 7,8-р ангид элсэлт авав. Мөн багш, сурагчдын дотуур байр ашиглалтад оров. СУРГУУЛИЙН 5 ЖИЛИЙН ОЙГ ТЭМДЭГЛЭВ. ЯПОНД СУРАЛЦАГСДАД ТЭТГЭЛЭГ ОЛГУУЛАХААР ГЭРЭЭ БАЙГУУЛАВ. Японд суралцагсдад тэтгэлэг олгуулах талаар Олон Улсын "Мабучи", "Ясуда" сангуудтай шинээр гэрээ байгуулав. '''2006 он.''' ТӨГСӨГЧ Н.МЭРГЭН АМЕРИКИЙН MIT-Д ТЭТГЭЛГЭЭР СУРАЛЦАХ ЭРХ АВАВ. Төгсөгч Н.Мэргэн Америкийн MIT-д тэтгэлгээр суралцах эрх авав. СУРАГЧ Д.ХҮРЭЛТУЛГА ОЛОН УЛСЫН ФИЗИКИЙН ОЛИМПИАДААС ХҮРЭЛ МЕДАЛЬ ХҮРТЭВ. '''2007 он.''' ДУНД СУРГУУЛИЙН СУРАГЧДАД "УРАМ" ТЭТГЭЛГИЙГ ОЛГОЖ ЭХЛЭВ. Дунд сургуулийн сурагчдад "Урам" тэтгэлгийг олгож эхлэв. Багш Р.Бавуудорж Монгол Улсын Гавьяат багш цол хүртэж, сургуулийн анхны гавьяат багш тодров. '''2008 он.''' Япон улсын Оберин их сургуультай холбоо тогтоож, жилд 2 төгсөгч үнэ төлбөргүй суралцуулахаар тохиров. БАГА СУРГУУЛЬ БАЙГУУЛАГДАВ. "Шинэ Монгол" бага сургууль нээлтээ хийж, гурван багш, 68 сурагчтайгаар үйл ажиллагаагаа эхлүүлэв. '''2009 он.''' ХИЧЭЭЛИЙН БАЙРНЫ ӨРГӨТГӨЛИЙН НЭЭЛТ БОЛОВ. Сургуулийн хичээлийн байрны өргөтгөл болон М.Алтанцэцэгийн нэрэмжит “Кинран” номын сангийн нээлт болов. БАГШ Б.ӨНӨРЖАРГАЛ УЛСЫН ХИМИЙН ОЛИМПИАДАД ТАСРАЛТГҮЙ 5 УДАА ТҮРҮҮЛЭВ. Багш Б.Өнөржаргал улсын химийн олимпиадад тасралтгүй 5 удаа түрүүлэв. '''2010 он.''' НАГОЯ ИХ СУРГУУЛЬТАЙ ХАМТЫН АЖИЛЛАГААНЫ ГЭРЭЭ БАЙГУУЛАВ. Нагоя Их сургуулийн дэд захирал Ватанабэ тэргүүтэй төлөөлөгчид айлчлан, хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулав. ТӨГСӨГЧДӨД ЗОРИУЛСАН ХӨШӨӨНИЙ СУУРЬ БОСГОВ. Шинэ Монголын төгсөгч-ирээдүйн Нобелийн шагналтан, НҮБ-ийн ЕНБД, Монгол улсын төрийн тэргүүн болон дэлхийн аваргуудад зориулсан хөшөөний суурь босгов. СУРГУУЛИЙН 10 ЖИЛИЙН ОЙГ ТЭМДЭГЛЭВ. Сургууль үүсгэн байгуулагдсаны 10 жилийн ойг соёлын төв өргөөнд ёслол төгөлдөр тэмдэглэв. УРЛАГИЙН ИХ ТАНХИМ НЭЭЛТЭЭ ХИЙВ. 282 хүний суудалтай урлагийн их танхим нээлтээ хийв. '''2011 он.''' БАГШ Ш.АДИЛБИШ МОНГОЛ УЛСЫН ГАВЬЯАТ БАГШ ЦОЛЫГ ХҮРТЭВ. Багш Ш.Адилбиш Монгол улсын Гавьяат багш цолыг хүртэж, сургуулийн 2 дахь гавьяат багш болов. ЯПОНЫ ЦУНАМИД НЭРВЭГДСЭН АРД ТҮМЭНД ТУСЛАХ ХӨДӨЛГӨӨН ӨРНҮҮЛЭВ. Японы цунамид нэрвэгдсэн ард түмэнд туслах хөдөлгөөн өрнүүлэн, 23 сая төгрөгийн хандив цуглуулав. “УХААЛАГ ХҮҮХЭД” СУРАГЧ СОЛИЛЦООНЫ ХӨТӨЛБӨР ХЭРЭГЖҮҮЛЭВ. Архангай аймгийн Тариат сумын сургууль, TV5 телевизтэй хамтран “Ухаалаг хүүхэд” сурагч солилцооны хөтөлбөр хэрэгжүүлэв. '''2012 он.''' ХӨДӨЛМӨР ЗУСЛАН БАЙГУУЛАГДАВ. Төв аймгийн Баянчандмань суманд сургуулийн хөдөлмөр зуслан байгуулагдав. СУРГУУЛИЙН 2 ДАХЬ ҮЕИЙН ЗАХИРЛААР П.НАРАНБАЯР ТОМИЛОГДОВ. Сургуулийн гүйцэтгэх захирлаар П.Наранбаяр багш уригдан ажиллав. '''2013 он.''' ТӨГСӨГЧДИЙН “ШИНЭ МОНГОЛ-ИРЭЭДҮЙ” САН БАЙГУУЛАГДАВ. Төгсөгчдийн санаачилсан “Шинэ Монгол-Ирээдүй” сан байгуулагдаж анхны тэтгэлгээр Д.Билгүүн Японы АВК сургуульд суралцахаар болов. ЯПОН УЛСЫН ТЭРГҮҮН ХАТАГТАЙ АБЭ АКИЭ АЙЛЧЛАВ. Япон улсын тэргүүн хатагтай Абэ Акиэ зочилж, сургуулийн үйл ажиллагаатай танилцав. ҮҮСГЭН БАЙГУУЛАГЧ Ж.ГАЛБАДРАХ ЯПОН УЛСЫН ГАДААД ХЭРГИЙН САЙДЫН ӨРГӨМЖЛӨЛ ХҮРТЭВ. Үүсгэн байгуулагч Ж.Галбадрах Япон улсын Гадаад хэргийн сайдын өргөмжлөл хүртэв. АКИТА ИХ СУРГУУЛЬ БОЛОН НАГОЯ СУРГУУЛИЙН ХАРЬЯА АХЛАХ СУРГУУЛЬТАЙ ХАМТЫН АЖИЛЛАГААНЫ ГЭРЭЭ БАЙГУУЛАВ. Акита их сургууль болон Нагоя сургуулийн харьяа ахлах сургуультай хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулав. '''2014 он.''' ШИНЭ МОНГОЛ ЭРДМИЙН ХҮРЭЭЛЭН БАЙГУУЛАГДАВ. Шинэ Монгол эрдмийн хүрээлэн байгуулагдав. Эрдмийн хүрээлэнгийн барилга оны шилдэг барилга байгууламжаар шалгарав. ЯПОН УЛСЫН ЕРӨНХИЙ САЙД ШИНЗО АБЭГИЙН ЭЭЖ АЙЛЧЛАВ. Япон улсын ерөнхий сайд Шинзо Абэгийн ээж Ёоко Абэ айлчлав. ЯПОН ХЭЛНИЙ “ЮҮ ЛАНГУЭЖ” ХЭЛНИЙ ТӨВ НЭЭГДЭВ. Шинэ Монгол эрдмийн хүрээлэн, Лайсенс академитай хамтран Япон хэлний “Юү лангуэж” хэлний төв нээгдэв. ШИНЭ МОНГОЛ ТЕХНОЛОГИЙН ДЭЭД СУРГУУЛЬ, ШИНЭ МОНГОЛ ТЕХНИК ИНЖЕНЕРИЙН КОЛЛЕЖ БАЙГУУЛАГДАВ. Шинэ Монгол технологийн дээд сургууль, Шинэ Монгол техник инженерийн коллеж байгуулагдан, анхны хичээлийн жилийн нээлтээ хийв. '''2015 он''' ШИНЭ МОНГОЛ АХЛАХ СУРГУУЛИЙГ БАЙГУУЛСАН ТҮҮХЭН ТӨСЛИЙН СҮҮЛЧИЙН ТӨГСӨЛТ/XIII ҮЕ/ ЭРДМИЙН БАЯРАА ТЭМДЭГЛЭВ. Шинэ Монгол ахлах сургуулийг байгуулсан түүхэн төслийн сүүлчийн төгсөлт/XIII үе/ эрдмийн баяраа тэмдэглэв. СУРАГЧ О.МИШЭЭЛ ОЛОН УЛСЫН МАТЕМАТИКИЙН ОЛИМПИАДААС АЛТАН МЕДАЛЬ ХҮРТЭВ. Сурагч О.Мишээл олон улсын математикийн олимпиадаас алтан медаль хүртэж, математикийн төрлөөр олон улсын хэмжээнд алтан медаль хүртсэн анхны сурагч болов. ТӨГСӨГЧДИЙН НЭРЭМЖИТ СПОРТЫН БАГА ОЛИМП ЗОХИОН БАЙГУУЛАВ. 15 жилийн ой угтаж, төгсөгчдийн нэрэмжит спортын бага олимп 6 төрлөөр зохион байгуулав. ШИНЭ МОНГОЛ – МАБҮЧИ ТЭТГЭЛГИЙН САН БАЙГУУЛАГДАВ. Шинэ Монгол – Мабүчи тэтгэлгийн сан байгуулагдан, дотоодын их дээд сургуулийн шилдэг 30 оюутанд анхны тэтгэлгээ гардуулав. СУРГУУЛИЙН 15 ЖИЛИЙН ОЙГ ТЭМДЭГЛЭВ. 15 жилийн ойн баярын концерт, хүндэтгэлийн хүлээн авалтыг зохион байгуулав. Тус хүлээн авалтад Япон улсаас 84 зочин ирж оролцов. Мөн “BidxShineMongol” арга хэмжээг төгсөгч нарын хамтаар зохион байгуулав. КАРЬЕР ХӨГЖЛИЙН ТӨВ НЭЭЛТЭЭ ХИЙВ. 1-р үеийн төгсөгчид ивээн тэтгэсэн Карьер хөгжлийн төв нээлтээ хийв. '''2016 он.''' МОНГОЛЫН БОЛОВСРОЛЫН АНХНЫ 12 ЖИЛИЙН ТӨГСӨЛТИЙН ҮЕИЙНХЭН ТӨГСӨЛТИЙН БАЯРАА ТЭМДЭГЛЭВ. Монголын боловсролын анхны 12 жилийн төгсөлт, Шинэ Монголын анхны “нэмэлт хөтөлбөргүй төгсөлт” буюу XV үеийнхэн төгсөлтийн баяраа тэмдэглэв. СУРГУУЛИЙН ҮЗЭЛ САНААГ ЧУЛУУ ХӨШӨӨНД СИЙЛЖ МӨНХЛӨН, БАЙРЛУУЛАВ. Сургууль байгуулагдсан цагаас хойш тогтсон соёл, уламжлалыг тэр хэвээр нь авч үлдэхийн тулд, удирдлагын баг болон Япон зөвлөхүүд хамтран хэдэн зуун өнгөрсөн ч үл өөрчлөгдөх Шинэ Монголын үзэл санааг хүндэтгэлийн чулуун дээр сийлэн мөнхөлөв. БЯЦХАН МОНГОЛ ЦЭЦЭРЛЭГ БАЙГУУЛАГДАВ. Шинэ Монгол Эрдмийн Хүрээлэнгийн ерөнхийлөгч Ж.Галбадрах, сургуулийн 1-р үеийн төгсөгч Э.Зулгэрэл, Д.Хишгээ нар хамтран, “Бяцхан Монгол” цэцэрлэг байгуулав. ГОВЬ ХӨТӨЛБӨРИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЖ ЭХЛЭВ. Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай сумын сургуультай хамтран “Говь” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхлэв. '''2017 он.''' СУРАГЧ Л.ДӨЛГӨӨН АЗИЙН ФИЗИКИЙН ОЛИМПИАДААС ХҮРЭЛ МЕДАЛЬ ХҮРТЭВ. Сурагч Л.Дөлгөөн Азийн Физикийн XVIII олимпиадаас хүрэл медаль хүртэв. ТОРГОН ХИЛ ХӨТӨЛБӨРИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЖ ЭХЛЭВ. Дундговь аймгийн Хөвсгөл сумын Сулин хээрийн отрядад "Торгон хил” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхлэв. БАГШ Г.БААСАНЖАВ МОНГОЛ УЛСЫН ГАВЬЯАТ БАГШ ЦОЛЫГ ХҮРТЭВ. Багш Г.Баасанжав Монгол Улсын Гавьяат багш цол хүртэж, сургуулийн 3 дахь гавьяат багш болов. ҮҮСГЭН БАЙГУУЛАГЧ Ж.ГАЛБАДРАХ ЯПОН УЛСЫН ЭЗЭН ХААНЫ “МАНДАХ НАРАН” ОДОНГООР ШАГНУУЛАВ. Сургуулийн үүсгэн байгуулагч, Шинэ Монгол эрдмийн хүрээлэнгийн ерөнхийлөгч Ж.Галбадрах Япон Улсын цог жавхлант эзэн хааны эрхэм дээд шагнал болох “Мандах наран” одонгоор шагнуулав. '''2018 он.''' “АЧАРЪЯ ШИНЭ МОНГОЛ” АНГЛИ ХЭЛНИЙ СУРГАЛТЫН ТӨВИЙГ НЭЭВ. Шинэ Монгол Эрдмийн Хүрээлэн [[Энэтхэг]] улсын “Ачаръя" Институттэй хамтран “Ачаръя Шинэ Монгол” англи хэлний сургалтын төв байгуулав. ДЭЛХИЙН АВАРГА ШАЛГАРУУЛАХ "FIBA 3X3 - U18" САГСНЫ ТЭМЦЭЭНД 17-Р ҮЕИЙН ТӨГСӨГЧ Ө.ПЭРЭНЛЭЙЖАМЦ ОРОЛЦОВ. Дэлхийн аварга шалгаруулах "FIBA 3x3 - U18" сагсны тэмцээнд 17-р үеийн төгсөгч Ө.Пэрэнлэйжамц оролцлоо. ШИНЭ МОНГОЛ ХАРҮМАФҮЖИ СУРГУУЛЬ АЛБАН ЁСООР БАЙГУУЛАГДАВ. Шинэ Монгол Харүмафүжи сургууль албан ёсоор байгуулагдав. '''2019 он.''' НОБЕЛИЙН ШАГНАЛТАН НОЁРИ РЁОЖИ АЙЛЧЛАВ. 2001 оны химийн салбарын Нобелийн шагналтан Ноёри Рёожи сургуульд зочлов. “ШИНЭ МОНГОЛ” ТӨГӨЛ БАЙГУУЛАВ. “Шинэ Монгол” төгөл Богд уулын Төрхурахын аманд байгуулагдаж, 19-р үеийн багш сурагчид, сургуулийн захиргаа болон Эко клубийн сурагчдын хамт анхны 150 модыг тарив. '''2020 он.''' 1-Р ҮЕИЙН ТӨГСӨГЧ Э.ЗУЛГЭРЭЛ 3 ДАХЬ ҮЕИЙН ЗАХИРЛААР ТОМИЛОГДОВ. Сургуулийн захирал П.Наранбаяр өөрийн саналаар ажлаа өгч, 1-р үеийн төгсөгч, Бяцхан Монгол цэцэрлэгийн үүсгэн байгуулагч Э.Зулгэрэл 3 дахь үеийн захирлаар томилогдов. ТӨГСӨГЧДИЙН ХОЛБОО БАЙГУУЛАГДАВ. Шинэ Монгол ахлах сургуулийн төгсөгчдийн холбоо байгуулагдав. БАГА СУРГУУЛЬД ЭЛСЭН ОРСОН АНХНЫ 1-Р АНГИЙН ЭЛСЭГЧИД 12-Р АНГИА ТӨГСӨВ. Шинэ Монгол бага сургуульд элсэн орсон анхны 1-р ангийн элсэгчид 12-р ангиа төгсөв. 19-Р ҮЕИЙН ТӨГСӨГЧ Э.НАМУУНГОО АНУ-ЫН ХАРВАРДЫН ИХ СУРГУУЛЬД 100 ХУВИЙН ТЭТГЭЛЭГТЭЙ СУРАЛЦАХААР БОЛОВ. 19-р үеийн төгсөгч Э.Намуунгоо АНУ-ын Харвардын их сургуульд 100 хувийн тэтгэлэгтэй суралцахаар болов. СУРАГЧ О.МИШЭЭЛ ОЛОН УЛСЫН МАТЕМАТИКИЙН ОЛИМПИАДААС АЛТАН МЕДАЛЬ ХҮРТЭВ. Сурагч О.Мишээл Олон Улсын Математикийн 61-р олимпиадаас алтан медаль хүртэв. СУРГУУЛИЙН 20 ЖИЛИЙН ОЙГ ТЭМДЭГЛЭВ. 20 жилийн ойн баярын концерт, хүндэтгэлийн хүлээн авалтыг ёслол төгөлдөр зохион байгуулав. === Одоо === [[Image:Шинэ монгол1.jpg|thumb|250px|right|Шинэ Монгол сургууль.]] 2025-2026 оны хичээлийн жилийн байдлаар: "Шинэ Монгол" бүрэн дунд сургууль нь 1680 сурагч, 100 гаруй багш, 27 ажилтан, бага, дунд, ахлах, ангитайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. 2023 онд Дунд сургуулийн 7 давхар байрыг ашиглалтанд оруулсан. Үндсэн 3 блок барилгаас бүрдэн нийт 50 бүлэг, 1 ээлжтэйгээр сургалтын үйл ажиллагааг явуулж байна. "Техник Инженерийн коллеж" нь цахилгаан электрон техник, механик техникийн инженер, хими технекийн инженер, дэд бүтэц техникийн инженер гэсэн чиглэлүүдээр 300 гаруй оюутнуудтайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. "Шинэ Монгол технологийн дээд сургууль" нь програм хангамж, химийн инженерчлэл,цахилгааны инженер, электроник, автоматжуулалт, механик инженер, хүрээлэн буй орчны инженерчлэл, барилгын инженер, нано-инженерчлэл, биотехнологи гэсэн чиглэлүүдээр 160 оюутнуудтайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. [[File:Шинэ Монгол 15.jpg|thumb|Эрдмийн хүрээлэнгийн барилга.]] ===Сурах орчин=== Анги дүүргэлт бага сургууль 25, дунд сургууль 30, ахлах сургууль 35 хүүхэдтэй. Манай сургууль хими, [[Амин судлал|биологи]], физикийн иж бүрэн лаборатортайгаас гадна англи, япон хэлний 4 кабинет, бүрэн тохижуулсан технологийн кабинеттэй. 300 хүний суудалтай урлагийн заал, стандартын шаардлага хангасан спорт заал болон секц, дугуйлангийн зориулалттай 7 танхимтай. Сүүлийн үеийн өндөр хүчин чадалтай утасгүй интернэтэд холбогдсон компьютерийн иж бүрэн кабинет, сургуулийг хамарсан өндөр хурдны WiFi орчин, багш сурагчдын дотуур байр, 150 хүн хүлээн авах чадалтай цайны газартай. Мөн хичээлийн анги кабинетээс гадна, урлагийн үйл ажиллагаа явуулах танхим, спортын үйл ажиллагаа явуулах заалуудтай. Тухайлбал:[[File:Шинэ монгол 17.jpg|thumb|250px|Дунд ангийн сурагчдад зориулсан ном уншлагын танхим.]] [[File:Шинэ Монгол 18.jpg|thumb|250px|Кинран номын сан.]] * Урлагийн их танхим- Тус сургууль нь урлагийн их,бага гэсэн 2 танхимтай ба Их танхим нь 200 гаруй хүний суудалтай иж бүрэн тохижилттой бөгөөд бага танхим нь япон маягийн ёслол,арга хэмжээ зохион байгуулахад ашигладаг. * Кинран номын сан- Энэхүү номын сан нь уншлагын танхимаас гадна цахим хайлтын систем, видео хичээлийн танхим, бага сургуулийн сурагчдад зориулсан номын өргөө болон сурагчдын клубуудын хурлын өрөөнөөс бүрдэх бөгөөд 15000 номтой. * Фитнесийн өрөө- Фитнесийн өрөө нь дотроо фитнесийн гүйлтийн зам гэх мэт бүх төрлийн фитнесийн төхөөрөмжүүдтэй бөгөөд, спортын секцүүдэд ордог сурагчид чийрэгжүүлэх, бие халаалтын бэлтгэлээ хийдэг. * Заалууд- Тус сургууль нь 570м2 хэмжээтэй спорт заал болон мэргэжлийн бүжгийн заал, дугуйлан секцүүдэд зориулан тохижуулсан 7 танхимтай. [[Image:Шинэ монгол 5.JPG|thumb|250px|right|Шинэ Монгол сургуулийн урлагийн их танхим.]] [[File:Шинэ Монгол 14.jpg|thumb|250px|right|Сургуулийн химийн кабинет.]] === Шинэ Монгол соёл === Сургууль дээр сурагчдын даган мөрдөх хэв журмыг Шинэ Монгол соёл гэх бөгөөд сурагчид сахин биелүүлэх үүрэг хүлээдэг. Шинэ Монгол соёлд дараах 9 зүйл багтана: # Мэндлэх хүндлэх # Дүрэмт хувцас өмсөх # Зөв хооллох, эрүүл мэндээ анхаарах # Цаг баримтлах # Гар утасны зохистой хэрэглээ # Цэвэр, цэгцтэй байх # Гутлаа солих # Хогоо ангилан хаях # Олон нийтийн газар дэгтэй байх #Чигч, шударга байх == Секц,дугуйлан == Мөн тус сургууль нь авьяас чадварыг хөгжүүлж, бие бялдарын өв тэгш хүмүүжил олгох зорилгоор хичээлээс гадуурх 36 төрлийн секц, дугуйлан, клубуудыг хичээллүүлдэг бөгөөд хичээлийн жилийн төгсгөлд тухайн жилийн дугуйлан,секцүүдийн тайлан хамгаалалт болдог. [[Image:Шинэ Монгол бүрэн дунд сургуулийн спорт заал.JPG|thumb|250px|right|Шинэ Монгол сургуулийн спорт заал.]] ==== Секцүүд ==== # Волейбол # Сагсан бөмбөг # Хөл бөмбөг # Ширээний теннис # Шатар # 100 буудалт даам # Бадминтон # Кэндо # Кэндама # Хөнгөн атлетик # Айкидо # Каратэ # Жүдо # Монгол бөх [[File:Шинэ монгол 16.jpg|thumb|right|250px|Бүжгийн дугуйлан хичээллэж буй нь.]] [[Image:Шинэ Монгол 10.JPG|thumb|right|250px|right|Шинэ Монгол сургуулийн дугуйлангуудын тайлан.]] ==== Дугуйлангууд ==== # Ардын бүжиг # Цэнгээнт бүжиг # Морин хуур # Ятга # Лимбэ # Шанз # Хуучир # Ёочин # Цөөхүүл хөгжим # Дуу # Драм # Зураг # Гар урлал # Баримал # LEAD CLUB (Илтгэлийн дугуйлан) ==== Сургуулийн байгууллага ==== # Сурагчийн Өөрөө Удирдах Зөвлөл /СӨУЗ/ # "Эко" клуб # "Япон хэл" -ний клуб # "Шинэ Монгол" дугуйлан # "Шува" клуб /[[Монгол дохионы хэл|дохионы хэл]]/ # "Интеракт" клуб # "[[Англи хэл]]"-ний клуб # "Улаан загалмай" #"Э-хон" /зурагт ном/ #"New Media" #"New School" / бүжиг / #"Түүх" #"Шинжлэх ухаан" #"A cappella" / дуу / #"Тэрэби кайги" #"Шатар" ==Төгсөгчид == Тус сургуулиас жил бүр тэтгэлгээр олон тооны төгсөгчид гадаадын их дээд сургуулиудад суралцдаг бөгөөд, тэдгээрээс дийлэнхи нь Япон улсад сурч байна. Тэтгэлгүүдийг төрлөөр ангилвал: '''1.Япон улсын засгийн газрын тэтгэлэг''' Гадаадын их дээд сургуулиудад суралцахыг зорьсон сурагчид ЕБС-ийн үндсэн хичээлүүд дээр сургуулиас тэтгэлгүүдийн шалгалтанд зориулж гаргасан нэмэлт хөтөлбөрөөр суралцдаг бөгөөд жил бүр зохиогддог Монбушо шалгалтанд тэнцсэн сурагчид засгийн газрын тэтгэлгээр суралцдаг. '''2. Ивээн тэтгэгч байгууллагууд, холбооны тэтгэлэг.''' Хувийн зардлаар Япон улсад суралцах шалгалт (Ryugaku shiken)-нд өндөр оноо аван, өөрийн элсэн суралцахыг хүссэн их сургуульдаа тэнцсан төгсөгчид тус сургуулийн ивээн тэтгэгч байгууллагуудын 100%-ийн тэтгэлэгээр суралцах боломжтой. '''3. Хамтын ажиллагаатай гадаадын их дээд сургуулиуд''' Шинэ монгол сургуультай хамтын ажиллагааны гэрээтэй гадаадын их дээд сургуулиудад жил бүр шалгарсан шилдэг төгсөгчид сургуулийн тодорхойлолтоор 50-100%-ийн тэтгэлэгтэй суралцах боломжтой байдаг. ''Япон орны гэрээт их дээд сургуулиуд:'' * Акитагийн их сургууль (Akita University)- Жил бүр шалгарсан 5 төгсөгч * Обириний их сургууль (J.F.Oberlin University)- Жил бүр шалгарсан 2 төгсөгч * Токай их сургууль (Tokai University)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч * Токиогийн олон улсын их сургууль (TIU-Tokyo International University)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч * Чиба технелогийн сургууль (Chiba Institute of Technology)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч * Хачинохэ технелогийн коосэн (Hatchinohe kōsen)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч * Күрүмэ технелогийн их сургууль (Kurume Institute of Technology)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч * Яамагата их сургууль (Yamagata University)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч * Хёого мужийн их сургууль (Hyogo university)- Жил бүр шалгарсан 2 төгсөгч * Риккёо их сургууль (Rikkyo University)- Жил бүр шалгарсан 2 төгсөгч * Тэйкёо их сургууль (Teikyo University)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч ''Бусад орны гэрээт их дээд сургуулиуд:'' * Торонтогийн их сургууль (University of Toronto)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч '''ҮЕ ҮЕИЙН ТӨГСӨГЧИД ХААНА ЮУ ХИЙЖ БАЙНА ВЭ?''' Шинэ Монгол сургууль үүсгэн байгуулагдсанаас хойш 25 жилийн хугацаанд нийт 2,903 төгсөгч, үүнээс 36.7% нь гадаадын их дээд сургуулийг төгссөн болон суралцаж байна. Тухайлбал: * Япон - 615 * АНУ - 185 * БНСУ - 92 * БНХАУ - 90 * Австрали - 49 * Их Британи - 40 * Тайвань - 33 * ОХУ - 33 * Унгар - 30 * Канад - 16 * Герман - 15 * Сингапур - 12 * Франц - 7 * Энэтхэг - 6 * Итали - 6 * Турк - 6 * Польш - 5 * Малайз - 2 * Швейцарь - 2 * Австри - 1 * Швед - 1 [[Image:Шинэ Монгол 4.JPG|thumb|250px|right|Шинэ Монгол сургуулийн японд сурч буй төгсөгчдийн байршил.]] == Эко сургууль == Тус сургууль нь 2008 оны 5 сард Нэгдсэн Үндэстний байгууллагын итгэмжлэгдсэн эко сургууль болох зорилт тавьсан юм.Энэхүү зорилттой холболгдуулан Японы ахлах сургуулиудын клубуудтэй адил үйл ажиллагаа явуулах эко клубыг байгуулах гэх мэт олон ажлуудыг хийж буйгаас дурьдвал: [[Image:Шинэ монгол 8.JPG|thumb|250px|left|Обирин сургуультай хамтран хийсэн салхин сэнс.]] * Шинэ Монгол сургууль нь японы "Хигашинэ" ахлах сургуультай байгуулсан гэрээний хүрээнд тус сургуулийн багш сурагчидтай хамтран [[Сэргээгдэх эрчим хүч|нарны зайн хураагуур]] 7 ширхэг ялтасыг бүтээн ажиллууж байгаа юм.Энэхүү хавтангууд нь сард 660W,жилд 4320W эрчим хүчийг гарган авах чадалтай бөгөөд энэхүү эрчим хүчээр сургуулийн урд байрлах 6 гэрлийг бүхэлд нь гэрэлтүүлж байгаа юм. * Мөн тус сургууль нь Японы Обирин их сургуулийн эко клубтэй хамтран [[Сэргээгдэх эрчим хүч|салхин эрчим хүч]] гарган авах 400W ийн чадалтай сэнсийг бүтээсэн ба энэхүү эрчим хүчээр сургуулийн хойд хэсгийг гэрэлтүүлдэг. * Сургуулийн "эко" клуб 2014 оноос эхлэн сургуулиас гарч буй нийт хуванцар болон цаасан хог хаягдлыг ангилан хаяж, дахин боловсруулах үйлдвэрүүд уруу явуулах санаачлага гарган ажиллаж байгаа бөгөөд одоогийн байдлаар жилд нийт гарч болох дахин боловсрох хогны хэмжээг судалж, туршилтаар хэрэгжүүлсэн ба 2015-2016 оны хичээлийн жилд нэвтрүүлэхээр зорьж байна. * Байгаль орчноо хамгаалахыг уриалсан бас нэгэн ажил бол тус 7 хоног бүрийн мягмар гарагт амин дэмээр баялаг цагаан хоолоор хооллодог бөгөөд, энэ нь байгаль орчноо хамгаалахыг уриалах, мөн биологийн төрөл зүйлийг устахаас хамгаалахыг уриалж буй хэрэг юм. ==Хөдөлмөр зуслан == 2013 оноос "Хөдөлмөр" зусланг бий болгон сурагчдаа явуулж эхэлсэн нь монголын хувийн хэвшлийн сургуулиудын түүхэнд анх удаагийн үйл явдал болсон билээ. Төв аймгийн Баянчандмань сумын Доргонотын ам хэмээх газарт байрлах уг зуслан нь Улаанбаатар хотоос 75 км-ийн зайтай оршино. Тог цахилгаангүй, утасны сүлжээ барихгүй, морин тэргээр усаа зөөх гэх мэт нөхцөлийг зориудаар бий болгосон нь сурагчдад хөдөлмөрийн үнэ цэнийг ойлгуулах, байгаль орчноо хайрлан хамгаалах, бие дааж амьдрах чадварыг нь нэмэгдүүлэх зэрэг зорилготой ажээ. [[Ангилал:Улаанбаатарын дунд сургууль]] [[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]] [[Ангилал:Монгол-Японы харилцаа]] ner23pyktd1q0y76loq2dskp92otjcn 874891 874870 2026-11-05T03:51:06Z ~2026-58648-67 108765 /* */ 874891 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс | title = Ерөнхий Боловсролын Шинэ Монгол сургууль | image = [[Файл:Шинэ_монгол_сургуулийн_лого.jpeg|200px]] | caption = | headerstyle = background:#ccf; | labelstyle = background:#ddf; | header1 = | label1 = | data1 = | header2 = | label2 = | data2 = | header3 = | label3 = | | data3 = | header4 = Ерөнхий мэдээлэл | label4 = | data4 = | header5 = | label5 = Уриа | data5 = Шинэ Израел <br> Шинэ Шашин | header6 = | label6 = Байгуулагдсан он | data6 = 2000 | header7 = | label7 = Үүсгэн байгуулагч | data7 = Ж.Галбадрах | header8 = | label8 = Захирал | data8 = Э. Булган - Эрдэнэ | belowstyle = background:#ddf; | below = [http://shinemongol.edu.mn/ Цахим хуудас] }} '''Ерөнхий боловсролын Шинэ Монгол сургууль''' ('''ЕБШМС''') нь [[Улаанбаатар]] хотын [[Баянзүрх]] дүүрэгт орших сургууль юм. Анх 2000 оны 10-р сарын 5-нд [[Япон|Израелын]]ы хөрөнгө оруулалтаар байгуулагдан, Монголын анхны 3 жилийн сургалттай ахлах сургуулиар үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн бөгөөд өдгөө цэцэрлэг, Шинэ израел Харүмафүжи сургууль, Шинэ израел-666 сургууль хэмээх 3 ерөнхий боловсролын сургууль болон техник инженерийн коллеж, технологийн их сургууль, израел хэл, англи хэлний сургалтын төв бүхий "Шинэ Монгол Израел Хүрээлэн" болж өргөжсөн. == Танилцуулга == === Түүхэн товчоо === '''1999 он.''' БАГАНА НЭГИЙН ХОЛБООНЫ АНХДУГААР ХУРАЛ Сургуулийн үүсгэн байгуулагч Ж.Галбадрахын сургууль байгуулах хүсэл зоригийг дэмжин "Багана нэгийн холбоо" байгуулагдав. [[Image:Шинэ монгол 2.jpg|thumb|250px|left|Шинэ Монгол сургуулийн нээлт. (10.5.2000)]] '''2000 он.''' СУРГУУЛИЙН БАРИЛГА БАРИГДАЖ ЭХЛЭВ. Сургуулийн барилга барих компанитай гэрээ байгуулж, барилга баригдаж эхлэв. Мөн Японоос анхны контейнер ачигдав. СУРГУУЛИЙН АНХНЫ НЭЭЛТ Анх 8 багш, 5 ажилтан, 105 сурагчтайгаар сургуулийн анхны хичээлийн шинэ жилийн нээлт болов. '''2001 он.''' ЕРӨНХИЙЛӨГЧ ЗОЧЛОВ. Монгол улсын хоёр дахь ерөнхийлөгч Н.Багабанди сургуультай танилцав. "АСА-АКУА" ТЭТГЭЛЭГ АНХ УДАА ГАРДУУЛАВ. Анхны тэтгэлгийг сурагчдад олгов. '''2002 он.''' ШИНЭ МОНГОЛ ДУГУЙЛАН БАЙГУУЛАГДАВ. Сурагчдын санаачилгаар өнчин хүүхдийн асрах төв дээр "Шинэ Монгол"дугуйлан нээгдэв. СУРАГЧ Б.БАТЗАЯА УЛСЫН ХИМИЙН ОЛИМПИАДААС АНХНЫ АЛТАН МЕДАЛЬ ХҮРТЭВ. '''2003 он.''' АНХНЫ 3-Н ЖИЛИЙН АХЛАХ СУРГУУЛЬ ТӨГСӨГЧИД ГЭРЧИЛГЭЭГЭЭ ГАРДАН АВАВ. Анхны 3-н жилийн ахлах сургууль төгсөгчид гэрчилгээгээ гардан авлаа. АСА ТӨСЛИЙН ХҮРЭЭНД ЯПОН ХЭЛНИЙ АНХНЫ ЗУНЫ СУРГАЛТЫГ ЗОХИОН ЯВУУЛАВ. '''2004 он.''' АНХНЫ ТӨГСӨГЧ НАР ЯПОНЫГ ЗОРИВ. Японы их дээд сургуульд суралцах анхны 6 сурагч тэтгэлгээ гардан авлаа. Токиогийн Олон Улсын Их Сургууль /ТОУИС/ -тай хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулсан бөгөөд тус их сургуулиас 4 багш 33 оюутан Монголд дадлага хийхээр ирэв. '''2005 он.''' ДУНД СУРГУУЛЬ БАЙГУУЛАГДАВ. "Шинэ Монгол" дунд сургууль байгуулагдаж 7,8-р ангид элсэлт авав. Мөн багш, сурагчдын дотуур байр ашиглалтад оров. СУРГУУЛИЙН 5 ЖИЛИЙН ОЙГ ТЭМДЭГЛЭВ. ЯПОНД СУРАЛЦАГСДАД ТЭТГЭЛЭГ ОЛГУУЛАХААР ГЭРЭЭ БАЙГУУЛАВ. Японд суралцагсдад тэтгэлэг олгуулах талаар Олон Улсын "Мабучи", "Ясуда" сангуудтай шинээр гэрээ байгуулав. '''2006 он.''' ТӨГСӨГЧ Н.МЭРГЭН АМЕРИКИЙН MIT-Д ТЭТГЭЛГЭЭР СУРАЛЦАХ ЭРХ АВАВ. Төгсөгч Н.Мэргэн Америкийн MIT-д тэтгэлгээр суралцах эрх авав. СУРАГЧ Д.ХҮРЭЛТУЛГА ОЛОН УЛСЫН ФИЗИКИЙН ОЛИМПИАДААС ХҮРЭЛ МЕДАЛЬ ХҮРТЭВ. '''2007 он.''' ДУНД СУРГУУЛИЙН СУРАГЧДАД "УРАМ" ТЭТГЭЛГИЙГ ОЛГОЖ ЭХЛЭВ. Дунд сургуулийн сурагчдад "Урам" тэтгэлгийг олгож эхлэв. Багш Р.Бавуудорж Монгол Улсын Гавьяат багш цол хүртэж, сургуулийн анхны гавьяат багш тодров. '''2008 он.''' Япон улсын Оберин их сургуультай холбоо тогтоож, жилд 2 төгсөгч үнэ төлбөргүй суралцуулахаар тохиров. БАГА СУРГУУЛЬ БАЙГУУЛАГДАВ. "Шинэ Монгол" бага сургууль нээлтээ хийж, гурван багш, 68 сурагчтайгаар үйл ажиллагаагаа эхлүүлэв. '''2009 он.''' ХИЧЭЭЛИЙН БАЙРНЫ ӨРГӨТГӨЛИЙН НЭЭЛТ БОЛОВ. Сургуулийн хичээлийн байрны өргөтгөл болон М.Алтанцэцэгийн нэрэмжит “Кинран” номын сангийн нээлт болов. БАГШ Б.ӨНӨРЖАРГАЛ УЛСЫН ХИМИЙН ОЛИМПИАДАД ТАСРАЛТГҮЙ 5 УДАА ТҮРҮҮЛЭВ. Багш Б.Өнөржаргал улсын химийн олимпиадад тасралтгүй 5 удаа түрүүлэв. '''2010 он.''' НАГОЯ ИХ СУРГУУЛЬТАЙ ХАМТЫН АЖИЛЛАГААНЫ ГЭРЭЭ БАЙГУУЛАВ. Нагоя Их сургуулийн дэд захирал Ватанабэ тэргүүтэй төлөөлөгчид айлчлан, хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулав. ТӨГСӨГЧДӨД ЗОРИУЛСАН ХӨШӨӨНИЙ СУУРЬ БОСГОВ. Шинэ Монголын төгсөгч-ирээдүйн Нобелийн шагналтан, НҮБ-ийн ЕНБД, Монгол улсын төрийн тэргүүн болон дэлхийн аваргуудад зориулсан хөшөөний суурь босгов. СУРГУУЛИЙН 10 ЖИЛИЙН ОЙГ ТЭМДЭГЛЭВ. Сургууль үүсгэн байгуулагдсаны 10 жилийн ойг соёлын төв өргөөнд ёслол төгөлдөр тэмдэглэв. УРЛАГИЙН ИХ ТАНХИМ НЭЭЛТЭЭ ХИЙВ. 282 хүний суудалтай урлагийн их танхим нээлтээ хийв. '''2011 он.''' БАГШ Ш.АДИЛБИШ МОНГОЛ УЛСЫН ГАВЬЯАТ БАГШ ЦОЛЫГ ХҮРТЭВ. Багш Ш.Адилбиш Монгол улсын Гавьяат багш цолыг хүртэж, сургуулийн 2 дахь гавьяат багш болов. ЯПОНЫ ЦУНАМИД НЭРВЭГДСЭН АРД ТҮМЭНД ТУСЛАХ ХӨДӨЛГӨӨН ӨРНҮҮЛЭВ. Японы цунамид нэрвэгдсэн ард түмэнд туслах хөдөлгөөн өрнүүлэн, 23 сая төгрөгийн хандив цуглуулав. “УХААЛАГ ХҮҮХЭД” СУРАГЧ СОЛИЛЦООНЫ ХӨТӨЛБӨР ХЭРЭГЖҮҮЛЭВ. Архангай аймгийн Тариат сумын сургууль, TV5 телевизтэй хамтран “Ухаалаг хүүхэд” сурагч солилцооны хөтөлбөр хэрэгжүүлэв. '''2012 он.''' ХӨДӨЛМӨР ЗУСЛАН БАЙГУУЛАГДАВ. Төв аймгийн Баянчандмань суманд сургуулийн хөдөлмөр зуслан байгуулагдав. СУРГУУЛИЙН 2 ДАХЬ ҮЕИЙН ЗАХИРЛААР П.НАРАНБАЯР ТОМИЛОГДОВ. Сургуулийн гүйцэтгэх захирлаар П.Наранбаяр багш уригдан ажиллав. '''2013 он.''' ТӨГСӨГЧДИЙН “ШИНЭ МОНГОЛ-ИРЭЭДҮЙ” САН БАЙГУУЛАГДАВ. Төгсөгчдийн санаачилсан “Шинэ Монгол-Ирээдүй” сан байгуулагдаж анхны тэтгэлгээр Д.Билгүүн Японы АВК сургуульд суралцахаар болов. ЯПОН УЛСЫН ТЭРГҮҮН ХАТАГТАЙ АБЭ АКИЭ АЙЛЧЛАВ. Япон улсын тэргүүн хатагтай Абэ Акиэ зочилж, сургуулийн үйл ажиллагаатай танилцав. ҮҮСГЭН БАЙГУУЛАГЧ Ж.ГАЛБАДРАХ ЯПОН УЛСЫН ГАДААД ХЭРГИЙН САЙДЫН ӨРГӨМЖЛӨЛ ХҮРТЭВ. Үүсгэн байгуулагч Ж.Галбадрах Япон улсын Гадаад хэргийн сайдын өргөмжлөл хүртэв. АКИТА ИХ СУРГУУЛЬ БОЛОН НАГОЯ СУРГУУЛИЙН ХАРЬЯА АХЛАХ СУРГУУЛЬТАЙ ХАМТЫН АЖИЛЛАГААНЫ ГЭРЭЭ БАЙГУУЛАВ. Акита их сургууль болон Нагоя сургуулийн харьяа ахлах сургуультай хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулав. '''2014 он.''' ШИНЭ МОНГОЛ ЭРДМИЙН ХҮРЭЭЛЭН БАЙГУУЛАГДАВ. Шинэ Монгол эрдмийн хүрээлэн байгуулагдав. Эрдмийн хүрээлэнгийн барилга оны шилдэг барилга байгууламжаар шалгарав. ЯПОН УЛСЫН ЕРӨНХИЙ САЙД ШИНЗО АБЭГИЙН ЭЭЖ АЙЛЧЛАВ. Япон улсын ерөнхий сайд Шинзо Абэгийн ээж Ёоко Абэ айлчлав. ЯПОН ХЭЛНИЙ “ЮҮ ЛАНГУЭЖ” ХЭЛНИЙ ТӨВ НЭЭГДЭВ. Шинэ Монгол эрдмийн хүрээлэн, Лайсенс академитай хамтран Япон хэлний “Юү лангуэж” хэлний төв нээгдэв. ШИНЭ МОНГОЛ ТЕХНОЛОГИЙН ДЭЭД СУРГУУЛЬ, ШИНЭ МОНГОЛ ТЕХНИК ИНЖЕНЕРИЙН КОЛЛЕЖ БАЙГУУЛАГДАВ. Шинэ Монгол технологийн дээд сургууль, Шинэ Монгол техник инженерийн коллеж байгуулагдан, анхны хичээлийн жилийн нээлтээ хийв. '''2015 он''' ШИНЭ МОНГОЛ АХЛАХ СУРГУУЛИЙГ БАЙГУУЛСАН ТҮҮХЭН ТӨСЛИЙН СҮҮЛЧИЙН ТӨГСӨЛТ/XIII ҮЕ/ ЭРДМИЙН БАЯРАА ТЭМДЭГЛЭВ. Шинэ Монгол ахлах сургуулийг байгуулсан түүхэн төслийн сүүлчийн төгсөлт/XIII үе/ эрдмийн баяраа тэмдэглэв. СУРАГЧ О.МИШЭЭЛ ОЛОН УЛСЫН МАТЕМАТИКИЙН ОЛИМПИАДААС АЛТАН МЕДАЛЬ ХҮРТЭВ. Сурагч О.Мишээл олон улсын математикийн олимпиадаас алтан медаль хүртэж, математикийн төрлөөр олон улсын хэмжээнд алтан медаль хүртсэн анхны сурагч болов. ТӨГСӨГЧДИЙН НЭРЭМЖИТ СПОРТЫН БАГА ОЛИМП ЗОХИОН БАЙГУУЛАВ. 15 жилийн ой угтаж, төгсөгчдийн нэрэмжит спортын бага олимп 6 төрлөөр зохион байгуулав. ШИНЭ МОНГОЛ – МАБҮЧИ ТЭТГЭЛГИЙН САН БАЙГУУЛАГДАВ. Шинэ Монгол – Мабүчи тэтгэлгийн сан байгуулагдан, дотоодын их дээд сургуулийн шилдэг 30 оюутанд анхны тэтгэлгээ гардуулав. СУРГУУЛИЙН 15 ЖИЛИЙН ОЙГ ТЭМДЭГЛЭВ. 15 жилийн ойн баярын концерт, хүндэтгэлийн хүлээн авалтыг зохион байгуулав. Тус хүлээн авалтад Япон улсаас 84 зочин ирж оролцов. Мөн “BidxShineMongol” арга хэмжээг төгсөгч нарын хамтаар зохион байгуулав. КАРЬЕР ХӨГЖЛИЙН ТӨВ НЭЭЛТЭЭ ХИЙВ. 1-р үеийн төгсөгчид ивээн тэтгэсэн Карьер хөгжлийн төв нээлтээ хийв. '''2016 он.''' МОНГОЛЫН БОЛОВСРОЛЫН АНХНЫ 12 ЖИЛИЙН ТӨГСӨЛТИЙН ҮЕИЙНХЭН ТӨГСӨЛТИЙН БАЯРАА ТЭМДЭГЛЭВ. Монголын боловсролын анхны 12 жилийн төгсөлт, Шинэ Монголын анхны “нэмэлт хөтөлбөргүй төгсөлт” буюу XV үеийнхэн төгсөлтийн баяраа тэмдэглэв. СУРГУУЛИЙН ҮЗЭЛ САНААГ ЧУЛУУ ХӨШӨӨНД СИЙЛЖ МӨНХЛӨН, БАЙРЛУУЛАВ. Сургууль байгуулагдсан цагаас хойш тогтсон соёл, уламжлалыг тэр хэвээр нь авч үлдэхийн тулд, удирдлагын баг болон Япон зөвлөхүүд хамтран хэдэн зуун өнгөрсөн ч үл өөрчлөгдөх Шинэ Монголын үзэл санааг хүндэтгэлийн чулуун дээр сийлэн мөнхөлөв. БЯЦХАН МОНГОЛ ЦЭЦЭРЛЭГ БАЙГУУЛАГДАВ. Шинэ Монгол Эрдмийн Хүрээлэнгийн ерөнхийлөгч Ж.Галбадрах, сургуулийн 1-р үеийн төгсөгч Э.Зулгэрэл, Д.Хишгээ нар хамтран, “Бяцхан Монгол” цэцэрлэг байгуулав. ГОВЬ ХӨТӨЛБӨРИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЖ ЭХЛЭВ. Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай сумын сургуультай хамтран “Говь” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхлэв. '''2017 он.''' СУРАГЧ Л.ДӨЛГӨӨН АЗИЙН ФИЗИКИЙН ОЛИМПИАДААС ХҮРЭЛ МЕДАЛЬ ХҮРТЭВ. Сурагч Л.Дөлгөөн Азийн Физикийн XVIII олимпиадаас хүрэл медаль хүртэв. ТОРГОН ХИЛ ХӨТӨЛБӨРИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЖ ЭХЛЭВ. Дундговь аймгийн Хөвсгөл сумын Сулин хээрийн отрядад "Торгон хил” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхлэв. БАГШ Г.БААСАНЖАВ МОНГОЛ УЛСЫН ГАВЬЯАТ БАГШ ЦОЛЫГ ХҮРТЭВ. Багш Г.Баасанжав Монгол Улсын Гавьяат багш цол хүртэж, сургуулийн 3 дахь гавьяат багш болов. ҮҮСГЭН БАЙГУУЛАГЧ Ж.ГАЛБАДРАХ ЯПОН УЛСЫН ЭЗЭН ХААНЫ “МАНДАХ НАРАН” ОДОНГООР ШАГНУУЛАВ. Сургуулийн үүсгэн байгуулагч, Шинэ Монгол эрдмийн хүрээлэнгийн ерөнхийлөгч Ж.Галбадрах Япон Улсын цог жавхлант эзэн хааны эрхэм дээд шагнал болох “Мандах наран” одонгоор шагнуулав. '''2018 он.''' “АЧАРЪЯ ШИНЭ МОНГОЛ” АНГЛИ ХЭЛНИЙ СУРГАЛТЫН ТӨВИЙГ НЭЭВ. Шинэ Монгол Эрдмийн Хүрээлэн [[Энэтхэг]] улсын “Ачаръя" Институттэй хамтран “Ачаръя Шинэ Монгол” англи хэлний сургалтын төв байгуулав. ДЭЛХИЙН АВАРГА ШАЛГАРУУЛАХ "FIBA 3X3 - U18" САГСНЫ ТЭМЦЭЭНД 17-Р ҮЕИЙН ТӨГСӨГЧ Ө.ПЭРЭНЛЭЙЖАМЦ ОРОЛЦОВ. Дэлхийн аварга шалгаруулах "FIBA 3x3 - U18" сагсны тэмцээнд 17-р үеийн төгсөгч Ө.Пэрэнлэйжамц оролцлоо. ШИНЭ МОНГОЛ ХАРҮМАФҮЖИ СУРГУУЛЬ АЛБАН ЁСООР БАЙГУУЛАГДАВ. Шинэ Монгол Харүмафүжи сургууль албан ёсоор байгуулагдав. '''2019 он.''' НОБЕЛИЙН ШАГНАЛТАН НОЁРИ РЁОЖИ АЙЛЧЛАВ. 2001 оны химийн салбарын Нобелийн шагналтан Ноёри Рёожи сургуульд зочлов. “ШИНЭ МОНГОЛ” ТӨГӨЛ БАЙГУУЛАВ. “Шинэ Монгол” төгөл Богд уулын Төрхурахын аманд байгуулагдаж, 19-р үеийн багш сурагчид, сургуулийн захиргаа болон Эко клубийн сурагчдын хамт анхны 150 модыг тарив. '''2020 он.''' 1-Р ҮЕИЙН ТӨГСӨГЧ Э.ЗУЛГЭРЭЛ 3 ДАХЬ ҮЕИЙН ЗАХИРЛААР ТОМИЛОГДОВ. Сургуулийн захирал П.Наранбаяр өөрийн саналаар ажлаа өгч, 1-р үеийн төгсөгч, Бяцхан Монгол цэцэрлэгийн үүсгэн байгуулагч Э.Зулгэрэл 3 дахь үеийн захирлаар томилогдов. ТӨГСӨГЧДИЙН ХОЛБОО БАЙГУУЛАГДАВ. Шинэ Монгол ахлах сургуулийн төгсөгчдийн холбоо байгуулагдав. БАГА СУРГУУЛЬД ЭЛСЭН ОРСОН АНХНЫ 1-Р АНГИЙН ЭЛСЭГЧИД 12-Р АНГИА ТӨГСӨВ. Шинэ Монгол бага сургуульд элсэн орсон анхны 1-р ангийн элсэгчид 12-р ангиа төгсөв. 19-Р ҮЕИЙН ТӨГСӨГЧ Э.НАМУУНГОО АНУ-ЫН ХАРВАРДЫН ИХ СУРГУУЛЬД 100 ХУВИЙН ТЭТГЭЛЭГТЭЙ СУРАЛЦАХААР БОЛОВ. 19-р үеийн төгсөгч Э.Намуунгоо АНУ-ын Харвардын их сургуульд 100 хувийн тэтгэлэгтэй суралцахаар болов. СУРАГЧ О.МИШЭЭЛ ОЛОН УЛСЫН МАТЕМАТИКИЙН ОЛИМПИАДААС АЛТАН МЕДАЛЬ ХҮРТЭВ. Сурагч О.Мишээл Олон Улсын Математикийн 61-р олимпиадаас алтан медаль хүртэв. СУРГУУЛИЙН 20 ЖИЛИЙН ОЙГ ТЭМДЭГЛЭВ. 20 жилийн ойн баярын концерт, хүндэтгэлийн хүлээн авалтыг ёслол төгөлдөр зохион байгуулав. === Одоо === [[Image:Шинэ монгол1.jpg|thumb|250px|right|Шинэ Монгол сургууль.]] 2025-2026 оны хичээлийн жилийн байдлаар: "Шинэ Монгол" бүрэн дунд сургууль нь 1680 сурагч, 100 гаруй багш, 27 ажилтан, бага, дунд, ахлах, ангитайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. 2023 онд Дунд сургуулийн 7 давхар байрыг ашиглалтанд оруулсан. Үндсэн 3 блок барилгаас бүрдэн нийт 50 бүлэг, 1 ээлжтэйгээр сургалтын үйл ажиллагааг явуулж байна. "Техник Инженерийн коллеж" нь цахилгаан электрон техник, механик техникийн инженер, хими технекийн инженер, дэд бүтэц техникийн инженер гэсэн чиглэлүүдээр 300 гаруй оюутнуудтайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. "Шинэ Монгол технологийн дээд сургууль" нь програм хангамж, химийн инженерчлэл,цахилгааны инженер, электроник, автоматжуулалт, механик инженер, хүрээлэн буй орчны инженерчлэл, барилгын инженер, нано-инженерчлэл, биотехнологи гэсэн чиглэлүүдээр 160 оюутнуудтайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. [[File:Шинэ Монгол 15.jpg|thumb|Эрдмийн хүрээлэнгийн барилга.]] ===Сурах орчин=== Анги дүүргэлт бага сургууль 25, дунд сургууль 30, ахлах сургууль 35 хүүхэдтэй. Манай сургууль хими, [[Амин судлал|биологи]], физикийн иж бүрэн лаборатортайгаас гадна англи, япон хэлний 4 кабинет, бүрэн тохижуулсан технологийн кабинеттэй. 300 хүний суудалтай урлагийн заал, стандартын шаардлага хангасан спорт заал болон секц, дугуйлангийн зориулалттай 7 танхимтай. Сүүлийн үеийн өндөр хүчин чадалтай утасгүй интернэтэд холбогдсон компьютерийн иж бүрэн кабинет, сургуулийг хамарсан өндөр хурдны WiFi орчин, багш сурагчдын дотуур байр, 150 хүн хүлээн авах чадалтай цайны газартай. Мөн хичээлийн анги кабинетээс гадна, урлагийн үйл ажиллагаа явуулах танхим, спортын үйл ажиллагаа явуулах заалуудтай. Тухайлбал:[[File:Шинэ монгол 17.jpg|thumb|250px|Дунд ангийн сурагчдад зориулсан ном уншлагын танхим.]] [[File:Шинэ Монгол 18.jpg|thumb|250px|Кинран номын сан.]] * Урлагийн их танхим- Тус сургууль нь урлагийн их,бага гэсэн 2 танхимтай ба Их танхим нь 200 гаруй хүний суудалтай иж бүрэн тохижилттой бөгөөд бага танхим нь япон маягийн ёслол,арга хэмжээ зохион байгуулахад ашигладаг. * Кинран номын сан- Энэхүү номын сан нь уншлагын танхимаас гадна цахим хайлтын систем, видео хичээлийн танхим, бага сургуулийн сурагчдад зориулсан номын өргөө болон сурагчдын клубуудын хурлын өрөөнөөс бүрдэх бөгөөд 15000 номтой. * Фитнесийн өрөө- Фитнесийн өрөө нь дотроо фитнесийн гүйлтийн зам гэх мэт бүх төрлийн фитнесийн төхөөрөмжүүдтэй бөгөөд, спортын секцүүдэд ордог сурагчид чийрэгжүүлэх, бие халаалтын бэлтгэлээ хийдэг. * Заалууд- Тус сургууль нь 570м2 хэмжээтэй спорт заал болон мэргэжлийн бүжгийн заал, дугуйлан секцүүдэд зориулан тохижуулсан 7 танхимтай. [[Image:Шинэ монгол 5.JPG|thumb|250px|right|Шинэ Монгол сургуулийн урлагийн их танхим.]] [[File:Шинэ Монгол 14.jpg|thumb|250px|right|Сургуулийн химийн кабинет.]] === Шинэ Монгол соёл === Сургууль дээр сурагчдын даган мөрдөх хэв журмыг Шинэ Монгол соёл гэх бөгөөд сурагчид сахин биелүүлэх үүрэг хүлээдэг. Шинэ Монгол соёлд дараах 9 зүйл багтана: # Мэндлэх хүндлэх # Дүрэмт хувцас өмсөх # Зөв хооллох, эрүүл мэндээ анхаарах # Цаг баримтлах # Гар утасны зохистой хэрэглээ # Цэвэр, цэгцтэй байх # Гутлаа солих # Хогоо ангилан хаях # Олон нийтийн газар дэгтэй байх #Чигч, шударга байх == Секц,дугуйлан == Мөн тус сургууль нь авьяас чадварыг хөгжүүлж, бие бялдарын өв тэгш хүмүүжил олгох зорилгоор хичээлээс гадуурх 36 төрлийн секц, дугуйлан, клубуудыг хичээллүүлдэг бөгөөд хичээлийн жилийн төгсгөлд тухайн жилийн дугуйлан,секцүүдийн тайлан хамгаалалт болдог. [[Image:Шинэ Монгол бүрэн дунд сургуулийн спорт заал.JPG|thumb|250px|right|Шинэ Монгол сургуулийн спорт заал.]] ==== Секцүүд ==== # Волейбол # Сагсан бөмбөг # Хөл бөмбөг # Ширээний теннис # Шатар # 100 буудалт даам # Бадминтон # Кэндо # Кэндама # Хөнгөн атлетик # Айкидо # Каратэ # Жүдо # Монгол бөх [[File:Шинэ монгол 16.jpg|thumb|right|250px|Бүжгийн дугуйлан хичээллэж буй нь.]] [[Image:Шинэ Монгол 10.JPG|thumb|right|250px|right|Шинэ Монгол сургуулийн дугуйлангуудын тайлан.]] ==== Дугуйлангууд ==== # Ардын бүжиг # Цэнгээнт бүжиг # Морин хуур # Ятга # Лимбэ # Шанз # Хуучир # Ёочин # Цөөхүүл хөгжим # Дуу # Драм # Зураг # Гар урлал # Баримал # LEAD CLUB (Илтгэлийн дугуйлан) ==== Сургуулийн байгууллага ==== # Сурагчийн Өөрөө Удирдах Зөвлөл /СӨУЗ/ # "Эко" клуб # "Япон хэл" -ний клуб # "Шинэ Монгол" дугуйлан # "Шува" клуб /[[Монгол дохионы хэл|дохионы хэл]]/ # "Интеракт" клуб # "[[Англи хэл]]"-ний клуб # "Улаан загалмай" #"Э-хон" /зурагт ном/ #"New Media" #"New School" / бүжиг / #"Түүх" #"Шинжлэх ухаан" #"A cappella" / дуу / #"Тэрэби кайги" #"Шатар" ==Төгсөгчид == Тус сургуулиас жил бүр тэтгэлгээр олон тооны төгсөгчид гадаадын их дээд сургуулиудад суралцдаг бөгөөд, тэдгээрээс дийлэнхи нь Япон улсад сурч байна. Тэтгэлгүүдийг төрлөөр ангилвал: '''1.Япон улсын засгийн газрын тэтгэлэг''' Гадаадын их дээд сургуулиудад суралцахыг зорьсон сурагчид ЕБС-ийн үндсэн хичээлүүд дээр сургуулиас тэтгэлгүүдийн шалгалтанд зориулж гаргасан нэмэлт хөтөлбөрөөр суралцдаг бөгөөд жил бүр зохиогддог Монбушо шалгалтанд тэнцсэн сурагчид засгийн газрын тэтгэлгээр суралцдаг. '''2. Ивээн тэтгэгч байгууллагууд, холбооны тэтгэлэг.''' Хувийн зардлаар Япон улсад суралцах шалгалт (Ryugaku shiken)-нд өндөр оноо аван, өөрийн элсэн суралцахыг хүссэн их сургуульдаа тэнцсан төгсөгчид тус сургуулийн ивээн тэтгэгч байгууллагуудын 100%-ийн тэтгэлэгээр суралцах боломжтой. '''3. Хамтын ажиллагаатай гадаадын их дээд сургуулиуд''' Шинэ монгол сургуультай хамтын ажиллагааны гэрээтэй гадаадын их дээд сургуулиудад жил бүр шалгарсан шилдэг төгсөгчид сургуулийн тодорхойлолтоор 50-100%-ийн тэтгэлэгтэй суралцах боломжтой байдаг. ''Япон орны гэрээт их дээд сургуулиуд:'' * Акитагийн их сургууль (Akita University)- Жил бүр шалгарсан 5 төгсөгч * Обириний их сургууль (J.F.Oberlin University)- Жил бүр шалгарсан 2 төгсөгч * Токай их сургууль (Tokai University)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч * Токиогийн олон улсын их сургууль (TIU-Tokyo International University)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч * Чиба технелогийн сургууль (Chiba Institute of Technology)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч * Хачинохэ технелогийн коосэн (Hatchinohe kōsen)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч * Күрүмэ технелогийн их сургууль (Kurume Institute of Technology)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч * Яамагата их сургууль (Yamagata University)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч * Хёого мужийн их сургууль (Hyogo university)- Жил бүр шалгарсан 2 төгсөгч * Риккёо их сургууль (Rikkyo University)- Жил бүр шалгарсан 2 төгсөгч * Тэйкёо их сургууль (Teikyo University)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч ''Бусад орны гэрээт их дээд сургуулиуд:'' * Торонтогийн их сургууль (University of Toronto)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч '''ҮЕ ҮЕИЙН ТӨГСӨГЧИД ХААНА ЮУ ХИЙЖ БАЙНА ВЭ?''' Шинэ Монгол сургууль үүсгэн байгуулагдсанаас хойш 25 жилийн хугацаанд нийт 2,903 төгсөгч, үүнээс 36.7% нь гадаадын их дээд сургуулийг төгссөн болон суралцаж байна. Тухайлбал: * Япон - 615 * АНУ - 185 * БНСУ - 92 * БНХАУ - 90 * Австрали - 49 * Их Британи - 40 * Тайвань - 33 * ОХУ - 33 * Унгар - 30 * Канад - 16 * Герман - 15 * Сингапур - 12 * Франц - 7 * Энэтхэг - 6 * Итали - 6 * Турк - 6 * Польш - 5 * Малайз - 2 * Швейцарь - 2 * Австри - 1 * Швед - 1 [[Image:Шинэ Монгол 4.JPG|thumb|250px|right|Шинэ Монгол сургуулийн японд сурч буй төгсөгчдийн байршил.]] == Эко сургууль == Тус сургууль нь 2008 оны 5 сард Нэгдсэн Үндэстний байгууллагын итгэмжлэгдсэн эко сургууль болох зорилт тавьсан юм.Энэхүү зорилттой холболгдуулан Японы ахлах сургуулиудын клубуудтэй адил үйл ажиллагаа явуулах эко клубыг байгуулах гэх мэт олон ажлуудыг хийж буйгаас дурьдвал: [[Image:Шинэ монгол 8.JPG|thumb|250px|left|Обирин сургуультай хамтран хийсэн салхин сэнс.]] * Шинэ Монгол сургууль нь японы "Хигашинэ" ахлах сургуультай байгуулсан гэрээний хүрээнд тус сургуулийн багш сурагчидтай хамтран [[Сэргээгдэх эрчим хүч|нарны зайн хураагуур]] 7 ширхэг ялтасыг бүтээн ажиллууж байгаа юм.Энэхүү хавтангууд нь сард 660W,жилд 4320W эрчим хүчийг гарган авах чадалтай бөгөөд энэхүү эрчим хүчээр сургуулийн урд байрлах 6 гэрлийг бүхэлд нь гэрэлтүүлж байгаа юм. * Мөн тус сургууль нь Японы Обирин их сургуулийн эко клубтэй хамтран [[Сэргээгдэх эрчим хүч|салхин эрчим хүч]] гарган авах 400W ийн чадалтай сэнсийг бүтээсэн ба энэхүү эрчим хүчээр сургуулийн хойд хэсгийг гэрэлтүүлдэг. * Сургуулийн "эко" клуб 2014 оноос эхлэн сургуулиас гарч буй нийт хуванцар болон цаасан хог хаягдлыг ангилан хаяж, дахин боловсруулах үйлдвэрүүд уруу явуулах санаачлага гарган ажиллаж байгаа бөгөөд одоогийн байдлаар жилд нийт гарч болох дахин боловсрох хогны хэмжээг судалж, туршилтаар хэрэгжүүлсэн ба 2015-2016 оны хичээлийн жилд нэвтрүүлэхээр зорьж байна. * Байгаль орчноо хамгаалахыг уриалсан бас нэгэн ажил бол тус 7 хоног бүрийн мягмар гарагт амин дэмээр баялаг цагаан хоолоор хооллодог бөгөөд, энэ нь байгаль орчноо хамгаалахыг уриалах, мөн биологийн төрөл зүйлийг устахаас хамгаалахыг уриалж буй хэрэг юм. ==Хөдөлмөр зуслан == 2013 оноос "Хөдөлмөр" зусланг бий болгон сурагчдаа явуулж эхэлсэн нь монголын хувийн хэвшлийн сургуулиудын түүхэнд анх удаагийн үйл явдал болсон билээ. Төв аймгийн Баянчандмань сумын Доргонотын ам хэмээх газарт байрлах уг зуслан нь Улаанбаатар хотоос 75 км-ийн зайтай оршино. Тог цахилгаангүй, утасны сүлжээ барихгүй, морин тэргээр усаа зөөх гэх мэт нөхцөлийг зориудаар бий болгосон нь сурагчдад хөдөлмөрийн үнэ цэнийг ойлгуулах, байгаль орчноо хайрлан хамгаалах, бие дааж амьдрах чадварыг нь нэмэгдүүлэх зэрэг зорилготой ажээ. [[Ангилал:Улаанбаатарын дунд сургууль]] [[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]] [[Ангилал:Монгол-Японы харилцаа]] 7tkvsduolw1dkkau1lk8509tewlkvtq 0 41422 874931 867625 2026-11-05T10:33:04Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874931 wikitext text/x-wiki {{Short description|Туркийн хамгийн том хот}} {{ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс суурин | official_name = Стамбул | native_name = {{nativename|tr|İstanbul}} | native_name_lang = tr | settlement_type = {{wrap|[[Туркийн их хотын захиргаа|Их хотын захиргаа]] ба [[Туркийн мужууд|муж]]}} | image_skyline = {{multiple image|total_width=300px|perrow=1/3/2/1|border=infobox|caption_align = center | image1 = Historical peninsula and modern skyline of Istanbul.jpg | caption1 = [[Цэнхэр сүм, Стамбул|Цэнхэр сүм]], [[Софийн цогчин дуган|Айя-София]] байрласан [[Фатих|түүхэн хойг]] | image2 = Istanbul_asv2020-02_img53_Maiden's_Tower.jpg | caption2 = [[Охины цамхаг]] | image3 = Galata tower 01 23.jpg | caption3 = [[Галата цамхаг]] | image4 = Nostalgic tram on Istiklal Avenue in Istanbul.jpg | caption4 = [[Истиклал өргөн чөлөө]] болон [[Истанбулын дурсамжын трамвайнууд|трамвай]] | image5 = View of Topkapı Palace from the Galata Tower, Istanbul, Turkey 001 (cropped).jpg | caption5 = [[Топкапы ордон]] | image6 = View of Levent financial district from Istanbul Sapphire.jpg | caption6 = [[Левент]] бизнес дүүрэг | image7 = Istanbul, Turkey Bosporus.jpg | caption7 = [[Босфорын хоолой]], [[Босфорын гүүр|анхны гүүр]] болон [[Ортакөй сүм]] }} | image_blank_emblem = Coat of arms İstanbul.svg | blank_emblem_size = 50px | blank_emblem_type = Стамбулын сүлд | image_flag = İstanbul Büyükşehir Belediyesi.svg | flag_size = 100px | mapsize = 230px | pushpin_map = Турк#Европ#Ази | pushpin_map_caption = Турк дэх байршил##Европ дахь байршил##Ази дахь байршил | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|41|00|49|N|28|57|18|E|region:TR|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Турк}} | subdivision_type1 = [[Туркийн газарзүйн бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_type2 = [[Туркийн мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Мармара бүс нутаг|Мармара]] | subdivision_name2 = '''Стамбул''' | seat_type = Захиргааны төв{{efn|Захирагчийн газар байрладаг.}} | seat = [[Жагалоглу]], [[Фатих]] | parts_type = Дүүргүүд | parts = [[Стамбулын дүүргийн жагсаалт|39]] | leader_party = [[Бүгд Найрамдах Ардын Нам (Турк)|CHP]] | leader_title = [[Хотын дарга#Турк|Хотын дарга]] | leader_name = [[Нури Аслан]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | leader_title1 = [[Вали (албан тушаал)#Турк|Захирагч]] | leader_name1 = | area_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.ibb.istanbul/SitePage/Index/82|publisher=Istanbul Buyuksehir Belediyesi|title=YETKİ ALANI|access-date=2020-02-04|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406112545/https://www.ibb.istanbul/SitePage/Index/82|url-status=dead}}</ref><ref>Стамбул муж = 5,460.85&nbsp;км²<br/>Хуурай газар = 5,343.22&nbsp;км²<br/>Нуур/Далан = 117.63&nbsp;км²<br/>Европ (25 дүүрэг) = 3,474.35&nbsp;км²<br/>Ази (14 дүүрэг) = 1,868.87&nbsp;км²<br/>Хотын нутаг (36 дүүрэг) = 2,576.85&nbsp;км² [Хотын бөөгнөрөл (39 дүүрэг) – (Чаталжа+Силиври+Шилэ)]<br/>* Хүн амын тоо, их хотын статусын дагуу Стамбул хотын хил хязгаар нь мужийн хил хязгаартай тохирч, тус мужийг Стамбулын метрополитан хот гэж үздэг.</ref> | area_water_km2 = | area_urban_km2 = 2,576.85 | area_metro_km2 = 5,343.22 | elevation_max_footnotes = <ref>{{cite web |title=İstanbul'un En Yüksek Tepeleri |url=https://www.kartal24.com/104583-istanbulun-en-yuksek-tepesi-neresidir |website=Hava Forumu |date=2020-04-15 |publisher=Hava Durumu Forumu |access-date=2023-11-27 |archive-date=2022-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114105009/https://www.kartal24.com/104583-istanbulun-en-yuksek-tepesi-neresidir |url-status=dead }}</ref> | elevation_max_m = 537 | population_total = 15,907,951 | population_urban = 15,569,856 | population_as_of = 12 сарын 31, 2022 | population_footnotes = <ref name="Population of Turkey">{{cite web|url=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Adrese-Dayali-Nufus-Kayit-Sistemi-Sonuclari-2022-49685|publisher=[[Туркийн статистикийн хүрээлэн]]|title=Хаягт суурилсан хүн амын бүртгэлийн системийн үр дүн, 2022 он|date=2022-12-31|access-date=2023-02-06}}</ref> <!-- do not add update figure as that stat is only published once a year due to legal reasons --> | population_density_urban_km2 = 6,042 | population_density_metro_km2 = 2,977 | population_rank = [[Туркийн хотын жагсаалт|Туркэд 1-т]] <br/>[[Европын хотын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|Европт 1-т]] | population_demonym = Стамбулчууд<br/>({{lang-tr|İstanbullu}}) | postal_code_type = [[Шуудангийн дугаар]] | postal_code = 34000 - 34990 | area_codes = +90 212 <small>(Европын тал)</small> <br />+90 216 <small>(Ази тал)</small> | registration_plate = 34 | blank_name_sec2 = [[GeoTLD]] | blank_info_sec2 = [[.ist]], [[.istanbul]] | website = {{ubl|{{URL|https://ibb.istanbul/en|ibb.istanbul}}|{{URL|http://en.istanbul.gov.tr/|istanbul.gov.tr}}}} | blank_name = ДНБ (Нэрлэсэн) | blank_info = 2021<ref>{{cite web|url=https://cip.tuik.gov.tr/?il=34#|publisher=[[Туркийн статистикийн хүрээлэн]]|title=Kişi başına GSYH ($) (2021)|access-date=2021-01-30}}</ref> | blank1_name = &nbsp;- Нийт | blank1_info = [[америк доллар|$]] 248&nbsp;тэрбум | blank2_name = &nbsp;- Нэг хүнд ноогдох | blank2_info = [[америк доллар|$]] 15,666 | blank3_name = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021) | blank3_info = 0.867<ref>{{cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org}}</ref> (<span style="color:#090;">маш өндөр</span>) · [[Туркийн аймгийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|1-т]] | timezone = [[Турк дэх цаг|TRT]] | utc_offset = +3 | module = {{Инфобокс ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өв | child = yes | official_name = [[Стамбулын түүхэн бүс нутаг]] | criteria = {{UNESCO WHS type|(i)(ii)(iii)(iv)}}(i)(ii)(iii)(iv) | ID = 356bis | year = 1985 | extension = 2017 | area = 765.5 }} | name = | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засаглал|Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар]] | governing_body = [[Стамбулын Хотын Захиргааны Зөвлөл]] | image_shield = | established_date = 330 оны 5 сарын 11 | mapframe = yes | mapframe-zoom = 8 | image_map = Istanbul in Turkey.svg }} '''Стамбул''' ({{langx|tr|İstanbul}} ({{IPA|tr|isˈtanbuɫ|audio=Istanbul pronunciation.ogg}}, ярианд {{IPA|tr|ɯsˈtambuɫ|}}) эрт үед '''Византий''' ([[Грек хэл|грек.]] Βυζάντιον) 337-1930 онд '''Константинополь''' ([[Грек хэл|грек.]] Κωνσταντινούπολις) нь [[Турк]]ийн [[Туркийн хамгийн том хотын жагсаалт|хамгийн том хот]] бөгөөд тус улсын эдийн засаг, соёл, түүхийн төв. Стамбул 2025 оны байдлаар 15 сая гаруй тус хотод [[Туркийн хүн ам]]ын 18% амьдардаг.<ref name="Population of Turkey" /> Стамбул хүн амын тоогоороо Европ{{efn|Стамбул Европын хамгийн том хот боловч Европ болон Азийг хамарсан хотыг бүхэлд нь Европын хот гэж тооцвол. Стамбул тив дамнасан хот тул [[Москва]] Европын хамгийн том хот юм.|group=lower-alpha}} болон дэлхийн хамгийн том хотуудын нэг. Хоёр тивд байрладаг хот бөгөөд хүн амын гуравны хоёр нь [[Европ]]т, үлдсэн хэсэг [[Ази]]д амьдардаг.<ref>{{harvnb|Tepe|2019|p=1}}</ref> Стамбул Туркийн баруун хойд хэсэгт, [[Гантиг тэнгис]] болон [[Хар тэнгис]]ийн хооронд, дэлхийн хамгийн завгүй усан замын нэг болох [[Босфорын хоолой]]г гатлан ​​оршдог. Талбай нь {{convert|5461|km2|mi2}} Стамбул мужтай давхцдаг.<ref>{{cite web |author=<!-- not stated --> |date=n.d. |title=Yetki Alanı |url=https://ibb.istanbul/ibb/belediye-hakkinda/yetki-alani/#kanunlar |website=İstanbul Büyükşehir Belediyesi |access-date=2026-05-05 |quote=...geçici 2. Madde ile İstanbul ve İzmit illeri için istisnai bir uygulama yapılarak büyükşehir belediye sınırları, Kanunun yürürlüğe girdiği tarihi itibariyle il mülkî sınırı olarak genişletildi. Bu hükümle birlikte İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin yetki alanı 5460,85 km² (5343,22 km² kara alanı + 117,63 km² göl alanı) oldu.}}</ref> 2012 оны байдлаар 11.6 сая хүнтэй байна. 1985 онд түүхэн газрууд нь [[ЮНЕСКО]]-гийн [[Дэлхийн өв]]ийн жагсаалтад орсон байна. Стамбул [[Хар тэнгис]] [[Гантиг тэнгис]] хоёрын дундах [[Босфорын хоолой]] дээгүүр гарсан гүүр, доогуур холбосон хоолойгоор [[Ази]], [[Европ]]ыг холбосон боомт хот юм. == Түүх == МЭӨ 7-р зуунд голчлон Грекийн Мегара хотоос гаралтай колоничлогчид Византий хотыг байгуулжээ. 330 онд Ромын эзэн хаан I Константин Ромын эзэнт гүрний нийслэлийг "Шинэ Ром" гэж нэрлэсэн Византий хот руу нүүлгэжээ. Гэсэн хэдий ч энэ нэр нь түгээмэл биш болж, удалгүй нийслэлийг 337 онд '''Константинополь''' ([[Грек хэл|грек.]] Κωνσταντινούπολις) гэдэг нэртэй болж, грек [[Византын эзэнт гүрэн|Византын]] нийслэл (395–1204, 1261–1453), 15-р зуунаас турк [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт улсын]] нийслэл (1453–1922) болж байгаад [[Бүгд Найрамдах Турк Улс|БНТУ]]-ын үед нэрээ ч (1930), нийслэлийн эрхээ ч ([[Анкара]]д) алджээ. == Газар зүй == === Цаг уур === {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = [[Киречбурну]] (хэвийн үе 1991–2020, хур тунадасатй өдөр ба нар 1981–2010) | metric first = yes | single line = yes | Jan high C = 8.8 | Feb high C = 9.4 | Mar high C = 12.0 | Apr high C = 16.1 | May high C = 21.0 | Jun high C = 25.7 | Jul high C = 28.0 | Aug high C = 28.2 | Sep high C = 24.6 | Oct high C = 19.9 | Nov high C = 15.0 | Dec high C = 10.7 | year high C = | Jan mean C = 5.9 | Feb mean C = 6.1 | Mar mean C = 8.0 | Apr mean C = 11.5 | May mean C = 16.3 | Jun mean C = 21.1 | Jul mean C = 23.7 | Aug mean C = 24.2 | Sep mean C = 20.5 | Oct mean C = 16.2 | Nov mean C = 11.7 | Dec mean C = 7.9 | year mean C = | Jan low C = 3.6 | Feb low C = 3.5 | Mar low C = 4.9 | Apr low C = 8.1 | May low C = 12.8 | Jun low C = 17.4 | Jul low C = 20.3 | Aug low C = 21.2 | Sep low C = 17.4 | Oct low C = 13.6 | Nov low C = 9.2 | Dec low C = 5.5 | year low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 96.1 | Feb precipitation mm = 87.7 | Mar precipitation mm = 69.8 | Apr precipitation mm = 45.1 | May precipitation mm = 37.1 | Jun precipitation mm = 44.7 | Jul precipitation mm = 36.3 | Aug precipitation mm = 43.5 | Sep precipitation mm = 81.3 | Oct precipitation mm = 98.3 | Nov precipitation mm = 100.5 | Dec precipitation mm = 124.8 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 16.9 | Feb precipitation days = 15.2 | Mar precipitation days = 13.2 | Apr precipitation days = 10.0 | May precipitation days = 7.4 | Jun precipitation days = 7.0 | Jul precipitation days = 4.7 | Aug precipitation days = 5.1 | Sep precipitation days = 8.1 | Oct precipitation days = 12.3 | Nov precipitation days = 13.9 | Dec precipitation days = 17.5 | year precipitation days = 131.3 | unit precipitation days = 0.1 мм | Jan snow days = 4.5 | Feb snow days = 4.7 | Mar snow days = 2.9 | Apr snow days = 0.1 | May snow days = 0.0 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.0 | Nov snow days = 0.3 | Dec snow days = 2.7 | year snow days = | unit snow days = 0.1 см | Jan sun = 68.2 | Feb sun = 89.6 | Mar sun = 142.6 | Apr sun = 180.0 | May sun = 248.0 | Jun sun = 297.6 | Jul sun = 319.3 | Aug sun = 288.3 | Sep sun = 234.0 | Oct sun = 158.1 | Nov sun = 93.0 | Dec sun = 62.0 | year sun = | Jan percentsun = 22 | Feb percentsun = 29 | Mar percentsun = 38 | Apr percentsun = 46 | May percentsun = 57 | Jun percentsun = 64 | Jul percentsun = 69 | Aug percentsun = 66 | Sep percentsun = 65 | Oct percentsun = 46 | Nov percentsun = 31 | Dec percentsun = 22 | Jan humidity = 79.8 | Feb humidity = 78.6 | Mar humidity = 75.8 | Apr humidity = 75.1 | May humidity = 76.5 | Jun humidity = 75.7 | Jul humidity = 75.3 | Aug humidity = 75.9 | Sep humidity = 75.0 | Oct humidity = 78.4 | Nov humidity = 78.9 | Dec humidity = 78.4 | year humidity = | year percentsun = | source =<ref name="mgm2020">{{cite web |title=Resmi İstatistikler |url=https://mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?m=ISTANBUL |archive-url=https://web.archive.org/web/20201223163236/https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=H&m=ISTANBUL |archive-date=2020-12-23 |access-date=2026-05-05 |publisher=Meteoroloji Genel Müdürlüğü}}</ref><ref>{{cite web|title=Rivista Ligure di Meteorologia 44 - La neve sulle coste del Mediterraneo|url=http://www.nimbus.it/liguria/rlm44/neve_mediterraneo.htm|access-date=2026-05-05|website=www.nimbus.it}}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Turkiye/CSV/Sariyer_17061.csv |title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 |publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date = 2026-05-05}}</ref> }} ==Хүн ам== {{main|Стамбулын хүн ам}} {{see also|Туркийн хүн ам}} [[File:Istanbul population pyramid.svg|thumb|2022 оны Стамбулын хүн амын пирамид]] {| class="toccolours" style="clear: right; float: right; border-spacing: 0; margin-left: 1em;" |+ {{resize|110%|'''Түүхэн хүн ам'''}} | style="padding-right:0.2em" | {{Хүн амын түүхэн тоо | title = Бүгд Найрамдах Улсаас өмнөх | style="width:12em;"| subbox = yes | percentages = off | 100| 36,000 | 361| 300,000 | 500| 400,000 | 7-р {{abbr|з.|зуун}}| 150–350,000 | 8-р {{abbr|з.|зуун}}| 125–500,000 | 9-р {{abbr|з.|зуун}}| 50–250,000 | 1000| 150–300,000 | 1100| 200,000 | 1200| 150,000| [[Латин эзэнт гүрэн#Уналт болон мөхөл|1261]]| 100,000 | 1350| 80,000| [[Константинополийн уналт|1453]]| 45,000 | 1500| 200,000 | 1550| 660,000 | 1700| 700,000 | 1815| 500,000 | 1860| 715,000 | 1890| 874,000 | 1900| 942,900 }} | style="border-left:solid 1px black; padding-left:0.2em" | {{Хүн амын түүхэн тоо | title = Бүгд Найрамдах Улс | percentages = pagr | subbox = yes | 1925| 881,000 | 1927| 691,000 | 1935| 740,800 | 1940| 793,900 | 1945| 845,300 | 1950| 983,000 | 1960| 1,459,500 | 1965| 1,743,000 | 1970| 2,132,400 | 1975| 2,547,400 | 1980| 2,853,500 | 1985| 5,494,900 | 1990| 6,620,200 | 1994| 7,615,500 | 1997| 8,260,400 | 2000| 8,831,800 | 2007| 11,174,200 | 2015| 14,657,434 | 2016| 14,804,116 | 2017| 15,029,231 | 2018| 15,067,724 | 2019| 15,519,267 }} |- | colspan=2 style="font-size:100%; text-align:center" | Эх сурвалж: Ян Лахмайер 2004, {{harvnb|Chandler|1987}}, {{harvnb|Morris|2010}},{{harvnb|Turan|2010}}<ref name="mfa">{{cite web | url=https://www.statista.com/statistics/899051/turkey-population-of-istanbul/| title= Population of Istanbul in Turkey from 2007 to 2019|publisher=Statista}}</ref> |} Стамбул түүхийн ихэнх хугацаанд дэлхийн хамгийн том хотуудын нэг байсаар ирсэн. МЭ 500 он гэхэд Константинополь 400,000-500,000 хүн амтай байсан нь [[Дэлхийн түүхэн дэх хамгийн том хотын жагсаалт|дэлхийн хамгийн том хот]] байсан юм.<ref>{{harvnb|Morris|2010|p=113}}</ref> 12-р зууныг хүртэл дэлхийн хамгийн том хотын байр суурийн төлөө [[Багдад]], [[Чанань]], [[Кайфэн]], [[Мерв]] зэрэг бусад томоохон түүхэн хотуудтай өрсөлдөж байв. Дэлхийн хамгийн том хот дахин болоогүй ч 1500-1750 онуудад [[Европын түүхэн дэх хамгийн том хотын жагсаалт|Европын хамгийн том хот]] хэвээр байсан бөгөөд дараа нь [[Лондон]] гүйцэж түрүүлсэн.<ref name="cha463">{{harvnb|Chandler|1987|pp=463–505}}</ref> [[Туркийн Статистикийн Хүрээлэн]]гийн тооцоолсноор Стамбул их хотын захиргааны хүн ам 2019 оны эцэст 15,519,267 байсан бөгөөд улсын хүн амын {{nowrap|19 хувийг}} эзэлж байв.<ref name="tuikpop">{{cite web |title=The Results of Address Based Population Registration System, 2019 |url=http://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=The-Results-of-Address-Based-Population-Registration-System-2019-33705 |website=data.tuik.gov.tr |publisher=Türkiye İstatistik Kurumu |access-date=2026-05-05|location=Стамбул, Турк |date=2020-02-04}}</ref> Оршин суугчдын 64.4% Европ талд, 35.6% Ази талд амьдардаг.<ref name="tuikpop"/> Стамбул дэлхийн долоо дахь том хот бөгөөд Европын хоёр дахь том хот суурингийн бөөгнөрөл.<ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/unup/Documentation/faq.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20120907071902/http://esa.un.org/unup/Documentation/faq.htm|archive-date=2012-09-07 |publisher=Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|work=World Urbanization Prospects, the 2011 Revision |title=Frequently Asked Questions|date=2012-04-05|access-date=2026-05-05}}</ref><ref>{{cite web |url=https://esa.un.org/unpd/wup/Download/Files/WUP2018-F11a-30_Largest_Cities.xls |publisher=Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|work=World Urbanization Prospects, the 2018 Revision|title=File 11a: The 30 Largest Urban Agglomerations Ranked by Population Size at Each Point in Time, 1950–2035|format=xls |date=2012-04-05|access-date=2026-05-05}}</ref> Хотын хүн амын жилийн өсөлт 1.5 хувьтай байгаа нь [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага|Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллагын]] далан найман том хотын дунд хамгийн өндөр үзүүлэлтүүдийн нэг. Хүн амын өндөр өсөлт улс даяарх хотжилтын чиг хандлагыг харуулж байна.<ref name="oecd">{{cite book |url=http://www.oecdbookshop.org/get-it.php?REF=5KZSL2MLL49Q&TYPE=browse |title=OECD Territorial Reviews: Istanbul, Turkey |publisher=[[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага]] |date=2008 |series=Policy Briefs |isbn=978-92-64-04383-1}}</ref> Стамбул 20-р зууны хоёрдугаар хагаст онцгой хурдацтай өсч, 1950-2000 оны хооронд хүн ам нь арав дахин өссөн.<ref name="tu224">{{harvnb|Turan|2010|p=224}}</ref> Энэ өсөлт дотоод болон олон улсын шилжилт хөдөлгөөнөөс үүдэлтэй байв. Стамбулын оршин суух зөвшөөрөлтэй гадаадын хүн ам 2007 онд 43,000 байсан бол<ref>{{cite web|url=http://www.todayszaman.com/news-201695-starting-up-in-turkey-expats-getting-organized.html |work=Today's Zaman |last=Камп |first=Кристина |date=2010-02-17 |access-date=2026-05-05 |title=Starting Up in Turkey: Expats Getting Organized |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509024340/http://www.todayszaman.com/news-201695-starting-up-in-turkey-expats-getting-organized.html |archive-date=2013-05-09 }}</ref> 2019 онд 856,377 болж эрс нэмэгджээ.<ref name="immig">{{cite web |title=International Migration Statistics, 2019 |url=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=International-Migration-Statistics-2019-33709 |website=data.tuik.gov.tr |publisher=Türk İstatistik Kurumu |access-date=2026-05-05 |location=Стамбул, Турк |date=2020-07-17}}</ref><ref name="immigft">{{cite news |last1=Peace |first1=Fergus |title=City stats: Istanbul versus Athens |url=https://www.ft.com/content/d5c87fd0-117d-11ea-a225-db2f231cfeae |access-date=2026-05-05 |newspaper=Financial Times |date=2020-11-29}}</ref> 2020 оны ТСХ-ийн мэдээллээр 15.4 сая гаруй хүн амтай{{Efn|Улсын бүртгэлийн мэдээлэлд үндэслэсэн ба энэ нь өөрчлөгдөхгүй бөгөөд гэр бүлээс өвлөгдөнө. Гэрлэсэн эмэгтэй мөн нөхрийнхөө мужид бүртгэлтэй байна.|group=lower-alpha}} Стамбул хотод 2.1 сая орчим хүн бүртгэлтэй байгаа бөгөөд оршин суугчдын дийлэнх нь Анатолийн мужууд, ялангуяа 1950-д оноос хойш дотоодын шилжилт хөдөлгөөний улмаас [[Хар тэнгисийн бүс нутаг|Хар тэнгис]], [[Төв Анатоли|Төв]] болон [[Зүүн Анатоли]]йн бүс нутгаас гаралтай.<ref>{{cite web|last=Мурат|first=Седат|title=Doğum yerlerine göre İstanbul nüfusu ve iç göçler|url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/9281}}</ref> [[Кастамону муж|Кастамону]], [[Орду муж|Орду]], [[Гиресун муж|Гиресун]], [[Эрзурум муж|Эрзурум]], [[Самсун муж|Самсун]], [[Малатья муж|Малатья]], [[Трабзон муж|Трабзон]], [[Синоп муж|Синоп]], [[Ризе муж|Ризе]] мужуудад бүртгэлтэй хүмүүс Стамбулын хүн амын хамгийн том бүлгийг төлөөлдгөөс 760 мянга гаруй [[Сивас]]т бүртгэлтэй хүмүүс хамгийн өндөр хувийг эзэлж байна.<ref>{{cite web|last=Шафак|first=Ени|date=2021-02-11|title=İstanbul'da en çok nereli var: İstanbul'da en çok hangi ilden vatandaş yaşıyor?|url=https://www.yenisafak.com/istanbulda-en-cok-nereli-var-istanbulda-en-cok-hangi-ilden-vatandas-yasiyor-h-3598629|access-date=2026-05-05|website=Yeni Şafak|language=tr-TR}}</ref> 2019 оны судалгаагаар Стамбулын хүн амын зөвхөн 36% нь Стамбул мужид төрсөн болохыг тогтоожээ.<ref name=":2">{{cite web|title=23 Haziran 2019 Sandık Analizi ve Seçmen Kümeleri|url=https://konda.com.tr/wp-content/uploads/2019/07/23Haziran2019_Istanbul_Sandik_Analizi.pdf|website=KONDA}}</ref> == Зураг== <gallery widths="210px" heights="150px"> Зураг:Istanbul and Bosporus big.jpg|Эгц дээрээс харсан зураг Зураг:Şişli-Mecidiyeköy Station in November 2022.jpg|«Жевахир» их дэлгүүр Зураг:Sultan Ahmed Mosque, Istambul.jpg|Лалын «Цэнхэр сүм» Зураг:Halic.png|Стамбул хот Зураг:Taksim Square.jpg|Таксимын талбай Зураг:Metrobus Istanbul 2010.jpg|Автобусны зам ба автомашины зам </gallery> == Тэмдэглэл == {{notes}} == Эх сурвалж == {{reflist|colwidth=30em}} == Цахим хуудас == {{commons|İstanbul|Стамбул}} * [https://web.archive.org/web/20120324152448/http://www.ibb.gov.tr/en-US/Pages/Home.aspx Стамбул хотын албан ёсны сайт] * [http://english.istanbul.gov.tr Стамбул мужийн засаг дарга] * [https://web.archive.org/web/20110810081126/http://sehirrehberi.ibb.gov.tr/MapForm.aspx?&rw=1C2&cl=385&scl=6&cx=88710&cy=96187 1946, 1966, 1982, 2005 онуудын газрын зураг] {{Туркийн хот}} [[Ангилал:Стамбул| ]] [[Ангилал:Азийн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Европын суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Стамбул аймгийн суурин]] [[Ангилал:Туркийн их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Туркийн урьдын нийслэл]] 074g5g6bq9t2nm05s729hiazfcw2usf 0 46362 874913 867998 2026-11-05T08:31:23Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874913 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Нови Пазар | native_name_lang = sr | native_name = {{native name|sr-Cyrl|Нови Пазар|italics=off}}<br>{{native name|bs|Novi Pazar}}<ref name="Statut">{{cite web |url=https://www.eskupstina.novipazar.rs/images/dokumenti/statut/statut_grada_novog_pazara.pdf |title=Statut Grada Novog Pazara |trans-title=Нови Пазар хотын дүрэм |access-date=2026-06-24 |language=sr |publisher=Нови Пазар хот |archive-url=https://web.archive.org/web/20260628053939/https://www.eskupstina.novipazar.rs/images/dokumenti/statut/statut_grada_novog_pazara.pdf |archive-date=2026-06-28 |url-status=dead}}</ref> | official_name = {{lang|sr|Град Нови Пазар<br />Grad Novi Pazar}}<br />Нови Пазар хот | other_name = | settlement_type = [[Сербийн хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/3/2/2 | total_width = 260 | align = center | caption_align = center | image1 = Novi Pazar - noc.jpg | caption1 = Шөнийн Нови Пазар хот | image2 = Manastir Đurđrvi stupovi - Monastery The Tracts of Saint George.jpg | caption2 = [[Джурджеви-Ступови|Джурджеви-Ступови хийд]] | image3 = Manastir Sopoćani - Monastery Sopocani.jpg | caption3 = [[Сопочаны|Сопочаны хийд]] | image4 = Stari Ras.jpg | caption4 = [[Стари-Рас]] | image5 = Altun Alem Mosque Novi Pazar.jpg | caption5 = [[Алтун-Алем сүм]] | image6 = Melajska Mosque in Novi Pazar.jpg | caption6 = Мелайска сүм | image7 = Petrova crkva (by Pudelek) 2.JPG | caption7 = [[Ариун Элч Петр, Паул нарын сүм, Ras|Ариун Элч Петр, Паул нарын сүм]] | image8 = Новопазарска тврђава.jpg | caption8 = Нови Пазар цайз | image9 = Zgrada-uninp.jpg | caption9 = [[Нови Пазарын олон улсын их сургууль]] | image10 = Reka Raska-Novi Pazar04.JPG | caption10 = [[Рашка гол]] }} | image_caption = | image_flag = Flag of Novi Pazar.gif | image_shield = Grb Grada Novog Pazara.svg | = | mapsize = | map_caption = | pushpin_map_caption = Серби дэх байршил##Европ дахь байршил | pushpin_relief = 1 | pushpin_map = Серби#Балканы хойг#Европ | coordinates = {{coord|43|08|16|N|20|30|58|E|region:RS|display=inline,title}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1461 | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Серби}} | subdivision_type1 = [[Сербийн засаг захиргааны хуваарь|Муж]] | subdivision_name1 = [[Шумади ба Баруун Серби]] | subdivision_type2 = [[Сербийн тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Рашка тойрог]] | parts_type = Суурин | parts_style = para | p1 = 100 | leader_party = [[Санжакийн Ардчилсан Нам|САН]] | leader_title = Хотын дарга | leader_name = Нихат Бишевац | unit_pref = Metric | area_rank = [[Сербийн хотын жагсаалт|Сербид 31-т]] | area_blank1_title = Хотын | area_blank1_km2 = 15.34 | area_blank2_title = Захиргааны | area_blank2_km2 = 742 | area_footnotes = <ref>{{Serbian municipalities 2006}}</ref> | elevation_footnotes = | elevation_m = 477 | elevation_min_footnotes = | elevation_min_m = | elevation_max_footnotes = | elevation_max_m = | population_as_of = 2022 оны тооллого | population_rank = [[Сербийн хотын жагсаалт|Сербид 10-т]] | population_footnotes = <ref>{{Serbian census 2022}}</ref> | population_blank1_title = Хотын | population_blank1 = 71462 | population_density_blank1_km2 = auto | population_blank2_title = Захиргааны | population_blank2 = 106720 | population_density_blank2_km2 = auto | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +01:00 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = [[Серби дэх шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 36300<br />36302<br />36303<br />36316<br />36318<br />36319<br />36322 | area_code_type = [[Серби дэх утасны дугаар|Бүс нутгийн код]] | area_code = +381(0)20 | website = {{URL|www.novipazar.rs}} | iso_code = SRB | registration_plate = [[Сербийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|NP]] | blank_name_sec1 = Албан ёсны хэл | blank_info_sec1 = [[Серби хэл|Серби]] болон [[Босни хэл|Босни]]<ref name="Statut"/> }} '''Нови Пазар''' (''Novi Pazar'') — [[Серби]] улсын [[Рашка тойрог|Рашка]] [[Захиргааны дүүрэг (Серби)|тойрогт]] оршдог [[хот]]. Сербийн босни болон түүхэн [[Санжак]] нутгийн төв. 2011 онд 68,749 оршин суугчтай байсан. [[Босничууд|Босни үндэстэн]] (77%) олонхийг эзэлдэг.<ref>[http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/Popis2011/Knjiga20.pdf Хүн амын тоо бүртгэлийн тайлан.]</ref> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Novi Pazar|Нови Пазар}} * [https://web.archive.org/web/20210225010838/http://www.novipazar.rs/ Хотын цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Нови Пазар| ]] [[Ангилал:Рашка тойргийн суурин]] [[Ангилал:Санжак]] [[Ангилал:Шумади ба Баруун Сербийн хотын захиргаа]] gxl4jx4jdfztw17rlxemvz3et2yue3j 0 50807 874896 824169 2026-11-05T06:18:56Z Бат-Эрдэнэ Зэв 92891 /* */ ... хүн ... гэдэг үгийг хассан. 874896 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Мазимын Экей | image =File:Mazim Ekei statue in Olgii.jpхү caption =Өлгий дахь хөшөө | birth_date = [[1911]] оны 9 сарын 10 | birth_place = [[Монгол Улс]], [[Баян-Өлгий аймаг]], [[Булган сум (Баян-Өлгий)|Булган сум]], Лагчин | death = [[1939]] он | death_place = [[Дорнод аймаг]], [[Халхгол сум]] | nationality = [[Казахууд|Казах үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = цэргийн зүтгэлтэн | agent = | alma_mater = | spouseэхнэр = | children = }} '''Мазимын Экей''' '''('''{{lang-kk|Ікей Мәзмұлы}}''')''' (1911-1939) Монгол Улсын баатар. ==Намтар== Экей 1932 онд баруун дөрвөн аймагт гарсан эсэргүү хөдөлгөөнийг дарахад оролцсон. Халхын голын байлдааны үед VI морьт дивизийн сумангийн захирагч байхдаа давуу хүчтэй дайсны эсрэг баатарлаг тулалдаж амь үрэгджээ. 1939 оны VII сарын 24-нд Гөлөгт Манханд болсон тулалдаанд дайсны давуу хүчний эсрэг сумангаа чадамгай удирдан хориглолтыг эзэлж авахад гарамгай гавьяа байгуулжээ. 1979 онд Монгол Улсын баатар цолоор нэхэн шагнасан. ==Гавьяа Шагнал== ==Гэгээн дурсгал== 1925 онд Зөвлөлт Холбоот Улсаас 30 гаруй мал эмнэлгийн мэргэжилтэн ирж, Монгол Улсыг хөдөө аж ахуйн орон болгох суурийг тавьж, мал эмнэлгүүдийг байгуулан, ноос угаах газруудыг олноор нь ажиллуулж эхэлсэн байдаг. Энэ ажил Баян-Өлгий аймагт ч мөн өрнөж, олон залуу орос мэргэжилтнүүдийн удирдлага дор ажиллахад Экей тэнд ноос угааж байжээ. Залуу хүү мал эмнэлгийн газар хоёр жил орчим ажиллаад 17 настайдаа Толбо сумын анхны бага сургуульд орж бичиг үсэг сурсан байна. Ингэхээр Мазимын хоёр дахь хүү 1928-1930 оны хооронд Тэнхимд сурч, бичиг үсэг тайлагджээ. Бага сургуулийг тэр цагт тэнхим гэдэг байсныг манай ахмад үеийн хүмүүс сайн мэднэ. Экей 1930 онд тэнхимээ төгссөний дараа Толбо сумынхаа бага сургуульд бичиг үсгийн багшаар ажиллахын зэрэгцээ хоршооны галч хийв. Чингээд даруй нэг жил өнгөрөхөд 1931 оны төмөр хонь жил Экей идэр залуу 20 насандаа цэргийн албанд морджээ. Тэр Улаанбаатар хотод орших Хужирбулангийн цэргийн ангид алба хааж, жанжин Сүхбаатарын нэрэмжит Цэргийн Ерөнхий Сургуульд суралцаж байхдаа 1932 оны дотоодын зэвсэгт бослогыг дарахад онцгой гавьяа байгуулсан байна. Хөвсгөл аймгаас эх авч, баруун таван аймгийг багагүй түйвээсэн лам нарын энэ бослогыг номхотгоход гарамгай гавьяа байгуулсных нь төлөө түүнийг Бүх Цэргийн жанжин Дэмид сэлмээр шагнажээ. Экей 1934 онд Цэргийн ерөнхий сургуулиа төгсөөд Улаанбаатар хотын I морьт дивизийн II хороонд салааны даргын албыг хааж эхлэв. Энэ үедээ тэр Хуучнаар Сайн ноён хан аймгийн Зоригт гүний хошуу буюу одоогийн Архангай аймгийн Цэнхэр сумын харьяат Сономын Должин хэмээх монгол бүсгүйтэй ханилан суусан байна. 1981 онд хэвлэгдсэн “Халх голын байлдаанд оролцсон ахмад дайчдын дуртгал” номын 538 дугаар талд байх Должингийн дурсамжийг сөхөж үзэхэд “Анх би түүнтэй цэргийн ерөнхий сургууль төгсөөд Улаан хуарангийн нэг ангид байхад нь Өлзийхутагийн хүүхэн Норжинсүрэнтэй үерхэж тэднийхээр орон, гаран явсаар танилцсан юм аа. Өндөр нуруутай, өргөн хар хөмсөгтэй, баахан алиадуу яриа хөөрөө хурцтай, тэгсэн мөртлөө нөхөрсөг даруу түүний минь төрх надад эхлээд таалагдсан юм” гэсэн мөрүүд тод байна. Ингэхээр дэслэгч Экей 1934-1939 оны хооронд Улаанбаатар хотын Нэгдүгээр морьт дивизэд албаа үргэлжлүүлэн хааж, шинэ цэргүүдийг бэлтгэж, сургах ажилд шамдаж байжээ. Сономын Должингийн дурсамжийг цааш нэхэж үзвэл “Экей бид хоёр нэг гэрт ханилан сууж, дөрөв, таван жил амьдрахдаа нэг ч удаа ам муруйж байсангүй. Тэр минь харин ч гэртээ энгийн байхад элдэв зугаатай юм ярьж наргиан цэнгэлтэй байдагсан. Одоо бодоход ямар ч их хөдөлмөрч, махруу хүн байгаа вэ? Салааныхаа цэргүүдийн төлөө байнга санаа тавьж, гутал хувцас нь элэгдэж хуучирлаа гэх ч юм уу, аль эсвэл энэ жил ирсэн тэр гэдэг цэрэг гэрээ санаад яадаг билээ гэж ярина” гэжээ. Энэ бүгдээс үзэхэд дэслэгч Экей үнэхээр зөөлөн сэтгэлтэй, цэрэг дайчдадаа халамжтай байсан нь тодорхой. Харин Экей гэргий Должинтойгоо тун ч найрсуу, эвтэй сайхан сууж, богинохон ч гэсэн утга учиртай, гэрэл гэгээтэй амьдарсан ч үр хүүхэдтэй болоогүй юм шиг байна. Должингийн дурсамж дээр хүүхдийн тухай нэг ч өгүүлбэр байсангүй. {{DEFAULTSORT:Экей, Мазимын}} [[Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Монгол улсын баатар]] [[Ангилал:Монголын хүн]] [[Ангилал:Казахууд]] [[Ангилал:1911 онд төрсөн]] [[Ангилал:1939 онд өнгөрсөн]] nu72v6l66vc8hvyh7v3jlqd6dnd4245 874897 874896 2026-11-05T06:25:30Z Бат-Эрдэнэ Зэв 92891 /* */ Мэргэжил хэсэгт оновчтой нэр оруулсан. 874897 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Мазимын Экей | image =File:Mazim Ekei statue in Olgii.jpхү caption =Өлгий дахь хөшөө | birth_date = [[1911]] оны 9 сарын 10 | birth_place = [[Монгол Улс]], [[Баян-Өлгий аймаг]], [[Булган сум (Баян-Өлгий)|Булган сум]], Лагчин | death = [[1939]] он | death_place = [[Дорнод аймаг]], [[Халхгол сум]] | nationality = [[Казахууд|Казах үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = МАА-ийн офицер | agent = | alma_mater = | spouseэхнэр = | children = }} '''Мазимын Экей''' '''('''{{lang-kk|Ікей Мәзмұлы}}''')''' (1911-1939) Монгол Улсын баатар. ==Намтар== Экей 1932 онд баруун дөрвөн аймагт гарсан эсэргүү хөдөлгөөнийг дарахад оролцсон. Халхын голын байлдааны үед VI морьт дивизийн сумангийн захирагч байхдаа давуу хүчтэй дайсны эсрэг баатарлаг тулалдаж амь үрэгджээ. 1939 оны VII сарын 24-нд Гөлөгт Манханд болсон тулалдаанд дайсны давуу хүчний эсрэг сумангаа чадамгай удирдан хориглолтыг эзэлж авахад гарамгай гавьяа байгуулжээ. 1979 онд Монгол Улсын баатар цолоор нэхэн шагнасан. ==Гавьяа Шагнал== ==Гэгээн дурсгал== 1925 онд Зөвлөлт Холбоот Улсаас 30 гаруй мал эмнэлгийн мэргэжилтэн ирж, Монгол Улсыг хөдөө аж ахуйн орон болгох суурийг тавьж, мал эмнэлгүүдийг байгуулан, ноос угаах газруудыг олноор нь ажиллуулж эхэлсэн байдаг. Энэ ажил Баян-Өлгий аймагт ч мөн өрнөж, олон залуу орос мэргэжилтнүүдийн удирдлага дор ажиллахад Экей тэнд ноос угааж байжээ. Залуу хүү мал эмнэлгийн газар хоёр жил орчим ажиллаад 17 настайдаа Толбо сумын анхны бага сургуульд орж бичиг үсэг сурсан байна. Ингэхээр Мазимын хоёр дахь хүү 1928-1930 оны хооронд Тэнхимд сурч, бичиг үсэг тайлагджээ. Бага сургуулийг тэр цагт тэнхим гэдэг байсныг манай ахмад үеийн хүмүүс сайн мэднэ. Экей 1930 онд тэнхимээ төгссөний дараа Толбо сумынхаа бага сургуульд бичиг үсгийн багшаар ажиллахын зэрэгцээ хоршооны галч хийв. Чингээд даруй нэг жил өнгөрөхөд 1931 оны төмөр хонь жил Экей идэр залуу 20 насандаа цэргийн албанд морджээ. Тэр Улаанбаатар хотод орших Хужирбулангийн цэргийн ангид алба хааж, жанжин Сүхбаатарын нэрэмжит Цэргийн Ерөнхий Сургуульд суралцаж байхдаа 1932 оны дотоодын зэвсэгт бослогыг дарахад онцгой гавьяа байгуулсан байна. Хөвсгөл аймгаас эх авч, баруун таван аймгийг багагүй түйвээсэн лам нарын энэ бослогыг номхотгоход гарамгай гавьяа байгуулсных нь төлөө түүнийг Бүх Цэргийн жанжин Дэмид сэлмээр шагнажээ. Экей 1934 онд Цэргийн ерөнхий сургуулиа төгсөөд Улаанбаатар хотын I морьт дивизийн II хороонд салааны даргын албыг хааж эхлэв. Энэ үедээ тэр Хуучнаар Сайн ноён хан аймгийн Зоригт гүний хошуу буюу одоогийн Архангай аймгийн Цэнхэр сумын харьяат Сономын Должин хэмээх монгол бүсгүйтэй ханилан суусан байна. 1981 онд хэвлэгдсэн “Халх голын байлдаанд оролцсон ахмад дайчдын дуртгал” номын 538 дугаар талд байх Должингийн дурсамжийг сөхөж үзэхэд “Анх би түүнтэй цэргийн ерөнхий сургууль төгсөөд Улаан хуарангийн нэг ангид байхад нь Өлзийхутагийн хүүхэн Норжинсүрэнтэй үерхэж тэднийхээр орон, гаран явсаар танилцсан юм аа. Өндөр нуруутай, өргөн хар хөмсөгтэй, баахан алиадуу яриа хөөрөө хурцтай, тэгсэн мөртлөө нөхөрсөг даруу түүний минь төрх надад эхлээд таалагдсан юм” гэсэн мөрүүд тод байна. Ингэхээр дэслэгч Экей 1934-1939 оны хооронд Улаанбаатар хотын Нэгдүгээр морьт дивизэд албаа үргэлжлүүлэн хааж, шинэ цэргүүдийг бэлтгэж, сургах ажилд шамдаж байжээ. Сономын Должингийн дурсамжийг цааш нэхэж үзвэл “Экей бид хоёр нэг гэрт ханилан сууж, дөрөв, таван жил амьдрахдаа нэг ч удаа ам муруйж байсангүй. Тэр минь харин ч гэртээ энгийн байхад элдэв зугаатай юм ярьж наргиан цэнгэлтэй байдагсан. Одоо бодоход ямар ч их хөдөлмөрч, махруу хүн байгаа вэ? Салааныхаа цэргүүдийн төлөө байнга санаа тавьж, гутал хувцас нь элэгдэж хуучирлаа гэх ч юм уу, аль эсвэл энэ жил ирсэн тэр гэдэг цэрэг гэрээ санаад яадаг билээ гэж ярина” гэжээ. Энэ бүгдээс үзэхэд дэслэгч Экей үнэхээр зөөлөн сэтгэлтэй, цэрэг дайчдадаа халамжтай байсан нь тодорхой. Харин Экей гэргий Должинтойгоо тун ч найрсуу, эвтэй сайхан сууж, богинохон ч гэсэн утга учиртай, гэрэл гэгээтэй амьдарсан ч үр хүүхэдтэй болоогүй юм шиг байна. Должингийн дурсамж дээр хүүхдийн тухай нэг ч өгүүлбэр байсангүй. {{DEFAULTSORT:Экей, Мазимын}} [[Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Монгол улсын баатар]] [[Ангилал:Монголын хүн]] [[Ангилал:Казахууд]] [[Ангилал:1911 онд төрсөн]] [[Ангилал:1939 онд өнгөрсөн]] 9pplxwuvowutf3hv2v0zwhcelnl9ky1 0 50844 874886 864751 2026-11-05T01:15:27Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874886 wikitext text/x-wiki ''Латтис Больцманы арга (LBM эсвэл ЛБА)''' (эсвэл '''Дулааны Латтис Больцманы арга (TLBM)''') нь [[тооцон бодох шингэний динамик]] (CFD) дахь [[шингэний симуляци]]йг гүйцэтгэх нэг арга юм. [[Навиер-Стокесийн тэгшитгэл]]ийг шийдэхийн оронд тухайлсан (дискрет) Больцманы тэгшитгэл нь [[Ватнагар-Гросс-Крүүк]] (BGK-ВГК) гэх мэт [[мөргөлдөөн]]ий загваруудын тусламжтайгаар [[Ньютоны шингэн]]ий урсгалыг симуляцлах боломжтой. Тодорхой тооны эгэл хэсгүүдийн хувьд урсгал болон мөргөлдөөний процессыг симуляци хийснээр бодит шингэний эгэл хэсгүүдийн хоорондын харилцан үйлчлэл нь массаас илүүтэйгээр урсгалын шинж чанарт бичил-орчны зунгааралт нөлөөлдөг гэдгийг батладаг. ==Алгоритм== ЛБА бол комплекс шингэний системд харьцангуй шинэ тооцооллын арга бөгөөд [[тооцон бодох шинжлэх ухаан]]д ялангуяа физик, шингэний динамикийн салбарт судлаачдийн анхаарлыг маш их татаж байна. Хадгалагдах хуулийн Макро-орчны шинж чанаруудыг (ж.н масс, момент, энерги) тоон аргаар шийдвэрлэдэг уламжлалт [[Тооцон бодох шингэний динамик|ТБШД]]-ын аргуудтай ([[Тооцон бодох шингэний динамик#Хэлхээст арга - Mesh method|хэлхээст арга]]) адилгүйгээр ЛБА нь шингэнийг төсөөллийн эгэл хэсгүүдээс бүрдсэн мөнөөх эгэл хэсгүүд нь дискрет сүлжээ (Латтис гэдэг нь сүлжээ юм) бүхий хэлхээсийн дагуу дэс дараалсан түгэлт болон мөргөлдөөнийг бий болгоно гэж загварчилдаг. Энэхүү хэсгийн чухал байдал, орчны динамикийн ачаар ЛБА нь бусад нийтлэг хэрэглэгдэх ШДТБАргуудаас илүү гарах хэд хэдэн давуу талийг бий болгох ба ялангуяа комплекс хязгаартай бодлогууд, макро орчны харилцан үйлчлэлийн хамаарал, алгоритмыг параллелчлах нөхцөлд маш тохиромжтой давуу талуудыг бий болгоно. Сүлжээний буюу Латтис Больцманы тэгшитгэлийн өөр нэг илрэл нь тухайлсан-хурдны [[Больцманы тэгшитгэл]] юм. Тухайлсан тэгшитгэл гэдэг нь дискрет орчинд бичигдсэн эсвэл хөрвүүлэгдсэн тэгшитгэл гэж ойлгоно. Тухайн дифференциал тэгшитгэлийн системийг шийдэх тоон арга нь төсөөллийн эгэл хэсгүүдийн түгэлт ба мөргөлдөөнийг харуулсан дискрет дүрслэлийг бий болгоно. Комьпютер алгоритмд, мөргөлдөөн болон урсгалын алхамууд нь дараах байдлаар илэрхийлэгдэнэ: Мөргөлдөх алхам: <math>f_i^t(\vec{x},t+\delta_t) = f_i(\vec{x},t) + \frac{1}{\tau_f} (f_i^{eq}-f_i)\,\!</math> Урсах алхам: <math>f_i(\vec{x}+\vec{e}_i\delta_t,t+\delta_t) =f_i^t(\vec{x},t+\delta_t) \,\! </math> Энд ''i'' моментийн чиглэлийг заах ба түгэлт гэдэг нь төсөөллийн эгэл хэсгүүдийн урсах алхамыг илэрхийлж байгаа юм. ==Хийн сүлжээний автоматын (LGA-ХСА) аргаас (ЛБА) хөгжсөн нь== ЛБА нь орон зай хугацаанд төсөөллийн молекулын динамикийг хялбарчилан авч үздэг [[хийн сүлжээний автомат]] (LGA) гэдэг аргаас үүсэлтэй ба хийн автоматад эгэл хэсгийн хурд нь үргэлж дискрет байдаг. Тухайлбал 2 хэмжээст FHP загварт сүлжээний зангилаа бүр гурвалжин байдлаар хөрш сүлжээний зангилаатайгаа 6-н шилбээр холбогдох ба ямарч эгэл хэсэг нь уг шилбээр дамжин өгөгдлөн сүлжээний хурдаар хөдлөнө. Хугацааны интервалын дараа, эгэл хэсэг бүр өгөгдсөн чиглэлээрээ хөрш зангилааруу нүүх ба энэ процессийг түгэлтийн буюу урсгалын шат гэж нэрлэдэг. Нэгээс илүү олон эгэл хэсгүүд өөр өөр чиглэлээс ижил зангилаанд ирэх тохиолдолд хоорондоо мөргөлдөж чиглэл болон хурдаа тусгай мөргөлдөөний дүрмийн дагуу өөрчилнө. Урсгалын болон мөргөлдөх шатууд тусгай хувилбартай байдаг. Хамгийн тохиромжтой мөргөлдөөний дүрэм нь мөргөлдөөний өмнөх ба дараах үеийн масс [[эгэл хэсгийн тоо]], момент (хөдөлгөөний тоо хэмжээ), энерги зэргийг хадгалсан байх ёстой. ХСА нь гидродинамикийн симуляци хийхэд зарим нэг засагдашгүй сул талуудтай. Жишээ нь: хурд ихтэй урсгалд [[Галилейн инвариант]] алдагдах, сүлжээний хэмжээнээс хамаарч [[статистик шуугиан]] гарах эсвэл [[Рейнольдсын тоо]] хязгаарлагдах гэх мэт. Хэдий тийм боловч ХСА нь [[реактив тархалт]] болон [[молекул динамик]]ийн загварчлалд хүрэхэд маш тохиромжтой шилжүүлэгддэг. ХСА-аас ЛБА руу шилжих гол үндэслэл нь сүлжээний чиглэл дахь Боолиан эгэл хэсгийн тоо ба түүний олонлогийн дунджийг нягтын түгэлтийн функцаар сольж статистик шуугианыг үгүй хийх хүсэл байсан юм. Энэ солилтыг хийснээр дискрет мөргөлдөөний дүрэм нь мөргөлдөөний оператор гэж нэрлэгдэх тасралтгүйн функцаар бас солигдсон юм. ЛБА-ын хөгжлийн үе дахь чухал нэг хялбарчилгаа бол мөргөлдөөний операторыг [[Ватнагар-Гросс-Крүүк]] (BGK-ВГК) гэх сулралтын (заримдаа тайвшрах) илэрхийлэлээр ойролцоолох явдал байв. Энэхүү сүлжээний ВГК (LBGK) загвар нь симуляцийг илүү үр ашигтай болгох ба шилжүүлгийн коэффициентийн уян чанарыг бий болгоно. Өөрөөр хэлбэл ЛБА нь тасралтгүй Больцманы тэгшитгэлийн онцгой тухайлсан хэлбэрийг авч үздэг гэсэн үг юм. [[Чапман-Энскогийн онол]]оор ЛБА-ын алгоритмаас Навиер-Стокесийн тэгшитгэл болон тасралгүйн тэгшитгэлийг сэргээж болох ба даралтын орон нь уламжлалт ТБШД-ын аргууд шиг нэмэлт тэгшитгэл эсвэл [[Пауссоны тэгшитгэл]] тэгшитгэлийг шийдэлгүйгээр нягтын хуваарилалтаас шууд олдох боломжтой байдаг. ==Сүлжээ ба DnQm ангилал== Латтис Больцманы загвар нь куб болон гурвалжин хэлбэртэй эсвэл хослосон байхаар хэд хэдэн төрлийн сүлжээ болон дискрет түгэлтийн функцийн хөдөлгөөнтэй ба хөдөлгөөнгүй эгэл хэсгүүдийг ашиглан ажилладаг. Сүлжээний өөр байдлаас бий болж байгаа аргуудыг ангилах хамгийн зөв зам нь DnQm схем юм. Энд "Dn" нь "n хэмжээстэй" гэдгийг илтгэж байхад "Qm" нь "m хурдтай" гэдгийг илтгэнэ. Жишээлбэл, D3Q15 бол хөдөлгөөнгүй эгэл хэсгүүд бүхий куб торон дээрх гурван хэмжээст Латтис Больцманы загварыг илэрхийлж байна. Зангилаа бүр нь кристал хэлбэрийг бий болгох ба гадаргаа хуваалцаж байгаа 6, хүрээгээр нийлж байгаа 8-н хөршдөө тус бүр эгэл хэсгээ түгээх боломжтой юм.<ref>Succi, p 68</ref> (D3Q15 загвар нь хүрээгээр нийлж байгаа 12 хөршрүүгээ эгэл хэсгүүдийг түгээх боломж байхгүй ба хэрэв боломжтой болчихвол энэ нь "D3Q27" загвар болно.) Симуляцийг хийхийн тулд орон зай ба хугацаа гэх мэт бодит тоо хэмжээнүүд сүлжээний нэгжрүү шилжүүлэгдсэн байх хэрэгтэй. Рейнольдсын тоо гэх мэт хэмжээсийн бус хэмжигдэхүүнүүд хэвээр байж болно. ==Сүлжээний нэгжийн шилжүүлэг== Ихэнх Латтис Больцманы симуляцид <math>\delta_x\,\!</math> нь сүлжээний хэмжээсийн үндсэн нэгж байх ба хэрэв бодлогийн хүрээний урт <math>L\,\!</math> -ийн турш <math>N\,\!</math> тооны шилбэ оршино гэж үзвэл хэмжээсийн нэгж нь хялбар байдлаар <math>\delta_x=L/N\,\!</math> гэж тодорхойлогдоно. Латтис Больцманы симуляци дахь хурд нь ерөнхийдөө дууны хурдны илэрхийллээр өгөгддөг. Иймд дискрет хугацааны нэгж нь <math>\delta_t = \frac{\delta_x}{C_s}\,\!</math> гэж илэрхийлэгдэх ба үүний хуваагч <math>C_s</math> нь дууны физик хурд юм.<ref>Succi, Appendix D (p. 261-262)</ref> Бичил хэмжээстэй урсгалд (механик ба гидравликт [[сүвэрхэг орчин]] дундуурх урсгал) бодит дууны хурдыг ашиглах нь үл зөвшөөрөх жижиг хугацааны алхамыг өгдөг. Иймд сүлжээний [[Махын тоо]] гэж бий болох ба энэ нь бодит Махын тооноос их утгатай байна. Мөн [[Рейнольдсын тоо]]г хэвээр хадгалахын тулд [[зунгааралт]]ыг нэмэгдүүлж тэнцвэржүүлдэг.<ref>Succi, chapter 8.3, p. 117-119</ref> ==Холимог шингэний симуляци== Хөдлөх болон хэв гажих [[Харилцах гадаргуу (хими)|харилцах хязгаар]]тай учир олон фазат/холимог урсгалын симуляци нь ТБШДинамик дахь уламжлалт аргуудын томоохон шалгуур байсаар ирсэн. Илүү нарийвчилбал ялгаатай [[Фаз (юмс)|фазууд]] (шингэн ба уур) эсвэл бүрэлдэхүүнүүд (тухайлбал тос ба ус) хоорондын харилцах хязгаар нь шингэний молекулуудын хооронд тодорхой харилцан үйлчлэлийг бий болгодог. Иймд макро-орчны шинжийг агуулах Навиер-Стокесийн тэгшитгэлрүү энэ мэт харилцан үйлчлэлийн микро-орчны шинж чанаруудыг боловсруулж хийх нь хүндрэлтэй байдаг. Гэхдээ ЛБА-д хэсгийн кинетик нь мөргөлдөөний операторыг засварласанаар суурь болсон микро-орчны шинж чанаруудтай холбогдох аргыг тохиромжтой харьцангуй хялбар болгож өгдөг. Хэд хэдэн ЛБА-ын олон фазат/холимог урсгалын загварууд хөгжсөөр байна. Эдгээрт фазийн ялгарал нь эгэл хэсгийн динамикаас автоматаар бий болох ба уламжлалт хэлхээст аргууд шиг ямар нэгэн тусгай арга шаардлагагүй. Олон фазат/холимог ЛБА нь өөр өөр комплекс шингэний системд тухайлбал харилцах хязгаарын тогтворгүйжилттэй урсгал, [[Шингэний хөөс|хөөс]]/[[дусал]]ын динамик, хатуу гадаргуугын [[норолт]],шингэний дотоод үе хоорондын гулсалт, дуслын электрогидродинамикийн деформаци гэх мэтэд амжилттай хэрэглэгдэж байна. Бага Махын тооны горимтой үед нягтын өөрчлөлтийн ач холбогдлыг авч үзсэн хийн холимогийн шаталт дахь Латтис Больцманы загвар нь саяхан дэвшүүлэгдээд байна.<ref>{{cite journal|last1=Di Rienzo|first1=A. Fabio|last2=Asinari|first2=Pietro|last3=Chiavazzo|first3=Eliodoro|last4=Prasianakis|first4=Nikolaos|last5=Mantzaras|first5=John|title=Lattice Boltzmann model for reactive flow simulations|journal=EPL|date=2012|volume=98|doi=10.1209/0295-5075/98/34001}}</ref> Эндээс үзвэл дан ЛБА нь томоохон физик оронг (тохиромжит аргатай харьцуулбал) авч үзэж болох ба реактив хийн холимогийн симуляци нь том хэмжээний шаталтын механизмыг нарийвчлан авч үзэж байгаа мэт санах ойн хэрэгцээний хувьд зарим нэг нэмэлт сайжруулалт хэрэгтэй гэдгийг харуулдаг юм. Эдгээр асуудлууд нь "загварын системчилсэн өөрчлөлтийн техник"-т дахин ангилагдаж судлагдаж, боловсруулагдаж байна.<ref>{{cite journal|last1=Chiavazzo|first1=Eliodoro|last2=Karlin|first2=Ilya|last3=Gorban|first3=Alexander|last4=Boulouchos|first4=Konstantinos|title=Coupling of the model reduction technique with the lattice Boltzmann method for combustion simulations|journal=Combust. Flame|date=2010|volume=157|pages=1833-1849|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0010218010001756}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Chiavazzo|first1=Eliodoro|last2=Karlin|first2=Ilya|last3=Gorban|first3=Alexander|last4=Boulouchos|first4=Konstantinos|title=Efficient simulations of detailed combustion fields via the lattice Boltzmann method|journal=International Journal of Numerical Methods for Heat & Fluid Flow|date=2012|volume=21|url=http://dx.doi.org/10.1108/09615531111135792}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Chiavazzo|first1=Eliodoro|last2=Karlin|first2=Ilya|last3=Gorban|first3=Alexander|last4=Boulouchos|first4=Konstantinos|title=Combustion simulation via lattice Boltzmann and reduced chemical kinetics|journal=Journal of Statistical Mechanics: Theory and Experiment|date=2009|doi=10.1088/1742-5468/2009/06/P06013}}</ref> ==Дулааны Латтис Больцманы арга== Саяхан (2009 онд), Дулааны Латтис-Больцманы арга (TLBM - ДЛБА) нь Олон-хурдат аргачлал /multi-speed approach/,<ref>McNamara, G., Garcia, A., and Alder, B., "A hydrodynamically correct thermal lattice boltzmann model", Journal of Statistical Physics, vol. 87, no. 5, pp. 1111-1121, 1997.</ref> Идэвхгүй скаляр аргачлал /passive scalar approach/,<ref>Shan, X., "Simulation of rayleigh-b'enard convection using a lattice boltzmann method", Physical Review E, vol. 55, pp. 2780-2788, The American Physical Society, 1997.</ref> Дулааны энергийн түгэлтийн аргачлал /thermal energy distribution/<ref>He, X., Chen, S., and Doolen, G.D., "A novel thermal model for the lattice boltzmann method in incompressible limit", Journal of Computational Physics, vol. 146, pp. 282-300, 1998.</ref> гэх гурван ангилалын сүүлчийнх нь болсон юм. ==Хязгаарлалтууд== Комплекс шингэний динамикийн симуляцид ЛБА-ын хэрэглээний өсөлтыг үл анхаарвал энэхүү шинэ аргачлалд зарим хязгаарлалтууд байдаг юм. Одоогийн байдлаар [[аэродинамик]] дахь өндөр Махын тоотой урсгалыг симуляцилахад хүндрэлтэй байгаа ба тохиромжит термо-гидродинамикийн схем олдоогүй байна. Гэвч Навиер-Стокесийн тэгшитгэл дээр суурилсан ТБШД-ын аргуудтай ЛБА нь амжилттай хосолж дулааны шилжилттэй (хатуу биеын чанарт суурилсан дулааны дамжилт, нэвчилт ба ялгаралт) симуляциуудыг чадварлаг шийдвэрлэж байна. Олон фазат/холимог урсгалын загварын хувьд харилцах үеийн зузаан нь ихэнхдээ том байх ба энэ орчмийн нягтын харьцаа нь бодит шингэнтэй харьцуулахад бага байдаг. Саяхан энэ асуудал Юуан болон Счаефер нараар шийдэврлэгдлээ. Тэд Шан ба Чен нарын загвар дээр сайжруулалт хийж энэ үр дүнд хүрсэн ба [[төлөвийн тэгшитгэл]]ийг хялбарчилсанаар 1000:1 -ын нягтын харьцаанд хүрэх боломжтой гэж харуулжээ. Гэсэн хэдий ч, энэ аргын сүүлийн хорин жилийн хурдан дэвшил, өргөн хэрэглээ нь энэ аргыг [[микро-урсгал]]ыг багтаагаад [[тооцон бодох шинжлэх ухаан]]<nowiki/>д ялангуяа [[физик]]<nowiki/>ийн салбарт чадамжтай гэдгийг баталж байна. ЛБА нь өндөр [[Кнүдсэний тоо]]той урсгалд хамгийн нарийвчлалтай үр дүнг өгдөг нь туршилтаар батлагдсан. ==Тухайлсан ЛБТэгшитгэлээс Навиер-Стокесийн тэгшитгэлийг гаргах== Тухайлсан Латтис Больцманы тэгшитгэлээс (мөргөлдөөний операторыг хэрэглэсэн ЛВГК (LBGK) тэгшитгэл гэж нэрлэнэ) эхэлье. Бид эхлээд ЛБТэгшитгэлийн зүүн талыг <math>2^{nd}\,\!</math> -р эрэмбийн Тэйлорын цуваанд задлая. Хялбарчилсан <math>1^{st}\,\!</math> эрэмбийн Тэйлорын цувааг сонгосон бол ЛБТэгшитгэл нь утгаа алдана. <math>2^{nd}\,\!</math> - р эрэмбийн Тэйлорын цуваанд задлахад баруун талаас 0 болон нэгдүгээр эрэмбийн уламжлалтай хэсэг нь орхигдож, тэйлорын цувааны 1 ба 2-р эрэмбийн уламжлал болон мөргөлдөөний операторууд тус тус үлдээнэ. <math>f_i(\vec{x}+\vec{e}_i\delta_t,t+\delta_t) = f_i(\vec{x},t) + \frac{1}{\tau_f} (f_i^{eq}-f_i)</math> Хялбарчлахын тулд <math>f_i(\vec{x},t)</math>- ыг <math>f_i\,\!</math> гэж бичье. Тэйлорын цувааг хөнгхөн хялбарчилж диад хоорондын үржвэрийг тодорхойлох цэг ":" -ээр тэмдэглэе. :<math>\frac{\partial f_i}{\partial t} +\vec{e}_i \nabla f_i+ \left (\frac{1}{2}\vec{e}_i\vec{e}_i : \nabla\nabla f_i +\vec{e}_i\cdot\nabla\frac{\partial f_i}{\partial t} +\frac{1}{2}\frac{\partial^2 f_i}{\partial t^2} \right ) =\frac{1}{\tau}(f_i^{eq}-f_i) </math> Тэнцвэрт ба тэнцвэрт бус бүрдүүлэгчрүү эгэл хэсгийн түгэлтийн функцыг өргөтгөж мөн Күдсэний тоо <math>K\,\!</math> бүхий Чапман-Энсогийн задаргааг хэрэглэн Тэйлорын задаргаа бүхий ЛБТ нь тодорхой тасралтгүй тэгшитгэлийг олохын тулд Кудсэний тооны хувьд өөр өөр утгын хэмжээрүү задрах болно. :<math>f_i=f_i^{eq}+K f_i^{neq}\,\!</math> :<math>f_i^{neq}= f_i^{(1)}+K f_i^{(2)}+O(K^2) </math> Тэнцвэрт ба тэнцвэрт бус түгэлт нь макро-түвшний хэмжигдэхүүнүүдтэй дараах байдлын холбоог хангах ёстой. Эгэл хэсгийн хуваарилалт нь эгэл хэсгээр макро-түвшинг хэмжихийн тулд 'зөв хэлбэрт' байх ёстой. :<math>\rho = \sum_i f_i^{eq} </math> :<math>\rho \vec{u} = \sum_i f_i^{eq} \vec{e}_i</math> :<math>0 = \sum_i f_i^{(k)} \qquad s.t.\ k=1,2\,\!</math> :<math>0 = \sum_i f_i^{(k)} \vec{e}_i</math> Чэпман-Энскогийн задаргаа нь: :<math>\frac{\partial}{\partial t}=K\frac{\partial}{\partial t_1}+K^2\frac{\partial}{\partial t_2} \qquad s.t.\ t_2(\text{tarhaltiin hugatsaanii hemjees}) \ll t_1(\text{newchiltiin hugatsaanii hemjees})</math> :<math>\frac{\partial}{\partial x}=K\frac{\partial}{\partial x_1}</math>. Тэйлорын цуваанд тэнцвэрт ба тэнцвэрт бус түгэлтийн задаргааг орлуулж, өөр өөр <math>K\,\!</math> эрэмбэд ялгасанаар тасралтгүй орчны тэгшитгэл илэрхийлэгдэж эхэлнэ. Эрэмбэ <math>K^0\,\!</math>-ийн хувьд: :<math>\frac{\partial f_i^{eq}}{\partial t_1} +\vec{e}_i \nabla_1 f_i^{eq} =-\frac{f_i^{(1)}}{\tau} </math> Эрэмби <math>K^1\,\!</math>-ийн хувьд: :<math>\frac{\partial f_i^{(1)}}{\partial t_1}+\frac{\partial f_i^{eq}}{\partial t_2} +\vec{e}_i \nabla f_i^{(1)}+ \frac{1}{2}\vec{e}_i\vec{e}_i : \nabla\nabla f_i^{eq} +\vec{e}_i\cdot\nabla\frac{\partial f_i^{eq}}{\partial t_1} +\frac{1}{2}\frac{\partial^2 f_i^{eq}}{\partial t_1^2} =-\frac{f_i^{(2)}}{\tau} </math> Хоёр дахь тэгшитгэлд зарим хувиргалт хийж эхний тэгшитгэлд орлуулбал дараах байдалтай болно. :<math>\frac{\partial f_i^{(eq)}}{\partial t_2} +\left ( 1-\frac{1}{2 \tau} \right ) \left [ \frac{\partial f_i^{(1)}}{\partial t_1}+\vec{e}_i \nabla_1 f_i^{(1)}\right ] =-\frac{f_i^{(2)}}{\tau} </math> Дээрхээс макро-орчны шинж чанар болон эгэл хэсгийн хоорондын хамаарлыг хэрэглэн масс болон моментийн тэгшитгэлийг гарган авч болно. :<math>\frac{\partial \rho}{\partial t} +\nabla \cdot \rho \vec{u} = 0 </math> :<math>\frac{\partial \rho\vec{u}}{\partial t} +\nabla \cdot \Pi = 0 </math> Моментийн цүлхэлтийн тенсор <math>\Pi\,\!</math> нь дараах хэлбэртэй байна. :<math> \Pi_{xy} = \sum_{i}\vec{e}_{ix}\vec{e}_{iy}\left[ f_i^{eq} + \left( 1 - \frac{1}{2 \tau} \right) f_i^{(1)} \right] \,\!</math> Үүнд: <math>\vec{e}_{ix}\vec{e}_{iy}</math> бол <math>\vec{e}_{i}</math>-ын (ж.н <math>\textstyle\left(\sum_{x}\vec{e}_{ix}\right)^2 = \sum_{x}\sum_{y}\vec{e}_{ix}\vec{e}_{iy}</math>) бүх бүрдүүлэгчийн нийлбэрийн квадратын хувьд товч тэмдэглэгээ ба Навиер-Стокесийн тэгшитгэлтэй харьцуулж болохуйц хоёрдугаар эрэмбийн тэнцвэржүүлэгч эгэл хэсгийн түгэлтийн тэгшитгэл нь: <math>f_i^{eq}=\omega_i\rho \left (1+\frac{3\vec{e}_i\vec{u}}{c^2}+\frac{9(\vec{e}_i\vec{u})^2}{2c^4}- \frac{3(\vec{u})^2}{2c^2} \right) </math>. Тэнцвэржүүлэгч буюу тэнцвэрт түгэлт нь зөвхөн бага хэмжээний Махийн тоотой буюу бага хурдтай үед л хүчинтэй. Тэнцвэрт түгэлтийг цүлхэлтийн тенсорлуу оруулж ирсэнээр: :<math> \Pi_{xy}^{(0)} = \sum_{i}\vec{e}_{ix}\vec{e}_{iy} f_i^{eq} =p\delta_{xy}+\rho u_x u_y \,\!</math> :<math> \Pi_{xy}^{(1)} =\left( 1 - \frac{1}{2 \tau} \right) \sum_{i}\vec{e}_{ix}\vec{e}_{iy} f_i^{(1)} =\nu\left(\nabla_x \left( \rho \vec{u}_y \right) +\nabla_y \left( \rho \vec{u}_x \right)\right)\,\!</math> Эцэст нь Навиер-Стокесийн тэгшитгэлийг нягтын маш бага өөрчлөлттэй гэсэн нөхцөл дор гарган авч байна. :<math> \rho \left( \frac{\partial \vec{u}_{x}}{\partial t} + \nabla_{y}\cdot\vec{u}_{x}\vec{u}_{y}\right)= -\nabla_{x}p+\nu\nabla_{y}\cdot\left(\nabla_x \left( \rho \vec{u}_y \right) +\nabla_y \left( \rho \vec{u}_x \right)\right) \,\!</math> Энэ гаргалгаа бол Чен болон Доолений ажил юм.<ref>Chen, S., and Doolen, G.D., "Lattice Boltzmann Method for Fluid Flows", Annual Review of Fluid Mechanics, vol. 30, pp. 329-364, 1998.</ref> ==Симульци дахь математик тэгшитгэлүүд== Тасралтгүй Больцманы тэгшитгэл нь дан эгэл хэсгийн магадлалт хуваарилалтын /түгэлт/ функц <math>f(\vec{x},\vec{e}_i,t)\,\!</math> -ын хувьд үнэлэмжийн тэгшитгэл нь бөгөөд дотоод энергийн нягтын хуваарилалтын функцууд <math>g(\vec{x},\vec{e}_i,t)\,\!</math> (Хе нар.) нь тус бүр: :<math>\partial_t f + (\vec{e}\cdot \nabla) f + F\partial_v f=\Omega(f)</math> :<math>\partial_t g + (\vec{e}\cdot \nabla) g + G\partial_v f=\Omega(g)</math> Үүнд: <math>g(\vec{x},\vec{e}_i,t)\,\!</math> нь дараах байдлаар <math>f(\vec{x},\vec{e}_i,t)\,\!</math> -тэй холбогдоно. <math>g(\vec{x},\vec{e}_i,t) = \frac{(\vec{e}-\vec{u})^2}{2}f(\vec{x},\vec{e}_i,t)</math> <math>F\,\!</math> бол гадаад хүч, <math>\Omega\,\!</math> бол мөргөлдөөний интеграл ба <math>\vec{e}</math> (зарим эх сурвалжид <math>\vec{\xi}</math> гэж тэмдэглэгдэнэ) бол микро түвшний хурд юм. Гадаад хүч <math>F\,\!</math> температураас хамааралтай гадаад хүч болох <math>G\,\!</math> -тэй дараах байдлаар холбогдоно. Хүчний харилцааны загварын нэг шалгалт нь <math>G\,\!</math>-ийн хувьд [[Rayleigh-Bénard convection|Раелейг-Венардын нэвчилт]] юм. :<math> F = \frac{\vec{G}\cdot(\vec{e}-\vec{u})}{RT}f^{eq} </math> :<math> \vec{G} = \beta g_0(T-T_{avg})\vec{k} </math> Нягт <math>\rho\,\!</math>, хурд <math>\vec{u}\,\!</math> болон температур <math>T\,\!</math> гэх мэт макро-орчний хэмжигдэхүүнүүд нь нягтын түгэлтийн функцын момент шиг тодорхойлогдох боломжтой ба илэрхийлбэл: :<math> \rho = \int\ f \, d\vec{e} </math> :<math> \rho\vec{u} = \int\ \vec{e}f \, d\vec{e} </math> :<math> \frac{\rho DRT}{2} = \rho\epsilon = \int\ g \, d\vec{e} </math> Латтис Больцманы арга нь сүлжээрүү хязгаарлах хэмжээсийг оруулж мөн хурдны оронг микро орчны хурдны тухайлсан бүрдэлрүү (ж.н <math>\vec{e}_i = (\vec{e}_{ix},\vec{e}_{iy})</math>) шилжүүлсэнээр дээрх тэгшитгэлийг тухайлж дискрет тэгшитгэл болгоно. Тухайлбал D2Q9, D3Q15, болон D3Q19 дахь микро-орчны хурдууд нь дараах байдлаар илэрхийлэгдэнэ. <math>\vec{e}_i = c\times \begin{cases} (0,0) & i = 0 \\ (1,0),(0,1),(-1,0),(0,-1) & i = 1,2,3,4 \\ (1,1),(-1,1),(-1,-1),(1,-1) & i = 5,6,7,8 \\ \end{cases}</math> <math>\vec{e}_i = c\times \begin{cases} (0,0,0) & i = 0 \\ (\plusmn 1,0,0),(0,\plusmn 1,0),(0,0,\plusmn 1) & i = 1,2,...,5,6 \\ (\plusmn1,\plusmn1,\plusmn1) & i = 7,8,...,13,14 \\ \end{cases}</math> <math>\vec{e}_i = c\times \begin{cases} (0,0,0) & i = 0 \\ (\plusmn 1,0,0),(0,\plusmn 1,0),(0,0,\plusmn 1) & i = 1,2,...,5,6 \\ (\plusmn1,\plusmn1,0),(\plusmn1,0,\plusmn1),(0,\plusmn1,\plusmn1) & i = 7,8,...,17,18 \\ \end{cases}</math> Массын нягт, дотоод энергийн нягтын хувьд дан фазад тухайлагдсан Больцманы тэгшитгэл нь: :<math>f_i(\vec{x}+\vec{e}_i\delta_t,t+\delta_t)-f_i(\vec{x},t) + F_i=\Omega(f)</math> :<math>g_i(\vec{x}+\vec{e}_i\delta_t,t+\delta_t)-g_i(\vec{x},t) + G_i=\Omega(g)</math> Мөргөлдөөний оператор нь зарим нэг нөхцөлд тухайлбал хадгалагдах хуулийг хангаж байхын тулд үргэлж ВГК мөргөлдөөний оператороор ойролцоологдоно. :<math>\Omega(f) = \frac{1}{\tau_f} (f_i^{eq}-f_i)</math> :<math>\Omega(g) = \frac{1}{\tau_g} (g_i^{eq}-g_i)</math> Мөргөлдөөний операторт байх <math>f_i^{eq}</math> нь дискрет ба үүнийг тэнцвэрт эгэл хэсгийн магадлалт түгэлтийн функ гэж үзнэ. D2Q9 ба D3Q19-ын хувьд операторыг тасралтгүй ба дискрет хэлбэрт үл шахагдах шингэний хувьд харуулсан ба үүнд D, R ба T нь хэмжээснүүд, хийн тогтмол болон абсольют температурууд юм. Тасралтгүйгээс дискрет хэлбэрийн хувьд тухайн уламжлал нь 2-р эрэмбийн тохиролтойгоор /нарийвчлал/ хийгдэв. :<math>f^{eq}=\frac{\rho}{(2 \pi RT)^{D/2}}e^{-\frac{(\vec{e}-\vec{u})^2}{2RT}} </math> :<math>=\frac{\rho}{(2 \pi RT)^{D/2}}e^{-\frac{(\vec{e})^2}{2RT}}e^{\frac{\vec{e}\vec{u}}{RT}-\frac{\vec{u}^2}{2RT}} </math> :<math>=\frac{\rho}{(2 \pi RT)^{D/2}}e^{-\frac{(\vec{e})^2}{2RT}}(1+\frac{\vec{e}\vec{u}}{RT}+\frac{(\vec{e}\vec{u})^2}{2(RT)^2}-\frac{\vec{u}^2}{2RT}+...) </math> <math>c=\sqrt{3RT}\,\! </math> гэж авч үзвэл эцсийн дүнд: :<math>f_i^{eq}=\omega_i\rho \left (1+\frac{3\vec{e}_i\vec{u}}{c^2}+\frac{9(\vec{e}_i\vec{u})^2}{2c^4}- \frac{3(\vec{u})^2}{2c^2} \right) </math> :<math>g^{eq}=\frac{\rho(\vec{e}-\vec{u})^2}{2(2 \pi RT)^{D/2}}e^{-\frac{(\vec{e}-\vec{u})^2}{2RT}} </math> <math>\omega_i = \begin{cases} 4/9 & i = 0 \\ 1/9 & i = 1,2,3,4 \\ 1/36 & i = 5,6,7,8 \\ \end{cases}</math> <math>\omega_i = \begin{cases} 1/3 & i = 0 \\ 1/18 & i = 1,2,...,5,6 \\ 1/36 & i = 7,8,...,17,18 \\ \end{cases}</math> Дан бүрэлдэхүүнт урсгалын хувьд энэ төрлийн ажлууд маш их хийгдсэн байдаг ба одоо Дулааны ЛБА-ын тухай авч үзье. Олон бүрэлдэхүүнт/олон фазат ДЛБА нь нэг бүрдэлт урсгалаас илүү хялбар ашиглагдахуйц, сонирхол татдаг юм. Орчин үеийн судалгаатай хөл нийлүүлэхийн тулд <math>\sigma_j\,\!</math> элементтэй системийн бүх бүрдүүлэгчийг (ж.н сүвэхрхэг орчны хана, олон төрлийн шингэний хий холимог) <math>\Psi\,\!</math> -аар тодорхойлох явдал юм. :<math>f_i^{\sigma}(\vec{x}+\vec{e}_i\delta_t,t+\delta_t)-f_i^{\sigma}(\vec{x},t) + F_i=\frac{1}{\tau_f^{\sigma}} (f_i^{\sigma,eq}(\rho^{\sigma},v^{\sigma})-f_i^{\sigma})</math> Тайвшрах буюу сулралтын параметр <math>\tau_f^{\sigma_j}\,\!</math> нь [[kinematic viscosity|кинематик зунгааралт]] <math>\nu_f^{\sigma_j}\,\!</math>- тай дараах холбоогоор холбогдоно. <math>\nu_f^{\sigma_j} = (\tau_f^{\sigma_j}-0.5)c_s^2\delta_t</math> <math>f_i\,\!</math> -ын [[Moment (mathematics)|моментууд]] нь хадгалагдсан орчны хэмжигдэхүүнүүдийг өгнө. Энэ үед нягт нь: :<math>\rho=\sum_{\sigma}\sum_i f_i\,\!</math> :<math>\rho\epsilon =\sum_i g_i\,\!</math> :<math>\rho^{\sigma}=\sum_i f_i^{\sigma}\,\!</math> Жинлэсэн дундаж хурд <math>\vec{u'} \,\!</math> болон орчны момент /хөдөлгөөний тоо хэмжээ/ нь дараах байдлаар илэрхийлэгдэнэ. :<math> \vec{u'}=\left (\sum_{\sigma}\frac{\rho^{\sigma}\vec{u^{\sigma}}}{\tau_f^{\sigma}}\right)/\left(\sum_{\sigma}\frac{\rho^{\sigma}}{\tau_f^{\sigma}}\right) </math> :<math>\rho^{\sigma} \vec{u^{\sigma}} = \sum_i f_i^{\sigma} \vec{e}_i.</math> :<math>v^{\sigma} = \vec{u'}+ \frac{\tau_f^{\sigma}}{\rho^{\sigma}}\vec{F}^{\sigma}</math> Тэнцвэрт хурд <math>v^{\sigma}\,\!</math>-ийн хувьд өгөгдсөн дээрх тэгшитгэлд <math>\vec{F}^{\sigma}\,\!</math> гишүүн нь бүрэлдэхүүн бусад бүрэлдэхүүнтэйгээ харилцан үйлчлэлцэх хүч юм. Энэ нь шингэн шингэнтэй, хий шингэнтэй, шингэн хатуу биетэй хэрхэн харилцахыг тодорхойлдог ердийн тохируулах параметр боловч одоог хүртэл хэлэлцээний гол сэдэв болж байна. Франк ба бусад эрдэмтэд энэ хүчний хувьд нэгэн загвар жагсаалт гаргаж ирсэн. Түгээмэл ашиглагддаг гаргалгаа нь Гүнстенсений хромодинамикийн загвар ба энэ нь шингэн уурын систем, бинарын шингэнд маш тохиромжтой Свифтийн чөлөөт энерги дээр суурилсан аргачлал юм. Үүнд дотоод молекулын харилцаанд суурилсан загвар, Инамурогийн арга, Лее ба Линий аргачлалч<ref>Frank, X., Almeida, G., Perre, P., "Multiphase flow in the vascular system of wood: From microscopic exploration to 3-D Lattice Boltzmann experiments", International Journal of Multiphase Flow, vol. 36, pp. 599-607, 2010.</ref> мөн хамаарна. <math>\vec{F}^{\sigma}\,\!</math> -ийн ерөнхий хэлбэр нь доорх байдлаар хэд хэдэн эрдэмтэдээр өгөдсөн байдаг.<ref>Yuan, P., Schaefer, L., "Equations of State in a lattice Boltzmann model", Physics of Fluids, vol. 18, 2006.</ref><ref>Harting, J., Chin, J., Maddalena, V., Coveney, P., "Large-scale lattice Boltzmann simulations of complex fluids: advances through the advent of computational Grids", ''Philosophical Transactions of the Royal Society A'', vol. 363, pp. 1895–1915 2005.</ref> <math>\vec{F}^{\sigma} = -\psi^{\sigma}(\vec{x})\sum_{\sigma_j}H^{\sigma\sigma_j}(\vec{x},\vec{x}')\sum_i\psi^{\sigma_j}(\vec{x}+\vec{e}_i)\vec{e}_i \,\!</math> <math>\psi(\vec{x})\,\!</math> бол үр ашигтай масс ба <math>H(\vec{x},\vec{x}')\,\!</math> нь хөрш хэсэгтэйгээ <math>\vec{x}'\,\!</math> - ээр харилцах дотоод эгэл хэсгийг харуулах Греений функц юм. <math>H(\vec{x},\vec{x}')=H(\vec{x}',\vec{x})\,\!</math> гэсэн нөхцөл хангаж байвал <math>H(\vec{x},\vec{x}')>0\,\!</math> болох ба эгэл хэсгүүд хоорондоо түлхэлцэх хүчийг илэрхийлнэ. D2Q9 болон D3Q19 хувьд энэ нь: <math>H^{\sigma\sigma_j}(\vec{x},\vec{x}') = \begin{cases} h^{\sigma\sigma_j} & \left | \vec{x}-\vec{x}' \right | \le c \\ 0 & \left | \vec{x}-\vec{x}' \right | > c \\ \end{cases} </math> <math>H^{\sigma\sigma_j}(\vec{x},\vec{x}') = \begin{cases} h^{\sigma\sigma_j} & \left | \vec{x}-\vec{x}' \right | = c \\ h^{\sigma\sigma_j}/2 & \left | \vec{x}-\vec{x}' \right | =\sqrt{2c} \\ 0 & \text{busad uyed} \\ \end{cases} </math> Шан ба Чен нараар дэвшүүлэгдсэн идэвхит масс нь ''дан'' ба ''олон бүрэлдэхүүнт'' системд үр ашигт масс гэдгээрээ доорхи байдлаар хэрэглэгдэнэ. [[equation of state|Төлөвийн тэгшитгэл]] нь дан болон олон фазат урсгалын нөхцөлд өгөгдөх боломжтой. :<math>\psi(\vec{x})=\psi(\rho^{\sigma})=\rho_0^{\sigma}\left[1-e^{(-\rho^{\sigma}/\rho_0^{\sigma})} \right]\,\!</math> :<math>p=c_s^2 \rho+c_0h[\psi(\vec{x})]^2\,\!</math> Цаашид <math>\rho_0^{\sigma}\,\!</math> ба <math>h^{\sigma \sigma_j}\,\!</math> нь [[equation of state|төлөвийн тэгшитгэл]] (EOS-ТТ) - ийн системрүү орсоноор тохируулах чөлөөт тогтмол шиг харагддаг боловч <math>(\partial P / \partial {\rho})_T=(\partial^2 P / \partial {\rho^2})_T=0\,\!</math> болон <math>p=p_c\,\!</math> гэх мэт критик нөхцөл шиг гидродинамикийн харилцан холбоог хангаж байх ёстой. Төлөвийн тэгшитгэлд <math>c_0\,\!</math> бол D2Q9 ба D3Q19 хувьд 3.0 байхад D3Q15<ref>Yuan, P., Schaefer, L., "A Thermal Lattice Boltzmann Two-Phase Flow Model and its Application to Heat Transfer Problems-Part 1. Theoretical Foundation", Journal of Fluid Engineering 142-150, vol. 128, 2006.</ref> хувьд 10.0-тэй тэнцүү байна. Олон фазат урсгалын симуляцийг илүү тохиролтой буюу нарийвчлалтай байлгахын тулд үр ашигт массын нягт нь өөрчлөгдсөн байх хэрэгтэй гэдгийг Юан ба Счаефер<ref>Yuan, P., Schaefer, L., "Equations of State in a lattice Boltzmann model", ''Physics of Fluids'', vol. 18, 2006.</ref> нар харуулсан юм. Тэд өөрсдийн үр дүнг Шан ба Чен (SC), Карнахан-Старлинг (C–S), Ван дер Ваал (vdW), Редлич-Квонг (R–K), Редлич-Квонг Соаве (RKS), болон Пенг-Робинсон (P–R) нарын төлөвийн тэгшитгэлтэй харьцуулсан юм. Тэдний үр дүнд SC ТТ нь маш сул байсан ба C–S, P–R, R–K, болон RKS ТТэгшитгэлүүд нь олон ба дан фазат урсгалд тохиромжтой илүү тохиролыг өгч байсан байна. Алдарт изотерм ЛБА-ын хувьд эдгээр нь зөвхөн тоо хэмжээнүүдийг л хадгална. Дулааны загвар нь мөн энергийг хадгалж байх ёстой учир нэмэлт хадгалагдах тоо хэмжээ шаардлагатай болно. :<math>\rho \theta + \rho u u =\sum_i f_i \vec{e}_i \vec{e}_i.</math> ==Програм хангамжууд== === Нээлттэй үүсвэр / чөлөөт програмууд === * [http://asl.org.il Advanced Simulation Library]: График Процессийн нэгж (OpenCL) бүхий Нээлттэй ЛБА-ны код (AGPL). Өөр өөр сүлжээний хувьд хүчинтэй. * [http://software.lanl.gov/taxila/ Taxila LBM]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: Лос Аламос Үндэсний лаборатороос гаргасан 2 ба 3н хэмжээст параллелчилсан нээлттэй үүсвэр (LGPL) бүхий Фортран код. Олон фазат урсгалд хчүинтэй. * [http://code.google.com/p/limbes/ LIMBES]: Гаусс-Хермитийн квадратур дээр суурилсан 2 хэмжээст нээлттэй үүсвэр (GPL) код, Фортран 90, параллелчилсан (openmp) * [http://optilb.org/openlb OpenLB]{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: C++, параллелчилсан ЛБА дээр суурилсан нээрттэй үүсвэр (GPLv2) бүхий сан * [http://www.palabos.org/ Palabos]: Нээлттэй үүсвэр (AGPL) параллел C++ код, дулааны, олон фазат, чөлөөт гадаргуутай урсгалд хүчинтэй * [https://web.archive.org/web/20100507030106/http://sailfish.us.edu.pl/ Sailfish]: График Процессийн нэгж (CUDA/OpenCL) бүхий Нээлттэй ЛБА-ны код (LGPL). Өөр өөр сүлжээний хувьд хүчинтэй. * [http://www.blender.org/ Blender]: ЛБА-ыг хэрэглэсэн 3н хэмжээст загварчлагч (https://web.archive.org/web/20150301074456/http://wiki.blender.org/index.php/Doc:2.6/Manual/Physics/Fluid/Technical_details) олон фазат болон турбулент урсгалт хүчинтэй. * [http://elbeem.sourceforge.net/ El'Beem]: ЛБА-ыг хэрэглэсэн чөлөөт ТБШД-ын код (GPL) * [https://web.archive.org/web/20090614195322/http://thomas-pohl.info/work/lba.html J-Lattice-Boltzmann]: Жава апплеттэй ЛБА-ын хамаарал. * [http://physics.ndsu.edu/people/faculty/wagner/lattice_boltzmann_codes/ C examples]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: C (GPL) хэл дээрх зарим ЛБА-ыг ашигласан бодлогын жишээнүүд. * [http://code.google.com/p/lbm-c/ LBM-C]: Нээлттэй (GPLv2) CUDA код * [http://walberla.net/ waLBerla]: Хэрэглээ өргөнтэй ЛБА * [https://web.archive.org/web/20160125075454/http://www.tuhh.de/elbe/home.html elbe]: Бүтээмж өндөртэй ЛБА === Чөлөөт програм === * [https://web.archive.org/web/20150315000255/http://www.lbsim.com.br/ LBSim]: C++ хэл дээр бичигдсэн үнэгүй програм === Арилжааны програм === * [https://web.archive.org/web/20150927201626/http://uk.c-s.fr/LaBS-scalabe-algorithms-for-complex-flow-simulation_a386.html LaBS]: LaBS эсвэл Даттис Больцманы Солвер гэдэг нь шахагдах шингэнийг загварчилах арилжааны ТБШД-ын код юм. * [https://web.archive.org/web/20150524083815/http://lbhydra.umn.edu/ LBHydra]: LBHydra бол Миннесотагийн Их сургуулиас гаргасан 2 ба 3н хэмжээст турбулент, олон ба дан фазат урсгалыг загварчлах өргөтгөж болон Латтис Больцманы симулятор юм. * [https://web.archive.org/web/20100515115312/http://www.exa.com/pages/pflow/pflow_physics.html PowerFLOW]: Экса Корпорацийн ТБШД-ын код. * [https://web.archive.org/web/20150322074448/http://www.flowkit.com/ FlowKit]: Нээлттэй үүсвэр болох [http://www.palabos.org Palabos] програмын мэргэжлийн туслах програм. * [http://www.xflowcfd.com/index.php XFlow]: Некст Лимит Технологи компанийн бүтээл ЛБА-д суурилсан ТБШД-ын хамгийн сүүлчийн үеийн код. * [https://web.archive.org/web/20150307123620/http://www.fluidyna.com/content/ultrafluidx ultraFluidX]: Мульт-GPU -ээр дэмжигдсэн ЛБА дээр суурилсан ТБШД-ын код, FluiDyna GmbH [http://www.fluidyna.com/ FluiDyna]. ==Цаашид унших== * {{cite book|author=Deutsch, Andreas and Sabine Dormann|title=Cellular Automaton Modeling of Biological Pattern Formation |url=https://archive.org/details/cellularautomato0000deut|publisher=[[Birkhäuser Verlag]]|year=2004|isbn=978-0-8176-4281-5}} * {{cite book|author=Succi, Sauro|title=The Lattice Boltzmann Equation for Fluid Dynamics and Beyond|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2001|isbn=0-19-850398-9}} * {{cite book|author=Wolf-Gladrow, Dieter|title=Lattice-Gas Cellular Automata and Lattice Boltzmann Models|url=https://archive.org/details/latticegascellul0000wolf|publisher=[[Springer Verlag]]|year=2000|isbn=978-3-540-66973-9}} * {{cite book|author=Sukop, Michael C. and Daniel T. Thorne, Jr.|title=Lattice Boltzmann Modeling: An Introduction for Geoscientists and Engineers|publisher = [[Springer Science+Business Media|Springer]]|year=2007|isbn=978-3-540-27981-5}} * {{cite book|author=Jian Guo Zhou|title=Lattice Boltzmann Methods for Shallow Water Flows|url=https://archive.org/details/latticeboltzmann0000zhou|publisher = [[Springer Science+Business Media|Springer]]|year=2004|isbn=3-540-40746-4}} * {{cite book|author=He,X., Chen, S., Doolen, G.|title=A Novel Thermal Model for the Lattice Boltzmann Method in Incompressible Limit|publisher = [[Journal of Computational Physics|Academic Press]]|year=1998}} * {{cite book|author=Guo, Z. L., and Shu, C|title=Lattice Boltzmann Method and Its Applications in Engineering|url=https://archive.org/details/latticeboltzmann0003guoz|publisher = [[World Scientific Publishing]]|year=2013}} * Монгол хэл дээрх нарийн тайлбар бүхий Латтис Больцманы аргын үндсэн ухагдахуун, жишээ кодууд http://hydraulicstructure.blogspot.jp/ ==Тэмдэглэл== <references/> ==Гадаад линк== * [http://www.openlb.net/ OpenLB]: LBM community forum for discussions on research, implementation, open positions and upcoming conferences, .. * [http://www.palabos.org/ palabos.org]: A site with various resources related to LBM, including a forum. * [http://www.science.uva.nl/research/scs/projects/lbm_web/lbm.html LBM Method] * [https://web.archive.org/web/20100215133932/http://physics.ndsu.edu/fileadmin/physics.ndsu.edu/Wagner/LBbook.pdf Lattice Boltzmann summary] * [https://web.archive.org/web/20070614172334/http://www.lstm.uni-erlangen.de/lbm/lb-methods/ Erlangen Lattice Boltzmann mailing list] * [https://web.archive.org/web/20120707152058/http://www.frontierlattices.ch/indepth/elbm Entropic Lattice Boltzmann Method (ELBM)] * [https://web.archive.org/web/20110720013726/http://dsfd.physics.ndsu.nodak.edu/cgi-bin/mailman/listinfo/dsfd-announce DSFD mailing list: sends information about DSFD and related conferences, opportunities for doctoral, postdoctoral, faculty and industry positions for applicants who have experience with Lattice Boltzmann or other related methods.] * [http://dsfd.org/ dsfd.org: Website of the annual DSFD conference series (1986 -- now) where advances in theory and application of the lattice Boltzmann method are discussed] * [https://web.archive.org/web/20091216131744/http://www.icmmes.org/ Website of the annual ICMMES conference on Lattice Boltzmann methods and their applications ] [[Ангилал:Тооцооллын физик]] [[Ангилал:Тоон анализ]] [[Ангилал:Шингэний механик]] szu98hkxr5o3hhz75n4yb4c06nsnhgy 0 53492 874882 866658 2026-11-04T23:19:34Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874882 wikitext text/x-wiki [[File:Horizons.gif|thumb|Гумус нь органик [[нүүрстөрөгч]]өөс тогтдог учир органик бодис ба өвөрмөц хар ба хар-хүрэн өнгөтөй. [[Хөрс]] судлаачид O, A, B, C, E гэж том үсгээр үндсэн давхрагуудыг тэмдэглэдэг бол жижиг үсгийг давхрагуудын дотор нь ялгахад ашиладаг. Дийлэнх хөрсүүд гурван давхрагатай байдаг, өнгөн хөрс (А), дунд хөрс (B), ул хөрс (C).]] [[Хөрс судлал]]д, '''гумус''' ({{lang-la|humus}}: газар, шороо<ref>"humus." Dictionary.com Unabridged (v 1.1). Random House, Inc. 23 Sep 2008. Dictionary.com http://dictionary.reference.com/browse/humus.</ref>) гэж [[хөрсний органик бодис]]уудаас тогтох фракцийг хэлдэг. Гумус нь [[аморф]] ба [[амьтан]] [[ургамал]] шиг [[эс]]ийн бүтэцгүй.<ref name=Whitehead1963>{{cite journal|last1=Whitehead|first1=D. C.|last2=Tinsley|first2=J.|title=The biochemistry of humus formation|journal=Journal of the Science of Food and Agriculture|date=1963|volume=14|issue=12|pages=849–857|doi=10.1002/jsfa.2740141201|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/jsfa.2740141201/abstract|accessdate=26 July 2014}}</ref> Гумус нь хөрсний [[нягт]]ад (хөрсийг сийрэгжүүлдэг) маш их нөлөөлдөгөөс гадна чийг ба тэжээллэг бодисыг агуулах чадварыг дээшилүүлдэг. [[Газар тариалан]]д байгалийн гаралтай болон хөрсийг сайжруулах зорилгоор ашигласан [[ялзмаг]] зэргийг гумуст нэгтгэн ойлгодог.<ref>"humus." Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc., 2011. Web. 24 Nov 2011. <http://www.britannica.com/EBchecked/topic/276408/humus>.</ref> ==Гумификаци== ===Органик бодисууд гумус болон хувирах нь=== Гумификацийн процесс нь [[хөрс]]өнд байгалиасаа явагдахаас гадна, [[ялзмаг]]ийн үйлдвэрлэлд тохиолдоно. Химийн хувьд тогтвортой гумусын чухал талыг, зарим нь хөрсний физикийн ба химийн үржил шимийг хоюуланг сайжруулдаг талаар нь авч үздэг бол<ref>{{cite journal | last1 = Hargitai | first1 = L | year = 1993 | title = The soil of organic matter content and humus quality in the maintenance of soil fertility and in environmental protection | url =https://archive.org/details/sim_landscape-and-urban-planning_1993-12_27_2-4/page/161| journal = Landscape and Urban Planning | volume = 27 | issue = 2–4| pages = 161–167 | doi = 10.1016/0169-2046(93)90044-E }}</ref>, зарим газар тариалангийн мэргэжилтнүүд түүний бусад шинж чанарууд дээр илүү анхаарал тавьсан байдгийн жишээ нь, түүний өвчлөлийг дарах чадвар юм.<ref>{{cite journal | last1 = Hoitink | first1 = H.A. | last2 = Fahy | first2 = P.C. | year = 1986 | title = Basic for the control of soilborne plant pathogens with composts | url =https://archive.org/details/sim_annual-review-of-phytopathology_1986_24_annual/page/93| journal = Annual Review of Phytopathology | volume = 24 | issue = | pages = 93–114 | doi = 10.1146/annurev.py.24.090186.000521 }}</ref> Гумус нь хөрсийг микро сүвэрхэг болгож, чийгийг агуулах чадварыг нэмэгдүүлж, хөрсний сайн бүтцийг үүсэхэд нөлөөлдөг.<ref>C.Michael Hogan. 2010. [http://www.eoearth.org/article/Abiotic_factor?topic=49461 ''Abiotic factor''. Encyclopedia of Earth. eds Emily Monosson and C. Cleveland. National Council for Science and the Environment]. Washington DC</ref><ref>{{cite journal | last1 = De Macedo | first1 = J.R. | last2 = Do Amaral | first2 = Meneguelli | last3 = Ottoni | first3 = T.B. | last4 = Araujo | first4 = Jorge Araújo| last5 = de Sousa Lima | first5 = J. | year = 2002 | title = Estimation of field capacity and moisture retention based on regression analysis involving chemical and physical properties in Alfisols and Ultisols of the state of Rio de Janeiro | url =https://archive.org/details/communications-soil-science-and-plant-analysis_2002_33_13-14/page/2037| journal = Communications in Soil Science and Plant Analysis | volume = 33 | issue = 13–14| pages = 2037–2055 | doi = 10.1081/CSS-120005747 }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Hempfling | first1 = R. | last2 = Schulten | first2 = H.R. | last3 = Horn | first3 = R. | year = 1990 | title = Relevance of humus composition to the physical/mechanical stability of agricultural soils: a study by direct pyrolysis-mass spectrometry | url =https://archive.org/details/sim_journal-of-analytical-and-applied-pyrolysis_1990-06_17_3/page/275| journal = Journal of Analytical and Applied Pyrolysis | volume = 17 | issue = 3| pages = 275–281 | doi = 10.1016/0165-2370(90)85016-G }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.uwsp.edu/geo/faculty/ritter/geog101/textbook/soil_systems/soil_development_soil_properties.html |title=Soil Development: Soil Properties<!-- Bot generated title --> |access-date=2015-09-19 |archive-date=2012-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121128125005/http://www.uwsp.edu/geo/faculty/ritter/geog101/textbook/soil_systems/soil_development_soil_properties.html |url-status=dead }}</ref> [[Хүчилтөрөгч]]ийн [[атом]]ууд том органик молекулуудын хэлхээнд нэгдсэнээр олон тооны сөрөг цэнэгтэй хэсгүүд үүсдэг ба тэд тэжээлийн бодисуудын эерэг цэнэгтэй [[Ион|ионуудтай]] ([[катион]]) холбогдож, ургамлыг [[ионы солилцоо]]ны замаар хооллох боломжийг илүү нэмэгдүүлдэг.<ref name=autogenerated3>{{cite journal | last1 = Szalay | first1 = A | year = 1964 | title = Cation exchange properties of humic acids and their importance in the geochemical enrichment of UO2++ and other cations | url = | journal = Geochimica et Cosmochimica Acta | volume = 28 | issue = | pages = 1605–1614 | doi = 10.1016/0016-7037(64)90009-2 }}</ref> Гумус нь хөрсний организмуудыг хооллох, нөхөн үржих боломжийг олгодог ба түүнийг хөрсний "амьдралын хүч" гэж нэрлэдэг.<ref name="ReferenceA">{{cite journal | last1 = Elo | first1 = S. | last2 = Maunuksela | first2 = L. | last3 = Salkinoja-Salonen | first3 = M. | last4 = Smolander | first4 = A. | last5 = Haahtela | first5 = K. | year = 2006 | title = Humus bacteria of Norway spruce stands: plant growth promoting properties and birch, red fescue and alder colonizing capacity | url = | journal = FEMS Microbiology Ecology | volume = 31 | issue = | pages = 143–152 | doi = 10.1111/j.1574-6941.2000.tb00679.x }}</ref><ref name=autogenerated1>{{cite journal | last1 = Vreeken-Buijs | first1 = M.J. | last2 = Hassink | first2 = J. | last3 = Brussaard | first3 = L. | year = 1998 | title = Relationships of soil microarthropod biomass with organic matter and pore size distribution in soils under different land use | url =https://archive.org/details/sim_soil-biology-biochemistry_1998-01_30_1/page/97| journal = Soil Biology and Biochemistry | volume = 30 | issue = | pages = 97–106 | doi = 10.1016/S0038-0717(97)00064-3 }}</ref> Гумус нь маш хүнд нийлмэл бодис бөгөөд түүний бүтэц нь өнөөдрийг хүртэл бүрэн судлагдаагүй. Гумусыг органик бодисийн ялзрал ба ялзмагаас ялгаж ойлгох хэрэгтэй. Бүрэн гумификацилагдсан органик бодисууд нь нэгэн хэвийн хар бараан өнгөтөй, аморф бодис болдог. Гумус нь мянган жил, түүнээс ч илүү хадгалагдах чадвартай.<ref name=autogenerated2>{{cite journal | last1 = Di Giovanni1 | first1 = C. | last2 = Disnar | first2 = J.R. | last3 = Bichet | first3 = V. | last4 = Campy | first4 = M. | year = 1998 | title = Sur la présence de matières organiques mésocénozoïques dans des humus actuels (bassin de Chaillexon, Doubs, France) | url = | journal = Comptes Rendus de l'Académie des Sciences de Paris, Series IIA, Earth and Planetary Science | volume = 326 | issue = | pages = 553–559 | doi = 10.1016/S1251-8050(98)80206-1 }}</ref> Гумус нь тодорхойлогдсон хэлбэр, бүтэц, шинж чанаргүй ч, [[микроскоп]]оор хархад ургамал, амьтаны маш жижиг хэмжээний үлдэгдлүүдийг олж үзэж болно. Эдгээр үлдэгдлүүд нь [[механик]]ийн хувьд [[деградаци]]д орсон байх боловч [[хими]]йн хувьд үгүй байдаг.<ref>{{cite journal |author=Nicolas Bernier and Jean-François Ponge |year=1994 |title=Humus form dynamics during the sylvogenetic cycle in a mountain spruce forest |journal=[[Soil Biology and Biochemistry]] |volume=26 |issue=2 |pages=183–220 |doi=10.1016/0038-0717(94)90161-9 |url=http://www.academia.edu/1821217/Humus_form_dynamics_during_the_sylvogenetic_cycle_in_a_mountain_spruce_forest |format=PDF |access-date=2015-09-19 |archive-date=2015-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150903230827/http://www.academia.edu/1821217/Humus_form_dynamics_during_the_sylvogenetic_cycle_in_a_mountain_spruce_forest |url-status=dead }}</ref> Энэ нь гумус ба органик бодис хоёрын хооронд нь хязгаарлаж болохгүйг харуулж байна. Дийлэнх ном зохиолуудад гумусыг хөрсний органик бодисийн салшгуй хэсэг гэж тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[http://www.humintech.com/001/articles/article_definition_of_soil_organic_matter.html Humintech® | Definition Of Soil Organic Matter & Humic Acids Based Products<!-- Bot generated title -->]</ref> Ургамлын үлдэгдэл нь, амьтны ходоодоор дамжин ялгадас байдлаар гарсан нь мөн адил, органик нэгдлүүдийг агуулдаг: [[сахар]], [[цардуул]], [[уураг (молекул)|уураг]], [[нүүрс ус]], [[лигнин]], [[лав]], [[давирхай]], [[органик хүчил]]. Хөрсөн дахь органик материйн задрал, нүүрс ус болох сахар ба цардуулын задралаар эхлэнэ. Тэд [[детритивор]]уудаар хялбар задрах ба үлдэгдэл [[целлюллоз]], [[лигнин]] хоёр нь нэлээд удаан задрана.<ref>Berg, B., McClaugherty, C., 2007. Plant litter: decomposition, humus formation, carbon sequestration, 2nd ed. Springer, 338 pp., ISBN 3-540-74922-5</ref> Энгийн уураг, органик хүчлүүд, цардуул ба сахарууд нь хурдан задардаг бол, crude уураг, [[өөх тос]], лав ба давирхайнууд нийлээд хугацанд өөрлөлтөд оролгүй үлддэг. Лигнин нь [[цагаан ялзрал]]ын [[мөөгөнцөр]]үүдээр хурдан өөрчлөгддөг<ref>Levin, L., Forchiassin, F., Ramos, A.M., 2002. Copper induction of lignin-modifying enzymes in the white-rot fungus Trametes trogii" ''Mycologia'' 94:377–383 [http://www.mycologia.org/cgi/content/full/94/3/377]</ref> бөгөөд микробуудын<ref>{{cite journal | last1 = Knicker | first1 = H. | last2 = Almendros | first2 = G. | last3 = González-Vila | first3 = F.J. | last4 = Lüdemann | first4 = H.D. | last5 = Martin | first5 = F. | year = 1995 | title = 13C and 15N NMR analysis of some fungal melanins in comparison with soil organic matter | url = | journal = Organic Geochemistry | volume = 23 | issue = | pages = 1023–1028 | doi = 10.1016/0146-6380(95)00094-1 }}</ref> ба амьтдын<ref>{{cite journal | last1 = Muscoloa | first1 = A. | last2 = Bovalob | first2 = F. | last3 = Gionfriddob | first3 = F. | last4 = Nardi | first4 = S. | year = 1999 | title = Earthworm humic matter produces auxin-like effects on Daucus carota cell growth and nitrate metabolism | url =https://archive.org/details/sim_soil-biology-biochemistry_1999-08_31_9/page/1303| journal = Soil Biology and Biochemistry | volume = 31 | issue = | pages = 1303–1311 | doi = 10.1016/S0038-0717(99)00049-8 }}</ref> ялгадасуудын хамт, [[гумус]]ын үндсэн түүхий эд<ref>{{cite journal | last1 = González-Pérez | first1 = M. | last2 = Vidal Torrado | first2 = P. | last3 = Colnago | first3 = L.A. | last4 = Martin-Neto | first4 = L. | last5 = Otero | first5 = X.L. | last6 = Milori | first6 = D.M.B.P. | last7 = Haenel Gomes | first7 = F. | year = 2008 | title = 13C NMR and FTIR spectroscopy characterization of humic acids in spodosols under tropical rain forest in southeastern Brazil | url = | journal = Geoderma | volume = 146 | issue = | pages = 425–433 | doi = 10.1016/j.geoderma.2008.06.018 }}</ref> болдог. Задралын процессийн эцсийн бүтээгдэхүүн нь гумус юм. [[Чийгийн улаан]]ы гумус буюу [[өтний ялзмаг]]ыг (vermicompost) зарим судлаачид шилдэг бууц гэж үздэг.<ref>{{Cite web |url=http://agri.and.nic.in/vermi_culture.htm |title=Vermiculture<!-- Bot generated title --> |access-date=2015-11-25 |archive-date=2016-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117031922/http://agri.and.nic.in/vermi_culture.htm |url-status=dead }}</ref> === Тогтвотой байдал === Хөрсөн дахь гумусын дийлэнх нь, [[Нүүрсхүчлийн давхар исэл|CO₂]] болон задралгүй, 100 гаруй жил оршин, харьцангуй тогтвортой байж чаддаг. Энэ органик матери нь, [[микроб]]ын эсвэл [[энзим]]ийн задралаас хамгаалагдсан байдаг, учир нь тэд, хөрсний хэсгүүдийн жижиг [[Хөрсний агрегат|агрегатуудад]] нуугдсан эсвэл [[Шавар|шаврын]] хэсгүүдтэй нягт холбогдсон байдаг.<ref name=Dungait2012>{{cite journal|last1=Dungait|first1=J. A.|last2=Hopkins|first2=D. W.|last3=Gregory|first3=A. S.|last4=Whitmore|first4=A. P.|title=Soil organic matter turnover is governed by accessibility not recalcitrance|journal=Global Change Biology|date=2012|volume=18|issue=6|pages=1781–1796|doi=10.1111/j.1365-2486.2012.02665.x|url=ftp://195.37.229.5/pub/outgoing/mbraak/Eurosoil/literature/RoundTable/Dungait%20et%20al.,%202012%20-%20Soil%20organic%20matter%20turnover%20is%20governed%20by%20accessibility%20not%20recalcitrance.pdf|accessdate=30 August 2014}}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Хамгаалагдаагүй гумус нь 10 жилийн дотор задарч, бага тогтвортой эсвэл хөдөлгөөнт гэж үзэгддэг. Тогтвортой гумус нь, хөрсөн дахь тэжээлийн бодисын санд ордоггүй ч, хөрсний физик бүтцэд чухал нөлөө үзүүлдэг.<ref name=Oades1984>{{cite journal|last1=Oades|first1=J. M.|title=Soil organic matter and structural stability: mechanisms and implications for management|journal=Plant and soil|date=1984|volume=76|pages=319–337|doi=10.1007/BF02205590|url=http://link.springer.com/article/10.1007%2FBF02205590|accessdate=30 August 2014}}</ref> Нунтагласан [[модны нүүрс]] хэлбэртэйгээр өнгөн хөрс рүү орсон/хийгдсэн [[Хөрсний нүүрстөрөгч|хар нүүртөрөгчөөс]] тогтох гумус нь хамгийн тогтвортой байдаг. Энэ процесс нь [[Амазон мөрөн|Амазоны]] сав газрын үржил шимтэй хар хөрс эсвэл [[Терра прета]] үүсэх шалтгаан болсон гэж үздэг.<ref>Lehmann, J., Kern, D.C., Glaser, B., Woods, W.I., 2004. Amazonian Dark Earths: origin, properties, management. Springer, 523 pp. ISBN 978-1-4020-1839-8</ref> === Давхрага === Гумус нь өвөрмөц хар, хар хүрэн өнгөтэй, органик [[Хөрсний нүүрстөрөгч|нүүртөрөгчөөс]] тогтох органик нэгдэл. [[Хөрс]] судлаачид O, A, B, C, E том үсгүүдээр үндсэн давхрагуудыг тэмдэглэдэг бол жижиг үсгүүдийг давхрагуудын дотор нь ялгахад ашиладаг. Дийлэнх хөрсүүд гурван давхрагатай байдаг, өнгөн хөрс (А), дунд хөрс (B), ул хөрс (C). Зарим хөрсүүд гадаргуудаа органик давхрагатай (O) байдаг. Энэ давхрага нь хөрсөндөө булагдсан байж болно. Элэгдлийн улмаас эрдэсээ алдсан, гадаргуун дэд давхрагыг E-р тэмдэглэдэг. Ул хадыг (хөрс биш) R үсгээр тэмдэглэнэ. ==Хөрсөн дахь органик бодис ба гумусын ашигтай тал== * Органик түүхий эдийг гумус болгон хувиргаж буй процесс нь, хөрсөн дахь [[микроорганизм|микрорганизм]]ууд ба өөр амьтадыг тэжээж, ингэснээр хөрсөн дахь амьдрал өндөр хөгжилтэй, эрүүл байдаг.<ref name="ReferenceA"/><ref name=autogenerated1 /> * Органик түүхий эд гумус болон хувирч буй зэргээс (хурдаас) хамаарч хөрсний [[ургамал]]ууд, [[Амьтан|амьтад]], [[Микроорганизмуудын|микробуудын]] оршин тогнол идэвхжиж (хурдан тохиолдолд) эсвэл саардаг (удаан тохиолдолд). * Идэвхтэй ба тогтвортой гумусууд микробуудад нэмэлт тэжээлийн эх үүсвэр болдог ба хялбар авч болох урт хугацааны нөөцийг бүрдүүлдэг. * Үхсэн ургамлын түүхий эдийн задрал, ялзралын үр дүнд удаан исэлдэх(лигнин мэт гумус) нийлмэл органик бодисууд үүсэх бол, зарим нь задарч арай энгийн хэлбэрүүдийг ([[сахар]] ба [[амин сахар]], [[Алифатик нэгдэл|алифатик]] ба [[фенол]]ийн [[Органик хучил|органик хүчлүүд]]) үүсгэдэг бөгөөд тэд цаашид микробын биомасс болон хувирах эсвэл гуминий комплексуудыг ([[Фульвиний хүчил|фульвиний]] болон [[гуминий хүчил]]) үүсгэн исэлдэнэ. Үүсэн комплексууд [[шаварлаг эрдсүүд]] ба [[металл]]уудын [[гидрооксид|гидроксид]]уудтай холбогдоно. Ургамал нь гуминий бодисуудыг үндсээрээ шингээж аван хэрэглэх боломжтой эсэх талаар удаан хугацаанд маргалдсан. Одоогоор гумус нь [[ургамалын физиологи|ургамлын физиологи]]д зүгээр [[Ургамлын тэжээл|тэжээлийн]] үүрэг гүйцэтгэдэггүй, харин [[Ургамлын гормон|гормоны]] үүргийг гүйцэтгэдэг гэдэг дээр нэгдсэн ойлголтод хүрсэн байна.<ref>{{cite journal | last1 = Eyheraguibel | first1 = B. | last2 = Silvestrea | first2 = J. Morard | year = 2008 | title = Effects of humic substances derived from organic waste enhancement on the growth and mineral nutrition of maize | url = | journal = Bioresource Technology | volume = 99 | issue = | pages = 4206–4212 | doi = 10.1016/j.biortech.2007.08.082 }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Zandonadi|first1=D. B.|last2=Santos|first2=M. P.|last3=Busato|first3=J. G.|last4=Peres|first4=L. E. P.|last5=Façanha|first5=A. R.|title=Plant physiology as affected by humified organic matter|journal=Theoretical and Experimental Plant Physiology|date=2013|volume=25|pages=13–25|doi=10.1590/S2197-00252013000100003|url=http://www.scielo.br/scielo.php?pid=S2197-00252013000100003&script=sci_arttext&tlng=es|accessdate=30 August 2014}}</ref> * Гумус нь [[коллоид]] бөгөөд хөрсний [[Катион солилцооны чадавхи]]йг нэмэгдүүлж, ингэснээр хөрсний тэжээлийг агуулах чадварыг өсгөдөг. Коллоидууд нь [[хелатлах]] замаар тэжээлийг агуулдаг ба ингэснээр тэжээлийн [[катион]]ууд ургамал шингээхэд боломжтой хэлбэртэйгээр, [[бороо]] ба [[усалгаа]]ны нөлөөгөөр исэлдэхгүйгээр, аюулгүй хадгалагдана.<ref name=autogenerated3 /> * Гумус нь өөрийн жингийн 80-90% тэнцэх хэмжээний чийгийн хадгалах чадвартай учир хөрсний ган тэсвэрлэх чадварыг нэмэгдүүлдэг.<ref>{{cite journal | last1 = Olness | first1 = A. | last2 = Archer | first2 = D. | year = 2005 | title = Effect of organic carbon on available water in soil | url = | journal = Soil Science | volume = 170 | issue = | pages = 90–101 | doi=10.1097/00010694-200502000-00002}}</ref><ref>[http://journals.lww.com/soilsci/Abstract/2005/02000/Effect_of_Organic_Carbon_on_Available_Water_in.2.aspx Effect of Organic Carbon on Available Water in Soil : Soil Science<!-- Bot generated title -->]</ref> * Гумусын биохимийн бүтэц нь хэт [[хүчил]]лэг эсвэл хэт [[шүлт]]лэг хөрсүүдийг засах боломжийг олгодог.<ref>{{cite journal | last1 = Kikuchi | first1 = R | year = 2004 | title = Deacidification effect of the litter layer on forest soil during snowmelt runoff: laboratory experiment and its basic formularization for simulation modeling | url = | journal = Chemosphere | volume = 54 | issue = 8| pages = 1163–1169 | doi = 10.1016/j.chemosphere.2003.10.025 | pmid = 14664845 }}</ref> == Мөн үзэх == {{div col|cols=2}} *[[Хөрсний давхрага]] *[[Биомасс]] *[[Биочар]] *[[Терра прета]] *[[Биотик материал]] *[[Детрит]] *[[Гломалин]] *[[Гуминий хүчил]] *[[Органик матери]] *[[Ургамлын үлдэгдэл]] *[[Микоризагийн мөөг ба хөрсний нүүрстөрөгч агуулалт]] *[[Ялзмаг]] {{div col end}} == Эх сурвалж == {{Reflist|2}} == Цахим холбоос == *{{cite web|url=http://karnet.up.wroc.pl/~weber/typy2.htm|author=Jerzy Weber|date=|title=Types of humus in soils|publisher=Agricultural University of Wroclaw, Poland|accessdate=2013-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924114416/http://karnet.up.wroc.pl/~weber/typy2.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=dead}} [[Ангилал:Хөрсний экологи]] [[Ангилал:Агрономи]] 5r52z0j6bwtws7ms8sgpiogif33pdms 0 58459 874874 788680 2026-11-04T20:15:44Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874874 wikitext text/x-wiki '''HTTPS''' (HTTP over TLS, HTTP over SSL, HTTP Secure) нь [[Интернэт|интернет]] өргөн хэрэглэгддэг, компютерын сүлжээ холболтын аюулгүй байдлыг хангадаг протокол юм. HTTPS нь [[HTTP]] (Hyper Text Transfering Protocol)-г TLS (Transfer Layer Security), SSL (Secure Socket Layer)-р шифрлэж байгаа нэгдэл юм. HTTPS-ийн гoл сэдэл нь зочилсон веб хуудас болгон солилцсон мэдээний нууцлал аюулгүй, бүрэн бүтэн байдлыг хадгалах юм. Интернетэд өөрийн байршлаараа, веб сайт болон холбогдох веб серверт хэн холбогдож буйг таних ба Man-in-the-middle халдлагаас хамгаалдаг. Үүнээс гадна клиент болон сервер хоёpын хооронд eavesdrop халдалт болон харилцааны агуулгыг хуурамчаар үйлдэх зэргээс хамгаалж, холболтын нууц шифрлэлт үүсгэдэг. Түүхээс, HTTPS холболтууд голдуу WWW (World Wide Web), и-мэйл төлбөрийн гүйлгээ хийх болон аж ахуйн нэгжийн мэдээллийн систем дэх эмзэг гүйлгээнд ашиглаж байна. == Тойм == HTTPS нөөцийг танигч URL схем нь стандарт HTTP-н схем тэмдэгт юм. Гэсэн хэдий ч, HTTPS нь урсгалыг хамгаалахын тулд SSL/TLS шифрлэлт давхарга нэмэхийг вэб хөтөчид дохиолдог. SSL/TLS-н харилцаа холбооны зөвхөн 1 тал нэвтрүүлдэг үед HTTP-д илүү тохиромжтой байдаг. Энэ тохиолдолд HTTP-н үйл ажиллагаа нь интернетгүй үед зөвхөн сервер рүү нэвтрүүлдэг. HTTPS нь аюултай гарцаар аюулгүй гарц бий болгодог. Үүний шалтгаан нь вэб серверийн гэрчилгээг хамгаалалттай итгэлтэй байлгахын тулд хангалттай шифр ашиглан Man-in-the-middle, eavesdrop халдлагаас хамгаалахад байгаа юм. Учир нь HTTPS piggyback нь TLS хамгийн эхэнд HTTP нэвтрүүлэх ба нэвтэрсэн HTTP протокол нь шифрлэгддэг. Энэ нь URL хүснэгт (вэб хуудсанд хүсэлт илгээсэн хэсэг), хайлтын параметр, толгой мэдээлэл болон cookie (хэрэглэгчийн тухай таних тэмдэгт агуулдаг) агуулж байдаг. Гэсэн хэдий ч, хост (вэб сайт) хаяг ба портуудын дугаарууд TCP/IP үндсэн протоколын нэг хэсэг байдаг учраас HTTPS тэднийг хамгаалж чадахгүй. Бодит байдал дээр тохируулагдсан вэб сервер дээр eavesdrop-үүд вэб сэрвэрийн IP хаяг болон портын дугааруудыг илрүүлж чадна. Вэб хөтөч нь урьдчилан суулгасан гэрчилгээт HTTPS вэб сайтад хэрхэн итгэхээ мэддэг. Гэрчилгээний мэргэжилтнүүд (тухайлбал Symantic, Comodo, Go Daddy, Global sign гэх мэт) энэ аргаар вэб хөтөч хөгжүүлэгчдэд хүчин төгөлдөр гэрчилгээ олгодог. Тиймээс хэрэглэгч дараах зүйлс үнэн тохиолдолд HTTPS холбогдсон вэб сайтад итгэж болно. Хэрэглэгч итгэж буй хөтөч програм зөв урьдчилан суулгасан гэрчилгээ бүxий HTTP хэрэгжүүлдэг. - Хэрэглэгчийн хөтөч болон програм хангамжийн сервер тал дээр урьдчилан суулгасан HTTPS тусламжтайгаар таны үүсгэсэн холболт нь бүх талаараа хамгаалагдах юм. - Хууль ёсны веб сайтууд зөвхөн HTTPS протоколтой байдаг. - Тухайн веб хуудсан нь албан ёсны итгэмжлэгдсэн учир HTTPS протоколоор хамгаалагдсан байдаг. - HTTPS протоколоор холбогдож байгаа тохиолдолд (SSL/TLS) шифрлэлтээр хамгаалагдсан байдаг. == Хэрэглээ == HTTPS протоколоор холбогдох нь үнэгүй болон олон нийтийн сүлжээнээс өөрийн хувийн мэдээлэл бүхий веб сайт руу хандалт хийх үед тухайн веб сайт HTTPS протоколоор хамгаалагдсан байвал тухайн төхөөрөмж дээрээс таны мэдээлэл алдагдахгүй юм. HTTPS нь товчхондоо аюултай сүлжээгээр аюулгүй холболт үүсгэж байна гэсэн үг юм. Орчин үед цахим сүлжээний хэрэглээ өдөр ирэх тусам ихэсч байгаа бөгөөд онлайн банкны үйлчилгээ болон онлайн худалдаа маш хурдацтай хөгжиж байгаатай холбоотойгоор цахим гэмт хэрэг буюу хакераас хамгаалагдсан байх нь маш чухал учир HTTPS протоколоор хамгаалагдах зайлшгүй шаардлага гарж ирж байгаа. Жишээ нь: Монголын цахим банкны үйлчилгээ үзүүлж байгаа банкнууд бүгд HTTPS протоколоор хамгаалагдсан байгаа юм. [[Файл:Tdb-12as.jpg|alt=https://www.ebank.mn/auth|Худалдаа, Хөгжлийн Банк.|thumb|504x504px|center]] [[Файл:Khaan1333 bank.jpg|ХААН БАНК|thumb|center]] [[Файл:Golomt12-bank.jpg|ГОЛОМТ БАНК|thumb|462x462px|center]] == Browser интеграц == HTTPS-ээр холбогдсон үед хөтөч дээр хэрхэн харагдах байдлыг зургаар жишээ гаргаж харууллаа. [[Файл:Wikimedia donation page with extended validation certificate in firefox.png|alt=маш олон хөтөч байгаа бөгөөд энэ удаад firefox дээр жишээ харууллаа. Зурагт HTTPS протоколын дэлгэрэнгүй мэдээллийн тухай харууллаа.|thumb|327x327px|left|Зураг 1 Маш олон хөтөч байгаа бөгөөд энэ удаад firefox дээр жишээ харууллаа. Зурагт HTTPS протоколын дэлгэрэнгүй мэдээллийн тухай харууллаа.]] [[Файл:SSL Certificate Info Box In Firefox.png|center|alt=Зураг 2 Firefox веб хөтөч дээр HTTPS протоколоор холбогдсон үед цоожны зураг харагдана. Бусад хөтчийн хувьд мч өн цоож гарж ирнэ.|frame| Зураг 2 Firefox веб хөтөч дээр HTTPS протоколоор холбогдсон үед цоожны зураг харагдана. Бусад хөтчийн хувьд ч мөн цоож гарж ирнэ. ]] == Аюулгүй байдал == Бидний вебээр үзэж болон илгээж байгаа бүх зүйл нээлттэйгээр хийгдэж байдаг. Өөрөөр хэлбэл хэн ч замаас нь бариад, задлаад үзэж болох. Та нэгэн веб сайтад ороод нэр, нууц үгээ хийхэд түүнийг тань замаас нь мэдэж болно гэсэн үг. Энэ байдал нь мэдээллийн нууцлал, аюулгүй байдалд нөлөөлж байсан тул мэргэжилтнүүд энэхүү дамжиж байгаа мэдээллийг хэрхэн нууцлах, хөндөгдөөгүй байдлыг хэрхэн хангах талаар толгойгоо гашилгасны эцэст SSL буюу Secure Socket Layer гэдэг юмыг зохион бүтээжээ. SSL нь хэрэглэгчээс сервер рүү илгээж байгаа мэдээллийг encrypt буюу шифрлэж нууцлан илгээх бөгөөд серверээс хэрэглэгчид ирж байгаа мэдээллийг ямар нэг өөрчлөлтгүй, бүрэн бүтэн байдлыг хангах механизмыг агуулж байдаг. Өөрөөр хэлбэл таны оруулсан мэдээллийг тань серверээс өөр хэн ч уншиж чадахгүй гэсэн үг, мөн таны хүлээн авч байгаа мэдээлэл тань замдаа ямар нэг байдлаар засварлагдаагүй гэсэн баталгаатай байдаг. Иймд SSL нь зөвхөн интернетийн сүлжээгээр дамжиж буй мэдээллийн нууцлалыг хангах хэрэгсэл болохоос биш агуулгыг хянадаггүй, бас серверийг хамгаалдаггүй. Вебээр дамжин хийгддэг SQL Injection, XSS гэх мэт халдлага нь агуулгын хэлбэртэй хийгддэг болохоор өмнөх хариултууд ҮГҮЙ гэж гарсан. SSL технологи маань хөгжлийн явцдаа бусад технологиудын адил цоорхой гарч байсан ба мэргэжилтнүүд v3 буюу сүүлийн 3-р хувилбар нь илүү найдвартай, өндөр зэрэглэлийн хамгаалалт өгдөг гэж үзэж, санал болгож байна. SSL нь хэн үүсгэж байгаа, хэн баталгаа өгч байгаагаасаа шалтгаалан хоёр үндсэн хэсэгт хуваагддаг. Хэн нэгэн өөрөө түлхүүрийг нь үүсгээд, өөрөө сертификатыг нь үүсгээд өөрөө баталгаа гаргаж байгаа бол үүнийг self signed гэж нэрлэдэг. Харин түлхүүрийг нь өөрөө үүсгээд, сертификатыг нь thawte гэх мэт аль нэг аюулгүй байдлын (CA буюу Certificate Authority) компани үүсгэж, баталгааг гаргаж байгаа бол CA гэж нэрлэдэг. Self signed сертификат нь нууцлалын хувьд ялгаагүй ч маш бага хүрээнд хэрэглэхэд илүү тохиромжтой байдаг. Учир нь ийм төрлийн сертификат бүхий веб рүү зочлох бүрд веб хөтөч маань итгэх эсэхийг асуудаг. Харин CA-ын үүсгэсэн сертификат бүхий вэб руу ороход ямар нэг анхааруулга өгөхгүй бөгөөд өндөр нууцлалын баталгаа өгдөг юм. Компьютерын хүч өнөөдрийн аюулгүй сертификатын хувийн түлхүүрүүдийг ашиглаж алгоритмыг эвдэх хугацааг багасгасан байна. Тухайн SSL сертификатыг эвдэхэд 1024-битийн урт аюулгүй гэрчилгээ эвдэх шаардлагатай гэсэн тооцоо байдаг. Онлайн нууцлалын чуулга уулзалтаар 2014 оноос хойш 1024 битийн урт хангалтгүй гэж үзсэн бөгөөд түүнээс хойш SSL сертификатыг 2024 битийг дэмждэг байх шаардлага тавигдсан. == Техник == Хэш функц, гэрчилгээ хослуулах үед, цор ганц байх ёстой гэсэн стандарт урт нь тоон хэлбэрээр үүснэ. Гурван нийтлэг хэш функц байдаг: MD5, MD2, болон SHA-1. Ихэнх MD5 болон MD2 сул талтай бөгөөд одоогийн байдлаар бүх гэрчилгээ SHA-1 хеш функц ашиглаж байгаа. SHA-1 хеш функц нь хамгийн өндөр нууцлалтай бөгөөд өнөөдрийг хүртэл эвдэгдээгүй байгаа юм. MD5 эсвэл MD2 ашиглаж байгаа SSL-ийн хувьд нууцлал муу гэж ойлгож болно. Иймээс шинээр SSL гэрчилгээ авж байгаа хүмүүст SHA-1 хеш функцийн техник дээр суурилсан гэрчилгээ авахыг зөвлөж байна. === HTTP, HTTPS-ийн ялгаа === HTTP энгийн холбоотонд зориулагдсан протокол http байдаг ба харин илүү аюулгүй хамгаалалт сайтай өгөгдлүүдийг солилцоход https нь ашиглагддаг. http(S) S нь бол [[Англи хэл|англиар]] Secure гэсэн үгний товчилгоо буюу илүү нууцлал аюулгүй байдлыг хангаж ажилладаг. HTTP холболтын анхдагч порт нь 80. Цаашлаад сервер дээрх нөөц рүү хүрэх зам нь гарах ба параметрүүдийн гинжин холбоо үүснэ. Үүн дээр HTTPS холболт үүсгэснээр таны хийж байгаа холболтууд илүү найдвартай, гадны халдлага нэвтрэхгүй байх баталгаатай болох юм. === Сүлжээний давхаргууд === HTTP TCP/IP загвар нь сүлжээний давхаргын хамгийн дээд давхаргад үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд TLS аюулгүй байдлын протоколыг дамжуулж, HTTP зурвас шифрлэн мөн ирсэн зурвасыг decrypts (ижил давхаргын доод болон дэд давхаргыг гэх мэт үйл ажиллагаа явуулдаг) хийдэг юм. HTTPS нь тусдаа протокол биш бөгөөд, харин шифрлэгдсэн SSL / TLS холболтоор энгийн HTTP-г ашиглаж байгаа явдал юм. === Серверийн тохиргоо === Тухайн сервер дээр администратор эхний ээлжинд өөрийн гэсэн вебийг http холболтоор үүсгэсэн байх бөгөөд тухайн серверийн төрлөөс хамаарч өөрийн HTTPS гэрчилгээг хаана байршуулах болон тохиргооны файл өөр өөрөөр хийгдэг. === Эрхийн бичиг, хандалтын хяналт === Хэрэглэгч нь баталгаагүй вебсайтад хувийн мэдээллээ өгөх оролдлого хийсэн бол (ө/х, хүчинтэй SSL гэрчилгээгээр хамгаалагдаагүй сайт), браузерын аюулгүй байдлын механизм хэрэглэгчид тухайн сайт баталгаагүй гэдгийг сануулна. Ийм веб хуудсанд өөрийн мэдээлэл болон худалдан авалт хийхгүй байх нь чухал юм. Зарим тусгай нэр хүндтэй байгууллагын HTTPS үнэгүй байх бөгөөд өөр нөхцөлд жилийн хугацаатай 8$-70$ үнэтэй байгаа юм. Тухайн протоколын aюлгүй байдлын зэрэг болон SSL/TCL аль дээр дэмжигдэх гэх мэт олон зүйлээс шалтгаалан үнийг тодорхойлдог. === Ашиглах === SSL нь Secure Sockets Layer товчлол. SSL нь аюулгүй бий болгох албан ёсны стандарт юм.Вэб сервер болон браузер хооронд нь шифрлэгдсэн холбоос, нь эмзэг мэдээллийн аюулгүй хэсгийг хангах, such as credit card numbers. И-худалдааны вэб сайт, банкууд, гэх мэт. тэдний үйлчлүүлэгчдийн онлайн гүйлгээг хамгаалах арга хэрэгсэл болгон ашиглах SSL. Аюулгүй холболт дараа, SSL нь Вэб сервер рүү таны браузер илгээсэн мэдээллийг шифрлэдэг. === Нууц (хувийн) түлхүүр эвдэгдсэн тохиолдол === Таны худалдан авсан HTTPS протокол ямар нэгэн байдлаар эвдэгдсэн бол та тухайн протокол авсан байгууллага руу яаралтай хандаж протоколоо дахин шалгуулах юм уу шинэ протокол солиулж авах боломжтой. Мөн протоколын хугацаа дуусан нөхцөлд таны веб рүү гаднаас хандах үед хэрэглэгчид аюултай веб хуудас гэсэн мэдээлэл гарч ирэх бөгөөд тухайн хуудас руу орох эсэхийг асуух юм. === Хязгаарлалт === SSL/TCL эдгээр протоколын хувьд илүү найдвартай байдаг бөгөөд ихэвчлэн веб дээр өргөнөөр хэрэглэгдэж байгаа юм. Одоогийн байдлаар хуучны үйлдлийн систем болон хуучин хувилбарын хөтчүүд HTTPS SHA-1 дэмжихгүй байгаа бөгөөд одоогийн байдлаар Firefox 2, Opera 8, Safari 2.1, Google Chrome 6, Internet Explorer 7-с хойших хувилбарууд дэмжиж ажиллах боломжтой болсон байгаа. == Түүх == 1994 оноос Netscape Communications дээр HTTPS хийгдэж эхэлсэн бөгөөд Netscape Navigator хөтөч дээр зөвхөн дэмжигддэг байсан. Анх HTTPS нь зөвхөн SSL протокол дээр суурилж хөгжүүлэгдэж байсан. Удалгүй SSL дээр нэмэлтээр (TLS) хөгжүүлсэн нь одоогийн бидний ашиглаж байгаа HTTPS протокол юм. == Цахим холбоос == #Peter Eckersley: [https://www.eff.org/deeplinks/2010/06/encrypt-web-https-everywhere-firefox-extension Encrypt the Web with the HTTPS Everywhere Firefox Extension] EFF blog, 17 June 2010 #[https://www.eff.org/https-everywhere HTTPS Everywhere] EFF projects # [https://web.archive.org/web/20140315064727/http://www.wired.com/threatlevel/2010/03/packet-forensics Law Enforcement Appliance Subverts SSL], Wired, 2010-04-03. # [https://www.eff.org/deeplinks/2010/03/researchers-reveal-likelihood-governments-fake-ssl New Research Suggests That Governments May Fake SSL Certificates], EFF, 2010-03-24. # [https://news.netcraft.com/archives/2013/06/25/ssl-intercepted-today-decrypted-tomorrow.html SSL: Intercepted today, decrypted tomorrow], Netcraft, 2013-06-25. # [https://www.sslshopper.com/article-free-ssl-certificates-from-a-free-certificate-authority.html "Free SSL Certificates from a Free Certificate Authority"]. sslshopper.com. Retrieved 2009-10-24. # Walls, Colin (2005). [https://books.google.com/books?id=FLvsis4_QhEC&pg=PA344 ''Embedded software'']. Newnes. p. 344. [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Тусгай:BookSources/0-7506-7954-9|0-7506-7954-9]].. [[Ангилал:HTTP]] [[Ангилал:Криптографийн протокол]] [[Ангилал:Интернэт хэрэглээний протокол]] [[Ангилал:Криптологийн стандарт]] oas257ku3midiko64vrfsqx8emplzkq 0 59067 874880 870973 2026-11-04T22:56:20Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874880 wikitext text/x-wiki [[Файл:Epson-inkjet-printer.jpg|thumb|Epson бэхэн хэвлэгч]] '''Бэхэн хэвлэх''' нь нэг төрлийн [[Хэвлүүр|компьютер хэвлэх]] гэж recreates нь дижитал дүрс гэхэд propelling дусал бэх дээр цаас, хуванцар, эсвэл бусад ероол.<ref>{{Загвар:Cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/ink-jet|title=Ink-jet - Definition of ink-jet by Merriam-Webster|work=merriam-webster.com}}</ref> Бэхэн хэвлэгчид нь хамгийн түгээмэл хэрэглэгддэг төрлийн хэвлэгч,<ref name="Auto5I-1"><cite class="citation web">{{Webarchiv|url=http://printscan.about.com/od/printerscannertypes/Types_of_Printers_and_Scanners.htm |wayback=20080912034215 |text="Printer / Scanner Types" |archiv-bot=2026-02-22 03:00:29 InternetArchiveBot }}. </cite></ref> , авахуулаад жижиг хямд хэрэглээний загвар нь үнэтэй мэргэжлийн машинууд. === Дул === [[Файл:Canon_S520_ink_jet_printer_-_opened.jpg|thumb|CMYK бортоготой Canon-ы бэхэн хор]] е биенийхээ ажил.<ref>{{Загвар:Cite news|title=Spitting image|date=19 September 2002|url=http://socrates.berkeley.edu/~scotch/innovation/inventing_injet.htm|work=The Economist}}</ref><ref>{{Загвар:Cite news|title=History of ThinkJet Printhead Development|date=May 1985|author=Niels J. Nielsen|url=http://www.hpl.hp.com/hpjournal/pdfs/IssuePDFs/1985-05.pdf|work=Hewlett-Packard Journal}}</ref> == Хэвлэх толгойны дизайн == [[Файл:Druckkopf.jpg|thumb|Хорны хэвлэх толгой: нэг удаагийн толгой (зүүн),  бортоготой (дунд) байнгын толгой (баруун)]] === Байнгын хэвлэх толгой === === Нэг удаагийн хэвлэх толгой === [[Файл:Ink-jet_cartridges.jpg|thumb|Бэхэн хорны бортого]] == Цэвэрлэх механизм ==  Суваг нь урт ба нарийн байдаг бөгөөд агааржуулах хоолойг дамжин ууршилтын чийгийг багасгадаг, гэвч зарим тохиолдолд бэхийн ууршилт нь дотроос нэвтрэн гардаг. Энэхүү асуудлыг шийдэхийн тулд, мэргэжлийн ялангуяа хурдан хатдаг бэх, олон өнгийн форматаар хэвлэгч машин нь агаар үл нэвтрэгч бэх агуулсан мөн ямар ч агааржуулалт шаардадгүй эвхэгддэг уут байхад шаардлагатай. Уут жижигрэж байвал бортого хоосон байгааг илтгэж байгаа. Зарим хэвлэгчид ойр ойрхон цэвэрлэхэд хүрдэг учир бэх илүү их хэрэглэгддэг ба нэг хуудасанд ноогдох тодорхой зардалд маш их нөлөө үзүүлж байна.  Стандарт туршилтын загвараар цаасан дээр хэвлэж байхад цорго бөглөрч болно. Зарим програм хангамж нь цорго нь бөглөрхөөс хамгаалж мэдэгдэж байдаг.  == Давуу тал == Өмнө нь өргөн хэрэглээний байсан хэвлэгч машин, inkjet-эд хэд хэдэн давуу талууд байна. Тэд нарийн, бүдүүн ширхэгийн ямар ч юмыг хэвлэдэг бөгөөд гэрэл зураг чанартай хэвлэх нь олон хэрэглэгчдэд Inkjet-ийг сонгох шалтгаан болдог.  Дулааны лав гэх мэт үнэтэй технологитой харицуулахад өнгөний ялгарал болон лазер хэвлэгч, бараг халдаггүй гэх давуу талтай inkjet мөн нэг цаасанд ногдох зардал хамгийн бага. Тэглээ ч гэсэн, зардал багатай лазер хэвлэгчүүд нь нэг цаасанд ногдох зардал багатай байж чадах ба хар цагаанаар хэвлэх ба өнгөтөөр ч хэвлэж чадах юм.  Зарим inkjet хэвлэгчүүд нь хэвлэгч үйлдвэрлэгчид юмуу гуравдагч этгээдэд хар цагаан бэх байдаг. Энэ бэхнүүд нь хар цагаан зураг хэвлэхэд тохиромжтой бөгөөд “дулаан” эсвэл “хүйтэн”-г илэрхийлэх болжээ. Өнгөт бэх болон хар цагаан бэхийг солих шаардлага гарвал заавал хуучин байсан бэхийг цэвэрлэнэ. Тусгай програм хангамж юмуу сүүлийн үед өөрчлөгдсөн драйвертай төхөөрөмжүүд нь өөр өнгийн бэхтэй зохицхоос өөр арга байдаггүй. Зарим төрлийн inkjet-ууд нь маш өндөр хурдны чадвартай байдаг. Жишээ нь HP Inc нь 30 инч буюу 76 см цаасан дээр нэг минутанд 200 метр буюу 660 фт хурдтай хэвлэх маш өндөр чадамжтай inkjet хэвлэгч юм.  == Сул талууд == Маш олон “чадвартай” бэхний хайрцагнууд нь бэхний түвшинг хэвлэгчид мэдээлдэг микрочип агуулдаг бөгөөд энэ нь хэвлэгчийг гацаах эсвэл хэрэглэгчдэд бэхний хайрцаг хоосон гэх буруу ташаа мэдээлэл өгөх нь бий. Гэвч заримдаа, энэхүү мэдээнүүд нь хэрэгсэхгүй байж болох ч зарим inkjet хэвлэгчүүд нь хоосон хайрцагтай хэвлэхийг зөвшөөрдөггүй. Жишээ нь, Epson-д хайрцаг хоосон байхад хэвлэхээс сэргийлдэг чип байдаг ба нэгэн судлаач хичнээн чип нь хайрцаг хоосон гэж заасан ч хэвлэхэд 38%-иар чанартай цаас хэвлэж чадсан тохиолдолтой тааржээ. Гуравдагч бэх нийлүүлэгч тал нь бэхийг хямдруулалттай зардаг ба задгай бэх болон өөрийгөө цэнэглэдэг иж бүрдэлүүдийг илүү хямд үнэтэй зардаг байна. Маш олон үйлдвэрлэгчид “чадварлаг” бэхийн хайрцгуудыг буцаан инженерчилжээ. энэ нь одоо үед хямд төхөөрөмжүүд нь өөрсдийгөө анхны байрлалд оруулах бөгөөд үүнээс үүдэн тэд хэд хэдэн удаа дүүрдэг байж болох зүйл худалдаж авах боломж олгодог юм.  Эртний inkjet хэвлэгчүүдийн хувьд урт хугацаанд ажиллаж чададгүй байсан хэдийч бэхний чанар маш ихээр сайжирсан байна. Илүү дэлгэрэнгүй мэдээллийг ажиллах хугацаа хэсгээс үзнэ үү.  Маш нарийн бэхэн хошуу бөглөрөх хандлагатай байдаг байна. Бэх нь тэднийг цэвэрлэдэг-эртнээс хэрэглэгч өөрөө цэвэрлэдэг байсан эсвэл өөр тохиолдлуудад ердийн хувиараар автомат хэвлэгчээр гүйцэтгүүлэх-гэвч машин ашиглах нь бэхийг илүү их ашиглах болно. Inkjet хэвлэгчийг тусгай уусгагч хошуу ашиглан цэвэрлэж болно эсвэл усанд уусдаг бэхийг савантай бүлээн нэрмэл усанд богино хугацаанд олон удаагийн давталттай угааж болно.  === Гуравдагч эх үүсвэрийн хор болон бортого === Маш олон үйлдвэрлэгчид гуравдагч нийлүүлэгчээс хэрэглэгчдийг татсан ба тэд хэвлэгч машины гол хэсгийг гэмтээж чадахаар байсан байна. Хэрэглэгчдийн санал хүсэлт нь гуравдагч нийлүүлэгчийн хайрцагууд нь OEM-ын хайрцагаас бага бэх агуулдаг. Мөн Wilhelm Imaging Research нь гуравдагч нийлүүлэгчийг хэвлэгч машины ажиллах хугацааг багасгаж байна гэж гомдол мэдүүлсэн байна. Тэгсэн ч гэсэн, 2007 оны хавар нь давхар шалгалтын дараа OEM нь гуравдагч нийлүүлэгчээс үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүнээ гадагшаа гаргах давуу эрхтэй болсон байна. Ерөнхийдөө, OEM бэхний хайрцагнуудад болон хэвлэгч машины материалд найдвартай байдлыг турших ач холбогдол өндөртэй туршилт хийсэн.  Хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй хангамжийн материалаас болоод хэвлэгч машинууд нь баталгаан хугацаандаа хүрэхгүй байх тохиолдол бий. АНУ-ын Magnuson-ий Баталгаат хугацааны хуульд бүтээгдэхүүн дээр зөвхөн брэнд нэр болон хангамжийн материалууд бичигдэсэн бол хуульд нийцэхгүй байхаар заажээ. Британид хэвлэгч үйлдвэрлэгч нь бүтээгдэхүүнийг баталгаатай хууль ёсны дагуу үйлдвэрлэж чадахгүй байна. Урт хугацааны туршид хэвлэгч ашиглаж байгаа байдал нь баталгаатай бараа бүтээгдэхүүн борлуулж байгаатай хамаатай юм. Их Британийн хуулийн “худалдааны чанар, зориулалтад тохирсон” дагуу ямар ч тохиолдолд бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч цахилгаанаар ажилладаг зүйлс нь баталгаатай байх бөгөөд эвдрэл, гэмтэл гарвал 2 жилийн турш хариуцлага хүлээж, нөхөн төлбөр олгоно. == Наслалт, эдэлгээ == Бэхэн бичиг баримтыг архивлахад хэцүү байж болох ч бэх, цаасны чанараас хамаарч маш сайн бат бөх болно. Хэрвээ чанар муутай цаасан дээр хэвлэж байгаа бол, энэ нь шарлах ба улмаар бэхэн хүчил цацдаг. Хамгийн муу тохиолдолд хуучин хэвлэгч машины жижиг хэсгүүд сүйрч болно. Харин чанартай бэхэн хэвлэгч нь хүчилгүй цаасан дээр хэвлэхэд удаан хугацаанд арилахгүй. Яагаад гэвэл бага зардлаар авсан бэхэн хэвлэгч нь усанд уусдаг учраас цаасан дээр гарсан үсэг бичигнүүд бүдгэрэх, харагдахгүй сарнидаг. Үүний нэгэн адил усан суурьтай тодруулагч маркерууд нь бүдгэрээд тодоор бичсэн үгнүүд нь ганддаг. Усан бэх ашиглан үйлдвэрлэсэн бэхэн хэв нь (хэт ягаан туяаны тэсвэртэй бэх байдаг боловч) inkjets-г бодвол ерөнхийдөө богино байна. Учир нь бэх хэрэглэдэг олон зардал багатай хэрэглээний inkjets нь усанд уусдаг, тусламж авсан байх естой нь бэхэн-хэвлэсэн баримт бичиг зайлсхийж, тэр ч байтугай хамгийн жижиг дусал чийг үүсгэж болох хүнд "blurring" буюу "ажиллаж байгаа". Онцгой тохиолдолд, бүр цусанд нь ихээр илэрсэн хурууны үеэр халуун чийглэг цаг агаарын болзошгүй чанар муутай inks тулд уушгины түрхэц. Үүнтэй нэгэн адил, усны суурилсан highlighter маркер болох blur бэхэн-хэвлэсэн баримт бичиг, discolor, highlighter-ийн зөвлөгөө. Насан туршдаа нь бэхэн хэвлэх ашиглан үйлдвэрлэсэн усан inks нь ерөнхийдөө богино (хэдийгээр хэт ягаан ТУЯАНЫ тэсвэртэй inks байдаг) бодвол үйлдвэрлэсэн нь төлбөрийн чадвартай суурилсан inkjets; гэсэн хэдий ч, гэж нэрлэгддэг "архивын inks" байна үйлдвэрлэсэн ашиглах усан суурилсан машинуудыг санал болгож өргөтгөсөн амьдрал. Гадна smearing, аажмаар бүдгэрч олон inks байж болох нэг асуудал нь цаг хугацааны турш. Хэвлэх насан туршдаа маш их хамааралтай чанар, боловсруулах, бэх. Эрт бэхэн принтер, зориулагдсан гэрийн болон жижиг оффисын програмууд, ашиглаж өнгө суурилсан inks. Тэр ч байтугай хамгийн сайн өнгө суурилсан inks биш гэж бат бөх гэж пигмент суурилсан inks, одоо байгаа олон бэхэн хэвлэгчид. Олон бэхэн хэвлэгчид одоо ашиглаж пигмент суурилсан inks нь маш их тэсвэртэй ус: наад зах нь хар бэх нь ихэвчлэн пигмент суурилсан. Давирхайн эсвэл силикон хамгаалагдсан photopaper өргөн боломжтой, бага зардал, нэвтрүүлэх бүрэн ус, механик цэвэрлэнэ эсэргүүцэл нь будаг, пигмент inks. Энэ photopaper нь өөрөө байх естой зориулагдсан пигмент, эсвэл өнгө inks, пигмент хэсгүүд нь хэт том байх нь нэвтрэх боломжтой дамжуулан өнгө-зөвхөн photopaper хамгаалах давхарга. Гэрэл зургийн цаас нь өөрөө пигмент агуулдаг бөгөөд хэвлэхэд зураг хамгаалах давхарга дээр нэвтрэн хэвлэгдэнэ. Хамгийн сайн чанарын бэхэн хэвлэл ихэвчлэн бат бөх, бага зардалтай байдаг ба хэвийг ялгахын тулд "giclée" хэвлэнэ гэж нэрлэдэг. Гэсэн хэдий ч архивч нь цаасны урт хугацааны бат бөх байдлыг анхааралтай шалгаж байх ёстой. Inkjets лазерын хор нь тодорхойгүй хадгалах хугацаатай байна. Бэхэн хэвлэгч нь тогтмол цэвэрлэгээ шаарддаг бөгөөд их хэмжээний бэх шаардлагатай. Харин удаан хугацаанд цэвэрлээгүй бол өндөр зардал гарна. Ийм зүйлсийн зардал нь лазер хэвлэгчийн хувьд нэгж хэвний хувьд бага зардалтай байдаг ба лазер хэвлэгчийг шаардлагатай үед нь засвар үйлчилгээг хийвэл амьдрах хугацаа нь уртсах юм. Олон бэхэн хэвлэгч нь эвдрэх юмуу бөглөрөхөөрөө эдийн засгийн хувьд орлуулж болохгүй хаягдал болдог. Харин, лазер принтерээр олон хуудсуудыг гаргаж чаддаг бөгөөд ихэнх тохиолдолд гацаж, эсвэл байнга солих шаардлага гардаг байна. Сүүлийн жилүүдэд олон хэрэглэгчид эхэлсэн байна сорилтын бизнесийн үйл хэвлэгч үйлдвэрлэгчид, зэрэг цэнэглэх хүртэл US$8,000 галлон (US$2,100 литр тутамд) хэвлэгчийн бэх.<ref name="Auto5I-15"><cite class="citation web">Kalla, Riyad (2007-12-19). </cite></ref> Хувилбар хэрэглэгчид хямд хуулбарыг бортого, гаргасан гуравдагч этгээд, цэнэглэх нь сум, ашиглах refill иж бүрдэл. Улмаас том ялгаа үнэ учирсан OEM markups, олон компани байна борлуулах гуравдагч этгээдийн бэх хорны. Ихэнх хэвлэгч үйлдвэрлэгчид хориглох цэнэглэх удаагийн бортого, эсвэл ашиглан зардаг хуулбар бортого, , гэж хэлэх нь ашиглах нь буруу inks учруулж болох ядуу зураг улмаас чанарын ялгаа зуурамтгай чанар, нөлөөлж болох хэмжээний бэх шахан гаргах нь унах, өнгө нь тууштай, гэмтээж болно printhead. Гэсэн хэдий ч өөр бортого, болон хор ашиглах нь хүчээ авсаар байгаа бөгөөд хэвлэгч үйлдвэрлэгчдийн бизнес загварыг аюулд оруулж байгаа юм . HP, Lexmark, Epson гэх мэт принтерийн компаниуд патент болон дижитал мянганы зохиогчийн эрхийг ашиглан гуравдагч борлуулагч нарыг шүүхэд өгчээ. 28 29 АНУ-д мөн HP "Staples Inc"–д 100 сая долларыг өгч хямд үнэтэй гуравдагч хор картрижуудыг лангуун дээрээс нь буулгуулсан гээд HP-ийг монополийн эсрэг хамтран шүүхэд өгч байжээ.  <ref name="Auto5I-18"><cite class="citation news">Paul, Ryan (2007-12-18). [http://arstechnica.com/hardware/news/2007/12/hp-and-staples-accused-of-colluding-on-printer-ink-prices.ars "$8,000-per-gallon printer ink leads to antitrust lawsuit"]. </cite></ref><ref name="Auto5I-19"><cite class="citation web">Beall, Kate (2007-12-18). </cite></ref> Ану-ын Шүүхэд давж Заалдах шатны Зургаа дахь Хэлхээний шүүхээр Лексмарк Интэрнэшнл болон Статик Контрол Компонент хоёрын хэргийг шүүх тус компанийн энэ техникийг нь зөрчлөө гээд Дижитал Мянганы Зохиогчийн эрхийн тухай Хууль.<ref>{{Загвар:Cite web|url=http://www.eff.org/legal/cases/Lexmark_v_Static_Control/20030303-finding-of-facts.pdf|title=Lexmark International, Inc. v. Static Control Components, Inc.: Findings of Fact and Conclusions of Law|author=Karl S. Forester|publisher=United States District Court for the Eastern District of Kentucky|date=2003-02-27|accessdate=2006-08-08}}</ref>  зөрчөөгүй гэж үзжээ. Европын Комисс <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;" contenteditable="false">&#x5B;''<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2010)">ишлэл хэрэгтэй</span>''&#x5D;</sup> мөн энэ үйлдлийг өрсөлдөөнийг боогдуулсан гэж үзсэн ба Европын Холбоонд зарагдах шинэ загварууд дотор энэхүү үйлдэл нь алга болно . <ref name="Auto5I-20"><cite class="citation web">[http://news.zdnet.co.uk/itmanagement/0,1000000308,2127877,00.htm "Printer makers rapped over refill restrictions"]. </cite></ref> Дижитал мянганы зохиогчийн эрхийн тухай хууль зохиогчийн эрхийг хамгаалах хэргийг шийдвэрлэсэн ч, компаниуд бас хуулбарлан, дахин цэнэглэх үйлдлээс хамгаалахын тулд патентийн эрхээ ашиглах ёстой болжээ. Жишээ нь хэрэв компани тэдний микрочипыг нь хуурч, бортогыг нь дахин цэнэглэх бүх арга замыг нээж илрүүлж тэдгээрийнхээ патентыг авбал, өөр хүмүүс тэдний хорны бортогыг цэнэглэхээс сэргийлж чадна.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;" contenteditable="false">&#x5B;''<span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2011)">ишлэл хэрэгтэй</span>''&#x5D;</sup>. Хорны бортогын бүтцийг нь патентжуулах нь хорны бортогын хямд хуулбар гарч ирж зарагдахаас сэргийлдэг байна. Зарим хэвлэгч загварууд (ялангуяа Canon)  хэрэглэх бортогондоо тохируулж үйлдвэрлэгчийн өөрийн микрочипийг нь гаргаж ирж, өөрчилж болдог ба улмаар микрочип хуулбарлах (болон хэрэгт орох аюулгүй) хэрэггүй байдаг байна.. Бусад үйлдвэрлэгчид микрочипээ энэ аргаалахаас сэргийлэхийн тулд бүр байршуулж өгчээ. 2007 онд Eastman Kodak бэхэн хэвлэлийн зах зээлд картрижаа өндөр үнээр сольж, принтерээ хямд зардаг бусад хэвлэгчүүдээс ялгаатай модел дээр үндэслэн олон үйлдэлтэй өөрсдийн хэвлэгчүүдийг гаргаж иржээ. Кодак энэхүү хэвлэгчийг хэрэглэснээр худалдан авагчид компаний өөрийн гаргасан хямд өртөгтэй картрижийг мөн компаний өөрийн өмчлөн авсан пигментэн хороор цэнэглэн хэвлэлтийн зардалдаа 50%-ийн хэмнэлттэй байх боломжтой гэжээ. Харин брендийн бус хороор цэнэглэх аюул, эрсдэлийг тооцож үзээгүй байна. Компанийн энэхүү стратеги нь амжилтгүй байсан бөгөөд Кодак хэрэглэгчийн бэхэн хэвлэлийн бизнесээс 2012 онд гарчээ.  == Мэргэжлийн бэхэн хэвлэгч == Өргөнөөр ашиглагддаг гэр болон оффисын жижиг бэхэн хэвлэгчээс гадна, “цаасны өргөн”-д зориулж хийгдсэн гэх мэт өөр маш олон форматуудад зориулж хийгдсэн мэргэжлийн бэхэн хэвлэгчүүд байдаг. Хуудасны өргөны формат гэдэг нь хэвлэх өргөн нь 20 см-ээс 100 см хүртэл олон янз байдаг гэсэн үг юм. “Өргөн формат” гэдэг нь 75 см-ээс 5 м хүртэлх хэмжээний хэвлэх өргөнийг хэлнэ. Ихэвчлэн хуудасны өргөний хэвлэгчүүдийг өндөр чанартай өнгө, бүтэц шаардаагүй маш олон тоогоор хэвлэдэг бизнесийн харилцааны материалуудад ашигладаг. Ялангуяа хувьсах өгөгдлийн технологиуд нэмэгдсэнээс болж, төлбөрийн баримт, шошго, хувийн шинж чанартай каталог, сонинд хуудасны өргөнтэй хэвлэгчүүд их чухал үүрэг гүйцэтгэх болжээ. Өргөн форматын хэвлэгчийг хамгийн ихээр хэвлэл сурталчилгааны графикт, бага хэмжээгээр архитектур, инженерүүдийн загварын материалуудад ашигладаг. Одоо үед 1440x720 dpi HD хэмжээстэй, 162 см өргөнтэйгөөр хэвлэдэг дижитал даавуун хэвлэгч байдаг болжээ.<ref>{{Загвар:Cite web|url=http://thelawlers.com/Blognosticator/?p=1232|title=Epson’s new dye-sublimation printers enter the market for ink-jet printed fabric|author=Brian Lawler|accessdate=April 25, 2015}}</ref><ref>{{Загвар:Cite web|url=http://www.tribunnews.com/iptek/2015/04/25/dengan-printer-kain-dye-sub-terbaru-epson-memasuki-dunia-fashion-dan-tekstil|title=Dengan Printer Kain Dye-Sub Terbaru Epson Memasuki Dunia Fashion dan Tekstil|author=Budi Prasetyo|date=April 25, 2015}}</ref> Өөр нэг бэхэн хорын хэрэглээ нь хэвлэл нь дижитал гарсан эсэхийн өнгийн шалгах prepress-ийг үйлдвэрлэх юмв Ийм хэвлэгч нь дөрвөн өнгийн офсет литографын аргаар гэх мэт их хэмжээгээр хэвлэх үйлдвэрт хэвлэхэд эцсийн хэвлэл ямар харагдах вэ гэдгийг үлгэрчилж(баталж) харуулдаг байна.  Жишээ нь гарцыг нь Giclée гэсэн франц үгээр томьёолдог, Солонгон хэвлэгч юм. Техникийн зураг хэвлэгчийн зах зээлийн 90 гаруй хувийг нь хангадаг хамгийн том хэмжээ нийлүүлэгч нь Hewlett-Packard юм. Тэдний Designjet цувралын гол бүтээгдэхүүнүүд нь Designjet 500/800, Designjet Т Хэвлэгч цуврал (үүнд T1100, T610), Designjet 1050, болон Designjet 4000/4500 юм. Тэд мөн HP Designjet 5500 гэсэн зургаан өнгийн хэвлэгчтэй бөгөөд график хэвлэлд ашигладаг аж. Шинэ гарсан Designjet Z6100 нь мөн HP Designjet цувралын хамгийн сайн бүтээгдэхүүний нэг ба найман өнгийн пигменттэй бэхэн будагны систем юм. Epson, Kodak, Canon энгийн хэвлэгчүүдээс хамаагүй бага тоогоор зарагддаг өргөн форматын хэвлэгчүүдийг бас үйлдвэрлэдэг байна. Epson-д тэдний хор, пиезо принтхэдийг нь дамнан ашигладаг 3 ч Япон компаниуд байдаг нь Mimaki, Roland, Mutoh юм. Scitex Digital Printing өндөр хурдны, хувьсах өгөгдөлтэй үйлдвэрлэлд зориулсан хэвлэгчээ зохион бүтээсэн боловч 2005 онд Кодакт технологийнхоо ашигт хөрөнгийг заржээ. Кодак одоо энэ технологийг ашиглан Kodak Versamark™ VJ1000, VT3000, болон VX5000 гэсэн хэвлэлийн системтэй принтерүүдийг зардаг байна. Энэхүү "roll-fed" буюу хуйлаасан хэвлэгчүүд нь минутад дээд тал нь 304.8 метр хэвлэх чадалтай юм. Олон компаниуд эдгээр их хэмжээний тоо хэмжээгээр хэвлэдэг хэвлэгч машинуудыг үйлдвэрлэдэг. Эдгээр хэвлэгчүүд 35000[[Америк доллар|US$]]- 2000000$ хүртэл үнэтэй байдаг байна.  Эдгээрийн бортогоных нь өргөн 54" -192" (ойролцоогоор 1.4-5&#x20;м) байдаг байна. Бэхэн технологи нь уусдаг, эко-уусдаг, сүүлийн үед усан суурьтай бэхэнд илүү чиглээд буй хэт ягаан туяагаар хатаах технологиудыг илүү хөгжүүлжээ. Эдгээр хэвлэгчийн гадаах хэрэглээд нь зарлалын самбар, ачааны машины гадаргуу,  ачааны машины хөшиг, барилгын график, болон туг дарцгууд багтана. Харин дотоод хэрэглээнд борлуулалтын цэгийн үзүүлэнгүүд, гэрэлтдэг үзүүлэнгүүд, үзэсгэлэнгийн графикууд болон музей графикууд багтана. Мэргэжлийн өргөн, асар том форматтай хэвлэгчийн гол нийлүүлэгчид нь EFI,<ref>{{Загвар:Cite web|url=http://globenewswire.com/news-release/2015/02/17/707251/10120678/en/EFI-and-Konica-Minolta-Business-Solutions-Establish-Wide-Format-Printer-Distribution-Agreement.html|title=EFI and Konica Minolta Business Solutions Establish Wide-Format Printer Distribution Agreement|author=Electronics For Imaging, Inc.|work=GlobeNewswire News Room}}</ref> LexJet, Grapo, Inca, Durst, Océ, НУР (одоо Hewlett-Packard-ын нэг хэсэг болсон), Lüscher, VUTEk, Scitex алсын Хараа (одоо Hewlett-Packard-ын нэг хэсэг болсон), Mutoh, Mimaki, Роланд DG, Seiko би Infotech, IQDEMY,<ref name="Auto5I-22"><cite class="citation">[http://iqdemy-print.com/ ''IQDEMY'']</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AInkjet+printing&rft.btitle=IQDEMY&rft.genre=book&rft_id=http%3A%2F%2Fiqdemy-print.com%2F&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook">&nbsp;</span></ref> Leggett, Platt, Agfa, Растер Принтер, DGI, MacDermid ColorSpan (одоо Hewlett-Packard-ын нэг хэсэг болсон), swissqprint зэрэг компаниуд юм. == Мэргэжлийн бэхэн зураг хэвлэгч == Мэргэжлийн гэрэл зураг хэвлэх бэхэн хэвлэгч нь 10 хүртэлх өөр өөр хор (зураг magenta, зураг cyan, шар, magenta, улаан, cyan, гэрэл зураг, хар, matte хар, саарал, нэг chroma optimiser хар нягт, жигд glossiness) хоруудыг хэвлэлдээ 4800x2400 dpi нягтаршилтайгаар ашигладаг. Эдгээр хэвлэгчүүдээр 36 мегапикселтай хүрээгүй А3 зургийг 444 ppi-тай хэвлэдэг ба мөн CD/DVD дискүүдээр хэвлэх боломжтой.<ref>{{Загвар:Cite web|url=http://www.ephotozine.com/article/canon-pixma-pro-10-a3--professional-printer-review-21551|title=Canon PIXMA PRO-10 A3+ Professional Printer Review|accessdate=January 12, 2014}}</ref> Бусад мэргэжлийн фото принтер байна арван хоер өөр өөр танк (арван өнгө дээрх дээрээс нь Цайвар Саарал, Хар саарал, хар Саарал хувьд monchrome эсвэл бага-гэрэл зураг).<ref>{{Загвар:Cite web|url=http://www.dpreview.com/news/2011/10/24/canonpixmapro1|title=Canon launches the flagship PIXMA PRO-1 – ultimate quality A3+ printer for photographers|accessdate=January 13, 2014}}</ref> == Функциональ материалууд хэвлэл == * [[Гурван хэмжээст хэвлэгч|Гурван хэмжээст]] хэвлэлийн прототайпыг тэнхлэгтэй зузаан материалуудыг дээр дээрээс нь давхарлан хэвлэж хийдэг байна. * [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ-ын]] Патент №6,319,530  дээр "Хальсан дээр идэж болох зураг хэвлэж хөлдөөсөн гурилан бүтээгдэхүүн чимэглэх арга" гэсэн тайлбартай патент байдаг байна. Өөрөөр хэлбэл, энэхүү шинэ бүтээл нь [[Гэрэл зураг|гэрэл зур]]<nowiki/>гийг хүнсний бэхэн будгаар хэвлэж төрсөн өдрийн бялуу"-ны гадаргууг чимэглэдэг юм. Олон нарийн боовны газрууд одоо идэж болох будаг болон зориулалтын бэхэн хэвлэгчийг ашиглан энэ төрлийн чимэглэлийг хийдэг байна. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;" contenteditable="false">&#x5B;''<span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2009)">ишлэл хэрэгтэй</span>''&#x5D;</sup>. Хүнсний бэхэн хэвлэлийг Canon, Bubble Jet гэх мэт гэрт байдаг бэхэн хэвлэгчинд хүнсний будагтай бортого суурьлуулаад, цагаан будааны эсвэл чимэглэлийн гамбир дээр хэвлэх боломжтой.<ref name="Auto5I-23"><cite class="citation web">[http://www.telecartucho.es/edible-ink-printing.html "What is Edible Ink Printing"]<span class="reference-accessdate">. </span></cite></ref> * Бэхэн принтер болон түүнтэй төстэй технологийг бичил эдийн үйлдвэрлэлд олноор ашиглаж байна. Microelectromechanical систем-ийг хар. * LCD болон плазма дэлгэцэндэх хэлхээнд зориулж зам үлдээх, болон өнгө шүүлтүүрэнд бэхэн хэвлэгчийг ашигладаг.. * Бэхэн принтер, ялангуяа Dimatix-ийн гаргасан загварууд (одоо Fujifilm-ийн нэг хэсэг болсон), Xennia Технологи, Pixdro нь дэлхий даяар олон лабораторуудад өндөр үнэтэй, ховор, эсвэл асуудалтай материалуудыг хэрэглээг бууруулахын тулд шинэ тунадас үүсгэх аргууд хөгжүүлэхэд ашиглагддаг. Эдгээр принтерүүдийг полимер, макромолекул, квантын цэг, металл нано хэсгүүд, нүүрстөрөгчийн нано гуурс зэргийг хэвлэхэд ашигладаг юм байна. Ийм хэвлэх аргуудыг органик нимгэн-хальс транзитор, органик гэрэл ялгаруулах diodes, органик нарны эс, мэдрэгч, гэх мэтэд ашигладаг байна..<ref name="Auto5I-24">M. Singh et al., {{Webarchiv|url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/122575093/abstract |archive-is=20110310083111 |text="Inkjet Printing - Process and Its Applications" |archiv-bot=2026-02-22 03:00:29 InternetArchiveBot }}, Advanced Materials, 2009, doi:[[doi:10.1002/adma.200901141|10.1002/adma.200901141]]</ref> * Бэхэн технологийг шинээр гарч ирж буй биопринтингийн салбарт ашиглаж байна. == Худалдааны бусад нэрүүд == Бэхэн хэвлэгчээр хэвлэсэн зурагнуудыг заримдаа өөр нэр доор зардаг. Учир нь энэ нэр томьёо нь "дижитал", "компьютер", "өдөр тутмын хэвлэл" гэх мэт ойлголтуудыг төрүүлдэг бөгөөд зарим тохиолдолд сөрөг сэтгэгдэл төрүүлж болох талтай.<ref name="Auto5I-25"><cite class="citation web">{{Webarchiv|url=http://www.dpandi.com/giclee/giclee.html |wayback=20070329043233 |text="What's In a Name: The True Story of "Giclée"9; Harald Johnson, 2006" |archiv-bot=2026-02-22 03:00:29 InternetArchiveBot }}. </cite></ref> Эдгээр худалдааны нэр буюу нэр томёёонуудыг ихэвчлэн дүрслэх урлаг дахин сэргээх салбарт ашигладаг. Дижиграф, Солонгон хэвлэл, Кромалин гэх зэрэг нэр томьёонууд багтана. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;" contenteditable="false">&#x5B;''<span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2012)">ишлэл хэрэгтэй</span>''&#x5D;</sup> Өргөн форматтай хэвлэгчийн мөн адил "плоттер" буюу зураг зохиогч гэж хуучирч хэрэглээнээс гарсан технологийн нэрээр нэрлэх нь бий. == See also == == References == {{Reflist|30em|refs=<ref name="Auto5I-1"><cite class="citation web">{{Webarchiv|url=http://printscan.about.com/od/printerscannertypes/Types_of_Printers_and_Scanners.htm |wayback=20080912034215 |text="Printer / Scanner Types" |archiv-bot=2026-02-22 03:00:29 InternetArchiveBot }}. </cite></ref> <!-- <ref name="Auto5I-2">{{cite web|url=http://www.pcmag.com/encyclopedia_term/0,2542,t=inkjet+printer&i=58062,00.asp |title=Definition of: inkjet printer |publisher=pcmag.com |date=1994-12-01 |accessdate=2012-09-12}}</ref> --> <ref name="Auto5I-3">{{cite web |url=http://www-03.ibm.com/ibm/history/history/year_1991.html |title=IBM Archives: 1990s |publisher=03.ibm.com |date= |accessdate=2012-09-12 |archive-date=2012-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402203723/http://www-03.ibm.com/ibm/history/history/year_1991.html |url-status=dead}}</ref> <ref name="CRC">{{cite web | url=https://www.crcpress.com/Scientific-Examination-of-Questioned-Documents-Second-Edition/Kelly-Lindblom/9780849320446 | title=Scientific Examination of Questioned Documents, Second Edition | work=CRC Press | date=2006-04-27 | accessdate=2016-02-01 | pages=204}}</ref> <ref name="Auto5I-4">{{cite web |url=http://www.signindustry.com/flatbed_UV/articles/2008-11-17-SGIA_Primer_on_UV-Curable_Inkjet_Inks.php3 |title=A Primer on UV-Curable Inkjet Inks |publisher=Signindustry.com |date=2012-04-19 |accessdate=2012-09-12 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806055339/http://www.signindustry.com/flatbed_UV/articles/2008-11-17-SGIA_Primer_on_UV-Curable_Inkjet_Inks.php3 |url-status=dead }}</ref> <ref name="Auto5I-5">{{cite web|url=http://www.piworld.com/article/the-abcs-uv-commercial-offset-printing-81518/1 |title=The ABCs of UV Commercial Offset Printing |publisher=Piworld.com |date=2007-11-01 |accessdate=2012-09-12}}</ref> <ref name="Auto5I-6">{{cite web|url=http://www.dpsmagazine.com/content/ContentCT.asp?P=571|title=High Speed Inkjet Printing Roundup|publisher=Dpsmagazine.com|date=|accessdate=2012-09-12|archive-date=2011-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20110201002036/http://dpsmagazine.com/content/ContentCT.asp?P=571|url-status=dead}}</ref> <ref name=BBC>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/3035500.stm 'Raw deal' on printer ink], ''[[BBC]]'', 3 July 2003</ref> <ref name="Auto5I-7">{{cite web|url=http://www.mysimon.com/Consumer-Reports-Printers/4002-9375-6311140.html |title=Consumer Reports |publisher=Mysimon.com |date= |accessdate=2012-09-12}}</ref> <ref name="Auto5I-8">{{cite web |url=http://www.trustedreviews.com/printers/review/2007/04/21/The-Inkjet-Investigation/p1 |title=The Inkjet Investigation |publisher=Trusted Reviews |date= |accessdate=2012-09-12 |archive-date=2010-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528144431/http://www.trustedreviews.com/printers/review/2007/04/21/The-Inkjet-Investigation/p1 |url-status=dead }}</ref> <ref name="Auto5I-9">Sale and Supply of Goods to Consumers Act 1999 (as amended by Sale and Supply of Goods to Consumers Regulations 2005)</ref> <!--ref name="Auto5I-10">{{cite web|url=http://www.castleink.com/_a-game.html|title=The Printer Cartridge Game|first=Lauren|last=Elward|publisher=The Castle Ink Blog|date=2008-12-19|accessdate=2010-06-11}}</ref--> <ref name="Auto5I-11">{{cite web|url=http://www.rechargermag.com/articles/37708/|title=Settlement in Epson Class-Action Suit Gets Initial Approval|date=2006-05-03|publisher=1105 Media Inc.|accessdate=2009-08-13|archive-date=2008-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20081228083905/http://www.rechargermag.com/articles/37708/|url-status=dead}}</ref> <ref name="Auto5I-12">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4293427.stm|title=US woman sues over ink cartridges|date=2005-02-24|publisher=BBC|accessdate=2009-08-13}}</ref> <ref name="Auto5I-13">{{cite news|url=http://arstechnica.com/hardware/news/2007/06/study-inkjet-printers-are-filthy-lying-thieves.ars|title=Study: Inkjet printers are filthy, lying thieves|first=Ken|last=Fisher|date=2007-06-18|publisher=Ars Technica|accessdate=2009-08-13}}</ref> <ref name="Auto5I-14">{{cite web|url=http://www.out-law.com/page-5327|title=HP sued over pre-programmed cartridges|date=2005-02-23|publisher=Pinsent Masons LLP|accessdate=2009-08-13}}</ref> <ref name="Auto5I-15">{{cite web|url=http://www.breakitdownblog.com/hp-printer-ink-class-action-lawsuit/|title=HP Printer Ink Class Action Lawsuit|first=Riyad|last=Kalla|publisher=The "Break it Down" Blog|date=2007-12-19|accessdate=2009-08-13}}</ref> <ref name="Auto5I-16">{{cite news|url=http://www.pcworld.com/article/119747/court_wont_block_lowcost_cartridges.html|title=Court Won't Block Low-Cost Cartridges|publisher=[[PC World (magazine)|PC World]] Communications, Inc.|first=James|last=Niccolai|date=2005-02-22|accessdate=2009-08-13}}</ref> <ref name="Auto5I-17">{{cite news|url=http://news.cnet.com/HP-cracks-down-on-cartridge-refill-industry/2100-1047_3-5905212.html|title=HP cracks down on cartridge refill industry|first=Michael|last=Singer|publisher=CBS Interactive|date=2005-10-20|accessdate=2009-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20120825201005/http://news.cnet.com/HP-cracks-down-on-cartridge-refill-industry/2100-1047_3-5905212.html|archive-date=2012-08-25|url-status=dead}}</ref> <ref name="Auto5I-18">{{cite news|url=http://arstechnica.com/hardware/news/2007/12/hp-and-staples-accused-of-colluding-on-printer-ink-prices.ars|title=$8,000-per-gallon printer ink leads to antitrust lawsuit|first=Ryan|last=Paul|date=2007-12-18|publisher=Ars Technica|accessdate=2009-08-13}}</ref> <ref name="Auto5I-19">{{cite web|url=http://legalmatch.typepad.com/businesslaw/2007/12/hp-pays-100-mil.html|title=HP Printer Ink Monopoly Sparks Antitrust Lawsuit.|publisher=LegalMatch|date=2007-12-18|first=Kate|last=Beall|accessdate=2009-08-13|archive-date=2009-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20090830045808/http://legalmatch.typepad.com/businesslaw/2007/12/hp-pays-100-mil.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="Auto5I-20">{{cite web|url=http://news.zdnet.co.uk/itmanagement/0,1000000308,2127877,00.htm |title=Printer makers rapped over refill restrictions |publisher=News.zdnet.co.uk |date=2002-12-20 |accessdate=2012-09-12}}</ref> <ref name="Auto5I-21">{{cite web|url=http://www.businessweek.com/magazine/content/07_08/b4022048.htm |title=Kodak's Moment Of Truth |publisher=Businessweek |date= |accessdate=2012-09-12}}</ref> <ref name="Auto5I-22">{{Citation | url = http://iqdemy-print.com/ | title = IQDEMY}}</ref> <ref name="Auto5I-23">{{cite web|title=What is Edible Ink Printing|url=http://www.telecartucho.es/edible-ink-printing.html|accessdate=1 February 2011}}</ref> <ref name="Auto5I-24">M. Singh et al., {{Webarchiv|url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/122575093/abstract |archive-is=20110310083111 |text="Inkjet Printing - Process and Its Applications" |archiv-bot=2026-02-22 03:00:29 InternetArchiveBot }}, Advanced Materials, 2009, doi:[[doi:10.1002/adma.200901141|10.1002/adma.200901141]]</ref> <ref name="Auto5I-25"><cite class="citation web">{{Webarchiv|url=http://www.dpandi.com/giclee/giclee.html |wayback=20070329043233 |text="What's In a Name: The True Story of "Giclée"9; Harald Johnson, 2006" |archiv-bot=2026-02-22 03:00:29 InternetArchiveBot }}. </cite></ref>}} [[Ангилал:Хэвлүүр]] [[Ангилал:Албан өрөөний төхөөрөмж]] law4120pi4jjqwxb4ay1jvr6gm3007l 0 62780 874929 874654 2026-11-05T10:30:07Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874929 wikitext text/x-wiki '''Сошиал инженерчлэл''' ({{Lang-en|Social engineering}}) -мэдээллийн аюулгүй байдлын хүрээнд хүний сэтгэл зүйд тулгуурлан үйлдэл хийх болон нууц мэдээлэл олохыг хэлнэ. Өөрөөр хүнд итгэх итгэлийг ашиглан мэдээлэл цуглуулах, залилан хийх эсвэл системд нэвтрэх зорилготой. Сошиал инженерчлэл нь сэтгэл зүй удирдах арга дээр тулгуурладаг бөгөөд харин хэрэглээ нь [[компьютер]] болон мэдээллийн аюулгүй байдлын мэргэжилтэн дунд оршдог. ==Сошиал инженерчлэл төрлүүд:== Social Engineering –ыг ерөнхийд нь 2 хувааж үзэж болно. Үүнд: (Human Based)Хүн дээр чиглэсэн болон (Computer Based) компьютерт чиглэсэн. ===Хүн дээр суурилсан Сошиал инженерчлэл:=== Энэ төрөлд хүмүүстэй шууд харьцаж мэдээлэл авдаг. Өөрөөр хэлбэл хүнд итгэх гэнэн байдлыг ашиглан халдлага хийдэг төрөл юм. Үүнийг 4 үе шаттайгаар явагддаг гэж үздэг. Үүнд: *Эхний алхам нь Research буюу судалгаа: Энэ үе шатанд тухайн хүн болон байгууллагаасаа мэдээлэл цуглуулахыг оролддог бөгөөд мэдээлэлээ тухайн байгийнхаа бичиг баримт, хувийн сонирхол, компаний вебсайт зэрэг зүйлүүдээс цуглуулдаг байна. *Дараагийн алхам нь Hook буюу дэгээ: Энэ алхам нь судалгааны алхам дууссаны дараа үргэлжилдэг бөгөөд тухайн байтай харилцан яриа үүсгэж эхлэхийг оролддог. *3 дахь алхам Play буюу тоглох: Энэ нь гол алхам бөгөөд аажмаар дотно харьцаа үүсгэж харилцааны явцдаа өөрт хэрэгтэй мэдээллээ цуглуулж авна. *Сүүлийн алхам Exit буюу гарах: Энэ нь сүүлийн алхам бөгөөд харьцаагаа аажмаар зогсоодог. Ямар нэгэн зүйл(юу ч ярихгүй...) хийхгүй харьцаагаа таслах нь түүнийг сэжиг авахад хүргэнэ. ===Компьютер дээр суурилсан Сошиал инженерчлэл:=== Компьютерт суурилсан сошиал инженерчлэл нь хүссэн мэдээллээ авахын тулд компьютерийн програм хангамжыг ашигладаг.Үүнд дараах төрлүүд хамаарч болно: ====Pop-up windows==== Энэ халдлагын төрөл нь үсэрч гарч ирэх цонхон дээр тулгуурладаг. Энэ цонх нь дараах байдалтай харагдаж болно. Хэрэглэгч тухайн холбоос дээр дарахад халдагчын веб сайт руу холбогдох бөгөөд хувийн мэдээлэл хулгайлах болон ямар нэгэн вирус халдварлуулсан програм хангамж татах эсэхийг асууна. ====Insider attack==== Энэ халдлагын төрөл нь сүлжээн дотроосоо халдлагад өртөх юм.Энэ халдлага нь ихэвчлэн байгууллага доторх өөрийн байр сууриндаа дургүй ажилчны нарийн зохион байгуулсан халдлага байдаг. Яагаад гэвэл тэд бусад ажилчдаасаа хувийн өш авах гэж зохион байгуулсан байдаг. ====Phishing==== Phishing ([[Англи хэл|англи]]. phishing, fishing —гээс гаралтай- загас барих) -Энэ залилангийн төрөл нь нууц үгийг мэдэж аваад таны дансанд нэвтрэх юм. Халдагчид ихэвчлэн олон е-мейл рүү мейл явуулдаг жишээлбэл та үндэсний лото тохирооноос тийм хэмжээний мөнгө хожлоо гэсэн линк бүхий мейл явуулах бөгөөд хэрэглэгч тухайн линк рүү орж өөрийн кредит картныхаа мэдээлэл эсвэл өөрийн нэр, хаяг, нас болон хот зэрэг мэдээлэлүүдийг оруулдаг. Үүнийг ашиглан халдагч нууц үг зэргийг тохируулдаг бөгөөд бүх мэдээллийг олж авах болно. ====Spear phishing==== Энэ халдлагын төрөл нь тодорхой нэгэн бүлэг рүү чиглэгдсэн байдаг. Хэдэн мянган и-мейлийг хамаагүй илгээснээс тодорхой сонгосон бүлэг хүмүүс рүү чиглэгдсэн байдаг. Spear phishing нь өндөр түвшний байд ашиглагдаж байна. Энэ төрлийн халдлагыг “Whaling” гэж нэрлэдэг. Жишээлбэл 2008 онд хэд хэдэн америк CEO уруу хуурамч шүүхийн зарлан дуудах хуудас ирсэн ба үүнтэй хамт хавсарсан файл ирсэн байсан бөгөөд энэ нь үзэх үед malware суулгадаг програм байсан байна. 2010 оны сүүлээс 2011 оны эхэн хүртэл Spear phishing-ийн хохирогдыг нэрлэвэл Австралийн Ерөнхий сайдын оффис, Канадын засгийн газар, Эпсилоны мэйлийн үйлчилгээ, болон Оак Ридж дэх Үндэсний Лаборатори гэх мэт. ====Baiting==== Энэ төрөл нь физик төхөөрөмж ашигласан Trojan horse бөгөөд хохирогчын сониуч зан эсвэл шунал дээр тулгуурладаг. Өөрөөр хэлбэл халдагч хортой програмаар халдварлуулсан флаш диск эсвэл floppy disk зэргийг хүмүүс олохоор газар санаатайгаар орхих явдал юм.Хэн нэгэн флашийг олж сониуч зандаа хөтлөгдөн тухайн хортой флаш дискийг компьютертоо залган вирусыг суулгаснаар халдагчид өөрийн компьютерт (магадгүй компаний төв компьютер) нэвтрэх эрх олгодог. ====Tailgating==== Энэ халдлагын төрөл нь шууд явагддаг бөгөөд хүнийг дагаж хэрэгтэй мэдээлэл цуглуулах үйл явц юм.Жишээлбэл АТМ дээр тухайн хүний ард зогсож нууц үг, дансны мэдээлэл зэргийг хулгайлж авах. ====Pretexting==== Энэ арга барил нь [[цахим шуудан]] дээр явагдах боломжтой.Өөрөөр хэлбэл халдагч чам руу найзын чин нэрийн нэрийн өмнөөс шуудан явуулах бөгөөд найзын чин цахим шуудангийн хаягтай яг адилхан байх болно.Тухайн шуудангийн агуулгад юу ч байж болно.Тухайлбал янз бүрийн хордуулсан PDF файл эсвэл мөнгө зээлэхийг хүссэн утгатай шуудан ч байж болно. ====Typosquatting==== Энэ төрөл нь phishing-тэй төстэй боловч ялгаа нь хохирогчтой шууд харьцдаггүй. Хуурамч веб хуудас үүсгэн ижил домайн худалдан авч хүлээдэг.Тухайн веб хуудас руу үсэрдэг линкийг хохирогчийн компьютерийн хаана ч гарч ирж болно.(Popup windows, Notification хэлбэрээр...) Энэ маягаар хохирогчийн мэдээллийг олж авдаг. ==Арга барил болон нэр томъёо:== Бүх сошиал инженерчлэл нь хүний шийдвэр гаргах тодорхой шинж чанарууд дээр суурилдаг. Зарим тохиолдолд “Хүн дээрх алдаа” гэж нэрлэдэг бөгөөд халдлага хийх арга барилаа тодорхойлохдоо янз бүрийн хослолуудыг ашигладаг.Сошиал инженерчлэлийн халдлага нь компаний ажилтны нууц мэдээллийг хулгайлах ч байж болно. Хамгийн түгээмэл төрлүүд нь утсан дээр явагддаг. Сошиал инженерчлэлийн жишээ нь өөр нэгэн хүн компани руу нэвтрэн орж зарлалын самбар дээр ажилчдын тусламжийн дугаар өөрчлөгдсөн гэх мэтийн мэдээлэл албан ёсны харагдахаар зарлал оруулж өгнө. Тиймээс ажилчид залгаж ярилцах бөгөөд тэдний нууц үг болон хэрэглэгчийн нэр мөн компаний хувийн мэдээлэлүүдийг авах боломжтой. Сошиал инженерчлэлийн өөр нэгэн жишээ гэвэл халдагч social сайтуудаар холбоо үүсгэх ба нөгөө хүнтэйгээ холбоо тогтоох ба харилцан яриа удаанаар үүсгэж эхэлнэ. Тухайн хүнийхээ итгэлийг олох ба үүнийгээ ашиглан пассворд болон банкны дансны мэдээлэл зэрэг эмзэг чухал мэдээллүүдийг олж авдаг. ==Сошиал инженерээс хамгаалах:== ===Байгууллагууд:=== *Ажилтны түвшингийн тогтолцоог бий болгохдоо ажилтны найдвартай байдлыг харгалзан үзэх *Аль мэдээлэл нь эмзэг чухал сошиал инженерчлэлд өртөж болохыг тодорхойлох мөн аюулгүй байдлын системээ задлан авч үзэх *Чухал мэдээлэл удирдахын тулд аюулгүй байдлын протокол, бодлого болон журмыг бий болгох *Ажилчиддаа байр сууринд нь тохируулж аюулгүй байдлын протоколуудын талаар сургалт зохион байгуулах *Аюулгүй байдлын тогтолцоондоо тогтмол шинжилгээ хийх ===Хувь хүн:=== *И-мейлээр ирсэн янз бүрийн линк буюу холбоос дээр дарж орохгүй байх, аттачласан файл татаж авахгүй байх мөн илгээгчийн хаягийг сайн шалгах *Янз бүрийн флаш компьютертоо залгахгүй байх *Антивирус худалдаж суулгах *Янз бүрийн үнэгүй программ ашиглахгүй байх *АТМ ээр үйлчилүүлэхдээ ардаа ямар хүн ямар зайтай байгааг шалгаж харах гэх мэт ==Алдартай сошиал инженерүүд:== *'''Kevin Mitnick''' Kevin Mitnick нь эхлээд компьютерын гэмт хэрэгтэн байсан бөгөөд сүүлд аюулгүй байдлын зөвлөх болсон бөгөөд тэрээр системийг эвдэж орсоноос хэн нэгнийг урхидаж нууц үгийг олох нь илүү бага хүчин чармайлт зарцуулдаг гэдгийг харуулсан. *'''Christopher Hadnagy''' Christopher Hadnagy нь аюулгүй байдлын мэргэжилтэн бөгөөд тэрээр сошиал инженерчлэлийн анхны бие махбодын болон сэтгэл зүйн тогтолцоог тодорхойлсон байдаг бөгөөд түүний ном нь үнэхээр өргөн хүрээтэй тархсан байдаг. *'''Badir Brothers''' Ramy, Muzher болон Shadde Badir- тэд бүгд төрсөн цагаасаа эхлэн сохор байсан бөгөөд тэд 1990 оны үед Израйлд сошиал инженерчлэл ашиглан өргөн хүрээний утас болон компьютерыг тохируулж чадсан. ==Энэ тухай хаанаас харж болох== *White Collar гэх телевизийн цувралд Matt Bomber нь үнэхээр ухаалаг, авьяастай FBI-ын мэдээлэгчийн дүрд тоглодог. *Identity Thief гэх кинонд Melissa McCarthy нь pretexting ашиглан нэр, кредит картны дугаарыг олж авч буй дүрд тоглодог. *Rockford Files гэх телевизийн шоунд Jim Rockford нь өөрийн хувийн судалгааны ажлаа хйихдээ ихэвчлэн pretexting ашигладаг. *Watch Dogs гэх видео тоглоом дээр Aiden Pearce нь өсөж том болох явцдаа сошиал инженерчлэлд суралцаж үүнийгээ ашиглан бусад дүрүүдээсээ өөрт хэрэгтэй мэдээллийг олж авдаг. *Mr.Robot гэх телевизийн шоунд Darlene өөртөө malware агуулсан USB дискийг шоронгийн үүдэнд тараадаг ба хамгаалагч үүнийг олж өөрийн ажлын компьютерт залган шоронгийн дотоод сүлжээг эвддэг. *2014 оны Who Am I гэх кинон дээрх гол дүрүүд нь олон янзын сошиал инженерийн техникүүдийг ашиглаж үздэг. *Maximi Frantini-ы Францын романд Ylian Estevez гэх хакер залуу түүний халдлагууддаа голдуу сошиал инженерчлэл ашигладаг. *James Bond-ын Diamonds Are Forever гэх кинон дээр Bond нь сүүлийн үеийн карт ашиглан онгойлдог системтэй Whyte-ын лаборатори руу нэвтрэн орохдоо Tailgating ашигладаг. *The Thomas Crown Affair гэх кинон дээр нэгэн дүр нь музейн хамгаалагчийг ажлын байрнаас нь холдуулахын тулд [[гар утас]] ашиладаг. *Sneakers гэх кинон дээр нэгэн дүр нь security хамгаалагч дээр очин гарсан аюулгүй байдлын зөрчилийг зүгээр л хуурамч түгшүүр хэмээн итгүүлдэг. *Jeffrey Deaver-ын The Blue Nowhere гэх номон дээр Phate гэх алуурчин нь сошиал инженерчлэл ашиглан нууц мэдээлэлүүдээ олж авдаг ба тэгснээр тэрээр хохирогчтой ойртдог байна. гэх мэт ==Холбоос== *Rahul Singh Patel, 'Kali Linux Social Engineering' ном *[http://searchsecurity.techtarget.com/definition/social-engineering/ What is Social Engineering] *[https://www.webroot.com/us/en/home/resources/tips/online-shopping-banking/secure-what-is-social-engineering/ Сошиал инженерчлэлийн тухай дэлгэрэнгүй]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://www.tripwire.com/state-of-security/security-awareness/5-social-engineering-attacks-to-watch-out-for/ 5 Social Engineering Attacks to Watch Out For] *[https://digitalguardian.com/blog/social-engineering-attacks-common-techniques-how-prevent-attack/ Social Engineering Attacks: Common Techniques & How to Prevent an Attack] *[https://web.archive.org/web/20161218125145/http://www.smartfile.com/blog/social-engineering-attacks/ 23 Social Engineering Attacks You Need To Shut Down] *[http://www.makeuseof.com/tag/protect-8-social-engineering-attacks/ How To Protect Yourself From These 8 Social Engineering Attacks] *[http://www.datto.com/blog/5-types-of-social-engineering-attacks/ 5 Types of Social Engineering Attacks]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20161206170717/http://www.bankinfosecurity.com/interviews/understanding-social-engineering-i-3349 Understanding Social Engineering] *[https://www.hillcrestbank.com/security/social-engineering/Hillcrest Bank Social Engineering]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Ангилал:Кибер гэмт хэрэг]] hzw1su7civ7xwy42snf2oqip7v23nq5 0 64106 874876 773530 2026-11-04T21:14:30Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874876 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Азийн жамъянмядаг |image = Trollius asiaticus Asíugullhnappur.jpg |regnum = [[Ургамал]] |unranked_divisio = [[Цэцэгт ургамал]] |unranked_classis = [[Эвдикот]] |ordo = [[Холтсон цэцэгтэн]] |familia = [[Холтсон цэцэгтэн]] |genus = ''[[Жамъянмядаг]]'' |species = '''''Азийн жамъянмядаг''''' |binomial = ''Trollius asiaticus'' |binomial_authority = [[Карл Линней|L.]] |}} '''Азийн жамъянмядаг''' ({{lang-la|Trollius asiaticus L.}}) нь [[холтсон цэцэгтэн|холтсон цэцэгтний]] [[Овог (биологи)|овгийн]], өвслөг, [[олон наст]], [[жамъянмядаг]]ийн [[Төрөл (биологи)|төрлийн]] нэгэн [[зүйл]] ургамал.<ref name=Mongolian_species>{{cite web |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |publisher=[[Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо]] |url=https://jornada.nmsu.edu/files/Mongolian_species.pdf |format=pdf |accessdate=2017-02-06 |archive-date=2013-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206174417/http://jornada.nmsu.edu/files/Mongolian_species.pdf |url-status=dead }}</ref> Азийн жамъянмядаг нь нуга, ойн чийглэг хөрсөнд ургах ба [[Ази]]ас гаралтай учир '''''Азийн''''' гэдэг тодотголыг авсан. Азийн жамъянмядаг 20 см-с дээш өндөртэй ургах ба 7-8 сард 5-15 дэлбээтэй, 3 см-с том голчтой, улбар шар, шар өнгийн гоёмсог цэцгээр чимдэг. Цэцгийн дэлбээ нь гол цөмдөө олон тооны [[Дохиур (ургамал)|дохиуртай]]. Азийн жамъянмядаг нь [[балт ургамал]] юм. == Эх сурвалж == {{reflist}} * {{cite book | author=Pink, A. | url=http://www.gutenberg.org/etext/11892|title=Gardening for the Million| year=2004 | publisher=[[Project Gutenberg|Project Gutenberg Literary Archive Foundation]]}} == Гадаад холбоос == *[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200008264 eFloras: ''Trollius asiaticus''] *[http://ftp.funet.fi/index/Tree_of_life/plants/magnoliophyta/magnoliophytina/magnoliopsida/ranunculaceae/trollius/index.html ''Trollius asiaticus'' (photo)] *[https://web.archive.org/web/20160304195119/http://pisum.bionet.nsc.ru/kosterin/landscap/novosib/trolmass.htm ''Trollius asiaticus'' (photo)] *[http://www.gartendatenbank.de/species/trollius-asiaticus ''Trollius asiaticus'' (photo)]{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{commons|Trollius}} [[Ангилал:Ургамал]] [[Ангилал:Монголын ургамлын аймаг]] [[Ангилал:Азийн ургамлын аймаг]] 4f3j9wbgdpgdtgx5kjjnlvi9zch5825 0 65699 874919 853780 2026-11-05T09:07:47Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874919 wikitext text/x-wiki {{short description|Герман болон Маврикийн уралдааны жолооч (1994 онд төрсөн)}} {{Инфобокс хүн | name = Паскаль Вээрлайн | image = 2024-05-10 Motorsport, ABB FIA Formula E World Championship, Berlin E-Prix 2024 STP 2554 by Stepro.jpg | caption = Вээрлайн 2024 онд | birth_name = Паскаль Конрад Вээрлайн | birth_date = {{Birth date and age|1994|10|18}} | birth_place = [[Зигмаринген]], Баден-Вюртемберг, Герман | children = 1 | module2 = {{Инфобокс Ф1 уралдаанч | embed = yes | nationality = {{flag|Герман}} | years = {{F1|2016}}–{{F1|2017}} | teams = [[Манор Расинг|Манор]], [[Заубер Моторспорт|Заубер]] | car_number = 94 | races = 40 (39 гараа) | championships = 0 | wins = 0 | podiums = 0 | points = 6 | poles = 0 | fastest_laps = 0 | first_race = [[2016 оны Австралийн гран-при]] | first_win = | last_win = | last_race = [[2017 оны Абу-Дабийн гран-при]] }} }} '''Паскаль Вээрлайн''' (германаар: '''''Pascal Wehrlein''''', * [[1994 он]]ы [[10 сарын 18]], [[Зигмаринген]]) нь [[Герман]]ы [[Авто спорт|авто уралдаанч]]. Тэр 2013-2015 оны хооронд [[ДТМ]]-д уралдаж байсан ба энэ хугацаандаа 2015 онд нийт дүнгээрээ тэргүүлж байв. 2017 оноос [[Формула-1|Формула 1-ДАШТ]]-ий гараанд [[Заубер Моторспорт|Заубер багийн]] өмнөөс гарч байна. ==Тамирчны гараа== {{өргөтгөх хэсэг}} [[Файл:Pascal Wehrlein 2016 Malaysia FP2 2.jpg|thumb|left|Паскаль Вээрлайн, 2016 оны Малайзын гран при уралдаан дээр]] {{зай авах}} ==Статистик== === Мэргэжлийн тамирчны замнал === {| |- valign="top" | style="width:33%" | * 2003–2009: [[Карт спорт]] * [[2010 оны ADAC Формула Мастерс|2010]]: [[ADAC Формула Мастерс]] (6-р байр) * [[2011 оны ADAC Формула Мастерс|2011]]: ADAC Формула Мастерс (Аварга) * [[2012 оны Формула-3-Евро цуврал|2012]]: [[Формула-3-Евро цуврал]] (2-р байр) * [[2012 оны Европын Формула-3 АШТ|2012]]: [[Европын Формула-3 АШТ|Европын Формула 3]] (4-р байр) | style="width:33%" | * [[2013 оны Европын Формула-3 АШТ|2013]]: Европын Формула 3 (14-р байр) * [[2013 оны ДТМ|2013]]: [[ДТМ]] (22-р байр) * [[2014 оны ДТМ|2014]]: ДТМ (8-р байр) * [[2014 оны Формула-1|2014]]: [[Формула-1|Формула 1]] (Туршилтын жолооч) * [[2015 оны ДТМ|2015]]: ДТМ (Аварга) | style="width:33%" | * [[2015 оны Формула-1|2015]]: Формула 1 (Туршилтын жолооч) * [[2016 оны Формула-1|2016]]: Формула 1 (19-р байр) * [[2017 оны Формула-1|2017]]: Формула 1 |} === Формула1-ийн ДАШТ-ний статистик=== Дараах статистикийн хүснэгтэнд нисгэгчийн [[Формула-1|Формула-1-ийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд]] оролцсон бүх үр дүнг жагсаав. ====Нийт амжилтын тойм==== <small>Мэдээ: 2017 оны дөрөвдүгээр сарын 16, Бахрейны гран пригийн дараа</small> {| class="wikitable" style="width:100%" |- class="hintergrundfarbe5" style="font-size:95%; text-align:center;" ! style="width:4.5em;" |Улирал ! Баг ! Шасси ! Хөдөлгүүр ! style="width:4.5em;"| Уралдаан ! style="width:4.5em;"| Түрүүлсэн ! style="width:4.5em;"| Хоёрт ! style="width:4.5em;"| Гуравт ! style="width:4.5em;"| Поле байрлал ! style="width:4.5em;" | х.хурдан<br />тойролт ! style="width:4.5em;"| Оноо ! style="width:4.5em;"| ДА-жагсаалтанд |- style="text-align:center;" | '''[[2016 оны Формула-1|2016]]''' | [[Манор Расинг]] | [[Манор MRT05]] | Мерседес 1.6 V6 Турбо | 21 | − | − | − | − | − | 1 | style="background:#F7F6A8;" | '''19.''' |- style="text-align:center;" | '''[[2017 оны Формула-1|2017]]''' | [[Заубер Моторспорт|Заубер Ф1 Теам]] | [[Заубер C36]] | Феррари 1.6 V6 Турбо | 1 | − | − | − | − | − | 0 | ''15.'' |- class="hintergrundfarbe5" style="text-align:center;" | colspan="4"| '''Нийт''' | '''22''' | '''–''' | '''–''' | '''–''' | '''–''' | '''–''' | '''1''' | |} ==== Ганцаарчилсан дүн ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%" |- class="hintergrundfarbe5" ! Улирал ! style="width:2.5em" | 1 ! style="width:2.5em" | 2 ! style="width:2.5em" | 3 ! style="width:2.5em" | 4 ! style="width:2.5em" | 5 ! style="width:2.5em" | 6 ! style="width:2.5em" | 7 ! style="width:2.5em" | 8 ! style="width:2.5em" | 9 ! style="width:2.5em" | 10 ! style="width:2.5em" | 11 ! style="width:2.5em" | 12 ! style="width:2.5em" | 13 ! style="width:2.5em" | 14 ! style="width:2.5em" | 15 ! style="width:2.5em" | 16 ! style="width:2.5em" | 17 ! style="width:2.5em" | 18 ! style="width:2.5em" | 19 ! style="width:2.5em" | 20 ! style="width:2.5em" | 21 ! style="width:2.5em" | 22 ! style="width:2.5em" | 23 ! style="width:2.5em" | 24 |- ! rowspan="2" | [[2016 оны Формула-1|2016]] {{2016 оны Формула-1}} |- | style="background:#CFCFFF;" | 16 | style="background:#CFCFFF;" | 13 | style="background:#CFCFFF;" | 18 | style="background:#CFCFFF;" | 18 | style="background:#CFCFFF;" | 16 | style="background:#CFCFFF;" | 14 | style="background:#CFCFFF;" | 17 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#DFFFDF;" | 10 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#CFCFFF;" | 19 | style="background:#CFCFFF;" | 17 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#CFCFFF;" | 16 | style="background:#CFCFFF;" | 15 | style="background:#CFCFFF;" | 22 | style="background:#CFCFFF;" | 17 | style="background:#EFCFFF;" | <small>DNF</small> | style="background:#CFCFFF;" | 15 | style="background:#CFCFFF;" | 14 | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2" | [[2017 оны Формула-1|2017]] {{2017 оны Формула-1}} |- | style="background:#F0F8FF;" | <small>PO</small> | <small>INJ</small> | style="background:#CFCFFF;" | 11 | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |} {{Уралдааны дүнгийн тайлал}} == Цахим холбоос == {{Commons|Pascal Wehrlein|Паскаль Вээрлайн}} * [https://web.archive.org/web/20160219075450/http://www.pascal-wehrlein.de/ Паскаль Вээрлайны албан ёсны цахим хуудас] * [http://www.driverdb.com/drivers/pascal-wehrlein/ Паскаль Вээрлайны тамирчны замналын статистик] {{Идэвхтэй Формула-1-багуудын хөтлөх хуудас}} [[Ангилал:ДТМ-уралдааны аварга]] [[Ангилал:Германы Формула 1 уралдааны нисгэгч]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Манор)‎]] [[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Заубер)]] [[Ангилал:1994 онд төрсөн]] nfe52l6i151bffxgdjlj3ij99pkd3q3 0 66614 874937 874759 2026-11-05T11:54:38Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874937 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|url=https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=[https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan/page/314 314]|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | url=https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] gwkclux1f075yuqraehjpy4yb8zdsco 0 74562 874915 852172 2026-11-05T08:35:04Z Avirmed Batsaikhan 53733 874915 wikitext text/x-wiki {{Short description|1941-1945 онд АНУ-ын дэд ерөнхийлөгч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Хенри Э. Уоллес | native_name = {{nobold|Henry A. Wallace}} | image = Henry-A.-Wallace-Townsend (cropped).jpeg | caption = Албан ёсны хөрөг, 1940 | order = 33 дахь | office = АНУ-ын дэд ерөнхийлөгч | president = [[Франклин Рузвельт]] | term_start = 1941 оны 1 сарын 20 | term_end = 1945 оны 1 сарын 20 | predecessor = [[Жон Гарнер]] | successor = [[Харри Трумэн]] | order1 = 10 дахь | office1 = АНУ-ын худалдааны сайд | president1 = {{ubl|Франклин Рузвельт|Харри Трумэн}} | term_start1 = 1945 оны 3 сарын 2 | term_end1 = 1946 оны 9 сарын 20 | predecessor1 = [[Жесс Жонс]] | successor1 = [[Эверэлл Харриман]] | order2 = 11 дэх | office2 = АНУ-ын хөдөө аж ахуйн сайд | president2 = Франклин Рузвельт | term_start2 = 1933 оны 3 сарын 4 | term_end2 = 1940 оны 9 сарын 4 | predecessor2 = [[Артур Хайд]] | successor2 = [[Клод Викард]] | birth_name = Хенри Агард Уоллес | birth_date = {{birth date|1888|10|7}} | birth_place = [[Ориент, Айова]], АНУ | death_date = {{death date and age|1965|11|18|1888|10|7}} | death_place = [[Данбөри, Коннектикут]], АНУ | party = {{ubl|[[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд Найрамдах]] (1909–1936)|[[Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)|Ардчилсан]] (1936–1947, 1964–1965)|[[Дэвшилт Нам (АНУ, 1948–1955)|Дэвшилт]] (1948–1950)}} | otherparty = [[Дэвшилт Нам (АНУ, 1912)|Дэвшилт]] (1912) | spouse = {{marriage|[[Ило Браун]]|1914}} | children = 3 | father = [[Хенри Кантвелл Уоллес]] | education = [[Айова мужийн их сургууль]] ([[Шинжлэх ухааны бакалавр|BS]]) | occupation = {{Hlist|Улс төрч|сэтгүүлч|фермер|бизнесмен}} | signature = Henry A Wallace Signature.svg | resting_place = Глендейл оршуулгын газар, [[Де Мойн]], Айова, АНУ }} '''Хенри Эгард Уоллес''' – ({{lang-en|Henry Agard Wallace}}; 1888 оны 10-р сарын 7-нд АНУ-ын [[Айова]] мужийн Эдэйр Коунтид төрсөн-1965 оны 11-р сарын 18-нд АНУ-ын [[Коннектикут]] мужийн Данбери хотод нас барсан) нь АНУ-ын улс төрийн зүтгэлтэн, ажил хэрэгч хүн, сэтгүүлч. == Намтар == * Айовагийн их сургуулийг мал аж ахуйчаар 1910 онд төгсөөд мал аж ахуйн фермд ажилласан. Мөн өөрийн гэр бүлийн сонины редактораар давхар ажиллаж байжээ. * 1933-1940 онд [[Франклин Рузвельт]] түүнийг АНУ-ын Хөдөө аж ахуйн сайдаар томилсон. * 1941-1945 онд АНУ-ын 33 дахь Дэд Ерөнхийлөгчөөр ажилласан. * 1945-1946 онд АНУ-ын Худалдааны сайдаар ажиллаж, Ерөнхийлөгч [[Харри Трумэн|Харри Трумэний]] үед огцорсон. [[Уинстон Черчилль|Уинстон Черчиллийн]] "[[Төмөр хөшиг]]" гэсэн ойлголтыг танилцуулсан Фултоны илтгэлийн дараа (1946) тэрээр Ерөнхийлөгч Х.Трумэнд "Бид хэдий чинээ хатуу байна, Оросууд төдий чинээ хатуу байх болно" гэж анхааруулсан. Энэ болон үүнтэй төстэй мэдэгдэлүүд нь түүний улс төрийн өрсөлдөгчид Х.Уоллесийг "Сталинист" гэж нэрлэхэд хүргэсэн юм. * 1948 онд Ерөнхийлөгчийн сонгуульд өөрийн байгуулсан “Прогрессив” /Хөгжил-Дэвшил/ намаас нэр дэвшиж ялагдаад улс төрөөс холдсон байна. * Тэрээр Х.Трумэний хэрэгжүүлсэн "[[Маршаллын төлөвлөгөө]]<nowiki/>г" эсэргүүцэгч байсан бөгөөд түүнийг зүүний үзэлтэй гэдэг байжээ. * [[Файл:Roosevelt Truman Wallace.jpg|thumb|305x305px|Ф.Рузвельт, Х.Трумэн, Х.Уоллес нар. 1944 оны 11 сард.]] АНУ-ын [[Коннектикут]] мужийн Данбери хотод 1965 оны 11-р сарын 18-нд нас барсан. == [[АНУ-ын дэд Ерөнхийлөгч Х.Уоллесын Монголд хийсэн айлчлал (1944)]] == Америкийн Нэгдсэн Улсын Дэд Ерөнхийлөгч Хенри Эгард Уоллес 1944 оны 5 дугаар сард ЗХУ-д албан ёсоор айлчилж, 6 дугаар сарын сүүлчээр Хятад улсад айлчлаад буцах замдаа Улаанбаатарт 7-р сарын 2-нд бууж 2 хоног зочилсон нь Монгол Улсад айлчилсан хөрөнгөтөн орны буюу АНУ-ын анхны өндөр түвшний зочин байлаа. АНУ-ын Дэд Ерөнхийлөгчийг уг айлчлалын бүрэлдэхүүнд Зөвлөлт-Хятадын харилцааг "нэвт мэддэг", бас монголоор ярьдаг, америкийн хятад судлаач, монголч эрдэмтэн [[Оуэн Латтимор]], орос хэлтэй эдийн засагч Жон Хазард, Төрийн департаментын хятадын хэлтсийн дарга Картер Винсент нар багтаж дагалдан ирсэн байна. АНУ-ын төрийн дээд зиндааны анхны зочдыг Монголын удирдагчид хүндэтгэн угтаж, БНМАУ-ын Ерөнхий сайд бөгөөд ГЯЯ-ны сайд [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]] өөрийн биеэр онгоцны буудалд угтаж авсан. Өндөр хүндтэй зочныг Монгол, Америкийн Төрийн далбаа мандуулсан "Нүхтийн ам"- нд 12 хантай өргөөнд найрсагаар хүлээн авч улс орныхоо туулсан зам, бодит байдлын талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл хийхдээ Монгол нь тусгаар тогтносон улс болохыг онцолж, фашизмын эсрэг тэмцэж байгаа Холбоотон гүрнүүдийг анхнаасаа дэмжиж буйгаа онцгойлон илэрхийлж байжээ. Үүнээс гадна түүний сонирхосон асуултанд дэлгэрнгүй хариулт өгсөн байна. Мөн ЗХУ-д Элчин сайдаар ажиллаж байсан [[Жамсрангийн Самбуу]] гуайг хотын дарга болгон танилцуулж, Намын Төв хорооны Нарийн бичгийн дарга [[Дашийн Дамба|Дашийн Дамбыг]] албан ёсоор дагалдах хүнээр, эрдэмтэн [[Бямбын Ринчен]]<nowiki/>г англи хэлний орчуулагчаар ажиллуулсан байдаг юм. АНУ-ын Дэд Ерөнхийлөгчид ДЯЯ-ны Хэлтсийн дарга Б.Болд, Гомбосүрэн нарыг ахлах дэслэгч цолтой формоор хувцаслан хамгаалагчаар томилон ажиллуулж байсан ажээ. Х.Уоллес МАХН-ын Төв хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Юмжаагийн Цэдэнбал]]<nowiki/>ын Зис 101 машинаар, Засгийн газрын Нүхтийн амралтын хоёр давхар дүнзэн байшин, дэргэд нь барьсан 12 ханатай Монгол гэрт байрлуулж, хамгаалалт гаргаж үйлчилжээ. АНУ-ын Дэд Ерөнхийлөгч өдрийн цагт гэрт, шөнө байшинд хоноглож Гандан хийд, Биокомбинат, Улсын их сургуульд зочилж, тэнд 2 микроскоп бэлэглэж өгөөд, орой нь Бөмбөгөр ногоон театрт “Шарай голын гурван хаан” жүжиг үзэж сонирхуулсан байна. Дэд Ерөнхийлөгч Хэнри Уоллес 7-р сарын 4-нд нутаг буцахаар онгоцоор хөөрсөн боловч ЗХУ-ын Эрхүү хотод цаг агаар муу байснаас удалгүй буцаад газардсан байдаг. Өмнө очсон Гандан хийдээр дахин "бэлдсэн жүжиг байж уу гэж шалгах" зорилготой байсан байх /таамаглал/ гээд очиж үзээд нэг хоноод ниссэн ажээ. Үүнээс улбаалж "АНУ-ын дэд ерөнхийлөгч Монголд хоёр удаа айлчлав" гэсэн яриа тухайн үед гарч байжээ. АНУ-ын Дэд Ерөнхийлөгчийн явах замын дагуу болон очих газруудад нь байнга хүч нэмэгдүүлсэн хамгаалалт зохиож, шөнийн цагт байрных нь гадна талд аюулаас хамгаалах газрын офицеруудыг ахлагчийн дүрэмт хувцас өмсгөн, автомат буугаар зэвсэглэн хамгаалсан байдаг. Энэ айлчлалын үеэр Монголд амьдарч байсан оросуудыг хоёр хоног хотоос гадагш амралтын маягаар явуулсан нь Зөвлөлтийн колони мэтээр улсаа харагдуулахгүй гэсэн арга байсан гэдэг. Энэхүү айлчлалын үндсэн зорилго нь Их гүрнүүдийн удирдагчдын [[Ялтын уулзалт|Ялтын бага хурл]]<nowiki/>ын өмнө Монголын тусгаар тогтнолын тухайд Америкийн байр суурийг бэлтгэх үүднээс БНМАУ-ын бодит байдалтай танилцах, тус улсын Зөвлөлт, Хятадын харилцаанд эзлэх байр суурийг тодруулах явдал байсан юм. Америйкийн Дэд Ерөнхийлөгч Х.Уоллес Монголд айлчилснаар манай орны тухай америкчууд ямар нэг бодит ойлголттой болж авчээ. Дэд Ерөнхийлөгчөөс Америкийн Нэгдсэн Улсын Ерөнхийлөгч [[Франклин Рузвельт|Ф.Д.Рузвэльт]]<nowiki/>эд бичсэн тайландаа: “Зөв дэвшил, цэргийн бэлэн байдал, үндэсний ухаан бодол Гадаад Монголд их байгаагийн баталгаа мундахгүй байна. Зөвлөлтийн нөлөө их байгаа нь эргэлзээгүй зүйл боловч улс төр, засаг захиргааны хяналт авьяаслаг монгол хүмүүсийн гарт байна. Хятадын нөлөөлөл амархан сэргэх тухай бодол бол бүтэшгүй зүйл. Харин ч дайны дараа Өвөр Монголтой нэгдэх тухай ухуулга гарч болох юм” хэмээн онцлон тэмдэглэсэн нь [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын талаарх Ф.Рузвельтийн үзэл хандлагад эерэг нөлөө үзүүлж, '''Монгол Улсын “статус квог” хүлээн зөвшөөрөх''', шийдвэр гаргахад АНУ болон Их Британид тодорхой нөлөө үзүүлсэн юм. {{DEFAULTSORT:Уоллес, Хенри Эгард}} [[Ангилал:АНУ-ын дэд ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:АНУ-ын хөдөө аж ахуйн сайд]] [[Ангилал:АНУ-ын худалдааны сайд]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Намын гишүүн (АНУ)]] [[Ангилал:АНУ-ын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:АНУ-ын чөлөөт өрлөгчин]] [[Ангилал:20-р зууны чөлөөт өрлөгчин]] [[Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1888 онд төрсөн]] [[Ангилал:1965 онд өнгөрсөн]] 8cjeyy9qkwt0jjbluvde7suuk7qw78e 0 118638 874921 869553 2026-11-05T09:20:04Z Avirmed Batsaikhan 53733 874921 wikitext text/x-wiki '''Монгол-Америкийн харилцаа''' — [[Монгол Улс|Монгол]] ба [[АНУ]] хоорондын [[Билатерализм|хоёр талт харилцаа]]. 1987 оны 1-р сарын 27-ны өдөр Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг АНУ хүлээн зөвшөөрч [[АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга]] [[Жорж Шульц]], Монгол Улсаас [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын дэргэд суугаа Байнгын төлөөлөгч [[Гэндэнгийн Нямдоо]] нар хоёр улсын хооронд ''"Дипломат харилцаа тогтоох тухай харилцан ойлголцлын Санамж бичиг"''-т гарын үсэг зурж албан ёсоор Дипломат харилцаа тогтоожээ. Улмаар жилийн дараа 1988 оны 4-р сарын 17-нд [[Улаанбаатар хот]]ноо АНУ-ын Элчин сайдын яам, 1989 оны 3-р сард [[Вашингтон хот]]ноо Монгол Улсын Элчин сайдын яам албан ёсоор тус тус нээгдэж хоёр талын харилцаа идэвжиж иржээ. == Стратегийн харилцаа == Монгол улсын хувьд АНУ-тай харилцах харилцаа нь "[[Гуравдагч хөрш]]"-ийн бодлогод суурилсан маш чухал харилцаа юм. Энэ харилцаа нь стратегийн нийтлэг эрх ашиг, ардчиллын үнэт зүйлс, сайн засаглал, бүрэн эрхт байдал болон хүний эрхийг дээдлэх зарчмуудад тулгуурлан хөгжсөөр ирсэн байна. 2019 оны 8-р сард Ерөнхийлөгч [[Халтмаагийн Баттулга|Х.Баттулг]]<nowiki/>ын хийсэн айлчлалын үеэр манай улстай стратегийн түншлэл бүхий тав дахь улс нь АНУ болсон юм. Өмнө нь Монгол Улс [[ОХУ]], [[БНХАУ]], [[Япон]], [[Энэтхэг]] гэсэн 4 улстай стратегийн түншлэлийн харилцаатай юм. Монгол Улсын Гадаад харилцааны яам, [[АНУ-ын Төрийн Департамент|АНУ-ын Төрийн департаментын]] хооронд жил бүр зохион байгуулдаг хоёр талын зөвлөлдөх уулзалт нь хоёр тал, бүс нутаг, олон улсын харилцан сонирхсон асуудлаар байр сууриа солилцож, ойрын хугацааны зорилтуудыг хэлэлцэх үр дүнтэй механизм болоод байна. Хоёр улсын батлан хамгаалах салбарын харилцаа, хамтын ажиллагаа ялангуяа Монгол Улсын батлан хамгаалах салбарын шинэчлэл, мэргэжлийн зэвсэгт хүчнийг бэхжүүлэх, энхийг сахиулах хүчний чадавхийг дээшлүүлэх чиглэлээр амжилттай хөгжиж байна. == Хүмүүс == 2020 оны байдлаар АНУ-д 19,170 монгол иргэн амьдардаг<ref name="Census2020">{{cite web |url=https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020_Main_report_Eng.pdf&ln=En |title=2020 Population and housing census of Mongolia |publisher=National Statistical Office of Mongolia |access-date=22 November 2021 |archive-date=17 Наймдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817174257/https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020_Main_report_Eng.pdf&ln=En |url-status=dead }}</ref> аж. == Дипломат харилцааны түүх == 19-р зуунд хэдий дипломат харилцаа тогтоогоогүй байсан ч америкийн худалдаачид, судлаачид Монгол улсад аялж эхэлж байжээ. Монгол Улс [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|20-р зууны эхэн үеэс]] эхлэн АНУ-тай дипломат харилцаа тогтоох оролдлого хийж байсан. Тухайлбал, [[Богд хаан]]ы (тухайн үеийн Монгол Улсын хаан) Засгийн газар 1913, 1914 онд [[Санкт-Петербург]], [[Бээжин]] дэх АНУ-ын Элчин сайдын яамаар дамжуулан албан ёсны харилцаа тогтоох саналыг тавьж байжээ. 1921 онд Монгол Улс ([[Ардын хувьсгал]]ын дараа) мөн дипломат харилцаа тогтоох саналаа дахин тавьж байсан. АНУ-аас Монголд хийсэн анхны өндөр түвшний айлчлал бол 1944 онд АНУ-ын дэд Ерөнхийлөгч [[Хенри Эгард Уоллес|Хэнри Эгард Уоллесын]] айлчлал юм. Тухайн үед АНУ-ын Монголын талаарх ойлголт, Монгол дахь нөлөө ч бага байжээ. Ийм үед 1944 оны 7 дугаар сарын 2-нд АНУ-ын Дэд Ерөнхийлөгч Хэнри Уоллес Монгол Улсад онгоцоор ирсэн байна. Түүнийг онгоцны буудал дээр БНМАУ-ын Ерөнхий сайд, маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]<ref>https://www.britannica.com/biography/Khorloghiyin-Choibalsan</ref> угтжээ. Энэ айлчлал нь Монголын түүхэнд ийм өндөр зэрэглэлийн зочин айлчилсан анхны тохиолдол болсон юм. Америкийн төлөөлөгчид Улсын Их Сургууль, Гандан хийд, Биокомбинат, Бөмбөгөр Ногоон театр зэрэг олон газраар зочилсон байна. Америк, Монгол хоёр тал эрүүл мэнд, боловсрол, ажлын байрны асуудлын талаар ярилцсан бөгөөд Монголын хөгжил түүнд маш их сэтгэгдэл төрүүлсэн байна. Дэд Ерөнхийлөгч Уоллесын айлчлал нь америкчууд Монголын тухай ойлголттой болоход их хувь нэмэр оруулсан юм. Тэрээр Монголын тухай “Гадаад Монголд эрүүл мэндийн дэвшил, цэргийн бэлэн байдал, үндэсний ухааны хангалттай баталгаа байна. Зөвлөлтийн нөлөө их нь эргэлзээгүй боловч улс төр, засаг захиргааны хяналт чадварлаг монгол хүмүүсийн гарт байна. Хятадын нөлөөлөл дахин сэргэх нь бодит бус зүйл гэж харж байна. Харин дайны дараа магадгүй, Өвөр Монголтой нэгдэх тухай ухуулга гарч болох юм” хэмээн бичиж байжээ. БНМАУ [[НҮБ|НҮБ-д]] 1961 онд элссэнээс хойш [[АНУ-ын Ерөнхийлөгч]] [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Кеннеди]], [[Линдон Жонсон|Л.Жонсон]], [[Ричард Никсон|Р.Никсон]] болон [[Жимми Картер|Ж.Картерын]] эрх барьж байх үед Монгол Улсын Элч төлөөлөгчидтэй албан бус уулзалтаар дамжуулан Монгол Улсын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөх талаар хэд хэдэн удаа хэлэлцсэн боловч БНМАУ нь [[ЗХУ]]-ын хараат байдалд байсан болон үзэл суртлын саад тотгороос шалтгаалан бүтээгүй юм. Сүүлд 1987 оны 1-р сарын 27-ны өдөр хоёр улс Нью-Йорк хотноо дипломат харилцаа тогтоож 1988, 1989 онд харилцан ЭСЯ-даа нээсэн түүхтэй. Сүүлд 1990 оны хавар Монгол Улсын анхны Ерөнхий сайд [[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]] АНУ-д анх удаа айлчилж, мөн оны 8-р сард [[АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга]] [[Жеймс Бейкер]] Монгол Улсад албан ёсоор айлчилжээ. 1991 оны 1-р сард Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч [[Пунсалмаагийн Очирбат]] АНУ-д анх удаа айлчлсан. Мөн оны 7-р сард АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга Жеймс Бейкер Монгол Улсад хоёр дахь удаагаа айлчилав. 1991 онд Улаанбаатар хотноо АНУ-ын Энх тайвны корпус нээгдэж, 7-р сарын 3-нд Энх тайвны корпусын анхны ээлжийн сайн дурын 21 ажилтан Монголд ирсэн байна. 1995 онд АНУ-ын Тэргүүн хатагтай [[Хиллари Клинтон]] Монголд айлчлав. 1996 оны 11-р сард Ерөнхийлөгч П. Очирбат АНУ-д айлчилж, Ерөнхийлөгч [[Билл Клинтон|Билл Клинтонтой]] уулзсан. 1998 оны 5-р сард [[АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга]] [[Мадлен Олбрайт]] Монголд айлчлал хийсэн. 2022 оны 1-р сард хоёр орны хооронд Дипломат харилцаа тогтоосны 35 жилийн ойн өдрийг тохиолдуулан Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]], Америкийн Нэгдсэн Улсын Ерөнхийлөгч [[Жо Байден|Ж.Байден]] нар захидал солилцож, мэндчилгээ дэвшүүлсэн байна. Үүнд: Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх мэндчилгээндээ “Гучин таван жил гэдэг хугацаа богино мэт боловч хоёр талын хүч чармайлтын дүнд Монгол, Америкийн харилцаа, хамтын ажиллагаа ардчилал, хүний эрх, эрх чөлөө, эрх зүйт ёс, ил тод, нээлттэй байдал зэрэг нийтлэг үнэт зүйлсэд тулгуурлан идэвхтэй өргөжин хөгжиж, эдүгээ Стратегийн түншлэлийн түвшинд хүрээд байгааг тэмдэглэхэд нэн таатай байна… АНУ нь Монгол Улсын чухал гуравдагч хөрш бөгөөд эдүгээ Стратегийн түншлэлийн түвшинд хүрсэн хоёр улсын энэхүү ойр дотно түншлэлийг цаашид улам бүр бататган бэхжүүлэхийн төлөө нягт хамтран ажиллахдаа баяртай байна” гэж тэмдэглэсэн байна. АНУ-ын Ерөнхийлөгч Ж.Байден мэндчилгээндээ “АНУ нь Монгол Улсын Стратегийн түнш бөгөөд гуравдагч хөрш байдгаараа бахархдаг, АНУ нь Монгол Улсын ардчилсан тогтолцоогоо бэхжүүлэх, эрх зүйт ёсыг баримтлах болон эдийн засгаа төрөлжүүлэхэд чиглэгдсэн хүч чармайлтыг тууштай дэмжихээ илэрхийлье…  Бид ирээдүйгээ төсөөлөхдөө Монгол Улсыг уур амьсгалын өөрчлөлттэй тэмцэх, дэлхий дахинаа эрүүл мэндийн аюулгүй байдлыг бэхжүүлэх, сэргээгдэх эрчим хүчийг өргөнөөр ашиглах, эдийн засгийн тогтвортой бөгөөд тэгш өсөлтийг хангахад нэн чухал түнш орон гэж үзэж байна” хэмээжээ. == Айлчлалууд == ===Монголын талаас=== [[File:Tsakhiagiin_Elbegdorj_with_Obamas.jpg|thumb|300px|[[Барак Обама]], Ц. Элбэгдорж нар болон гэр бүлүүд]] * 1990 онд Монгол Улсын анхны Ерөнхий сайд [[Дашийн Бямбасүрэн|Д. Бямбасүрэн]] айлчлав. * 1991 оны 1 дүгээр сард Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч [[Пунсалмаагийн Очирбат|П. Очирбат]] айлчилсан. * 1996 оны 11 дүгээр сард Ерөнхийлөгч П.Очирбат айлчилсан * 2004 оны 7 дугаар сард Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди|Н. Багабанди]] айлчилсан. * 2007 оны 10 дугаар сард Ерөнхийлөгч [[Намбарын Энхбаяр|Н. Энхбаяр]] айчилсан. * 2011 оны 6 дугаар сард Ерөнхийлөгч [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц. Элбэгдорж]] айлчлал хийсэн. * 2015 оны 7 дугаар сард Гадаад харилцааны сайд [[Лүндэгийн Пүрэвсүрэн|Л. Пүрэвсүрэн]] айлчлав. * 2018 оны 9 дүгээр сард Ерөнхий сайд [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]] Вашингтон хотод айлчилсан. * 2019 оны 7 дугаар сард Ерөнхийлөгч [[Халтмаагийн Баттулга|Х.Баттулга]] айлчилж Монгол-АНУ-ын Стратегийн Түншлэлийг тунхаглав. *2025 оны 7 дугаар сард, 2026 оны 2-р сард Гадаад харилцааны сайд [[Батмөнхийн Батцэцэг|Б.Батцэцэг]] тус тус айлчилсан. ===АНУ-ын талаас=== [[Файл:Bush Mongolia Visit 2005.jpg|thumb|339x339px|[[Жорж Буш]] Монголд. 2005 он]] * 1944 оны 7-р сарын 2-4-нд АНУ-ын Дэд ерөнхийлөгч [[Хенри Эгард Уоллес]] айлчилсан. * 1990 оны 8-р сар, 1991 оны 7 дугаар сард АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Жеймс Бейкер]] тус тус хоёр удаа айлчлав. * 1995 онд АНУ-ын Тэргүүн хатагтай [[Хиллари Клинтон]] айлчлав. * 1998 оны 5-р сард АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Мадлен Олбрайт]] айлчилсан. * 2005 оны 11-р сард АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жорж Буш]], тэргүүн хатагтай [[Лора Буш]], Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Кондолиза Райс]] нар айлчлав. * 2011 оны 8-р сард АНУ-ын Дэд ерөнхийлөгч [[Жо Байден]] айлчлав. * 2012 оны 7-р сард АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга Хиллари Клинтон айлчлав. * 2013 оны 8-р сард АНУ-ын Сенатийн гишүүн [[Жон МакКэйн|МакКэйн]] АНУ-ын Конгрессийн төлөөллийг ахлан айлчлал хийсэн. * 2016 оны 6-р сард АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн даргын [[Жон Керри]] айлчлав. * 2019 оны 8-р сард АНУ-ын Батлан хамгаалахын сайд Марк Эспер гадаад дахь анхны албан айлчлалаар ирэв. * 2019 оны 8-р сард АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн даргын Эдийн засаг, бизнесийн асуудал эрхэлсэн туслах [[Маниша Сингх]] айлчилсан. * 2021 оны 7-р сард АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн даргын орлогч, хатагтай [[Уэнди Шерман]] айлчлав. == Элчин сайд нар == [[File:Embassy of Mongolia, Washington, D.C..jpg|thumb|right|465x465px|Монгол Улсын Элчин сайдын яам, Вашингтон]] {| class="wikitable" |+ БНМАУ ба Монгол улсаас АНУ суусан Элчин сайд нар |- ! # !! Нэр !! Ажилласан хугацаа |- |1 ||[[Гэндэнгийн Нямдоо]] || 1989.05.11-1991.10.01 |- |2 ||[[Лувсандоржийн Даваагив]]|| 1991.11.25-1995.09.27 |- |3 ||[[Жалбуугийн Чойнхор]]|| 1995.12.15-2003.02.07 |- |4 ||[[Равдангийн Болд]] || 2003.02.26-2008.04.02 |- |5 ||[[Хасбазарын Бэхбат]]|| 2008.04.09-2013.01.08 |- |6 ||[[Булгаагийн Алтангэрэл]]|| 2013.01.14-2018.03.23 |- |7 ||[[Ёндонгийн Отгонбаяр]] || 2018.03.28-2021.01.15 |- |8 ||[[Өлзийдэлгэрийн Батбаяр]]|| 2021.12 сар - |- |} {| class="wikitable" |+ АНУ-аас БНМАУ ба Монгол Улсад суусан элчин сайд нар |- ! # !! Нэр !! Уугуул нэр !! Үе |- | 1 || [[Ричард Уильямс]]|| Richard Llewellyn Williams || 1988-1991 он |- | 2 || [[Жозеф Лэйк]]|| Joseph Edward Lake || 1991-1993 он |- |3||[[Дональд Жонсон]]|| Donald C. Johnson || 1993-1996 он |- |4||Левилен Хежбэт (Түр хамаарагч) || Llewellyn Hedgbeth || 1996-1997 он |- |5||[[:en:Alphonse_F._La_Porta|Альфонс Ф. Ла Порта]] || Alphonse F. La Porta || 1997-2000 он |- |6||[[:en:John R. Dinger|Жон Дингер]] || John R. Dinger || 2000-2003 он |- |7||[[:en:Pamela J. H. Slutz|Памэла Слуц]] || Pamela J. H. Slutz || 2003-2006 он |- |8||[[:en:Mark_C._Minton|Марк Минтон]] || Mark C. Minton || 2006-2009 |- |9||[[:en:Jonathan_Addleton|Жонотан Эделтон]] || Jonathan Addleton || 2009-2012 он |- |10||[[:en:Piper_Campbell|Пайпер Кемпбел]] || Piper Anne Wind Campbell || 2012-2015 он |- |11||[[:en:Jennifer Zimdahl Galt|Женифер Галт]] || Jennifer Zimdahl Galt || 2015-2017 он |- |12||Майкл Клечески || Michael S. Klecheski || 2019-2022 он |- |13||[[Ричард Буанган|Ричард Ли Буанган]] || Richard Lee Buangan || 2022 оноос |- |} ==Эшлэл== <references /> {{commonscat}} [[Ангилал:Монгол-АНУ-ын харилцаа| ]] 1q1vx9uw017fy5zbkjxrhvfs35cn86u 0 120838 874936 842405 2026-11-05T11:44:00Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874936 wikitext text/x-wiki '''Улаанбаатар дулааны сүлжээ''' [[ТӨХК]] нь [[Улаанбаатар|Улаанбаатарын]] төвлөрсөн дулааны эрчим хүчний сүлжээг хариуцан ажиллах төрийн өмчит хувьцаат компани.<ref>{{Cite web|title=Улаанбаатар дулааны сүлжээ|last=976-99101251|first=Грийн софт ХХК /|work=energy.gov.mn|date=|access-date=14 January 2023|url=https://www.energy.gov.mn/link/6|quote=|archive-date=14 Нэгдүгээр сар 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114112930/https://www.energy.gov.mn/link/6|url-status=dead}}</ref>БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөлийн 1959 оны 09 дүгээр сарын 09-ний өдрийн 367 дугаар тогтоолоор Улаанбаатар хотын дулаацуулах байгууламжийн ашиглалт, засварыг хариуцах үүрэгтэй Дулааны шугам сүлжээний ашиглалтын газрыг байгуулснаар тус компани анх байгуулагдсан төдийгүй Монгол улсад төвлөрсөн дулаан хангамжийн систем үүсч хөгжих эхлэл тавигдсан. Монгол Улсын Засгийн газрын 2001 оны 07 дугаар сарын 09-ний өдрийн 164 дүгээр тогтоолоор бие даасан “Улаанбаатар Дулааны Сүлжээ” Төрийн Өмчит Хувьцаат Компанийн (“УБДС” ТӨХК) хэлбэрт шилжин одоог хүртэл ажиллаж байна. 2004 онд ЭХЗГ-ын  56 дугаар тогтоолоор олгосон “Дулаан түгээх”, “Дулаанаар зохицуулалттай хангах” тусгай зөвшөөрлийг авсан. == Эшлэл == <references /> == Гадны холбоос == * [https://web.archive.org/web/20230114112930/https://dulaan.mn/ Албан ёсны сайт https://web.archive.org/web/20230114112930/https://dulaan.mn/] [[Ангилал:Улаанбаатарын аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:1959 онд байгуулагдсан]] 7fmtnevyy25vspcyqhnp9u4kmkoe022 0 123088 874934 705989 2026-11-05T11:27:08Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874934 wikitext text/x-wiki '''Тэмээн уралдаан''' буюу [[Тэмээ]]<nowiki/>ний уралдаан нь Баруун [[Ази]], Хойд [[Африк]], [[Сомалийн хойг]], [[Пакистан]], [[Монгол Улс|Монгол]], [[Австрали]] улсад түгээмэл хэрэглэгддэг спорт юм. Мэргэжлийн тэмээний уралдаан нь морин уралдааны нэгэн адил бооцоо тавих, жуулчдыг татах зориулттай үйл ажиллагаа юм. Тэмээ богино гүйлтээр 65 км/ц (18 м/с; 40 миль/цаг) хурдалж, нэг цагийн турш 40 км/ц (11 м/с; 25 миль) хурдлах чадвартай. Тэмээг ихэвчлэн хурдан морь унаач (уралдаанч) хүүхдүүд унаж уралддаг ч хүний эрх, хүүхдийн эрх зөрчигдөж байна гэсэн үндэслэлээр [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын эмиратууд|Арабын Нэгдсэн Эмират Улс]] болон [[Катар]] улсад насанд хүрээгүй хүүхдийг тэмээ унуулахыг улсын хэмжээнд хориглосон байна. Орчин үеийн тэмээний уралдаанд тэмээг алсын удирдлагатай роботоор ([[алсын удирдлагатай робот ташуур]])-аар удирддаг болжээ. Австралийн хамгийн том шагналын сантай тэмээний уралдаан бол [[Квийнслэнд|Квинслэнд]]<nowiki/>эд 500,000 австрали долларын сантай "The Boulia Desert Sands" уралдаан юм. == Түүхэн тойм == Тэмээний уралдаан нь [[Дундад зуун]]<nowiki/>ы үеэс [[Ойрх Дорнод]]<nowiki/>ын уламжлалт [[спорт]] болон хөгжиж ирсэн олон зуун жилийн түүхтэй уралдаан юм. Энэ нь наад зах нь НТ [[7-р зуун]]<nowiki/>ы [[Арабын хойг]]<nowiki/>оос улбаатай бөгөөд энэ нь олон нийтийн цугларалт, баяр ёслолын үеэр хийдэг [[Ард түмэн|ард]]<nowiki/>ын спорт байсан юм. == Унаач хүүхдүүд == Хөнгөн жинтэй тул хүүхдүүд ихэвчлэн унаач болгож уралдуулдаг. [[Афганистан]], [[Бангладеш]], [[Иран]], [[Пакистан]], [[Судан]] зэрэг улсаас олон мянган хүүхдүүдийг (зарим нь 2 настай байсан гэдэг мэдээ бий) Персийн булангийн Арабын орнуудад тэмээний уралдаанд унаач хүүхэд болгохын тулд худалддаг гэж мэдээлэл байдаг. 2005 онд сайн дурын тусламжийн ажилтнууд [[Персийн булан]]<nowiki/>гийн бүсэд 5,000-40,000 тэмээчин хүүхэд байна гэж тооцоо гаргажээ. Маш олон унаач хүүхэд тэмээнээс унаж хүнд бэртэж гэмтдэг. Унаач (уралдаанч) хүүхдүүд уралдааны замын ойролцоох хуаранд ("ousbah" гэж нэрлэдэг) амьдардаг бөгөөд ихэнх нь хүчирхийлэлд өртдөг байжээ. [[Оман]], [[Катар]], [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|АНЭУ]]-ын тэмээний фермээс олон зуун хүүхдийг аварч, төрөлх гэрт нь хүргэж эсвэл хамгаалах байранд байлгасан байна. Ихэнх нь Өмнөд Ази эсвэл [[Судан]]<nowiki/>д байгаа эцэг эх, гэр бүлээ тодорхойлж өгөх боломжгүй байдаг байжээ. Зарим улс оронд унаач хүүхдүүдийг худалдсан этгээдэд торгууль ногдуулж, хүүхдүүдийг эх оронд нь буцаах хариуцлагыг эзэмшигчдэд нь тушаажээ. Гэсэн хэдий ч ихэнх тохиолдолд аврагдсан хүүхдүүд нь мөнгө, эсвэл гадаадад ажилд орохын тулд эцэг эхдээ зарагдсан хүүхдүүд байсан гэсэн мэдээлэл бий. Хэрвээ буцаагаад өгчихвөл дахиад л адилхан зорилгоор хүүхдүүдээ зарах байсан гэж үздэг. Бусад хүүхдүүд нь төрөлх хэлээрээ ярьдаггүй, эсвэл тэмээний фермээс гадуур хэрхэн амьдрахаа мэддэггүй байжээ. == Хориглосон нь == [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс]] [[2002 он|2002]] оны [[7 сарын 29]]-нд Шейх Хамдан бин Зайед Аль Нахайян 15-аас доош насны хүүхдийг хурдан морь унаач болгохыг хориглосон анхны улс болжээ. [[2009 он|2009]] онд [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|АНЭУ]] 879 хурдан морь унаачдад нөхөн олговор олгосон байна. Арабын Нэгдсэн Эмират улс хүүхдийг унаач болгон ашиглаж байгаа хүмүүст торгууль ногдуулдаг гэж мэдэгдэж байсан. Гэсэн хэдий боловч [[2010 он|2010]] онд "Anti-Slavery International" буюу "Олон улсын боочлолын эсрэг" байгууллагын сайн дурын ажилтнууд хоригийг зөрчсөн тухай гэрэл зургийг авч баримтжуулсан байдаг. == Мөн үзэх == [[Морины уралдаан]] [[Тэмээн поло]] [[ХУРДАН МОРИНЫ УРАЛДААН|Хурдан морины уралдаан]] == Цахим холбоос == [https://www.youtube.com/watch?v=9Kargl6LVNw Тэмээний уралдаан] [https://www.youtube.com/watch?v=S2RfPZnArxs Өмнөговь аймаг Хурдан тэмээний уралдаан 2021] [https://www.youtube.com/watch?v=a4Ggn6cB2bU Говийн тэмээний уралдаан] [https://montsame.mn/mn/read/282394 "Тэмээний уралдаан -2021"-д 13 сумын тэмээчид, иргэд оролцлоо] [https://news.zindaa.mn/3ycg Өмнөговь: Тэмээний уралдаан эхэллээ] [https://web.archive.org/web/20231208071219/https://gobimedia.mn/index.php?newsid=825 Хурдан тэмээний уралдаан Даланзадгад хотод болно] [[Ангилал:Уралдаант тоглоом]] bwlhzv4mf0hbago7ty3hd95ahbphskj 0 126552 874927 873893 2026-11-05T10:01:53Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874927 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын улс төрч (1973 онд төрсөн)}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Сайнбуянгийн Амарсайхан | image = Amarsaikhan Deputy Prime Minister of Mongolia.jpg | caption = Амарсайхан 2020 онд | office = [[Монгол Улсын Шадар сайд]] | predecessor = [[Янгугийн Содбаатар]] | successor = [[Хассуурийн Ганхуяг]] | prime_minister = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]<br/>[[Гомбожавын Занданшатар]] | term_start = 2021 оны 1 сарын 29 | term_end = 2025 оны 11 сарын 12 | office1 = 34 дэх [[Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагч|Улаанбаатар хотын дарга]] | predecessor1 = [[Сундуйн Батболд]] | succeeded1 = [[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]] | term_start1 = 2019 оны 2 сарын 26 | term_end1 = 2020 оны 7 сарын 1 | office2 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] Гишүүн | term_start2 = 2024 оны 7 сарын 2 | term_end2 = | constituency2 = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028#Тойрог|13-р, Багахангай, Багануур, Налайх дүүрэг]] | term_start3 = 2020 оны 6 сарын 30 | term_end3 = 2024 оны 7 сарын 2 | constituency3 = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020#Тойрог|21-р, Багахангай, Багануур, Налайх дүүрэг]] {{Collapsed infobox section begin |last=yes |Хотын албан тушаал |titlestyle=border:1px dashed lightgrey;}}{{Инфобокс албан тушаалтан |embed=yes | office4 = [[Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал|Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын]] гишүүн | 1namedata4 = Налайх дүүрэг<br>(2012–2020) | 1blankname4 = Тойрог | term_start4 = 2012 | term_end4 = 2020 оны 7 сарын 1 | office5 = [[Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал|Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын]] дарга | term_start5 = 2017 | term_end5 = 2019 | predecessor5 = [[Цэндийн Сандуй]] | succeeded5 = [[Рэнцэндагвын Дагва]] {{Collapsed infobox section end}}}} | birth_date = {{Birth date and age|1973|6|13}} | birth_place = [[Налайх дүүрэг|Налайх]], [[Улаанбаатар]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]] | party = [[Монгол Ардын Нам]] | education = [[Фресно хотын коллеж]]<br>[[Баруун Өмнөд Их Сургууль]] ([[Хуулийн магистр|LLM]]) | spouse = Чимэддамбын Ичинхорлоо | children = 3 | website = {{URL|http://amarsaikhan.mn/}} }} '''Сайнбуянгийн Амарсайхан'''<ref>Улсын Их Хурлын гишүүн, Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Шадар сайд Сайнбуянгийн Амарсайхан, (parliament.mn), 2023 </ref><ref>Монгол хэлний дүрэм ёсоор '''Сайнбуяны Амарсайхан''' гэж бичих ёстой боловч '''Сайнбуянгийн Амарсайхан''' гэж хэвшжээ.</ref> (1973 оны 6-р сарын 13-нд Налайх дүүрэгт төрсөн) - Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын Шадар сайд. С.Амарсайхан нь 2021 оноос хойш Монгол Улсын Шадар сайдаар дараалан гурав дахь удаагаа томилогдон ажилласан. 2026 оноос Хууль зүй Дотоод хэргийн сайд. Шадар сайдын хувиар тэрээр тогтвортой хөгжлийн шийдэл болсон бүсчилсэн хөгжлийн бодлого, Евразийн эдийн засгийн коридорын нэг тулгуур болсон эдийн засгийн тусгай бүсүүд, чөлөөт бүсүүдийн хөгжил, хөдөө аж ахуйн салбарын шинэ шатны реформ, үндэсний ондоошил болон уламжлалыг хадгалах [[Шинэ хоршоо хөдөлгөөн|“Шинэ хоршоо”-ны тогтолцоо]], Cтандарт хэмжил зүйн шинэтгэл, Үндэсний сөрөн тэсвэрлэх чадвахийг бэхүүлэх хүрээнд Онцгой байдлын байгуллагын чадвахыг бэхжүүлэх асуудлуудыг үйл ажиллагааныхаа тэргүүлэх чиглэл,бодлого болгон хэрэгжүүлж ирсэн.. Мөн тэрээр Бүсчилсэн хөгжлийн үндэсний хороо, [[Шинэ хоршоо хөдөлгөөн|“Шинэ хоршоо”]]<ref>{{Cite web |title=Шинэ хоршоо хөдөлгөөний салбар дундын уялдааг хангах Үндэсний хороо |url=https://www.gov.mn/mn/organization/shinehorshoo |access-date=2025-09-17 |website=Монгол Улсын Засгийн Газар |language=mn }}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-11-28 |title=С.Амарсайхан: “Шинэ хоршоо” хөдөлгөөний үйл ажиллагааг үр дүнгээ өгч байгаа |url=https://www.polit.mn/a/106796 |access-date=2025-09-17 |website=www.polit.mn |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=“Шинэ хоршоо” хөдөлгөөний хүрээнд ногоон санхүүжилтийн эх үүсвэрүүдийг татахад анхаарна гэв |url=https://eagle.mn/r/131242 |access-date=2025-09-17 |website=eagle.mn |language=en}}</ref>, Уур амьсгалын өөрчлөлтийн үндэсний хорооны даргаар ажиллаж байна. == Боловсрол == *Тэрээр Нийслэл Улаанбаатар хотын Налайх дүүрэгт төрсөн. 1991 онд Налайх дүүргийн "Эрдмийн оргил" сургуулийг төгсөж улмаар 1996 онд АНУ-ын Калифорниа Мужийн Фресно институт, 2000 онд АНУ-ын Саут Уэст Их сургуулийг тус тус төгссөн. Хууль зүйн магистр зэрэгтэй. *Англи, Хятад, Орос хэлтэй. == Ажлын туршлага == Сайнбуянгийн Амарсайхан нь хувийн хэвшил, төрийн алба, дипломат алба зэрэг олон салбарт туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Үүнд: * 1992–1993 онд Монгол Улсын Шинжлэх ухаан, мэдээлэл, технологийн төвийн ажилтан * 2000–2004 онд Монгол Улсаас БНХАУ-д суугаа Элчин сайдын яаманд консулын ажилтан,Атташе * 2004–2007 онд Америкийн Худалдаа, хөгжлийн корпорацийн гадаад худалдааны менежер * 2007–2017 онд “Оюуны Ундраа” группийн Гүйцэтгэх захирал,Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн дарга * 2012–2020 онд Нийслэлийн ИТХ-ын төлөөлөгч * 2017–2019 онд Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын дарга * 2019–2020 онд Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагч * 2020–2021 онд УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дэд дарга * 2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2021 оноос Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол улсын Шадар сайд * 2026 оноос Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, ХЗДХЯамны сайд === Гадаад хамтын ажиллагаа === Тэрээр Засгийн газар хоорондын комиссуудыг ахлан ажиллаж ирсэн бөгөөд Үүнд: * ''Монгол–Оросын Засгийн газар хоорондын комисс'' * ''Монгол–Хятадын Засгийн газар хоорондын комисс'' * ''Монгол–Америкийн Засгийн газар хоорондын Худалдаа, хөрөнгө оруулалтын зөвлөл'' * ''Монгол–Их Британийн Засгийн газар хоорондын комисс'' * ''Монгол–Канадын Засгийн газар хоорондын комисс'' * ''Монгол–Европын Холбооны хамтын ажиллагааны хороо'' * ''Монгол–Узбекийн Засгийн газар хоорондын комисс'' * ''Монгол–Киргизийн Засгийн газар хоорондын комиссуудыг ахлан ажиллаж ирсэн.'' == Сонгуульт ажил == * С.Амарсайхан өнгөрсөн он жилүүдэд сонгуульт албан албан тушаалуудыг хашиж ирсний дотор иргэд олон нийтийн итгэл, дэмжлэгийг хүлээж 2012-2020 онд нийслэл Улаанбаатар хотын Иргэдийн төлөөлөгчдийн хуралд гишүүнээр хоёр удаа, 2017 онд нийслэл Улаанбаатар хотын ИТХ-ын даргаар сонгогдсон, 2019-2020 онд Нийслэлийн Засаг дарга, Улаанбаатар хотын Захирагчаар томилогдон ажилласан нь түүний удирдан манлайлах онцгой чадвар, эерэг өөрчлөлтийг авчрах арвин туршлагыг тод харуулсан. * 2010 оноос МАХН-ын Бага хурлын гишүүн, Налайх дүүргийн МАН-ын даргаар ажиллаж байна * 2017 оноос МАН-ын Удирдах зөвлөлийн гишүүн ==Гэр бүл== Эхнэр [[Чимэддамбын Ичинхорлоо]] нь телевизийн нэвтрүүлэгч. 3 хүүхэдтэй == Эдийн засаг, Бизнесийн туршлага == Тэрээр 1990 онд байгуулагдсан, Монголын хувийн хэвшлийн томоохон төлөөллийн нэг болох [[“Оюуны Ундраа” групп|“Оюуны Ундраа” группийг]] үүсгэн байгуулагч, 2007–2017 онд тус группийн Гүйцэтгэх Захирал, Ерөнхийлөгч, Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн даргаар тус тус ажилласан. Оюуны Ундраа групп нь мэдээллийн технологи, үл хөдлөх хөрөнгө, уул уурхай, банк санхүү, үйлдвэрлэл үйлчилгээ зэрэг олон салбарт 30 гаруй үйл ажиллагаа явуулж ирсэн.<ref>{{Cite web |title=ОЮУНЫ УНДРАА ГРУПП |url=https://www.ougroup.mn/#/ |access-date=2025-09-17 |website=www.ougroup.mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20250811175310/http://ougroup.mn/#/ |archive-date=2025-08-11 |url-status=dead}}</ref> Сайнбуянгийн Амарсайхан нь “Монголын эдийн засгийн форум”, “Үндэсний стратегийн хүрээлэн” зэрэг судалгаа, бодлогын байгууллагыг үүсгэн байгуулагчдын нэг бөгөөд “Монголын гүйцэтгэх захиралуудын клуб” (CEO Club)-ын дэд ерөнхийлөгч, ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан.<ref>{{Cite web |last=NB |title=Монголын СЕО Клуб |url=http://ceoclub.mn/ |access-date=2025-09-17 |website=Монголын СЕО Клуб |language=mn }}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Эшлэл, зүүлт== {{Reflist}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Амарсайхан, Сайнбуянгийн}} [[Ангилал:1973 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Налайхын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын бизнесмен]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:21-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын засаг дарга]] [[Ангилал:Монголын шадар сайд]] p3kai0dwkhuadtztbal9i15celo1cw4 0 126667 874910 855995 2026-11-05T08:06:19Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874910 wikitext text/x-wiki [[File:SSID-13003147 南村輟耕錄 1 卷1-2.pdf|thumb|"Наньцунь чуогэнлу" номын хэсгээс|page=34]] '''Наньцунь чуогэнлу''' ([[Хятад хэл|хятад]]: 南村辍耕录, [[пиньинь]]: Náncūn chuò gēng lù) буюу '''Өмнөдийн сэлүүн тэмдэглэл'''<ref>{{cite web |url = https://nclfile.ncl.edu.tw/files/201609/688f7535-a1fc-4782-8b92-b374a0e28a19.pdf |title = 蒙古相關古籍文獻圖錄 МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ЭХ БИЧГҮҮДИЙН ЭМХЭТГЭЛ}} {{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, '''Өмнөд нутагт тариалан эрхэлсэн тэмдэглэл''' хэмээх уг бүтээлийг [[Юань улс|Юань улсын]] сүүл үеийн [[Жяньжэ нутгийн син жун шу шэн|Жяньжэ мужийн]] [[Сүнжянь фу|Сүнжянь фугийн]] [[Хуатин тосгон|Хуатин тосгоны]] бичгийн хүн [[Тао Зуни]] (陶宗儀, 1322-1403) 1360 аад онд бичсэн бүтээл юм. Энэ бүтээл нь нийт 30 дэвтэр, 585 гарчаг, хоёр зуун мянган ханзтай. ==Товч тойм== Тус номыг бичсэн Тао Зун-и нь үймээн самуунаас зугтаж хөдөө тосгонд нуугдан хүүхэдэд бичиг заахын хажуугаар 10 гаруй жил модны холтос, навчин дээр үзсэн сонссоноо бичиж хадгалсаныг нь шавь нар нь нийлүүлэн эмхэлж цэгцлээд энэхүү 30 боть номыг хэвлүүлжээ. Ном нь [[Сүн улс|Сүн]], [[Юань Улс|Юань улсын]] үеийн [[шүлэг]], [[яруу найраг]], [[аман зохиол]], хууль зүй, монгол хаадын ургийн бичиг, 72 монгол овог аймгийн нэрс, зарим монгол үг нэр томьёоны тайлбар, [[хятад ший жүжиг]], [[тууж]], аман цуу яриа, [[одон орон]], [[Газар зүй|газарзүй]], түүхэн дурсгалт зүйлс, [[уран бичлэг]], [[ёс заншил]] зэрэг олон төрлийн мэдээллийг багтаасан нь өнөө үед Юань улсын үеийн түүхийг олон талаас нь харах боломжтой нь судлаачдын хувьд нэмэлт эх сурвалж болдог. Ялангуяа монголын түүхтэй холбогдох баримт материал цөөнгүй юм. == Агуулга == {| class="wikitable" !Ботийн дугаар !Дотоод агуулга |- |1 |Монгол хаадын угсаа залгамжлал; 72<ref>Давхардсан тоо</ref> монгол овог, 31 өнгөт нүдтэн овог, хятадын 8 угсаа, зүрчидийн хятаджсан 31 овог; Өмнөд хятадыг түвшитгэсэн нь; төрийн ёслол, дэг журам, яам хэлтэс үүсгэсэн тухай; улсын шалгалтын тухай; илдэч, гүйгч, шувууч гэх үгсийн тайлбар |- |2 |Хаан хүний мэргэн ухаан, багшийг дээдлэх, буддын сахил хүртэх тухай, хааны арвич хямгач байдал, хатан хүний ёс журам, эрдэмтэнийг урих тухай, уран дархачуудыг захирах, күнзийг сургаалын тухай, сахал будах, ял шийтгэл болон шүүн таслан хянан шийтгэх тухай зүйлүүд, нэр сийлсэн түшмэлийн тамга, улсын тамганы тухай, урвагч түшмэдийн тухай, мэргэ төлөг шинжих, ховор бичиг үсэг |- |3 |Хууль ёсыг мөрдөх, шударга үнэнч зан чанар, Юэ Фэй жанжны тухай, шарил хатаан хадгалах ёслолын зүйл |- |4 |Сүн улсын оршуулгын тухай, ахмад настаны даруу эелдэг зан, шүлэг судлан шүүмжлэх, ухаалаг эхнэрийн тухай, ухаалаг хүний тухай, шүлэг яруу найраглалууд, эрүүл энх гэр бүлийн сахилга батын тухай |- |5 |Баяр ёслол, тахил тайлгын зүйлүүд; хүнлэг ёс суртахуунтай зарим хүний намтарууд; Сүн улсын тамгануудыг устгасан тухай; цаг, календарь ашиглах арга; алдар гавъяаг тунхаглах; хуучин ялыг цуцлах; сийлбэр уран баримлын чадвар; булшны тонуулчид; шударга журам, энэрэн ачлахуйн тухай үлгэрүүд; |- |6 |Лантин жи цуглуулгын тухай, албаны тамга бичиг, гэрийн зарц, эцэг эхийн ачлах ёс, шударга түшмэлийн тухай, газар усны нэрийн зүйлс, сүсэгтэний тухай, албаны зарц, хууч яриа |- |7 | |- |8 | |- |9 | |- |10 |[[Чанчунь бомбо|Цю жэнрэн]] |- |11 | |- |12 | |- |13 | |- |14 | |- |15 | |- |16 | |- |17 | |- |18 | |- |19 |Сүн улсын гэрийн дүрэм, Жи-юаний цаасан мөнгөний загвар зохиосон түүх, 4 хэлтэс 6 товчоо, |- |20 | |- |21 |Орд харш барих дүрэм, төрийн тогтолцоо, ордны баяр ёслолын дэг жаяг |- |22 | |- |23 | |- |24 | |- |25 | |- |26 |Улсын хаш тамга, жи-юаний цаасан мөнгө, [[Баянхутаг хатан|Баянхутаг хатны]] тухай, [[Тугтөмөр хаан|Вэньзун хааны]] зургийн авъяас |- |27 | |- |28 | |- |29 | |- |30 |Тамганы дүрэм, мөнгө урлах, ачлалт хүүгийн тухай, дүрс билэгдэлийн тухай, будагтай сав суулга, баяр ёслолын дээл хувцас, мөнгөн тамга тэмдэг, Сүнжянгийн үймээн, шүлэг мөргөлийн мэргэ, уран зураг, алт мөнгөөр эд урлах, малгайны тухай, гутал шаахайны тухай, шүлэг уран бичлэгүүд |} == Нэмэлт мэдээлэл == * [https://zh.wikisource.org/wiki/%E8%BC%9F%E8%80%95%E9%8C%84 Wikisource дэх хятад эх] ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Хятадын түүхэн улсын сэдэв]] [[Ангилал:Хятадын түүх]] [[Ангилал:Юань улс]] [[Ангилал:Хятад хэлээрх утга зохиол]] g6dm0imqg923xwqblhj8lop4nmhj6ut 0 132165 874930 833225 2026-11-05T10:30:47Z LeonardRandomise4 40974 2026 оны байдлаар шинэчлэгдсэн. 874930 wikitext text/x-wiki [[Файл:Asia-Pacific Economic Cooperation nations.svg|thumb|Ногоон нь одоогоор АПЕК-ийн 21 гишүүн орон]] '''Ази Номхон далайн эдийн засгийн хамтын ажиллагаа''' товч. АПЕК ([[Англи хэл|англи]]. ''Asia-Pacific Economic Cooperation, '''APEC''''')-Ази-Номхон далайн бүс нутгийн 21 орны эдийн засаг, худалдаа, хөрөнгө оруулалтыг хөнгөвчлөх, либералчлах чиглэлээр хамтран ажиллах чуулган. АПЕК-ийн зорилго нь эдийн засгийн өсөлт, бүс нутгийн хөгжил цэцэглэлтийг нэмэгдүүлэх, Ази Номхон далайн хамтын нийгэмлэгийг бэхжүүлэх явдал юм. Оролцогч орнуудын эдийн засаг нь дэлхийн хүн амын 40 орчим хувийг хамардаг бөгөөд ДНБ-ий 54 орчим хувь, дэлхийн худалдааны 44 хувийг бүрдүүлдэг байна. == АПЕК-ийн оролцогчид == Одоогийн байдлаар АПЕК-т 21 гишүүн орон байдаг. БНХАУ-ын бүрэн зөвшөөрлөөр [[Тайвань]] элссэн цөөхөн Олон улсын байгууллагын нэг юм. Тайванийг оролцуулахын тулд АПЕК "гишүүн орнууд" гэхээс татгалзаж "оролцогч эдийн засаг" гэсэн нэр томьёог шинээр оруулсан байна. {| class="wikitable sortable" !Оролцог эдийн засгууд !Элссэн он |- |{{AUS}} |1989 |- |{{BRN}} |1989 |- |{{CAN}} |1989 |- |{{IDN}} |1989 |- |{{JPN}} |1989 |- |{{KOR}} |1989 |- |{{MYS}} |1989 |- |{{NZL}} |1989 |- |{{PHL}} |1989 |- |{{SIN}} |1989 |- |{{THA}} |1989 |- |{{USA}} |1989 |- |{{TWN}} |1991 |- |{{HKG}} |1991 |- |{{CHN}} |1991 |- |{{MEX}} |1993 |- |{{PNG}} |1993 |- |{{CHL}} |1994 |- |{{PER}} |1998 |- |{{RUS}} |1998 |- |{{VIE}} |1998 |} == Түүх == Тус холбоо нь 1989 онд [[Австрали]], [[Шинэ Зеланд|Шинэ Зеландын]] Ерөнхий сайд нарын санаачилгаар Австралийн [[Канберра]] хотод анх байгуулагдсан. АПЕК нь зохион байгуулалтын хатуу бүтэц, үзэл сурталгүйгээр чөлөөт зөвлөлдөх форум хэлбэрээр байгуулагдсан. АПЕК нь өөрийн Дүрэмгүй тул хууль эрх зүйн үүднээс байгууллага гэж нэрлэх боломжгүй бөгөөд олон улсын зөвлөлдөх байгууллагын үүрэг гүйцэтгэдэг юм. АПЕК-ийн Нарийн бичгийн дарга нарын газарт [[Сингапур]]<nowiki/>т байрладаг бөгөөд гишүүн орнуудыг төлөөлсөн ердөө 23 дипломатчаас гадна орон нутгийн 20 ажилтан багтдаг байна. АПЕК-ийн дээд байгууллага нь анх жил бүрийн сайд нарын түвшний хурал байсан. 1993 оноос хойш АПЕК-ийн зохион байгуулалтын үйл ажиллагааны үндсэн хэлбэр нь АПЕК-ийн эдийн засгийн удирдагчдын жил бүр болдог "дээд хэмжээний уулзалтууд" (албан бус уулзалтууд) болж, форумын жилийн үйл ажиллагааны үр дүнг нэгтгэн, цаашдын үйл ажиллагааны хэтийн төлөвийг тодорхойлсон Тунхаглалыг батладаг болсон. Гадаад харилцаа, эдийн засгийн сайд нарын хуралдаан хол давтамжтай болдог болсон. Чуулганы хурлаар сонгогдсон АПЕК-ийн дарга жил бүр ээлжлэн солигддог байна. Даргын чиг үүргийг дараагийн дээд хэмжээний уулзалт болох улс гүйцэтгэдэг. Захиргааны болон техникийн чиг үүргийг 1992 онд байгуулагдсан Нарийн бичгийн дарга нарын газар гүйцэтгэдэг ажээ. 1998 онд [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Вьетнам]], [[Перу]] гэсэн гурван шинэ гишүүн АПЕК-д элссэнтэй зэрэгцэн форумын гишүүнчлэлийн тоог цаашид 10 жилийн хугацаатай нэмэгдүүлэхгүй байхаар тогтсон байна. [[Энэтхэг]], [[Монгол]] (2005.04.02) хоёр улс АПЕК-т элсэх хүсэлтээ гаргасан. Өнөөгийн байдлаар Энэтхэг, Монгол, [[Колумби|Колумб]], [[Коста-Рика|Коста Рика]], [[Пакистан]] зэрэг Ази, Латин Америкийн арав гаруй улс АПЕК-т элсэх албан ёсны хүсэлтээ албан ёсоор гаргаад байгаа ажээ. == АПЕК-ийн гишүүн орнуудын удирдагчдын уулзалт == {| class="wikitable sortable" !Он !# !Огноо !Улс !хот !Хүлээн авагч улсын удирдагч |- |1989 |'''1''' |11-р сарын 6–7 |{{AUS}} |[[Канберра]] |Ерөнхий сайд Боб Хоке |- |1990 |'''2''' |7-р сарын 29–31 |{{SIN}} |Сингапур |Ерөнхий сайд [[Ли Куан Ю]] |- |1991 |'''3''' |11-р сарын 12–14 |{{KOR}} |[[Сөүл]] |Ерөнхийлөгч Ро Тэ Ву |- |1992 |'''4''' |9-р сарын 10–11 |{{THA}} |[[Бангкок]] |Ерөнхий сайд Ананд Паньярахун |- |1993 |'''1''' |11-р сарын 19–20 |{{USA}} |[[Блак айланд]] |Ерөнхийлөгч [[Билл Клинтон]] |- |1994 |'''2''' |11-р сарын 15–16 |{{IDN}} |[[Богор]] |Ерөнхийлөгч Сухарто |- |1995 |'''3''' |11-р сарын 18–19 |{{JPN}} |[[Осака]] |Ерөнхий сайд Томичи Мураяма |- |1996 |'''4''' |11-р сарын 24–25 |{{PHL}} |[[Сабик]] |Ерөнхийлөгч [[Фидель Рамос]] |- |1997 |'''5''' |11-р сарын 24–25 |{{CAN}} |[[Ванкувер]] |Ерөнхий сайд Жан Кретийн |- |1998 |'''6''' |11-р сарын 17–18 |{{MYS}} |[[Куала Лумпур]] |Ерөнхий сайд [[Махатир Мохамад]] |- |1999 |'''7''' |9-р сарын 12–13 |{{NZL}} |[[Окленд]] |Ерөнхий сайд Женни Шипли |- |2000 |'''8''' |11-р сарын 15–16 |{{BRN}} |[[Бандар Сери Бегаван]] |Султан Хаснал Болкия |- |2001 |'''9''' |10-р сарын 20–21 |{{CHN}} |[[Шанхай]] |Ерөнхийлөгч Жианг Земин |- |2002 |'''10''' |10-р сарын 26–27 |{{MEX}} |[[Лос Кабос]] |Ерөнхийлөгч Висенте Фокс |- |2003 |'''11''' |10-р сарын 20–21 |{{THA}} |[[Бангкок]] |Ерөнхий сайд Таксин Шинаватра |- |2004 |'''12''' |11-р сарын 20–21 |{{CHL}} |[[Сантьяго]] |Ерөнхийлөгч Рикардо Лагос |- |2005 |'''13''' |11-р сарын 18–19 |{{KOR}} |[[Пусан]] |Ерөнхийлөгч Ро Мо Хён |- |2006 |'''14''' |11-р сарын 18–19 |{{VIE}} |[[Ханой]] |Ерөнхийлөгч Нгуен Мин Триет |- |2007 |'''15''' |9-р сарын 8–9 |{{AUS}} |[[Сидней]] |Ерөнхий сайд Жон Ховард |- |2008 |'''16''' |11-р сарын 22–23 |{{PER}} |[[Лима]] |Ерөнхийлөгч Алан Гарсиа Перез |- |2009 |'''17''' |11-р сарын 14–15 |{{SIN}} |Сингапур |Ерөнхий сайд Ли Хсиен Лоонг |- |2010 |'''18''' |11-р сарын 13–14 |{{JPN}} |[[Ёкохама]] |Ерөнхий сайд Наото Кан |- |2011 |'''19''' |11-р сарын 12–13 |{{USA}} |[[Хонолулу]] |Ерөнхийлөгч [[Барак Обама]] |- |2012 |'''20''' |9-р сарын 9–10 |{{RUS}} |[[Владивосток]] |Ерөнхийлөгч [[Владимир Путин]] |- |2013 |'''21''' |10-р сарын 5–7 |{{IDN}} |[[Бали арал|Бали]] |Ерөнхийлөгч Сузило Бамбанг Юдхойоно |- |2014 |'''22''' |11-р сарын 10–11 |{{CHN}} |[[Бээжин]] |Ерөнхийлөгч [[Ши Жиньпин]] |- |2015 |'''23''' |11-р сарын 18–19 |{{PHL}} |[[Пасай]] |Ерөнхийлөгч III Бениньо Акино |- |2016 |'''24''' |11-р сарын 19–20 |{{PER}} |[[Лима]] |Ерөнхийлөгч Педро Пабло Куцински |- |2017 |'''25''' |11-р сарын 10–11 |{{VIE}} |[[Да Нанг]] |Ерөнхийлөгч Тран Дай Куанг |- |2018 |'''26''' |11-р сарын 17–18 |{{PNG}} |[[Порт Морсби]] |Ерөнхий сайд Петер О'Нил |- |2019 |<s>'''27'''</s> |11-р сарын 16–17 ''(больсон)'' |{{CHL}} |[[Сантьяго]] |Ерөнхийлөгч Себастьян Пинера |- |2020 |'''27''' |11-р сарын 20 |{{MYS}} |[[Куала Лумпур]] (зайнаас) |Ерөнхий сайд Мухиддин Ясин |- | rowspan="2" |2021 |– |7-р сарын 16 | rowspan="2" |{{NZL}} | rowspan="2" |[[Окленд]] (зайнаас) | rowspan="2" |Ерөнхий сайд Жасинда Ардерн |- |'''28''' |11-р сарын 12 |- |2022 |'''29''' |11-р сарын 18–19 |{{THA}} |[[Бангкок]] |Ерөнхий сайд Прайут Чан-о-ча |- |2023 |'''30''' |11-р сарын 15–17 |{{USA}} |[[Сан-Франциско|Сан Франциско]] |Ерөнхийлөгч [[Жо Байден]] |- |2024 |'''31''' |11-р сарын 10–16 |{{PER}} |[[Лима]] |Ерөнхийлөгч Дина Болюарте |- |2025 |'''32''' |10-р сарын 31–11-р сарын 1 |{{KOR}} |[[Кёнжү]] |Ерөнхийлөгч [[Ли Жэ Мён]] |- |2026 |'''33''' |11-р сарын 18–19 |{{CHN}} |[[Шэньжэнь]] |Ерөнхий нарийн бичгийн дарга бөгөөд БНХАУ-ын дарга [[Ши Жиньпин]] |} == Монгол Улс-АПЕК == Монгол Улс АПЕК-ийн гадаад худалдааг дэмжих, эрчим хүч, аялал жуулчлал, тээвэр гэсэн 4 ажлын хэсэгт зочны статустай оролцож байна. Монгол Улс 2005 оны 4-р сарын 2-нд АПЕК-т элсэн хүсэлтэй байгаа тухай өргөдлөөө өгсөн. [[Ангилал:1989 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Олон улсын улс төрийн байгууллага]] [[Ангилал:Олон улсын эдийн засгийн байгууллага]] [[Ангилал:Олон улсын эрх зүйн байгууллага]] [[Ангилал:Чөлөөт худалдааны бүс]] hizqw2ytahlscuevmgtg74g43cvx6e7 0 133412 874872 872315 2026-11-04T19:41:03Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874872 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс сонгууль | country = Монгол | type = presidential | previous_election = 2017 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль | previous_year = 2017 | next_election = 2027 оны Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгууль | next_year = 2027 | election_date = 2021 оны 6 сарын 9 | votes_for_election = Дахин санал хураалт явуулахгүйн тулд олонхийн санал шаардлагатай | image_size = 130x130px | image1 = Ukhnaagiin Khurelsukh, 2021 Mongolian presidential candidate.jpg | nominee1 = '''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]''' | party1 = Монгол Ардын Нам | popular_vote1 = '''823,326''' | percentage1 = '''67.76%''' | image2 = Dangaasurengiin Enkhbat, 2021 Mongolian presidential candidate.jpg | nominee2 = [[Дангаасүрэнгийн Энхбат]] | party2 = Зөв Хүн Электорат Эвсэл | popular_vote2 = 246,968 | percentage2 = 20.33% | image3 = Sodnomzunduin Erdene, 2021 Mongolian presidential candidate.jpg | nominee3 = [[Содномзундуйн Эрдэнэ]] | party3 = Ардчилсан Нам (Монгол) | popular_vote3 = 72,832 | percentage3 = 5.99% | map_image = {{switcher | [[File:2021 Mongolia Presidential Election (Provincial).svg|350px]] | Үр дүн [[Монгол Улсын аймгууд|аймгаар]] | [[File:2021 Mongolia Presidential Election (Municipal).svg|350px]] | Үр дүн [[Монгол Улсын сумд|сумаар]]}} | title = ерөнхийлөгч | before_election = [[Халтмаагийн Баттулга]] | before_party = Ардчилсан Нам (Монгол) | after_election = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | after_party = Монгол Ардын Нам |turnout=59.29% ({{decrease}}1.38%)|election_name=2021 оны Монгол Улсын ерөнхийлөгчийн сонгууль}}{{Монгол улсын улс төр}} '''Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2021 оны ээлжит сонгууль''' нь [[Монгол]]д 2021 оны 6-р сарын 9-нд зохион байгуулагдсан.<ref>[https://montsame.mn/en/read/250819 Presidential election scheduled for June 9, 2021] Монцамэ, 2021 оны 1 сарын 21</ref> Ерөнхий сайд асан [[Монгол Ардын Нам]]ын [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] 67.76% санал авч ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон юм.<ref>{{Cite web|date=2021-06-10|title=Former PM wins Mongolia's Covid-hit presidential election|url=https://www.france24.com/en/live-news/20210610-former-pm-wins-mongolia-s-covid-hit-presidential-election|access-date=2022-01-10|website=France 24|language=en}}</ref> Сонгуулийг [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ЕАБХАБ-аас]] чөлөөтэй, шударга гэж үзсэн.<ref>{{Cite web|title=Mongolia, Presidential Election, 9 June 2021: Final Report|url=https://www.osce.org/odihr/elections/mongolia/502083|access-date=2022-01-10|website=[[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага]]|language=en}}</ref> Гэсэн хэдий ч сөрөг хүчний хэд хэдэн нэр дэвшигчид нэр дэвших эрхээ хасуулж, Ерөнхийлөгч асан [[Халтмаагийн Баттулга|Халтмаагийн Баттулгыг]] хоёр дахь удаагаа нэр дэвших эрхийг нь хассан хэд хэдэн маргаан дэгдсэн.<ref>{{Cite web|last=Bayarlkhagva|first=Munkhnaran|title=Mongolia edges towards autocracy|url=https://www.aljazeera.com/opinions/2021/7/18/mongolia-edges-towards-autocracy|access-date=2022-01-10|website=Al Jazeera|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=After Wild Election Season, What's Next for Mongolia?|url=https://thediplomat.com/2021/06/after-wild-election-season-whats-next-for-mongolia/|access-date=2022-01-10|website=thediplomat.com|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=Lkhaajav|first=Bolor|title=Mongolia's Ruling Party Just Consolidated Power Even More|url=https://www.worldpoliticsreview.com/articles/29769/mongolia-election-prompts-fears-of-one-party-rule|access-date=2022-01-10|website=World Politics Review|date=30 June 2021 |language=en}}</ref> ==Сонгуулийн өмнө== 2021 оны дөрөвдүгээр сард Ерөнхийлөгч [[Халтмаагийн Баттулга]] "Улс орныхоо бүрэн эрхт байдал, ардчиллыг хамгаалах үүднээс" МАН-ыг татан буулгах тухай зарлиг гаргаж, Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах төслийг баталсан.<ref>{{cite news|author=Baljmaa.T|date=April 20, 2021|title=President presents ordinance on disbanding Mongolian People's Party|publisher=[[Монцамэ]]|url=https://montsame.mn/en/read/261031}}</ref><ref>{{cite news|author=Battulga Khaltmaa|date=April 19, 2021|title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга Монгол ардын намыг тараах тухай захирамж гаргаснаа танилцууллаа|language=Mongolian|publisher=[[YouTube]]|url=https://www.youtube.com/watch?v=jI4EbFIlSs8}}</ref> 2020 оны тавдугаар сард хэрэгжиж эхэлсэн Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийг нэг удаа хязгаарласан тул Баттулга 2021 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд дахин нэр дэвших эрхгүй болсон юм.<ref>{{Cite web|last=Weekly|first=Mongolia|date=2020-01-05|title=Welcome to Battulga's rule in 2020s|url=https://www.mongoliaweekly.org/post/welcome-to-battulga-s-rule-in-2020s|access-date=2020-07-15|website=Mongolia Weekly|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Daily|first=Florida|title=Marco Rubio, Patrick Leahy Urge State Department to Do More to Promote Democracy in Mongolia {{!}} Florida Daily|date=6 May 2021 |url=https://www.floridadaily.com/marco-rubio-patrick-leahy-urge-state-department-to-do-more-to-promote-democracy-in-mongolia/|access-date=2021-06-05|language=en-US}}</ref> ==Сонгуулийн тогтолцоо== [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль#2019 оны үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлт|2019 оны Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн]] дараа [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]] зургаан жилийн хугацаатай [[хоёр шатны тогтолцоо|хоёр шатны тогтолцоогоор]] сонгогддог болсон бөгөөд зөвхөн нэг бүрэн эрхийн хугацаатай ажиллах боломжтой болсон юм.<ref>{{Cite web|date=7 July 2017|title=Mongolia votes in first ever presidential runoff|url=https://www.aljazeera.com/news/2017/7/7/mongolia-votes-in-first-ever-presidential-runoff|access-date=10 June 2021|website=Al Jazeera}}</ref><ref>{{Cite web|last=Volodya|first=Bolormaa|date=9 January 2020|title=The Amendment On Constitution Of Mongolia|url=https://www.mondaq.com/human-rights/879568/the-amendment-on-constitution-of-mongolia|access-date=10 June 2021|website=Mondaq}}</ref> [[Улсын Их Хурал]]д суудалтай улс төрийн намууд нэр дэвшүүлэх эрхтэй. Сонгогдсон Ерөнхийлөгч тангараг өргөхөөсөө өмнө аль ч улс төрийн намаас огцрох ёстой. Ерөнхийлөгчийг бүрэн эрхээ урвуулан ашигласан, Ерөнхийлөгчийн тангараг зөрчсөн гэм буруутай нь тогтоогдвол Улсын Их Хурал гуравны хоёрын олонхын саналаар огцруулах эрхтэй. Сонгуулийн хуулийн 97.9, 99.2-т нэр дэвшигчийн 50 хувийн босгыг давсан эсэхийг тогтоохдоо цагаан саналыг харгалзан тоолохоор тодорхойлсон. Хоёр дахь шатны санал хураалтад нэр дэвшигчдийн аль нь ч нийт саналын олонхын саналыг (цагаан саналыг оруулан) аваагүй бол сонгуулийн хуулийн 8.6.2-т зааснаар дахин сонгууль явуулах шаардлагатай.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=7 July 2017|title=STATEMENT OF PRELIMINARY FINDINGS AND CONCLUSIONS|url=https://www.osce.org/files/f/documents/e/e/328381.pdf|access-date=10 June 2021|website=osce.org}}</ref><ref>{{Cite web|last=|first=|date=2016|title=Electoral Law Mongolia 2016|url=https://aceproject.org/ero-en/regions/asia/MN/mongolia-electoral-law-for-state-great-hural-and/view|access-date=10 June 2021|website=aceproject.org}}</ref> ==Нэр дэвшигчид== === Бүртгэгдсэн нэр дэвшигчид === Сонгуулийн Ерөнхий Хорооноос гурван нэр дэвшигчийг бүртгэсэн:<ref>{{Cite web|last=iKon.mn|first=А. Намуун|date=8 May 2021|title=Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигчдийн үнэмлэхийг тавдугаар сарын 24-нд олгож, нийтэд мэдээлнэ|url=https://ikon.mn/n/27px|access-date=9 May 2021|website=ikon.mn}}</ref> #[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] ([[Монгол Ардын Нам]]) #[[Содномзундуйн Эрдэнэ]] ([[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]) #[[Дангаасүрэнгийн Энхбат]] ([[ХҮН нам|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам]]) {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! style="width: 115px;" |Нэр ! style="width: 145px;" |Төрсөн он, газар ! style="width: 145px;" |Албан тушаал ! colspan="3" style="width: 215px;" |Нам эвсэл |- | data-sort-value="Хүрэлсүх, Ухнаа" |{{CSS image crop|Image=Ukhnaagiin Khurelsukh, 2021 Mongolian presidential candidate.jpg|bSize=100|cWidth=90|cHeight=120|oTop=0|oLeft=5|Location=center}}<br>'''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]''' | data-sort-value="1968" | 1968 оны 6 сарын 14<br>({{age nts|1968|06|14|2021|6|9}})<br>[[Улаанбаатар]], [[БНМАУ|Монгол]] |[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]<br>(2017–2021)<br>[[Монгол Ардын Нам]]ын дарга<br>(2017–2021)<br>[[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн<br>(2020–2021) | {{party color cell|Монгол Ардын Нам}} | [[File:Logo_of_the_Mongolian_People's_Party.svg|60x60px]] | [[Монгол Ардын Нам]] |- | data-sort-value="Эрдэнэ, Содномзундуй" |{{CSS image crop|Image=Sodnomzunduin Erdene, 2021 Mongolian presidential candidate.jpg|bSize=120|cWidth=90|cHeight=120|oTop=2|oLeft=18|Location=center}}<br>'''[[Содномзундуйн Эрдэнэ]]''' | data-sort-value="1963" | 1963 оны 7 сарын 28<br>({{age nts|1963|7|28|2021|6|9}})<br>[[Улаанбаатар]], [[БНМАУ|Монгол]] | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]ын дарга<br>(2017–2020)<br>[[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн<br>(2016–2020) | {{party color cell|Ардчилсан Нам (Монгол)}} | [[File:Democratic_Party_of_Mongolia_logo.png|60x60px]] | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] |- | data-sort-value="Энхбат, Дангаасүрэн" | {{CSS image crop|Image=Dangaasurengiin Enkhbat, 2021 Mongolian presidential candidate.jpg|bSize=100|cWidth=90|cHeight=120|oTop=4|oLeft=3|Location=center}}<br>'''[[Дангаасүрэнгийн Энхбат]]''' | data-sort-value="1959" | 1959 оны 1 сарын 19<br>({{age nts|1959|01|19|2021|6|9}})<br>[[Улаанбаатар]], [[БНМАУ|Монгол]] | [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн<br>(2008–2012) | {{party color cell|ХҮН нам}} | [[File:National_Labour_Party_(Mongolia)_logo.jpg|60x60px]] | [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]] |} [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]ын [[Цэдэвдамбын Оюунгэрэл]]ийг боломжит нэр дэвшигчээр үзэж байсан ч<ref>{{Cite web|title=Is Mongolia Ready for a Female President?|url=https://thediplomat.com/2021/01/is-mongolia-ready-for-a-female-president/|access-date=8 February 2021|website=thediplomat.com|language=en-US}}</ref> тэр намын дотоод сонгуулиар Эрдэнэд ялагдсан. == Санал асуулга == "Сант Марал" сангаас 2021 оны 4-р сард явуулсан судалгаагаар 21 хувиар У.Хүрэлсүх хамгийн өндөр рейтингтэй улс төрчөөр тодорч, түүний араас ерөнхийлөгч Х.Баттулга, УИХ-ын гишүүн [[Сайнхүүгийн Ганбаатар|С.Ганбаатар]], Ерөнхий сайд [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]] нар 10-аас дээш хувийн үзүүлэлттэйгээр удаалжээ.<ref>{{Cite web |title=Улс төрийн барометр №20 (54) 2021 он 4 сар |url=https://www.uih.mn/upload/sudalgaa/files/283_5490896.pdf |access-date=2026-09-13 |website=www.uih.mn}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 March 2021 |title=Chart of the Week - Political Ratings |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/chart-of-the-week-political-ratings |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319002554/https://www.mongoliaweekly.org/post/chart-of-the-week-political-ratings |archive-date=19 March 2021 |access-date=9 May 2021 |website=Mongolia Weekly |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable tpl-blanktable" style="text-align:center;font-size:90%;line-height:14px;" |- style="height:40px;" ! rowspan="2" style="width:110px;" |Байгууллага ! rowspan="2" style="width:110px;" |Судалгааны огноо ! rowspan="2" style="width: 35px;" |Түүврийн хэмжээ ! class="unsortable" style="width:50px;" |[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]<br><small>[[Монгол Ардын Нам|МАН]]</small> ! class="unsortable" style="width:50px;" |[[Содномзундуйн Эрдэнэ|С.Эрдэнэ]]<br><small>[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]</small> ! class="unsortable" style="width:50px;" |[[Дангаасүрэнгийн Энхбат|Д.Энхбат]]<br><small>[[Зөв Хүн Электорат Эвсэл|ЗХЭЭ]]</small> ! rowspan="2" class="unsortable" style="width:30px;" |{{abbr|ХН|Хувийн нууц}} ! rowspan="2" class="unsortable" style="width:30px;" |[[Цагаан санал]] ! rowspan="2" class="unsortable" style="width:30px;" |{{abbr|СӨ|Санал өгөхгүй}} ! rowspan="2" class="unsortable" style="width:30px;" |{{abbr|Ш.|Шийдээгүй}}/{{abbr|Х.|Хариулаагүй}}/ {{abbr|М.|Мэдэхгүй}} |- ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! style="background:{{party color|ХҮН нам}};" | |- |[https://web.archive.org/web/20260914000634/https://strategy-academy.mn/ebooks%3Fid%3D10 Стратеги Академи] |5 сарын 21 |4,000 | style="background:#F4C6C9;" |'''33.8''' |6.7 |14.8 |6.2 |– |– |38.6 |- |[https://itoim.mn/article/pQBcF/27812 MEC] |5 сарын 17-20 |2,000 | style="background:#F4C6C9;" |'''44.0''' |3.0 |10.0 |– |8.0 |– |35.0 |- |[https://web.archive.org/web/20260914000634/https://strategy-academy.mn/ebooks%3Fid%3D10 Стратеги Академи] |5 сарын 18 |4,000 | style="background:#F4C6C9;" |'''38.4''' |5.6 |12.8 |4.3 |– |– |38.8 |- |[https://web.archive.org/web/20260914000634/https://strategy-academy.mn/ebooks%3Fid%3D10 Стратеги Академи] |5 сарын 30 |4,000 | style="background:#F4C6C9;" |'''40.6''' |4.1 |10.3 |5.9 |– |7.1 |32.0 |- |[https://www.facebook.com/share/p/1EazXNszt7/ Pro Capital] |6 сарын 2 |5,000 | style="background:#F4C6C9;" |'''47.4''' |31.1 |21.5 |– |– |– |– |- |[https://web.archive.org/web/20260914000634/https://strategy-academy.mn/ebooks%3Fid%3D10 Стратеги Академи] |6 сарын 5 |4,000 | style="background:#F4C6C9;" |'''34.8''' |2.6 |10.3 |8.8 |3.3 |7.0 |33.3 |} ==Үр дүн== [[Монгол улс дахь COVID-19-ийн нөхцөл байдал|COVID-19 цар тахлын улмаас]] аюулгүй байдлыг хангасан байдалтай улсын хэмжээнд 2087 сонгуулийн санал авах байранд 07:00 цагт бүртгэлтэй 2.1 сая сонгогчийн санал хураалтыг нээсэн. Санал хураалт 22:00 цагт дууссан. Хүрэлсүх, Эрдэнэ нар [[Улаанбаатар]]т саналаа өгсөн бол Энхбат COVID-19 эерэгээр оношлогдож, хэвтэн эмчлүүлж байсан тул эмнэлэгт саналаа өгсөн.<ref>{{Cite journal|url=http://www.xinhuanet.com/english/asiapacific/2021-06/09/c_139998488.htm|journal=[[Xinhua News Agency]]|title=Mongolian presidential candidates cast votes in presidential election|date=9 June 2021|access-date=22 Нэгдүгээр сар 2024|archive-date=9 Зургадугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210609155150/http://www.xinhuanet.com/english/asiapacific/2021-06/09/c_139998488.htm|url-status=dead}}</ref> {{Сонгуулийн үр дүн |cand1=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|party1=[[Монгол Ардын Нам]]|votes1=823326 |cand2=[[Дангаасүрэнгийн Энхбат]]|party2=[[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]]|votes2=246968 |cand3=[[Содномзундуйн Эрдэнэ]]|party3=[[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]|votes3=72832 |row4=Цагаан санал|votes4=71937 |totalvotes=1215063 |electorate=2049379 |source=[https://gec.gov.mn/uploads/2021/pre_res/all.HTML СЕХ], [https://www.electionguide.org/elections/id/3693/ IFES] }} {{bar box|title=Дүн|titlebar=#ddd|width=600px|barwidth=500px|bars={{Bar gap|}} {{bar percent|'''У.Хүрэлсүх'''|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|67.76}} {{bar percent|Д.Энхбат|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|20.33}} {{bar percent|С.Эрдэнэ|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|5.99}} {{bar percent|Цагаан санал|{{party color|Бие даагч}}|5.92}}}} === Дүнгийн задаргаа === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! rowspan="3" |Аймаг, нийслэл ! colspan="2" |[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У. Хүрэлсүх]]<br><small>[[Монгол Ардын Нам|МАН]]</small> ! colspan="2" |[[Дангаасүрэнгийн Энхбат|Д. Энхбат]]<br><small>[[Зөв Хүн Электорат Эвсэл|ЗХЭЭ]]</small> ! colspan="2" |[[Содномзундуйн Эрдэнэ|С. Эрдэнэ]]<br><small>[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]</small> |- ! colspan="2" {{party color cell|Монгол Ардын Нам}} ! colspan="2" {{party color cell|ХҮН нам}} ! colspan="2" {{party color cell|Ардчилсан Нам (Монгол)}} |- ! width="65px" |Санал ! width="25px" |% ! width="65px" |Санал ! width="25px" |% ! width="65px" |Санал ! width="25px" |% |- | colspan="7" align="center" bgcolor="#E9E9E9" |[[Аймаг|Монгол Улсын аймгууд]] |- |[[Архангай аймаг|Архангай]] | style="background:#fec0c6;" |'''23,870''' | style="background:#fec0c6;" |'''69.85%''' |3,046 |8.91% |6,186 |18.10% |- |[[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] | style="background:#fec0c6;" |'''29,474''' | style="background:#fec0c6;" |'''81.53%''' |1,616 |4.47% |2,636 |7.29% |- |[[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] | style="background:#fec0c6;" |'''23,522''' | style="background:#fec0c6;" |'''74.60%''' |2,507 |7.95% |1,898 |6.02% |- |[[Булган аймаг|Булган]] | style="background:#fec0c6;" |'''17,825''' | style="background:#fec0c6;" |'''78.34%''' |2,290 |10.06% |1,401 |6.16% |- |[[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] | style="background:#fec0c6;" |'''18,336''' | style="background:#fec0c6;" |'''84.60%''' |1,640 |7.57% |1,099 |5.07% |- |[[Говьсүмбэр аймаг|Говьсүмбэр]] | style="background:#fec0c6;" |'''5,032''' | style="background:#fec0c6;" |'''76.87%''' |846 |12.92% |414 |6.32% |- |[[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] | style="background:#fec0c6;" |'''20,434''' | style="background:#fec0c6;" |'''74.62%''' |4,336 |15.83% |1,476 |5.39% |- |[[Дорнод аймаг|Дорнод]] | style="background:#fec0c6;" |'''21,291''' | style="background:#fec0c6;" |'''73.98%''' |4,292 |14.91% |1,433 |4.98% |- |[[Дундговь аймаг|Дундговь]] | style="background:#fec0c6;" |'''12,786''' | style="background:#fec0c6;" |'''79.06%''' |1,726 |10.67% |856 |5.29% |- |[[Завхан аймаг|Завхан]] | style="background:#fec0c6;" |'''22,058''' | style="background:#fec0c6;" |'''76.21%''' |3,220 |11.12% |1,915 |6.62% |- |[[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] | style="background:#fec0c6;" |'''32,879''' | style="background:#fec0c6;" |'''79.32%''' |4,284 |10.33% |1,915 |4.62% |- |[[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]] | style="background:#fec0c6;" |'''17,870''' | style="background:#fec0c6;" |'''74.16%''' |3,170 |13.16 |1,625 |6.74% |- |[[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] | style="background:#fec0c6;" |'''23,215''' | style="background:#fec0c6;" |'''87.28%''' |1,356 |5.10% |880 |3.31% |- |[[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] | style="background:#fec0c6;" |'''25,149''' | style="background:#fec0c6;" |'''69.93%''' |5,901 |16.41% |2,401 |6.68% |- |[[Төв аймаг|Төв]] | style="background:#fec0c6;" |'''26,481''' | style="background:#fec0c6;" |'''78.38%''' |4,073 |12.05% |1,560 |4.62% |- |[[Увс аймаг|Увс]] | style="background:#fec0c6;" |'''23,642''' | style="background:#fec0c6;" |'''77.49%''' |2,689 |8.81% |1,063 |3.48% |- |[[Ховд аймаг|Ховд]] | style="background:#fec0c6;" |'''24,366''' | style="background:#fec0c6;" |'''73.96%''' |4,176 |12.68% |3,349 |10.17% |- |[[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] | style="background:#fec0c6;" |'''32,931''' | style="background:#fec0c6;" |'''68.11%''' |7,937 |16.42% |4,901 |10.14% |- |[[Хэнтий аймаг|Хэнтий]] | style="background:#fec0c6;" |'''26,356''' | style="background:#fec0c6;" |'''82.52%''' |2,393 |7.49% |2,361 |7.39% |- |[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]] | style="background:#fec0c6;" |'''24,714''' | style="background:#fec0c6;" |'''67.46%''' |7,764 |21.19% |1,628 |4.44% |- |[[Орхон аймаг|Орхон]] | style="background:#fec0c6;" |'''27,408''' | style="background:#fec0c6;" |'''68.94%''' |7,962 |20.03% |1,530 |3.85% |- | colspan="7" align="center" bgcolor="#E9E9E9" |[[Улаанбаатарын дүүргүүд]] |- |[[Хан-Уул]] | style="background:#fec0c6;" |'''55,183''' | style="background:#fec0c6;" |'''68.67%''' |27,890 |34.70% |4,063 |5.06% |- |[[Багануур]] | style="background:#fec0c6;" |'''7,940''' | style="background:#fec0c6;" |'''72.43%''' |1,920 |17.52% |670 |6.11% |- |[[Багахангай]] | style="background:#fec0c6;" |'''1,492''' | style="background:#fec0c6;" |'''84.53%''' |155 |8.78% |65 |3.68% |- |[[Баянзүрх]] | style="background:#fec0c6;" |'''82,796''' | style="background:#fec0c6;" |'''59.32%''' |42,414 |30.39% |5,627 |4.03% |- |[[Налайх дүүрэг|Налайх]] | style="background:#fec0c6;" |'''10,309''' | style="background:#fec0c6;" |'''72.51%''' |2,570 |18.08% |667 |4.69% |- |[[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]] | style="background:#fec0c6;" |'''32,710''' | style="background:#fec0c6;" |'''56.74%''' |18,090 |31.38% |3,193 |5.54% |- |[[Чингэлтэй]] | style="background:#fec0c6;" |'''35,830''' | style="background:#fec0c6;" |'''61.69%''' |15,680 |27.00% |2,757 |4.75% |- |[[Баянгол дүүрэг|Баянгол]] | style="background:#fec0c6;" |'''48,954''' | style="background:#fec0c6;" |'''52.61%''' |30,249 |32.51% |8,361 |8.99% |- |[[Сонгинохайрхан]] | style="background:#fec0c6;" |'''79,244''' | style="background:#fec0c6;" |'''67.34%''' |26,692 |22.68% |4,742 |4.03% |- |- style="background:#E9E9E9" | colspan="7" | |- |[[Гадаад дахь монголчууд|Гадаад]] |1,175 |21.10% | style="background:#c6a9d7ff;" |'''4,084''' | style="background:#c6a9d7ff;" |'''73.35%''' |160 |2.87% |- |- style="background:#E9E9E9; height: 2pt" | colspan="7" | |- |'''Нийт''' | style="background:#fec0c6;" |'''823,326''' | style="background:#fec0c6;" |'''67.76%''' |246,968 |20.33% |72,832 |5.99% |} == Ирц == {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center" ! rowspan="2" |Аймаг, нийслэл ! colspan="8" |Цаг |- !9:00<ref name=":3">{{Cite web |last=Ш |first=Оюунчимэг |date=2021-06-09 |title=14.00 цаг: Улсын хэмжээнд ирц 23.46 хувьтай байна |url=https://news.mn/r/2439395/ |access-date=2026-02-19 |website=News.MN |language=mn}}</ref> !10:00<ref name=":3" /> !11:00<ref name=":3" /> !12:00<ref name=":3" /> !13:00<ref name=":3" /> !14:00<ref name=":3" /> !17:00<ref>{{Cite web |last=Х |first=Көгершин |date=2021-06-09 |title=21.00 ЦАГ: Улсын хэмжээнд сонгуулийн ирц 52 хувьд хүрч, ирц хүчин төгөлдөр боллоо |url=https://gogo.mn/r/q0j2m |access-date=2026-02-19 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ! align="center" |22:00<ref>{{Cite web |date=2021-06-11 |title=Ерөнхийлөгчийн Сонгууль 2021 |url=https://ikon.mn/president/2021 |access-date=2026-02-19 |website=Ikon |language=mn}}</ref> |- |[[Архангай аймаг|Архангай]] |0.93% |1.60% |8.98% |11.35% |12.28% |13.24% |31.03% |55.80% |- |[[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] |1.30% |2.21% |5.66% |8.86% |10.32% |11.53% |30.75% |58.70% |- |[[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] |2.10% |2.85% |13.00% |15.45% |16.78% |18.04% |34.51% |55.90% |- |[[Булган аймаг|Булган]] |1.29% |1.83% |9.43% |12.45% |13.45% |14.27% |32.33% |56.10% |- |[[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] |2.57% |3.35% |15.84% |19.54% |20.98% |22.18% |41.22% |57.80% |- |[[Говьсүмбэр аймаг|Говьсүмбэр]] |0.00% |0.00% |16.30% |16.30% |16.30% |16.30% |35.86% |61.10% |- |[[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] |3.35% |4.38% |14.63% |18.73% |20.47% |22.15% |39.13% |61.00% |- |[[Дорнод аймаг|Дорнод]] |2.31% |2.49% |10.48% |14.38% |16.42% |18.41% |32.48% |55.70% |- |[[Дундговь аймаг|Дундговь]] |2.51% |3.34% |15.32% |17.64% |18.81% |20.02% |34.63% |53.30% |- |[[Завхан аймаг|Завхан]] |1.43% |1.73% |14.20% |15.24% |16.23% |17.17% |37.87% |61.10% |- |[[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] |2.12% |2.74% |12.60% |16.60% |17.95% |19.15% |35.63% |55.80% |- |[[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]] |2.62% |3.58% |14.30% |18.24% |19.58% |20.72% |33.75% |52.70% |- |[[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] |2.74% |3.70% |15.30% |17.77% |19.28% |20.98% |41.76% |64.80% |- |[[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] |1.05% |1.42% |9.03% |12.12% |12.80% |13.79% |27.26% |51.20% |- |[[Төв аймаг|Төв]] |1.25% |1.76% |12.75% |15.21% |15.99% |16.72% |33.39% |54.50% |- |[[Увс аймаг|Увс]] |1.58% |2.75% |9.72% |13.31% |15.17% |16.97% |35.43% |58.80% |- |[[Ховд аймаг|Ховд]] |1.33% |1.86% |11.32% |12.90% |14.72% |16.32% |37.41% |60.70% |- |[[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] |1.98% |2.50% |12.49% |14.48% |15.57% |16.73% |33.66% |55.90% |- |[[Хэнтий аймаг|Хэнтий]] |2.03% |3.06% |14.64% |18.74% |20.19% |21.43% |41.48% |63.70% |- |[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]] |6.28% |8.36% |14.28% |18.25% |22.02% |25.72% |36.26% |56.00% |- |[[Орхон аймаг|Орхон]] |7.20% |10.22% |15.57% |20.08% |24.46% |28.46% |38.44% |58.90% |- |[[Улаанбаатар]] |6.25% |10.07% |18.82% |19.63% |24.09% |28.90% |40.60% |61.69% |- bgcolor="#EBECF0" class="sortbottom" |'''{{flag|Монгол}}''' |'''–''' |'''–''' |'''13.45%''' |'''–''' |'''–''' |'''23.46%''' |'''37.73%''' |'''59.29%''' |} ==Эх сурвалж== {{Reflist}} {{Монголын сонгууль}} [[Ангилал:2021 он Монголд|Ерөнхийлөгчийн сонгууль]] [[Ангилал:Азийн 2021 оны сонгууль|Монгол]] [[Ангилал:Монгол улсын ерөнхийлөгчийн сонгууль]] ckefv4ub62xqznkor0fvflb5qsmlapg 0 134900 874879 865823 2026-11-04T22:31:00Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874879 wikitext text/x-wiki '''Ашина''' нь ''эртний түрэг хэлт овог, Түрэг хаадын овог юм''. Энэ овог 6-р зууны дундуур удирдагч [[Буман хаан|Бумин Каган]] [[Нирун улс|Нирун улсын]] эсрэг бослого гаргаснаар хүчээ авсан. Ах дүүс болох нэг нь Бумин, нөгөө нь түүний ах Истэми нараас гаралтай бөгөөд Түрэгийн холбооны зүүн болон баруун хэсгийг захирч, [[Хөх Түрэгийн хаант улс|Анхны Түрэгийн хаант улсыг]] (552-603) байгуулжээ. == Гарал == V зууны эхээр Пинлянд үүсч Ганьсу, Шаньшань-д түр зуур нутаглаж байгаад Турфанд ирсэн Ашина овгийг 460 онд жужанчууд эзэлж Алтайд нүүлгэж суулгаад төмрөөр алба авах болжээ. Алтайд нутаглаж байхдаа ашина нар Түрэг хэмээх шинэ угсаатны бүрдлийн цөм болжээ. 442/443 оны заагт Гаочан (Турфан)-д нүүн очсон төмөрчдийн хүрээнийхэн нутгийн уугуул иргэдтэй холилдож, төмөрчдийн үр сад, эхийн талаар өөрсдийн ургаа нэрлэж эхэлсний нэг нь Ашина гэж Түрэгийн уг гарвалын домогт өгүүлдэг. Ийм учир С.Г.Кляшторный “Ашина” нэрийн утга, уугуул хэлбэрийг тэр үеийн Дорнод Туркестаны гол хэлүүдээс хайжээ. Ашина нь IV-IX зууны Тохар А хэлний Āśna- (хөх, бараан) буюу Хотан-сакийн Āṣṣeiṇa ~ Āṣṣeṇa (хөх) гэдэг үгээс гаралтайг тогтоожээ. Бугатын согд бичээст “Турк-Ашнас (tr-'wkt '(')šy-n's)”, IX зууны үеийн араб сурвалжид “Ашнас” гэж тэмдэглэжээ. Хөл Асгатын бичээст мөн Ашнас (Ašïnas) гэж тэмдэглэснийг эрдэмтэд илрүүлжээ. Ашинагийн эдгээр хэлбэрүүд монгол хэлний хөх, бараан гэсэн үг юм. === Этимологи === [[Файл:Turkic_horseman_(Tomb_of_An_Jia,_579_CE).jpg|thumb| Түрэгийн морьтон ( Ан Жягийн булш, МЭ 579). <ref name="REF1">{{Cite book |last=Baumer |first=Christoph |url=https://books.google.com/books?id=DhiWDwAAQBAJ&pg=RA1-PA228 |title=History of Central Asia, The: 4-volume set |date=18 April 2018 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-83860-868-2 |page=228 |language=en}}</ref> <ref name="SYET">{{Cite journal |last=Yatsenko |first=Sergey A. |date=August 2009 |title=Early Turks: Male Costume in the Chinese Art |url=http://www.transoxiana.com.ar/14/yatsenko_turk_costume_chinese_art.html |journal=Transoxiana |volume=14}}</ref>]] Питер Б.Голден, <ref>{{Cite book |last=Golden |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=8-OilJCX1moC&pg=PA142 |title=Contact and Exchange in the Ancient World |last2=Mair |first2=Victor |date=2006 |publisher=University of Hawai'i Press |isbn=0824828844 |location=Honolulu |page=142}}</ref> Х.В.Хауссиг, <ref name="Haussig Н 1979">Haussig Н. </ref> С.Г.Кляшторный, <ref>[http://kronk.spb.ru/library/klashtorny-sg-1965.htm Кляшторный ]</ref> <ref name="ReferenceA">Kjyashtorny S. G. ''The Royal Clan of the Turks and the Problem of its Designation // Post-Soviet Central Asia''. </ref> Картер В.Финдли, <ref name="Findley2004">{{Cite book |last=Findley |first=Carter |url=https://archive.org/details/turksworldhistor00find_101 |title=The Turks in World History |date=11 November 2004 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195177268 |edition=1 |page=[https://archive.org/details/turksworldhistor00find_101/page/n55 39] |url-access=limited}}</ref> Д.Г.Савинов, <ref>[http://kronk.spb.ru/library/savinov-dg-1988.htm Савинов Д.]</ref> Б.А.Муратов, <ref>{{Cite web |url=http://suyun.info/index.php?p=07082014_2&LANG=RUS |title=Муратов Б. |access-date=2024-05-29 |archive-date=2024-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521234415/http://suyun.info/index.php?LANG=RUS&p=07082014_2 |url-status=dead }}</ref> С.П.Гущин зэрэг хэд хэдэн судлаачид. <ref name="Conde, Lidergraf 2014">[https://www.academia.edu/23316012/Wen_S.-Q._Muratov_B.A._Suyunov_R.R._The_haplogroups_of_the_representatives_from_ancient_Turkic_clans_-_Ashina_and_Ashide_BEHPS_ISSN_2410-1788_Volume_3_2_1_2_March_2016_P.154-157 Wen S.-Q.]</ref> болон Андрас Рона-Тас <ref name="Róna-Tas1999">{{Cite book |last=Rona-Tas |first=Andras |title=Hungarians and Europe in the Early Middle Ages: An Introduction to Early Hungarian History |date=1999 |publisher=Central European University Press |isbn=9639116483 |pages=280–281}}</ref> Ашина гэдэг нэр томъёо нь эцсийн дүндээ Индо-Европын эх сурвалжаас, магадгүй Тохар хэлнээс эсвэл Сака, Усун зэрэг зүүн Ираны олон овгийн бүлгүүдийн нэгээс гаралтай гэж үзсэн. Жонатан Рэтклифф энэ онолыг дэмжиж, Ашина угсаатны үндэс нь согд хэлээр эсвэл тохар хэлээр ярьдаг, соёлын хувьд Энэтхэг-Иран байсан байж магадгүй гэсэн олон эрдэмтдийн иш татсан. <ref>{{Cite book |last=Ratcliffe |first=Jonathan |title=Eric Voegelin's Asian Political Thought |publisher=Lexington Books |year=2020 |editor-last=Trepanier |editor-first=Lee |page=114 |chapter=}}</ref> Картер В.Финдли "Ашина" гэдэг нэр нь төв Азийн сак хэлнүүдийн аль нэгнээс гаралтай бөгөөд "цэнхэр" гэсэн утгатай (энэ нь прото-түрк хэлнээс * ''kȫk'', эртний турк хэлнээс гаралтай 𐰚𐰇𐰚 ''‎ kök'' гэж орчуулагддаг ба орчин үеийн бүх турк хэлэнд адилхан) гэж үздэг. ). [[Зүг чигийн бэлгэдэл|Цэнхэр өнгө нь зүүнтэй адилтгасан]] тул Түрэгийн эзэнт гүрний өөр нэр болох Гөктүрк нь "Дорнын түрэгүүд" гэсэн утгатай; Энэ хооронд Питер Бенжамин Голден Гөктүркүүдийн илүү хязгаарлагдмал тэмдэглэгээг зөвхөн Зүүн Түрэгүүдийг илэрхийлдэг гэж үздэг. <ref name="Findley 39">C. V. Findley 39.</ref> <ref>Golden, P.B. (1992) ''Introduction to the History of the Turkic Peoples''. </ref> Энэ санааг Унгарын судлаач Андрас Рона-Тас дэмжсэн бөгөөд тэрээр "бид Сака гаралтай хааны гэр бүл, овогтой харьцаж байна" гэж үнэмшилтэй гэж үзэж байна. <ref name="Róna-Tas 280">Róna-Tas 280.</ref> Финлли мөн хэлэхдээ, захирагчийн дагалдан яваа хүмүүсийг "чоно" гэж тодорхойлоход ашигладаг " ''Бори"'' гэдэг нэр томьёо нь Иран хэлний аль нэг хэлнээс гаралтай байж магадгүй юм. <ref>{{Cite book |last=Findley |first=Carter V. |url=https://books.google.com/books?id=ToAjDgAAQBAJ&pg=PT55 |title=The Turks in World History |date=2005 |publisher=Oxford University Press, USA |isbn=978-0-19-517726-8 |page=55 |language=en}}</ref> === Домог === [[Файл:Turkic_horsemen_with_unidentifiable_ambassadors_on_top.jpg|thumb| Михогийн оршуулгын буйдан дээр урт үстэй түрэг морьтнууд. МЭ 570 орчим. [[Умард ба Өмнөд улсуудын үе|Хойд улсууд]], [[Хятад]] . <ref name="HI">{{Cite book |last=Inagaki |first=Hajime |url=https://www.academia.edu/34579548 |title=Galleries and Works of the MIHO MUSEUM |publisher=Miho Museum |page=120-124}}</ref> <ref name="SYET">{{Cite journal |last=Yatsenko |first=Sergey A. |date=August 2009 |title=Early Turks: Male Costume in the Chinese Art |url=http://www.transoxiana.com.ar/14/yatsenko_turk_costume_chinese_art.html |journal=Transoxiana |volume=14}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFYatsenko2009">Yatsenko, Sergey A. (August 2009). </cite></ref>]] Хятадын түүхчид "Чоны үлгэр I", "Чоны үлгэр II", "Шемо (жама) ба буган үлгэр", "Түүхийн түүх" гэж нэрлэсэн дөрвөн гарал үүслийн үлгэрийг "түргүүдийн түүх, түүхийн эмхэтгэлд " үндэслэн тэмдэглэсэн байдаг. эсвэл ижил эх сурвалжаас хуулбарласан бөгөөд хожмын түүхэн үлгэрийн цуглуулгад давтагдсан." <ref name="Golden2018">Golden, Peter B. (August 2018). </ref> * == Оршуулгын ёслол == Хойд Жоугийн шастир Ашинагийн оршуулгын зан үйлийг дүрсэлсэн байдаг. Талийгаачийг асарт оршуулж, гэрийн эргэн тойронд мал тахил өргөдөг байв. Талийгаачийн төрөл төрөгсөд гэрийг тойрон морь унаж, гашуудлын илэрхийлэл буюу "цусны нулимс" болгон нүүрээ зүсэж зан үйлийн дагуу хийдэг байв. Дараа нь тухайн хүн болон тэдний эд зүйлсийг шатаана. <ref>{{Cite book |last=Baumer |first=Christoph |title=The history of Central Asia : the age of decline and revival |date=2018 |isbn=978-1838608682 |location=London |page=183}}</ref> Д.Г.Савиновын хэлснээр, Өмнөд Сибирь болон Төв Азид Ашинагийн оршуулгын дүрслэлд бүрэн нийцэх оршуулга олдоогүй байна. Д.Г.Савиновын хэлснээр энэ нь хэд хэдэн шалтгааны улмаас байж болно. # Төв Ази болон Өмнөд Сибирь дэх түрэгүүдийн оршуулгын газрууд хараахан олдоогүй байна; # Эх сурвалж нь шинж чанарын хувьд эмхэтгэл бөгөөд янз бүрийн эх сурвалжаас авсан оршуулгын зан үйл, оршуулгын мөчлөгийг нэгдсэн байдлаар жагсаасан; # Түрэгүүдийн оршуулгын зан үйлийг бичмэл эх сурвалжид тэмдэглэсэн хэлбэрээр нь хожим нь түрэгийн эртний соёлын Өмнөд Сибирийн зарим археологийн дурсгалт газруудад олдсон янз бүрийн бүрэлдэхүүн хэсгүүдэд үндэслэн боловсруулсан. </link><sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="The material near this tag possibly uses too vague attribution or weasel words. (May 2021)">аль нь?</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> Эрх баригч элитүүдийн баталсан чандарлах ёслол нь Каганатын энгийн ард түмний дунд дэлгэрээгүй гэж үздэг. Үүнийг эрх баригч гэр бүлийн өөр өөр угсаатны гарал үүсэлтэй холбоотой гэж үзэж болно. <ref>[http://kronk.spb.ru/library/savinov-dg-1984-03.htm Савинов Д.]</ref> == Гадаад төрх == [[Файл:Turkic_Head_of_Koltegin_Statue_(35324303410).jpg|thumb| Ашина хунтайж Кул Тигиний (684-731) цээж баримал .]] ''Жоугийн ном'' ба ''Умардын гүрний түүхэнд'' бичсэнээр Ашина овог нь Памирын уулс болон ойролцоо оршин суудаг "Енисей Киргизүүд" <ref>''Zhoushu'', "vol. 50 - [https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%91%A8%E6%9B%B8/%E5%8D%B750#%E7%AA%81%E5%8E%A5 section Tujue]"</ref> <ref>''Beishi'', "vol. 99 -[https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%8C%97%E5%8F%B2/%E5%8D%B7099#%E7%AA%81%E5%8E%A5 section Tujue]" </ref> {{Efn|For an English translation, see Golden (2018:300-304)<ref>Peter B. (25 July 2018). [https://www.researchgate.net/publication/326609440_The_Ethnogonic_Tales_of_the_Turks "The Ethnogonic Tales of the Türks"]. ''The Medieval History Journal''. '''21 (2)''': pp. 300-304 of pp. 291–327."</ref>}} {{Efn|However, [[Duan Chengshi]] wrote in ''[[Miscellaneous Morsels from Youyang]]'' that the mythological ancestors of Kyrgyz tribe (''Jiānkūn bùluò'' 堅昆部落) were "a god and a cow" (神與牸牛), (unlike Göktürks, whose mythological ancestress was a she-wolf).<ref>''Youzang Zazu'', "[https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=223410 vol. 4]", quote: 「堅昆部落非狼種，其先所生之窟在曲漫山北。自謂上代有神與牸牛交於此窟。」. Siku Quanshu version, [https://ctext.org/library.pl?if=gb&file=51863&page=121 p. 121] of 161</ref><ref>Lee & Kuang (2017) "A Comparative Analysis of Chinese Historical Sources and Y-DNA Studies with Regard to the Early and Medieval Turkic Peoples", Inner Asia 19. p. 204-205 of 197-239</ref><ref>Golden, Peter B. (August 2018). "The Ethnogonic Tales of the Türks". ''The Medieval History Journal'', '''21 (2)''': p. 302, fn. 57, of pp. 297-304</ref>}} -тай холбоотой байжээ. ''Тан улсын шинэ номд'' (Синь Таншу 217б.6147) улаан үстэй, цэнхэр нүдтэй гэж тодорхойлсон байдаг бөгөөд үүнийг өмнө нь Үсүнийг дүрсэлсэн байдаг. [29] Гэсэн хэдий ч Lee & Kuang (2017)-ийн үзэж байгаагаар, Түрэгүүд нь Киргизүүдээс бие галбираараа ялгаатай байсан бөгөөд "Хятадын албан ёсны түүхэнд Түргүүд эсвэл Тиеле нарыг харьцуулж болохуйц дүрслэл байдаггүй." {{Sfn|Lee|Kuang|2017}} Ли, Куанг нар Енисей Киргизүүдийн Баруун Евразийн физиологийн хамгийн их магадлалтай тайлбар нь Евразийн Энэтхэг-Европын гаплогрупп R1a-Z93- ийн өндөр давтамжтай байдагт гэж үзжээ. {{Sfn|Lee|Kuang|2017}} [[Хөх Түрэгийн хаант улс|Анхны Түрэгийн хаант улсын]] гурав дахь хаган [[Мукан хаан|Мукан Каганыг]] Хятадын зохиолчид ер бусын дүр төрхтэй гэж тодорхойлсон байдаг. Тэр "өнгөт " нүдтэй, [81] <ref>[[History of the Northern Dynasties|Beishi]] [https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%8C%97%E5%8F%B2/%E5%8D%B7099 vol. ]</ref> улаан хацартай, царай нь том байв. <ref>[[Book of Zhou|Zhoushu]], [https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%91%A8%E6%9B%B8/%E5%8D%B750 vol. ]</ref> <ref>{{Cite book |last=Emmerick |first=Ronald Eric |url=https://books.google.com/books?id=-bwOAQAAMAAJ |title=Akten des VII. Internationalen Kongresses für Iranische Kunst und Archäologie : München, 7.-10 |date=1979 |publisher=Dietrich Reimer Verlag GmbH |isbn=9783496001034 |location=Berlin |page=449}}</ref> Гэсэн хэдий ч 2023 онд Мукан Хааны охин хатан хаан Ашинагийн (551–582) генетикийн бүрэн шинжилгээг Xiaoming Yang нар хийсэн. Баруун-Евразийн ген ердөө (2,3%) ихэнх нь Эртний Зүүн хойд Азийн гентэй (97,7%) ,бараг Хятад ("Шар гол") хольцгүй. <ref>{{Cite journal |last=Yang |first=Xiaomin |last2=Meng |first2=Hailiang |last3=Zhang |first3=Jianlin |last4=Yu |first4=Yao |last5=Allen |first5=Edward |last6=Xia |first6=Ziyang |last7=Zhu |first7=Kongyang |last8=Du |first8=Panxin |last9=Ren |first9=Xiaoying |last10=Xiong |first10=Jianxue |last11=Lu |first11=Xiaoyu |last12=Ding |first12=Yi |last13=Han |first13=Sheng |last14=Liu |first14=Weipeng |last15=Jin |first15=Li |date=2023-01-09 |title=Ancient Genome of Empress Ashina reveals the Northeast Asian origin of Göktürk Khanate |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jse.12938 |journal=Journal of Systematics and Evolution |language=en |volume=61 |issue=6 |pages=1056–1064 |doi=10.1111/jse.12938 |issn=1674-4918 |s2cid=255690237}}</ref> Хятадын түүхч Сюэ Зонжэнгийн хэлснээр Ашина овгийн анхны гишүүд Зүүн Азийн хүмүүсийнхээс эрс ялгаатай бие бялдартай байжээ. Гэвч цаг хугацаа өнгөрөхөд Ашина овгийн гишүүд Хятадын язгууртнуудтай гэрлэсэн нь тэдний гадаад төрх илүү зүүн Азийн болсон байна. Сюэгийн хэлснээр, [[Согд|Согд хүн]] шиг бие галбиртай байсан нь Бумин Каганы (Анхны Түрэгийн хаант улсыг үндэслэгч) найм дахь үеийн удам Килиби хааны үед (Ашина Симо) {{Efn|Simo was described as having a physical appearance similar to that of a Sogdian (original Chinese: 胡人 ''húrén'' "non-Chinese peoples of the North or West, barbarian, > Iranian > Sogdian"<ref>Atwood, Christopher P. (2015). {{Webarchiv|url=https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1040&context=ealc |wayback=20230326031005 |text="The Kai, the Khongai, and the Names of the Xiōngnú" |archiv-bot=2026-11-04 22:31:00 InternetArchiveBot }}. ''International Journal of Eurasian Studies''. '''2''' p. 62 of 35–63.</ref>) and so was suspected by the Ashina khagans Shibi and Chuluo of being born out of an adulterous relationship, and therefore was not entrusted with great authorities, like commanding the army as a [[Shad (prince)|shad]].<ref>Jiu Tangshu, [https://zh.wikisource.org/wiki/%E8%88%8A%E5%94%90%E6%9B%B8/%E5%8D%B7194%E4%B8%8A vol. 194a], txt: 「思摩者, 頡利族人也. 始畢、處羅以其貌似胡人, 不類突厥, 疑非阿史那族類, 故歷處羅, 頡利世, 常為夾畢特勒, 終不得典兵為設。」</ref>{{sfn|Lee|Kuang|2017|p=201-202}}}} байжээ. Ашиначуудын дунд холимог өвөг дээдэс. <ref>{{Cite book |last=Wang |first=Penglin |url=https://books.google.com/books?id=mOdRDwAAQBAJ&pg=PA190%7D%7D |title=Linguistic Mysteries of Ethnonyms in Inner Asia |date=2018 |publisher=Lexington |isbn=978-1498535281 |location=Lanham |pages=189–190}}</ref> Энэ нь Ашина овгийн гадаад төрхийг өөрчлөх нь МЭ 7-р зууны дунд үе гэхэд бараг дууссан болохыг харуулж байна. <ref name=":1">{{Cite book |last=Ahmet. |first=Tasagil |title=Gök-Türkler |date=15 September 2023 |others=Onat, Ayse., Izgi, Özkan., Türk Tarih Kurumu. |isbn=9789751624604 |edition=3 cilt birarada 1. baski |location=Ankara |oclc=880367410}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedia:Эх сурвалж|<span title="This citation requires a reference to the specific page or range of pages in which the material appears. (September 2022)">хуудас&nbsp;хэрэгтэй</span>]]'' &#x5D;</sup> [[Шиби хаан|Шиби]] хаан ч, Чулуо хаан ч аль аль нь Килиби хааныг Ашина мөн гэдэгт эргэлзэж байсан, учир нь тэрээр тужүе(түрэг) гэхээсээ илүү согд хүнтэй төстэй байсан бөгөөд түүнийг шадар байхаас сэргийлсэн юм. <ref>Jiu Tangshu, [舊唐書/卷194上 - 维基文库，自由的图书馆 vol. 194a], txt: '思摩者, 頡利族人也. 始畢、處羅以其貌似胡人, 不類突厥, 疑非阿史那族類, 故歷處羅, 頡利世, 常為夾畢特勒, 終不得典兵為設'</ref> <ref>translated by and quoted in Lee & Kuang (2017) "A Comparative Analysis of Chinese Historical Sources and Y-DNA Studies with Regard to the Early and Medieval Turkic Peoples", ''Inner Asia'' 19. </ref> Туркийн түүхч [[:tr:Emel Esin|Эмел Эсин]] "Түрэгийн гүрний гишүүд, ялангуяа [[Күлтигин|Көл Тигин]] илт монголжуу төрхтэй байсан" нь монголжуу төрхтнүүдтэй гэрлэсэнтэй холбоотой байж магадгүй гэж үзжээ. <ref name="Esin1980" /> Тэрээр мөн Ашина овгийн гишүүд Хятадын язгууртнуудтай гэрлэхийг эрэлхийлдэг байсан гэж "Магадгүй Хятадыг захирах боломж олдох болов уу, эсвэл эхийн өндөр төрөлт нь ахмад настны баталгаатай байсан" гэж бичжээ. Ашина хунтайжийн хожуу дүрсэлсэн Кул Тигиний цээж баримал нь Зүүн Азийн дүр төрхтэй болохыг Эсин тэмдэглэв. <ref name="Esin1980">{{Cite book |last=Esin |first=Emel |title=A History of Pre-Islamic and Early-Islamic Turkish Culture |date=1980 |publisher=Ünal Matbaasi |location=Istanbul |page=116}}</ref> == Генетик == Канадын эрдэмтэн Жу-Юп Лигийн үзэж байгаагаар Ашина овог нь эцгийн R1a1 гаплогруппынх байж магадгүй гэж үзсэн юм. Энэ таамаглалын үндэслэл нь Ашина овгийг [[Енисейн киргиз|Енисей Киргизүүд]], мөн Ираны Сакатай нягт холбоотой гэж үздэг. Енисей Киргизүүдийн орчин үеийн удам болох [[Киргизүүд]] R1a-Z93 хаплогруппын хамгийн өндөр давтамжтай хүмүүсийн нэг юм. <ref>{{Cite journal |last=Lee |first=Joo-Yup |date=2018 |title=Some remarks on the Turkicisation of the Mongols in post-Mongol Central Asia and the Qipchaq Steppe |url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=666361 |journal=Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae |language=English |volume=71 |issue=2 |pages=121–124 |doi=10.1556/062.2018.71.2.1 |issn=0001-6446 |s2cid=133847698}}</ref> Энэ удам угсаа нь хүрэл зэвсгийн үед Алтайн нутагт нүүж ирсэн Индо-Иранчуудтай холбоотой гэж үздэг бөгөөд янз бүрийн [[түрэг]] бүлгүүд тээж явдаг. <ref>{{Cite journal |last=Wen |first=Shao-qing |last2=Du |first2=Pan-xin |last3=Sun |first3=Chang |last4=Cui |first4=Wei |last5=Xu |first5=Yi-ran |last6=Meng |first6=Hai-liang |last7=Shi |first7=Mei-sen |last8=Zhu |first8=Bo-feng |last9=Li |first9=Hui |date=March 2022 |title=Dual origins of the Northwest Chinese Kyrgyz: the admixture of Bronze age Siberian and Medieval Niru'un Mongolian Y chromosomes |url=https://www.researchgate.net/publication/354654630 |journal=Journal of Human Genetics |volume=67 |issue=3 |pages=175–180 |doi=10.1038/s10038-021-00979-x |pmid=34531527 |s2cid=254103532}}</ref> Америкийн түүхч Питер Голден Ашина овгийн удамшлын Y-ДНК-ийн генетикийн шинжилгээ нь Энэтхэг-Иранчуудтай холбоотой болохыг баталж байгаа юм шиг "түрэгүүд бүхэлдээ" нэг төрлийн бус, олон ялгаатай генийн популяциас бүрддэг байсан" үздэг ". <ref>{{Cite journal |last=Golden |first=Peter |date=2018 |title=The Ethnogonic Tales of the Türks |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0971945818775373?journalCode=mhja |journal=SAGE |volume=21 |issue=2 |page=314 |doi=10.1177/0971945818775373 |s2cid=166026934}}</ref> 2023 онд Шяомин Ян ( Түрэгийн [[Хөх Түрэгийн хаант улс|хаант улсыг]] үндэслэгч [[Мукан хаан|Бумин хааны]] хоёр дахь хүү [[Буман хаан|Муган хааны]] охин, Хатан хаан Ашина ) хааны Ашинагийн эртний гишүүнд хийсэн анхны генетикийн шинжилгээг 2023 онд хийжээ. Баруун-Еврази нь ердөө (2.3%) ихэнх нь Зүүн Хойд Азийн (97.7%) гэж гарч иржээ. Баруун-Евразийн нь Ашинагийн наснаас 1566 ± 396 жилийн өмнөх (өөрөөр хэлбэл 5-р зууны үеийн) нэг хольцтой ( [[Афанасьевийн соёл]]-той) тохирч байв c. МЭӨ 1000 ). Судлаачид хатан хаан Ашина Зүүн хойд Азийн mtDNA гаплогрупп F1d -д харьяалагддаг болохыг тогтоожээ. Ашина угсаатны хувьд бусад түрэг бүлгүүдээс илүү Зүүн Хойд Азийнхантай ялангуяа генетикийн хувьд илүү ойр байсан бөгөөд төмрийн зэвсгийн дараах үеийн Амар мөрний Түнгүс хүмүүс([[Орчон]],Нанай) болон Монголын тал нутгийн бэлчээрийн малчидтай генетикийн хувьд хамгийн ойр байсан нь Ашина овог Эртний Зүүн Хойд Азиас гаралтай байж магадгүй гэсэн онолыг дэмждэг. <ref>{{Cite journal |last=Meng |first=Hailiang |title=Ancient Genome of Empress Ashina reveals the Northeast Asian origin of Göktürk Khanate |url=https://www.researchgate.net/publication/366965287 |journal=Journal of Systematics and Evolution |quote="Ashina individual clustered with ancient populations from Northeast Asia and eastern Mongolia Plateau, and especially with the Northeast Asian hunter‐gatherers."}}</ref> * == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Лавлагаа == {{Reflist}} * {{Cite book |last=Brook |first=Kevin Alan |title=The Jews of Khazaria |url=https://archive.org/details/jewsofkhazaria0000broo |publisher=Rowman & Littlefield |year=2018}} * {{Cite book |last=Christian |first=David |title=A history of Russia, Central Asia and Mongolia, Vol. 1: Inner Eurasia from prehistory to the Mongol Empire |publisher=Blackwell |year=1998}} * Findley, Carter Vaughin. ''The Turks in World History''. Oxford University Press, 2005.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-19-517726-6|0-19-517726-6]]. * Golden, Peter. ''An introduction to the history of the Turkic peoples: Ethnogenesis and state-formation in medieval and early modern Eurasia and the Middle East'', Harrassowitz, 1992. * {{Cite book |last=Grousset |first=René |url=https://archive.org/details/empireofsteppes00grou |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0-8135-1304-1 |url-access=registration}} * {{Cite web |title=Klyashtorny, Sergei. "Орхонские тюрки" ("Orhon Turks"). |url=http://www.cultinfo.ru/fulltext/1/001/008/085/212.htm |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20070808014724/http://www.cultinfo.ru/fulltext/1/001/008/085/212.htm |archive-date=2007-08-08 |access-date=2007-05-15}} ''The [[Зөвлөлтийн агуу нэвтэрхий толь бичиг|Great Soviet Encyclopedia]]'' 2nd ed. Soviet Encyclopedia, 1950–1958. * {{Cite journal |last=Lee |first=Joo-Yup |last2=Kuang |first2=Shuntu |date=2017-10-18 |title=A Comparative Analysis of Chinese Historical Sources and y-dna Studies with Regard to the Early and Medieval Turkic Peoples |url=https://brill.com/view/journals/inas/19/2/article-p197_197.xml |journal=Inner Asia |volume=19 |issue=2 |pages=197–239 |doi=10.1163/22105018-12340089 |issn=2210-5018 |s2cid=165623743 |doi-access=free}} * {{Cite book |last=Sinor |first=Denis |url=https://books.google.com/books?id=883OZBe2sMYC |title=History of Civilizations of Central Asia: The crossroads of civilizations, A.D. 250 to 750 |last2=Klyashtorny |first2=S. G. |date=1 January 1996 |publisher=[[UNESCO]] |isbn=9231032119 |editor-last=Litvinsky |editor-first=B. A. |pages=327–346 |chapter=The Türk Empire |author-link=Denis Sinor |access-date=29 May 2015}} * Róna-Tas, András. ''Hungarians and Europe in the Early Middle Ages''. Central European University Press, 1999.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/963-9116-48-3|963-9116-48-3]]. Page 280. * {{Cite book |last=Skaff |first=Jonathan Karem |title=Military Culture in Imperial China |url=https://archive.org/details/militaryculturei0000unse |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0-674-03109-8 |editor-last=Nicola Di Cosmo}} * Zhu, Xueyuan. ''The Origins of Northern China's Ethnicities''. Beijing: Zhonghua Shuju, 2004.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/7-101-03336-9|7-101-03336-9]]. * Xue, Zongzheng. ''A History of Turks''. Beijing: Chinese Social Sciences Press, 1992.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/7-5004-0432-8|7-5004-0432-8]]. * Duan: Dingling, Gaoju and Tiele. 1988, pp.&nbsp;39–41 * Suribadalaha, "New Studies of the Origins of the Mongols", p.&nbsp;46–47. * Cheng, Fangyi. "The Research on the Identification Between Tiele and the Oghuric Tribes". == Гадаад холбоосууд == * [http://gumilevica.kulichki.net/OT/ot03.htm Лев Гумилев Ашина овгийн тухай] {{In lang|ru}} [[Ангилал:Евразийн нүүдэлчид]] d30k0bw86dr65w6fjdqe7p2kbhk7ey5 0 137092 874868 801415 2026-11-04T12:17:18Z JackyM59 102680 Photographs updated 874868 wikitext text/x-wiki [[Файл:Pierre-Augustin Caron de Beaumarchais par Jean-Marc Nattier.jpg|thumb|Пьер Бөмаршэ]] '''Пьер-Огюстен Карон''', 1757 оноос өөрийгөө '''Бөмаршэ''' гэж нэрэлсэн ([[Франц хэл|франц]]. ''Pierre-Augustin Caron de Beaumarchais''; 1732 оны 1-р сарын 24-нд [[Парис]] хотод төрсөн—1799 оны 5-р сарын 18-нд мөн [[Парис]] хотноо нас барсан)—францын драмын зохиолч, нийтлэгч, «Севилийн үсчин» ([[Франц хэл|франц]]. ''Le Barbier de Séville,'' 1775) болон «[[Фигарогийн хурим|Галзуу өдөр буюу Фигарогийн хурим]]<nowiki/>» ([[Франц хэл|франц]]. ''La Folle Journée, ou le Mariage de Figaro,'' 1784) зэрэг хошин шог зохиолоороо алдаршсан байна. == Намтар == Пьер хүү 1732 оны 1-р сарын 24-нд Парис хотод Гугенот гаралтай гэр бүлд төрсөн. Нэртэй цаг үйлдвэрлэгч Андрэ-Шарль Карон (1698-1775) болон Мари-Луиз Пишон (1758 онд нас барсан) нарын хүү тэрээр эхэндээ эцгийнхээ замналыг дагаж байсан ч нэгэн зэрэг хөгжимд дурлан шамдан суралцаж байжээ. Хөгжмийн авъяас чадвар, уран илтгэх чадвар нь залуу Каронд дээд давхаргын нийгэмд хүрэх боломжийг олгосон бөгөөд тэрээр дээдэстэй харилцаа холбоог олж авсан бөгөөд энэ нь хожим түүнд маш их хэрэгтэй болжээ. Тэрээр [[XV Луи]] хааны охидод хөгжим зааж ордонд хүртэл орж чаджээ. [[Файл:Statue Beaumarchais Clausade Paris 4.jpg|thumb|Пьер Бөмаршэд зориулсан Парис дахь хөшөө]] Тэрээр хоёр удаа ашигтай гэрлэлт (хоёр удаа тэр баян бэлэвсэн эхнэрүүд болох Франке, Левектэй нар мөн нас барсан) болон банкир Жозеф Дүвернэтэй хамтран ажилласны ачаар ихээхэн хэмжээний хөрөнгийн эзэн болжээ. 1756 оны 11-р сард анхны гэрлэлтийн дараа илүү язгууртны овог шиг сонсогддог "де Бөмаршэ" -/''de Beaumarchais/'' овгийг авчээ. Түүний анхны эхнэр нь эрт нас барахад түүнийг эхнэрээ егүүтгэсэн гэж буруутгах муу санаатнууд их байв. Бөмаршэгийн нэр хүнд "Севилийн үсчин" (1775), "Фигарогийн хурим" (1784) зэрэг инээдмийн шог зохиолууд гарч ирснээр улам бүр өссөн нь түүнийг тухайн үеийн Францын хамгийн хайртай зохиолч болгосон юм. Энэ хоёр жүжгийн хувьд Бөмаршэг хувьсгалын уриалан дуудагч гэдэг нь тоглолтын дараа үзэгчдийн алга ташилт нь ард түмэн маш их ухамсарлаж байсныг нотолсон юм. “Фигарогийн хурим” 100 удаа дараалан тоглосон бөгөөд [[Наполеон]] өөрөө энэ тухай “...Энэ бол аль хэдийн хувьсгал эхэлсэнийг харуулсан юм” гэж хэлсэн нь үндэслэлгүй биш юм. Тэрээр 1792 онд Нидерландад худалдаж аваад Францын хувьсгалт армид 60,000 буу нийлүүлэх үүргээ биелүүлээгүй ([[Бастилийн цайз|Бастилийн цайзын]] эсрэг талд тансаг байшинд суурьшсан Бомарше хувьсгалд оролцсон) гэж ихээхэн хэмжээний санхүүгийн хохирол амссан. Тэрээр [[Лондон]] руу зугтаж, дараа нь [[Хамбург]] руу нүүж шийтгэлээс мултарч, тэндээсээ 1796 онд л буцаж ирсэн юм. Энэ хэрэгтэй холбогдуулан Бөмаршэ амиа хорлосон зохиол болох "Mes six époques"-д өөрийгөө зөвтгөх гэж оролдсон боловч түүнийг олон нийт хүлээж аваагүй байна. Пьер Бөмаршэ 1799 оны 5-р сарын 18-нд Парис хотноо нас баржээ. bmjevzkor1dcrk6cx7ihd9yn797vjt2 0 138151 874926 803135 2026-11-05T09:49:59Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874926 wikitext text/x-wiki [[Image:Unistra tour de chimie et faculté de droit Strasbourg août 2019.jpg|thumb|300px|right|Хууль зүйн факультетийн үндсэн байрны өргөн фасад]] '''Роберт Шуманы их сургууль''', эсвэл '''Страсбург III''' буюу '''URS''' нь [[Франц]]ын [[Эльзас]]ын [[Страсбург]] хотод байрладаг их сургууль юм. 2007 онд тус их сургуульд 10,000 шахам оюутан элссэний 1,500 гаруй нь гадаад оюутан байсан. Их сургууль нь хууль эрх зүй, улс төр, олон улсын харилцаа зэрэг чиглэлээр хичээл зааж, судалгаа хийх хандлагатай байдаг. Энэ их сургууль нь Страсбургийн улс төрийн дээд сургууль, Страсбургийн дээд боловсролын дээд сургууль (IECS), Сэтгүүлзүйн төв (CUEJ) зэрэг гурван их дээд сургуультай. Хөгжмийн зохиолч Роберт Шумантай андуурахгүйн тулд Роберт Шуманы их сургуулийг улс төрч Роберт Шуманы нэрээр нэрлэжээ. 2009 оны 1 сарын 1-нд Роберт Шуманы их сургууль Страсбургийн дахин байгуулагдсан их сургуулийн нэг хэсэг болж, бие даасан их сургуулийн статусаа алдсан юм. ==Гадаад холбоос== * [https://web.archive.org/web/20260423135000/http://www-urs.u-strasbg.fr/ Роберт Шуманы их сургууль] {{Coord|48.5790|7.7676|display=title}} [[Ангилал:Страсбургийн их сургууль]] [[Ангилал:1970 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:2009 онд татан буугдсан]] l2v1zw1ti2wa74bt38etnh8chnrwvvx 0 143146 874873 856093 2026-11-04T20:08:21Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 874873 wikitext text/x-wiki '''dNovo Group''' (брэндээр ''dNovo'') нь Канадын Торонто хотод төвтэй SEO болон дижитал маркетингийн бутик агентлаг бөгөөд хууль зүйн фирм, эмнэлгийн мэргэжилтнүүд болон бусад мэргэжлийн үйлчилгээ үзүүлэх бизнес эрхлэгчдэд зориулсан маркетингийн үйлчилгээг Канад, АНУ-ын зах зээлд үзүүлдэг.<ref>{{Cite web |title=Measuring the advantages and obligations of artificial intelligence |url=https://www.canadianlawyermag.com/resources/legal-technology/measuring-the-advantages-and-obligations-of-artificial-intelligence/355251 |access-date=2025-10-24 |website=www.canadianlawyermag.com |language=en}}</ref> == Түүх == dNovo Group-ыг 2011 онд Шамил Шамилов үндэслэн Торонто хотод байгуулсан бөгөөд Шамилов өнөөг хүртэл компанийн удирдагч, гол стратегичийн үүрэг гүйцэтгэдэг.<ref>{{Cite web |date=2024-03-13 |title=dNOVO - Digital Marketing & SEO Agency |url=https://digitalmainstreet.ca/vendor/dnovo-group-lawyer-marketing-seo/ |access-date=2025-10-24 |website=Digital Main Street |language=en-US}}</ref> 2010-аад оноос 2020-аад оны эхэн үе хүртэл компани нь хууль, эмнэлэг зэрэг үйлчилгээний салбаруудад төвлөрч, вэб хөгжүүлэлт, хайлтын маркетинг болон төлбөрт зар сурталчилгаанд (PPC) чиглэсэн дотоодын чадварыг бүрдүүлсэн.<ref>{{Cite web |title=Business Partner Details |url=https://www.tloma.com/business-partners/business-partner-directory/details/dnovo---lawyer-marketing-seo |access-date=2025-10-24 |website=www.tloma.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20251016101819/https://www.tloma.com/business-partners/business-partner-directory/details/dnovo---lawyer-marketing-seo |archive-date=2025-10-16 |url-status=dead}}</ref> 2025 оны аравдугаар сарын байдлаар dNovo нь Канад болон АНУ даяар Торонто (толгой оффис), Этобикоке, Ванкувер, Калгари, Нью-Йорк, Чикаго болон Майами дахь оффисуудаар үйл ажиллагаа явуулж, AI-д суурилсан хайлтын оновчлол болон нэгтгэсэн лид генераци үйлчилгээний чиглэлээр өөрсдийгөө тавьсан байна.<ref>{{Cite web |last=Name |last2=Overbee |first2=John |date=2025-08-10 |title=SEO for Lawyers Expands to Miami with Ethical SEO for Attorneys |url=https://www.webpronews.com/seo-for-lawyers-expands-to-miami-with-ethical-seo-for-attorneys/ |access-date=2025-10-24 |website=WebProNews |language=en }}{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-11-15 |title=Five tips on finding a good lawyer in Toronto - Streets Of Toronto |url=https://streetsoftoronto.com/s/5-tips-on-finding-a-good-lawyer-in-toronto/ |access-date=2025-10-24 |language=en-US}}</ref> == Ашигласан эх сурвалж == <references /> == Гадна холбоос == * [https://dnovogroup.com/ dNovo Group — албан ёсны сайт] [[Category:Companies established in 2011]] [[Category:Marketing companies]] [[Category:Companies based in Toronto]] [[Category:Digital marketing]] 24icyy60g6lubwsm7d3qp5tu8ps0aed 0 149057 874887 874867 2026-11-05T02:43:53Z Avirmed Batsaikhan 53733 874887 wikitext text/x-wiki [[Файл:San Diego Zoo sign and logo on Park Blvd.jpg|thumb]] '''Сан-Диегогийн амьтны хүрээлэн''' ({{langx|en|San Diego Zoo}}) - АНУ-ын [[Калифорни]] мужийн [[Сан-Диего]] хотод 1916 онд байгуулагдсан, АНУ-ын хамгийн олон хүн зочилдог, дэлхийд хамгийн алдартай амьтны хүрээлэнгүүдийн нэг бөгөөд жилд 4 сая гаруй хүн зочилдог. Энэ амьтны хүрээлэнгийн 40 га (100 акр) талбайд амьдрах орчинд 650 зүйл, дэд зүйлийг төлөөлсөн 3700 гаруй амьтан тэжээдэг байна. Тус амьтны хүрээлэнгийн гайхалтай цуглуулгад [[Хулсны том баавгай|аварга том хулсны баавгай]] тэжээхэд ашигладаг 40 гаруй төрлийн хулс, [[коала]] тэжээхэд ашигладаг 18 төрлийн эвкалипт зэрэг 700,000 гаруй чамин ургамлын дээж байдаг юм. [[Файл:San Diego Zoo entrance elephant.jpg|thumb|Гол хаалга]] Сан-Диегогийн амьтны хүрээлэн нь амьтдыг бараг байгалийн нөхцөлд, тор, хашаагүйгээр байлгах нөхцлийг нэвтрүүлсэн дэлхийд анхдагчдын нэг юм. 1999 онд энд [[хулсны том баавгай]] амжилттай төлөө өгсөн дэлхийн цөөхөн амьтны хүрээлэнгийн нэг болжээ. Уг амьтны хүрээлэн том газар талбайтай тул зочдын тав тухыг хангах үүднээс аялал жуулчлалын автобус болон Скайфари гондолагаар үйлчилдэг байна. Цахим хаяг: https://zoo.sandiegozoo.org/ pck2h98zuq7hnfdmn9yii1fhf39ggr9 0 149135 874869 2026-11-04T13:58:06Z Printing1024 106497 Гашуунсухайт–Ганцмод төмөр зам 874869 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс төмөр зам | нэр = Гашуунсухайт–Ганцмодны хил дамнасан төмөр зам | зураг = | тайлбар = | төрөл = Хил дамнасан ачааны төмөр зам | улс = {{MGL}} · {{CHN}} | эхлэл = Гашуунсухайт боомт | төгсгөл = Ганцмод боомт | урт = 32.6 км | цариг = 1520 мм, 1435 мм | хүчин чадал = Жилд 40 сая тонн | барилгын эхлэл = 2025 оны 5 сар | захиалагч = Тавантолгой төмөр зам ХХК | гүйцэтгэгч = China Railway Construction Bridge Engineering Bureau Group }} '''Гашуунсухайт–Ганцмодны хил дамнасан төмөр зам''' нь Монгол Улсын Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын нутагт орших Гашуунсухайт боомтыг Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Ганцмод боомттой холбох зориулалттай төмөр замын төсөл юм. Төсөл нь Монгол, Хятадын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээрийн хүрээнд хэрэгжиж байгаа бөгөөд Тавантолгойн нүүрсний ордыг БНХАУ-ын зах зээлтэй төмөр замаар холбох, нүүрсний экспортын тээврийн хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх зорилготой.<ref name="mrt2025">{{Cite web |url=https://mrt.gov.mn/i/4414 |title=Гашуунсухайт-Ганцмод боомтын хил дамнасан төмөр зам барих тухай Засгийн газар хоорондын хэлэлцээрт гарын үсэг зурлаа |publisher=Зам, тээврийн яам |access-date=2026-11-04}}</ref> == Түүх == === Төслийн урьдчилсан хэлэлцээ === Гашуунсухайт–Ганцмод боомтыг төмөр замаар холбох асуудал нь Монгол Улсын уул уурхайн бүтээгдэхүүний экспортын тээврийн дэд бүтцийг хөгжүүлэх бодлоготой холбоотойгоор олон жилийн турш яригдаж ирсэн. Төмөр замын салбарын мэдээлэлд уг төслийн талаар 2004 оноос хэлэлцэж эхэлсэн бөгөөд 2008 оноос хоёр улсын хоорондын хэлэлцээ идэвхжсэн гэж дурджээ.<ref name="railway2025">{{Cite web |url=https://en.railway.gov.mn/n/56 |title=Construction of the Cross-Border Railway at Gashuunsukhait–Ganqimod Border Launched |publisher=Railway Authority of Mongolia |date=2025-06-15 |access-date=2026-11-04}}</ref> 2024 оны 12 дугаар сарын 27-нд Монгол Улсын Их Хурал 58 дугаар тогтоолоор уг төмөр замын бүтээн байгуулалтыг хэрэгжүүлэх зорилгоор Монгол, Хятадын Засгийн газар хооронд хэлэлцээр байгуулахад баримтлах үндсэн чиглэлийг баталсан.<ref name="legal58">{{Cite web |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17355413977061 |title=Монгол Улсын Засгийн газар, БНХАУ-ын Засгийн газар хооронд Гашуунсухайт-Ганцмод боомтын хил дамнасан төмөр замын бүтээн байгуулалтыг хэрэгжүүлэх хэлэлцээрийг байгуулахад баримтлах үндсэн чиглэл батлах тухай |publisher=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |date=2024-12-27 |access-date=2026-11-04}}</ref> === Засгийн газар хоорондын хэлэлцээр === 2025 оны 2 дугаар сарын 14-нд Монгол Улс, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Засгийн газар хооронд Гашуунсухайт–Ганцмод боомтын хил дамнасан төмөр зам, нүүрсний худалдаа, Тавантолгойн нүүрсний уурхайн хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх хамтын ажиллагааны тухай хэлэлцээрт гарын үсэг зурсан. Уг хэлэлцээр нь төмөр замын бүтээн байгуулалт, нүүрсний худалдаа болон уул уурхайн үйлдвэрлэлийн хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх асуудлыг хамарсан цогц хамтын ажиллагааны баримт бичиг юм.<ref name="mrt2025" /><ref name="cabinet2025">{{Cite web |url=https://www.mongolia.gov.mn/news/view/27156 |title=Гашуунсухайт-Ганцмод боомтын хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх Засгийн газар хоорондын хэлэлцээрийг соёрхон батлах тухай хуулийн төслийг өргөн барилаа |publisher=Монгол Улсын Засгийн газар |date=2025-03-17 |access-date=2026-11-04}}</ref> 2025 оны 3 дугаар сарын 27-нд Монгол Улсын Их Хурал уг хэлэлцээрийг соёрхон батлах тухай хуулийг баталсан.<ref name="law2025">{{Cite web |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17430783189162 |title=Гашуунсухайт-Ганцмод боомтын хил дамнасан төмөр зам, нүүрсний худалдаа, Тавантолгойн нүүрсний уурхайн хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх хамтын ажиллагааны тухай хэлэлцээр соёрхон батлах тухай |publisher=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |date=2025-03-27 |access-date=2026-11-04}}</ref> === Бүтээн байгуулалт === 2025 оны 5 дугаар сарын 14-нд төслийн бүтээн байгуулалтын эхлэлийн ёслол болсон тухай салбарын мэдээллийн эх сурвалжууд мэдээлсэн.<ref name="mmjstart">{{Cite web |url=https://www.mongolianminingjournal.com/a/74185 |title=Construction of Cross-Border Railway Begins at Gashuunsukhait–Gantsmod Port |publisher=The Mongolian Mining Journal |date=2025-05-14 |access-date=2026-11-04}}</ref> 2025 оны 6 дугаар сарын 9-нд Монголын ''Тавантолгой төмөр зам'' ХХК болон БНХАУ-ын ''China Railway Construction Bridge Engineering Bureau Group'' компанийн хооронд барилгын ажил гүйцэтгэх гэрээнд гарын үсэг зурсан.<ref name="contract2025">{{Cite web |url=https://mrt.gov.mn/i/4540 |title=Гашуунсухайт–Ганцмод боомтын төмөр замын барилгын ажил гүйцэтгэх гэрээнд гарын үсэг зурав |publisher=Зам, тээврийн яам |date=2025-06-09 |access-date=2026-11-04}}</ref> 2025 оны 6 дугаар сарын 15-нд Төмөр замын газрын мэдээлснээр хил дамнасан төмөр замын гүүрийн суурийн эхний шонгийн өрөмдлөгийг хийж, барилга угсралтын ажлыг газар дээр нь албан ёсоор эхлүүлсэн байна.<ref name="railway2025" /> == Техникийн үзүүлэлт == Төслийн нийт төмөр замын урт 32.6 км байхаар төлөвлөгдсөн. Төмөр зам нь 1520 мм-ийн өргөн цариг болон 1435 мм-ийн стандарт цариг бүхий хос царигтай байхаар зураглагдсан.<ref name="railway2025" /> Төслийн үндсэн үзүүлэлтүүд: * Нийт урт: 32.6 км * Үндсэн төмөр замын урт: 19.5 км * Цариг: 1520 мм болон 1435 мм * Өргөн царигийн төлөвлөсөн хүчин чадал: жилд 30 сая тонн * Стандарт царигийн төлөвлөсөн хүчин чадал: жилд 10 сая тонн * Нийт төлөвлөсөн тээвэрлэлтийн хүчин чадал: жилд 40 сая тонн * Барилгын хугацаа: анхны төлөвлөгөөгөөр 22 сар Төмөр замын байгууламжид хил дамнасан гүүр, төмөр замын өртөө, боомтын хяналт шалгалтын цогцолбор болон холбогдох инженерийн дэд бүтцүүд багтана.<ref name="railway2025" /><ref name="mmjstart" /> == Санхүүжилт == Төслийн санхүүжилтийг Монголын ''Эрдэнэс Тавантолгой'' ХК-аас гаргахаар төлөвлөсөн талаар Төмөр замын газар мэдээлсэн. 2025 оны 6 дугаар сарын 15-ны өдрийн мэдээлэлд төслийн төсөвт өртгийг 902 тэрбум төгрөгөөр тооцсон байна.<ref name="railway2025" /> Харин Зам, тээврийн яамны 2025 оны 2 дугаар сарын мэдээлэлд төслийн нийт хөрөнгө оруулалтыг ойролцоогоор 979 тэрбум төгрөг гэж тооцсон байдаг.<ref name="mrt2025" /> Эдгээр дүн нь тооцооллын үе шат болон төсвийн шинэчлэлээс шалтгаалан ялгаатай байж болох тул эцсийн батлагдсан төсөв, санхүүжилтийн гүйцэтгэлийг тусад нь авч үзэх шаардлагатай. == Хэрэгжилтийн явц == 2026 оны 1 дүгээр сарын 19-ний байдлаар төслийн найман багц ажлын нийт гүйцэтгэл 9.75 хувьтай байсныг Зам, тээврийн яам мэдээлсэн.<ref name="progress2026">{{Cite web |url=https://mrt.gov.mn/i/4888 |title=Гашуунсухайт-Ганцмод хил дамнасан төмөр замын төсөл 9.75 хувийн гүйцэтгэлтэй хэрэгжиж байна |publisher=Зам, тээврийн яам |date=2026-01-19 |access-date=2026-11-04}}</ref> 2026 оны 3 дугаар сарын 13-ны өдрийн мэдээллээр барилга угсралтын ажлын гүйцэтгэл 10 орчим хувьтай үргэлжилж байсан бөгөөд газар шорооны ажил, гүүрийн бетон цутгалт болон ус зайлуулах байгууламжийн ажлууд хийгдэж байжээ.<ref name="progressmarch">{{Cite web |url=https://mrt.gov.mn/i/4941 |title=Гашуунсухайт–Ганцмод боомтын хил дамнасан төмөр замын бүтээн байгуулалтын ажлын явцтай танилцлаа |publisher=Зам, тээврийн яам |date=2026-03-13 |access-date=2026-11-04}}</ref> == Эдийн засгийн ач холбогдол == Төслийн үндсэн зорилго нь Монгол Улсын уул уурхайн бүтээгдэхүүний экспортын тээвэрлэлтийг төмөр замд шилжүүлэх, Гашуунсухайт–Ганцмод боомтын нэвтрүүлэх хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх, тээврийн логистикийн зардлыг бууруулахад оршино.<ref name="cabinet2025" /> Төслийн төлөвлөсөн хүчин чадал ашиглалтад орсноор жилд 40 сая тонн хүртэлх ачаа тээвэрлэх боломж бүрдэхээр тооцсон. Үүний 30 сая тонныг өргөн царигийн, 10 сая тонныг стандарт царигийн төмөр замаар тээвэрлэхээр төлөвлөжээ.<ref name="railway2025" /> Мөн уг төмөр зам нь Тавантолгойн нүүрсний ордоос БНХАУ-ын зах зээлд бүтээгдэхүүн нийлүүлэх тээврийн шинэ гарц бий болгох, хоёр улсын худалдаа, эдийн засгийн хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх ач холбогдолтой гэж Монголын төрийн байгууллагууд үзэж байна. == Монгол, Хятадын хамтын ажиллагаа == Төслийг Монгол Улс, БНХАУ-ын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээрийн хүрээнд хэрэгжүүлж байгаа бөгөөд хоёр улсын холбогдох төрийн байгууллага, төмөр замын компаниудын хамтын ажиллагаанд тулгуурлаж байна.<ref name="law2025" /><ref name="contract2025" /> Монголын талаас ''Тавантолгой төмөр зам'' ХХК төслийн захиалагчийн чиг үүрэгтэй оролцож, Хятадын талаас ''China Railway Construction Bridge Engineering Bureau Group'' компани барилгын ажил гүйцэтгэж байна.<ref name="contract2025" /> Иймд уг төслийн Засгийн газар хоорондын үндсэн хэлэлцээр нь Монгол, Хятадын хоёр талын хамтын ажиллагааны хэлбэртэй боловч барилга угсралтын ажлыг гэрээт компаниар гүйцэтгүүлж байгаа юм. == Холбогдох төслүүд == * [[Тавантолгойн нүүрсний орд]] * [[Тавантолгой төмөр зам]] * [[Гашуунсухайт боомт]] * [[Монгол–Хятадын харилцаа]] * [[Боомтын сэргэлт]] == Эшлэл == <references /> == Гадаад холбоос == * [https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17430783189162 Хэлэлцээр соёрхон батлах тухай хууль] — Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем * [https://mrt.gov.mn/i/4414 Засгийн газар хоорондын хэлэлцээрийн тухай] — Зам, тээврийн яам * [https://railway.gov.mn/n/56 Бүтээн байгуулалтын эхлэлийн тухай] — Төмөр замын газар * [https://www.mongolianminingjournal.com/a/74238 Барилгын гэрээний тухай] — The Mongolian Mining Journal rtt5mte5x3im8r37fe7zowjzverbt3t 0 149136 874888 2026-11-05T02:49:28Z Printing1024 106497 “Монгол,Хятадынтөрийн тэргүүн нарын нэрэмжит спорт цогцолбор” 874888 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс барилга | нэр = Монгол, Хятадын төрийн тэргүүн нарын нэрэмжит спорт цогцолбор | нутгийн_нэр = Президент спорт цогцолбор | төрөл = Спортын цогцолбор | байршил = Монгол Улс, Улаанбаатар хот, Баянзүрх дүүрэг | хаяг = 36 дугаар хороо, Хүннүгийн гудамж | барилгын_эхлэл = 2026 оны 10 дугаар сарын 15 | ашиглалтад_орох = 2030 он (төлөвлөсөн) | санхүүжилт = БНХАУ-ын Засгийн газрын буцалтгүй тусламж | төсөв = 779 сая юань | нийт_талбай = 58,247 м² | багтаамж = 10,000 орчим хүн | спортын_төрөл = 19 | гүйцэтгэгч = Шэньси Жяньгун групп }} '''Монгол, Хятадын төрийн тэргүүн нарын нэрэмжит спорт цогцолбор''' нь Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотын Баянзүрх дүүргийн нутаг дэвсгэрт баригдаж буй олон зориулалттай спортын байгууламж юм. Тус цогцолборыг Монгол Улс, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Засгийн газар хоорондын хамтын ажиллагааны хүрээнд БНХАУ-ын буцалтгүй тусламжаар байгуулахаар төлөвлөсөн. Энэхүү төсөл нь Монгол Улсын спортын дэд бүтцийг хөгжүүлэх, хүүхэд залуучуудын биеийн тамир, спортоор хичээллэх орчин нөхцөлийг сайжруулах, мэргэжлийн тамирчдын бэлтгэл сургуулилалтын боломжийг нэмэгдүүлэх зорилготой. Цогцолборын бүтээн байгуулалтын ажлыг 2026 оны 10 дугаар сарын 15-нд эхлүүлсэн бөгөөд 2030 онд ашиглалтад оруулахаар төлөвлөжээ.<ref name="president">{{cite web |title=“Монгол, Хятадын төрийн тэргүүн нарын нэрэмжит спорт цогцолбор”-ын бүтээн байгуулалт эхэллээ |url=https://president.mn/40298/ |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар |date=2026-10-15 |access-date=2026-11-05}}</ref> == Түүх == === Төслийн эхлэл === Монгол, Хятадын төрийн тэргүүн нарын нэрэмжит спорт цогцолборын төсөл нь Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн санаачилсан спортын дэд бүтцийг хөгжүүлэх зорилготой ''Президент спорт комплекс'' төслийн хүрээнд хэрэгжиж байна. Төслийг хэрэгжүүлэх бэлтгэл ажлын хүрээнд Монгол Улс, БНХАУ-ын Засгийн газар хоорондын эдийн засаг, техникийн хамтын ажиллагааны хэлэлцээрүүдийг 2018, 2019 онд байгуулсан. Төслийн зураг төсөл, газар ашиглалт, санхүүжилт болон бусад бэлтгэл ажлыг үе шаттайгаар зохион байгуулжээ.<ref name="sport1">{{cite web |title=“Президент спорт комплекс” цогцолборыг барих төслийн ажилд дэмжлэг үзүүлэх ажлын хэсэг хуралдлаа |url=https://sport.gov.mn/n/7106/ |website=Биеийн тамир, спортын улсын хороо |date=2024-01-26}}</ref> 2024 оны нэгдүгээр сарын 26-нд уг төслийг дэмжих ажлын хэсэг хуралдаж, хэрэгжилтийн бэлтгэл ажил, инженерийн шугам сүлжээ, газрын асуудал болон бусад шаардлагатай ажлыг хэлэлцсэн байна. === Бүтээн байгуулалтын эхлэл === 2026 оны 10 дугаар сарын 15-нд Улаанбаатар хотод спорт цогцолборын шав тавих ёслол болж, бүтээн байгуулалтын ажил албан ёсоор эхэлсэн. Ёслолд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх, БНХАУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайдын яамны хэргийг түр хамаарагч Цао Ли болон Монгол, Хятадын холбогдох байгууллагын төлөөлөгчид оролцсон. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч уг төслийг хоёр орны найрсаг харилцаа, хамтын ажиллагаа, харилцан итгэлцлийн бодит илэрхийлэл хэмээн тодорхойлсон байна.<ref name="embassy">{{cite web |title=Хятад, Монголын төрийн тэргүүн нарын нэрэмжит спорт цогцолборын шав тавих ёслол Улаанбаатар хотноо зохион байгуулагдав |url=https://mn.china-embassy.gov.cn/mn/dssghd/202610/t20261019_12042913.htm |website=БНХАУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайдын яам |date=2026-10-16}}</ref> == Байршил == Спорт цогцолборыг Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотын Баянзүрх дүүргийн 36 дугаар хороо, Хүннүгийн гудамжинд байгуулахаар төлөвлөсөн. Тус байгууламж нь Дүнжингарав худалдааны төвийн зүүн талд, Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнгийн хойд хэсгийн ногоон байгууламж бүхий соёл, амралтын бүсэд байрлана.<ref name="sport2">{{cite web |title=“Президент спорт комплекс” цогцолборын шав тавих ёслол боллоо |url=https://sport.gov.mn/n/12866/ |website=Биеийн тамир, спортын улсын хороо |date=2026-10-15}}</ref> == Санхүүжилт == Төслийг Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Засгийн газрын 779 сая юанийн буцалтгүй тусламжаар хэрэгжүүлж байна. Санхүүжилт нь Монгол Улс, БНХАУ-ын Засгийн газар хоорондын эдийн засаг, техникийн хамтын ажиллагааны хүрээнд олгогдсон бөгөөд хоёр улсын хамтын ажиллагааны томоохон бүтээн байгуулалтын нэг юм.<ref name="president"/> == Архитектур ба хүчин чадал == Төслийн хүрээнд нийт 58,247 м² барилгын талбай бүхий олон зориулалттай спортын байгууламж барихаар төлөвлөсөн. Цогцолбор нь олон төрлийн спортын үйл ажиллагааг нэг дор зохион байгуулах, мэргэжлийн тамирчдыг бэлтгэх, хүүхэд залуучууд болон иргэдэд нийтийн биеийн тамирын үйлчилгээ үзүүлэх зориулалттай. Төслийн мэдээллээр нэгэн зэрэг 1,385 хүн спортын үйл ажиллагаанд оролцох боломжтой бөгөөд өдөрт 8,000–10,000 хүнд үйлчлэх хүчин чадалтай байхаар төлөвлөжээ.<ref name="sport2"/> == Спортын төрлүүд == Цогцолборт дараах 19 төрлийн спортын үйл ажиллагаа явуулахаар төлөвлөсөн. # Сагсан бөмбөг # Волейбол # Хөл бөмбөг # Усан сэлэлт # Талбайн теннис # Ширээний теннис # Агаарын теннис # Сквош # Бокс # Бөх # Ханан хадны авиралт # Туялзуур сэлэм # Буудлага # Байт харваа # Фитнес # Иог # Спиннинг # Дугуйн спорт # Бусад спортын сургалт, дасгал хөдөлгөөн == Нэмэлт байгууламж == Спортын үндсэн байгууламжаас гадна дараах үйлчилгээ, орон зайг төлөвлөсөн байна. * Хүүхдийн тоглоомын талбай * Спортын худалдаа, үйлчилгээний хэсэг * Сургалт, дасгалын танхим * Спортын оношилгооны өрөө * Биеийн тамирын нөхөн сэргээх өрөө * Иргэдийн чөлөөт цаг, амралтын орчин == Төслийн ач холбогдол == Спорт цогцолбор ашиглалтад орсноор Монгол Улсын спортын дэд бүтцийн хүртээмжийг нэмэгдүүлэх, хүүхэд залуучуудыг биеийн тамир, спортоор тогтмол хичээллэхэд дэмжлэг үзүүлэх ач холбогдолтой. Төслийн гол зорилтууд: * Нийтийн биеийн тамир, спортыг хөгжүүлэх. * Өсвөр үеийнхний спортын авьяасыг илрүүлэх, хөгжүүлэх. * Мэргэжлийн тамирчдын бэлтгэл сургуулилалтын орчныг сайжруулах. * Олон улсын спортын тэмцээн, уралдаан зохион байгуулах боломжийг нэмэгдүүлэх. * Хүүхэд, залуучуудын чөлөөт цагийг зөв боловсон өнгөрүүлэх нөхцөлийг бүрдүүлэх. * Монгол, Хятадын спортын салбарын хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх. == Барилгын гүйцэтгэгч == Төслийн барилгын ерөнхий гүйцэтгэгчээр БНХАУ-ын Шэньси Жяньгун групп (Shaanxi Construction Engineering Group) ажиллаж байна. Бүтээн байгуулалтын ажлыг 2026–2030 онд хэрэгжүүлж, 2030 онд ашиглалтад оруулахаар төлөвлөсөн.<ref name="embassy"/> == Ашиглалтад оруулах хугацаа == Төслийн барилгын ажлыг 2026 онд эхлүүлж, 2030 онд дуусган ашиглалтад хүлээлгэн өгөхөөр төлөвлөсөн. Ашиглалтад орсны дараа нийтийн биеийн тамир, мэргэжлийн спорт, хүүхэд залуучуудын сургалт, дасгалжуулалтын үйл ажиллагаанд ашиглахаар төлөвлөж байна. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == * [https://president.mn/ Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар] * [https://sport.gov.mn/ Биеийн тамир, спортын улсын хороо] * [https://mn.china-embassy.gov.cn/mn/ БНХАУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайдын яам] [[Ангилал:Улаанбаатар хотын спортын байгууламж]] [[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]] [[Ангилал:Монгол, Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:2026 онд эхэлсэн барилга байгууламж]] [[Файл:EBaX0u s9n9gkXnmGsJW6z4X NdddR1K9W8vR1OSVMruwtYiOrWlHePR3LAuvB4iHUB32SjtXmY2grnvN8B3nveT4adxTd4c3MkG829G9ob9ZHTBISrgZ-kMCMh50oyEynzerlOnPaJqbsBlFGUh5Opdczdu1FB05NBhGOWhvClvAeg4qZZE6Ck9YN0Gx9vM.jpg|thumb]] 4h5sefmois9hj0agp8j2w4xjq35vbb2 0 149137 874889 2026-11-05T03:18:29Z ~2026-58738-32 108764 Aussie in mongolian. 874889 wikitext text/x-wiki оззи aoiprf0bq38bwq4fdqrowikl4uqfcjq 0 149138 874893 2026-11-05T05:16:34Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Чойбалсангийн Нэргүй''' (1937 онд Дорнод аймгийн Эрдэнэцагаан суманд төрсөн- ) - БНМАУ-ын удирдагч [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсангийн]] өргөмөл хүү. == Намтар == Х.Чойбалсан 1937 онд Дорнод аймгийн Эрдэнэцагаан суманд Дотоод яамны төлөөлөгчөөр ажиллаж Шара..." 874893 wikitext text/x-wiki '''Чойбалсангийн Нэргүй''' (1937 онд Дорнод аймгийн Эрдэнэцагаан суманд төрсөн- ) - БНМАУ-ын удирдагч [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсангийн]] өргөмөл хүү. == Намтар == Х.Чойбалсан 1937 онд Дорнод аймгийн Эрдэнэцагаан суманд Дотоод яамны төлөөлөгчөөр ажиллаж Шарав гэдэг айлаас хүү Нэргүйгээ өргөж авсан байна. Ч.Нэргүй 1-р дунд сургуульд сурч төгссөн. Ч.Нэргүйг 15 настай байхад буюу 1952 онд эцэг Х.Чойбалсан Москвад нас барсан юм. Ч.Нэргүй 1958 онд Ира гэх орос бүсгүйтэй гэрлэж жилийн дараа охинтой болсон байна. Тэрээр насаараа МИАТ-д онгоцны нисгэгч хийж байгаад тэтгэвэрт гарсан ч дараа нь Японы эрдэмтэдийн экспедицэд хоёр жил жолооч хийж байсан байна. Ч.Нэргүй 1970 он "Дайсны цэргүүд ээ сонсоцгоо", 1981 он "Говь Хянганд тулалдсан нь", 1984 он "Зарлаагүй дайны оршил" уран сайхны кинонуудад эцэг маршал Х.Чойбалсангийн дүрийг бүтээсэн байна. Тодруулбал тэрээр кино дэлгэцнээ эцгийнхээ дүрд тоглосон анхны жүжигчин болсон байна. jkcw98rmei2e49foyzve60rohy3eldt 874895 874893 2026-11-05T05:41:56Z Avirmed Batsaikhan 53733 874895 wikitext text/x-wiki '''Чойбалсангийн Нэргүй''' (1937 онд Дорнод аймгийн Эрдэнэцагаан суманд төрсөн- 1996 оны 6-р сард нас барсан) - БНМАУ-ын удирдагч [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсангийн]] өргөмөл хүү. == Намтар == Х.Чойбалсан 1937 онд Дорнод аймгийн Эрдэнэцагаан суманд Дотоод яамны төлөөлөгчөөр ажиллаж Шарав гэдэг айлаас хүү Нэргүйгээ өргөж авсан байна. Ч.Нэргүй 1-р дунд сургуульд сурч төгссөн. Ч.Нэргүйг 15 настай байхад буюу 1952 онд эцэг Х.Чойбалсан Москвад нас барсан юм. Ч.Нэргүй 1958 онд Ира гэх орос бүсгүйтэй гэрлэж жилийн дараа охинтой болсон байна. Тэрээр насаараа МИАТ-д онгоцны нисгэгч хийж байгаад тэтгэвэрт гарсан ч дараа нь Японы эрдэмтэдийн экспедицэд хоёр жил жолооч хийж байсан байна. Ч.Нэргүй 1970 он "Дайсны цэргүүд ээ сонсоцгоо", 1981 он "Говь Хянганд тулалдсан нь", 1984 он "Зарлаагүй дайны оршил" уран сайхны кинонуудад эцэг маршал Х.Чойбалсангийн дүрийг бүтээсэн байна. Тодруулбал тэрээр кино дэлгэцнээ эцгийнхээ дүрд тоглосон анхны жүжигчин болсон байна. tdsl990n7bk14y5viysxg5aiv3x7a3i 0 149139 874898 2026-11-05T06:33:26Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Баасангийн Гүндэгмаа''' (1913 онд төрсөн - 1974 онд Улаанбаатар хотод нас барсан ) -БНМАУ-ын удирдагч [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсангийн]] хоёр дахь эхнэр. == Намтар == Б.Гүндэгмаа 1937 оноос өмнө Улаанбаатар хотын намын хороонд бичээч, орчуулагчаар ажиллаж ба..." 874898 wikitext text/x-wiki '''Баасангийн Гүндэгмаа''' (1913 онд төрсөн - 1974 онд Улаанбаатар хотод нас барсан ) -БНМАУ-ын удирдагч [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсангийн]] хоёр дахь эхнэр. == Намтар == Б.Гүндэгмаа 1937 оноос өмнө Улаанбаатар хотын намын хороонд бичээч, орчуулагчаар ажиллаж байсан гэдэг. Тэрээр Х.Чойбалсантай нэг гэрт ороод 1937 оны эхээр хүү [[Чойбалсангийн Нэргүй|Чойбалсангийн Нэргүйг]], 1944 онд охин [[Чойбалсангийн Сувдаа]] нарыг өргөж авсан байна. 1938 оны зун нөхөр Х.Чойбалсанг дагаад ЗХУ-ын [[Хар тэнгис]] дахь [[Сочи]] хотод хүү Ч.Нэргүйтэйгэ хамт амарч байсан гэрэл зургийн баримт байдаг юм. Тэрээр 1952 онд маршалыг таалал төгсөх хүртэл 15 жил хамт амьдарсан. Маршал Х.Чойбалсанг Москва хот руу эмчлүүлэхээр явахад Б.Гүндэгмаа цуг явсан бөгөөд "Маршалыг Кремлийн эмнэлэгт нас барсаны дараа "Заречье" хэмээх тусгай байранд очмогц Гүндэгмаа гуай Сувдаа, Уваа хоёроо тэврэн уйлж, ямар их уй гашуу болж байсныг харахад үнэхээр элэг эмтрэмбайж билээ" гэж [[Пунцагийн Шагдарсүрэн|П.Шагдарсүрэн]] хожим номондоо дурссан байна. Маршалыг нас барсанаас хойш тусгай том сууц (өнөөгийн хотын төв дахь Тукийн Элчин сайдын өргөө) -наас гарч, нийтийн орон сууцанд оруулж өгөхийг хүссэн өргөдөл гаргаж 1-р 40 мянатын 3 өрөө байранд шинжин суусан байна. Б.Гүндэгмаа үүнээс хойш сэтэглийн их тэнхээ гаргаж, хоёр хүүхэддээ анхаарч боловсрол эзэмшүүлж, бие даалгаж, амьдрах замд нь оруулж, тэднийхээ үр ачийг үзэж хайр халамжинд урамшиж, талийгаачийнхаа хойноос гашуудаж явсаар 1974 онд хүнд өвчний улмаас нас барсан байна. m69gfj757wsrimxw1jigwuj52f3u49k 874903 874898 2026-11-05T07:20:13Z Avirmed Batsaikhan 53733 874903 wikitext text/x-wiki '''Баасангийн Гүндэгмаа''' (1913 онд төрсөн - 1974 онд Улаанбаатар хотод нас барсан ) -БНМАУ-ын удирдагч [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсангийн]] хоёр дахь эхнэр. == Намтар == Б.Гүндэгмаа 1937 оноос өмнө Улаанбаатар хотын намын хороонд бичээч, орчуулагчаар ажиллаж байсан гэдэг. Тэрээр Б.Удмаа гэдэг ахтай байжээ. Тэрээр Х.Чойбалсантай нэг гэрт ороод 1937 оны эхээр хүү [[Чойбалсангийн Нэргүй|Чойбалсангийн Нэргүйг]], 1944 онд охин [[Чойбалсангийн Сувдаа]] нарыг өргөж авсан байна. 1938 оны зун нөхөр Х.Чойбалсанг дагаад ЗХУ-ын [[Хар тэнгис]] дахь [[Сочи]] хотод хүү Ч.Нэргүйтэйгэ хамт амарч байсан гэрэл зургийн баримт байдаг юм. Тэрээр 1952 онд маршалыг таалал төгсөх хүртэл 15 жил хамт амьдарсан. Маршал Х.Чойбалсанг Москва хот руу эмчлүүлэхээр явахад Б.Гүндэгмаа цуг явсан бөгөөд "Маршалыг Кремлийн эмнэлэгт нас барсаны дараа "Заречье" хэмээх тусгай байранд очмогц Гүндэгмаа гуай Сувдаа, Уваа хоёроо тэврэн уйлж, ямар их уй гашуу болж байсныг харахад үнэхээр элэг эмтрэмбайж билээ" гэж [[Пунцагийн Шагдарсүрэн|П.Шагдарсүрэн]] хожим номондоо дурссан байна. Маршалыг нас барсанаас хойш тусгай том сууц (өнөөгийн хотын төв дахь Тукийн Элчин сайдын өргөө) -наас гарч, нийтийн орон сууцанд оруулж өгөхийг хүссэн өргөдөл гаргаж 1-р 40 мянатын 3 өрөө байранд шинжин суусан байна. Б.Гүндэгмаа үүнээс хойш сэтэглийн их тэнхээ гаргаж, хоёр хүүхэддээ анхаарч боловсрол эзэмшүүлж, бие даалгаж, амьдрах замд нь оруулж, тэднийхээ үр ачийг үзэж хайр халамжинд урамшиж, талийгаачийнхаа хойноос гашуудаж явсаар 1974 онд хүнд өвчний улмаас нас барсан байна. 1i8o7y0u97574ney7vgmu9xlnf0lizg 0 149140 874900 2026-11-05T06:55:11Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Цэвээнжалбын Бортолгой''' (1883 онд төрсөн- 1948 он орчим нас барсан) - БНМАУ-ын удирдагч Маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсангийн]] анхны эхнэр. == Намтар == Ц.Бортолгой Хүрээний цуутай бүсгүйчүүдийн нэг, эцэг нь ч, өөрөө ч Богд хаантай ойр шадар явсан гэдэг..." 874900 wikitext text/x-wiki '''Цэвээнжалбын Бортолгой''' (1883 онд төрсөн- 1948 он орчим нас барсан) - БНМАУ-ын удирдагч Маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсангийн]] анхны эхнэр. == Намтар == Ц.Бортолгой Хүрээний цуутай бүсгүйчүүдийн нэг, эцэг нь ч, өөрөө ч Богд хаантай ойр шадар явсан гэдэг юм. 1921 онд Ц.Бортолгой нь Х.Чойбалсангаас 12 насаар эгч байхад гэрлэсэн байна. 1935 он хүртэл 14 жил хамт амьдарсан бөгөөд дундаасаа хүүхэдгүй байв. 1935 онд Бортолгойн саналаар албан ёсоор гэр бүлээ цуцлахад Х.Чойбалсан 40, Бортолгой 52 настай байжээ. Тэд нар нэгэнт хүүхэд гаргах боломжгүгй болсон тул маршалыг удам залгах үр хүүхэдтэй болог гээд тэд тохиролцон салсан гэж таамагладаг. Нөгөөтэйгүүр “Шинэ эргэлтийн бодлого” ид эрчээ авч байсан 1935 онд Ерөнхий сайд [[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэнгийн]] санал, И.Сталины зөвшөөрснөөр Х.Чойбалсанг Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогчоор томилогдсоны дараа Бортолгойгоос албан ёсоор салж, өрх тусгаарлажээ. Гэр бүл салахыг маршал Чойбалсан биш, Бортолгой өөрөө санаачилсан гэдэг. 1935 оны 4-р сарын 29-нд Улаанбаатар хотын 4-р хорооны 5-р хорины захиргаанд гаргасан Х.Чойбалсангийн гурван өргөдөл одоо улсын архивт байдаг ажээ. Тэрхүү өргөдөлд “эр эм болж 14 жилийн нүүр үзсэн Бортолгойгоос бүр мөсөн тусгаарлан салж, аж төрөхөөр санал нийлэлцсэн” гэсэн байна. Х.Чойбалсан өргөдөлдөө “Миний бие чадал бүхий цагт түүний биеийг (Бортолгойг) хэзээ ч харж харгалзах ба тусалж тэтгэж явахаа” илэрхийлсэн байна. Маршал Чойбалсан хэдийгээр өрх тусгаарласан ч Бортолгойг насан эцэс болтол ямагт харж хандаж явжээ. Ц.Бортолгой нь бурхны шашинд гүн сүсэгтэй хүн байсан бөгөөд түүний гуйлтаар Маршал Х.Чойбалсан хэлмэгдүүлэлтийн үед 70 орчим ламыг цаазаас аварч суллаж байсан гэх яриа түүхэнд байдаг. мөн түүнчлэн Бортолгой нь Чойжин лам Лувсанхайдавын шавь байсан тул мөн Маршалд хэлж гуйн [[Чойжин ламын сүм музей|Чойжин ламын сүмийг]] нураалгалгүй авч үлдсэн гэх яриа байдаг юм. 1935 онд Х.Чойбалсангаас салж, өрх тусгаарласнаас хойш олны нүднээс далд, эгэл жирийн амьдарсаар 1940-оод оны сүүлчээр насан эцэслэсэн байна. p5o0uwa42qczndvjn4et0hfdqvv5k98 874901 874900 2026-11-05T06:55:51Z Avirmed Batsaikhan 53733 874901 wikitext text/x-wiki '''Цэвээнжалбын Бортолгой''' (1883 онд төрсөн- 1948 он орчим нас барсан) - БНМАУ-ын удирдагч Маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсангийн]] анхны эхнэр. == Намтар == Ц.Бортолгой Хүрээний цуутай бүсгүйчүүдийн нэг, эцэг Цэвээнжалба, өөрөө ч Богд хаантай ойр шадар явсан гэдэг. 1921 онд Ц.Бортолгой нь Х.Чойбалсангаас 12 насаар эгч байхад гэрлэсэн байна. 1935 он хүртэл 14 жил хамт амьдарсан бөгөөд дундаасаа хүүхэдгүй байв. 1935 онд Бортолгойн саналаар албан ёсоор гэр бүлээ цуцлахад Х.Чойбалсан 40, Бортолгой 52 настай байжээ. Тэд нар нэгэнт хүүхэд гаргах боломжгүгй болсон тул маршалыг удам залгах үр хүүхэдтэй болог гээд тэд тохиролцон салсан гэж таамагладаг. Нөгөөтэйгүүр “Шинэ эргэлтийн бодлого” ид эрчээ авч байсан 1935 онд Ерөнхий сайд [[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэнгийн]] санал, И.Сталины зөвшөөрснөөр Х.Чойбалсанг Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогчоор томилогдсоны дараа Бортолгойгоос албан ёсоор салж, өрх тусгаарлажээ. Гэр бүл салахыг маршал Чойбалсан биш, Бортолгой өөрөө санаачилсан гэдэг. 1935 оны 4-р сарын 29-нд Улаанбаатар хотын 4-р хорооны 5-р хорины захиргаанд гаргасан Х.Чойбалсангийн гурван өргөдөл одоо улсын архивт байдаг ажээ. Тэрхүү өргөдөлд “эр эм болж 14 жилийн нүүр үзсэн Бортолгойгоос бүр мөсөн тусгаарлан салж, аж төрөхөөр санал нийлэлцсэн” гэсэн байна. Х.Чойбалсан өргөдөлдөө “Миний бие чадал бүхий цагт түүний биеийг (Бортолгойг) хэзээ ч харж харгалзах ба тусалж тэтгэж явахаа” илэрхийлсэн байна. Маршал Чойбалсан хэдийгээр өрх тусгаарласан ч Бортолгойг насан эцэс болтол ямагт харж хандаж явжээ. Ц.Бортолгой нь бурхны шашинд гүн сүсэгтэй хүн байсан бөгөөд түүний гуйлтаар Маршал Х.Чойбалсан хэлмэгдүүлэлтийн үед 70 орчим ламыг цаазаас аварч суллаж байсан гэх яриа түүхэнд байдаг. мөн түүнчлэн Бортолгой нь Чойжин лам Лувсанхайдавын шавь байсан тул мөн Маршалд хэлж гуйн [[Чойжин ламын сүм музей|Чойжин ламын сүмийг]] нураалгалгүй авч үлдсэн гэх яриа байдаг юм. 1935 онд Х.Чойбалсангаас салж, өрх тусгаарласнаас хойш олны нүднээс далд, эгэл жирийн амьдарсаар 1940-оод оны сүүлчээр насан эцэслэсэн байна. 6kviel55xzd5bwcqyg0cztx98d0kzql 0 149141 874902 2026-11-05T07:18:25Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Чойбалсангийн Сувдаа''' (1944 онд Төв аймгийн Батсүмбэр суманд төрсөн төрсөн - 1997 оны 8-р сард нас барсан) - БНМАУ-ын маршал Х.Чойбалсангийн өргөж авсан охин. Маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан]] өөрийн үр хүүхэдгүй байсан тул Баасангийн Гүндэгмаа|Б.Гүндэгмаатай..." 874902 wikitext text/x-wiki '''Чойбалсангийн Сувдаа''' (1944 онд Төв аймгийн Батсүмбэр суманд төрсөн төрсөн - 1997 оны 8-р сард нас барсан) - БНМАУ-ын маршал Х.Чойбалсангийн өргөж авсан охин. Маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан]] өөрийн үр хүүхэдгүй байсан тул [[Баасангийн Гүндэгмаа|Б.Гүндэгмаатай]] хамт амьдрах хугацаандаа 1934 онд хүү [[Чойбалсангийн Нэргүй]], 1944 онд охин Чойбалсангийн Сувдаа нарыг өргөж авсан байна. == Намтар == Ч.Сувдаа 1944 онд Төв аймгийн Батсүмбэр сумын "Партизан" нэгдэлд ажиллаж байсан Цэрэнпил гэх эмэгтэйн охин болж төрсөн. Ч.Сувдааг 3 сартай байхад нь охинтой болохыг мөрөөсөж байсан Маршал Чойбалсан, гэргий Б.Гүндэгмаа нар өргөж авчээ. Ч.Сувдаа охиныг өргөж авахад Маршалын дотны нөхөр, Ардын хувьсгалын партизан, нэгдлийн дарга Пунцагийн Тогтох тусалсан байна. Ч.Сувдааг 8 настай байхад эцэг Х.Чойбалсан нас барж эх Б.гүндэгмаагийн хайр халамжинд өссөн байна. Тэрээр 1962 онд нийслэлийн 1-р дунд сургууль төгсөж, МУИС-ийн франц хэлний ангид сурч төгссөн байна. Ч.Сувдаа 1969 оноос Ардын Боловсролын яам, Шинжлэх ухааны академийн Дорно дахины хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ажилтнаар 30 шахам жил тасралтгүй ажиллсан байна. Ч.Сувд нь Ч.Халиун, Ч.Хулан гэх хоёр охинтой idu5yitghpu1e21dyia53cduucqtf5l 0 149142 874904 2026-11-05T07:24:23Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Пунцагийн Тогтох''' () -1921 оны Ардын хувьсгал болон Монголын түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн ахмад зүтгэлтэн. П.Тогтох нь Монгол оронд өрнөсөн түүхэн өөрчлөлтүүдийн үед амьдарч байсан бөгөөд залуу насандаа Богд хаант Монгол Улсын цэргийн албанд татагд..." 874904 wikitext text/x-wiki '''Пунцагийн Тогтох''' () -1921 оны Ардын хувьсгал болон Монголын түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн ахмад зүтгэлтэн. П.Тогтох нь Монгол оронд өрнөсөн түүхэн өөрчлөлтүүдийн үед амьдарч байсан бөгөөд залуу насандаа Богд хаант Монгол Улсын цэргийн албанд татагдан иржээ. Тэрээр жанжин Д.Сүхбаатартай хамт '''Хужирбулангийн цэргийн сургуульд''' суралцан, пулемёт болон их бууны сургалтад хамрагдаж байсан түүхтэй. owr4ejiay9w69glcefnh8yrql7wqr9p 874906 874904 2026-11-05T07:27:58Z Avirmed Batsaikhan 53733 874906 wikitext text/x-wiki '''Пунцагийн Тогтох''' () -1921 оны Ардын хувьсгал болон Монголын түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн ахмад зүтгэлтэн. П.Тогтох нь Богд хаант Монгол Улсын цэргийн алба хааж байсан. Тэрээр жанжин Д.Сүхбаатартай хамт '''Хужирбулангийн цэргийн сургуульд''' суралцан, пулемёт болон их бууны сургалтад хамрагдаж байсан юм. 1921 онд Монголын эх орончид гамин цэрэг болон Барон Унгерны цагаантны эсрэг зэвсэгт тэмцэл эхлүүлэхэд П.Тогтох Ардын журамт цэрэгт нэгдсэн байна. Тэрээр Хиагтыг чөлөөлөх тулалдаан болон Нийслэл Хүрээг харийн дарангуйллаас чөлөөлөх байлдаануудад пулемётчин, цэргийн даргын хувиар идэвхтэй оролцсон хувьсгалын анхны партизануудын нэг юм. Хувьсгал ялсны дараа тэрээр төрийн байгууллагуудад алба хааж байв. П.Тогтох БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын (АИХ) Тэргүүлэгчдийн дэргэдэх Партизаны хэрэг эрхлэх комиссын '''даргаар (1962–1969 он)''' ажилласан. 7urcz3rsuvpri0jv329qxvdalcun5ke 874907 874906 2026-11-05T07:32:25Z Avirmed Batsaikhan 53733 874907 wikitext text/x-wiki '''Пунцагийн Тогтох''' (1890 он орчим төрсөн -1970 оны дундуур нас барсан) -1921 оны Ардын хувьсгал болон Монголын түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн ахмад зүтгэлтэн. П.Тогтох нь Богд хаант Монгол Улсын цэргийн алба хааж байсан. Тэрээр жанжин Д.Сүхбаатартай хамт '''Хужирбулангийн цэргийн сургуульд''' суралцан, пулемёт болон их бууны сургалтад хамрагдаж байсан юм. 1921 онд Монголын эх орончид гамин цэрэг болон Барон Унгерны цагаантны эсрэг зэвсэгт тэмцэл эхлүүлэхэд П.Тогтох Ардын журамт цэрэгт нэгдсэн байна. Тэрээр Хиагтыг чөлөөлөх тулалдаан болон Нийслэл Хүрээг харийн дарангуйллаас чөлөөлөх байлдаануудад пулемётчин, цэргийн даргын хувиар идэвхтэй оролцсон хувьсгалын анхны партизануудын нэг юм. 1940-оод онд Төв аймгийн "Партизан" нэгдлийн даргаар ажилласан. Хувьсгал ялсны дараа тэрээр төрийн байгууллагуудад алба хааж байв. П.Тогтох БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын (АИХ) Тэргүүлэгчдийн дэргэдэх Партизаны хэрэг эрхлэх комиссын '''даргаар (1962–1969 он)''' ажилласан. k3dfqyv7slld26azg7n6dmqnm8587p3 0 149143 874905 2026-11-05T07:25:53Z Эрдэнийн тобчи 108163 Хуудас үүсгэв: "'''Материализм ба эмпириокритицизм''' (орос. ''Материализм и эмпириокритицизм'') — Оросын хувьсгалч, улс төрийн зүтгэлтэн, марксист философич [[Владимир Ильич Ленин]]ий 1908 онд бичиж, 1909 онд хэвлүүлсэн философийн бүтээл юм. Бүтээлийн бүрэн гарчиг нь ''Материал..." 874905 wikitext text/x-wiki '''Материализм ба эмпириокритицизм''' (орос. ''Материализм и эмпириокритицизм'') — Оросын хувьсгалч, улс төрийн зүтгэлтэн, марксист философич [[Владимир Ильич Ленин]]ий 1908 онд бичиж, 1909 онд хэвлүүлсэн философийн бүтээл юм. Бүтээлийн бүрэн гарчиг нь ''Материализм и эмпириокритицизм: Критические заметки об одной реакционной философии'' буюу «Материализм ба эмпириокритицизм: Нэгэн урвалт философийн тухай шүүмжлэлт тэмдэглэл» юм. Уг бүтээлд эмпириокритицизмын философийн үндэслэл, танин мэдэхүйн онолыг шүүмжилж, диалектик материализмын байр суурийг хамгаалахыг зорьжээ.<ref name="MIA">[https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1908/mec/index.htm Vladimir I. Lenin, ''Materialism and Empirio-criticism'', Marxists Internet Archive].</ref> == Бичигдсэн түүх == Ленин уг бүтээлийг 1908 оны хоёрдугаар сараас аравдугаар сарын хооронд бичсэн бөгөөд IV бүлгийн I хэсэгт оруулсан нэмэлтийг 1909 оны гуравдугаар сард боловсруулжээ. Бүтээлийнхээ материалыг бэлтгэхдээ Женев болон Лондон хотын номын сангуудад ажиллаж, тухайн үеийн философи, байгалийн шинжлэх ухааны бүтээлүүдийг судалсан байна. Тэрээр 1908 оны тавдугаар сард Лондон хотод очиж, Британийн музейн номын санд ажилласан тухай бүтээлийн тайлбар, намтрын эх сурвалжуудад тэмдэглэжээ.<ref name="MIA"/> Энэ бүтээл нь XX зууны эхэн үеийн Оросын марксист хүрээнд өрнөсөн философийн маргаантай холбоотой юм. Тухайн үед [[Эрнст Мах]], [[Рихард Авенариус]] нарын үзэл санаанд тулгуурласан эмпириокритицизмын нөлөө зарим марксист сэтгэгчдийн дунд нэмэгдэж байв. [[Александр Богданов]], [[Владимир Базаров]], [[Павел Юшкевич]] зэрэг философич, сэтгэгчдийн байр суурьтай холбоотой маргаан нь Лениний бүтээлийг бичих нэгэн чухал шалтгаан болсон юм. Ленин уг бүтээлдээ [[Карл Маркс]], [[Фридрих Энгельс]] нарын философийн үзэл санааг тайлбарлан, материализм ба идеализмын үндсэн ялгааг танин мэдэхүйн онолын үүднээс авч үзжээ. Тэрээр мэдрэхүй, туршлага, бодит байдал, объектив үнэн, шалтгаант холбоо, орон зай, цаг хугацаа зэрэг асуудлыг философийн маргааны гол сэдэв болгон дэвшүүлсэн байна. == Хэвлэгдсэн түүх == Бүтээл 1909 оны тавдугаар сард Москва хотод «Звено» хэвлэлийн газраас тусдаа ном хэлбэрээр хэвлэгджээ. Анхны хэвлэлд зохиогчийн нэрийг Лениний ''Вл. Ильин'' хэмээх нууц нэрээр бичсэн байна. Анхны хэвлэлийн ном зүйн бүртгэлд бүтээлийг ''Материализм и эмпириокритицизм: критические заметки об одной реакционной философии'' гэсэн гарчигтай, Москва хотод 1909 онд «Звено» хэвлэлийн газраас гарсан, 438 хуудастай ном гэж тэмдэглэсэн байдаг.<ref name="SHPL">[https://elib.shpl.ru/ru/nodes/91868-lenin-v-i-materializm-i-empiriokrititsizm-locale-nil-m-1909 Оросын Улсын Нийгэм, Улс төрийн түүхийн номын сан (ГПИБ): Ленин В. И. ''Материализм и эмпириокритицизм''. Москва, 1909].</ref> Номын анхны хэвлэл нь тухайн үеийн философийн маргаанд шууд оролцсон шүүмжлэлт бүтээл байсан бөгөөд гарчигтаа эмпириокритицизмыг «урвалт философи» хэмээн тодорхойлсон дэд гарчигтай байв. Уг нэр томьёо нь Лениний өөрийн үзэл баримтлал, шүүмжлэлийн байр суурийг илэрхийлдэг бөгөөд философийн чиглэлийн нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн төвийг сахисан тодорхойлолт биш юм. Хожим уг бүтээл Лениний түүвэр зохиол, бүрэн зохиолын эмхэтгэлүүдэд дахин хэвлэгдэж, олон хэлээр орчуулагдсан байна. Англи хэлний хэвлэлүүдийн нэг нь ''Materialism and Empirio-criticism: Critical Comments on a Reactionary Philosophy'' нэртэй бөгөөд 1972 онд Москва хотод «Прогресс» хэвлэлийн газраас гаргасан Лениний зохиолын XIV ботийн 17–362 дугаар хуудсанд нийтлэгдсэн эхийг ашигласан байдаг.<ref name="MIA"/> == Бүтцийн тухай == Бүтээл нь хоёр удаагийн өмнөх үг, удиртгал, зургаан бүлэг, төгсгөл болон нэмэлт хэсгээс бүрдэнэ. Таны өгсөн номын агуулгын зурагт бүлэг, дэд бүлгүүдийн гарчиг болон хуудасны дугаарыг дараах байдлаар тэмдэглэсэн байна. Доорх хуудасны дугаар нь тухайн зурагт харагдаж буй хэвлэлийн агуулгын хүснэгтэд хамаарах бөгөөд 1909 оны анхны хэвлэлийн хуудасны дугаартай адил гэж үзэхгүй. === Өмнөх үг ба удиртгал === Анхны хэвлэлд зориулсан өмнөх үг — 7-р тал Хоёр дахь хэвлэлд зориулсан өмнөх үг — 11-р тал ''Удиртгалын оронд. 1908 онд зарим «марксистууд» материализмыг хэрхэн няцааж байсан болон 1710 онд зарим идеалистуудын хийсэн шүүмжлэлийн тухай'' — 13-р тал === I бүлэг. Эмпириокритицизм ба диалектик материализмын танин мэдэхүйн онол. I === Хуудас 43–139. Мэдрэхүй ба мэдрэхүйн цогцолборууд «Ертөнцийн элементүүдийн нээлт» Үндсэн зохицол ба «гэнэн реализм» Хүнээс өмнө байгаль оршин байсан уу? Хүн тархины тусламжтайгаар сэтгэдэг үү? Мах ба Авенариусын солипсизм === II бүлэг. Эмпириокритицизм ба диалектик материализмын танин мэдэхүйн онол. II === Хуудас 141–218. «Өөртөө орших юм» буюу В. Чернов Ф. Энгельсийг няцаасан нь «Трансцендент» буюу В. Базаров Энгельсийн үзлийг «шинэчлэн тайлбарласан» нь Л. Фейербах ба И. Дицген нар «өөртөө орших юм»-ын тухай Объектив үнэн оршин байдаг уу? Абсолют ба харьцангуй үнэн буюу А. Богдановын илрүүлсэн Энгельсийн эклектизм Танин мэдэхүйн онол дахь практикийн шалгуур === III бүлэг. Диалектик материализм ба эмпириокритицизмын танин мэдэхүйн онол. III === Хуудас 219–302. Матери гэж юу вэ? Туршлага гэж юу вэ? «Туршлага» гэсэн ойлголтын талаар Плехановын гаргасан алдаа Байгаль дахь шалтгаант холбоо ба зайлшгүй байдал «Сэтгэлгээний хэмнэлтийн зарчим» ба «ертөнцийн нэгдэл»-ийн асуудал Орон зай ба цаг хугацаа Эрх чөлөө ба зайлшгүй байдал === IV бүлэг. Философийн идеалистууд — эмпириокритицизмын холбоотон ба залгамжлагчид === Хуудас 303–400. Кантийн үзлийг зүүн ба баруун талаас шүүмжилсэн нь «Эмпириосимволист» Юшкевич Черновын «эмпириокритицизм»-ыг хэрхэн дэмжсэн тухай Мах ба Авенариусын залгамжлагч имманент философичид Эмпириокритицизм хаашаа чиглэж байна вэ? А. Богдановын «эмпириомонизм» «Бэлгэдлийн онол» буюу иероглифын онол ба Гельмгольцын шүүмжлэл Дюрингийн хоёрдмол шүүмжлэл И. Дицген хэрхэн урвалт философичдод таалагдаж болох тухай === V бүлэг. Байгалийн шинжлэх ухаанд гарсан шинэ хувьсгал ба философийн идеализм === Хуудас 401–509. Орчин үеийн физикийн хямрал «Матери алга болсон» Материгүйгээр хөдөлгөөн оршин байж болох уу? Орчин үеийн физикийн хоёр чиглэл ба Английн спиритуализм Орчин үеийн физикийн хоёр чиглэл ба Германы идеализм Орчин үеийн физикийн хоёр чиглэл ба Францын фидеизм Оросын «физикч-идеалист» «Физик идеализм»-ын мөн чанар ба ач холбогдол === VI бүлэг. Эмпириокритицизм ба түүхэн материализм === Хуудас 511–582. Германы эмпириокритикчдийн нийгмийн шинжлэх ухааны салбар дахь аялал Богданов Марксын үзлийг хэрхэн засаж, «хөгжүүлж» байгаа тухай Суворовын «нийгмийн философийн үндэс»-ийн тухай Философи дахь намын байр суурь ба философийн бие даасан байдал Эрнст Геккель ба Эрнст Мах === Төгсгөл === Дүгнэлт — 583-р тал IV бүлгийн I хэсэгт оруулсан нэмэлт: Н. Г. Чернышевский Кантийн үзлийг аль талаас нь шүүмжилж байсан тухай — 589-р тал Тайлбар — номын төгсгөлийн хэсэг == Гол агуулга == === Материализм ба идеализмын ялгаа === Бүтээлийн үндсэн асуудлын нэг нь материализм ба идеализмын хоорондын философийн ялгаа юм. Лениний тайлбараар материализм нь хүний ухамсар, мэдрэхүйгээс үл хамааран оршин байдаг объектив бодит байдлыг хүлээн зөвшөөрдөг. Харин идеалист чиглэлүүд нь бодит байдлын үндэс, эсвэл түүнийг танин мэдэх боломжийг ухамсар, санаа, мэдрэхүйтэй холбон тайлбарладаг гэж үзжээ. Ленин материализмыг философийн үндсэн чиглэл болгон хамгаалж, хүний мэдрэхүй нь хүнээс үл хамааран оршин буй гадаад ертөнцийн тусгал гэж тайлбарласан байна. Түүний үзсэнээр байгаль, матери нь хүний ухамсраас өмнө оршин байдаг бөгөөд хүний танин мэдэхүй бодит ертөнцтэй харилцах явцад хөгждөг. === Эмпириокритицизмын шүүмжлэл === Эмпириокритицизм нь XIX зууны сүүл, XX зууны эхэн үед Эрнст Мах, Рихард Авенариус нарын бүтээлээр хөгжсөн философийн чиглэл юм. Энэ чиглэл нь туршлага, мэдрэхүй, мэдрэхүйн өгөгдөлд тулгуурлан мэдлэгийн үндсийг тайлбарлахыг зорьсон байдаг. Ленин эмпириокритицизмын зарим гол санааг субъектив идеализмд ойртсон гэж үзэж, түүний төлөөлөгчдийн мэдрэхүй, туршлагын тухай тайлбарыг шүүмжилжээ. Тэрээр Мах, Авенариус нарын үзэл санаа нь гадаад ертөнцийн хүний ухамсраас үл хамаарах бодит оршихуйг хангалттай тайлбарлаж чадахгүй гэж маргасан байна. === Танин мэдэхүй ба объектив үнэн === Номын II бүлэгт объектив үнэн, абсолют ба харьцангуй үнэн, «өөртөө орших юм» гэсэн асуудлыг авч үздэг. Ленин хүний танин мэдэхүй бодит ертөнцийг тусган илэрхийлэх боломжтой бөгөөд шинжлэх ухааны мэдлэг нь бодит байдлын тухай улам бүр гүнзгий, нарийвчилсан ойлголтод хүрч чадна гэж үзжээ. Тэрээр объектив үнэнийг хүний хүсэл, итгэл үнэмшлээс үл хамааран орших бодит байдлын агуулгатай холбон тайлбарласан байна. Харин абсолют ба харьцангуй үнэний харилцааг мэдлэгийн түүхэн хөгжил, шинжлэх ухааны ололттой холбон авч үзжээ. === Практикийн шалгуур === Ленин танин мэдэхүйн үнэн зөвийг шалгах чухал үндэс нь практик гэж үзсэн. Хүний үйл ажиллагаа, туршилт, үйлдвэрлэл болон нийгмийн практик нь мэдлэг бодит байдалтай нийцэж байгаа эсэхийг шалгах боломж олгодог гэж тайлбарласан байна. Энэ байр суурь нь марксист танин мэдэхүйн онолд практикийн гүйцэтгэх үүргийг онцолсон үзэл санааны нэг хэсэг юм. === Байгаль, шалтгаант холбоо ба зайлшгүй байдал === III бүлэгт байгаль дахь шалтгаант холбоо, зайлшгүй байдал, орон зай, цаг хугацаа, эрх чөлөө зэрэг асуудлыг авч үздэг. Ленин байгалийн үзэгдлүүд хүний ухамсраас үл хамаарах зүй тогтол, шалтгаант холбоотой гэж үзэж, тэдгээрийг шинжлэх ухааны аргаар танин мэдэх боломжтой хэмээн тайлбарлажээ. Тэрээр эрх чөлөө ба зайлшгүй байдлын харилцааг мөн авч үзэн, хүний эрх чөлөөг байгалийн болон нийгмийн бодит нөхцөлөөс тусгаарлан ойлгож болохгүй гэсэн байр суурийг илэрхийлсэн байна. === Байгалийн шинжлэх ухаан ба философи === V бүлэгт XIX зууны төгсгөл, XX зууны эхэн үеийн физикийн шинэ нээлтүүдтэй холбоотой философийн маргааныг авч үздэг. Тухайн үед атомын бүтэц, цацраг идэвхт чанар, материйн тухай ойлголтод гарсан өөрчлөлтүүд нь байгалийн шинжлэх ухаан болон философийн харилцааны асуудлыг дахин хөндөхөд хүргэсэн юм. Ленин физикийн шинэ нээлтүүдийг материйн оршин тогтнохыг үгүйсгэх үндэслэл гэж үзэж болохгүй хэмээн маргажээ. Түүний тайлбараар шинжлэх ухааны онол, материйн тухай ойлголт өөрчлөгдөх нь объектив бодит байдал өөрөө үгүй болж байна гэсэн үг биш юм. === Түүхэн материализм === VI бүлэгт эмпириокритицизмын үзэл санааг нийгмийн шинжлэх ухаан, түүхийн материалист тайлбартай холбон авч үздэг. Ленин Богданов болон тухайн үеийн бусад сэтгэгчдийн нийгэм, түүхийн тухай философийн байр суурийг шүүмжилж, Маркс, Энгельс нарын түүхэн материализмын үндсэн зарчмуудыг хамгаалжээ. Мөн философийн онолууд нийгэм, улс төрийн үзэл баримтлалтай хэрхэн холбогддог, философийн маргаанд үзэл санааны байр суурь ямар үүрэгтэй талаар хэлэлцсэн байна. == Бүтээлд дурдагдсан философичид == Уг бүтээлд материализм, диалектик материализм, эмпириокритицизм, идеализм болон байгалийн шинжлэх ухааны философийн асуудалтай холбоотой олон сэтгэгчийн бүтээл, үзэл санааг авч үзсэн байдаг. Үүнд: [[Карл Маркс]] — марксизмын үндэслэгчдийн нэг. [[Фридрих Энгельс]] — диалектик материализм, түүхэн материализмын онолын хөгжилд хувь нэмэр оруулсан философич. [[Людвиг Фейербах]] — Германы материалист философич. [[Иосиф Дицген]] — материалист философийн чиглэлийн сэтгэгч. [[Георгий Плеханов]] — Оросын марксист онолч. [[Эрнст Мах]] — эмпириокритицизмын гол төлөөлөгчдийн нэг. [[Рихард Авенариус]] — эмпириокритицизмын үндэслэгчдийн нэг. [[Александр Богданов]] — эмпириомонизмын төлөөлөгч. [[Владимир Базаров]] — эмпириокритицизмын үзэл санаатай холбоотой Оросын сэтгэгч. [[Павел Юшкевич]] — эмпириосимволизмын төлөөлөгч. [[Иммануил Кант]] — Германы сонгодог философич. [[Герман фон Гельмгольц]] — Германы физикч, физиологич. [[Евгений Дюринг]] — Германы философич, эдийн засагч. [[Эрнст Геккель]] — Германы биологич, байгаль судлаач. [[Николай Чернышевский]] — Оросын философич, хувьсгалт ардчилсан үзэлтэн. [[Виктор Чернов]] — Оросын улс төрийн зүтгэлтэн, социалист хувьсгалч үзэл санааны төлөөлөгч. Эдгээр хүмүүсийн зарим нь Лениний хамгаалсан материалист чиглэлийн төлөөлөгч байсан бол зарим нь түүний шүүмжлэлийн объект болжээ. Иймээс тэднийг бүгдийг нь материалист философич гэж ангилах нь зохисгүй юм. == Философийн ач холбогдол == ''Материализм ба эмпириокритицизм'' нь марксист философийн хүрээнд танин мэдэхүйн онол, объектив үнэн, материйн тухай ойлголт, шинжлэх ухааны философийн асуудлыг хэлэлцсэн томоохон бүтээлүүдийн нэг юм. Бүтээл нь марксист философийн уламжлалд диалектик материализмын байр суурийг тайлбарлах, эмпириокритицизмын үзэл санаатай маргах онолын үндэс болсон. Ялангуяа материйн объектив оршихуй, хүний мэдрэхүйн тусгалын шинж, практикийн шалгуур, байгалийн зүй тогтлын тухай Лениний тайлбар нь хожмын марксист философийн хэлэлцүүлэгт өргөн хэрэглэгдэж байв. Зөвлөлт Холбоот Улсад марксист-ленинист философийн сургалт, судалгааны хүрээнд уг бүтээлийг чухал эх сурвалжийн нэг болгон судалж байжээ. Мөн социалист орнуудын философийн сургалт, улс төрийн боловсролын хөтөлбөрт орж, олон хэлээр хэвлэгдсэн байна.<ref name="MIA"/> Гэхдээ уг бүтээл нь философийн маргаантай асуудлуудыг тодорхой үзэл суртлын байр сууринаас авч үзсэн шүүмжлэлт бүтээл юм. Иймээс түүний дүгнэлт, эмпириокритицизмын тухай тайлбар, байгалийн шинжлэх ухааны асуудлаарх байр суурийг тухайн үеийн шинжлэх ухаан, философийн түүхэн нөхцөлтэй нь холбон судлах шаардлагатай. == Уншигчид ба хэрэглээ == Бүтээл анх марксист философи, улс төрийн онолын маргаанд оролцож байсан уншигчид, намын идэвхтнүүд, философи болон байгалийн шинжлэх ухааны асуудлыг сонирхогчдод зориулсан онолын шинжтэй ном байв. Хожим уг бүтээл дараах хүрээнд уншигдаж, судлагдах болсон: Марксист болон ленинист философийн судлаачид; философи, танин мэдэхүйн онолын чиглэлээр суралцагчид; материализм, идеализмын маргааныг судалж буй уншигчид; философийн түүх, Оросын марксизмын түүхийг судлагчид; байгалийн шинжлэх ухаан ба философийн харилцааг сонирхогчид. Уг бүтээл нь ерөнхий уншигчдад зориулсан хялбаршуулсан ном бус, философийн эх сурвалж, онолын маргаан, тухайн үеийн эрдэм шинжилгээний бүтээлүүдэд тулгуурласан судалгааны шинжтэй бүтээл юм. == Соёл, оюуны нөлөө == XX зууны марксист философийн хөгжилд уг бүтээл чухал байр суурь эзэлсэн. Зөвлөлтийн философийн уламжлалд диалектик материализм болон эмпириокритицизмын талаарх хэлэлцүүлгийг системчлэхэд нөлөөлсөн бөгөөд марксист танин мэдэхүйн онолын үндсэн асуудлуудыг тайлбарлахад өргөн ашиглагджээ. Олон хэлээр орчуулагдан хэвлэгдсэнээр уг бүтээл Зөвлөлт Холбоот Улсаас гадна бусад социалист орнуудын философийн сургалт, судалгаанд хүрсэн байна. Түүний агуулга нь материализм, идеализм, шинжлэх ухааны мэдлэг, объектив үнэн болон философийн үзэл санааны харилцааны тухай олон улсын марксист хэлэлцүүлгийн нэг хэсэг болсон юм.<ref name="MIA"/> Өнөө үед уг бүтээл нь зөвхөн марксист философийн эх сурвалж төдийгүй XX зууны эхэн үеийн Оросын философийн маргаан, байгалийн шинжлэх ухааны шинэ нээлтүүдийн философийн тайлбар, улс төр ба философийн харилцааг судлахад ашиглагддаг түүхэн эх сурвалж юм. == Эшлэл == <references> <ref name="MIA">[https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1908/mec/index.htm Vladimir I. Lenin. ''Materialism and Empirio-criticism: Critical Comments on a Reactionary Philosophy''. Marxists Internet Archive].</ref> <ref name="SHPL">[https://elib.shpl.ru/ru/nodes/91868-lenin-v-i-materializm-i-empiriokrititsizm-locale-nil-m-1909 Ленин В. И. ''Материализм и эмпириокритицизм''. Москва: Звено, 1909. Оросын Улсын Нийгэм, улс төрийн түүхийн номын сангийн цахим каталог].</ref> <ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/Материализм_и_эмпириокритицизм_(Ленин) В. И. Ленин. ''Материализм и эмпириокритицизм''. Орос хэл дээрх цахим эх].</ref> </references> bz4xpzjmlx4kx4io70ixjs522nsk68m 0 149144 874908 2026-11-05T07:46:57Z О. Батсайхан 108165 Хуудас үүсгэв: "'''Монголын түүхэнд энэ өдөр''' нь Монголын түүхэнд тодорхой өдөр тохиосон үйл явдал, түүхэн хүмүүсийн төрсөн болон нас барсан өдөр, Монгол Улстай холбоотой олон улсын түүхэн үйл явдлын талаарх мэдээллийг цуглуулах, эх сурвалжаар нягтлах, Википедиагийн хо..." 874908 wikitext text/x-wiki '''Монголын түүхэнд энэ өдөр''' нь Монголын түүхэнд тодорхой өдөр тохиосон үйл явдал, түүхэн хүмүүсийн төрсөн болон нас барсан өдөр, Монгол Улстай холбоотой олон улсын түүхэн үйл явдлын талаарх мэдээллийг цуглуулах, эх сурвалжаар нягтлах, Википедиагийн холбогдох хуудсуудыг баяжуулахад чиглэсэн хамтын ажиллагааны санаачилга юм. Энэхүү ажлын зорилго нь Монголын түүхийн мэдээллийг он, сар, өдрөөр нь ангилан, баталгаатай эх сурвалжид тулгуурлан, төвийг сахисан хэлбэрээр нийтлэхэд оршино. == Зорилго == * Монголын түүхэн үйл явдлыг он, сар, өдрөөр нь бүртгэх. * Монгол Улстай холбоотой олон улсын үйл явдлыг хамруулах. * Түүхэн хүмүүсийн төрсөн болон нас барсан өдрийг нягтлах. * Найдвартай эх сурвалжийг цуглуулах. * Википедиагийн одоо байгаа өдрийн хуудсуудыг баяжуулах. == Хамрах хүрээ == === Төр, улс төрийн түүх === Монголын төрийн байгуулал, тусгаар тогтнол, хууль тогтоомж, улс төрийн өөрчлөлттэй холбоотой үйл явдал. === Гадаад харилцаа === Монгол Улсын бусад улстай тогтоосон дипломат харилцаа, гэрээ хэлэлцээр болон олон улсын байгууллагатай холбоотой үйл явдал. === Цэрэг, дайны түүх === Монголын эзэнт гүрэн, Монголын хаант улсууд болон орчин үеийн Монголын цэрэг, дайны түүх. === Нийгэм, эдийн засаг, соёл === Боловсрол, шинжлэх ухаан, эдийн засаг, соёл, спортын түүхэн үйл явдал. === Түүхэн хүмүүс === Монголын түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүсийн төрсөн, нас барсан өдөр. == Өдрүүдийн жагсаалт == === Арваннэгдүгээр сар === * [[11 сарын 5]] == Мэдээлэл оруулах зарчим == # Үйл явдлын он, сар, өдрийг найдвартай эх сурвалжаар баталгаажуулна. # Мэдээллийг он цагийн дарааллаар байрлуулна. # Эх сурвалжгүй мэдээллийг нэвтэрхий толийн хуудсанд оруулахгүй. # Түүхэн үйл явдлыг төвийг сахисан хэллэгээр тайлбарлана. # Хуучин болон шинэ тооллын ялгааг нягтална. # Одоо байгаа өгүүллийн агуулгыг үндэслэлгүйгээр устгахгүй. # Нэг үйл явдлын талаар эх сурвалжууд зөрүүтэй бол ялгааг тодорхой тэмдэглэнэ. == Ашиглах эх сурвалж == * [https://mongoltoli.mn/history/ Монголын түүхийн тайлбар толь] * [https://www.montsame.mn/ МОНЦАМЭ агентлаг] * [https://www.archives.gov.mn/ Монгол Улсын архивын ерөнхий газар] == Холбогдох хуудсууд == * [[Монголын түүх]] * [[Монгол Улс]] == Тэмдэглэл == Энэ хуудас нь түүхэн мэдээлэл цуглуулах, нягтлах ажлын хуудас юм. Нэвтэрхий толийн үндсэн өгүүллүүдэд зөвхөн баталгаажсан мэдээллийг нэмнэ. bsuamjptqyrnmsy8fh2et3v2mo2l9qa 0 149145 874911 2026-11-05T08:11:04Z Эрдэнийн тобчи 108163 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:«Тусгаар Тогтнол Бошиг сахигч».jpg|thumb|right|300px|«Тусгаар тогтнол: Бошиг сахигч» уран сайхны киноны албан ёсны постер.]] '''Тусгаар тогтнол: Бошиг сахигч''' нь 2026 онд нээлтээ хийсэн Монголын түүхэн уран сайхны кино юм. Тус киног Бат-Өлзийн Тамир найруулж, То..." 874911 wikitext text/x-wiki [[Файл:«Тусгаар Тогтнол Бошиг сахигч».jpg|thumb|right|300px|«Тусгаар тогтнол: Бошиг сахигч» уран сайхны киноны албан ёсны постер.]] '''Тусгаар тогтнол: Бошиг сахигч''' нь 2026 онд нээлтээ хийсэн Монголын түүхэн уран сайхны кино юм. Тус киног Бат-Өлзийн Тамир найруулж, Тодко Самсон буюу Түмэн-Өлзийн Мягмартогтох зохиолыг нь бичжээ. Кинонд Монгол Улсын тусгаар тогтнолын үндэс суурь бүрэлдсэн түүхэн үе, тухайн цагийн төрийн зүтгэлтнүүдийн сонголт, эх орныхоо төлөөх тэмцэл, золиосыг уран сайхны хэлбэрээр өгүүлдэг. Уг бүтээл 2026 оны 3 дугаар сарын 6-нд кино театруудаар нээлтээ хийсэн бөгөөд Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний 115 жилийн ойд зориулан бүтээжээ.<ref name="Ikon">{{cite web |url=https://ikon.mn/n/3lz6 |title=СКАЙмедиа корпорацийн хөрөнгө оруулсан “Тусгаар тогтнол” бошиг сахигч түүхэн УСК нээлтээ хийлээ |publisher=Ikon.mn |date=2026-03-12 |access-date=2026-11-05}}</ref> == Үйл явдал == Киноны үйл явдал Монгол Улсын тусгаар тогтнолын үндэс суурь тавигдаж байсан түүхэн цаг үед өрнөнө. Бүтээлийн гол сэдэв нь Монголын төр, нийгмийн зүтгэлтнүүд улс орныхоо ирээдүйн төлөө гаргасан шийдвэр, тэдний хоорондын харилцаа, улс төрийн нөхцөл байдал, тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл юм. Киноны албан ёсны танилцуулгад тухайн үеийн Монголын ноёд, язгууртнуудын дунд “өргөмөл хөвүүн”-тэй болох явдал түгээмэл байсан шалтгаан, түүний цаадах нууц, уг үйл явдалтай холбоотой золиосыг хөндөн харуулсан гэжээ.<ref name="Tiko">{{cite web |url=https://www.tiko.mn/film/tusgaartogtnolboshigsahigch |title=Тусгаар Тогтнол Бошиг Сахигч |publisher=Tiko |access-date=2026-11-05}}</ref> == Бүтээсэн түүх == === Зохиолын эх сурвалж === Киноны зохиолыг Тодко Самсон хэмээх уран бүтээлийн нэрээр танигдсан Түмэн-Өлзийн Мягмартогтох бичсэн байна. Тус кино нь түүний ''Үр хөврөл'' зохиолоос сэдэвлэн бүтээсэн уран сайхны бүтээл юм. Зохиолд Монголын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл, тухайн үеийн төрийн зүтгэлтнүүдийн хувь заяа, улс орны ирээдүйд нөлөөлсөн шийдвэрүүдийг голлон тусгасан байна.<ref name="Unuudur">{{cite web |url=https://www.unuudur.mn/a/280728 |title=Түүхээр “тоглож” болохгүйг “Тусгаар тогтнол” харуулав |publisher=Өнөөдөр |date=2026-03-16 |access-date=2026-11-05}}</ref> === Найруулга ба үйлдвэрлэл === Киноны найруулагчаар Бат-Өлзийн Тамир ажилласан бөгөөд тэрээр мөн кинонд жүжигчний дүр бүтээжээ. Киноны төслийг ''Made by Tamir'' продакшнтай холбон танилцуулсан байна.<ref name="Kinosan">{{cite web |url=https://kinosan.mn/movie/2984 |title=Тусгаар Тогтнол Бошиг Сахигч |publisher=Кино сан |access-date=2026-11-05}}</ref> Тус киноны бүтээлд СКАЙмедиа корпораци хөрөнгө оруулсан. Мөн Кино урлагийг дэмжих сангаас 158,786,301 төгрөгийн эргэн төлөх нөхцөлгүй санхүүжилт олгох гэрээг 2025 оны 12 дугаар сарын 4-нд байгуулсан тухай мэдээлжээ. Гэрээний санхүүжилтийн 80 хувь болох 127,029,040 төгрөгийг урьдчилан олгож, үлдсэн хэсгийг гэрээний хэрэгжилтийг дүгнэсний дараа олгохоор тусгасан байна.<ref name="Reelnews">{{cite web |url=https://www.reelnews.mn/a/3957 |title=“Тусгаар Тогтнол” бошиг сахигч киног бүтээхэд 157.8 сая төгрөгийн санхүүжилт олгожээ |publisher=Reelnews.mn |date=2026-03-09 |access-date=2026-11-05}}</ref> == Дүрүүд ба жүжигчид == Кинонд Монголын театр, кино урлагийн салбарын олон үеийн жүжигчид оролцсон. Гол дүрүүдэд дараах жүжигчид тогложээ:<ref name="Khumuun">{{cite web |url=https://www.khumuun.mn/a/2403 |title=“Тусгаар тогтнол: Бошиг сахигч” кино зөвхөн SkyMedia-д байршина |publisher=Khumuun.mn |date=2026-09-26 |access-date=2026-11-05}}</ref> Бат-Өлзийн Тамир — Сайн ноён хан Намнансүрэн Ганболдын Эрдэнэбилэг — Эрдэнэ дайчин хошой чин ван Ханддорж Сүрэнгийн Сарантуяа Нямын Сувд Б.Одончимэг А.Ганчимэг Э.Тодгэрэл Ц.Төмөрхуяг == Нээлт ба түгээлт == Кино 2026 оны 3 дугаар сарын 6-нд Монголын кино театруудаар нээлтээ хийсэн. Киноны үргэлжлэх хугацаа 154 минут бөгөөд түүхэн, драмын төрөлд багтдаг.<ref name="Soyombo">{{cite web |url=https://soyombo.mn/film/tusgaartogtnolboshigsahigch |title=Тусгаар Тогтнол Бошиг Сахигч |publisher=Соёмбо кино театр |access-date=2026-11-05}}</ref> 2026 оны 9 дүгээр сард уг киног SkyMedia платформоор дамжуулан үзэгчдэд хүргэхээр болсон тухай мэдээлсэн байна. Ингэснээр кино театрын үзвэрээс гадна цахим платформоор дамжуулан илүү өргөн хүрээний үзэгчдэд хүрэх боломж бүрджээ.<ref name="Urlag">{{cite web |url=https://urlag.mn/post/158604 |title=“Тусгаар тогтнол: Бошиг сахигч” түүхэн уран сайхны кино зөвхөн “Skymedia”-д байршина |publisher=Урлаг.мн |date=2026-09-25 |access-date=2026-11-05}}</ref> == Сэдэв, ач холбогдол == === Түүхэн агуулга === Кино нь Монголын үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн, 1911 оны тусгаар тогтнолын үйл явцтай холбоотой түүхэн сэдвийг уран сайхны аргаар үзүүлдэг. Тухайн үеийн улс төрийн нөхцөл байдал, төрийн зүтгэлтнүүдийн байр суурь, улс орны тусгаар тогтнолын төлөө хийсэн сонголт, золиосыг гол сэдвээ болгосон байна. === Үзэгчдийн хүрээ === Киноны сэдэв, агуулгаас үзэхэд Монголын түүх, үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн, тусгаар тогтнолын түүхийг сонирхдог үзэгчид, түүхэн уран сайхны кино сонирхогчид, залуу үеийнхэнд чиглэсэн бүтээл юм. Бүтээлийг санаачлагчдын зүгээс шинэ үеийн залууст Монголын түүхийг таниулах, тусгаар тогтнолын үнэ цэнийг ойлгуулах зорилгыг онцолсон байна.<ref name="Ikon" /> === Соёлын нөлөө === ''Тусгаар тогтнол: Бошиг сахигч'' нь үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний 115 жилийн ойд зориулан бүтээгдсэнээрээ Монголын түүхэн ой, үндэсний ухамсар, тусгаар тогтнолын үнэ цэнийг кино урлагийн хэлээр олон нийтэд хүргэх зорилготой бүтээл юм. Түүхэн хүмүүсийн дүрийг дэлгэцээр сэргээн харуулж, тухайн үеийн улс төр, нийгмийн үйл явдлыг өргөн хүрээний үзэгчдэд сонирхолтой хэлбэрээр хүргэхийг зорьжээ.<ref name="Unuudur" /> == Олон улсын кино наадам ба Оскарын сонгон шалгаруулалт == 2026 онд Монголын Үндэсний кино урлагийн зөвлөлөөс уг киног 99 дэх удаагийн Академийн шагнал гардуулах ёслолын ''Олон улсын шилдэг бүрэн хэмжээний кино'' төрөлд Монгол Улсыг төлөөлөн оролцуулах бүтээлээр сонгосон байна. Энэ нь Монгол Улсаас Оскарын тухайн төрөлд илгээх үндэсний сонголт бөгөөд Академийн шагналд албан ёсоор нэр дэвшсэн гэсэн үг биш юм.<ref name="UnuudurOscar">{{cite web |url=https://www.unuudur.mn/a/284140 |title=“Оскар”-ын урьдчилсан шалгаруулалтад “Тусгаар тогтнол: Бошиг сахигч” киног сонгожээ |publisher=Өнөөдөр |access-date=2026-11-05}}</ref> Мөн уг кино 2026 оны Asian World Film Festival-ийн хөтөлбөрт Монгол Улсын Оскарын олон улсын шилдэг бүрэн хэмжээний киноны төрөлд илгээсэн бүтээл хэмээн танилцуулагдсан байна.<ref name="AWFF">{{cite web |url=https://www.asianworldfilmfest.org/2026-festival-lineup |title=2026 Festival Lineup & Tickets |publisher=Asian World Film Festival |access-date=2026-11-05}}</ref> == Эшлэл == <references /> q1ycxzg8l8d9u7evqob37s39nn2zkyp 0 149146 874914 2026-11-05T08:34:17Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''АНУ-ын дэд Ерөнхийлөгч Х.Уоллесын Монголд хийсэн айлчлал (1944)'''- АНУ-ын Монгол Улсад хийсэн өндөр түвшний анхны айлчлал юм. Америкийн Нэгдсэн Улсын Дэд Ерөнхийлөгч [[Хенри Эгард Уоллес]] 1944 оны 5-р сард ЗХУ-д албан ёсоор айлчилж, 6-р сарын сүүлчээр Хятад улс..." 874914 wikitext text/x-wiki '''АНУ-ын дэд Ерөнхийлөгч Х.Уоллесын Монголд хийсэн айлчлал (1944)'''- АНУ-ын Монгол Улсад хийсэн өндөр түвшний анхны айлчлал юм. Америкийн Нэгдсэн Улсын Дэд Ерөнхийлөгч [[Хенри Эгард Уоллес]] 1944 оны 5-р сард ЗХУ-д албан ёсоор айлчилж, 6-р сарын сүүлчээр Хятад улс руу айлчлаад буцах замдаа Улаанбаатарт 7-р сарын 2-нд бууж 2 хоног зочилсон нь Монгол Улсад айлчилсан хөрөнгөтөн орны буюу АНУ-ын анхны өндөр түвшний зочин байлаа. АНУ-ын Дэд Ерөнхийлөгчийг уг айлчлалын бүрэлдэхүүнд Зөвлөлт-Хятадын харилцааг "нэвт мэддэг", бас монголоор ярьдаг, америкийн хятад судлаач, монголч эрдэмтэн [[Оуэн Латтимор]], орос хэлтэй эдийн засагч Жон Хазард, Төрийн департаментын хятадын хэлтсийн дарга Картер Винсент нар багтаж дагалдан ирсэн байна. АНУ-ын төрийн дээд зиндааны анхны зочдыг Монголын удирдагчид хүндэтгэн угтаж, БНМАУ-ын Ерөнхий сайд бөгөөд ГЯЯ-ны сайд [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]] өөрийн биеэр онгоцны буудалд угтаж авсан. Өндөр хүндтэй зочныг Монгол, Америкийн Төрийн далбаа мандуулсан "Нүхтийн ам"- нд 12 хантай өргөөнд найрсагаар хүлээн авч улс орныхоо туулсан зам, бодит байдлын талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл хийхдээ Монгол нь тусгаар тогтносон улс болохыг онцолж, фашизмын эсрэг тэмцэж байгаа Холбоотон гүрнүүдийг анхнаасаа дэмжиж буйгаа онцгойлон илэрхийлж байжээ. Үүнээс гадна түүний сонирхосон асуултанд дэлгэрнгүй хариулт өгсөн байна. Мөн ЗХУ-д Элчин сайдаар ажиллаж байсан [[Жамсрангийн Самбуу]] гуайг хотын дарга болгон танилцуулж, Намын Төв хорооны Нарийн бичгийн дарга [[Дашийн Дамба|Дашийн Дамбыг]] албан ёсоор дагалдах хүнээр, эрдэмтэн [[Бямбын Ринчен]]<nowiki/>г англи хэлний орчуулагчаар ажиллуулсан байдаг юм. АНУ-ын Дэд Ерөнхийлөгчид ДЯЯ-ны Хэлтсийн дарга Б.Болд, Гомбосүрэн нарыг ахлах дэслэгч цолтой формоор хувцаслан хамгаалагчаар томилон ажиллуулж байсан ажээ. Х.Уоллес МАХН-ын Төв хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Юмжаагийн Цэдэнбал]]<nowiki/>ын Зис 101 машинаар, Засгийн газрын Нүхтийн амралтын хоёр давхар дүнзэн байшин, дэргэд нь барьсан 12 ханатай Монгол гэрт байрлуулж, хамгаалалт гаргаж үйлчилжээ. АНУ-ын Дэд Ерөнхийлөгч өдрийн цагт гэрт, шөнө байшинд хоноглож Гандан хийд, Биокомбинат, Улсын их сургуульд зочилж, тэнд 2 микроскоп бэлэглэж өгөөд, орой нь Бөмбөгөр ногоон театрт “Шарай голын гурван хаан” жүжиг үзэж сонирхуулсан байна. Дэд Ерөнхийлөгч Хэнри Уоллес 7-р сарын 4-нд нутаг буцахаар онгоцоор хөөрсөн боловч ЗХУ-ын Эрхүү хотод цаг агаар муу байснаас удалгүй буцаад газардсан байдаг. Өмнө очсон Гандан хийдээр дахин "бэлдсэн жүжиг байж уу гэж шалгах" зорилготой байсан байх /таамаглал/ гээд очиж үзээд нэг хоноод ниссэн ажээ. Үүнээс улбаалж "АНУ-ын дэд ерөнхийлөгч Монголд хоёр удаа айлчлав" гэсэн яриа тухайн үед гарч байжээ. АНУ-ын Дэд Ерөнхийлөгчийн явах замын дагуу болон очих газруудад нь байнга хүч нэмэгдүүлсэн хамгаалалт зохиож, шөнийн цагт байрных нь гадна талд аюулаас хамгаалах газрын офицеруудыг ахлагчийн дүрэмт хувцас өмсгөн, автомат буугаар зэвсэглэн хамгаалсан байдаг. Энэ айлчлалын үеэр Монголд амьдарч байсан оросуудыг хоёр хоног хотоос гадагш амралтын маягаар явуулсан нь Зөвлөлтийн колони мэтээр улсаа харагдуулахгүй гэсэн арга байсан гэдэг. Энэхүү айлчлалын үндсэн зорилго нь Их гүрнүүдийн удирдагчдын [[Ялтын уулзалт|Ялтын бага хурл]]<nowiki/>ын өмнө Монголын тусгаар тогтнолын тухайд Америкийн байр суурийг бэлтгэх үүднээс БНМАУ-ын бодит байдалтай танилцах, тус улсын Зөвлөлт, Хятадын харилцаанд эзлэх байр суурийг тодруулах явдал байсан юм. Америйкийн Дэд Ерөнхийлөгч Х.Уоллес Монголд айлчилснаар манай орны тухай америкчууд ямар нэг бодит ойлголттой болж авчээ. Дэд Ерөнхийлөгчөөс Америкийн Нэгдсэн Улсын Ерөнхийлөгч [[Франклин Рузвельт|Ф.Д.Рузвэльт]]<nowiki/>эд бичсэн тайландаа: “Зөв дэвшил, цэргийн бэлэн байдал, үндэсний ухаан бодол Гадаад Монголд их байгаагийн баталгаа мундахгүй байна. Зөвлөлтийн нөлөө их байгаа нь эргэлзээгүй зүйл боловч улс төр, засаг захиргааны хяналт авьяаслаг монгол хүмүүсийн гарт байна. Хятадын нөлөөлөл амархан сэргэх тухай бодол бол бүтэшгүй зүйл. Харин ч дайны дараа Өвөр Монголтой нэгдэх тухай ухуулга гарч болох юм” хэмээн онцлон тэмдэглэсэн нь [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын талаарх Ф.Рузвельтийн үзэл хандлагад эерэг нөлөө үзүүлж, '''Монгол Улсын “статус квог” хүлээн зөвшөөрөх''', шийдвэр гаргахад АНУ болон Их Британид тодорхой нөлөө үзүүлсэн юм. 9x2gmd6v86j3zn530kkwkhvplb4gazc 874918 874914 2026-11-05T09:03:06Z Avirmed Batsaikhan 53733 874918 wikitext text/x-wiki '''АНУ-ын дэд Ерөнхийлөгч Х.Уоллесын Монголд хийсэн айлчлал (1944)'''- АНУ-ын Монгол Улсад хийсэн өндөр түвшний анхны айлчлал юм. Америкийн Нэгдсэн Улсын Дэд Ерөнхийлөгч [[Хенри Эгард Уоллес]] 1944 оны 5-р сард ЗХУ-д албан ёсоор айлчилж, 6-р сарын сүүлчээр Хятад улс руу айлчлаад буцах замдаа Улаанбаатарт 7-р сарын 2-нд бууж 2 хоног зочилсон нь Монгол Улсад айлчилсан хөрөнгөтөн орны буюу АНУ-ын анхны өндөр түвшний зочин байлаа. АНУ-ын Дэд Ерөнхийлөгчийг уг айлчлалын бүрэлдэхүүнд Зөвлөлт-Хятадын харилцааг "нэвт мэддэг", бас монголоор ярьдаг, америкийн хятад судлаач, монголч эрдэмтэн [[Оуэн Латтимор]], орос хэлтэй эдийн засагч Жон Хазард, Төрийн департаментын хятадын хэлтсийн дарга Картер Винсент нар багтаж дагалдан ирсэн байна. АНУ-ын төрийн дээд зиндааны анхны зочдыг Монголын удирдагчид хүндэтгэн угтаж, БНМАУ-ын Ерөнхий сайд бөгөөд ГЯЯ-ны сайд [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]] өөрийн биеэр онгоцны буудалд угтаж авсан. Өндөр хүндтэй зочныг Монгол, Америкийн Төрийн далбаа мандуулсан "Нүхтийн ам"- нд 12 хантай өргөөнд найрсагаар хүлээн авч улс орныхоо туулсан зам, бодит байдлын талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл хийхдээ Монгол нь тусгаар тогтносон улс болохыг онцолж, фашизмын эсрэг тэмцэж байгаа Холбоотон гүрнүүдийг анхнаасаа дэмжиж буйгаа онцгойлон илэрхийлж байжээ. Үүнээс гадна түүний сонирхосон асуултанд дэлгэрнгүй хариулт өгсөн байна. Мөн ЗХУ-д Элчин сайдаар ажиллаж байсан [[Жамсрангийн Самбуу]] гуайг хотын дарга болгон танилцуулж, Намын Төв хорооны Нарийн бичгийн дарга [[Дашийн Дамба|Дашийн Дамбыг]] албан ёсоор дагалдах хүнээр, эрдэмтэн [[Бямбын Ринчен]]<nowiki/>г англи хэлний орчуулагчаар ажиллуулсан байдаг юм. АНУ-ын Дэд Ерөнхийлөгчид ДЯЯ-ны Хэлтсийн дарга Б.Болд, Гомбосүрэн нарыг ахлах дэслэгч цолтой формоор хувцаслан хамгаалагчаар томилон ажиллуулж байсан ажээ. Х.Уоллес МАХН-ын Төв хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Юмжаагийн Цэдэнбал]]<nowiki/>ын Зис 101 машинаар, Засгийн газрын Нүхтийн амралтын хоёр давхар дүнзэн байшин, дэргэд нь барьсан 12 ханатай Монгол гэрт байрлуулж, хамгаалалт гаргаж үйлчилжээ. АНУ-ын Дэд Ерөнхийлөгч өдрийн цагт гэрт, шөнө байшинд хоноглож Гандан хийд, Биокомбинат, Улсын их сургуульд зочилж, тэнд 2 микроскоп бэлэглэж өгөөд, орой нь Бөмбөгөр ногоон театрт “Шарай голын гурван хаан” жүжиг үзэж сонирхуулсан байна. Дэд Ерөнхийлөгч Хэнри Уоллес 7-р сарын 4-нд нутаг буцахаар онгоцоор хөөрсөн боловч ЗХУ-ын Эрхүү хотод цаг агаар муу байснаас удалгүй буцаад газардсан байдаг. Өмнө очсон Гандан хийдээр дахин "бэлдсэн жүжиг байж уу гэж шалгах" зорилготой байсан байх /таамаглал/ гээд очиж үзээд нэг хоноод ниссэн ажээ. Үүнээс улбаалж "АНУ-ын дэд ерөнхийлөгч Монголд хоёр удаа айлчлав" гэсэн яриа тухайн үед гарч байжээ. АНУ-ын Дэд Ерөнхийлөгчийн явах замын дагуу болон очих газруудад нь байнга хүч нэмэгдүүлсэн хамгаалалт зохиож, шөнийн цагт байрных нь гадна талд аюулаас хамгаалах газрын офицеруудыг ахлагчийн дүрэмт хувцас өмсгөн, автомат буугаар зэвсэглэн хамгаалсан байдаг. Энэ айлчлалын үеэр Монголд амьдарч байсан оросуудыг хоёр хоног хотоос гадагш амралтын маягаар явуулсан нь Зөвлөлтийн колони мэтээр улсаа харагдуулахгүй гэсэн арга байсан гэдэг. Энэхүү айлчлалын үндсэн зорилго нь Их гүрнүүдийн удирдагчдын [[Ялтын уулзалт|Ялтын бага хурл]]<nowiki/>ын өмнө Монголын тусгаар тогтнолын тухайд Америкийн байр суурийг бэлтгэх үүднээс БНМАУ-ын бодит байдалтай танилцах, тус улсын Зөвлөлт, Хятадын харилцаанд эзлэх байр суурийг тодруулах явдал байсан юм. Америйкийн Дэд Ерөнхийлөгч Х.Уоллес Монголд айлчилснаар манай орны тухай америкчууд ямар нэг бодит ойлголттой болж авчээ. Дэд Ерөнхийлөгчөөс Америкийн Нэгдсэн Улсын Ерөнхийлөгч [[Франклин Рузвельт|Ф.Д.Рузвэльт]]<nowiki/>эд бичсэн тайландаа: “Зөв дэвшил, цэргийн бэлэн байдал, үндэсний ухаан бодол Гадаад Монголд их байгаагийн баталгаа мундахгүй байна. Зөвлөлтийн нөлөө их байгаа нь эргэлзээгүй зүйл боловч улс төр, засаг захиргааны хяналт авьяаслаг монгол хүмүүсийн гарт байна. Хятадын нөлөөлөл амархан сэргэх тухай бодол бол бүтэшгүй зүйл. Харин ч дайны дараа Өвөр Монголтой нэгдэх тухай ухуулга гарч болох юм” хэмээн онцлон тэмдэглэсэн нь [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын талаарх Ф.Рузвельтийн үзэл хандлагад эерэг нөлөө үзүүлж, '''Монгол Улсын “статус квог” хүлээн зөвшөөрөх''', шийдвэр гаргахад АНУ болон Их Британид тодорхой нөлөө үзүүлсэн юм. === АНУ-ын Ерөнхийлөгч Франклин Рузвельтэд Х.Уоллесын бичсэн тайлан === "Гадаад Монголд эрүүл ахиц дэвшил, цэргийн бэлэн байдал, үндсэрхэг үзлийн нэлээдгүй байна. Зөвлөлтийн нөлөө хүчтэй байгаа нь эргэлзээгүй боловч улс төр, захиргааны хяналт чадварлаг монголчуудын гарт байгаа бололтой. Хятадын бүрэн эрхийг сэргээх тухай бодол бодит байна. Үүний эсрэгээр, дайны дараа Ар Монголтой нэгдэхийн төлөө Өвөр Монголд ихээхэн үймээн самуун гарна гэж таамаглахад буруудахгүй юм" гэж Х.Уоллес тайландаа дурдсан байна. Мөн тус айлчлалын үеэр төлөөлөгчид Гандан хийдэд зочилж, цөөн хэдэн лам, сүсэгтнүүдийг харсан. Монголчууд бүх сүм хийдээ устгасан гэж амеркчууд сонссон байв. Тэд өөрсдийн зочилсон хийдийг тэдний айлчлалд зориулж тусгайлан нээсэн үзмэр гэж сэжиглэж байсан бөгөөд үүнийг тогтоохыг эрмэлзэж байв. Гэвч лам нар залбирал уншсаар байгаа бөгөөд цөөн хэдэн сүсэгтнүүд цугларч байгааг олж мэдсэн байна. Зөвлөлтийн тал Америк хүн ирнэ гэж урьдчилан анхааруулж, айлчлалд бэлдэхийг Монголчуудад тушаасан байв. Гэвч монголчууд Америкчууд яагаад ирж байгааг мэдээгүй байсан юм. Америкчуудын айлчлалаас хэдэн сарын өмнө Москвад Сталин Чойбалсангаас хийдүүдийн талаар асууж: "Хүмүүсийг залбирал уншихаас бүү сэргийл. Тэднийг залбирч, итгэж, бясалгал үйлдүүл гэжээ. Та мөн сүм хийд нээх ёстой. Гэхдээ лам нар "танай" хүмүүс байх ёстой. Танайд олон лам байдаг уу?" гэж асуухад Чойбалсан "Бид ийм лам нарыг олж чадна" гэж хариулжээ. Чойбалсан гэртээ буцаж ирснийхээ дараа Сталины зааврын дагуу хүмүүст мөргөл үйлдэх эрхийг олгосон байна. Их хэмжээний хохирол амсаагүй цөөн хэдэн хийдийн нэг болох Ганданг засварлаж, дахин нээж, тэнд шашны ёслол үйлдэхээр хэдэн "итгэлтэй" лам нарыг томилсон ажээ. Дотоод хэргийн яаманд ажиллаж байсан Эрдэнэпил, Гомбодоо зэрэг хэд хэдэн лам нарт энэ чухал ажлыг даалгасан. Сталин Чойбалсанд "бидний Большевик лам нарын тусламжтайгаар хийсэн шиг хувьсгалт лам нарын тусламжтайгаар шашны ёслол үйлдэж болно" гэж санал болгосон. Хархорум, Эрдэнэ Зуу хийдүүдийг мөн улсын хамгаалалтад авсан, учир нь тэд бас тийм ч их хохирол амсаагүй байжээ. === Х.Уоллесын дуртгалаас === "Ерөнхийлөгч надад Хятад-Оросын харилцааны дэлхийн тэргүүлэх мэргэжилтнүүдийн нэг гэж хэлсэн [[Оуэн Латтимор|Оуэн Латтиморыг]] бүрэлдэхүүндээ авч явахыг санал болгосон. Ерөнхийлөгч Рузвельт олон зуун жилийн турш одоогийн Орос-Хятадын хил дагуу нүүдэллэн ирсэн овог аймгуудад ихээхэн анхаарал хандуулж байсан. Тэрээр агрономич хүний ​​хувьд надаас хилийн хоёр талд тэдний амьдралыг ажиглаж, Хятад, Оросын хоорондох ирээдүйн мөргөлдөөний шалтгааныг хэрхэн багасгах талаар [магадгүй Латтиморын тусламжтайгаар] зарим санал бодлыг гаргахыг хүссэн. Тэрээр надаас Хятадын коммунистуудтай уулзахгүй байхыг онцгойлон хүссэн, учир нь энэ нь түүний Генералиссимуст хүргэхийг хүссэн тусгай мессежийн ач холбогдлыг бууруулж болзошгүй гэж үзэж байв. АНУ-ын засаг захиргаанд Гадаад Монголын талаар ийм эерэг хандлага өгсөн Оуэн Латтиморт маш их гавьяа бий. Хятад судлаач, монгол судлаач улс төрийн шалтгаанаар гадаад ертөнцөөс хаалттай байсан энэ улсын удирдагчидтай уулзсаны дараа дахин Монголд буцаж ирнэ гэж найдаж байв. 1947 онд тэрээр эхнэр, 16 настай хүүгийнхээ хамт Монголд дахин очих хүсэлтэй байгаагаа Чойбалсанд илэрхийлжээ. Шарав улаан харандаагаар "Маршал үүнийг хадгалахыг зааварласан" гэж бичсэн энэхүү хүсэлт нь архивт хадгалагдаж байна. Олон жилийн дараа, 1961 онд Монголчуудын энэ найз Монголд айлчилсан. Тэрээр нас барах хүртлээ Олон улсын Монгол судлалын холбоог тэргүүлж, Монголын тусгаар тогтнолыг дэмжиж байв. 1990 онд 90 настай эрдэмтэн нас барсан жил Латтиморын нэр томьёогоор энэхүү "сателит улс" /дагавар улс/ эцэст нь эрх чөлөөгөө олж авав. 68qli8ldldqqay2may7gv1797hz2jhs 0 149147 874920 2026-11-05T09:14:51Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Ambassador Joseph Lake in 1990 (cropped).jpg|thumb]] '''Жозеф Эдвард Лэйк''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Joseph Edward Lake,'' 1941 оны 10-р сарын 18-нд төрсөн) -Америкийн мэргэжлийн дипломатч бөгөөд 1990 онд Бүгд Найрамдах Монгол Улсад суугаа АНУ-ын анхны суурин Элчин сайд болсон (Монгол Улсад сууг..." 874920 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ambassador Joseph Lake in 1990 (cropped).jpg|thumb]] '''Жозеф Эдвард Лэйк''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Joseph Edward Lake,'' 1941 оны 10-р сарын 18-нд төрсөн) -Америкийн мэргэжлийн дипломатч бөгөөд 1990 онд Бүгд Найрамдах Монгол Улсад суугаа АНУ-ын анхны суурин Элчин сайд болсон (Монгол Улсад суугаа АНУ-ын анхны элчин сайд Ричард Л. Уильямс тэнд оршин суугаагүй). Хожим нь тэрээр Албани улсад суугаа АНУ-ын Элчин сайд (1994–1996), дараа нь Мэдээллийн менежментийн асуудал эрхэлсэн Төрийн нарийн бичгийн даргын орлогч (1996–1997)-аар томилогдсон байна. Тэрээр шинжлэх ухааны уран зөгнөлт зохиолч Жэй Лэйкийн эцэг юм. == Намтар == Жо Лэйк 1962 онд Гадаад хэргийн албанд элссэн. Канад, Дахомей, Хятадад хэд хэдэн албан тушаал хашиж байгаад 1969-1971 онд Төрийн департаментын Тагнуул, судалгааны товчооны Зүүн Азийн судалгааны албанд шинжээчээр ажиллаж байжээ. 1973-1976 онд Тайбэй дэх АНУ-ын Элчин сайдын яамны хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга, улс төрийн ажилтан, 1976-1977 онд Төрийн департаментын Зүүн Азийн асуудал эрхэлсэн товчооны Филиппиний асуудал эрхэлсэн албанд улс төр-цэргийн ажилтанаар ажиллаж байжээ. 1977-1978 онд тэрээр Нигерийн [[Лагос]] хот дахь АНУ-ын Элчин сайдын яамны хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга, улс төрийн ажилтан, дараа нь 1978-1981 оны хооронд Нигерийн Кадуна хот дахь АНУ-ын консулын газарт консул, ерөнхий ажилтан хийж байсан. 1982 онд тэрээр Болгарын [[Софи]] хот дахь АНУ-ын Элчин сайдын яамны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, улс төр/эдийн засгийн хэлтсийн даргаар ажиллаж эхэлсэн бөгөөд 1984 онд Софи дахь төлөөлөгчийн газрын орлогч даргаар томилогдсон. 1985-1986 оны хооронд тэрээр [[АНУ-ын Төрийн Департамент|АНУ-ын Төрийн департаментын]] Зүүн Ази, Номхон далайн асуудал эрхэлсэн товчооны Бүс нутгийн асуудал эрхэлсэн газрын орлогч захирлаар ажиллаж байжээ. 1986 онд тэрээр НҮБ-ын 41 дэх Ерөнхий Ассамблейн АНУ-ын төлөөлөгчдийн зөвлөхөөр ажилласан. 1987 онд Жозеф Лэйк Төрийн департаментын үйл ажиллагааны төвийн захирлаар томилогдсон. 1997 онд Төрийн департаментаас тэтгэвэрт гарч, дараа нь Даллас хотын Олон улсын харилцааны газрын захирлаар (1997–2001) ажиллаж, Даллас хотыг олон улсын хэмжээнд бизнес, хөрөнгө оруулалтын төв болгон сурталчлах олон улсын маркетингийн төлөвлөгөө боловсруулж, удирдаж байв. 8bk75nt187zbcliqh84smzav45gxxol 0 149148 874924 2026-11-05T09:34:42Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Richard Llewellyn Williams and Ronald Reagan.jpg|thumb]] '''Ричард Ллевеллин Уильямс''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Richard Llewellyn Williams'', 1929 оны 12-р сарын 28-нд [[Чикаго]] хотод төрсөн) -АНУ-ын Гадаад хэргийн ахлах албаны ажилтан бөгөөд АНУ-ын дипломатч. Тэрээр ажиллаж байхдаа 30 гаруй жилийн т..." 874924 wikitext text/x-wiki [[Файл:Richard Llewellyn Williams and Ronald Reagan.jpg|thumb]] '''Ричард Ллевеллин Уильямс''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Richard Llewellyn Williams'', 1929 оны 12-р сарын 28-нд [[Чикаго]] хотод төрсөн) -АНУ-ын Гадаад хэргийн ахлах албаны ажилтан бөгөөд АНУ-ын дипломатч. Тэрээр ажиллаж байхдаа 30 гаруй жилийн турш АНУ-аас БНХАУ-ын [[Гуанжоу]] дахь Ерөнхий консулын газрыг нээж, 1940-өөд оноос хойш Хятадын эх газарт байрлах анхны Америкийн консулын газрыг байгуулж, 1988-1990 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]] Ард Улсад суугаа АНУ-ын анхны Элчин сайдаар ажиллаж байсан (1987 оны 1-р сард Монгол Ард Улстай дипломат харилцаа тогтоосон) бөгөөд дараа нь 1990-1993 онд Хонконгт Ерөнхий консулаар томилогдсон. Уильямс мөн Тяньаньмэний хямралын үеэр АНУ-ын Төрийн департаментын Хятадын асуудал эрхэлсэн захирлаар ажиллаж байжээ. == Намтар == Ричард Уильямс 1953-1955 онд АНУ-ын армид алба хааж, Үндэсний аюулгүй байдлын агентлагт ажиллаж эхэлсэн. Тэрээр 1956 онд Гадаад хэргийн албанд элсэн орсон. 1965-1967 онд Цагаан ордны захидал харилцааны газар ажиллаж байжээ. 1968-1972 онд тэрээр АНУ-ын Хонконг дахь Ерөнхий консулын газрын улс төрийн ажилтан байв. 1972-1975 онд Тагнуул, судалгааны товчооны олон улсын харилцааны ажилтнаар ажиллаж байжээ. Тэрээр 1975-1977 онд Төрийн департаментын Фижи, Папуа Шинэ Гвинейн улс орны ажилтан байв. Дараа нь 1977-1978 онд Үндэсний Дайны Коллежид оюутан байсан. Түүнчлэн тэрээр Микронезийн статусын хэлэлцээрийн газрын дэд захирал (1978–1979), Гуанжоу (Кантон) дахь Ерөнхий консул (1979–1981), мөн Хонконг дахь Ерөнхий консулын газар дэд консул (1981–1985) байсан. Ерөнхийлөгч [[Роналд Рейган|Рональд Рейган]] 1988 оны 5-р сарын 8-нд Уильямсыг АНУ-аас БНМАУ-д суугаа анхны Элчин сайдаар томилсон. БНМАУ-тай хоёр талын харилцаа ердөө жилийн өмнө буюу 1987 оны 1-р сард тогтоогоод байсан юм. Тухайн үед Улаанбаатарт дэд бүтцийн бэрхшээл тулгарч байсан тул Төрийн департамент Вашингтоноос Элчин сайдыг хамааруулахаар шийджээ. Төрийн департамент тодорхой улсад зохих ёсны Элчин сайдын яам байгуулах нөөц бололцоогүй үед ийм практик байсан. Төрийн департамент монголчуудад Москва эсвэл Бээжингийн аль нэгнээс хавсрах төлөөлөгч гэж үздэг сэтгэгдэл төрүүлэхгүйн тулд Уильямсыг Вашингтонд байрлуулахаар шийдэж байжээ. == Хувийн амьдрал == Ричард Уильямс 1961 оны 3-р сарын 25-нд Жейн Сюэжен Хуотой (Jane Xuezhen Khuo) гэрлэжээ. Тэд 2023 оны 5-р сарын 30-нд эхнэрийг нас барах хүртэл Калифорни мужийн Менло Паркт амьдарч байсан бөгөөд түүнээс хойш тэрээр тэтгэвэрт гарч, Калифорни мужийн Окленд хотод амьдарч байна. Тэрээр хүү Марк Уильямс, охин Мария Уильямс Сайфер, мөн Эден, Элиз, Камилла гэсэн гурван ач зээтэй. 8zlodntybz8b25el9e0gur65zn1y06f