Төрийн далбаа

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Төрийн далбаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1216</id>
    <revision>
      <id>874963</id>
      <parentid>793457</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T23:49:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ladsgroup</username>
        <id>24384</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Replacing [[:c:File:All flags of world combined by Color Usage.png|All flags of world combined by Color Usage.png]] with [[:c:File:All flags of world combined by Color Usage.svg|All flags of world combined by Color Usage.svg]]: SVG</comment>
      <origin>874963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2347" sha1="elw0wwl2znib0zn1gkr8ry1fkxoigg2" xml:space="preserve">[[Зураг:All flags of world combined by Color Usage.svg|thumb|210px|Дэлхийн улсуудын төрийн далбаанд давтагдах өнгөний хувь. Ажиглавал улаан, цагаан өнгө зонхилдог юм байна.]]
Аливаа нэг [[улс]]ын [[бэлгэ тэмдэг]] болдог [[далбаа]]г (монгол улсынхаас бусад нь [[туг]] гэж ойлгогдож болно) '''төрийн далбаа''' (төрийн туг) гэнэ. Ихэвчлэн тухайн улсын [[төр|төр засгийн]] хүрээнд залж мандуулдаг боловч онцгой тохиолдолд [[иргэн]] бас мандуулж болдог. Иймэрхүү өргөн хэрэглээ болон англи, орос зэрэг хэлнээс орчуулагдах байдал зэргээс монгол хэлээр '''улсын далбаа''' (улсын туг), '''үндэсний далбаа''' (үндэсний туг) гэж бас нэрлэгдэх боломжтой мэт байдаг. 

[[Монгол улс]]ын [[Монгол улсын бэлгэ тэмдэг|бэлгэ тэмдгийн]] дотор [[Монгол улсын төрийн далбаа|төрийн далбаа]], [[Монгол улсын төрийн туг|төрийн туг]] гэж хоёр янз байдаг болохоор Монгол улсын ийм төрлийн бэлгэ тэмдгийг зөвхөн төрийн далбаа гэж нэрлэх ёстой. Харин бусад улсынхыг далбаа гэхгүй туг гэж нэрлэж болох мэт байдаг.

Зарим улсын төрийн далбаа мандуулах газар орноор нь газрын, далайн тэнгисийн гэж,  мандуулах эрхт эзнээр нь цэргийн (эсвэл дайны), иргэний, улсын (эсвэл төрийн), үндэсний гэх мэтээр олон хувилбартай байдаг. 

== Мөн үзэх ==
* [[Бүрэн эрхт улсуудын төрийн далбааны зургийн цомог]]
* [[Монгол улсын төрийн далбаа]]
* [[Төрийн бэлгэ тэмдэг]]

[[Ангилал:Төрийн далбаа| ]]</text>
      <sha1>elw0wwl2znib0zn1gkr8ry1fkxoigg2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чин улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4649</id>
    <revision>
      <id>874972</id>
      <parentid>860215</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T05:32:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94022" sha1="s3ky7yiyc6m46f0he5oo40dmka13u26" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| native_name            = {{native name|zh-Hant|大清|italic=no}}&lt;br /&gt;{{native name|mnc|{{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᡩᠠᡳ᠌ᠴᡳᠩ&lt;br /&gt;ᡤᡠᡵᡠᠨ|style=text-align:left}} |italics=no}}
| conventional_long_name = Дайчин гүрэн
| common_name            = Чин
| life_span              = 1636–1912
| era                    = [[Азийн Түүх#Хожуу орчин үе|Хожуу орчин үе]]
| demonym                = [[Зүрчид]]
| ethnic_groups          = [[Хятадууд|Хань]], [[Манжууд]], [[Монголчууд]], [[Төвөдүүд]], [[Уйгурууд]], ба бусад
| event_pre              = Үүсгэн байгуулалт
| date_pre               = 1636
| event_start            = [[Манжууд хятадыг эзэлсэн нь|Хятадын байлдан дагуулалт]]
| year_start             = 1644–1662
| event1                 = [[Зүүнгар-Чин улсын дайн|Төвөд, Монгол, &lt;br&gt;Шинжааны байлдан дагуулалт]]
| date_event1            = 1687–1757
| event2                 = [[Арван их аян дайн]]
| date_event2            = 1755–1792
| event3                 = [[Хар тамхины нэгдүгээр дайн|1-р хар тамхины дайн]]
| date_event3            = 1839–1842
| event4                 = [[Тайпингийн бослого]]
| date_event4            = 1850–1864
| event5                 = [[Хар тамхины хоёрдугаар дайн|2-р хар тамхины дайн]]
| date_event5            = 1856–1860
| event6                 = {{nowrap|[[Өөрийгөө хүчирхэгжүүлэх хөдөлгөөн]]}}
| date_event6            = 1861–1895
| event7                 = [[Хятад-Японы нэгдүгээр дайн|1-р Хятад-Японы дайн]]
| date_event7            = 1894–1895
| event8                 = [[Зуун өдрийн шинэчлэл|100 өдрийн шинэчлэл]]
| date_event8            = 1898
| event9                 = [[Ихэтуанийн бослого]]
| date_event9            = 1900–1901
| event10                = [[Шинэ засгийн бодлого]]
| date_event10           = 1901–1911
| event_end              = [[Синьхайн хувьсгал]]
| year_end               = 1911–1912
| event_post             = Хаант засаглалын төгсгөл
| date_post              = 1912 оны хоёрдугаар сарын 12
| p1                     = Хожуу Алтан улс{{!}}'''1636:'''&lt;br /&gt;Хожуу Алтан улс
| p2                     = Шунь улс{{!}}'''1646:'''&lt;br /&gt;Шунь улс
| p3                     = Өмнөд Мин улс{{!}}'''1662:'''&lt;br /&gt;Өмнөд Мин улс
| p4                     = Зүүнгарын Хаант Улс{{!}}'''1755:'''&lt;br /&gt;Зүүнгарын Хаант Улс
| p5                     = 
| s1                     = Дундад Иргэн Улс{{!}}'''1912:'''&lt;br /&gt;Дундад Иргэн Улс
| flag_s1                = Flag of China (1912–1928).svg
| s2                     = Бүгд Найрамдах Желтуга Улс{{!}}'''1883:'''&lt;br /&gt;Бүгд Найрамдах Желтуга Улс
| flag_s2                = Flag of Zheltuga Republic.svg
| s3                     = Бүгд Найрамдах Тайвань Улс (1895){{!}}'''1895:'''&lt;br /&gt;Бүгд Найрамдах Тайвань Улс
| flag_s3                = Simplified Yellow Tiger Flag.svg
| flag_s4                = Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg
| s4                     = Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс{{!}}'''1911:'''&lt;br /&gt;Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс
| s5                     = Бүгд Найрамдах Урианхай Улс
| flag_s6                = Flag of Tibet.svg
| s6                     = Төвөд (1912–1951){{!}}'''1912:'''&lt;br /&gt;Төвөд
| image_flag             = Flag of the Qing Dynasty (1889-1912).svg
| flag_type              = [[Чин улсын далбаа|Далбаа]]&lt;br /&gt;(1889–1912)
| flag_border            = no
| image_coat             = Seal of Qing dynasty.svg
| symbol                 = 
| symbol_type            = [[Тамга (Зүүн Ази)#Төрийн эрх баригчид|Эзэн хааны тамга]]&lt;br /&gt;(1909–1912)
| other_symbol           = 
| image_map              = Qing dynasty in 1760.svg
| image_map_caption      = 1760 оны Чин улсын газар нутгийг орчин үеийн газрын зураг дээр харуулав. Хяналтад байсан газар нутгийн тод ногооноор; нэхэмжилж байсан газар нутгийг цайвар ногооноор.
| anthem                 = &lt;br /&gt;{{lang|zh-hant|鞏金甌}}&lt;br /&gt;{{transliteration|zh|Gǒng Jīn'ōu}}&lt;br /&gt;&quot;[[Шижир тунгаамал алтан бадар]]&quot;&lt;br /&gt;(1911–1912){{parabr}}{{center|[[File:Gǒng Jīn'ōu.ogg]]}}
| capital                = [[Шэньян|Мүгдэн]] (Шэньян)&lt;br /&gt;(1636–1644){{efn|{{zh|c=盛京|p=Shèng Jīng|links=no}}; {{Lang-mnc|m={{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠮᡠᡴᡩᡝᠨ}} |v=Mukden|a=Mukden}}; capital after 1625 for Later Jin, secondary capital after 1644.}}&lt;br /&gt;[[Бээжин]]&lt;br /&gt;(1644–1912){{efn|{{zh|c=北京|p=Běijīng|links=no}}; {{Lang-mnc|m={{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠪᡝᡤᡳᠩ}} |v=Beging|a=Beging}}; primary capital afterwards}}
| largest_city           = Бээжин
| official_languages     = [[Манж хэл]], [[Хятад хэл]]{{sfnp|Norman|1988|pp=[https://books.google.com/books?id=wOPArZVCk-wC&amp;q=official%20language 133–134]}}
| government_type        = {{nowrap|[[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]]&lt;br&gt;(1636–1911)&lt;br&gt;[[Үндсэн хуульт хаант засаг]]&lt;br&gt;(1911–1912)}}
| title_leader           = Эзэн хаан ([[Хуанди]])
| leader1                = [[Дээд эрдэмт]]
| year_leader1           = 1636–1643 (үүсгэн байгуулагч)
| leader2                = [[Эеэр засагч]]
| year_leader2           = 1643–1661 (Бээжин дэх)
| leader3                = [[Пүи]]
| year_leader3           = 1908–1912 (сүүлчийн)
| title_representative   = [[Регент]]
| representative1        = [[Доргон]]
| representative2        = {{nowrap|[[Зайфэн]]}}
| year_representative1   = 1643–1650
| year_representative2   = 1908–1911
| deputy1                = {{nowrap|[[Икуан]]}}
| deputy2                = [[Юань Шикай]]
| year_deputy1           = 1911
| year_deputy2           = 1911–1912
| title_deputy           = [[Ерөнхий Сайд]]
| legislature            = {{nowrap|[[Ноёд, сайд нарын зөвлөлдөх зөвлөл|Зөвлөлдөх зөвлөл]]&lt;br&gt;(1636–1733)&lt;br&gt;Байхгүй ([[тогтоолоор захирах]])&lt;br&gt;(1733–1910)&lt;br&gt;[[Зөвлөх зөвлөл (Чин улс)|Зөвлөх зөвлөл]]&lt;br&gt;(1910–1912)}}
| religion               = {{nowrap|'''Албан ёсны шашин:'''&lt;br&gt;[[Күнзийн сургаал]]&lt;ref&gt;{{citation |chapter=Living in the Chinese Cosmos: Understanding Religion in Late Imperial China (1644–1911) |publisher=Columbia University |chapter-url=http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/prb/whatis.htm |title=What is Popular Religion |year= |access-date=15 June 2021 |archive-date=19 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150119060922/http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/prb/whatis.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;'''Олонхын шашин:''' [[Хятадын ардын шашин|Хятадын&lt;br&gt;ардын шашин]], [[Хятадын Буддизм|Хятадын&lt;br&gt;Буддизм]], ба [[Бумбын шашин]]&lt;br&gt;'''Цөөнхийн шашин:''' [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн&lt;br&gt;Буддизм]], [[Хятадын теологи|Хятадын&lt;br&gt;теологи]], [[Ислам]],&lt;br&gt;[[Бөө мөргөл]],&lt;br&gt;[[Христ итгэл]],&lt;br&gt;ба бусад}}
| stat_year1             = 1700
| stat_area1             = 8,800,000
| ref_area1              = &lt;ref name=&quot;Taagepera1997p500&quot;&gt;{{cite journal |last=Taagepera |first=Rein |author-link = Rein Taagepera |date=September 1997 |title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |url=https://escholarship.org/content/qt3cn68807/qt3cn68807.pdf |url-status = live |journal=[[International Studies Quarterly]] |volume=41 |issue=3 |page=500 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |jstor=2600793 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200707203055/https://escholarship.org/content/qt3cn68807/qt3cn68807.pdf |archive-date = 2020-07-07 |access-date = 2020-07-24}}&lt;/ref&gt;
| stat_year2             = 1790
| stat_area2             = 14700000
| ref_area2              = &lt;ref name=&quot;Taagepera1997p500&quot; /&gt;
| stat_year3             = 1860
| stat_area3             = 13400000
| ref_area3              = &lt;ref name=&quot;Taagepera1997p500&quot; /&gt;
| currency               = [[Дайчин гүрний зоос|Вэнь]] (wén)&lt;br /&gt;[[Лан]] (liǎng)&lt;br /&gt;[[Чин улсын цаасан мөнгө|Цаасан мөнгө]]
}}

'''Чин улс''', '''Дайчин гүрэн''' — [[манж үндэстэн|манж үндэстэн]] үүсгэн байгуулж захирсан, 1636-1912 оны хооронд оршин тогтносон [[хаант засаг|хаант]] '''[[улс]]''' байв. 

[[Хятад|БНХАУ]], [[Монгол]], [[Тайвань]], [[Орос]], [[Казахстан]], [[Киргиз]], [[Тажикистан]] орны 14.7 сая км² нутаг дэвсгэрийг эзлэн, хятад, манж, монгол, төвөд, хуй таван өнгөтнийг захирсан гүрэн байлаа. Анх [[Манжуур|Өмнөд Манжуураас]] мандаж, 1636 онд [[Мүгдэн|Мүгдэн хотод]] анх төвлөж, 1644-1661 онд бүх хятад орныг эзлэж,  1636-1757 онд бүх Монгол улсыг байлдан дагуулж оргил тэлэлтэндээ хүрээд [[Дундад Иргэн Улс|ДИУ-д]] 1912 онд мөхжээ.

== Нэр ==
[[Файл:2014 Manchu Forbidden City Daqing Gate 01.jpg|thumb|180px|left|Мүгдэн ордны «Дайчин дука» (Дайчин хаалга 大清門)]]
Анх [[Нурхач|Нурхач баатар]] улсаа ''Да-Жинь'' буюу «Их Алтан» улс хэмээн нэрийдсэн ба хожим нь түүхчид [[Алтан улс|зүрчидийн &quot;Алтан улсаас]]&quot; ялгахын тулд '''&quot;Хожуу Алтан» улс&quot;''' гэжээ.&lt;ref&gt;[http://unuudur.mn/манжийн-талаар-товч-ойлголт-өгөх-түүхэн-баримтууд/ Манжийн талаар товч ойлголт өгөх түүхэн баримтууд]&lt;/ref&gt; Харин түүний хүү [[Дээд эрдэмт]] хаан 1636 онд үндэстнийхээ нэрийг зүрчин байсныг манж болгохын сацуу улсын нэрийг Да Чин (大清) буюу «Дай Чин» ('''&lt;big&gt;{{MongolUnicode|ᡩᠠᡳ᠌ᠴᡳᠩ}}&lt;/big&gt;''') болгон сольжээ. Да, Дай&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Д |first=Болдбаатар |title=Хятад-Монгол толь |year=2004 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=170}}&lt;/ref&gt; (大) гэдэг ханз нь '''их, том''' гэсэн утгатай, Чин (清) гэх хятад ханз олон утгатайгаас &quot;'''цэвэр'''&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book |last=Д |first=Болдбаатар |title=Хятад-Монгол толь |year=2004 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=560}}&lt;/ref&gt;''', тунгалаг'''&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;''', гэгээн'''&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;''', ариун'''&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Hitoshi |first=Kuribayashi |title=Mengwen Zonghui Mongolian-Chinese-Manchu Triglot Dictionary of 1891 |publisher=Center for Northeast Asian Studies, Tohoku University |year=2010 |location=Sendai |pages=30}}&lt;/ref&gt;&quot; гэсэн хэдэн утгыг түүхч судлаачид ашиглан тайлбарладаг бөгөөд нийлүүлж уншвал &quot;Их Цэвэр Ариун Улс&quot; гэсэн утгатай болно. Гэхдээ монгол хэлний &quot;дайчин&quot; гэх үгийг өөр нэг утгын тайлал байж магадгүй гэж үзэх санал байдаг.

Манжууд бүх хятадыг эзлэсний дараа өөрсдийгөө манжаар &quot;Dulimba&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Hitoshi |first=Kuribayashi |title=Mengwen Zonghui Mongolian-Chinese-Manchu Triglot Dictionary of 1891 |year=2010 |location=Sendai |pages=148}}&lt;/ref&gt; gurun&quot; (Дундад гүрэн), хятадаар &quot;中國&quot; гэж нэрлэх болсон. 

Хятадаар Да Чин, манж монголоор Дай Чин гүрэн гэж хэлж бичиж заншижээ. Албаны бичиг баримт, төрийн тамганд Дай Чин гэдгийг холбож нэг үг мэтээр Дайчин гэж бичдэг байснаас үүдэн, монгол хэлний дайчин (&lt;big&gt;{{MongolUnicode|ᠳᠠᠢᠴᠢᠨ}}&lt;/big&gt;) гэдэг үгтэй андуурах зүйл байдаг. 

== Түүх ==
{{Хятадын түүх}}

=== Үүсэл ===
Манж нар 8-р зуунд [[Бохай улс|Бохай]] хэмээх хүчирхэг гүрнийг анх байгуулсан. Сүүлд 1115 онд Зүрчид нар Алтан улсыг байгуулж 1125 онд хятаны [[Ляо Улс|Ляо улсыг]] эзлээд, 1127-1142 онд [[Сүн улс|Сүн улсын]] хойд нутгийг эзлэн авч, зүүн азид хүчирхэг улсын нэг болсон. 1234 онд Алтан улсыг монголчууд байлдан эзлэж, [[Их Монгол Улс|Их Монгол гүрний]] бүрэлдэхүүнд орсон. Манж нар бичиг үсгээ монголчуудаас өвлөн авч босоо уйгуржин бичигтэй болж, төрт ёс, цэргийн ухааныг монголчуудаас сурч авсан юм. 

[[Нурхачи]] баатар (1575-[[1626]]) [[манж]] аймгуудыг [[1616 он|1616]] онд нэгтгээд [[Монгол]]ын [[Лигдэн хаан]]д захидал илгээж, нийтийн дайсан [[Мин улс]]ын эсрэг хамтарч дайтахыг санал болгосноор Манж Чин улсын түүх эхэлнэ. Лигдэн хаан урьд нь Мин улсыг удаа дараа довтолж, Мин улс Лигдэн хааныг алт мөнгөөр хахуульдсан тул дахин [[Хятад]]тай байлдахыг сонирхохгүй байлаа. Мөн Нурхачиийг өөртэй нь тэгш зиндаанд харьцсанд дургүйцэж, хамтарч ажиллахаас татгалзсан байна. Тэр ч байтугай [[1619 он]]д [[Мин улс]]тай холбоо тогтоон, [[Манж]]ийн цэрэг рүү Өвөр Халхын тайж нарт 1 түмэн цэрэг өгч илгээн, байлдуулахад ялагджээ. Олзлогдсон тайж нарт Нурхачи баатар өршөөл үзүүлж тавьж явуулсан. Тэр цагаас [[Нурхачи]] [[Өвөр Халх]]ын [[тайж]] нарыг өөртөө татаж сэтгэлийг нь урвуулах болжээ. [[Чингис хаан]] &quot;Бусдын сэтгэлийг эзэл, сэтгэлийг нь эзэлсэн байхад бие нь хаа одох&quot; хэмээн сургаж байсан лугаа адил [[Нурхач]] баатар ''&quot;Дайснаа зочин болгоё, зочноо нөхөр болгоё&quot;'' гэж ярьдаг байв.

Тэгсээр [[Хорчин]], [[Горлос]] зэрэг аймгийн тайж нар, мөн Өвөр Халхын [[тайж]] нар Нурхачтай холбоотон болж, Лигдэн хаан ганцаарджээ. Өвөр Халхын тайж нар Манжтай холбоо тогтоохдоо Мин улсын эсрэг хамтарч байлдана гэж тангарагласан. Харин Лигдэн хаан Мин улсын их хэмжээний алт эрдэнэст шунаж, бусад ноёдыг өөрөөсөө түлхэх нөхцөлийг бүрдүүлсэн нь эргээд өвөрлөгчийн ноёд, их хааны хооронд дайн гарахад хүрсэн. Тухайлбал, [[1622 он|1622 онд]] Лигдэний эсрэг байлдаж ухраасан байна. [[1623 он|1623 онд]] [[Лигдэн хаан]] [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] [[Түмэд]], [[Ордос]] зэрэг нутгуудыг Манжаас өрсөн өөртөө нэгтгэсэн байна. 1624 онд зүүн монголын [[Харчин]], [[Дөрвөд (салаа утга)|Дөрвөд]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд манжид дагаар оров. Үүнийг Монголын сүүлчийн хаан [[Лигдэн хаан|Лигдэн]] тэргүүтэй ноёд язгууртнууд эсэргүүцэн манжтай байлдсан боловч төдий л амжилт олоогүй юм. 1626 онд [[Найман]], [[Баарин]], [[Огниуд]], [[Горлос]] аймгууд манжид дагав. Мөн онд Нурхач, [[Нинюань]] хотыг дайлах байлдаанд анхны ялагдалаа мингийн жанжин [[Юан Чунжуан]]&lt;nowiki/&gt;д хүлээж хэдэн сарын дараа нас нөгцжээ.

[[1626]] онд [[Нурхачи]]ийг [[Дээд эрдэмт|Абахай сэцэн хаан]] (нэр. Хун тайж, [[1592 он|1592]]-[[1643 он|1643]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://mongoltoli.mn/history/h/875 Дээд эрдэмт хаан]&lt;/ref&gt;) залгамжилж, [[Лигдэн хаан]]ыг өөрийн талд оруулахаар чармайж байв. [[Лигдэн хаан]] [[1631 он|1631]] онд Манжийн эсрэг дайтан эхэлж, нутагт нь гүн давшин орсон боловч [[1634 он|1634]] онд Манж ба түүний холбоотон [[монгол]] тайж нарын цэргийн нэгдсэн хүчинд цохигдож, [[Хөх нуур]]ын (одоогийн [[БНХАУ]]-ын [[Цинхай]] муж) зүг ухарч яваад өвчнөөр нас барав. Манжууд Хөх хотыг эзэлж, [[1636 он|1636]] онд Манжийн Абахай сэцэн хаан өөрийгөө бүх Монголын [[хаан]] өргөмжилж, улсаа &quot;Чин улс&quot; хэмээн нэрлэжээ. 

1630 онд Хорчин, Түмэд, Юншээбүү, Ордос Авга зэрэг аймгууд, 1631 онд манж нар Харчин, Асуд, Найман, Жаруд, аймгуудтай нийлэн түүний эсрэг байлдан 1632 онд Цахарт цөмрөн Лигдэний цэргийг цохижээ. 1634 онд [[Лигдэн хаан]] Шар тал гэх газар нас барсан. Ингэснээр Манжууд баруун талаасаа айх аюулгүй болсон байна. Абахай сэцэн хааны Мингийн эсрэг анхны тулалдаан 1627 онд мөнөөх [[Юан Чунжуан]]ы эсрэг болсон бөгөөд Мин улсын [[Португал|Португалаас]] олж авсан [[Их буу|үхэр бууны]] улмаас ялагдсан ба 1634 онд Абахай сэцэн хаан олзны хятад дархчуудаар үхэр буу хийлгэн анхны манж үхэр бууны хороотой болсон байна. 1635 онд өвөр монголын цэрэг манж тугийн цэрэгт бүрэн нэгджээ. 

1636 онд [[Чусонь|Солонгост]] довтлон 1637 онд Манж, Монголоос гадна хятадын Хан цэргийг байгуулан 1640-1642 онуудад хятадын Мингийн эсрэг амжилттай тулалдаануудыг хийж зүүн хойд хятадыг эзлэв. Ингээд тэрээр [[Мин улс]]ын засаглалын хэлбэрийг авч хэрэгжүүлэн зарим хан хятадыг төрийн албанд томилсон ба Нурхачийн үеийн олзны хан хятад ямар алба язгууртайг үл тооцон 5-р зэрэглэлийн хүн гэсэн ойлголтыг өөрчлөн манжид алба хаах хятадуудыг манж үндэстэн гэх болжээ. Мөн 1635 онд бүх жүрчидийг манж хэмээх болж Лигдэн хааны хүү [[Эжэй хаан]] [[Юань Улс|Юан гүрний]] хас тамгыг Абахай сэцэн хаанд өргөлөө зар тарааж, ёслол үйлдэн 1636 онд улсын нэрийг '''Манж чин улс буюу манжаар Дайчин гүрүн''' хэмээн өөрчилж Дээд эрдэмт хааныг их эзэн хаан хэмээжээ. Энэ нь тэрээр Монголчуудад '''их эзэн Чингис хааны залгамжлагч их Юан гүрнийг дахин мандуулагч''' гэх, мөн хятадуудад урдын жүрчидийн Алтан улс буюу гадны булаан эзлэгч биш гэдэг ойлголтыг өгөх бодлого байлаа.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Мөн онд халхын ноёд Дээд эрдэмт хааныг хэлэлцээр хийсэн ба өвөр монгол манжийн захиргаанд оржээ. Манжийн хаан 1638 онд жил бүр [[Есөн цагааны алба|есөн цагааны бэлэг]] өргөж байхыг халхын ноёдод тулгаж [[Субадай засагт хан|Засагт хан]] манжийг эсэргүүцэн [[Хөх хот]]&lt;nowiki/&gt;ыг уулгалан довтолжээ.

1643 онд Дээд эрдэмт хаан гэнэт өөд болж түүний ахмад хүү [[Хүүгэ]] болон эцэг нэгтэй дүү [[Доргон]] нар хаан ширээний төлөө тэмцэлдсэн боловч Манжийн хааны 5 настай хүү Фүлинг өргөмжлөхөөр тохиролцож 1644 онд [[Эеэр засагч]] хаан гэх болов.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://m.anews.mn/?nid=21002 |title=Манжийн төрийг залуурдаж явсан монгол гүнж Амирлангуйн түүх |access-date=2022-08-01 |archive-date=2022-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220801111417/http://m.anews.mn/?nid=21002 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Энэ үед хятадын Мин улс дотоодын самуунтай байсны оргил нь 1644 оны 4 сард Бээжинг [[Ли Зи Чэн|Ли Зи Чэний]] удирдсан босогчид эзлэн Мингийн сүүлчийн хаан [[Чунжэнь|Чонжэн]] амиа хорлон Мин улсын төгсгөл болсон үйл явдал байлаа. Ли Зичэн бээжинг эзэлсэний дараагаар 200.000 хүнтэй босогчдын армиа Бээжингээс зүүн хойш 80 гаруй км-т цагаан хэрэмийн [[Шанхайгуан]] боомтод байх Манжаас Мингийн нийслэлийг сэргийлэн суугаа торгон цэргийн ерөнхий командлагч [[Ү Сангуй]]н зүг хөдлөгжээ. Ү жанжины цэргийн тоо босогчдоос 2 дахин цөөн олон жил манжтай байлдаж сульдсан байсан мөн манжуудыг мэдэх болсон зэргээс үүдэн хэрэг дээрээ төр барьж байсан Доргонтой холбоо байгуулсан байна. Урдын дайсан шинэ холбоотнууд [[Чунжэнь|Чунжэн]] хааны өшөөг авах нэрээр 1644 оны 5 сарын 27-нд Ли-гийн босогчдыг бут цохин 6 сарын 6-нд Бээжинг эзлэв. Ингээд манжууд Мингийн сүүлчийн хааныг бунхлан өөрдийгөө мингийн залгамж лагч гээд 10 сарын 30-нд Эеэр засагч хааныг тэнгэрийн хөвгүүн [[хуанди]] хэмээвэй. Үүнээс хойш тэд 17 жилийг бүх хятадыг эзлэхэд зарцуулсан юм. Хятадын сүүлчийн хамгаалагч мөн сүүлчийн хунтайж Гуи гэгч Мин улсын  дагуул улс байсан Бирмийн хаанаас орогнол эрж очсон авч Ү Сангуйн удирдсан манжийн нэхэх арми түүнийг олзлон Хунаньд авчран 1662 онд цаацалжээ. [[Эеэр засагч]]ийн эхний 7 жил хэрэг дээрээ [[Доргон]]ы засаглал байлаа. Мөн олон манж язгууртан ноёдын эсэргүүцлийг сөрөн Бээжинг Манжийн нийслэл болгосон нь хэт алсын хараагүй явдал болсон авч тухайн үедээ Мин улсыг эзлэх явдлыг түргэтгэсэн билээ. Түүний шууд оролцоотой 1645 онд гарсан бусад үндэстнийг манжуудын адил тав гэзэг тавих хааны зарлиг гаргасан нь хятадуудын хэр үнэнчийг шалгах шалгуур болсон юм. Энэ нь күнзийн уламжлалтай Хан үндэстний хувьд том доромжлол байсан ба зарлигийг  үл дагагчдын толгойг авч байсан ч эсэргүүцэгчид 1650 он хүртэл байсаар асан бөгөөд зарлиг бүрэн хэрэгжтэл хятад даяар 25  сая хүн цаазлагдсан гэдэг байна.

1646 онд Сөнөдийн Тэнгис хэмээгч манжийг эсэргүүцэн босч албат иргэдээ аван халхад нүүж ирэн удаах он нь халхын ноёд Тэнгисийг өмгөөлөн манжтай тэмцэж байв. Доргон 1650 онд авд явж байгаад осолдож Эеэр засагч хаан 12 настай тул түүний эх хатан төрийн ихэнхи үйлийг явуулж байсан ба Эеэр засагч 1661 онд 24 насандаа цэцэг өвчнөөр өөд болов. Эеэр засагчийн өөрийн засаглалын үед халх манж хоёул аядуу бодлого барьж байсан бололтой. Үүний жишээ нь 1655 онд Өндөр гэгээн өөрийн урласан дэлгэмэл болон цутгамал бурханаар манжийн хаанд бэлэг хүргүүлсэн, 1657 онд Засагт хан манжийн хаанд элч илгээн бичиг барьсан, 1658 онд манжийн хаанаас халхын ноёдод бэлэг хүргүүлсэн зэрэг явдал болно. Манжийн хаад язгууртнууд [[Нурхач|Нурхачийн]] үеэс улс төрийн болон бусад зорилгоор монголчуудтай ураг барилцсаар ирсэн ба хаад нь Монголын Юан гүрний хаадын удам алтан ургаас хатан авдаг байсан юм. Монгол хатнаас төрсөн анхны манж хаан бол [[Эеэр засагч|Эеэр засагч хааны]] гутгаар хөвгүүн Шуани буюу 1662 онд хаан ор суусан [[Энх амгалан|Энх-Амгалан]] хаан юм. Тэрээр 61 жил төр барьсан бөгөөд түүний үеийг Энх амгалангийн үе гэх бөгөөд энэ үед манж гүрэн нийгэм эдийн засаг цэрэг улс төрийн хамгийн хүчирхэг оргилдоо хүрсэн юм. 8 настай хаан болсон түүний он удаан жилийн амжилтын эхийг эцэг нь тавьсан гэж үзэх үндэстэй юм. Учир нь Эеэр засагч хаан Доргоны дарангуйлалыг давтуулахгүйн тулд үхэхээсээ өмнө хүүдээ үйлчлэх 4 тэргүүн зөвлөх сайд Сонин, Эбилүн, Сүксаха, Обои нарыг томилж хааны нэрийн өмнөөс засаглах эрхийг өгч харилцан хоорондоо эсрэг нөлөө үзүүлэхээр алба тушаалын хуваарилалт хийж өгсөн байна. Бас 4 сайдын үнэнч байдлаас гадна хаан ширээнд санаархах хааны гэр бүлийн ойрын хамаатан садан бус улсыг сонгосон нь нэг чухал үйл болсон байна. Хэдий тийм авч цаг хугацааны уртад Обоид хаан ширээнд суух боломж гарсан бөгөөд хувь хүний чанар, хуучинсаг үзэл, биеэ тоосон ихэмсэглэлээсээ болж залуу хаантай сөргөлдсөн боловч 1669 онд 15 тай хаан хашир улс төрч цэргийн гарамгай жанжинг хүчгүйдүүлэн шоронд хорьж чадсан байна.

=== Чин гүрний алтан эрин ===
[[Энх амгалан|Энх амгаланг]] хааны (1654-1722 он) үед 1673 онд өмнөд хятадын [[Юньнань муж|Юньнань]], Гуйжоу, Гуандон, Фүжиэны захирагч нар болох хан үндэстэн [[Шан Кэжи]], [[Жэн Зонмин]] болон [[Ү Сангуй]]&lt;nowiki/&gt;тан нийлэн бослого гарган тэмцлээ 8 жил үргэлжүүлсэн ба энэ нь тусгаар тогтнох гэхээсээ илүүтэй эрх ямбаны төлөөх тэмцэл байсан бөгөөд түүхэнд '''3 феодалын бослого''' гэгджээ. Мөн энэ үед Ойрад Монгол [[Галдан бошигт хаан|Галдан хааны]] засаглал дор хүчирхэгжин “[[Зүүнгарын хаант улс]]” хэмээгдсэн ойрад монгол 1640 оны “Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз”-ыг зөрчин халх ойрад хоёр монгол 1673-74 онуудад хоорондоо дайтаж эвдрэлцэх болов. Галдан бошогт хаан 1676 -1686 онуудад бүх ойрадыг нэгтгээд зогссонгүй [[Дээд монголчууд|Хөх нуур]], [[Моголистан]], [[Хамил тойрог|Хами]], [[Турфан хот|Турфан]], [[Кашгар]], [[Яркендын хант улс|Яркенд]], [[Сайрам]], [[Ферганы хөндий]], [[Бухар]], [[Самарканд]] хотууд руу довтлон эзэлжээ. Үүний зэрэгцээ манж болон оростой худалдаа хийж байв. Тэрээр 1687 онд цэргийн хүчээр халхыг нэгтгэх оролдлого хийсэн нь амжилтанд хүрээгүй юм. Халх ойрдын дайнд халхууд ялагдан зугтаж Чуулалт хаалган хүрч буудалсан болон манжийн цэргийн хүчин Улхын голд Галдантай байлдсан нь 1690 оны явдал болно. 1691 онд [[Долоннуурын чуулган]]д халхын 4 аймгийн ноёд Манж чин улсад дагаар оров. 1696 онд манж халхын цэрэг Галданг Тэрэлжийн зуун модонд байлдан цохижээ. 1697 онд Ойрдын хаанаар [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] тодорч Галдан бошогт хаан тэнгэрт халивай. Энх-Амгалангийн хаанчлалын үед хятадад одон орон, математик, газар зүй болон бусад шинжлэх ухаан гойд хөгжөн дэвшсэн ба мөн үед сарны тооллыг нарийвчлан засч сайжруулан шар зурхайг гарган нийтээр мөрдүүлжээ.

1689 оны 9-р сарын 6-нд Чин улс &quot;[[Нерчийн гэрээ (1689 он)|Нерчийн гэрээ]]&quot;-г Оросын хаант улстай байгуулж анх удаа умард хил хязгаараа тогтоож байжээ.  

1722 оны өвөл [[Энх амгалан]] хаан өөд болж түүний 4 дөх хүү ''Юн чин ван'' Иньжэнь буюу [[Найралт төв]] хэмээгдэн 1723 онд хаан ор суув. Энхамгалангийн засаглалын сүүлийн жилүүдэд ах дүү нартайгаа таарамж муутай байснаас гадна хааны гэрээсийг өөрчлөн засч хаан суусан хэмээн хэлэгдэж асан Иньжэнь Манжийг хатуу чанд гараар барьж байв. Тэрээр төрийн албаны шалгалтыг хатуу чанд болгон төрийн албан хаагчдыг чанга шалгуураар шалган хан үндэстэн хятадуудад итгэл хүлээлгэн өөрийн ах дүү төрөл ургийн ноёдын оронд төрийн өндөр албан тушаалд тавьсан байна. Мөн тэрээр хээл хахуулийн эсрэг хатуу байр сууринаас хандан, мөнгөний ханшийг дураар тогтоох явдлыг эцэс болгож зөрчсөн этгээдийг цаацлах хүртэл хатуу чанга шийтгэж байв. Түүний засаглалын үед Халх дах ноёрхолоо бэхжүүлэн [[Сайн ноён аймаг|Сайн ноён аймгийг]] нэмж байгуулан халхыг 75 хошуунд хуваан халх дах манжийн цэргийн өртөөг бэхжүүлж монголын ноёдод цалин пүнлүү өгөх болжээ. 1735 онд Найралт төв хаан өөд болж түүний хүү ''Бао [[чин ван]]'' Хунли 1736 онд 24 насандаа [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]] хэмээгдэн Тэнгэрийн тэтгэсний анхдугаар оныг эхлүүлэв. Түүний засаглалын үед 1755 онд Монголын тусгаар тогтнолын  сүүлчийн голомт ойрад түмэн маань дотоодын зөрчлийн улмаас манж нарт эзлэгдэн алж хядуулах, нутаг заагдан цөлөгдөх, зугтан одох зэргээр таран бутарчээ. 1755-1758 онуудад хотгойдын [[Чингүнжав]], хойдын [[Амарсанаа]] нар халх ойрадын бослогыг эхлүүлж манжийн эсрэг тэмцсэн боловч нэгдмэл удирдлагагүй алаг цоог гарсан бослого тэмцлүүд санасан үр дүнд хүрээгүй билээ.

=== Манжийн доройтол ===
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийн тэтгэсэний]] засаглалын үед Манж улсад хээл хахууль газар авч манжийн оргил үе дууссаны дохио гарч эхэлжээ. Үүний жишээ нь түүнийг үхмэгц буюу [[Сайшаалт ерөөлт|Сайшаал ерөөлтийн]] тэргүүн онд (1796) “'''цагаан лянхуа нийгэмлэг'''”-ийн бослого гарч 8 жил үргэлжилсэн нь Манжийн хүчийг ихээхэн сулруулсан юм. Энэ үед манжийн газар нутгийн хэмжээ 13 сая хавтгай дөрвөлжин километр хүрч ноёрхолынхоо оргилд хүрсэн ба [[Монгол нутаг|Монгол]]ыг гадаад монголын 4 аймаг (Сэцэн хан аймаг 23 хошуу, Түшээт хан аймаг 20 хошуу, Сайн ноён аймаг 24 хошуу, Засагт хан аймаг 19 хошуу), Дарьгангын хааны сүрэгчин тусгай хошуу, [[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхайн]] (5 хошуу болон Хөвсгөлийн овог), Ховдын хязгаар 30 хошуу, Ил тарвагатайн 13 хошуу, Хөх нуурын 29 хошуу, Эзний хошуу, Алшаа хошуу, дотоод монголын 24 аймаг 49 хошуу (Жирэм, Зост, Зуу үд, Шилийн гол, Улаанцав, Их зуу 6 чуулган), Цахар 8 хошуу, Түмэд 2 хошуу, [[Уйгурууд|Уйгар]]ыг Шинжааны урд 6 хот, Түвдийн Хашаг,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.tolgoilogch.mn/_fyvrpygvg1 |title=Монголчууд ихэд нөлөө үзүүлсэн Түвдийн түүх |access-date=2022-07-30 |archive-date=2022-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730083455/https://www.tolgoilogch.mn/_fyvrpygvg1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; хятадийг 18 мужид хуваан захирч байв. 

1860 оны 11-р сарын 2-нд &quot;[[Бээжингийн гэрээ (1860)|Бээжингийн гэрээ]]&quot; байгуулсан. Оросын хаан улсын Засгийн газар хошууч генерал [[Николай Игнатьев|Н.Игнатьев]] тэргүүтэй онцгой төлөөлөгчдийг 1859 оны 3-р сард Бээжин рүү илгээж Чин гүрний ван Гүнтэй хэлэлцээ хийжээ. Энэ Гэрээний дагуу Уссури голоос далай хүртэл хилийн шугам тогтоожээ. Мөн уг Гэрээгээр Монголын Өргөөнд Оросын консул суулгахаар болсон.

Ингээд тэнгэрийн тэтгэсний дараагаар 1796-1820 онд Юньян буюу [[Сайшаалт ерөөлт|Сайшаал ерөөлтийн]], 1821-1850 онд [[Төр гэрэлт|Төр гэрэлтийн]], 1851-1861 онд [[Түгээмэл элбэгт]]ийн, 1862-1874 онд [[Бүрэн засагч]]ийн, 1875-1908 он [[Бадаргуулт төр]]ийн хаанчлалаар Манж чин улсын үе үргэлжлэн, 1909-1911 онд [[Пүи|Хэвт ёс]]ны хаанчлалаар төгсгөл болжээ. 1861-1908 онуудад хэрэг дээрээ Цыши хатан Манжийн төрийг барьжээ. Тэрээр 1861 онд гарсан төрийн эргэлтээр Гон хунтайжийн тусламжтай Сүшүний ахалсан 8 засаг баригч ноёдыг хөөн гаргаж [[Түгээмэл элбэгт]] хааныг үхэхийнх нь өмнө Цышигийн хүү [[Бүрэн засагч]] хаанаар залгамжлуулахаар заалгажээ. Ингээд Бүрэн засагчийн мөн түүний залгамжлагч Цышигийн зээ дүү болох Зайтянь буюу Бадаргуулт төрийн нийт 47 жил Цыши “хөшигний араас захирагч” байсан байна.

19-р зуун 20-р зууны эхэн Манжийн бууралт мөхөлийн үе байж дотоодын нийгмийн хагарал мөргөлдөөн, манжийн эсрэг бослого тэмцэл, барууны түрэлт, эдийн засгийн царцалт, хээл хахууль, хүн амын огцом өсөлтөөс үүдсэн хүнсний хомсдол, байгалийн гамшиг зэрэг нь тус улсыг сульдаан доройтуулж, хятадын үндэсний үзэлтнүүд болон чинээлэг давхрагынханы хийсэн хөрөнгөтний хувьсгалаар Манж чин улс мөхжээ. Манжийн эсрэг бослого тэмцлүүдээс хамгийн том нь [[Тайпингийн бослого]] бөгөөд 1851 онд [[Хон Сюцюань]] гэгч [[Гуйжоу]] мужийг эзлэн “'''Их энхийн тэнгэрлэг хаант улс'''”-ыг байгуулан өөрийгөө хаан нь хэмээснээр эхэлж  өргөн олныг хамарчээ. Энэ бослого нь өмнөд хятадыг бүхэлд нь хамарч иргэний дайны байдалд хүрч 1864 оныг хүртэл 14 жил үргэлжлэн 20-30 сая хүн үрэгдсэн ба Манжийн хааны хүсэлтээр ирүүлсэн Британи болон Францын орчин үеийн зэвсэглэлтэй цэргийн оролцоотой дарагджээ. Үүнээс гадна 1856-1873 оны [[Юньнань|Юньнан]]д гарсан [[Хмонг ястан|Мяо хүмүүс]]ийн болон [[Хотон (үндэстэн)|Хотон]] Пантайгийн эсэргүүцэл, 1862-1877 оны лалын шашинтнууд “[[Цагаан малгайтны бослого|Цагаан малгайтны]]”&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=https://www.tolgoilogch.mn/_00z6+fcj7z |wayback=20220730004802 |text=Ардын дуу &quot;Гоолингоо&quot;-гийн үнэн түүх ийм ажээ |archiv-bot=2023-10-06 21:12:58 InternetArchiveBot }} Tolgoilogch.&lt;/ref&gt; бослогууд мөн Монгол оронд 1870 онд Их хүрээнд манжийг эсэргүүцсэн ардын хөдөлгөөн, 1880 онд [[Цэрэг Онолтын Улиастайн бослого|ард Онолтийн удирдлагаар Улиастайн цэргийн бослого]], Ордосын дугуйлан, 1900 онд Улиастайд манжийн эсрэг монгол цэргийн бослого, 1906 онд Их хүрээнд хятадын мөнгө хүүлэгч худалдаачдын эсрэг ардын хөдөлгөөн зэрэг бослого хөдөлгөөнүүд гарч байв.

=== Чин гүрний сүүлч үе ===
19-р зуунд Европын улсууд эрчтэй хөгжин колончлох, эдийн засгийн ашиг сонирхолдоо бусад улсыг хамруулах бодлогыг явуулж байсан нь Манжийн тэнгэрийн доорхи бүхнийг захирах бодлоготой мөргөлдөж эхэлсэн байна. Их Британи болон Францын хятадад дахъ хар тамхины наймааг нь хаах гэсэн 1838 оны Манжийн оролдлогын хариуд дайн зарласнаар 1839 онд [[Хар тамхины дайн]] эхлэв. Уг дайнд орчин үежсэн Британичууд тэнгис болон эх газарт хоцрогдсон Манжийн цэргийн хүчнийг хялбархан цохиж 1842 онд ялагдсан манжууд Нанкинд тэгш бус гэрээ Британитай байгуулсан байна. Уг гэрээ ёсоор Манжууд дайны төлбөр төлөхөөс гадна боомтуудаа ёвропчуудад нээн онцгой эрх эдлүүлэх болон [[Хонконг|Хонконгийг]] Британид өгчээ. Барууныхан үүгээр ханасангүй, 1854 онд Британичууд Нанкины гэрээг дахин авч үзэх хятадын гол мөрөнд онцгой эрх эдлэх Бээжинд Элчин сайдын яам нээх зэрэг зүйлийн тулгалтанд Манжууд эсэгүүцсэнд дахин дайн зарласанаар 1856 онд Хар тамхины 2-р дайн эхэлсэн байна. 

Энэ дайн 1858 онд Британи болон Америк, Француудтай өмнөхөөс илүү доромж гэрээг Тяньжинд байгуулснаар дуусаж Манжууд албаны бичиг баримтуудаа англи хэл дээр хийх, Британийн байлдааны онгоцуудад хятадын гол мөрнөөр чөлөөтэй нэвтрэх онцгой эрхийг өгчээ. Үүнээс гадна 1844 онд Вансяд Америктай тэгш бус гэрээ, 1860 онд Бээжинд, 1881 онд Петербургт Оростой гэрээ байгуулан онцгой эрхүүдийг өгч 1894-1895 онд Японтой хийсэн дайнд ялагдал хүлээжээ. Энэ мэт дорой байдал нь Хятадын үндэсний үзэлтнүүд, шинэчлэгчдийн дургүйг ихээхэн хүргэж байсны дээр '''[[Цыши]]''' хатны өөрийн сүр хүчийг нэмэгдүүлэхийн тулд гаргасан их хэмжээний зардал тансаглал, энгийн ардын ядуурал зэргээс үүдэн Манжийн засаглалыг эсэргүүцэгчдийн тоо ихэд нэмэгдэхийн хажуугаар европынхон буюу гадныхныг үзэн ядах үзэл дэвэрчээ. 1898 онд [[Бадаргуулт төр]] хааны “[[Шинэтгэн засах 100 өдөр]]” гэгч шинэтгэлийн бодлогоор хуучин хууль журмуудыг хүчингүй болгон [[Ли Хунжан]] зэрэг хуучинсаг үзэлтэй гэгдсэн улсыг албанаас буулган Кан Юүвэй мэт шинэчлэгчдийг өндөр албанд томилсон боловч Цыши хатан түүнийг таслан зогсоож ордны хорионд оруулсан байна. Энэхүү өөрчлөлтөөс улбаалан Манжуудын Монголтой хийсэн хуучин гэрээ хэлцлүүд, Монголтой холбоотой хууль цаацуудад өөрчлөлт орж эхэлсэн ба Монголын газар нутагт хятадуудыг суурьшуулахгүй байх зэрэг тохиролцоо алдагдаж Монголд тариалан хөгжүүлэх нэрээр 1906 онд хятадуудыг монголд нүүлгэх товчоо гэгчийг Бээжинд байгуулсан зэрэг нь Монголчуудын дургүйг мөн ихээхэн хүргэсэн явдал болжээ. 

Түүхэнд “[[Ихэтуанийн бослого|Ихэтуанийн болого&quot;]]  боксчдын бослого хэмээгдсэн эсэргүүцлийн хөдөлгөөний тэргүүн зорилт нь Манжийн хаант засаглалыг түлхэн унагаж харийнханыг хятадаас хөөн гаргах байсан ч Цыши хатан сайд нараараа дамжуулан тэднийг хянаж удирдагчаар нь “Чин улсыг дэмжин гадныхныг устгая” гэсэн уриа гаргуулан эрчимжүүлжээ.&lt;ref&gt;[https://mn.unansea.com/боксчин-бослого-тайлбар-түүх-зорилго/ Боксчин Бослого: Тайлбар, Түүх, Зорилго, Шалтгаан, Үр Дагавар]&lt;/ref&gt; 1899 онд боксчид хятадад байсан хэдэн мянган загалмайтны шашны номлогчдыг толгойг нь тасдах, амьдаар нь өвчих зэргээр хэрцгийгээр алж хэдэн аван мянган христэд итгэгч хятадуудыг алж хядсан үйлдэл хийснийг Цыши өөгшүүлэн дэмжиж байв. 1901 онд Германы Элчин сайд алагдсанд 25.000 хүний бүрэлдэхүүнтэй 8 улсын цэргийн хүчин Бээжинг эзлэхэд зугтан гарсан Цыши болон Манжийн засаг захиргаа хамтын хүчний тавьсан шаардлагыг хүлээн авч их хэмжээний мөнгөөр төлбөр хийн Бээжинг эргүүлэн авчээ.&lt;ref&gt;[https://mn.eferrit.com/1900-оны-хятадын-боксчдын-бослого/ 1900 оны Хятадын боксчдын бослого]&lt;/ref&gt; Энэ үед цэргийн жанжин болон дипломатч [[Ли Хунжан]] Чин улсын гадаад бодлогод их нөлөөтэй байсан.    

19-р зууны хоёрдугаар хагас 20-р зууны эхэнд Чин улсын дотоод гадаад байдал ихээхэн сулран доройтсон тул өөрийн улсын хэмжээнд 1901 онд “[[Шинэ засгийн бодлого]]” хэмээн эдийн засгийн шинэчлэлийн хөтөлбөрийг зарласан. 1908 онд хатан хаан Цыши болон Бадаргуулт төр хаан хоёр ''Чунь чин ван'' буюу [[Зайфөн]]ий ахмад хөвгүүн 2 настай [[Пүи|'''Пүиг''']]г хаан суулгахаар гэрээслэн сульдаж доройтсон хэзээ мөдгүй сүйрэх гэж буй хаант төрийг үлдээгээд хоёул ойролцоо өөд болцгоов. Цыши үхэхийнхээ өмнө итгэлтэй тайганаараа хаанд хор өгүүлжээ гэх нь бий ч өөр хувилбараар [[Юань Шикай|'''Юан Шикай''']] хоёуланг нь гар буугаар буудаж хороосон гэх нь ч байдаг юм байна. Ингээд Зайфөн засаглалыг авснаар генерал Юан шикай албанаасаа буужээ. 1911 онд Зайфэн үндсэндээ Айшин гиоро овгийнхноос бүрдсэн “Хааны гэр бүлийн танхим”-ыг байгуулж төрийн хэргийг явуулах болсон байна.  Мөн 1911 оны 10-р сарын 10-нд [[Цагаагчин гахай жилийн хувьсгал|Цагаагчин гахай жилийн хувьсгалаар]]д Дундад Иргэн Улс (Бүгд найрамдах Хятад улс)-ыг байгуулж Нанжинд [[Сунь Ятсен|Сүнь Ятсэн]]&lt;nowiki/&gt;ээр толгойлсон Засгийн газар байгуулснаа зарласан байна. Үүний дараагаар хэд хэдэн муж Манжаас салж ДИУ-д орж эхэлсэн тул Манжийн засгийн газар хувьсгалчдыг даруулахаар Юан Шикайд Манжийн анхны орчин үеийн зэвсгээр зэвслэгдсэн орчин үеийн цэрэг байлдааны арга барилд суралцсан [[Бэйянгийн арми|Бэйянгийн армиа]] захирах эрхийг нь буцаан өгчээ. Юан Шикай ерөнхий сайд болж өөрийн танхимаа бүрдүүлсний дараа хатан хаан Лонуйгийн оролцоотойгоор Зайфэнийг эрх мэдлээс нь салган Чин улсын улс төрийн гол тоглогч болов. [[Сунь Ятсен|Сунь Ятсэн]] үндсэн хуульт Бүгд найрамдах засаглалыг хүсч байсан бол Юан Шикай үндсэн хуульт хаант засгийг байгуулахыг зорьж байсан ч хоёул Хятадын эрх ашгийг урьтал болгон үзэж байв. Ингээд Юан Шикай [[Лонуй хатан|Лонуй хатны]] зөвшөөрлөөр хувьсгалчидтай хэлэлцэн тохиролцох оролдлогыг хийж эхлэв. Сунь Ятсэн Бүгд найрамдах улс байгуулж дэмжлэг үзүүлбэл Юан Шикайг ерөнхийлөгч болгоход бэлэн байлаа. Хэд хэдэн удаагийн яриа, хэлэлцээний үр дүнд 1912 онд Лонгуй хатан, хааны хаан ширээнээс татгалзах тухай зарлигийг гаргаснаар хятадад 2000 гаруй жил тогтсон хаант засаг мөн 300 шахам жил (1616-1912) тогтносон Манж чин улсын ноёрхолд цэг тавьжээ.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=https://www.sonin.mn/news/politics-economy/388 |wayback=20220729202808 |text=ХХ зууны Монголд тохиосон гурван хувьсгалын эхний 10 жилийн тухай эргэцүүлэл |archiv-bot=2023-10-06 21:12:58 InternetArchiveBot }} М.Далайхүү Эх сурвалж: &quot;Монцамэ&quot;.&lt;/ref&gt;

== Засаг төр ==

=== Төрийн бүтэц зохион байгуулалт ===
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Чин гүрний яамдын харьяа хүрээлэн, хэлтэс товчоод
! rowspan=&quot;2&quot; |Байгууллагийн нэр (манж нэр)
! rowspan=&quot;2&quot; |Хятад ханз
! colspan=&quot;2&quot; |Огноо
! rowspan=&quot;2&quot; |Тайлбар
|-
!Байгуулсан он
!Татан буугдсан он
|-
! colspan=&quot;5&quot; |Шинэ Засгийн бодлогоос өмнөх үеийн төрийн байгууллага (1616-1901)
|-
|Дотоод яам (dorgi yamun)
|内閣
|1644
|1912 оны 2 сар
| 
|-
|Цэргийн төв зөвлөл (coohai nashūn i ba)
|軍機処
|1729
|1911
| 
|-
|Дотоод хэргийг бүгд ерөнхийлөн захирагч яам 
(dorgi baita be uheri kadalara yamun)
|内務府
| 
| 
|
|-
|Угсааны хэргийг захирагч яам (uksun be kadalara yamun)
|宗人府
|1652
|1912 оны 2 сар
|[[Айсингиоро|Айсингиоро овгийнхны]] асуудлыг хариуцсан яам
|-
|Түшмэлийн яам (hafan i jurgan)
|吏部
| rowspan=&quot;6&quot; |1631
| rowspan=&quot;4&quot; |1911
| 
|-
|Өрхийн яам (boigon i jurgan)
|戸部
| 
|-
|Ёслолын яам(dorolon i jurgan)
|礼部
| 
|-
|Цэргийн яам(coohai jurgan)
|兵部
| 
|-
|Шүүх яам (beidere jurgan)
|刑部
| rowspan=&quot;2&quot; |1912 оны 2 сар
| 
|-
|Үйлдвэрлэх яам(weilere jurgan)
|工部
| 
|-
|[[Мүгдэн|Мүгдэнгийн]] таван яам
|盛京五部
|1658-1691
|
|1658-1691 оны хооронд Цэрэг, Ёслол, Өрх, Шүүх, Үйлдвэрлэх яамдыг тус бүрд нь байгуулсан.
|-
|Бунханы ёслолын яам
|陵寝礼部
| 
|1913 
| 
|-
|[[Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яам]] (tulergi golo be dasara jurgan)
|理藩院
|1639
|1912 
| 
|-
|Бүгд байцаагч яам (uheri be baicara yamun)
|都察院
|1636
| rowspan=&quot;7&quot; |1912 оны 2 сар
| 
|-
|Дали хүрээлэн (beiden be tuwancihiyara yamun)
|大理院
| rowspan=&quot;4&quot; |1644
| 
|-
|Бичгийн утгачийн хүрээлэн (bithei yamun)
|翰林院
| 
|-
|Улсын хөвгүүдийн сургууль (gurun i juse be hūwašabure yamun)
|国子監
| 
|-
|Тэнгэрийг сүслэх хүрээлэн (abka be ginggulere yamun)
|欽天監
| 
|-
|Хиа захирах газар (hiya i ba)
|侍衛処
| 
|
|-
|Нийслэл хотын хянан байцаах хэлтэс
|京城巡防処
|1853
| 
|-
|Тайпу хэлтэс (adun be kadalara yamun)
|太僕寺
| rowspan=&quot;4&quot; |1644
|
|
|-
|Тайчан хэлтэс (wecen i baita be aliha yamun)
|太常寺
|
|
|-
|Гуанлү хэлтэс (sarin be dagilara yamun)
|光禄寺
|
|
|-
|Хонлү хэлтэс (doro jorire yamun)
|鴻臚寺
|
|
|-
|Шэнжи хуаран (mergen fakjingga kūwaran)
|神機営
|1861
|
|
|-
|Жянрүй хуаран (silin dacungga kūwaran)
|健鋭営
| 
|
|
|-
|Хуоци хуаран (tuwa i agūra i kūwaran)
|火器営
| 
|
|
|-
|Хуйкао фу (acabufi baicara yamun)
|会考府
|1723
|
|
|-
|Шүньтянь фу
|順天府
|1644
|1912 оны 2 сар
|Бээжин хотын өөр нэр
|-
|Улсын түүхийн хүрээлэн (gurun i suduri kuren)
|国史館
|1765
|
|
|-
|Найман хошууны бүгдийн даргын яам (gūsai yamun)
|八旗都統衙門
|
|
|
|-
|Цэргийн бүгд захирагчын яам (yafahan coohai uheri da yamun)
|歩軍統領衙門
|1644
|
|
|-
|Хармөрөний жанжины ордон (sahaliyan ula i jiyanggiyūn yamun)
|黒竜江将軍衙門
|1683
|
|
|-
! colspan=&quot;5&quot; |Шинэ Засгийн бодлогоос хойшх үеийн төрийн байгууллага (1901-1912)
|-
|Гадаад улсын хэргийг захирах яам (tulergi geren gurun i baita be icihiyara jurgan)
|外務部
|1901
|1912 оны 2 сар
|Гадаад хэргийн яам
|-
|[[Дай Чин гүрний банк]] 
(daiching gurun i boigon jurgan i menggun hūdai kūwaran)
|大清戸部銀行
|1905
| 
|
|-
|Бичгийн яам (tacikū be kadalara jurgan)
|学部
|1905
|
|
|-
|Хууль зүйн яам
|法部
|1906
|
|
|-
|Тариалан, үйлдвэр, худалдааны яам(tarire weileme hūwašara jurgan)
|農工商部
| rowspan=&quot;2&quot; |1906
| rowspan=&quot;8&quot; |1912 оны 2 сар
|
|-
|Иргэнийг засагч яам (irgen be dasara jurgan)
|民政部
|
|-
|Хянан цагдах яам
|巡警部
|1905
|
|-
|Шуудангийн яам (giyamulame ulara jurgan)
|郵伝部
|1906
|
|-
|Мэргэдийг засах хүрээлэн (dasan be hebdenere yamun)
|資政院
|1907
|
|-
|Жюньзи фу
|軍咨府
|1906
| 
|-
|Хянан шалгах 
|検査庁
| 
| 
|-
|Давс тээвэрлэлтийн хэлтэс
|長蘆塩運使司
| 
| 
|}

=== Засаг захиргааны хуваарь ===
[[Зураг:Qing_Dynasty_1820.png|thumb|right|Газар нутаг. 1820 он]]
Чин улс 18-р зууны сүүлээр [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийн тэтгэсэний]] хаанчлалын үед [[Дотор газар]] (18 муж), өнөөгийн зүүн хойд гурван муж ([[Хармөрөн муж|Хармөрөн]], [[Гирин муж|Жилинь]], [[Ляонин муж|Ляонин]]), [[Өвөр Монгол]], [[Ар Монгол]], [[Шинжаан]], [[Төвөд]]ийг хамарсан өргөн уудам нутгийг эрхшээхдээ 13 сая км² газар нутагтай болсон байв. 19-р зууны сүүлээр Чин улсын төрд хятад түшмэд олноор төрийн дээд эрх мэдэлд нөлөөлөх болсноор Манжуур, Шиньжяныг задалж, дотор газрын 18 муж дээр нэмж 22 муж болгон өсгөжээ. Фужянь дотор байсан Тайванийг дотоод 19 дэх мужаа болгосон авч 1895 онд болсон [[Хятад-Японы нэгдүгээр дайн|Япон-манжийн дайнд]] ялагдсанаар Японы мэдэлд шилжүүлсэн. 

Үүнээс гадна [[Солонгос]] (тухайн үеийн [[Чусонь]]), [[Дай Вьет|Вьетнам]], Афганы Катоор улс, [[Кокандын хант улс]], Непал зэрэг улсууд Чинд алба барьдаг хараат улс байсан.

==== Манжуурын захиргааны хуваарь ====
Чин Улсын төрөөс манжуур буюу өөрсдийн эх нутгийг [[Гириний жанжин]], [[Хармөрөний жанжин]], [[Мүгдэний жанжин]] гэсэн гурван жанжин захирах тусгай захиргааны бүс болгосон нь 1907 он хүртэл хүчинтэй байснаа, хятадууд олноор суурьшсан тул дотор газрын адилаар муж болгон өөрчилсөн.

'''Гириний жанжин''' нь одоогийн [[БНХАУ]]-ын [[Жилин муж|Жилинь мужийн]] өмнө, [[Хармөрөн муж|Хармөрөн мужийн]] зүүн өмнө, [[ОХУ]]-ын [[Приморийн хязгаар]], [[Хабаровскийн хязгаар]] нутгийг харьяалж байсан. Гириний жанжингийн доор дараах туслагч жанжины нутгууд харьяалагдаж байсан. 

# Нингутагийн туслагч жанжин 
# Бэдунагийн туслагч жанжин
# Гириний туслагч жанжин
# Алачугийн туслагч жанжин
# Лалины туслагч жанжин
# Хунчуны туслагч жанжин 
# Иланы туслагч жанжин

'''Хармөрөний жанжин''' нь одоогийн Хятадын Хармөрөн мужын ихэнх нутаг, Хөлөнбуйр, [[Орос|Оросын]] [[Амур муж|Амур мужийн]] нутаг багтаж байсан. Дараах туслагч жанжингийн хуваарь нутагт хувааж байсан.

# Хармөрөний туслагч жанжин
# Мэргэний туслагч жанжин
# Цицихарын туслагч жанжин
# Бутхагийн туслагч жанжин
# Хайлаар дахь Хөлөнбуйрын туслагч жанжин
# Тонкэний туслагч жанжин 

'''Мүгдэний жанжин''' нь одоогийн [[Ляонин муж|Ляонин мужийн]] нутаг бүхлээрээ багтана.

# Мүгдэний туслагч жанжин
# Жиньжоугийн туслагч жанжин
# Зиньжоугийн туслагч жанжин
# Хэтуалагийн туслагч жанжин

==== Дотор газрын захиргааны хуваарь ====
&lt;div style=&quot;column-count: 2;&quot;&gt;
#Жили, одоогийн [[Хэбэй]]
#[[Хөнань]]
#[[Шаньдун]]
#[[Шаньси]]
#[[Шэньси]]
#[[Ганьсү]]
#[[Хүбэй]]
#[[Хүнань]]
#[[Гуандун]]
#[[Гуанши]]
#[[Сычуань]]
#[[Юньнань]]
#[[Гуйжоу]]
#[[Жянсү]]
#[[Жянши]]
#[[Жөжян]]
#[[Фужянь]] (1895 он хүртэл Тайванийг багтаасан)
#[[Аньхүй]]
&lt;/div&gt;

* 19-20-р зуунд нэмэгдсэн 5 муж
&lt;div style=&quot;column-count: 2;&quot;&gt;
#[[Шинжаан]]
#[[Тайвань]] (1895 он хүртэл)
# Фөнтянь, одоогийн [[Ляонин]]
#[[Гирин]]
#[[Хармөрөн]]
&lt;/div&gt;

==== Монгол, Төвөдийн захиргаа ====
Манжийн төрөөс монголчуудыг захирахдаа Гадаад монголын төрийг засах явдлын яамнаас тухайн газар оронд томилогдсон төлөөний сайд, жанжны шууд удирдлагын дор аймгуудын чуулган даргын газар ажиллаж байв.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Шинжлэх Ухааны Академи |title=Монгол Улсын Түүх |publisher=Адмон ХХК |year=2003 |edition=1 |volume=4 |location=Улаанбаатар |pages=165-176}}&lt;/ref&gt; Чуулган нь тухайн аймгийн хошууны үйл ажиллагааг хянаж байх үүрэгтэй бөгөөд чуулган бүрд чуулган дарга 1, дэд даргад тухайн чуулганд хамрагдах газар нутгийн их, багаас хамаарч 2-3 хүнийг тавьж байв.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Засаг хошууг угсаа залгамжилсан ноён Манжийн хуулинд заагдсан эрх хэмжээний дотор захирах бөгөөд тамгын газрын тусламжтай ажил хэргээ явуулах ба тамгьгн газарт туслах түшмэл, захирагч, мэйрэн, залан зэрэг хүн ажилладаг, тэднийг сонгох дөрвөн тушаалтан гэдэг байв.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;  Харин засаг ноёнгүй зарим хошууг бүгдийн дарга тушаалтан захирах боловч үе залгамжлахгүй зөвхөн томилогдон ажиллаж байв.
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Манжийн үеийн Монгол дахь захиргаа&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Л |first=Жамсран |title=Монголын Түүхийн Дээж Бичиг |year=1992 |edition=1 |volume=4 |location=Улаанбаатар |pages=101-102}}&lt;/ref&gt;
!Чуулган
!Аймаг
!Хошуу
!Сум
!Харьяалан захирах манж сайд, жанжин
!Тайлбар
|-
! colspan=&quot;6&quot; |Ар Монгол
|-
|Богд хан уулын чуулган
|[[Түшээт хан аймаг]]
|20
|51
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Хүрээний хэрэг шийтгэгч сайдын газар|Их Хүрээний манж амбан]]
|
|-
|Хэрлэн Барс хотын чуулган
|[[Сэцэн хан аймаг]]
|23
|40
|
|-
|Заг голын Биндэрья нуурын чуулган
|[[Засагт хан аймаг]]
|19
|17
| rowspan=&quot;4&quot; |[[Улиастайн жанжны газар|Улиастайн Хязгаар дахиныг тогтоогч зүүн этгээдийн туслагч жанжин]]
|
|-
|Цэцэрлэгийн чуулган 
|[[Сайн ноён аймаг]]
|24
|31
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |Чуулгангүй
|[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагна урианхайн хязгаар]]
|5 
|5
|
|-
|Хөвсгөл нуурын урианхай
|
|
|
|-
|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган
|[[Дөрвөд Далай хан аймаг|Дөрвөдийн Төгс хүлэг далай ханы аймаг]]
|12
|22
| rowspan=&quot;9&quot; |[[Ховдын манж сайдын газар|Ховдын манж амбан]]
|
|-
|Сайн заяат баруун гарын чуулган
|[[Дөрвөд Үнэн зоригт ханы аймаг|Дөрвөдийн Үнэн зоригт ханы аймаг]]
|7
|24
|
|-
| rowspan=&quot;8&quot; |Чуулгангүй
|Алтайн Урианхайн долоон хошуу
|7
|27 
|
|-
|Торгуудын гурван хошуу
|3
|4
|
|-
|Захчины хоёр хошуу
|2
|5
|
|-
|Хошууд хошуу
|1
|
|
|-
|Өөлд хошуу
|1
|
|
|-
|[[Мянгад|Мянгад хошуу]]
|1
|
|
|-
|Ховдын тариачин хошуу
|1
|
|
|-
|[[Дарьганга|Дарьгангын таван гарын сүрэг]] 
|
|
|Сюаньхуад суух Цахарын хошуу захирагч амбан
|5 гарын 198 суурь сүрэгтэй&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Шинжлэх Ухааны Академи |title=Монгол Улсын Түүх |publisher=Адмон |year=2003 |edition=1 |volume=4 |location=Улаанбаатар |pages=168}}&lt;/ref&gt; 
|-
! colspan=&quot;6&quot; |Дотоод Монгол
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[Зостын чуулган]]
|5
|322
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Жэхэ хотын хошуу захирагч амбан]]
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[Зуу Удын чуулган]]
|11
|298
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[Улаанцавын чуулган]]
|6
|56
| rowspan=&quot;2&quot; |Хөх хотын Хол дахиныг амаржуулагч хотын жанжин
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[Их Зуугийн чуулган]]
|7
|274
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[Шилийн Гол аймаг|Шилийн голын чуулган]]
|10
|113
|Сюаньхуад суух Цахарын хошуу захирагч амбан
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[Жиримийн чуулган|Жирэмийн чуулган]]
|10
|234
|[[Мүгдэний жанжин]]
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |Чуулгангүй
|Цахар аймаг
|8
|62
|[[Сюаньхуа|Сюаньхуад]] суух [[Цахарын хошуу захирагч амбан]]
|4 сүрэг
|-
|Түмэд аймаг
|2
|45
|[[Хөх хот|Хөх хотын]] [[Хол дахиныг амаржуулагч хотын жанжин]]
|
|-
|Хөлөнбуйрын Барга
|8
|
|[[Хармөрөний жанжин]]
|
|-
|
|[[Алашаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]]
|1
|8
|Яргайд суусан хэрэг шийтгэгч хэлтэсийн түшмэл&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Галдан |first=туслагч |title=Эрдэнийн эрих |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=160}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|
|[[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]]
|1
|1
|
|
|-
! colspan=&quot;6&quot; |Хөхнуурын Монгол
|-
|Хөхнуурын зүүнгарын чуулган
| rowspan=&quot;2&quot; |Хөхнуурын Монгол
|13
|49
| rowspan=&quot;2&quot; |Сининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг
Захиран Шийтгэх Сайд
|
|-
|Хөхнуурын баруунгарын чуулган
|16
|51
|
|-
! colspan=&quot;6&quot; |Шинжааны Монгол
|-
|Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулган
| rowspan=&quot;4&quot; |Шинэ дагасан Торгууд аймаг
|4
| rowspan=&quot;4&quot; |79
| rowspan=&quot;7&quot; |[[Илийн жанжин]]
|Тэнгэр уулын емне бие, Хар Сайр орчмын нутаг
|-
|Үнэн сүжигтийн умар замын чуулган
|3
|Ховог сайрын нутаг
|-
|Үнэн сүжигтийн өрнө замын чуулган
|1
|Жин хэ орчмын нутаг
|-
|Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулган
|2
|Хүр, Хар ус хавийн нутаг
|-
|Бат сэтгэлтийн чуулган
|Хошууд аймаг
|3
|11
|Жултас гол орчмын нутаг
|-
|Чин сэтгэлтийн чуулган
|Шинэ дагасан Хошууд
|5
|4
|
|-
|
|Илийн Цахар, Өөлд хошуу
|8
|
|
|}
# [[Тэнгэр уул]]ын ар өвөр (хожим Шиньжян болон нэгдсэн) - [[Хамил тойрог|Хамил]] зэрэг хагас өөртөө засах хант улсыг багтаасан. Мөн 10 хошуу торгуудын [[Чин сүсэгтийн чуулган]], 3 хошуу хошуудын [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] багтаж байсан.
# [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Гадаад Монгол]] – [[Түшээт хан аймаг]], [[Сэцэн хан аймаг]], [[Засагт хан аймаг]], [[Сайн ноён аймаг]], [[Ховдын хязгаар]],  [[Урианхай|Урианхайн хязгаар]]
# [[Өвөр Монгол|Дотоод Монгол]]&lt;ref&gt;[https://mongoltoli.mn/history/h/126 Манж нар Өвөр 49 хошууг “Дотоод засаг” гэдэг нэр томьёогоор илэрхийлдэг байснаа XIX зууны эхнээс “Дотоод засаг”-ийг “Дотоод Монгол” гэдэг нэр томьёогоор илэрхийлэх болов. Энэ үеэс эхлэн энэхүү “Дотоод Монгол” хэмээгч нь монголчуудын өөр зуураа хэрэглэдэг “Өвөр Монгол” гэдэг ойлголттой агуулгын хувьд бараг нийцэх болжээ. Тиймээс “Өвөр Монгол буюу Дотоод Монгол”, “Ар Монгол буюу Гадаад Монгол” хэмээн ямарваа нэгэн ялгаваргүйгээр хэрэглэх болсон бололтой.] Ц.Цэрэндорж, Монголын түүх&lt;/ref&gt; - 6 чуулганы 49 хошуу ([[Жиримийн чуулган]], [[Зостын чуулган]], [[Зуу Удын чуулган|Зуу үдийн чуулган]], [[Шилийн голын чуулган]], [[Улаанцавын чуулган]], [[Их Зуугийн чуулган]])
# Бусад монгол газар – Алшаагийн торгууд хошуу, Эзнээ голын өөлд хошуу, Или, [[Хөхнуур]], [[Дарьганга|Дарьгангын дээдсийн адууны сүрэг]], [[Цахар түмэн|Цахар найман хошуу]], [[Хөлөнбуйр]] дахь [[Барга|шинэ, хуучин Баргын]] хошууд.
# [[Төвөд]] ([[Ү-Цан]], [[Кам]]ын баруун хагас, одоогийн [[Төвөдийн өөртөө засах орон|Төвөдийн ӨЗО]]-той бараг дүйнэ)
# [[Манжуур]] буюу манжийн уугуул нутаг (одоогийн хятадын зүүн хойд орон, хожим [[Гирин]], [[Хармөрөн]] муж болон задарсан)
=== Манжийн ноёрхлын үед феодалын мөлжлөг ширүүссэн нь ===
{{main|Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон}}
Манж Энх Амгалан хааны үеэс цэцэглэн мандаж Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны үе хүртэл үргэлжилсэн юм. Манжийн түрэмгийлэгчид, Монголын шар хар феодалыг түшин, хөдөлмөрчин ард, албат, хамжлагын эрхгүй байдлыг урьдынхаас нь бүр хүндрүүлсэн билээ. 

Монгол орныг Манжийн хааны төлөөний сайд нар болох Манж [[амбан]]ууд захирч байв.&lt;ref&gt;[https://gogo.mn/r/924o2 ТҮҮХЭН ЗУРГУУД: Манж амбан]&lt;/ref&gt;

Монголын тухай манж нараас “[[Монгол цаазын бичиг]]”-т оруулсан хууль цөм феодаль ангийн шинж чанартай нь илэрхий юм. Тэдгээр хууль ёсоор монголын хөдөлмөрчин олны аж төрөх хамаг юмыг нарийн чанд дүрэм хэмжээтэй болгож, монгол газарт Манжийн хянан цагдах дэглэм тогтжээ.

==Нийгэм==
Мин улсын үед ойролцоогоор Хятад 150 сая хүн амтай байсан бол 18-р зууны төгсгөлд буюу Чин улсын үед 300 сая болж өссөн. Хүн ам өсөхөд нөлөөлсөн хэд хэдэн томоохон шалтгаан бий
#Мин улсыг унасанаар Эртний [[Цинь улс|Цинь улсын]] үеэс баригдаж эхэлсэн хирээр жил бүр насанд хүрсэн олон мянган насанд хүрсэн хятад эрэгтэйчүүдийг дайчлан амь насыг авч оддог байсан Их цагаан хэрмийг барих явдлыг зогсоосон.
#Мин улсын сүүлийн жилүүдэд мөрдөгдөж ирсэн дааж давшгүй элдэв татвар-гувчуур (өрхийн татвар, цонхны гувчуур) гэх мэтийг болиулсан
#Зүүнгарын улсыг эзлэн авснаас хойш томоохон дайн хийгээгүй нь 18-р зуунд удаан хугацаагаар улс гүрэн нь тогтвортой тайван амгалан байсан
#Мөн [[Америк]]аас шинэ төрлийн ургацууд болох [[эрдэнэ шиш]], амтат төмс, самар гэх мэт зүйлсийг импортлох болсон
#Мөн зүүн өмнөд Азиас шинэ төрлийн цагаан будаа ирсэн нь үйлдвэрлэл нь их хэмжээгээр өсөхөд жил бүр үерлэж олон сая хүний амийг авч оддог байсан Шар ба Хөх Мөрний тариалангийн даланг сэргээн засварлах, нэмж барих ажлыг Чин улсын эхэн үед санаачлан амжилттай зохион байгуулсан нь нөлөөлсөн.
===Шашин===
[[Файл:Hohhot Dazhao temple.ecriteau miltilingue.jpg|thumb|Хөх хотын [[Их зуу хийд]]]]
Манжийн хааныг сүүлчийн Монголын Лигдан хааны эсрэг кампанит ажилд [[Төвөдийн Буддын шашин]]ыг дэмжиж эхэлсэн юм. Манж Хунтайжийн цол нь Сэцэн буюу Дээд эрдэмт хаан гэгдэж байсан. 1642 онд Төвөдийн [[Далай лам]]аас Манзшури бурханы хувилгаан дүр өргөмжлөл хүртсэн. Мөн Манж гэдэг үг нь тэдний хэлээр эр зориг гэсэн үгтэй нь адилхан дуудагддаг гэх шалтгаануудаар тэд өөрсдийгөө нэрлэсэн байх магадлалтай. Монгол орон тэр үед их том орон байсан болохоор аймаг болгон угсаатан болгон өөр өөр байгаль, газар зүйн бүсэд, эдийн засаг, улс төрийн нэгдэлтэй болчихсон, үүнээс улбаалаад сэтгэлгээ, оюуны цар хүрээ эрх ашиг нь тусдаа болчихсон байлаа. Өвөр монголчууд онцолбол [[Цахар]]ууд олон жил улс төр, оюун санааны төв байсан бол аглагын 12 отог [[Халх]]ууд нь Монгол орны хамгийн зах хязгаарын хоцрогдмол, бүдүүлэг соёлжоогүй хязгаар 1911 он хүртэл байжээ. Иймд Манжууд Монголчуудад ялгавартай хандаж байсан бөгөөд анх дагаж орсон хөрш зэргэлдээ [[Хорчин]] зэрэг аймгуудад хүндэтгэлтэй хандаж ах, дүү холбоотны ёсоор ханддаг байсан учир тэднийг шарын шашинд гүн автуулах явдлыг хориглон Манжийн Сэцэн хаан 1633 онд “Монголчууд лам нарын үгэнд маш итгэж эд малыг бүрэлгэн өгч хилсийг арилга, сүнсийг сайн газар төрүүл хэмээн ёдор татуулж, овоо үйлдүүлэх зэрэг нь их л мунхаг тэрслүү, үүнээс хойш цөм цаазлан байлгаваас зохимуй” гэж байжээ. Учир нь Манж Хятадыг эзлэх, даран захирч байхад Өвөр монголчуудын цэрэг, эдийн засгийн хүчин чадал нь стратегийн хувьд чухал ач холбогдолтой байв.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

Өндөр гэгээн [[Занабазар]] нь монголын бурханы шашин, улс төрийн үйл хэрэгт идэвхтэй оролцож байсан юм. Мөн Монгол оронд бурхан шашныг хөгжүүлэхийн тулд хэд хэдэн сүм хийдүүдийг байгуулан, урлагийн олон арван бүтээлүүдийг туурвих, өөрийн дэг сургуулийг буй болгох ажлуудыг түүхэнд гүйцэтгэсэн юм. Тэрээр халх, ойрадын зөвчилдөөний улмаас өөрийн ард иргэдийг авч 1691 онд Долоннуурт Манж Чин улсыг түших чуулган чуулснаар халхыг Манж нар эрхшээх үүд болсон юм.&lt;ref&gt;Чулуун С. Өндөр гэгээн Занабазар ба Оросын хаант улс. // Өндөр гэгээн Занабазар: амьдрал, өв. УБ., тал 31-40.&lt;/ref&gt; Харин тэд Халхыг найдваргүй этгээд хэмээн тооцож байсан агаад гадаад Монгол хэмээн өвөр Монголчуудаас тусад нь ялгаварлаж тусгай өөр бодлого хэрэгжүүлэв. Тэнгэрийн тэтгэсэн хаанд найдваргүй Халхын цэрэг, эдийн засаг Зүүнгарын хаант улс унаснаас хойш хэрэгцээгүй болсон юм. Тухайлбал Халхууд тун найдвар муутай холбоотон гэдгээ түүхийн турш харуулан Чингүүнжавийн бослого гэх мэтээс авахуулаад хожим Хятадад гарсан бослогуудыг дарах зэрэг үйлсэд цэрэг гаргалгүй хойш суун тэр байтугай босож байсныг XIX зууны Халхын түүхэнд гарсан цэрэг Онолт, Энхтайван зэргээр удирдуулсан үймээнүүд харуулдаг. Ингээд Халхаас илүү хүн амтай Өвөр монголд 49 хошуу байсан бол Халхад 86 хошуу дээр нь шавь нар гэж тусдаа засаг захиргаа байгуулан маш ихээр задалж хаясан байна. Иймээс тэд Халхад шарын шашин дэлгэрэхийг машид дэмжин [[Амарбаясгалант хийд]] гэх зэрэг хийдүүдийн барилгын ажлыг мөнгө санхүүгээр тэтгэж байлаа. Ингэснээр Халх нь дэлхийд төдийгүй Монгол угсаатан дундаа хамгийн бүдүүлэг хоцронгуй нь нэн хэтэрхий болж хүн амын ердийн өсөлт байтугай генетикийн хувьд бууран доройтсон.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://gantulga.wordpress.com/2010/04/14/монгол-буддизм-4/ Түвдийн шарын шашны Монгол дахь бодлого] 2010 оны 4 дугаар сар 14&lt;/ref&gt;
{{Хянах}}
[[Бөө мөргөл]] нь арван наймдугаар зууны өмнө Манжийн оюун санааны амьдралын гол цөм байсан юм. 1691 онд Ар Монголыг Чин улсын хавсаргасаны дараа бурханы шашин шүтлэгтэй газар нутгийн голлох шашин болж, бөөгийн шашин нь бурханы шашны элементүүдийг нэгтгэж эхлэв.

== Эдийн засаг ==
{{Гол|Дайчин гүрний зоос}}
[[Мин улс]]ыг түлхэн унагаасан үймээн самууны эцэст туйлдсан [[Хятад]]ын [[эдийн засаг]] 17-р зууны төгсгөлд сэргэж хэвэндээ оржээ. Дараагийн зуунд Мин улсын төгсгөл үеийнх мэт дотоодын зах зээл үргэлжлэн тэлсээр, гадаад зах зээлээс хамаарах хамаарал ихэсч, бүс нутгуудын хоорондын худалдаа өсөн, хүн ам ч түргэн нэмэгдсэн. 17-р зууны сүүл үеэр хаагдсан зүүн өмнөд эргээ дахин нээснээр гадаад худалдаа маш хурдан дахин сэргэж, 18-р зууны сүүлийн хагасын турш жил тутам 4% өсч байлаа. Хятад нь [[цай]], [[торго]] болон бусад бүтээгдхүүнүүдээ экспортлож, Баруунтай хийдэг гадаад худалдааны баланс нь ашигтай байв. Энэ урсгалын үр дүнд мөнгөний нийлүүлэлт маш их хэмжээгээр нэмэгдэж, өрсөлдөх чадвартай, тогтвортой эдийн засгийг бий болгожээ. 18-р зууны дунд үеэр феодалын эдийн засаг хөгжлийн шинэ оргилдоо хүрсэн ба түүнийг түүхэнд “Кан Чяний мандлын үе” хэмээн нэрийддэг.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://mn.cctv.com/2017/08/04/ARTIcgHxUtS6d1AISNMDDjQY170804.shtml Чин улсын түүхээс] Гүнтөмөр 2017 оны дөрөвдүгээр сарын 18&lt;/ref&gt;

Мин улсын үед татвараа төлөх боломжгүйгээс хураагдаж, томоохон газар эзэмшигчдэд худалдагдсан газрыг Чин улсын засгийн газар хуучин эздэд нь эргүүлэн өгч, газар эзэмшигчид олшров. Иргэдийг зах зээлд идэвхтэй оролцуулахын тулд Мин улсын үеийнхээс татварын ачааллыг багасгаж, хамжлагат ёсыг халж, ажиллах хүчний толгойн татварыг тогтоожээ. Их Сувгийн захиргаанд шинэчлэл хийж, тээврийн системийг хувийн худалдаачид ч ашиглах боломжтой болгосон байна. Мөн үр тарианы үнийн хяналтын систем нь тариа будааны хомсдолыг арилгаж, ингэснээр цагаан будааны үнэ 18-р зууны турш зугуухан өссөөр байлаа. Чин улсын төр баригчид чинээлэг худалдаачдын эрх ашгаас болгоомжилж, худалдаа хийх эрхийг хягаарлан, мөн ядуу нутгаас бусад газарт шинэ уурхай нээхийг зөвшөөрдөггүй байв.

Чин улсын сүүл үеэр улс төр ялзран доройтож, үзэл сэтгэхүй нь хоцрогдож, үхээнц дорой байдалд орсноор засаг төр уруудан буурах тийшээ хандсан байлаа. Ард иргэд туйлын зовлон зүдгүүртэй байсан учраас Тайпингийн бослого, Нианы бослого ар араасаа гарч байв.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

== Хаад == 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''Дайчин  гүрэн 1616-1912'''
|-
! style=&quot;background: #efefef;&quot; | Өвгөдийн сүмийн цол&lt;br&gt;(廟號 miàohào)
! style=&quot;background: #efefef;&quot; | Нэхэн өргөмжилсөн цол&lt;br&gt;(諡號 shìhào)
! style=&quot;background: #efefef;&quot; | Өөрийн нэр
! style=&quot;background: #efefef;&quot; | Хаанчлалын үе
! style=&quot;background: #efefef;&quot; | [[Монгол Хятад оны цол|Оны цол]] (年號 niánhào) 
|-
| [[Нурхач|Тайзү]] (太祖)
| Гао Хуанди
| Нурхач (努爾哈赤)
| 1616-1626
| Тэнгэрийн сүлдэт  (天命) 1616-1626
|-
| [[Дээд эрдэмт|Tайзун]] (太宗)
| Вэн Хуанди
| Хун тайж (皇太極)
| 1626-1643
| Тэнгэрийн сэцэн (天聰) 1626-1636&lt;br /&gt;Дээд эрдэмт (崇德) 1636-1643
|-
| [[Эеэр засагч|Шизү]] (世祖)
| Жан Хуанди
| Фүлин (福臨)
| 1643-1661
| Эеэр засагч (順治) 1644 – 1661
|-
| [[Энх амгалан|Шэньзү]] (聖祖)
| Рен Хуанди
| Шуани (玄燁)
| 1662-1723
| Энх амгалан (康熙) 1662-1723
|-
| [[Найралт төв|Шизун]] (世宗)
| Шиан Хуанди
| Иньжэнь (胤禛)
| 1723–1735
| Найралт төв (雍正) 1723–1735
|-
| [[Тэнгэр тэтгэгч|Гаозун]] (高宗)
| Чүн Хуанди
| Хунли (弘曆)
| 1735–1796
| Тэнгэр тэтгэгч (乾隆) 1736–1796
|-
| [[Сайшаалт ерөөлт|Рэнзун]] (仁宗)
| Руй Хуанди
| Юньян (顒琰)
| 1796–1820
| Сайшаалт ерөөлт (嘉慶) 1796–1820
|-
| [[Төр гэрэлт|Сюанзун]] (宣宗)
| Ченг Хуанди
| Мяньнин (旻寧)
| 1820–1850
| Төр гэрэлт (道光) 1821–1850
|-
| [[Түгээмэл элбэгт|Вензун]] (文宗)
| Шянь Хуанди
| Ижу (奕詝)
| 1850–1861
| Түгээмэл элбэгт (咸豐) 1851–1861
|-
| [[Бүрэн засагч|Музун]] (穆宗)
| И Хуанди
| Зайчунь (載淳)
| 1862–1875
| Бүрэн засагч (同治) 1862–1875
|-
| [[Бадаргуулт төр|Дезун]] (德宗)
| Жин Хуанди
| Зайтянь (載湉)
| 1875–1908
| Бадаргуулт төр (光緒) 1875–1908
|-
| 
| Сюнди (逊帝)
| [[Пүи]] (溥儀)
| 1909–1912
| Хэвт ёс (宣統) 1909–1912
|}

==Газрын зураг==
&lt;gallery&gt;
Файл:Чин улс.png|Манжийн байлдан дагуулалт.
Файл:Manjiin dovtolgoo.gif
Файл:Манжийн байлдан дагуулалт 2.jpg
Файл:Манжийн байлдан дагуулалт 3.gif
Файл:Манжийн довтолгоо 1616-1644.jpg|Манжийн довтолгоо 1616-1644
Файл:Манжийн довтолгоо 1644-1662.jpg|Манжийн довтолгоо 1644-1662
Файл:Манжийн довтолгоо 1662-1683.jpg|Манжийн довтолгоо 1662-1683
Файл:Манжийн довтолгоо 1683-1747.jpg|Манжийн довтолгоо 1683-1747
Файл:Манжийн довтолгоо 1747-1796.jpeg|Манжийн довтолгоо 1747-1796
Файл:Манж 1795.jpg|Чин улс 1795
Файл:Манж улс 1815 он.jpg
Файл:Манж улс 1838 он.jpg
Файл:Qing Dzungar wars.jpg|Зүүнгар-Чин улсын дайн
Файл:Manj boslogo.jpg
Файл:Manj 1796-1839.jpg
Файл:Manj 1884 on.jpg
Файл:Manj 1861-1894.jpg
Файл:Manj 1862-1911.jpg
Файл:Манж-Оросын гэрээгээр Оросын бүрэлдэхүүнд орсон нутаг.jpg|Манж-Оросын гэрээгээр Оросын бүрэлдэхүүнд орсон нутаг
Файл:Манжид болсон бослого.jpg
Файл:Ching Dynasty 1892.png
Файл:Манж улс дахь гадны улсуудын нөлөөний хүрээ 1895 он.gif|Манж улс дахь гадны улсуудын нөлөөний хүрээ 1895 он
Файл:Манж улс дахь гадны улсуудын нөлөөний хүрээ 1905 он.gif|Манж улс дахь гадны улсуудын нөлөөний хүрээ 1905 он.
Файл:Манж Чин улс.jpg
Файл:Манж Чин.jpg
Файл:Manjin zahirgaa.jpg
Файл:Манж 1911 он - Балхаш нуур, Амарын хойд талын нутаг 19-р зуунд Оросын бүрэлдэхүүнд орсон.jpg
Файл:China imperialism cartoon.jpg|Их Британи, Герман, Орос, Франц, Японы эзэнт гүрнүүд Чин гүрнийг хэрхэн хувааж буйг дүрсэлсэн шог зураг
Файл:Манж улс.jpg|Чин гүрний өргөжин тэлэлт
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
* [[Манж үндэстэн]]
*[[Зүрчид]]
*[[Амбан]]

== Тэмдэглэл ==
{{notelist|60em}}

==Эшлэл==
{{reflist}}

{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[Мин улс]]&lt;br/&gt; [[Бага хаадын үе]]&lt;br/&gt;{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|он=1636-1912
|албан_тушаал={{flag|Чин улс}}
|дараа= [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]&lt;br/&gt; [[Дундад Иргэн Улс]]
}}
{{end}}


[[Ангилал:Хятадын династи]]
[[Ангилал:Чин улс| ]]
[[Ангилал:1616 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Монголын түүх]]</text>
      <sha1>s3ky7yiyc6m46f0he5oo40dmka13u26</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Термодинамик</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6809</id>
    <revision>
      <id>874951</id>
      <parentid>868571</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T17:06:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>874951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14454" sha1="aeei1umhflat95mm6gvh5hcwtyfpe9i" xml:space="preserve">'''Илч Зүй''' эсвэл '''Термодинамик''' ([[Грек хэл|Грек хэлний]] &quot;[[дулаан]]&quot; гэсэн утгатай θερμη ''терме'' болон [[чадал]] гэсэн утгатай δυναμις ''динамис'' гэсэн үгсээс гаралтай) нь макро түвшинд [[Физик систем|физик системүүдийн]] [[температур]], [[даралт]], [[эзэлхүүн]] зэрэг хэмжигдэхүүнүүдийн өөрчлөлтийн хүчин зүйлсийг тэдгээр системүүдийн бөөмсийн 
огц хөдөлгөөнийг [[статистик]] аргаар шинжилэх замаар судалдаг [[Физик|физикийн]] шинжлэх ухааны нэг салбар ухаан юм.&lt;ref name=&quot;Perrot&quot; &gt;{{cite book | author=Perrot, Pierre | title=A to Z of Thermodynamics | url=https://archive.org/details/tozofthermodynam0000perr_o6t1 | publisher=Oxford University Press | year=1998 | id=ISBN 0-19-856552-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | author=Clark, John, O.E.| title=The Essential Dictionary of Science | url=https://archive.org/details/essentialdiction0000unse| publisher=Barnes &amp; Noble Books | year=2004 | id=ISBN 0-7607-4616-8}}&lt;/ref&gt; Барагцаагаар хэлбэл [[дулаан]] гэдэг нь &quot;энергийн шилжилт&quot; бөгөөд [[динамик]] нь &quot;хөдөлгөөнтэй&quot; холбогдоно. Тиймээс хамгийн чухал нь термодинамик энергийн хөдөлгөөн болон хэрхэн энерги хөдөлгөөнд шилжиж буйг судалдаг. Түүхийн үүднээс харвал анхны уурын хөдөлгүүрүүдийн [[Термодинамик ашигт үйл|ашигт үйлийг]] дээшлүүлэх үүднээс хөгжиж үүссэн.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Clausius | first = Rudolf | title = On the Motive Power of Heat, and on the Laws which can be deduced from it for the Theory of Heat | publisher = Poggendorff's ''Annalen der Physick'', LXXIX (Dover Reprint) | year = 1850 | id = ISBN 0-486-59065-8}}&lt;/ref&gt; 
[[Файл:Triple expansion engine animation.gif|thumb|350px|right|Нийтлэг '''[[термодинамик систем]]''' - дулаан халуун (зуухнаас) хэсгээс хүйтэн (өтгөрүүлэгч) хэсэгрүү шилжиж ажил хийгдэж байна. Энэ тохиолдолд цуврал бүлүүрүүд [[ажил]] хийж байна.]]
Ихэнх термодинамикийн ухагдахуунууд [[Термодинамикийн хуулиуд|термодинамикийн хуулиудаас]] эхэлдэг. Эдгээр хуулиуд нь [[энерги]] [[Физик систем|физик системүүдийн]] хооронд дулаан болон эсвэл [[ажил]] хийгдэх замаар шилжидэг хэмээн нотлодог.&lt;ref&gt;{{cite book | author=Van Ness, H.C. | title=Understanding Thermodynamics | publisher=Dover Publications, Inc. | year=1969 | id=ISBN 0-486-63277-6}}&lt;/ref&gt; Мөн аливаа системийн хувьд тодорхойлж болох [[энтропи]] хэмээгдэх хэмжигдэхүүнийг оршдог хэмээсэн постулатыг гаргадаг.&lt;ref&gt;{{cite book | author=Dugdale, J.S. | title=Entropy and its Physical Meaning | publisher=Taylor and Francis | year=1998 | id=ISBN 0-7484-0569-0}}&lt;/ref&gt; Термодинамикт биесийн томоохон цогцуудын хоорондын харилцан үйчлэлийг ангилж, судалдаг. Үүнд ''[[термодинамик систем]]'' болон ''[[термодинамик орчин]]'' гэсэн ойлголтуудыг оруулж өгсөн. Систем нь бөөмсөөс тогтох бөгөөд бөөмсийн дундаж хөдөлгөөн нь түүний шинж чанарыг тодорхойлж өгдөг. Үүнээс улбаалан хоорондоо [[Төлөвийн тэгшитгэл|төлөвийн тэгшитгэлээр]] холбогддог. Эдгээр шинж чанаруудыг нь хослуулан [[Динамик тэнцвэр|тэнцвэрт]] байдал болон [[Битүү процесс|битүү процессуудыг]] тодорхойлоход хэрэгтэй байдаг [[дотоод энерги]] болон [[термодинамик потенциал]] зэрэгийг тодорхойлдог.


Эдгээр аргачлалуудын тусламжтайгаар термодинамик нь хэрхэн систем нь гадаад орчиноосоо хамааран өөрчлөгдөх явцыг судалдаг. Үүнийг [[шинжлэх ухаан]] болон [[Инженерчлэл|инженерчлэлийн]] олон салбаруудад ашигладаг. Тухайлбал [[хөдөлгүүр]], [[фазын шилжилт]], [[химийн урвал]], [[шилжүүлэх үзэгдэлүүд???]], мөн [[хар нүх]] зэрэгийн хүртэл судалгаанд ашигладаг. Термодинамикийн судалгааны үр дүн [[Физик|физикийн]] бусад салбарууд, мөн [[хими]], [[химийн инженерчлэл]], [[сансарын инженерчлэл]], [[механик инженерчлэл]], [[эсийн биологи]], [[биоанагаахын инженерчлэл]], [[материал судлал]] зэрэг ухаануудад чухал байдаг.&lt;ref&gt;{{cite book | author=Smith, J.M. | coauthors=Van Ness, H.C., Abbott, M.M. | title=Introduction to Chemical Engineering Thermodynamics | publisher=McGraw Hill | year=2005 | id=ISBN 0-07-310445-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | author=Haynie, Donald, T. | title=Biological Thermodynamics | url=https://archive.org/details/biologicalthermo0000hayn_v2q5 | publisher=Cambridge University Press | year=2001 | id=ISBN 0-521-79549-4}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
[[Файл:Carnot2.jpg|150px|right|thumb|'''[[Николас Леонард Сади Карно|Сади Карно]]''' (1796-1832): термодинамикийн эцэг]]

Термодинамкийн товч түүх нь 1590 онд дэлхийн анхны [[Вакуум насос|вакуум насосыг]] зохион бүтээж дэлхий дээрх анхны [[Вакуум|вакуумыг]] буй болгосон ([[Магдебургийн бөмбөрцөг]] хэмээн алдаршсан) [[Отто вон Гуерих|Отто вон Гуерихээс]] эхлэнэ.

== Термодинамик систем ==
''Үндсэн өгүүлэл: [[Термодинамик систем]]''
[[Файл:system-boundary.jpg|175px|thumb|right]]
Термодинамикийн чухал ойлголтын нэг бол &quot;систем&quot; юм. Орон зай дахь системээс бусад юмс бол гадаа бие буюу гадаад орчин болдог. Судалгаанд системийг орон зайн тодорхой хэсэг гэж үздэг. Систем нь орон зай дахь гадаад орчиноос [[Термодинамк хил|хилээр]] тусгаарлагддаг ба хил нь бодит байж болно биш ч байж болно, гэхдээ зарчимын хувьд хязгаартай эзэлхүүнийг тодорхойлж өгдөг. Систем болон гадаад орчины хооронд шилжих [[ажил]], [[дулаан]], эсвэл [[матери]] нь энэхүү хилээр дамждаг. Хилийг дөрвөн төрөлд хуваадаг: бэхлэгдсэн, бэхлэгдээгүй, бодит болон хуурмаг.

Үндсэндээ &quot;хил&quot; гэдэг нь аливаа зүйлийн эзэлхүүний хүрээлж зурсан зохиомол тасархай шугам бөгөөд тухайн зүйлийн [[Дотоод энерги|дотоод энергид]] хилээр нэвтэрч өөрчлөлт ордог. Тэр аливаа зүйлийн дотоод энергид өөрчлөлт буй болгож буй хилээр нэвтэрсэн ямар нэгэн зүйлийг энергийн балансын тэгшитгэлд тооцох ёстой болдог. Тэрхүү &quot;аливаа зүйл&quot; гэдэгт тухайлбал [[Макс Планк|Макс Планкын]] 1900 онд тодорхойлсон хэлбэлзлийн энерги бүхий ганц атомыг хүрээлсэн орчин эсвэл [[Николас Леонард Сади Карно|Сади Карногийн]] 1824 онд бүтээсэн [[уурын хөдөлгүүр]] дэхь агаар эсвэл уур байж болно эсвэл мөн [[Агаар мандалын термодинамик|агаар мандалын термодинамикийн]] салбарт 1986 онд [[Кэрри Эмануэл|Кэрри Эмануэлийн]] томъёолсон [[тропикийн циклон]] байж болно, эсвэл орчин үед [[Квант термодинамик|квант термодинамикт]] судлагдаж буй зүгээр ганц ширхэг [[нуклон]] ([[Кварк|кваркуудын]] систем) ч байж болно.

Хөдөлгүүрийн хувьд бэхлэгдсэн хил гэдэг нь байрлалдаа түгжигдсэн бүлүүр байж болно. Тухайлбал тогтмол эзэлхүүнтэй процесс явагдаж болно. Мөн энэ хөдөлгүүрт бэхлэгдээгүй хил гэдэг нь бүлүүр дээш доош хөдлөж буйг ойлгож болно. Хаалттай системүүдийн хувьд хил нь бодит байдаг бол нээлттэй системийн хувьд хил нь төсөөлөл төдийн байх жишээтэй. Системүүдийн үндсэн таван ангилал байдаг:

# ''Тусгаарлагдсан систем'' – хил нэвтрэн бодис болон энерги солилцохгүй байж болно.
# ''Адиабат систем'' – хил нэвтрэн дулаан солилцохгүй байх ёстой.
# ''Битүү систем'' - хил нэвтрэн дулаан солилцох боломжтой.
# ''Хаалттай систем'' – хил нэвтрэн бодис солилцохгүй байх боломжтой.
# ''Нээлттэй систем'' – хил нэвтрэн дулаан, ажил, матери солилцох боломжтой (энэ тохиолдолд ихэвчлэн [[Хяналтын эзэлхүүн]] гэдэг)...

== Термодинамик процессууд ==
''Үндсэн өгүүлэл: [[Термодинамик процессууд]]''

'''Термодинамик процесс''' гэдгийг термодинамик системийн эхний төлөвөөс эцсийн төлөв хүртэлх энергийн өөрчлөлт хэмээн тодорхойлох боломжтой. Термодинамик процесс болгон нь ихэвчлэн нэг нэгнээсээ чухам аль параметр нь тухайлбал эзэлхүүн, даралт, температур тогтмол байгаагаасаа хамааран ялгагддаг. Термодинамикийн түгээмэл долоон процессуудыг доор харуулав:

# [[Изобар процесс]] - тогтмол даралттай үед. 
# [[Изохор процесс]] - тогтмол эзэлхүүнтэй үед:
# [[Изотерм процесс]] - тогтмол температуртай үед. 
# [[Адиабат процесс]] - дулаан солилцоогүй үед.
# [[Изэнтропи процесс]] - (адиабат процессын эсрэг) тогтмол энтропитай үед. 
# [[Изэнтальпи процесс]] - тогтмол энтальпитай үед.
# [[Тогтмол төлөв]] - системийн дотоод энергид өөрчлөлт гарахгүй үеийн процесс.

== Эшлэл ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;
&lt;!--See http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Footnotes for an explanation of how to generate footnotes using the &lt;ref(erences/)&gt; tags--&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

== Нэмж унших ==
* {{cite book | author=Cengel, Yunus A.| coauthors= Boles, Michael A. | title=Thermodynamics - An Engineering Approach | url=https://archive.org/details/thermodynamicsen00ceng_0| publisher=McGraw Hill | year=2002 | isbn=0-07-238332-1}}
* {{cite book | author=Kroemer, Herbert; Kittel, Charles | title=Thermal Physics | url=https://archive.org/details/thermalphysics0000kitt | publisher=W. H. Freeman Company | year=1980 | isbn=0-7167-1088-9}}
* {{cite book | author=Goldstein, Martin; Inge, F | title=The Refrigerator and the Universe | url=https://archive.org/details/refrigeratoruniv0000gold_l3g4 | publisher=Harvard University Press | year=1993 | isbn=0-674-75325-9}}
* {{cite book | author=Dunning-Davies, Jeremy | title=Concise Thermodynamics: Principles and Applications | publisher=Horwood Publishing | year=1997 | isbn=1-8985-6315-2}}

== Гадаад холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20140211122258/http://tigger.uic.edu/~mansoori/Thermodynamic.Data.and.Property_html  Thermodynamics Data &amp; Property Calculation Websites]
* [https://web.archive.org/web/20150614003926/http://tigger.uic.edu/~mansoori/Thermodynamics.Educational.Sites_html Thermodunamics Educational Websites]
* [http://scienceworld.wolfram.com/physics/topics/Thermodynamics.html Thermodynamics at ''ScienceWorld'']
* [http://thermohistory.com/ History of Thermodynamics]
* [http://www.shakespeare2ndlaw.com Shakespeare &amp; Thermodynamics]
* [http://www.wiley.com/legacy/college/boyer/0470003790/reviews/thermo/thermo_intro.htm Biochemistry Thermodynamics]
* [http://farside.ph.utexas.edu/teaching/sm1/lectures/lectures.html Thermodynamics and Statistical Mechanics]

[[Ангилал:Термодинамик| ]]</text>
      <sha1>aeei1umhflat95mm6gvh5hcwtyfpe9i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эгэл бөөм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6861</id>
    <revision>
      <id>874957</id>
      <parentid>864771</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T17:13:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>874957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6079" sha1="isga3cmsb4dbmkf7hj8o32yuwh57cor" xml:space="preserve">[[Эгэл бөөмийн физик]]т '''эгэл бөөм''' буюу ''тулгуур бөөмийг'' тодорхойгүй дотоод бүтэцтэй бөөм гэж тодорхойлдог бөгөөд өөрөөр хэлбэл энэ бөөм нь жижиг бөөмсөөс тогтсон эсэх нь тодорхойгүй байдаг гэсэн үг юм. Хэрэв аливаа эгэл бөөм нь үнэхээр дотоод бүтэцгүй бол энэ нь [[ертөнц]]ийн гол бүтээгч тулгуур болох бөгөөд бусад бөөмс үүнээс бүрэлдэн тогтоно. Стандарт загварт [[кварк]], [[лептон]], [[илрүүлэгч бозон]] зэрэг бөөмс нь эгэл бөөмс юм.&lt;ref&gt;{{cite book | author=Gribbin, John | title=Q is for Quantum - An Encyclopedia of Particle Physics | url=https://archive.org/details/qisforquantumenc0000grib | publisher=Simon &amp; Schuster | year=2000 | id=ISBN 0-684-85578-X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | author=Clark, John, E.O. | title=The Essential Dictionary of Science | url=https://archive.org/details/essentialdiction0000unse | publisher=Barnes &amp; Noble | year=2004 | id=ISBN 0-7607-4616-8}}
&lt;/ref&gt; 


Түүхийн явцад [[адрон]]ууд ([[протон]], [[нейтрон]] болох [[мезон]] болон [[барион]]ууд) болон бүр бүтэн [[атом]] хүртэл нэгэн цагт эгэл бөөмд тооцогдож байсан. Эгэл бөөмийн онон дахь гол онцлог нь 20-р зууны эхэн үед гарч ирсэн &quot;[[квант]]ын&quot; санаа юм. Энэ нь [[цахилгаан соронзон цацрал]]ын ойлголтод хувьсгал хийсэн бөгөөд [[квант механик]]ийг бий болгосон юм.

== Тойм ==

Бүх эгэл бөөмс нь (өөрийнхөө [[спин]]ээс хамааран) нэг бол [[бозон]] буюу спин нь бүхэл, эсвэл [[фермион]] буюу спин нь хагас бүхэл байдаг. [[Квант статистик]]ийн фермионуудыг бозонуудаас ялгасан үр дүнг [[спин-статистик теорем]]ын тусламжтай таньж болдог. Энэ аргачлалаар бол [[матери]]тай холбогдсон [[хагас бүхэл]] спинтэй бөөмсийг [[фермион]]ууд гэдэг. Харин тулгуур хүчнүүдтэй холбогдсон [[Бүхэл тоо|бүхэл]] спинтэй бөөмсийг [[бозон]]ууд гэдэг.&lt;ref&gt;{{cite book | author=Veltman, Martinus | title=Facts and Mysteries in Elementary Particle Physics | url=https://archive.org/details/factsmysteriesin0000velt | publisher=World Scientific | year=2003 | id=ISBN 981-238-149-X}}&lt;/ref&gt;

*'''[[Фермион|Фермионууд]]:'''
::[[Кварк|Кваркууд]] — [[Дээш кварк|дээш]], [[Доош кварк|доош]], [[Гаж кварк|гаж]], [[Гоё кварк|гоё]], [[Ёроол кварк|ёроол]], [[Таг кварк|таг]]
::[[Лептон]] — [[электрон]], [[мюон]], [[тау лептон|тау]], [[электроны нейтрино]], [[мюоны нейтрино]], [[тауны нейтрино]]
*'''[[Бозон]]ууд:'''
::[[Илрүүлэгч бозон]] – [[глюон]], [[W болон Z бозонууд]], [[фотон]]
::Бусад бозонууд — [[Хиггс бозон]], [[гравитон]]

== Ишлэл ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;
&lt;references /&gt;
&lt;!-- Dead note &quot;Seiden&quot;: {{cite book | author=Seiden, Abraham | title=Particle Physics - A Comprehensive Introduction | url=https://archive.org/details/particlephysicsc0000seid | publisher=Addison Wesley | year=2005 | id=ISBN 0-8053-8736-6}} --&gt;
&lt;!-- Dead note &quot;schumm&quot;: {{cite book | author=Schumm, Bruce, A. | title=Deep Down Things - the Breathtaking Beauty of Particle Physics | url=https://archive.org/details/deepdownthingsbr00schu | publisher=Johns Hopkins University Press | year=2004 | id=ISBN 081087971X}} --&gt;
{{cite book | author=Greene, Brian | title=The Elegant Universe | url=https://archive.org/details/elegantuniverses0000gree_b9g3 | publisher=W.W.Norton &amp; Company | year=1999 | id=ISBN 0-393-05858-1}} 

&lt;/div&gt;

== Гадаад холбоос ==
* [[Брайн Грин]] &quot;''[http://www.pbs.org/wgbh/nova/elegant/part-flash.html Elementary particles]''&quot;. The Elegant Universe, [[Нова (цуврал)|Нова]]
*[http://particleadventure.org/frameless/standard_model.html particleadventure.org: The Standard Model], *[http://particleadventure.org/frameless/beyond_start.html Unsolved Mysteries. Beyond The Standard Model], *[http://particleadventure.org/frameless/quarknaming.html What is the World Made of? The Naming of Quarks]
* [http://particleadventure.org/frameless/chart.html particleadventure.org: Particle chart]
* [http://pdg.lbl.gov/ University of California: Particle Data Group]
* [https://web.archive.org/web/20080723144736/http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 CERNCourier: Season of Higgs and melodrama]
* [https://web.archive.org/web/20110720020604/http://plato.phy.ohiou.edu/~hicks/thplus.htm Pentaquark information page]
* [http://www.interactions.org Interactions.org] Particle physics news
* [http://www.symmetrymagazine.org Symmetry Magazine], a joint [[Fermilab]]/[[SLAC]] publication
* [https://web.archive.org/web/20070221053201/http://abctsau.org/RelationshipGravitonPhoton.pdf Energy relationship between photons and gravitons]
* [https://web.archive.org/web/20071211115928/http://www-personal.umich.edu/~janhande/sizedmatter/sizedmatter_images.htm &quot;Sized Matter: perception of the extreme unseen&quot;] — Michigan University project for artistic visualisation of subatomic particles.

{{Бүтэц}}

[[Ангилал:Эгэл бөөм| ]]
[[Ангилал:Эгэл бөөмийн физик]]
[[Ангилал:Квант механик]]</text>
      <sha1>isga3cmsb4dbmkf7hj8o32yuwh57cor</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цыши</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7167</id>
    <revision>
      <id>874974</id>
      <parentid>840860</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T06:25:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14224" sha1="sgr3ymokw6j6zt6h5lsmyifdwezs6li" xml:space="preserve">{{Short description|Чин улсын төр баригч (1835–1908)}}
{{Инфобокс хатан
| name         = Цыши хатан эх&lt;br/&gt;{{langn|zh|慈禧太后}}
| image        = The Ci-Xi Imperial Dowager Empress (9.2).PNG
| title        = Шяочиньшянь хатан хаан
| caption      = Цыши {{circa}} 1904
| alt          = Цыши хатан эхийн зураг, 1905
| succession   = [[Хятад хатдын жагсаалт#Чин улс|Чин улсын хатан эх]]
| reign        = 1861 оны 8 сарын 23 – 1908 оны 11 сарын 14
| reign-type   = Огноо
| predecessor  = [[Шяожинчөн|Канци хатан эх]]
| successor    = [[Лунъю хатан эх]]
| succession1  = [[Их хатан эх#Чин улс|Чин улсын их хатан эх]]
| reign1       = 1875 оны 2 сарын 25 – 1908 оны 11 сарын 15
| reign-type1  = Огноо
| birth_date   = {{Birth date|1835|11|29}}
| birth_place  = Бээжин, Хятад
| death_date   = {{Death date and age |1908|11|15|1835|11|29}}
| death_place  = [[Жуннаньхай]], Бээжин, Хятад
| burial_place = [[Чингийн зүүн бунхан|Дин бунхан]], [[Зүньхуа]]
| spouse       = {{Marriage|[[Түгээмэл элбэгт]]|1852|1861|end=н}}
| issue        = {{ubl|[[Бүрэн засагч]]|[[Руншоу гүнж]] (өргөж авсан)}}
| full name    = Ехэнара Шинжэнь ({{zhi|c=葉赫那拉·杏貞}})
| regnal name  = Цыши хатан эх (慈禧太后)
| posthumous name = Шяочиньшянь хатан&lt;br&gt;{{zh|t=孝欽顯皇后}}&lt;br&gt;{{lang-mnc|ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᡤᡳᠩᡤᡠᠵᡳ ᡳᠯᡝᡨᡠ᠋ ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last = Лю |first= Хоушэн |title = Han-Man cidian |publisher = Minzu |location=Бээжин |year = 2005 |page = 640 |isbn = 7-105-06386-6 |language=zh}}&lt;/ref&gt;
| house        = {{ubl|[[Ехэнара]] (төрсөн)|[[Айсингиоро]] (хадамласан)}}
| father       = Хуйжөн
| mother       = Фука овогт
| religion     = [[Манж бөө мөргөл]], [[Төвөдийн Буддын шашин]]{{sfnb|Chang|2013|p=68}}
}}

'''Цыши''' (Цүши, Цыси; [[Хятад хэл|хятад.]] 慈禧, [[Пиньинь|пиньинь.]] ''Cíxǐ,'' 1835 оны 11-р сарын 29-нд төрсөн – 1908 оны 11-р сарын 15-нд Бээжинд нас барсан; 73 насалсан) —  [[Түгээмэл элбэгт]] хааны хатан, 1861–1908 онд [[Чин улс]]ын төрийг барьсан '''[[хатан эх]]''', [[манж үндэстэн|манж]] хүн байв.

{{Олон нэр
|монголкирилл   = Цыши, Цыси, Цүши
|орос           = Цыси [Цыси́], Цы Си
|хятад          = 慈禧太后 → ''Цыши тайху''
|тэмдэглэл      = Тайлбар: дуудлага [цы-ши́]
}}
== Хатан ==
Цыши хатан эх 1835 оны 11 сарын 29-нд ехэнара овогт Хуйжөнгийн охин болон төржээ. Эцэг Хуйжөн нь манжийн Шулуун хөх хошууны хүн, Бээжин дэх жирийн албан хаагч байсан бол эх нь манжийн фука овгийн хүн байв.

[[Түгээмэл элбэгт]] хаанд хатан сонгосон 1851 онд 60 өрсөлдөгчөөс цөөн хэдийг сонгоход Цыши багтаж Лань татвар болжээ. 1854 онд И эрхэм татвар болж зэрэг ахиж, 1855 онд жирэмсэн болоод 1856 оны 4 сарын 27-нд Зайчунь хүүгээ (хожмын [[Бүрэн засагч]] хаан) төрүүлэн И хатан, 1857 онд хүү нь нэг нас хүрэхэд '''И эрхэм хатан''' хэмээн тус тус зэрэг ахиж байв. Цы ши хатан өөрийн байр сууриа бататгаж хамгаалахын тулд олон хүний амийг золиослосон.

== Хатан эх ==
=== Бүрэн засагч ===
[[Зураг:《璇闱日永图》.jpg|thumb|120px|left|Цыань хатан эх]]
[[Файл:Prince Gong.jpg|thumb|130px|right|Гун ван]]
[[Хар тамхины хоёрдугаар дайн]]ы үе 1860 онд Түгээмэл элбэгт хаан [[Бээжин]]гээс зугтан [[Халуун гол]]д очоод Бээжин дэх хааны зуны ордон эзлэгдсэнийг сонсож сэтгэлээр унан өвчилж 1861 онд нас барахад Цыши хатны 5 настай хүү Зайчунь хааны цорын ганц амьд хүү нь байж угсаа залгамжлах болов. Түгээмэл элбэгт хаан хүүдээ [[Сусунь]], [[Зайюань]], [[Дуанхуа]] нарын төр барих 8 сайд үлдээжээ.

Мөн Цыши (26 настай И эрхэм хатан), [[Цыань]] (24-тэй Шяожэньшянь их хатан) хоёрт балчир хааныг асран өсгөж насанд хүргэхийг хүсч, найман төр баригчийг хянах тамга үйлдэж өгсөн. 

Цыши хатан өөрөө болон хүү нь хангалттай эрх мэдэл байгаагүй болохоор ордны найз, хааны их хатан Цыаньтай хамжиж найман сайдаас төрийн эрх булаах эрх сүр бүрдүүлж чаджээ. Цыань хатан эхийг 1881 онд нас барах  хүртэл энэ хоёр хамтдаа төр барьсан бөгөөд Цыши баруун ордонд суудаг болохоор '''Баруун хатан эх''', Цыань нь Зүүн хатан эх гэж хэлэгддэг байв. Бүр өмнөх [[Төр гэрэлт]] хааны хүүхдүүд болох идэр насны Гун ван, Чунь ван (хожмын Бадаргуулт төр хааны эцэг) нар тусалж дэмжсэн.

[[Зураг:《孝哲毅皇后朝服像》局部.jpg|thumb|150px|left|Цыши хатан эхтэй тэрссэн монгол их хатан]]
[[Зураг:《游艺怡情图》.jpg|thumb|130px|right|Бүрэн засагч хаан Цыши хатан эхийн шаардсанаар ном сайн сураагүй, харин уурлаж гөжүүдэлсэн]]
Цыши хатан эх авилгад өртсөн төрийн албан хаагчдыг сольж халж, [[Тайпингийн бослого|Тайпингийн бослогын]] (1850–1864) эсрэг манж бус харин [[Зөн Гуофань]] хятад жанжныг тавьснаар 1864 онд Тяньжиньд шийдвэрлэх ялалт байгуулж бослогыг даржээ. Өмнөд мужийн захирагч нарыг дан хятад хүмүүсээр тавив. Энэ үед Гун ван Ишиний эрх мэдэл ордны дотор өссөн ч хоёр хатан эхээс сүрдэж 1865 онд албан тушаалаасаа огцорсон. 1862 онд Бээжинд их сургууль шиг ''Тунвэнь гуань'' хэмээх хүрээлэн үүсгэж [[өрнө дахин|Өрнөдийн]] багш хөлслөсөн ба Британиас хөлөг онгоц худалдаж авсан ч удалгүй буцааж өгсөн.

[[Бүрэн засагч]] хаан 1872 онд 17 нас хүрч Цыань хатан эхийн санал болгосноор Шяожөи буюу [[Буян хатан|Буян]] хэмээх аруд монголыг их хатан болгов. Буян хатны эхийн эцэг Жөн ван 10 жилийн өмнө нэр заагдсан төр барих 8 сайдын нэг байсан бөгөөд Цышид ялагдан тушаалаар амиа хорлосон билээ. Үүнээс Цыши хатан эх, Буян хатан хоёрын харьцаа муудаж хаан, их хатан хоёрыг тусад нь байлгах болсоноос хаан уйтгарлан, улмаар өвчин олж 1875 онд нас баржээ. 

1873-1875 оны богинохон хугацаанд төр барьсан Бүрэн засагч хаан 1860 онд сүйдсэн зуны ордныг сэргээн засварлахыг шийдсэн ч улсын сан дутмаг байснаас олон сайд эсэргүүцэж бүтээгүй. Цыши хатан эх дахин төрийн эрхийг барьсан.

=== Бадаргуулт төр ===
[[Файл:The Official Audience of Their Majesties.jpg|thumb|left|130px|Цыши хатан эх ба Бадаргуулт төр хаанд бараалхаж буй ]]
Бүрэн засагч хаан хүүхэдгүй нас барсанд [[Төр гэрэлт]] хааны хүү Чунь ван Ишюань болон Цышигийн төрсөн дүү Ваньжэний хүүхэд 3 настай Зайтянийг [[Бадаргуулт төр]] хаан болгон өргөмжилсөн. Цышигийн бие чилээрхэж Цыань төрийн хэргийг ихэвчлэн шийддэг болов. 1881 онд Цыань хатан эх гэнэт нас барж Цыши хатан эх ганцаар төр барих болж 1884 оны Францад ялагдсан дайны дараа Гун вангаас илүү Чунь ванд илүү итгэх болжээ. 

Бадаргуулт төр хаан 1887 онд 16 нас хүрч төр барих болсон ба 18-тайдаа 1889 онд гурван хатан буулгажээ. Цыши хаанд Жиньфэнь (хожмын Лунъюй хатан эх) гэж үеэлийг нь их хатан болгон сонгосон ба Жинь, Жэнь эгч дүү хоёр хатан бас өгчээ. Хаан Жэнь хатантай ихэнх цагийг өнгөрөөх бөгөөд Цыши дургүйцэн 1894 онд Жэний зэргийг бууруулсан. 

Цыши хатан эх шийдвэр гаргагч хэвээр байсан бөгөөд сайд нар хаанаас өмнө хатан эхийг зорьдог байв. 1895 онд хатан эхийн 60 насны ойн их баяр болох байсан боловч Японтой байлдсан [[Япон-манжийн дайн|дайнд ялагдсанаар]] цуцалжээ. 

Бадаргуулт төр хаан Өрнөдийн маягийн шинэчлэл хийж байсан ба Кан Юйвэй, Лян Чичао нарыг ашиглан «Зуун өдрийн шинэтгэл»-ийг 1898 онд эхлүүлсэн нь Япон, Герман шиг хэмжээт эрх хаант засагт шилжих, аж үйлдвэржих улс төр, эдийн засгийн шинэтгэл байв. Цыши хатан эх уламжлалыг хадгалагч хүчнийг төлөөлж цэрэг цуглуулж төрийн эрхийг дахин гартаа авч Бадаргуулт төрийн өөрийн төр барилт дууссан. 

1900 онд умард нутагт гадаадын империализмыг эсэргүүцсэн хөдөлгөөн өрнөж, Чин улс дэмжин орж Европын найман улсын хүчинтэй байлджээ. Чингийн цэрэг дайснаа бодвол зэвсэг техник ядмаг болохоор байлдаанд ялагдаж хааны гэр бүл Бээжингээс дүрвэж 67 сая фунт төлж байж сөргөлдөөнийг намжаажээ. 1902 онд Бээжинд буцаж ирээд улс төрийн шинэтгэл хийсэн. Япон дахь Мэйжийн шинэтгэлээс үлгэрчлэн 1905 оноос төрийн түшмэлийн шалгалтыг болиулж, 1898 оны шинэтгэлийн эрс хатуу хувилбар «Шинэ засгийн бодлого»-ыг эхлүүлжээ. Америкийн сайдыг хүлээж авч, Дер Лин гэдэг англи, франц, хятад хэлтэй хүнийг гэр бүлийн хамт авчирч ажиллуулав.

== Нас барсан нь ==
[[Файл:Cixi tomb memorial tower 2011 11.jpg|thumb|left|150px|Цыши хатны бунхан]]
Бадаргуулт төр хааны нас барсан, [[Пүи]]г шинэ хаанаар зарласан өдрийн маргааш нь 1908 оны 11 сарын 15-нд хааны цэцэрлэгт Цыши хатан эх 72-тойдоо нас баржээ. Бодлогыг нь буруушаахаас эмээж хааныг Цыши хатан хордуулсан гэж үздэг бөгөөд хожим 2008 онд хүнцлийн хороор нас барсаныг шинжлэн мэдээлсэн. 

Цышиг [[Чингийн зүүн бунхан]]д Цыань хатан эх болон Түгээмэл элбэгт хааны хажууд бунхан барин оршуулсан. 1895 онд бунхан барих ажил эхэлсэн бөгөөд чамин чимэгтэй, гоёл зүйсгэл ихтэй байжээ. 1928 онд Сунь Дяньинь хятад жанжны тушаалаар зүүн бунхныг тоноход гол бай нь Цыши хатных байв. 

{{s-start}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хатан эх]]
|он=1861-1908 он (''1861–1881 &lt;br&gt;онд [[Цыань]]тай хамт'')
|өмнө=Шяожинчөнь
|дараа=Лунъюй
}}
{{end}}
[[Ангилал:1835 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1908 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Хятадын хүн]]
[[Ангилал:Манж үндэстэн]]</text>
      <sha1>sgr3ymokw6j6zt6h5lsmyifdwezs6li</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Филиппин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9223</id>
    <revision>
      <id>874940</id>
      <parentid>874768</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T12:03:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29634" sha1="ph6c1jeg0l8rba83xvnqpg1l75tt5gq" xml:space="preserve">{{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}}
{{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;{{МонголЮникод|ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ&lt;br/&gt;ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ&lt;br/&gt;ᠹᠢᠯᠢᠫᠫᠢᠨ&lt;br/&gt;ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}&lt;/span&gt;
| common_name            = Филиппин
| native_name            = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}}
| image_flag             = Flag of the Philippines.svg
| flag_size              = 130
| flag_type              = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Coat of arms of the Philippines.svg
| symbol_type            = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_motto         = &lt;br /&gt;{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}&lt;ref&gt;{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&quot;Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө&quot;
| national_anthem        = &quot;{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}&quot;&lt;br /&gt;&quot;Шилмэл нутаг&quot;{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}}
| image_map              = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}}
| capital                = [[Манила]] (''де-юре'')&lt;br /&gt;[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох &quot;Метро Манила&quot; гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.&lt;ref&gt;{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}&lt;/ref&gt; Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'')
| largest_city           = [[Кесон хот]]&lt;!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--&gt;
| official_languages     = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]]
| recognized_regional_languages = {{collapsible list
  | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]&lt;ref name=&quot;GMA-DepEd-7-Languages&quot; /&gt;
  | [[Акланон хэл]]
  | [[Бикол хэл]]
  | [[Варай хэл]]
  | [[Иватан хэл]]
  | [[Ибанаг хэл]]
  | [[Илокано хэл]]
  | [[Капампанган хэл]]
  | [[Кинарайа хэл]]
  | [[Магинданао хэл]]
  | [[Маранао хэл]]
  | [[Пангасинан хэл]]
  | [[Самбал хэл]]
  | [[Себуана хэл]]
  | [[Суригаонон хэл]]
  | [[Тагалог хэл]]
  | [[Таусуг хэл]]
  | [[Хилигайнон хэл]]
  | [[Чабакано хэл]]
  | [[Якан хэл]]
 | }}
| languages_type         = Үндэсний [[дохионы хэл]]
| languages              = [[Филиппиний дохионы хэл]]
| languages_sub          = yes
| languages2_type        = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: &quot;Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой.&quot; гэж заасан байдаг&lt;ref name=&quot;GovPH-OfficialLanguage&quot; /&gt;}}
| languages2             = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]]
 &lt;!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--&gt;| languages2_sub         = yes
| ethnic_groups          = {{#invoke:list|unbulleted
  | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]]
  | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]]
  | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]]
  | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]]
  | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]]
 }}
| ethnic_groups_year     = 2010&lt;ref name=&quot;PSAGovPH-2021-Figures&quot; /&gt;&lt;!-- using figures for 2010 given in the cited source--&gt;&lt;!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--&gt;
| demonym                = [[Филиппинчүүд‎]]&lt;br /&gt;
[[Пиной]]&lt;br /&gt;(''ярианы'')
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1          = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Бонгбонг Маркос]]&lt;!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title2          = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]
| leader_name2           = [[Сара Дутерте]]&lt;!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title3          = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]]
| leader_name3           = [[Мигз Зубири]]&lt;!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title4          = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]]
| leader_name4           = [[Мартин Ромуалдес]]&lt;!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title5          = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]
| leader_name5           = [[Александр Гесмундо]]
| legislature            = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]]
| upper_house            = [[Филиппиний Сенат|Сенат]]
| lower_house            = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]]
| sovereignty_type       = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]]
| sovereignty_note       = ([[АНУ]]-аас)
| established_event1     = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]]
| established_date1      = 6 сарын 12, 1898 он
| established_event2     = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]]
| established_date2      = 12 сарын 10, 1898 он
| established_event3     = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]]
| established_date3      = 11 сарын 15, 1935 он
| established_event4     = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]]
| established_date4      = 7 сарын 4, 1946 он
| established_event5     = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date5      = 2 сарын 2, 1987 он
| area_km2               = 300000
| area_footnote          = &lt;ref name=&quot;NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991&quot;&gt;{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Boquet-2017&quot;&gt;{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}&lt;/ref&gt;{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}}
| area_link              = Филиппиний газарзүй
| area_label             = Нийт
| area_rank              = 72
| area_sq_mi             = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = 0.61&lt;ref name=&quot;CIAWorldFactBook&quot;&gt;{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (дотоод ус)
| area_label2            = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]]
| area_data2             = 298,170 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| population_census      = 109,035,343
| population_census_year = 2020
| population_density_km2 = 336
| population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}&lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 37
| GDP_PPP                = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot;&gt;{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2022&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2023
| GDP_PPP_rank           = 29
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 117
| GDP_nominal            = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2023
| GDP_nominal_rank       = 36
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 124
| Gini                   = 41.2 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2021
| Gini_change            = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| HDI                    = 0.699 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNDPOrg-HDI&quot;&gt;{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 116
| currency               = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]])
| currency_code          = PHP
| time_zone              = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]]
| utc_offset             = +08:00
| drives_on              = баруун&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&amp;pg=PA716 716] |language=en }}&lt;/ref&gt;
| calling_code           = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]]
| cctld                  = [[.ph]]
| religion               = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap;
  |
{{Tree list}}
* 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]]
** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]]
** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]]
{{Tree list/end}}
  |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]]
  |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]]
 }}
| religion_year          = 2015
| religion_ref           = &lt;ref name=&quot;PSAGovPH-2021-Figures&quot;&gt;{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}&lt;/ref&gt;
}}

'''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , &lt;small&gt;[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]&lt;/small&gt; ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс'''  (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. 

Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.&lt;ref name=&quot;population&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IMF2006&quot; /&gt; Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.&lt;ref name=&quot;IMF2006&quot; /&gt; Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно.

1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө &lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text=&quot;Name Change for the Philippines&quot;|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].&lt;/ref&gt;, Филиппинд  [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. 

[[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.&lt;ref name=&quot;CIAfactbook&quot; /&gt;

2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна.  

Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.&lt;ref name=&quot;encarta&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html |wayback=20090820052439 |text=Philippines |archiv-bot=2026-11-05 12:03:49 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.&lt;ref name=CIAfactbook /&gt;

== Нэрийн гарал үүсэл ==
Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.&lt;ref name=&quot;etymology&quot;&gt;{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}&lt;/ref&gt; Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.&lt;ref name=&quot;etymology&quot; /&gt;

[[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]]

== Улс төрийн тогтолцоо ==
1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм.

Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог.

== Гадаад харилцаа ==
Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон.

Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм.

Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг.

== Тэмдэглэл ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;

== Эшлэл ==
{{reflist}}

== Цахим холбоос ==
&lt;!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--&gt;
'''Албан ёсны'''
* [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites

'''Газрын зураг'''
* [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&amp;x=122915039&amp;z=6&amp;l=0&amp;m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia]
&lt;!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--&gt;

'''Бусад'''
&lt;!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--&gt;
* [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad]
* [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America]
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines]
* [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines]
* [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines]
* [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos]
* [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]])
* [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor)
* [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&amp;A about the Philippines]

{{Ази}}

&lt;!--Categories--&gt;
&lt;!--Interwikis--&gt;

[[Ангилал:Филиппин| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]]
[[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]]
[[Ангилал:Арлын орон]]
[[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>ph6c1jeg0l8rba83xvnqpg1l75tt5gq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Торонто</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9311</id>
    <revision>
      <id>874959</id>
      <parentid>870105</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T17:16:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>874959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28437" sha1="iwolw8jkxxpfd0go06b37hczcp1xm8m" xml:space="preserve">{{Short description|Канадын Онтарио мужийн нийслэл}}
{{Инфобокс суурин
| name               = Торонто
| native_name        = Toronto
| settlement_type    = [[Онтариогийн хотын жагсаалт|Хот]] ([[Онтариогийн хотын захиргаадын жагсаалт#Нэг шатлалт хотын захиргаа|нэг шатлалт]])
| image_skyline      = {{multiple image 
 |total_width        = 280
 |perrow             = 1/2/2/2
 |border             = infobox
 |caption_align      = center
 |image1             = CC 2022-06-18 193-Pano (cropped) 01.jpg
 |caption1           = Торонтогийн хотын төв болон [[CN цамхаг]]
 |image2             = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg
 |caption2           = [[Онтариогийн парламентын ордон]]
 |image3             = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg
 |caption3           = [[Торонто хотын захиргааны байр|Захиргааны байр]]
 |image4             = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg
 |caption4           = [[Хамбер Бэй нуман гүүр]]
 |image5             = Casa Loma (23170005321).jpg
 |caption5           = [[Каса Лома]]
 |image6             = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg
 |caption6           = [[Хааны Онтарио музей]]
 |image7             = Scarborough bluffs -b.jpg
 |caption7           = [[Скарборо Блаффс]]
 }}
| image_size         = 250px
| image_flag         = Toronto Flag.svg
| flag_size          = 125px
| flag_link          = Торонтогийн далбаа
| image_seal         = Coat of arms of Toronto.png
| seal_type          = Сүлд
| seal_size          = 95px
| seal_link          = Торонтогийн сүлд
| image_blank_emblem = Toronto, City of.svg
| blank_emblem_type  = Лого
| blank_emblem_size  = 140px
| etymology          = [[Могаук хэл]]ний {{lang|iro|tkaronto}} гэдэг үгнээс гаралтай, [[Симко нуур|Синко]], [[Кучичинг нуур]]ын хоорондох сувгийн нэр
| nicknames          = 
| motto              = Diversity Our Strength&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.toronto.ca/city-government/awards-tributes/tributes/history-of-city-symbols/ |website=www.toronto.ca |title=History of City Symbols |publisher=Торонто хот |year=2020 |access-date=2026-04-25 |archive-date=2021-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812134238/https://www.toronto.ca/city-government/awards-tributes/tributes/history-of-city-symbols/ |url-status=live |last1=Хот |first1=Торонто }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Social Construction of Diversity: Recasting the Master Narrative of Industrial Nations |last1=Харзиг |first1=Кристиан |last2=Жуто |first2=Даниэль |author2-link=Даниэль Жуто |last3=Шмит |first3=Ирина |publisher=Berghahn Books |year=2006 |isbn=978-1-57181-376-3 |page=310 |quote=1998 онд шинээр нэгдсэн Торонто хотын зөвлөлийн анхны үйл ажиллагааны нэг хотын энэхүү мэдрэмжийг тусгаж, дүрслэн харуулахын тулд &quot;Олон талт байдал бидний хүч&quot; уриаг албан ёсны уриа болгон баталсан байв. }}&lt;/ref&gt;&lt;/br&gt;Олон талт байдал бидний хүч
| image_map          = {{maplink
  | id                 = Q172
  | frame              = yes
  | plain              = yes
  | frame-align        = center
  | frame-width        = 270
  | frame-height       = 270
  | frame-lat          = 43.725518 
  | frame-long         = -79.390531
  | zoom               = 9
  | type               = shape
  | marker             = city
  | stroke-width       = 2
  | stroke-color       = #0096FF
  | fill               = #0096FF
  | fill-opacity = 0.1
}}
| coordinates        = {{coord|43|39|09|N|79|22|54|W|region:CA-ON_type:city|display=inline,title}}
| pushpin_map        = Онтарио#Канад#Хойд Америк
| pushpin_mapsize    = 250px
| pushpin_map_caption = Онтарио дахь байршил##Канад дахь байршил##Хойд Америк дахь байршил
| subdivision_type   = Улс
| subdivision_name   = {{flag|Канад}}
| subdivision_type1  = [[Канадын муж, нутаг дэвсгэрүүд|Муж]]
| subdivision_name1  = {{flag|Онтарио}}
| established_title1 = Байгуулагдсан
| established_date1  = {{start date and age|1793|08|27|mf=y}} ([[Йорк, Дээд Канад|Йорк]])
| established_title2 = [[Хотын корпораци|Нэгтгэсэн]]
| established_date2  = {{start date and age|1834|03|06|mf=y}} ([[Торонто хотын захиргаа|Торонто Хот]])
| established_title3 = [[Онтариогийн засаг захиргааны хуваарь|Хэсэг болгон нэгтгэсэн]]
| established_date3  = {{start date and age|1953|01|20|mf=y}} ([[Их Торонто хот]])
| established_title4 = [[Нэгдэл (улс төр)|Нэгдсэн]]
| established_date4  = {{start date and age|1998|01|01|mf=y}} (одоогийн Торонто хот)
| parts_type         = [[Торонтогийн нэгдэл|Нийгэмлэгүүд]]
| parts              = {{hlist|[[Зүүн Йорк]]|[[Йорк, Торонто|Йорк]]|[[Скарборо, Онтарио|Скарборо]]|[[Хойд Йорк]]|[[Хуучин Торонто]]|[[Этобикок]]}}
| government_type    = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга–зөвлөлийн тогтолцоотой]] [[Онтариогийн хотын захиргаадын жагсаалт#Нэг шатлалт хотын захиргаа|нэг шатлалт хотын захиргаа]]
| governing_body     = [[Торонто хотын зөвлөл]]
| leader_title       = [[Торонто хотын дарга|Хотын дарга]]
| leader_name        = [[Оливиа Чоу]]
| unit_pref          = Metric
| total_type         = Хот
| area_footnotes     = &lt;ref name=CityPop/&gt;&lt;ref name=UAPop/&gt;&lt;ref name=CMAPop/&gt;
| area_magnitude     = 
| area_total_km2     = 631.10
| area_urban_km2     = 1829.05
| area_metro_km2     = 5902.75
| elevation_m        = 76.5
| population_as_of   = [[2021 оны Канадын хүн амын тооллого|2021]]
| population_footnotes =&lt;ref&gt;{{cite web |title=Тооллогын танилцуулга, 2021 оны тооллого |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&amp;SearchText=Toronto&amp;DGUIDlist=2021A00053520005&amp;GENDERlist=1&amp;STATISTIClist=1&amp;HEADERlist=0 |website=www12.statcan.gc.ca |date=2022-02-09 |publisher=Канадын статистикийн алба |access-date=2024-10-26 |archive-date=2022-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210174708/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&amp;SearchText=Toronto&amp;DGUIDlist=2021A00053520005&amp;GENDERlist=1&amp;STATISTIClist=1&amp;HEADERlist=0 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| population_rank    = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|4-т]]&lt;br /&gt;Канадад [[Канадын хамгийн том хотын захиргаадын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|1-т]]
| population_density_km2 = 4,427.8
| population_total   = 2,794,356
| population_blank1_title = Бөөгнөрөл
| population_blank1  = 6,202,225
| population_blank2_title = Бүс нутаг
| population_blank2  = 9,765,188
| pop_est_as_of      = 2025&lt;!--This is permitted per [[WP:CANPOP]]--&gt;
| population_est     = 3,271,830&lt;!--This is permitted per [[WP:CANPOP]]--&gt;&lt;ref name=&quot;statscanestimates&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710015201|title=Population estimates, July 1, by census division, 2021 boundaries|date=2026-01-14|access-date=2026-04-23|publisher=[[Канадын статистикийн алба]]|archive-date=2026-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20260207151950/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710015201|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| population_demonym = Торонточууд
| population_note    = 
| postal_code_type   = Шуудангийн код
| postal_code        = [[Канадын шуудангийн кодын жагсаалт: M|M]]
| area_codes         = [[Бүс нутгийн код 416, 647 болон 437|416, 647, 437]]
| unemployment_rate  = 
| blank_name_sec1    = [[ДНБ]] (Торонто {{Abbr|CMA|Тооллогын хотын нутаг дэвсгэр}})
| blank_info_sec1    = {{CAD|link=yes}}430.9&amp;nbsp;тэрбум (2020)&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=3610046801 | title=Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн (ДНБ) үндсэн үнээр, тооллогын хотын нутаг дэвсгэр (CMA) | date=2023-12-06 | access-date=2024-10-26 | archive-date=2021-01-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210122184338/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=3610046801 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| blank1_name_sec1   = ДНБ нэг хүнд ноогдох (Торонто {{Abbr|CMA|Тооллогын хотын нутаг дэвсгэр}})
| blank1_info_sec1   = {{CAD}}62,873 (2019)
| timezone           = [[Дорнод цагийн бүс|EST]]
| utc_offset         = −05:00
| timezone_DST       = [[Дорнод цагийн бүс|EDT]]
| utc_offset_DST     = −04:00
| website            = {{Official URL}}
}}

'''Торонто''' (англи. ''Toronto'' [təˈrɒntoʊ], нутгийнхан. [təˈrɒnoʊ], [ˈtrɒnoʊ], [-nə]) нь [[Канад]]ын хамгийн том хот бөгөөд [[Онтарио]] мужийн нийслэл болно.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=http://www.gov.on.ca/ont/portal/!ut/p/.cmd/cs/.ce/7_0_A/.s/7_0_252/_s.7_0_A/7_0_252/_l/en?docid=004690
|title=History of Ontario's Legislative Buildings|publisher=Government of Ontario
|accessdate=2007-07-13}}&lt;/ref&gt; Тус хот [[Онтарио нуур]]ын баруун хойд эрэг дээр оршдог. 2.5 сая гаруй оршин суугчтай тус хот нь [[Хойд Америк]]т хүн амаараа тавд орох хот юм.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=http://www.toronto.ca/invest-in-toronto/tor_overview.htm
|title=City of Toronto: Toronto Overview
|work=City of Toronto
|date=2007
|assessdate=2007-07-09
|access-date=2008-10-01
|archive-date=2011-08-06
|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806044257/http://www.toronto.ca/invest-in-toronto/tor_overview.htm
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; Торонто нь [[Их Торонтогийн бүс]]ийн төвд байрладаг бөгөөд 8.1 сая оршин суугчтай [[Алтан тах]] хэмээх Онтарио мужийн төв өмнөд хэсгийн хүн ам шигүү суурьшсан бүсэд багтдаг.&lt;ref&gt;Total population of the Greater Toronto Area comprises the regional municipalities of [[Regional Municipality of Durham, Ontario|Durham]] (561,258), [[Regional Municipality of Halton, Ontario|Halton]] (439,256), [[Regional Municipality of Peel, Ontario|Peel]] (1,159,405) and [[Regional Municipality of York, Ontario|York]] (892,712). These population figures are taken from {{cite web |date=[[2007-03-13]] |title=Population and dwelling counts, for Canada, provinces and territories, and census divisions, 2006 and 2001 censuses - 100% data |url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/popdwell/Table.cfm?T=702&amp;PR=35&amp;SR=1&amp;S=3&amp;O=D |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070906235914/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/popdwell/Table.cfm?T=702&amp;PR=35&amp;SR=1&amp;S=3&amp;O=D |archive-date=2007-09-06 |accessdate=2007-03-18 |publisher=[[Statistics Canada]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Provstat&gt;The fact that these municipalities form the GTA is stated in {{cite web
|url = http://www.fin.gov.on.ca/english/economy/demographics/projections/2007/
|title = Ontario Population Projections Update, 2005-2031 Ontario and Its 49 Census Divisions
|publisher = [[Ministry of Finance (Ontario)|Ministry of Finance]], Government of Ontario
|year = 2006
|month = April
|accessdate = 2007-03-18
|quote = The Greater Toronto Area (GTA), comprised of the City of Toronto and the regional municipalities of Durham, Halton, Peel and York,&amp;nbsp;...
|archive-date = 2007-06-13
|archive-url = https://web.archive.org/web/20070613215519/http://www.fin.gov.on.ca/english/economy/demographics/projections/2007/
|url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2006CensGGH&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www12.statcan.ca/english/census06/analysis/popdwell/subprov4.cfm#ggh
|title=Portrait of the Canadian Population in 2006: Subprovincial population dynamics, Greater Golden Horseshoe
|work=[[Statistics Canada]], 2006 Census of Population
|date=[[2007-03-13]]
|accessdate=2007-03-13
|archive-date=2007-03-15
|archive-url=https://web.archive.org/web/20070315195135/http://www12.statcan.ca/english/census06/analysis/popdwell/Subprov4.cfm#ggh
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; Канадын 2006 оны хүн амын тооллогоор Метрополитан бүсийн хүн ам 5,113,149,&lt;ref name=&quot;2006censuspop&quot; /&gt; бөгөөд Их Торонто бүсийн хүн ам 5,555,912.&lt;ref name=Provstat/&gt;

[[Канад]]ын эдийн засгийн нийслэлийн хувьд Торонто нь дэлхийн хот гэж тооцогддог&lt;ref&gt;&quot;{{Webarchiv|url=http://mail.architexturez.net/+/In-Enaction/archive/msg00800.shtml |wayback=20130207105717 |text=What makes a global city? |archiv-bot=2023-09-26 19:13:05 InternetArchiveBot }}&quot;, (2007)&lt;/ref&gt; ба дэлхийн хамгийн том санхүүгийн төвүүдийн нэг юм.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.citymayors.com/economics/financial-cities.html]&quot;, ''[[Toronto Star]]'' (2004). Retrieved on 2007-07-08.&lt;/ref&gt; Торонтогийн эдийн засгийн тэргүүлэх салбаруудаас дурдвал [[санхүү]], бизнесийн үйлчилгээ, [[цахилгаан холбоо]], [[агаар-сансар]], [[тээвэр]], [[мэдээллийн хэрэгсэл]], [[урлаг]], [[кино]], [[телевиз]], [[хэвлэл]], [[компьютерийн програм хангамж]], [[анагаах ухаан]], [[боловсрол]], [[аялал жуулчлал]], [[спорт]]ын салбарууд болно.&lt;ref name=&quot;TorontoEconomy&quot;&gt;[http://www.toronto.ca/ City of Toronto] (2007) - {{Webarchiv|url=http://www.toronto.ca/invest-in-toronto/tor_overview.htm |wayback=20110806044257 |text=Toronto economic overview |archiv-bot=2026-09-18 05:07:43 InternetArchiveBot }}, {{Webarchiv|url=http://www.toronto.ca/invest-in-toronto/clusteroverview.htm |wayback=20070930031343 |text=Key industry clusters |archiv-bot=2026-09-14 12:01:09 InternetArchiveBot }} and {{Webarchiv|url=http://www.toronto.ca/invest-in-toronto/pdf/economy.pdf |wayback=20081228054128 |text=A Diversified Economy |archiv-bot=2026-09-18 05:07:43 InternetArchiveBot }}. Retrieved on [[2007-03-01]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.toronto.ca/business_publications/tocompetes.htm
|title=Toronto Competes
|author=ICF Consulting
|year=2000
|month=February
|accessdate=2007-03-01
|archive-date=2007-01-27
|archive-url=https://web.archive.org/web/20070127122238/http://www.toronto.ca/business_publications/tocompetes.htm
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.toronto.ca/business_publications/tocompetes.htm
|title=Toronto Competes
|author=ICF Consulting
|year=2000
|month=February
|accessdate=2007-03-01
|archive-date=2007-01-27
|archive-url=https://web.archive.org/web/20070127122238/http://www.toronto.ca/business_publications/tocompetes.htm
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; [[Торонтогийн хөрөнгийн бирж]] нь дэлхийд долоод ордог том бирж бөгөөд Канадын олон корпорациудын нэгэн адил тус хотод төв байртай юм.

Торонтогийн хүн ам олон үндэстэн ястнаас бүрдсэн,&lt;ref name=diverse_city&gt;{{cite book
|last = Flew
|first = Janine
|authorlink =
|coauthors = Humphries, Lynn ; Press, Limelight ; McPhee, Margaret
|title = The Children's Visual World Atlas
|publisher = Fog City Press
|date = 2004
|location = [[Sydney, Australia]]
|pages = [https://archive.org/details/childrensvisualw0000unse/page/76 76]
|url =https://archive.org/details/childrensvisualw0000unse
|doi =
|id =
|isbn = 1 740893 17 4 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=facts_of_Toronto&gt;{{cite web
|url = http://allabout-toronto.com/
|title = City of Toronto, Ontario
|publisher = 
|date = 
|accessdate = 2007-07-06
|archive-date = 2007-09-29
|archive-url = https://web.archive.org/web/20070929162756/http://allabout-toronto.com/
|url-status = dead
}}&lt;/ref&gt; бөгөөд Канад руу ирэх цагаачдын очдог нэг гол газар юм.&lt;ref name=&quot;toronto_diversity&quot; /&gt; Торонто нь тухайн улсдаа төрөөгүй оршин суугчдын эзлэх хувиар дэлхийд хамгийн дээгүүр ордог. Тухайлбал хүн амынх нь 49% нь Канадаас өөр улсад төрсөн ажээ.&lt;ref name=diverse_city/&gt;&lt;ref name=facts_of_Toronto/&gt;&lt;ref name=&quot;toronto_diversity&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.cic.gc.ca/english/policy/fed-prov/can-ont-toronto-mou.html
|title=Canada-Ontario-Toronto Memorandum of Understanding on Immigration and Settlement (electronic version)
|author=Citizenship and Immigration Canada
|year=2006
|month=September
|accessdate=2007-03-01
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070311043934/http://www.cic.gc.ca/english/policy/fed-prov/can-ont-toronto-mou.html
|archivedate=2007-03-11
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt; Хотын гэмт хэргийн хувь хэмжээ бага, байгаль орчин цэвэр, амьжиргааны түвшин өндөр, олон үндэстэн ястанд найрсаг тул Торонто дэлхийн хамгийн таатай хотуудын нэгэнд тооцогддог.&lt;ref name=best&gt;{{cite news
|url=http://www.cnn.com/2005/WORLD/europe/10/04/eui.survey/index.html
|title=Vancouver is 'best city to live'
|publisher=[[CNN]]
|date=[[2005-10-05]]
|accessdate=2007-03-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=quality&gt;{{cite web
|url=http://www.mercerhr.com/attachment.dyn?idContent=1216315&amp;filePath=/attachments/English/QOL_Survey2006_table.pdf
|title=Mercer 2006 Quality of Living Survey
|author=Mercer Human Resource Consulting
|year=2006
|month=
|accessdate=2007-03-05
|archive-date=2008-06-25
|archive-url=https://web.archive.org/web/20080625002953/http://www.mercerhr.com/attachment.dyn?idContent=1216315&amp;filePath=%2Fattachments%2FEnglish%2FQOL_Survey2006_table.pdf
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; Үүний зэрэгцээ Торонто нь 2006 оны байдлаар Канадын амьжиргааны өртөг хамгийн өндөр хот болсон.&lt;ref&gt;{{cite news|first=Eric|last=Beauchesne|title=Toronto pegged as priciest place to live in Canada|publisher=CanWest News Service|date=[[24 June]] [[2006]]|url=http://www.canada.com/vancouversun/news/story.html?id=245b1dc8-1b43-46cb-bd84-6e78ab8a5afb&amp;k=54140|accessdate=2007-03-05}}&lt;/ref&gt; Residents of Toronto are called ''[[List of people from Toronto|Torontonians]]''.

==Газар зүй== 
===Уур амьсгал=== 
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|metric first=yes
|single line= Y
|width=auto
|location= Торонто ({{coord|43|40|N|79|24|W|type:landmark_region:CA-ON|name=Toronto (The Annex)}}; өндөр: {{cvt|112.5|m}}; 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1840–одоо
| Jan maximum humidex = 15.7   
| Feb maximum humidex = 12.2   
| Mar maximum humidex = 21.7   
| Apr maximum humidex = 31.6   
| May maximum humidex = 39.8
| Jun maximum humidex = 44.5
| Jul maximum humidex = 43.0
| Aug maximum humidex = 42.6
| Sep maximum humidex = 43.8
| Oct maximum humidex = 31.2
| Nov maximum humidex = 26.1
| Dec maximum humidex = 17.7
| year maximum humidex = 44.5
| Jan record high C = 16.1
| Feb record high C = 19.1
| Mar record high C = 26.7
| Apr record high C = 32.2
| May record high C = 34.4
| Jun record high C = 36.7
| Jul record high C = 40.6
| Aug record high C = 38.9
| Sep record high C = 37.8
| Oct record high C = 30.8
| Nov record high C = 23.9
| Dec record high C = 19.9
| year record high C = 40.6
| Jan high C = −0.3
| Feb high C = 0.6
| Mar high C = 5.1
| Apr high C = 11.7
| May high C = 18.8
| Jun high C = 24.2
| Jul high C = 27.0
| Aug high C = 26.1
| Sep high C = 22.0
| Oct high C = 14.6
| Nov high C = 8.1
| Dec high C = 2.6
| year high C = 13.4
| Jan mean C = −3.5
| Feb mean C = −2.7
| Mar mean C = 1.7
| Apr mean C = 7.8
| May mean C = 14.5
| Jun mean C = 19.8
| Jul mean C = 22.5
| Aug mean C = 21.9
| Sep mean C = 17.9
| Oct mean C = 11.2
| Nov mean C = 5.2
| Dec mean C = -0.1
| year mean C = 9.7
| Jan low C = −6.7
| Feb low C = -6.0
| Mar low C = −1.8
| Apr low C = 3.9
| May low C = 10.0
| Jun low C = 15.3
| Jul low C = 18.1
| Aug low C = 17.7
| Sep low C = 13.8
| Oct low C = 7.7
| Nov low C = 2.3
| Dec low C = −2.7
| year low C = 6.0
| Jan record low C = -32.8
| Feb record low C = -31.7
| Mar record low C = -26.7
| Apr record low C = -15.0
| May record low C = -3.9
| Jun record low C = -2.2
| Jul record low C = 3.9
| Aug record low C = 4.4
| Sep record low C = -2.2
| Oct record low C = -8.9
| Nov record low C = -20.6
| Dec record low C = -30.0
| year record low C = -32.8
| Jan chill = -37
| Feb chill = -34
| Mar chill = -26
| Apr chill = -17
| May chill = -8
| Jun chill = 0
| Jul chill = 0
| Aug chill = 0
| Sep chill = 0
| Oct chill = -8
| Nov chill = -17
| Dec chill = -34
| year chill = -37
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 64.6
| Feb precipitation mm = 53.9
| Mar precipitation mm = 52.8
| Apr precipitation mm = 78.0
| May precipitation mm = 76.4
| Jun precipitation mm = 81.6
| Jul precipitation mm = 76.5
| Aug precipitation mm = 71.9
| Sep precipitation mm = 69.4
| Oct precipitation mm = 69.1
| Nov precipitation mm = 70.8
| Dec precipitation mm = 57.8
| year precipitation mm = 822.7
| rain colour = green
| Jan rain mm = 29.1
| Feb rain mm = 29.7
| Mar rain mm = 33.6
| Apr rain mm = 61.1
| May rain mm = 82.0
| Jun rain mm = 70.9
| Jul rain mm = 63.9
| Aug rain mm = 81.1
| Sep rain mm = 84.7
| Oct rain mm = 64.3
| Nov rain mm = 75.4
| Dec rain mm = 38.2
| year rain mm = 714.0
| snow colour = green
| Jan snow cm = 37.2
| Feb snow cm = 27.0
| Mar snow cm = 19.8
| Apr snow cm = 5.0
| May snow cm = 0.0
| Jun snow cm = 0.0
| Jul snow cm = 0.0
| Aug snow cm = 0.0
| Sep snow cm = 0.0
| Oct snow cm = 0.1
| Nov snow cm = 8.3
| Dec snow cm = 24.1
| year snow cm = 121.5
| unit precipitation days = 0.2 мм
| Jan precipitation days = 16.3
| Feb precipitation days = 12.8
| Mar precipitation days = 13.0
| Apr precipitation days = 13.1
| May precipitation days = 13.4
| Jun precipitation days = 12.1
| Jul precipitation days = 11.7
| Aug precipitation days = 9.5
| Sep precipitation days = 10.2
| Oct precipitation days = 11.4
| Nov precipitation days = 13.0
| Dec precipitation days = 13.7
| year precipitation days = 150.2
| unit rain days = 0.2 мм
| Jan rain days = 5.4
| Feb rain days = 4.8
| Mar rain days = 7.9
| Apr rain days = 11.2
| May rain days = 12.7
| Jun rain days = 11.0
| Jul rain days = 10.4
| Aug rain days = 10.2
| Sep rain days = 11.1
| Oct rain days = 11.7
| Nov rain days = 10.9
| Dec rain days = 7.0
| year rain days = 114.1
| unit snow days = 0.2 см
| Jan snow days = 12.0
| Feb snow days = 8.7
| Mar snow days = 6.5
| Apr snow days = 2.2
| May snow days = 0.0
| Jun snow days = 0.0
| Jul snow days = 0.0
| Aug snow days = 0.0
| Sep snow days = 0.0
| Oct snow days = 0.08
| Nov snow days = 3.1
| Dec snow days = 8.4
| year snow days = 40.9
| Jan sun = 85.9
| Feb sun = 111.3
| Mar sun = 161.0
| Apr sun = 180.0
| May sun = 227.7
| Jun sun = 259.6
| Jul sun = 279.6
| Aug sun = 245.6
| Sep sun = 194.4
| Oct sun = 154.3
| Nov sun = 88.9
| Dec sun = 78.1
| year sun = 2066.3
| Jan percentsun = 29.7
| Feb percentsun = 37.7
| Mar percentsun = 43.6
| Apr percentsun = 44.8
| May percentsun = 50.0
| Jun percentsun = 56.3
| Jul percentsun = 59.8
| Aug percentsun = 56.7
| Sep percentsun = 51.7
| Oct percentsun = 45.1
| Nov percentsun = 30.5
| Dec percentsun = 28.0
| year percentsun = 44.5
|humidity colour = green
| time day = 15:00 LST
| Jan humidity = 68.0
| Feb humidity = 65.4
| Mar humidity = 58.5
| Apr humidity = 53.4
| May humidity = 53.1
| Jun humidity = 55.2
| Jul humidity = 54.3
| Aug humidity = 56.7
| Sep humidity = 59.6
| Oct humidity = 65.0
| Nov humidity = 67.1
| Dec humidity = 70.9
| year humidity = 60.6
|source 1 = [[Environment and Climate Change Canada]]&lt;ref name= &quot;annex&quot;&gt;{{cite web
| url = https://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1991_2020_e.html?searchType=stnName_1991&amp;txtStationName_1991=toronto&amp;searchMethod=contains&amp;txtCentralLatMin=0&amp;txtCentralLatSec=0&amp;txtCentralLongMin=0&amp;txtCentralLongSec=0&amp;stnID=207000000&amp;dispBack=1
| work = 1991 to 2020 Canadian Climate Normals
| title = Toronto (City)
| publisher = Environment and Climate Change Canada 
| id = Climate ID: 6158350
| date = 2024-03-27
| access-date= 2026-04-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
| archive-url = https://web.archive.org/web/20230925205644/https://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1981_2010_e.html?searchType=stnProv&amp;lstProvince=ON&amp;txtCentralLatMin=0&amp;txtCentralLatSec=0&amp;txtCentralLongMin=0&amp;txtCentralLongSec=0&amp;stnID=5051&amp;dispBack=0
| archive-date = 2023-09-25
| url-status = live
| url = https://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1981_2010_e.html?searchType=stnProv&amp;lstProvince=ON&amp;txtCentralLatMin=0&amp;txtCentralLatSec=0&amp;txtCentralLongMin=0&amp;txtCentralLongSec=0&amp;stnID=5051&amp;dispBack=0
| work = 1981 to 2010 Canadian Climate Normals
| title = Toronto
| publisher = Environment and Climate Change Canada 
| id = Climate ID: 6158350
| date = 2023-09-18
| access-date = 2026-04-25}}&lt;/ref&gt;
}}

== Эгч дүү хотууд ==

;Түнш хотууд
* [[Файл:Flag of the United States.svg|25px]] [[Чикаго]], [[АНУ]]
* [[Файл:Flag of the People's Republic of China.svg|25px]] [[Чунчин]], [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Хятад]]
* [[Файл:Flag of Germany.svg|25px]] [[Франкфурт-ам-Майн|Франкфурт]], [[Герман]]
* [[Файл:Flag of Italy.svg|25px]] [[Милан]], [[Итали]]
* [[Файл:Flag of Brazil.svg|25px]] [[Сан-Паулу]], [[Бразил]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.prefeitura.sp.gov.br/secretarias/relacoes_internacionais/ingles/descentralized_cooperation/sister_cities/0001|title=Prefeitura.Sp - Descentralized Cooperation&lt;!-- Bot generated title --&gt;}}&lt;/ref&gt;

;Найрамдалт хотууд
* [[Файл:Flag of Vietnam.svg|25px]] [[Хо Шин Мин хот]], [[Вьетнам]]
* [[Файл:Flag of Ukraine.svg|25px]] [[Киев]], [[Украин]]
* [[Файл:Flag of Ecuador.svg|25px]] [[Кито]], [[Эквадор]]
* [[Файл:Flag of Japan.svg|25px]] [[Сагамихара]], [[Япон]]
* [[Файл:Flag of Poland.svg|25px]] [[Варшав]], [[Польш]]

== Ашигласан материал ==

{{reflist}}

== Цахим холбоос ==
* [http://www.toronto.ca Toronto.ca], The official City of Toronto Web site
* [http://Torontopedia.ca Torontopedia]
* [http://www.torontotourism.com/ Tourism Toronto], by the Toronto Convention &amp; Visitors Association
* [http://en.wikivoyage.org/wiki/Toronto Wikivoyage Toronto], travel guide at [[Wikivoyage]]

[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Канадын мужийн нийслэл]]
[[Ангилал:Канадын урьдын нийслэл]]
[[Ангилал:Канадын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Саятан хот]]
[[Ангилал:Торонто| ]]
[[Ангилал:Онтариогийн суурин]]
[[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]]</text>
      <sha1>iwolw8jkxxpfd0go06b37hczcp1xm8m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хүчтэй харилцан үйлчлэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11196</id>
    <revision>
      <id>874944</id>
      <parentid>868597</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T12:56:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2017" sha1="a7ym1rhq507gs3dhur30vp91zgosa9v" xml:space="preserve">{{Цөмийн физик}}

'''Хүчтэй харилцан үйлчлэл буюу цөмийн хүчтэй хүч''' ({{lang-en|strong interaction, strong force, strong nuclear force, color force}}, {{lang-ru|сильное ядерное взаимодействие, цветовое взаимоде́йствие, ядерное взаимодействие}}) - физикийн [[Тулгуур харилцан үйлчлэл|тулгуур дөрвөн хүчний]] нэг.   

[[Кварк]]ууд ба [[глюон]]ууд, тэдгээрээс тогтох нийлмэл бөөм болох [[адрон]]ууд (барионууд ба мезонууд) хүчтэй харилцан үйлчлэлд орно. Ө.х. цөмийн хүчтэй хүч нь [[кварк]]ууд ба [[глюон]]уудыг хооронд нь холбож байдаг хүч бөгөөд, кварк ба глюон нь [[протон]], [[нейтрон]] болон бусад [[атомаас жижиг бөөм]]ийг үүсгэдэг [[эгэл бөөм]]с юм. 


{{stub}}

== Гадаад холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20051016222258/http://35.9.69.219/home/modules/pdf_modules/m280.pdf MISN-0-280: ''The Strong Interaction''] ([[Portable Document Format|PDF]] file) by J.R. Christman for [http://www.physnet.org Project PHYSNET].
* [https://web.archive.org/web/20110602001439/http://aliceinfo.cern.ch/ ''The Alice Experiment''] at CERN is the heavy ion collaboration that will investigate aspects of the Strong Nuclear Force upon the completion of the building of the Large Hadron Collider at CERN. 
* [https://web.archive.org/web/20081108051432/http://www.star.bnl.gov/ The Star Experiment] at the Relativistic Heavy Ion Collider at Brookhaven Nation Laboratory in New York, USA. Investigates many aspects of the Strong Nuclear Force including the theoretical [[Quark Gluon Plasma]].

{{Тулгуур хүч}}
[[e:Strong interaction]]

[[Ангилал:Цөмийн физик]]</text>
      <sha1>a7ym1rhq507gs3dhur30vp91zgosa9v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сосорын Шагдар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11448</id>
    <revision>
      <id>874964</id>
      <parentid>844156</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T02:15:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58805-57</username>
        <id>108783</id>
      </contributor>
      <origin>874964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3151" sha1="q0skjdw31edzpmkh1skkcuhm9a16ryz" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Сосорын Шагдар
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = 1888 он
| birth_place      = Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу, Засагт хан аймаг (өнөө [[Баянхайрхан сум|Баянхайрхан]], [[Завхан аймаг]])
| death_date       = {{death date and age|1938|1888}}
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 
| weight           = 
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Улсын арслан]]
| title1           = Улсын арслан
| title_year1      = 1924
| үзүүрлэсэн       = '''1''' (1924)
| шөвгөрсөн        = '''2''' (1924, 1925)
}}

'''Сосорын Шагдар''' (1888 - 1938) нь Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу буюу одоогийн харьяаллаар [[Завхан|Хөвсгөл]] аймгийн [[Баянхайрхан сум|Цагаан-Уул сум]]ын нутаг Бүрд гэдэг газар төржээ. Амьдарлын шаардлагаар тэрээр тухайн үеийн харьяаллаар нэг хошууны нутаг байсан Хөвсгөл аймгийн Цэцэрлэг суманд шилжин суурьших болсноор Хөвсгөл аймгийн харьяат болон бичигдэх болсон байна. [[Үндэсний бөх]]ийн [[улсын арслан]] цолтой. Улсад цөөхөн барилдсан боловч өндөр амжилт үзүүлсэн хүчтэн юм. 
Аман ярианаас тэрээр нас гүйцсэн сарлагийн бухтай тулан, түрж хөөн эрэг рүү унагаах, айлын бариатай гэрийг гарахдаа тотгоор нь мөрлөн үүдэн хоймрын зайд чирсэн, сарлагийн бүдүүн шар үхрийн ширийг хоёр гараараа цуу татаж байсан зэрэг эгэлгүй хүчтэй хүн байжээ. 
Түүний хамгийн их олныг шуугиулсан явдал нь жирийн хүний хэмжээнээс хэтэрсэн амжилт буюу 640 кг чулууг өргөсөн гэх яриа юм. Өргөснийг нь нотлох хүн нь тухайн үед байсан бөгөөд одоо тэр чулуу Хөвсгөл аймгийн Цэцэрлэг сумын музейд хадгалагдаж байгаа гэсэн мэдээ бий.
==Амжилт==
{{sectstub}}
*1924 онд 10 давж түрүүлэн улсын арслан цолд хүрэв
*Мөн онд уул тайллагын наадамд 6 давж үзүүрлэсэн
*1925 онд 7 давжээ

{{DEFAULTSORT:Шагдар, Сосорын}}
[[Ангилал:Улсын арслан]]
[[Ангилал:Баянхайрханы хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1888 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1938 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>q0skjdw31edzpmkh1skkcuhm9a16ryz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874965</id>
      <parentid>874964</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T02:15:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58805-57</username>
        <id>108783</id>
      </contributor>
      <origin>874965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3122" sha1="p50fkc47x28pcswah3bkwv9ltfuekbn" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Сосорын Шагдар
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = 1888 он
| birth_place      = Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу, Засагт хан аймаг (өнөө [[Баянхайрхан сум|Баянхайрхан]], [[Завхан аймаг]])
| death_date       = {{death date and age|1938|1888}}
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 
| weight           = 
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Улсын арслан]]
| title1           = Улсын арслан
| title_year1      = 1924
| үзүүрлэсэн       = '''1''' (1924)
| шөвгөрсөн        = '''2''' (1924, 1925)
}}

'''Сосорын Шагдар''' (1888 - 1938) нь Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу буюу одоогийн харьяаллаар [[Завхан|Хөвсгөл]] аймгийн [[Баянхайрхан сум|Цагаан-Уул сум]]ын нутагт төржээ. Амьдарлын шаардлагаар тэрээр тухайн үеийн харьяаллаар нэг хошууны нутаг байсан Хөвсгөл аймгийн Цэцэрлэг суманд шилжин суурьших болсноор Хөвсгөл аймгийн харьяат болон бичигдэх болсон байна. [[Үндэсний бөх]]ийн [[улсын арслан]] цолтой. Улсад цөөхөн барилдсан боловч өндөр амжилт үзүүлсэн хүчтэн юм. 
Аман ярианаас тэрээр нас гүйцсэн сарлагийн бухтай тулан, түрж хөөн эрэг рүү унагаах, айлын бариатай гэрийг гарахдаа тотгоор нь мөрлөн үүдэн хоймрын зайд чирсэн, сарлагийн бүдүүн шар үхрийн ширийг хоёр гараараа цуу татаж байсан зэрэг эгэлгүй хүчтэй хүн байжээ. 
Түүний хамгийн их олныг шуугиулсан явдал нь жирийн хүний хэмжээнээс хэтэрсэн амжилт буюу 640 кг чулууг өргөсөн гэх яриа юм. Өргөснийг нь нотлох хүн нь тухайн үед байсан бөгөөд одоо тэр чулуу Хөвсгөл аймгийн Цэцэрлэг сумын музейд хадгалагдаж байгаа гэсэн мэдээ бий.
==Амжилт==
{{sectstub}}
*1924 онд 10 давж түрүүлэн улсын арслан цолд хүрэв
*Мөн онд уул тайллагын наадамд 6 давж үзүүрлэсэн
*1925 онд 7 давжээ

{{DEFAULTSORT:Шагдар, Сосорын}}
[[Ангилал:Улсын арслан]]
[[Ангилал:Баянхайрханы хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1888 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1938 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>p50fkc47x28pcswah3bkwv9ltfuekbn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874978</id>
      <parentid>874965</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T07:30:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58805-57</username>
        <id>108783</id>
      </contributor>
      <origin>874978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3116" sha1="nhcq919xqvgrtg5fdpf8y9opyvl78d0" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Сосорын Шагдар
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = 1888 он
| birth_place      = Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу, Засагт хан аймаг (өнөө [[Цагаан-Уул сум|Цагаан-Уул]], [[Завхан аймаг]])
| death_date       = {{death date and age|1938|1888}}
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 
| weight           = 
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Улсын арслан]]
| title1           = Улсын арслан
| title_year1      = 1924
| үзүүрлэсэн       = '''1''' (1924)
| шөвгөрсөн        = '''2''' (1924, 1925)
}}

'''Сосорын Шагдар''' (1888 - 1938) нь Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу буюу одоогийн харьяаллаар [[Завхан|Хөвсгөл]] аймгийн [[Баянхайрхан сум|Цагаан-Уул сум]]ын нутагт төржээ. Амьдарлын шаардлагаар тэрээр тухайн үеийн харьяаллаар нэг хошууны нутаг байсан Хөвсгөл аймгийн Цэцэрлэг суманд шилжин суурьших болсноор Хөвсгөл аймгийн харьяат болон бичигдэх болсон байна. [[Үндэсний бөх]]ийн [[улсын арслан]] цолтой. Улсад цөөхөн барилдсан боловч өндөр амжилт үзүүлсэн хүчтэн юм. 
Аман ярианаас тэрээр нас гүйцсэн сарлагийн бухтай тулан, түрж хөөн эрэг рүү унагаах, айлын бариатай гэрийг гарахдаа тотгоор нь мөрлөн үүдэн хоймрын зайд чирсэн, сарлагийн бүдүүн шар үхрийн ширийг хоёр гараараа цуу татаж байсан зэрэг эгэлгүй хүчтэй хүн байжээ. 
Түүний хамгийн их олныг шуугиулсан явдал нь жирийн хүний хэмжээнээс хэтэрсэн амжилт буюу 640 кг чулууг өргөсөн гэх яриа юм. Өргөснийг нь нотлох хүн нь тухайн үед байсан бөгөөд одоо тэр чулуу Хөвсгөл аймгийн Цэцэрлэг сумын музейд хадгалагдаж байгаа гэсэн мэдээ бий.
==Амжилт==
{{sectstub}}
*1924 онд 10 давж түрүүлэн улсын арслан цолд хүрэв
*Мөн онд уул тайллагын наадамд 6 давж үзүүрлэсэн
*1925 онд 7 давжээ

{{DEFAULTSORT:Шагдар, Сосорын}}
[[Ангилал:Улсын арслан]]
[[Ангилал:Баянхайрханы хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1888 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1938 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>nhcq919xqvgrtg5fdpf8y9opyvl78d0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874979</id>
      <parentid>874978</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T07:31:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58805-57</username>
        <id>108783</id>
      </contributor>
      <origin>874979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3118" sha1="mfr2lat6i2nasaf549djq9veerem4ew" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Сосорын Шагдар
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = 1888 он
| birth_place      = Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу, Засагт хан аймаг (өнөө [[Цагаан-Уул сум|Цагаан-Уул]], [[Хөвсгөл аймаг]])
| death_date       = {{death date and age|1938|1888}}
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 
| weight           = 
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Улсын арслан]]
| title1           = Улсын арслан
| title_year1      = 1924
| үзүүрлэсэн       = '''1''' (1924)
| шөвгөрсөн        = '''2''' (1924, 1925)
}}

'''Сосорын Шагдар''' (1888 - 1938) нь Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу буюу одоогийн харьяаллаар [[Завхан|Хөвсгөл]] аймгийн [[Баянхайрхан сум|Цагаан-Уул сум]]ын нутагт төржээ. Амьдарлын шаардлагаар тэрээр тухайн үеийн харьяаллаар нэг хошууны нутаг байсан Хөвсгөл аймгийн Цэцэрлэг суманд шилжин суурьших болсноор Хөвсгөл аймгийн харьяат болон бичигдэх болсон байна. [[Үндэсний бөх]]ийн [[улсын арслан]] цолтой. Улсад цөөхөн барилдсан боловч өндөр амжилт үзүүлсэн хүчтэн юм. 
Аман ярианаас тэрээр нас гүйцсэн сарлагийн бухтай тулан, түрж хөөн эрэг рүү унагаах, айлын бариатай гэрийг гарахдаа тотгоор нь мөрлөн үүдэн хоймрын зайд чирсэн, сарлагийн бүдүүн шар үхрийн ширийг хоёр гараараа цуу татаж байсан зэрэг эгэлгүй хүчтэй хүн байжээ. 
Түүний хамгийн их олныг шуугиулсан явдал нь жирийн хүний хэмжээнээс хэтэрсэн амжилт буюу 640 кг чулууг өргөсөн гэх яриа юм. Өргөснийг нь нотлох хүн нь тухайн үед байсан бөгөөд одоо тэр чулуу Хөвсгөл аймгийн Цэцэрлэг сумын музейд хадгалагдаж байгаа гэсэн мэдээ бий.
==Амжилт==
{{sectstub}}
*1924 онд 10 давж түрүүлэн улсын арслан цолд хүрэв
*Мөн онд уул тайллагын наадамд 6 давж үзүүрлэсэн
*1925 онд 7 давжээ

{{DEFAULTSORT:Шагдар, Сосорын}}
[[Ангилал:Улсын арслан]]
[[Ангилал:Баянхайрханы хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1888 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1938 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>mfr2lat6i2nasaf549djq9veerem4ew</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ФИФА</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12476</id>
    <revision>
      <id>874939</id>
      <parentid>871466</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T12:00:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31161" sha1="mgedhtz1fnwliflm73blbcbh75otbcq" xml:space="preserve">{{Short description|Олон улсын хөлбөмбөгийн удирдах байгууллага}}
{{Инфобокс байгууллага
| name                     = ФИФА
| full_name                = Fédération Internationale de Football Association
| image_alt                = 
| logo                     = FIFA logo without slogan.svg
| logo_size                = 230
| map                      = World Map FIFA.svg
| map_size                 = 320
| map_caption              = ФИФА-гийн холбоо болон гишүүдийн газрын зураг
| founded                  = {{Start date and age|1904|5|21|df=yes}}
| founder                  = [[Робер Герен]]
| founding_location        = [[Парис]], Франц
| type                     = [[Спортын удирдах байгууллага]]
| headquarters             = * [[ФИФА-гийн төв байр|Дэлхийн оффис]]:
** [[Цюрих]], Швейцар
* Тивийн оффис:&lt;ref name=&quot;offices&quot;&gt;{{cite web |url=https://inside.fifa.com/about-fifa/president/news/new-office-rabat-morocco-opening-infantino-akhannouch-lekjaa |title=FIFA President signs agreement with Moroccan authorities to open FIFA Africa Office in Rabat |publisher=Fédération Internationale de Football Associations |work=FIFA.com |access-date=2026-09-13 |quote=ФИФА Парис, Майами, Жакартад ижил төстэй оффисуудтай бөгөөд энэ нь бүх бүс нутагтай харилцаагаа бэхжүүлж, дэлхий даяар хөлбөмбөгийг хөгжүүлэх ФИФА-гийн үүрэг амлалтыг харуулж байна. |archive-date=2025-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120063548/https://inside.fifa.com/about-fifa/president/news/new-office-rabat-morocco-opening-infantino-akhannouch-lekjaa |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
** [[Рабат]], Марокко ([[Африк]])
** [[Парис]], Франц ([[Европ]])
** [[Жакарта]], Индонез ([[Ази-Номхон далай]])
** [[Майами]], АНУ ([[Америк]])
| coordinates              = {{Coord|47|22|53|N|8|34|28|E|region:CH-ZH_type:landmark|display=title,inline}}
| leader_title             = [[ФИФА-гийн ерөнхийлөгчийн жагсаалт|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name              = [[Жанни Инфантино]]
| leader_title2            = Ахлах дэд ерөнхийлөгч
| leader_name2             = [[Салман бин Ибрахим Аль Халифа]] ([[Азийн Хөлбөмбөгийн Холбооны ерөнхийлөгчийн жагсаалт|AFC]])
| leader_title3            = Дэд ерөнхийлөгч
| leader_name3             = {{Plainlist|
* [[Алехандро Домингес]] ([[КОНМЕБОЛ-ын ерөнхийлөгчийн жагсаалт|КОНМЕБОЛ]])
* [[Александер Чеферин]] ([[УЕФА-гийн ерөнхийлөгчийн жагсаалт|УЕФА]])
* [[Ламберт Малток]] ([[Далайн Орнуудын Хөлбөмбөгийн Холбооны ерөнхийлөгчийн жагсаалт|OFC]])
* [[Патрис Мотсепе]] ([[Африкийн Хөлбөмбөгийн Холбооны ерөнхийлөгчийн жагсаалт|CAF]])
* [[Виктор Монтальяни]] ([[КОНКАКАФ-ын ерөнхийлөгчийн жагсаалт|КОНКАКАФ]])
* [[Шандор Чани]] (УЕФА)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.fifa.com/about-fifa/committees/committee=1882019/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428142618/http://www.fifa.com/about-fifa/committees/committee=1882019/index.html |url-status=dead |archive-date=2015-04-28 |title=FIFA Committees – FIFA Council |publisher=Fédération Internationale de Football Association|work=FIFA.com |access-date=2026-09-13}}&lt;/ref&gt;
* [[Дебби Хьюитт]] (УЕФА)
}}
| leader_title4            = Ерөнхий нарийн бичгийн дарга
| leader_name4             = [[Маттиас Графстрөм]]
| main_organ               = [[ФИФА-гийн Конгресс]]
| subsidiaries             = {{Plainlist|
* [[Азийн Хөлбөмбөгийн Холбоо|AFC]] (Ази)
* [[Африкийн Хөлбөмбөгийн Холбоо|CAF]] (Африк)
* [[КОНКАКАФ]] (Хойд, Төв Америк ба Кариб)
* [[КОНМЕБОЛ]] (Өмнөд Америк)
* [[Далайн Орнуудын Хөлбөмбөгийн Холбоо|OFC]] (Далайн орнууд)
* [[УЕФА]] (Европ)
}}
| affiliations             = [[Олон Улсын Олимпын Хороо]]&lt;br /&gt;[[Олон Улсын Хөлбөмбөгийн Холбоодын өвлөл]]
| num_members              = [[List of FIFA members|211 member associations]]
| num_staff                = 700+&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=FIFA Annual Report
 |publisher=ФИФА
 |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/annual-report
 |access-date=2026-09-13
}}&lt;/ref&gt;
| website                  = {{Official URL}}
}}

'''Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо''' (ОУХБХ) (''[[Франц хэл|франц.]] Fédération internationale de football association, FIFA'') — Талбайн болон танхимын [[Хөлбөмбөг|хөлбөмбөг]] (футзал), элсний хөлбөмбөгийн олон улсын хамгийн том удирдах байгууллага. [[1930 он]]д анх эхэлсэн [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]], [[1991 он]]д анхных нь болсон Эмэгтэйчүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн зэрэг олон улсын томоохон тэмцээнүүдийг зохион байгуулдаг. [[Бельги]], [[Дани]], [[Франц]], [[Герман]], [[Нидерланд]], [[Испани]], [[Швед]], Швейцарийн үндэсний хөлбөмбөгийн холбоодын хоорондоо зохион байгуулж байсан олон улсын тэмцээнүүдийг нэгтгэн зохицуулах зорилгоор [[1904 он]]д анх байгуулагджээ. Дэлхийн 211 улсын үндэсний холбоог эгнээндээ нэгтгэсэн. [[2013 он]]ы байдлаар 1.4 тэрбум долларын бэлэн мөнгөний хөрөнгөтэй. [[2016 он]]ы хоёрдугаар сарын 26-нд явагдсан сонгуулиар Швейцарь болон [[Итали|Италийн]] иргэн Жанни Инфантино ерөнхийлөгчөөр нь сонгогджээ.&lt;ref&gt;http://www.bbc.com/sport/football/35673743&lt;/ref&gt;

==Түүх==
[[File:Charter FIFA (1 septembre 1905) original screen.jpg|170px|thumb|left|1905 оны нэгдүгээр сард Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо анхныхаа дүрмийг албан ёсны хэвлэлдээ нийтлэв]]
[[20-р зуун|Хорьдугаар зуун]]ы эхээр дэлхий дахинд хөлбөмбөгийн нэр хүнд эрс өссөн, олон улсын тэмцээн зохиогдох нь улам бүр нэмэгдсэнтэй уялдан, дэлхийн хөлбөмбөгийг зангидан удирдах нэгдсэн байгууллага бий болгох зайлшгүй шаардлага тулгарав. Энэ санаачлагыг [[Англи|Английн]] хөлбөмбөгийн холбоо гардан хэрэгжүүлж эхэлсэн боловч эцсийн дүндээ [[Европ]]ын өөр долоон улс хамтран 1904 оны тавдугаар сарын 21-нд ОУХБХ-г байгуулжээ.&lt;ref&gt;Classic Football History of FIFA – Foundation, {{Webarchiv|url=http://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/foundation.html |wayback=20150328054545 |text=Archive copy |archiv-bot=2026-09-23 17:49:03 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Холбоо анх [[Парис]]т байгуулагдсан учраас албан ёсны нэрийн бүрэн болон товчилсон хувилбарт франц хэлийг хэрэглэдэг болсон байна. Анхны ерөнхийлөгч нь Францын сэтгүүлч, [[спорт]]ын зүтгэлтэн, тус улсын үндэсний шигшээ багийн менежер Робэр Герэн байв.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fifa.com/about-fifa/the-president/robert-guerin.html |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2018-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180502072117/http://www.fifa.com/about-fifa/the-president/robert-guerin.html |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Холбоо анхны тэмцээнээ [[1906 он]]д зохион байгуулсан боловч төдийлэн амжилт олсонгүй. Үүнтэй холбоотойгоор, мөн эдийн засгийн бусад шалтгаанаас болж Робэр Герэнийг огцруулан Английн хөлбөмбөгийн нөлөө бүхий зүтгэлтэн Дэниэл Вүүлфолыг ерөнхийлөгчөөр сонгов. [[1908 он]]д Лондонд болсон [[Олимпын наадам|Олимпын наадмаар]] зохиосон тэмцээн нь багагүй амжилт олжээ. Холбоо улмаар Европын орнуудын байгууллага байхаа больж, [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|ӨАБНУ]]-г 1909, [[Аргентин]]ыг 1912, [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ыг [[1913 он]]д гишүүнээр элсүүлсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/organisation/52/00/10/fs-120_01a_ma.pdf |title=FIFA's 208 Member Associations |accessdate=1 December 2015 |author=FIFA |date=10 September 2009 |archive-date=5 Тавдугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120505233301/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/organisation/52/00/10/fs-120_01a_ma.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн I дайны]] үед тамирчид олноор дайнд явсан, улс хооронд тэмцээн зохиох нь хүнд болсон тул Холбооны үйл ажиллагаа ихээхэн бэрхшээлтэй тулгарчээ. Дайны дараа Нидерландын банкир Карл Хиршман Холбоог тэргүүлсэн нь (Тэрбээр ерөнхийлөгч биш, нарийн бичгийн дарга, Хүндэт санхүүч байсан бөгөөд Гүйцэтгэх хороог толгойлж байв) тус байгууллагыг санхүүгийн хүнд хямралаас аварсан байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/organisation/ip-110_04a_gs_9503.pdf|title=FIFA General Secretaries over the years|access-date=2016-08-14|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303223119/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/organisation/ip-110_04a_gs_9503.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Гэхдээ үүний хажуугаар, дайтаж байсан улстайгаа тоглохгүй гэх шалтгаанаар Английн хөлбөмбөгийн холбоод тус байгууллагаас гарсан байна. [[1930 он]]д [[Уругвай]]н нийслэл [[Монтевидео]] хотод анхны ДАШТ зохиогдов.           

[[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайны]] дараа Холбоо хөгжлийнхөө шинэ шатанд гарсан байна. Тивийн холбоод байгуулагдаж, Англи улс гишүүнчлэлээ сэргээн, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] гишүүнээр элсэхэд татгалзахгүй гэдгээ мэдэгдэв. Дэлхий дахинд хөлбөмбөгийг түгээхэд, тэмцээнүүдийг [[телевиз]]ээр шууд дамжуулдаг болсон явдал асар хүчтэй нөлөөлсөн бөгөөд телевизийн хөлбөмбөгийн зах зээлийг либералчилж, [[маркетинг]]ийн идэвхтэй бодлого явуулан, хөлбөмбөгийн төрөл бүрийн бараа бүтээгдэхүүнийг борлуулах болсноор Холбооны ашиг орлого эрс нэмэгдэн, санхүүгийн хувьд хөл дээрээ баттай зогсож чаджээ.

== Үе үеийн ерөнхийлөгчид ==
[[File:Gianni Infantino 2011.jpg|thumb|220px|Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооны ерөнхийлөгч Жанни Инфантино]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!
! Нэр
! Улс
! Хугацаа
|-
! 1.
| Робэр Герэн
| {{FRA}}
| 1904—1906
|-
! 2.
| Дэниэл Вүүлфол
| {{GBR}}
| 1906—1918
|-
! 3.
| [[Жюль Римэ]]
| {{FRA}}
| 1921—1954
|-
! 4.
| Рудольф-Вильям Селдрейерс
| {{BEL}}
| 1954—1955
|-
! 5.
| Артур Дрюри
| {{GBR}}
| 1955—1961
|-228
! 6.
| Стэнли Рөүз
| {{GBR}}
| 1961—1974
|-
! 7.
| [[Жоао Авеланж]]
| {{BRA}}
| 1974—1998
|-
! 8.
| [[Йозеф Блаттер]]|| {{flag|Швейцар}} || 1998—2015
|-
! —
| Исса Аяту (үүрэг гүйцэтгэгч) || {{flag|Камерун}} || 2015—2016
|-
! 9.
| [[Жанни Инфантино]]|| {{flag|Швейцар}} || 2016-
|}

==Бүтэц==
[[File:FIFA-Headquarter.jpg|thumb|ОУХБХ-ны төв байр. Швейцарь улс, Цюрих хот]] 
ОУХБХолбооны төв нь Швейцарийн [[Цюрих]] хотод байдаг бөгөөд Швейцарын холбооны улсын хуулийн зохих заалтын дагуу байгуулагдсан төрийн бус байгууллага. Эрх барих дээд байгууллага нь, гишүүн орнууд бүрийн төлөөллөөс бүрдсэн Чуулган юм. 1904 онд байгуулагдсанаас хойш 66 удаагийн Чуулган хуралдсан бөгөөд сүүлд жил бүр нэг удаа хуралддаг болжээ. Мөн [[1998 он]]оос ээлжит бус чуулган хуралдуулдаг болжээ. Холбооны дүрэмд өөрчлөлт оруулах, төсөв батлах, үндэсний холбоодыг шинээр элсүүлэх, сонгууль явуулах эрхийг зөвхөн Чуулган эдэлнэ. Мөн Холбооны ерөнхийлөгч, ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Гүйцэтгэх хорооны гишүүдийг сонгох, ДАШТ зохиох газрыг шалгаруулах үйл ажиллагаа Чуулганаар явагдана.&lt;ref name=&quot;fifa-congress&quot;&gt;{{cite news |date=27 May 2011 |url=http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/bodies/congress.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100405100855/http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/bodies/congress.html |archivedate=5 April 2010|title=FIFA Congress|publisher=FIFA}}&lt;/ref&gt; Үндэсний холбоодын цар хүрээ, нэр нөлөөнөөс үл хамааран гишүүн холбоо бүр саналын нэг эрхтэй.  Ерөнхийлөгчөөр толгойлуулсан Гүйцэтгэх хороо нь Чуулганы хооронд шийдвэр гаргах гол байгууллага болно. Гүйцэтгэх хороо нь ерөнхийлөгч, найман дэд ерөнхийлөгч, бусад 15 гишүүн, нийт 24 хүний бүрэлдэхүүнтэй. Гүйцэтгэх хороо болон Чуулганаас томилсон бүрэлдэхүүн бүхий Ёсзүйн, Санхүүгийн, Сахилга батын, Шүүгчдийн зэрэг хэд хэдэн хороо дэлхий дахинд явуулах Холбооны нэгдсэн үйл ажиллагааг харилцан уялдаатайгаар хэрэгжүүлдэг. 

===Конфедерацууд=== 
[[File:World Map FIFA2.svg|thumb|400px|Дэлхийн газрын зураг дээр конфедерацуудын бүсчлэлийг үзүүлсэн нь]]
[[Тив]], бүсийн тэмцээнүүдийг удирдан зохион байгуулах үүрэг бүхий бүсийн зургаан холбоо буюу конфедерац Холбооны нэгдсэн бүтцэд багтдаг. Үүнд:
* [[Ази]]йн хөлбөмбөгийн холбоо (Asian Football Confederation, AFC)- Ази, [[Австрали]]йг хариуцна. 46 гишүүнтэй. 
* [[Африк]]ийн хөлбөмбөгийн холбоо (Confederation of African Football, CAF)- Африк. 54 гишүүнтэй. 
* [[Хойд Америк|Хойд]], Төв Америк, [[Карибын тэнгис]]ийн орнуудын хөлбөмбөгийн холбоо (Confederation of North, Central American and Caribbean Association Football, CONCACAF)- Хойд болон Төв Америк. 35 гишүүнтэй.  
* [[Өмнөд Америк]]ийн хөлбөмбөгийн холбоо (Confederación Sudamericana de Fútbol, CONMEBOL)- Өмнөд Америк. 10 гишүүнтэй.  
* [[Австрали ба далайн орнууд|Далайн орнууд]]ын хөлбөмбөгийн холбоо (Oceania Football Confederation, OFC)- Далайн орнууд. 11 гишүүнтэй.  
* Европын хөлбөмбөгийн холбоо (Union of European Football Associations, UEFA)- Европ. 55 гишүүнтэй.

===Үндэсний холбоод=== 
2016 оны байдлаар Холбоонд нийт 211 үндэсний холбоо гишүүнчлэлтэй байна. Тэдгээрээс 185 нь НҮБ-ын гишүүн, дөрөв нь (Англи, [[Умард Ирланд]], Үэльс, [[Шотланд]]) Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн вант улсын бүрэлдэхүүнд ордог, 22 нь янз бүрийн статус бүхий нутаг дэвсгэрүүд (Америкийн Самоа, Аруба, Бермудын арлууд, Гуам, Косово, [[Макао]], [[Палестин]], [[Тайвань]], [[Хонконг]], [[Фарерын арлууд]] гэх мэт) юм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bruisedearth.org/?p=137|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427021948/http://www.bruisedearth.org/?p=137|archivedate=27 April 2011 |title=Palestine Football: Escape to Victory? |publisher=Bruisedearth.org |date=27 October 2008 |accessdate=22 December 2010}}&lt;/ref&gt; [[НҮБ]]-ын гишүүн орнуудаас [[Их Британи]], [[Кирибати]], [[Маршаллын арлууд]], [[Монако]], Науру, Палау, [[Тувалу]], [[Микронезийн Холбооны Улс|Микронез]] эдгээр найман улс Холбоонд гишүүнчлэлгүй. 
Холбооны гишүүн шигшээ багуудын чансааг олон улсын түвшний янз бүрийн тэмцээн, мөн нөхөрсөг тэмцээнүүдэд үзүүлсэн амжилтаар нь эрэмбэлэн сар бүр гаргадаг бол эмэгтэйчүүдийн шигшээ багийн чансааг улирал тутам шинэчилдэг байна.

&lt;center&gt;{{Том зураг|FIFA-Garden.jpg|800|Цюрих дэх ОУХБХ-ны төв байрны гадаа цэцэрлэг (2009 он)}}&lt;/center&gt;

==Санхүү== 
Байгуулагдсан эхнийхээ 25 жилд Холбоо цөөн хэдэн гишүүнтэй, төв байргүй, тогтмол тэмцээн зохион байгуулах бололцоогүй, гишүүд нь жилдээ 50 франкийн хураамж төлдөг байв. [[1966 он]]д Англид болсон ДАШТ-ээр анх удаа ихээхэн хэмжээний ашиг олсон нь 12 сая ам. доллар&lt;ref name=&quot;newsru&quot;&gt;[http://rus.europe.newsru.ua/article/17700199 ЧМ-2014: Бразилия платит, ФИФА зарабатывает?] / [[NEWSru.com]]&lt;/ref&gt; байсан бөгөөд [[1974 он|1974 онд]] [[Жоао Авеланж]] ерөнхийлөгч болж&lt;ref name=&quot;newsru&quot; /&gt; хөлбөмбөгийг арилжааны системд оруулах ажил өрнөснөөр энэ спорт хэдэн тэрбум долларын ашиг авчирдаг цэнгээний томоохон салбар болж хувирчээ.&lt;ref name=&quot;esquire&quot;&gt;{{Webarchiv|url=http://esquire.ru/fifa |wayback=20150530004436 |text=По-другому уже не МОК |archiv-bot=2023-09-26 16:22:48 InternetArchiveBot }} / [[Esquire]]&lt;/ref&gt;. 
Холбоо жилдээ дундажаар 30 сая [[евро]]гийн цэвэр ашиг үлдээдэг нь нийт ашгийнх нь 10 хувь бөгөөд 90 хувийг нь гишүүн байгууллагууддаа хуваарилдаг байна. Европын өргөн нэвтрүүлгийн холбоонд гурван удаагийн ДАШТ-ийг шууд дамжуулах эрх олгосныхоо хөлсөнд 1990-ээд онд 310 сая ам. долларын ашиг олж байв. 
Холбооны санхүүгийн тайланд дурьдсанаар бол тус байгууллага [[2007 он|2007]]-[[2010 он]]д 631 сая ам. долларын ашигтай ажилласан бөгөөд нийт зарлага нь 3.558 тэрбум, орлого нь 4.189 тэрбум ам. доллар байжээ. Тухайн үед нөөцийн санд нь 1.28 тэрбум ам. доллар байв.&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2011/03/04/fifa ФИФА заработала 631 миллион долларов за 4 года] / [[Lenta.ru ]]&lt;/ref&gt; 2010 онд зар сурталчилгаанаас олсон орлого нь өмнөх ДАШТ-ийхээс хоёр дахин нэмэгдэж 3.2 тэрбум ам. доллар болж байжээ.       
[[1982 он]]оос хойш Холбооны албан ёсны ивээн тэтгэгч, арилжааны түншээр 35 компани ажилласны зургаа нь ерөнхий ивээн тэтгэгч, найм нь ивээн тэтгэгчийн статустай байв. [[2014 он]]ы ДАШТ-ий ивээн тэтгэгчдээс олсон орлого нь 1.4 тэрбум ам. доллар болсон байна.   
[[Компьютер]] тоглоомын “Electronic Arts” компанийн FIFA хэмээх цуврал тоглоомын хөгжүүлэлтэд хамтран ажилладаг нь орлогынх нь нэг томоохон эх үүсвэр болдог.

==Тэмцээнүүд==
===Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн===
[[1921 он]]д ерөнхийлөгчөөр [[Жюль Римэ]] сонгогдсоноор Холбоо Олимпын наадмын хөлбөмбөгийн хоёр тэмцээнийг амжилттай зохион явуулав. Гэхдээ эдгээр тэмцээнд Англи, Шотландын багууд оролцоогүй юм. Хөлбөмбөгийн нэр хүнд өссөн, сүүлийн хоёр тэмцээнийг сайн зохион байгуулсны үндсэн дээр Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохиох шаардлага урган гарчээ. Ийм санаачлага [[1928 он]]д гарснаас хойш хоёр жилийн дараа Уругвайд уг тэмцээнийг явуулж, эзэн орны баг аваргалав. Дэлхий нийтийн [[Эдийн засаг|эдийн засгийн]] хямрал, [[далай]] гатлан аялах бололцоо хомс байснаас Европын чадварлаг багууд Уругвайд очиж чадаагүй боловч Анхны ДАШТ амжилттай болж, цаашид тогтмол зохиох шийдвэр гарсан юм. Дэлхийн II дайнтай холбоотой шалтгаанаас болж завсарласан тохиолдлыг эс тооцвол хөлбөмбөгийн ДАШТ 1930 оноос хойш өнөөг хүртэл дөрвөн жилд нэг удаа тогтмол зохиогдож байна. [[2014 он]]ы ДАШТ Бразилд болж, Германы баг түрүүлсэн бол дараагийн ДАШТ 2018 онд [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-д, 2022 оных нь [[Катар]] улсад болно.

===Бусад тэмцээн===
{{col-begin}}
{{col-2}}

====Эрэгтэйчүүд====              
* Конфедерацийн цом 
* Зуны Олимпын наадмын хөлбөмбөгийн тэмцээн 
* 20 хүртэлх насныхны ДАШТ
* 17 хүртэлх насныхны ДАШТ
* Өсвөрийн Олимпын наадам (15 хүртэлх нас) 
* Клубүүдийн ДАШТ
* Футзалын ДАШТ
* Элсний хөлбөмбөгийн ДАШТ
* Blue Stars/Залуучуудын ДАШТ
{{col-2}}

====Эмэгтэйчүүд====
* Эмэгтэйчүүдийн ДАШТ
* Зуны Олимпын наадмын хөлбөмбөгийн тэмцээн
* 20 хүртэлх насныхны эмэгтэйчүүдийн ДАШТ
* 17 хүртэлх насныхны эмэгтэйчүүдийн ДАШТ
* Өсвөрийн Олимпын наадам (15 хүртэлх нас)
* Эмэгтэй клубүүдийн ДАШТ (төлөвлөгдөж буй)

==== Бусад ====
*Интерактив хөлбөмбөгийн ДАШТ
{{col-end}}

==Томоохон ивээн тэтгэгчид== 
* &quot;[[Адидас|Adidas]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/adidas.html|website=FIFA.com|title=adidas|accessdate=10 August 2014|archive-date=27 Гуравдугаар сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150327024307/http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/adidas.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; (ХБНГУ)
* &quot;[[Кока-Кола|Coca-Cola]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|title=COCA-COLA|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/cocacola.html|website=FIFA.com|accessdate=10 August 2014|archive-date=27 Гуравдугаар сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150327022222/http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/cocacola.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; (АНУ)
* &quot;[[Газпром]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|title=2018 FIFA World Cup Russia&lt;sup&gt;TM&lt;/sup&gt; Market Affiliates|url=http://www.fifa.com/worldcup/russia2018/organisation/partners/index.html|website=FIFA.com|accessdate=10 August 2014|archive-date=4 Нэгдүгээр сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150104090555/http://www.fifa.com/worldcup/russia2018/organisation/partners/index.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; (ОХУ)
* &quot;Hyundai/Kia Motors&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Hyundai / Kia Motors|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/hyundai.html|website=FIFA.com|accessdate=10 August 2014|archive-date=27 Гуравдугаар сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150327034231/http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/hyundai.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; (БНСУ)
* &quot;Visa&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|title=VISA|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/visa.html|website=FIFA.com|accessdate=10 August 2014|archive-date=3 Дөрөвдүгээр сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403184233/http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/visa.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; (АНУ)
* &quot;Wanda Group&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sportspromedia.com/news/wanda_group_becomes_fifa_partner|title=Wanda Group becomes Fifa partner|work=SportsProMedia|access-date=2016-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160321033235/http://www.sportspromedia.com/news/wanda_group_becomes_fifa_partner|archive-date=2016-03-21|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; (БНХАУ)

==Сүлд аялгуу==
Европын хөлбөмбөгийн холбооны Аваргуудын лигийн нэгэн адилаар сүлд аялгуутай болох санаачлагыг Холбоо [[1994 он]]д хэрэгжүүлж, Германы хөгжмийн зохиолч Франц Ламбертийн зохиосон аялгууг сонгон АНУ-д болсон ДАШТ дээр анх удаа эгшиглүүлжээ. Энэ нь хөгжмөөр тоглох аялгуу бөгөөд үггүй юм. Одоо энэ аялгууг ДАШТ, Эмэгтэйчүүдийн ДАШТ, Өсвөрийн ДАШТ, Эмэгтэйчүүдийн өсвөрийн ДАШТ, Футзалын ДАШТ, Элсний хөлбөмбөгийн ДАШТ, Клубүүдийн ДАШТ болон Холбооноос зохион байгуулдаг олон улсын нөхөрсөг тэмцээнүүдийн нээлт дээр эгшиглүүлж байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=R9I7bn1b4oc |title=FIFA anthem |publisher=YouTube |accessdate=19 May 2010}}&lt;/ref&gt; Мөн Холбооны зохион байгуулсан ихэнх тэмцээнийг дамжуулах үед, тэр дундаа сурталчилгааны өмнө хойно зохих хэлбэрээр явуулж байх шаардлагыг Холбоо хамтран ажиллагч телевизүүддээ [[2007 он]]оос хойш тавьдаг болжээ.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|FIFA|Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо}}
* [https://www.fifa.com/ Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооны албан ёсны цахим хуудас] 

==Эх сурвалж==
{{лавлах холбоос|2}}

{{DEFAULTSORT:Fifa}}
[[Ангилал:ФИФА| ]]
[[Ангилал:Олон улсын спортын холбоо]]
[[Ангилал:Парис дахь олон улсын байгууллага]]
[[Ангилал:Товчилсон үг]]
[[Ангилал:Хөлбөмбөгийн холбоо]]
[[Ангилал:1904 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>mgedhtz1fnwliflm73blbcbh75otbcq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хув ууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14593</id>
    <revision>
      <id>874943</id>
      <parentid>690396</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T12:41:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3583" sha1="m37em9b7od46jw20yz6ltcw0cen54a4" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Хув ууль
| status = LC | status_system = IUCN3.1
| image = Strix uralensis.jpg
| image_width = 220px
| regnum = [[Амьтан]]
| phylum = [[Хөвчтөн]]
| classis = [[шувуу|Жигүүртэн]]
| ordo = [[Strigiformes]]
| familia = [[Strigidae]]
| genus = ''[[Strix (genus)|Strix]]''
| species = '''''S. uralensis'''''
| binomial = ''Strix uralensis''
| binomial_authority = [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1771
}}
[[File:Strix uralensis uralensis MHNT.ZOO.2010.11.158.4.jpg|thumb|''Strix uralensis uralensis'']]
[[Файл:Video of ural owl (Strix Uralensis) on the lookout and hunting.webm|thumb|Хув ууль]]
'''Хув ууль''' ('''''Strix uralensis''''' ) нь дундаж хэмжээний шар шувуу бөгөөд  '''''Strix''''' төрлийнх юм. Нийт 15 дэд зүйл байх ба  [[Европ]] ,  [[Ази]]йн хойд хэсгээр нутаглана.

Хув ууль нь [[Угалзан ууль]]наас биеэр бага, [[Бор ууль]]наас арай том юм. Эдгээр ууль хоорондоо гадаад төрхөөр их төстэй болно.
Энэ зүйл том бөөрөнхий толгой, улбар шаргал хошуу, жижиг хар нүдтэй. Сүүл нь урт, уг хэсгээр бараан өнгөтэй, далавч нь дугуй хэлбэртэй байдаг. Эр, эм нь гадаад үзэмжээр хоорондоо төстэй байна. Эрэгчин хув ууль 50-59 см, далавчаа дэлгэхэд 115 см , 540-730 гр жинтэй. Эмэгчин нь далавчаа дэлгэхэд 125 см, 720-1200 гр жинтэй. 

Тэд [[Европ]], [[Ази]]д, [[Сахалин]]аас [[Япон]], [[Солонгос]] хүртэл, баруун зүгт [[Скандинав]] хүртэл тархсан. 

Хойд зүгт амьдрах хэсэг нь угалзан уультай адил нам дор газрын ой модонд үүрлэн, хүн хөдөлгөөн ихтэй газраас зайдуу амьдрах ба шилмүүст ойд голдуу суурьшдаг. Төв Европт байх хэсэг нь навчит ба шилмүүст холимог ой модонд дурлах ба чийглэг задгай газар таарна. 
Хув ууль модны хонгил нүх, махчин шувуудын орхисон нүхэнд үүрлэж 2-4 өндөг гаргадаг. 27-34 хоног дараад ангаахай болж, 1 сар орчмын дараа бие даан амьдардаг аж. 

Энэхүү ууль нь өөрийн эзэмшил нутагтаа орж ирсэн бусад махчин шувуудыг хөөн гаргах, ялангуяа үүрэнд нь дэгдээхэй байгаа үед хүнрүү ч дайрж довтолдог аж.

== Идэш тэжээл ==
Голдуу дунд хэмжээний [[мэрэгч]], [[ятга шаазгай]], [[хүүрэлзгэнэ]] зэрэг томхон шувууд  ангуучлан иддэг. 

== Цахим холбоос ==
{{commons|Strix uralensis}}
* [https://web.archive.org/web/20180812044753/http://www.habichtskauz.at/index.php?article_id=1&amp;clang=1 Austrian Ural owl Competence Centre] {{en icon}}
* [http://www.naturlichter.de/gallery2/main.php?g2_view=keyalbum.KeywordAlbum&amp;g2_keyword=Strix+uralensis Images at www.naturlichter.com]

[[Ангилал:Ууль]]
[[Ангилал:Евразийн шувууд]]</text>
      <sha1>m37em9b7od46jw20yz6ltcw0cen54a4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тоттенхэм Хотспур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17113</id>
    <revision>
      <id>874954</id>
      <parentid>865050</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T17:09:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>874954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51091" sha1="rnh3fkvme9eb9ya1yofp75dfjss1lel" xml:space="preserve">{{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб
|clubname  = {{flagicon|KHM}}Тоттенхэм Хотспур
|image     =
|fullname  = Хөлбөмбөгийн Тоттенхэм Хотспур клуб
|nickname  = Зодоонч Азарган Тахиа, Халуун Давириулууд
|founded   = 1882 оны 09-р сарын 05нд. 136 жилийн өмнө (Хотспур Ф.Ц нэртэйгээр)
|ground    = [[Тоттенхэм Хотспур]]
|capacity  = 62,303
|owner     = ENIC Интернэшинэл ХХК
|chairman  = {{flagicon|KHM}} Hun Sen
|manager   = {{flagicon|KHM}}[[Hun Sen]]
|ахлагч    = {{flagicon|KHM}}[[Hun Sen]]
|league    = [[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]]
|season    = [[2018–19 оны Премьер лиг|2018–19]]
|position  = Премьер лиг, 4 дугаар байр
|current   = 2019-20 оны Премьер лиг
| pattern_la1 = _tottenham1920h
| pattern_b1 = _tottenham1920h
| pattern_ra1 = _tottenham1920h
| pattern_sh1 = 
| pattern_so1 = _tottenham1920h
| leftarm1 = FFFFFF
| body1 = FFFFFF
| rightarm1 = FFFFFF
| shorts1 = 000040
| socks1 = FFFFFF
| pattern_la2 = _thfc201920a
| pattern_b2 = _tottenham1920a
| pattern_ra2 = _thfc201920a
| pattern_sh2 = 
| pattern_so2 = _tottenham1920a
| leftarm2 = 000040
| body2 = 000040
| rightarm2 = 000040
| shorts2 = 000040
| socks2 = 000040
| pattern_la3 = _tottenham2223t1
| pattern_b3 = _tottenham2223t1
| pattern_ra3 = _tottenham2223t1
| pattern_sh3 = _tottenham2223t1
| pattern_so3 = _tottenham2223t1
| leftarm3 = 4CB2D2
| body3 = 4CB2D2
| rightarm3 = 4CB2D2
| shorts3 = 4CB2D2
| socks3 = 4CB2D2
}}
'''Тоттенхэм Хотспур хөлбөмбөгийн баг''' ({{lang-en|Tottenham Hotspur Football Club}}) нь [[Англи]]йн [[хөлбөмбөг]]ийн баг юм. Товч нэр нь Спурс.

1882 онд Хойд [[Лондон]]д Bobby Buckle болон түүний нөхдийн санаачлагаар үүсгэн байгуулагджээ. Цэнгэлдэх нь Уайт Харт Лайн (White Hart Lane) буюу утгачилбал Гэрэлт цагаан цэнгэлдэх гэсэн үг. Клубын билэг тэмдэг нь зодоонч азарган тахиа юм. Тоттенхэм нь 1901 онд FA cup буюу Английн хөлбөмбөгийн холбооны цомд түрүүлсэн цорын ганц лигийн бус баг юм. Лигтээ анхны түрүүгээ 1951 онд авч байсан бөгөөд 20-р зуунд Лиг болон Холбооны цомд давхар түрүүлсэн (1960-1961) анхны баг юм. Дараа жил нь мөн Холбооны цомд түрүүлж байжээ. Үүнээс гадна Европын цомтой багуудын цомд түрүүлсэн анхны Английн клуб юм. 1960-1970 оны хооронд нийтдээ Холбооны цомд 3-н удаа түрүүлсэн. Харин UEFA-ын цомд 1972 онд анхны түрүүгээ авч байжээ. 1980-аад онд хэд хэдэн цомд түрүүлсэн байдаг (Холбооны цом, Коммунити Шиельд болон УЕФА-ын цом). 1990-ээд он гарсанаас хойш Холбооны цом болон Лигийн цомд түрүүлсэн амжилттай. Хамгийн сүүлд 2008 онд Лигийн цомыг өргөөд байна. Английн хөл бөмбөгийн лиг нь Премьер лиг хэмээн нэрдлэгдсэнээс хойш доод лиг руу унаагүй 6-н багийн нэг юм.
Хөл бөмбөгт дерби хэмээх ухагдахуун байдаг. Энэ нь нэг хотын, нэг дүүргийн, эсвэл ойрхон оршдог багууд хоорондоо тоглохыг хэлдэг. &quot;Тоттенхэм Хотспур&quot; клубын гол дерби нь &quot;Арсенал&quot; юм. Энэ нь дэлхийд алдартай дербинүүдийн нэг бөгөөд Хойд Лондонгийн дерби хэмээн нэрлэгддэг. 

Клубын уриа үг нь латин хэлээр ''Audere est Facere буюу To Dare Is To Do хэмээх үг байдаг. ''Монголоор утгачилбал &quot;''Айвал бүү хий, хийвэл бүү ай''&quot; гэсэн үг юм. 

== Түүх ==

=== Үндсэн ===
Тоттенхэм Хотспур хөл бөмбөгийн баг (Англиар Tottenham Hotspur Football Club) нь Английн Примиер лигийн топ багуудын нэг билээ. Тоттенхэм Хотспур-ын түүх 1882 оны есдүгээр сарын 5-аас эхэлсэн билээ. Орон нутгийн сургуулийн хэд хэдэн оюутнууд хөлбөмбөгийн багийг бүрдүүлхээр шийдсэн юм. Эдгээр оюутнууд крикет клубын гишүүн байсан ч крикетын улирал дуусаад байсан юм. Тэд харин зүгээр суухыг хүссэнгүй ямар нэгэн зүйлийг тоглохыг хүссэн юм. Тэд багаа Хотспур хэмээн Сер Генри Перси-ийн хүндэтгэн өгсөн хоч нэрээр нэрлэжээ. 1884 оноос хойш клуб нь одоогийн нэрээ авсан юм.

=== 1884-1921он ===
Woolwich Arsenal /одоогийн Арсенал клуб/-н эсрэг тэдний тоглолтыг 14000 хөгжөөн дэмжигч үзэж тэр үедээ томоохон амжилт болж байсан бөгөөд Спурс энэ үеэс клуб нь хувьцаат компаний эзэмшилд шилжиж, одоогийн White Hart Lane цэнгэлдэх хүрээлэндээ нүүж орж байжээ. 1900 онд Тоттенхэм анх удаа мэргэжлийн бус лиг болох Өмнөдийн лигт түрүүлжээ.1901 онд Мэргэжлийн бус лигийн клуб Английн төдийгүй Дэлхийн хамгийн хөгшин цомын тэмцээн болох Холбооны цом/ FA Cup/ түрүүлсэн анхны клуб болов. Энэ үеээс Тоттенхэмийн амжилтын түүх бичигдэж эхэлсэн юм. Дараа жил нь Барууны лигт дэд байрт орсон юм. 1908 онд Барууны лигээс Өмнөдийн лигт дэвшин орж ирлээ. 1909 онд Английн хөлбөмбөгийн холбооны дээд лигт дэвшиж анхны тоглолтоо хийв. Энэ үеээр цэнгэлдэхийн баруун дээд хэсэгт алдарт кокорел буюу клубын билэг тэмдэг болсон тахианы логоог байрлуулжээ. 1919 онд дайны дараа хөлбөмбөгийн холбоод дахин үйл ажиллагаагаа эрчимжүүлж эхэлсэн юм. Лигт 22 баг тоглуулах шийдвэр гаргасан ба Тоттенхэс клуб нэг нь байв. 

=== 1921-1960он ===
1921 онд Английн холбооны цом тэмцээний 2 дахь түрүүгээ хүртлээ.  Цомын тэмцээнд амжилттай тоглож байсан ч лигтээ тун тааруу байж 1928 онд дээд лигээс доош унасан юм. 1933 онд 2-р дивизионд дэд байрт орж дахин клуб сэргэж эхэллээ. 1934 он гэхэд цэнгэлдэхийн зүүн жигүүр бүрэн ашиглалтанд орж клубт эдийн засгийн хувьд том нэмэр оруулж эхэллээ. 1938 он гэхэд 75,038 үзэгч цэнгэлдэхэд цугларч Хар муурнуудтай (Сандерланд) хийсэн тоглолтыг үзэж байв. 1949 онд Артур Роуэ багийн дасгалжуулагчын албан тушаалд очсоноор хэд хэдэн гол тоглогчдыг багт авч ирж чадсан юм. Ингэснээр тэрээр жилийн дараа гэхэд 2-р дивизионд түрүүлж дээд лигт багаа дэвшүүлсэн юм. Үүгээр Артур Роуэ-ын гайхамшиг дуусаагүй байлаа. Дээд лигт дэвшсэн жилээ алдарт пүш энд ран &lt;u&gt;(англ. [[https://en.wikipedia.org/wiki/Push and run|Push and Run]]) &lt;/u&gt;тактикаа хэрэгжүүлэн таарсан баг бүхнээ хялбархан буулган авсаар Тоттенхэмийн түүхэнд анхны дээд лигийн түрүүг нь авч ирсэн билээ. 1957 онд Тоттенхэм клуб 75 жилийн ойгоо тэмдэглэжээ. Энэ үеээрээ алдарт Долоон эгч дүүс(seven sisters) гудамжаа нээж байв. 1958 онд домогт Билл Никольсон дасгалжуулагчын ажлыг авсан ба анхны тоглолтондоо Эвертон клубыг 10-4 харьцаагаар буулган авч байсан гайхалтай түүхтэй. 

=== 1961-1991он буюу Алтан үе ===
Энэ үеийг домогт менежер Билл Никольсоны амжилттай салашгүй хамааралтай үе хэмээдэг. Mr.Tottenham хэмээн түүнийг хүндэтгэн дууддаг нь ч учиртай. Спурсын АЛТАН ҮЕ болсон 1960-61 онд Холбооны цом, Лигийн давхар түрүү/ 20-р зуунд уг хоёр цомыг давхар хүртсэн анхны баг/ хүртэв. 1961 оны өвөл 12 сард АС Милан клубээс 22 настай мэргэн бууч Жимми Гривэзийг 100.000 фунтээр буюу Британы анхны 100,000 фунтын наймааг хийснээр энэ алтан үе улам хүчирхэгжсэн байдаг. 1962 онд Холбооны цомд дахин түрүүлж Алтан үеийн цомын буухиа үргэлжлэв. Дараа жил нь буюу 1963 онд &quot;Европын цомтой багуудын цом&quot; тэмцээнд түрүүлж Европын цом хүртсэн Их Британы анхны баг болов. 1967 онд&lt;strong&gt; &lt;/strong&gt;Английн холбооны цом тэмцээнд 5 дахь удаагаа түрүүллээ. 1971 онд Английн лигийн цом тэмцээнд анх удаагаа түрүүлэв. Дараа жил нь мөн УЕФА-гийн цом буюу одоогийн Европа лиг тэмцээний анхны аваргаар тодорлоо. Дараа жил нь Английн лигийн цом тэмцээнд 2 дахь удаагаа түрүүллээ. Домогт Сэр Билл Никольсон клубт 16-н жил менежерээр ажиллахдаа 8-н гол цомыг авч ирсэн бөгөөд 1974 онд ажлаа хүндэтгэлтэйгээр хүлээлгэн өгсөн юм. 1974-1993 он хүртэлх үеийг Кэйт Буркиншау, Терри Венаблес нарын үе хэмээдэг. 1974 онд УЕФА-н цом тэмцээнд 2-р байрт орсон бөгөөд Европын тэмцээнд 3-н удаа шигшээд шалгарч үлдсэн анхны Англи клуб болов. Кейт Буркиншау менежер 70-аад оны сүүл үед бага зэрэг уналтанд орж байсан клубыг богино хугацаанд болсож чадсан юм. Тэрээр Гленн Ходдле болон Дэлхийн Аварга Освалдо Ардиллес, Рикардо Вилла нарын хослолыг авч ирсэнээр клубыг дахин сэргээж чадсан билээ. 1981 онд Английн холбооны цом тэмцээнд 6 дахь удаагаа түрүүллээ. 1982 онд Английн Холбооны цом тэмцээнд 7 дахь удаагаа, 2 дахь удаагаа дараалан түрүүлэв. 1983 онд Английн дээд лигт 4-р байрт шалгаран 1973-74 оны улирлаас хойш анх удаа дахин Европын тэмцээнд өрсөлдөх эрхээ олж авав. Тухайн жилдээ Лондонгийн хөрөнгийн бирж дээр клубын хувьцаа борлуулагдаж эхэлсэн нь хөрөнгө санхүү талаасаа клубын бас нэгэн дэвшил байсан юм. 1984 онд 2 дахь удаагаа УЕФА-н цом тэмцээнд түрүүлэв. 10-аад жил энэ цомын тэмцээнд торгуулийн улмаас оролцоогүй клуб оролцож шууд түрүүлсэн нь гайхалтай амжилт болсон юм. 1987 онд 8 дахь удаагаа холбооны цомын шигшээд шалгарсан ч харамсалтай нь ялагдал амссан юм. Тухайн улиралд домогт Клайв Аллен нэг улиралд 49 гоол оруулан клубын дээд амжилтыг тогтоосон нь одоог хүртэл эвдэгдээгүй байна. 1988 онд анх удаагаа 1 сая фунтээс дээш үнээр тоглогч худалдан авч байсан нь Пол Стюарт байсан юм (Манчестер Сити клубээс). Харин Терри Венаблесийн үед домогт Гари Линекер, Пол Гаскойн нар тоглож байлаа. 1991 онд Английн холбооны цом тэмцээнд 8 дахь удаагаа түрүүлэв. Энэ үеэс Сэр Алан Шугар клубын эзнээр ажиллах болжээ.  

=== 1992-одоог хүртэл ===
1992 онд Английн Премиер лигийн эрин үе эхлэв. Тоттенхэм клуб нь Премиер лиг эхэлсэн цагаас хойш доош унаагүй цөөн багуудын нэг юм. 1997 онд Английн Лигийн цом тэмцээнд 3 дахь удаагаа түрүүлэв. 2000 он хүртэл Тедди Шерингэм, Дэвид Жинола, Юрген Клинсманн зэрэг ПЛ-ын домогт тоглогчид тоглож байлаа. 2007 онд клубын 125-н жилийн ойг ёслол хүндэтгэлтэйгээр тэмдэглэж өнгөрөөв. 2008 онд Хуан Де Рамосын удирдлага доор Английн Лигийн цомын тэмцээнд 4 дахь удаагаа түрүүллээ. Түүний дараа Тоттенхэмийн одоогийн байр сууринд авчирахад голлох үүрэг гүйцэтгэсэн Англи мэргэжилтэн Харри Редкнапп клубт ирж байв. 2010-2011 оны улиралд Аваргуудын лиг нэртэй болсон цагаас хойш анх удаа тус тэмцээнд тоосоо өргөж шөвгийн 8 хүртэл явсан нь клубын хувьд чамлахааргүй амжилт болж байлаа. Тэртээ 1962 онд Спурсын алтан үеийн үед Европын цом нэртэй байхад нь тус тэмцээнд хагас шигшээ хүртэл явж байсан билээ. 2012 онд Англидаа төдийгүй дэлхийд дээгүүр орох үзэсгэлэнт Хотспур Вэй бэлтгэлийн бааз нээлтээ хийв. Шинэчлэлийн эхлэл: 2013 онд Спүрсээс дэлхийн хамгийн үнэтэй хөлбөмбөгч төрөн гарч Уэйлс хагас &quot;цахилгаан&quot; Гарейт Бэйл 100-н сая еврогоор Реал Мадрид клубт шилжин, түүний оронд 105-н сая фунтээр 7-н шинэ тоглогч клубт элсэв. 2014 онд Спурсын домогт тоглогч Ледли Кингийн хүндэтгэлийн тоглолт боллоо. Энэ тоглолтонд Ледли Кингтэй мөр зэрэгцэн тоглож явсан үе үеийн тоглогчид оролцсон юм. Одоогийн Спурсын багийн эсрэг Ледлигийн баг тулж Ледлигийн баг хожсон юм. 2014 оны зун клубт Аргентин мэргэжилтэн Маурицио Почеттино урт хугацааны гэрээтэй ирсэн бөгөөд залуу тоглогчдыг нээн анхны жилдээ гэхэд тун амжилттай багийг удирдаж байна. Түүний удирдлага доор Мэсон, Кэйн, Бенталеб зэрэг академийн залуус тун сайн тоглолтыг үзүүлж байгааг дурьдая. 2015-16, 2016-17, 2017-18 улирлуудад ПЛ-ын топ 4-т багтаж 3-н улирал дарааллан анх удаагаа Аваргуудын лигийн эрхээ аваад байна. 2001 оны 02-р сард клубын эзэн Алан Шугар хувьцаагаа Жо Льюсаар удирдуулсан ENIC Sport plc групп-д худалдсан бөгөөд ТУЗ-ын даргаар Даниель Леви ажиллаж эхэлсэн юм. Леви болон Льюс нар хувьцааны 85%-ыг эзэмшидэг билээ.   

== Уайт Харт Лайн ==

Уайт Харт Лайн цэнгэлдэхийн (товч нэр: WHL) эхний хэсэг 1899 онд баригдсан бөгөөд Хай Рөүд дэх Уайт Харт хэмээн нэрлэдэг Паб-ын эзэн Жорж Бэйкуйт анх санаачлан бариулжээ. Цэнгэлдэх барих газрыг өмнө нь Чарингтон хэмээх шар айрагны газар эзэмшдэг байсан ба хаяагдсан үржүүлгийн газар байсан юм. Норттамберланд Паркын төмөр замын зогсоолын дэргэдэх нэгэн фирм дээрээс ашиглагдаж байсан төмөр тавцангуудыг аван дахин засварлаж 2500 суудал засчээ, мөн Хай Рөүд дахь төв хэсэгт 750 хүний зогсоо тавцанг байгуулжээ.Ингээд WHL-д анхны тоглолт 1899 оны 9 сарын 4нд болсон ба тухайн үеийн ривал клуб болох Ноттс Коунти-г хүлээн авсан юм. Ноттс Коунти тэр үед 1-р дивизонд тоглодог байсан ба түүхэн нөхөрсөг тоглолтыг 5000 фанатууд үзэж Спүрс 4-1 харьцаагаар ялалт байгуулж сенсаци дэгдээсэн юм. Долоо хоногийн дараа болсон Өмнөдийн лигийн анхны аврага шалгаруулах тэмцээний хүрээнд КПР клубтэй хийсэн тоглолтыг цэнгэлдэхрүү 11 000 фанат үзэхээр яаран гарсан гэдэг. Уг тоглолтонд Спүрс 1-0 харьцаагаар ялалт байгуулсан юм. Үүнээс хойш 5 жилийн дотор WHL-ы төв хэсэг 32 000 хүний багтаамжтай болтлоо өргөжсөн байна. Клубын удирдлагууд үүндээ сэтгэл ханалгүй клубын санхүүг сайжруулах, түрээсийн нөхцөл зэрэг шалтгаанаас болж 1905 онд 1 фунтын үнэтэй хязгаарлагдмал хувьцаа гаргасан нь эергээр нөлөөлж эхэлжээ. Лигийн хоёрдугаар зэрэглэлд баттай байр сууриа эзлээд байсан 1908 онд Шотландын алдарт архитекторч Арчибалд Лейч-ыг урьж цэнгэлдэхийн шинэ хэсгийг бариулах ажлыг эхлүүлсэн байна. 1909 оны 9 сарын 11нд лигийн анхны тэмцээнд Манчестер Юнайтед клубтэй тоглохын өмнө 5300 хүний суудалтай Баруун хэсэг шинээр ашиглалтанд оржээ. Улирлын төгсгөлд клубын хүрэл билэг тэмдэгийг(The Cockerel) цэнгэлдэхэд суурлиулжээ. Тухайн жил Зүүн хэсгийг саравчтай болгох ажил эхлэж 1911 он гэхэд 50 000 хүний багтаамжтай байхаар төлөвлөжээ.1921 онд FA Cup-ын шигшээд ялсан орлогоороо Paxton road(Хойд хэсэг) хоёр жилийн дараа Park lane(Өмнөд хэсэг)-ыг өргөтгөх боломж гарсан юм. Төслийг дахин Арчибалд Лейч удирдсан ба цэнгэлдэхийг 58 000 хүний багтаамжтай болгох зорилт тавьжээ. 1921 онд цэнгэлдэхийн өмнө байрлах Red House-ыг худалдан авч клубын төв байр болгон засварлажээ. Red House-ыг өмнө нь олон жилийн турш зоогийн газар болон кафе хэлбэрээр ашиглаж иржээ. 1934 онд Зүүн хэсгийг бүрэн ашиглалтанд оруулсан ба ингэснээр 80 000 хүний багтаамжтай болсон юм(Тухайн үеийн зардалаар 60 000фунт). 1937 онд High road-д дахин засварын ажил хийгджээ. Ингээд 1938 оны 3 сарын 5 ны нарлаг сайхан өдөр FA Cup-д Sunderland клубыг хүлээж авсан тоглолтонд 75 038 үзэгч цугларсан нь цэнгэлдэхийн рекорд болон үлдсэн юм. 1952 онд цэнгэлдэхийн зүлгийг ч сэргээх ажил эхэлсэн ба сонирхолтой нь зүлгэн доороос нь хуучин усны сав, зэс хоолойноос эхлээд хуучин үржүүлгийн газрын сэг зэмүүд гарч ирсэн байдаг. 1953 онд WHL-д анх удаа гэрэлтүүлэг байрлуулсан байна. Дараагийн он жилүүдэд WHL-д дөрвөн хэсэгт нь суудлууд нэмэх, гэрэлтүүлэгийн системийг шинэчлэхэд чиглэсэн хэд хэдэн ажлууд хийгдэж ирсэн байна. Харин 1980 оны 11 сард хуучин Баруун хэсгийг шинэчлэх байсан ч санхүүгийн асуудлаас болж бүрэн буулгах шийдвэр гаргасан байна. Ингээд 1982 оны 2 сарын 6нд Wolves-ын эсрэг тоглолтонд шинэчлэгдсэн WHL нээлтээ хийсэн юм. 1989 онд гол гэрэлтүүлэг болон зүүн, баруун дээврийг шинэчилж Зүүн хэсгийг сэргээх ажил эхэлжээ. Төлөвлөгөө ёсоор ирэх жил нь дуусгах байсан ч клубын санхүү дотоод асуудлаас болж удааширч 1992 он гэхэд зөвхөн сэргээх ажил л эхэлжээ. Дараа жилээс нь энэ бүхэн дээрдэж Зүүн баруун хэсгүүдийг холбох ажил эхэлж, Өмнөд хэсгийн дээврийг сэргээх ажил эхэлжээ. Клубын удирдлагуудаас 1995 онд фанатууддаа зориулан тоглолтыг илүү амьд мэдрэх үүднээс нь нэгэн гайхалтай бэлэг барьсан нь SONY компаний Jumbotron дэлгэцийг цэнгэлдэхэд байрлуулсан явдал юм. 1997-1998 улирлын төгсгөлд Хойд хэсэгт өөрчлөлт оруулсан ба ингэснээр одоогийн бидний мэдэх 36240 хүний суудалтай гайхалтай WHL маань одоогийн дүр төрхөө олжээ. 2012 онд Лондонд болсон Олимпын цэнгэлдэхийг Тоттенхэм клуб эзэмшинэ гэсэн яриа гарч байсан ч энэ зүйл болоогүй түүхт WHL цэнгэлдэхдээ үлдэсэн юм. WHL-д хөлбөмбөгөөс гадна Америк хөлбөмбөг, бокс зэрэг спортын тэмцээнүүд зохион байгуулагдаж байсан. Мөн Английн U21 шигшээгийн үндсэн талбайгаар сонгогдсон юм. WHL нь бүх улиралд ашиглах зүлэг, өсгөж бууруулдаг гэрэл, SGL хяналтын систем, автомат усны систем, дулааны шийдэл гээд орчин үеийн бүх л технологийг ашигладаг юм. Тоглолтгүй үеүүдэд тайз засаж дэлгэц ашиглаж бүр бичлэг хийж төрсөн өдөр, хурим гээд хүндэтгэлийн арга хэмжээнүүдийг ч зохион байгуулж болдог юм байна. Хойд хэсэг буюу Paxton Road (10 096) Өмнөд хэсэг буюу Park lane (8633)Баруун хэсэг буюу High road (6890)Зүүн хэсэг буюу Worcester Avenue (10691) Нийт: 36, 310 хүний суудалтай. WHL-ны хамгийн том ялалт бол Крү Александра клубыг 13-2 харьцаагаар холбооны цомд бут ниргэсэн тоглолт юм&lt;strong&gt;.&lt;/strong&gt; 2016 онд зүүн хойд хэсгийг буулгах ажил эхэлсэн бөгөөд 2016-17 улирлын Европийн тэмцээнүүдийг Уэмблэй цэнгэлдэхэд хүлээн авч тоглож байсан юм. 2017 оны 05-р сарын 15нд Уайт Харт Лайн цэнгэлдэхийг бүрэн нураасан юм. 

== Норттамберланд төсөл ==
Лондон хотын “Тоттенхэм Хостпур” клуб Northumberland Development Project нэртэй төслөө 2008 онд анх олон нийтэд танилцуулсан юм.  2009 онд төслөө анхны байдлаар баталсан бөгөөд 2010 онд '''Haringey London Borough Council''' буюу Лондон хотын зөвлөлөөр батлуулсан юм. 2011 оны 09-р сарын 20-ны өдрөөс эхлэн төсөл албан ёсоор хэрэгжиж эхэлсэн юм. Гэвч загвар, шинэчлэлийн болон бусад хөрөнгө санхүүгийн ажлуул дээр хэд хэдэн удаа өөрчлөлт, шинэчлэлт хийж явсаар шинэ цэнгэлдэхийн ажил 2016 оноос албан ёсоор эхэлсэн юм. Шинэ цэнгэлдэх 2018-19 улиралд ашиглалтанд орох болно. Тоттенхэм клуб энэ цэнгэлдэхээ барьж дуусахад Премиер лигтээ Манчестер Юнайтед клубын дараа 2-рт орох том цэнгэлдэхтэй болох юм. Одоогоор шинэ цэнгэлдэхийн нэр Тоттенхэм Хотспур нэртэй байх аж. 

== Тоглогчид ==
:''2020 оны хоёрдугаар сарын 1-ний байдлаар''&lt;ref name=&quot;First team profiles&quot;&gt;{{cite web
| title = First team profiles
| url = http://www.tottenhamhotspur.com/players/player_profiles.html
| publisher = Tottenham Hotspur F.C.
| accessdate = 2 September 2010}}&lt;/ref&gt;

=== Одоогийн бүрэлдэхүүн ===
{{fs start}}
{{fs player|no=1|nat=FRA|pos=GK|name=[[Уго Льорис]]}}
{{fs player|no=3|nat=ENG|pos=DF|name=[[Дэнни Рөүз]]}}
{{fs player|no=4|nat=BEL|pos=DF|name=[[Тоби Алдервейрелд]]}}
{{fs player|no=5|nat=BEL|pos=DF|name=[[Ян Вертонген]]|Бусад = [[Ахлагч (хөлбөмбөг)#Дэд ахлагч|дэд ахлагч]]}}
{{fs player|no=6|nat=COL|pos=DF|name=[[Давинсон Санчез]]}}
{{fs player|no=7|nat=KOR|pos=FW|name=[[Сон Хёнг-Мин]]}}
{{fs player|no=8|nat=ENG|pos=MF|name=[[Харри Уйнкс]]}}
{{fs player|no=10|nat=ENG|pos=FW|name=[[Харри Кейн]]|Бусад = [[Ахлагч (хөлбөмбөг)#Дэд ахлагч|дэд ахлагч]]}}
{{fs player|no=11|nat=ARG|pos=MF|name=[[Эрик Ламела]]}}
{{fs player|no=12|nat=KEN|pos=MF|name=[[Виктор Ваньяма]]}}
{{Fs player|no=13|nat=NED|pos=GK|name=[[Мишел Ворм]]}}
{{fs player|no=15|nat=ENG|pos=MF|name=[[Эрик Дайер]]}}
{{fs player|no=16|nat=ENG|pos=DF|name=[[Кайл Уолкер-Петерс]]}}
{{fs player|no=17|nat=FRA|pos=MF|name=[[Мусса Сиссоко]]}}
{{fs player|no=18|nat=ARG|pos=MF|name=[[Жиованни Ло Селсо]]}}
{{fs player|no=19|nat=ENG|pos=MF|name=[[Райн Сессеньон]]}}
{{fs player|no=20|nat=ENG|pos=MF|name=[[Деле Алли]]}}
{{fs player|no=21|nat=ARG|pos=DF|name=[[Хуан Фоёт]]}}
{{fs player|no=22|nat=ARG|pos=GK|name=[[Пауло Газзанига]]}}
{{fs player|no=23|nat=NED|pos=MF|name=[[Стив Бергвейн]]}}
{{fs player|no=24|nat=CIV|pos=DF|name=[[Серж Орье]]}}
{{fs player|no=27|nat=BRA|pos=MF|name=[[Лукас Моура]]}}
{{fs player|no=28|nat=FRA|pos=MF|name=[[Тонгый Домбелэ]]}}
{{fs player|no=30|nat=POR|pos=MF|name=[[Гедсон Фернандез]]}}
{{fs player|no=33|nat=WAL|pos=DF|name=[[Бен Дэвис]]}}
{{fs player|no=38|nat=USA|pos=DF|name=[[Камерон Картер-Викерс]]}}
{{fs player|no=51|nat=ENG|pos=MF|name=[[Жэк Кларке]]}}
{{Fs end}}

== Фанатууд ==
Тоттенхэм клуб нь Их Британи болон Лондондоо хамгийн их дэмжигчидтэй клубын тоонд ордог. Их Британиас гадна дэлхийн өнцөг булан бүрт тэдний сая сая хөгжөөн дэмжигчид байдаг бөгөөд албан ёсны 165 дэмжигч клубууд үйл ажиллагаагаа явуулдагийн нэг нь Монгол Улсад бий. Анх еврэй гаралтай хүмүүс үүсгэн байгуулсан гэдэг утгаараа еврэйчүүд маш их дэмждэг ба үүнээс үүдэн тэдний хөлбөмбөгийн дэмжигч компанийг (hooligans) &quot;YID ARMY&quot; хэмээн нэрлэдэг. &quot;YID ARMY&quot; нь одоогоор албан ёсны 3500 гаруй гишүүдтэй компани юм. Фанатууд анх лиг болон цомд давхар түрүүлсэн жилд зориулан &quot;Glory Glory Tottenham Hotspur&quot; чант дууг Англид анх удаагаа дуулж багаа дэмжиж байсан юм.   

== Шагнал Дотоод ==
Нэгдүгээр дивизион (Премьер лиг) 1950-51, 1960-61 онд түрүүлсэн

Нэгдүгээр дивизон (Премьер лиг) 1921-22, 1951-52, 1956-57, 1962-63 онд хоёрдугаар байрт

Хоёрдугаар дивизон (Чампионшип) 1919-20, 1949-50 онд түрүүлсэн

Хоёрдугаар дивизон (Чампионшип) 1908-09, 1932-33 онд хоёрдугаар байрт

Өмнөдийн лиг 1899-1900 онд түрүүлсэн

Барууны лиг 1903-04 онд түрүүлсэн

== Бусад цомын тэмцээн ==

[[АХБХ]]-ны цом 1901, 1921, 1961, 1962, 1967, 1981, 1982, 1991 онд түрүүлсэн

АХБХ-ны цом 1987 онд хоёрдугаар байрт

Лигийн цомын тэмцээнд 1971, 1973, 1999, 2008 онд түрүүлсэн

Лигийн цомын тэмцээнд 1982, 2002, 2009, 2015 онд хоёрдугаар байрт

АХБХ Чарити шиельд 1921, 1951, 1961, 1962, 1967, 1981, 1991 онд түрүүлсэн

АХБХ Чарити шиельд 1920, 1982 онд хоёрдугаар байрт

== Европ тивийн цомын тэмцээнүүд ==

УЕФА-гийн цом 1972 (шигшээ тоглолтын үр дүнгээс хамаарсан), 1984 онд түрүүлсэн

УЕФА-гийн цом 1974 онд хоёрдугаар байрт

УЕФА-гийн Цомтой багуудын цомд 1963 онд түрүүлсэн

Англи-Итали лиг хоорондын тэмцээнд 1970-71 онд түрүүлсэн

== Нөхөрсөг болон бусад цомын тэмцээнүүд ==

Костал Дел Сол Тоурнамент 1965, 1966 түрүүлсэн

Нолиа цом 1977 түрүүлсэн

Кирин цом 1979 түрүүлсэн

Сан Интернейшнл Челленж Тропи 1983 түрүүлсэн

Энхтайвны цом 2005 түрүүлсэн

Водаком Челленж 2007, 2011 түрүүлсэн

Фейноорд Жубелиум Тоурнамент 2008 түрүүлсэн

Барклей Ази Тропи 2009 түрүүлсэн

AIA цом 2015 түрүүлсэн

== Дээд амжилт ==

&quot;Тоттенхэм&quot; клуб 1977 оны аравдугаар сарын 22-нд хоёрдугаар дивизоны Бристон Рөверс клубтэй тоглохдоо 9:0-ийн харьцаагаар ялалт байгуулж байсан аж.
Харин 2009 оны арваннэгдүгээр сарын 22-нд &quot;Уиган Атлетик&quot; клубыг талбай дээрээ хүлээн авч тоглохдоо 9:1-ийн харьцаагаар буулган авч байжээ. Тухайн үед клубын мэргэн бууч Жермейн Дефо нэг үед таван гоол оруулжээ. Английн хөл бөмбөгийн түүхэнд ийм олон гоол орсон тоглолт найман жилд нэг тохиолддог гэж Премьер лигийн Түүх Статистикийн хороо тэмдэглэжээ. Цомын тоглолтын дээд амжилт нь 1960 оны 02-р сарын 03нд тохиож байжээ. Холбооны цомд таарсан Крью Александра клубыг 13-2 харьцаагаар буулган авчээ. 
Олон улсын шинж чанартай тэмцээнд буюу 1995 онд &quot;Интертото&quot; цомын тэмцээнд Германы &quot;Кёльн&quot; клубт 8:0 хожигдож байсан нь хамгийн том хожигдолд тэмдэглэгджээ. Стив Перриман нийтдээ Тоттенхэм клубын төлөө 854 тоглолтонд 1969-1986 оны хооронд оролцсон нь клубын дээд амжилт юм. Үүнээс 655 нь лигийн тоглолт юм. Жимми Гривэз бол Тоттенхэм клубын бүх цаг үеийн мэргэн бууч бөгөөд 380 тоглолтонд оролцож 266 гоолыг оруулсан юм. 2018 оны 02-р сарын 10нд Хойд Лондоны дербиг цэнгэлдэхэд 83,222 үзсэн нь клубын ПЛ-ын үзэгчдийн дээд амжилт болон бичигдсэн юм.   

== Дасгалжуулагчид ==

Ерөнхий дасгалжуулагч Маурицио Почеттино (Аргентин)

Нэгдүгээр багийн техникийн асуудал хариуцсан дасгалжуулагч Хесүс Перез (Испани)

Нэгдүгээр багийн дасгалжуулагч Мигүэл Д'Агостино (Аргентин)

Нэгдүгээр багийн фитнесс дасгалжуулагч Натан Гардинер (Англи)

Хаалгачийн дасгалжуулагч Тони Хименез (Испани)

ОУ-ын техникийн координатор Штеффен Фреүнд (Германи)

Сэтгэлзүйч Жеофф Скотт (Шинэ Зеланд)

Шинэ тоглогч авах, нээх албаны ахлах Роб Маккензи (Англи)

== Клубийн удирдлага ==

Гүйцэтгэх захирал Даниел Леви (Англи)

Санхүүгийн захирал Матью Коллекотт (Англи)

Захирал Донна-Мари Күэлэн (Англи)

Захирал Даррен Иелэс (Англи)

Албан бус захирал Сир Кейт Миллс (Англи)

Албан бус захирал Кеван Уаттс (Англи)

Албан бус захирал Рон Робсон (Шотланд)

== Бүх цаг үеийн дасгалжуулагчид ==

1898 Френк Бреттелл (Англи)                                                                            1899 Жонн Камерон (Шотланд)

1907 Фред Киркхэм (Англи)                                                                                1912 Петер МакУиллиам (Шотланд)

1927 Билли Минтер (Англи)                                                                              1930 Перси Смит (Англи)

1935 Уэлли Хардине (Англи)                                                                             1935 Жек Тресадерн (Англи)

1938 Петер МакУиллиам (Шотланд)                                                                 1942 Артур Турнер (Англи)

1946 Жое Хулме (Англи)                                                                                    1949 Артур Роуэ (Англи)

1955 Жимми Андерсон (Англи)                                                                         1958 Билл Никольсон (Англи)

1974 Терри Нейлл (Умард Ирланд)                                                                   1976 Кейт Буркиншау (Англи)

1984 Петер Шреевес (Англи)                                                                             1986 Дэвид Плеат (Англи)

1987 Тревор Хартлей болон Доуг Ливерморе (Англи)                                     1987 Терри Венаблес (Англи)

1991 Петер Шреевес (Англи)                                                                             1992 Доуг Ливерморе болон Рей Клеменсе (Англи)

1993 Освалдо Ардилес (Аргентин)                                                                    1994 Стив Перримэн (Англи)

1994 Герри Францис (Англи)                                                                              1997 Крис Хютон (Бүгд Найрамдах Ирланд)

1997 Кристиан Гросс (Швейцарь)                                                                      1998 Дэвид Плеат (Англи)

1998 Жорж Грэм (Шотланд)                                                                                2001 Дэвид Плеат (Англи)

2001 Гленн Ходдле (Англи)                                                                                 2003 Дэвид Плеат (Англи)

2004 Жак Сантини (Франц)                                                                                 2004 Мартин Жол (Голланд)

2007 Кливе Аллен (Англи)                                                                                   2007 Хуан Де Рамос (Испани)

2008 Харри Реднапп (Англи)                                                                               2012 Андре Вилла-Боаш (Португал) 

2013 Тим Шервүүд (Англи)                                                                                  2014- Маурицио Почеттино (Аргентин)

== Оны шилдэг тоглогчид ==

1987 Гари Маббутт (Англи)

1988 Крис Уэддли (Англи)

1989 Эрик Торстведт (Норвеги)

1990 Пол Гаскойн (Англи)

1991 Пол Аллен (Англи)

1992 Гари Линекер (Англи)

1993 Даррен Андертон (Англи)

1994 Юрген Клинсман (Герман)

1995 Тэдди Шерингэм (Англи)

1996 Сол Кэмпбелл (Англи)

1997 Сол Кэмпбелл (Англи)

1998 Дэвид Жинола (Франц)

1999 Стефен Карр (Бүгд Найрамдах Ирланд)

2000 Стифен Карр (Бүгд Найрамдах Ирланд)

2001 Нейл Сулливан (Шотланд)

2002 Симон Дэвис (Уэльс)

2003 Робби Кийн (Бүгд Найрамдах Ирланд)

2004 Жермейн Дефо (Англи)

2005–06 Робби Кийн (Бүгд Найрамдах Ирланд)

2006–07 Димитар Бербатов (Болгар)

2007–08 Робби Кийн (Бүгд Найрамдах Ирланд)

2008–09 Аарон Леннон (Англи)

2009–10 Майкл Доусон (Англи)

2010-11 Лука Модрич (Хорват)

2011-12 Скотт Паркер (Англи)

2012-13 Гарет Бейл (Уэльс)

2013-14 Кристиан Эриксен (Дани)

2014-15 Харри Кейн (Англи)

2015-16 Тоби Алдервейрелд (Бельги)

2016-17 Кристиан Эриксен (Дани)

2017-18 Ян Вертонген (Бельги)

== Хамтын ажиллагаатай клубууд ==
ЭсСи Интернационал (Бразил)

Сан Хосе Иерткүүкс (АНУ)

Өмнөд Хятад АА (Хятад)

Сүперспорт Юнайтед (Өмнөд Африк)

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Нэмэлтээр уншиж болох ==
{{Refbegin|colwidth=60em}}
* [http://www.tottenhamhotspur.com/news/articles/officialhandbookoutnow.html Tottenham Hotspur Official Handbook 2006–07]
* {{cite book | author=Tony Matthews | title=The Official Encyclopaedia of Tottenham Hotspur | url=https://archive.org/details/officialencyclop0000tony_s3s1 | publisher=Brightspot| year=2001| isbn=0-9539288-1-0}}
* {{cite book | author=Phil Soar | title=The Hamlyn Official History of Tottenham Hotspur 1882–1998 | publisher=Hamlyn| year=1998| isbn=0-600-59515-3}}
* {{cite book | author=Bob Goodwin | title=Spurs: The Illustrated History | url=https://archive.org/details/spursillustrated0000good_2003 | publisher=Bredon | year=2003 | isbn=1-85983-387-X}}
* {{cite book | author=Harry Harris | title= Tottenham Hotspur Greats | url=https://archive.org/details/tottenhamhotspur0000harr | publisher=Sportsprint| year=1990| isbn=0-85976-309-9}}
* {{cite book | author=Julian Holland | title=Spurs – The Double | publisher=Heinemann| year=1961| id=no ISBN}}
* {{cite book | author=Ken Ferris | title=The Double: The Inside Story of Spurs’ Triumphant 1960–61 Season | url=https://archive.org/details/doubleinsidestor0000ferr | publisher=Mainstream| year=1999| isbn=1-84018-235-0}}
* {{cite book | author=n/k | title=The Glory Glory Nights | url=https://archive.org/details/gloryglorynights0000unse | publisher=Cockerel | year=1986 | isbn=1-869914-00-7}}
* {{cite book | author=Hunter Davies | title=The Glory Game: A Year in the Life of Tottenham Hotspur | url=https://archive.org/details/glorygame0000davi_p8h5 | publisher=Mainstream| year=1985| isbn=1-85158-003-4}}
* {{cite book | author=Alex Fynn and Lynton Guest | title=Heroes and Villains: The Inside Story of the 1990–91 Season at Arsenal and Tottenham Hotspur | publisher=Penguin | year=1991| isbn=0-14-014769-1}}
* {{cite book | author=Guy Nathan | title=Barcelona to Bedlam: Venables/Sugar – The True Story | url=https://archive.org/details/barcelonatobedla0000nath | publisher=New Author | year=1994| isbn=1-897780-26-5}}
* {{cite book | author=Alex Fynn and H Davidson | title=Dream On: A Year in the Life of a Premier League Club | url=https://archive.org/details/dreamonyearinlif0000fynn | publisher=Pocket Books | year=1996 | isbn=0-671-85509-3}}
* {{cite book | author=Martin Cloake and Adam Powley | title=We are Tottenham: Voices from White Hart Lane | url=https://archive.org/details/wearetottenhamvo0000cloa | publisher=Mainstream| year=2004| isbn=1-84018-831-6}}
* {{cite book | author=Alison Ratcliffe | title=Tottenham Hotspur (Rough Guide 11s): The Top 11 of Everything Spurs | url=https://archive.org/details/tottenhamhotspur0000ratc | publisher=Rough Guides| year=2005| isbn=1-84353-558-0}}
* {{cite book | author=Alan Mullery and Paul Trevillion | title=Double Bill: The Bill Nicholson Story | url=https://archive.org/details/doublebillbillni0000mull | publisher=Mainstream| year=2005| isbn=1-84596-002-5}}
* {{cite book | author=Steve E Hale | title=Mr Tottenham Hotspur: Bill Nicholson OBE- Memories of a Spurs Legend | url=https://archive.org/details/mrtottenhamhotsp0000stev | publisher=Football World | year=2005 | isbn=0-9548336-5-1}}
* {{cite book | author=Irving Scholar | title=Behind Closed Doors: Dreams and Nightmares at Spurs | publisher=Andrй Deutsch| year=1992| isbn=0-233-98824-6}}
* {{cite book | author=Mihir Bose | title=False Messiah: The Life and Times of Terry Venables | url=https://archive.org/details/falsemessiah0000mihi | publisher= Andrй Deutsch | year=1996| isbn=0-233-98998-6}}
* {{cite book | author=Clive Allen | title=There’s Only One Clive Allen | url=https://archive.org/details/theresonlyonecli0000alle | publisher=Weidenfeld and Nicolson| year=1987| isbn=0-213-16953-3}}
* {{cite book | author=Osvaldo Ardiles | title=Ossie | url=https://archive.org/details/ossiemylifeinfoo0000ardi | publisher=Sidgewick &amp; Jackson | year=1983 | isbn=0-283-98872-X}}
* {{cite book | author=David Bowler | title=Danny Blanchflower: The Biography of a Visionary | publisher=Orion| year=1997| isbn=0-575-06504-4}}
* {{cite book | author=Paul Gascoigne | title=Gazza: My Story | url=https://archive.org/details/gazzamystory0000gasc_r2l6 | publisher=Headline| year=2005| isbn=0-7472-6818-5}}
* {{cite book | author=David Ginola and Neil Silver | title= David Ginola: Le Manifique | url=https://archive.org/details/davidginolalemag0000gino | publisher=HarperCollins | year=2000| isbn=0-00-710099-X}}
* {{cite book | author=Jimmy Greaves | title=Greavsie: The Autobiography | url=https://archive.org/details/greavsie0000jimm | publisher=Time Warner | year=2004 | isbn=0-7515-3445-5}}
* {{cite book | author=Glenn Hoddle and Harry Harris | title=Spurred to Success: The Autobiography of Glenn Hoddle | url=https://archive.org/details/spurredtosuccess0000hodd | publisher=Queen Anne| year=1987| isbn=0-356-12797-4}}
* {{cite book | author=Harry Harris | title=Klinsmann | publisher=Headline | year=1995| isbn=0-7472-1517-0}}
* {{cite book | author=Dave Mackay and Martin Knight | title=The Real Mackay: The Dave Mackay Story | url=https://archive.org/details/realmackaydavema0000mack | publisher=Mainstream| year=2004| isbn=1-84018-840-5}}
* {{cite book | author=Teddy Sheringham | title=Teddy | url=https://archive.org/details/teddymyautobiogr0000sher | publisher=Time Warner| year=1999| isbn=0-7515-2844-7}}
* {{cite book | author=Mel Stein and Chris Waddle | title=Chris Waddle | publisher=Pocket Books| year=1998| isbn=0-671-00495-6}}
* {{cite book | author=Peter Waring | title=Tottenham Hotspur Head to Head | publisher=Breedon Books| year=2004}}
* {{cite book | author=Malcolm Freeman | title=Lads – The Seventies | publisher=Lulu| year=2008}}
* {{cite book | author=Malcolm Freeman | title=Lads – The Eighties | publisher=Lulu| year=2009}}
{{Refend}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Tottenham Hotspur F.C.|Тоттенхэм Хотспур}}
* [http://www.tottenhamhotspur.com/ TottenhamHotspur.com] Багийн албан ёсны вэбсайт
* [http://www.skysports.com/football/teams/tottenhamhotspur Тоттенхэм Хотсфур багийн мэдээ мэдээлэл – Sky Sports]
* [https://web.archive.org/web/20170507192402/http://www.spursladies.co.uk/ Tottenham Hotspur Ladies] Official ladies club website
* [https://web.archive.org/web/20111128010907/http://www.premierleague.com/page/tottenham-hotspur Тоттенхэм Хотспур] at the [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] албан ёсны вэбсайт
* [http://www.tottenhamtrust.com/ Хөгжөөн дэмжигчдийн цуглах газар]
* [https://web.archive.org/web/20120511194640/http://spurscanada.ca/ Хотон шувуунууд Канадаар]
* [https://web.archive.org/web/20131227073148/http://tottenhambrasil.com.br/ Тоттенхэм Хотсфур Бразилд]
* [http://www.spurs.ch/ Тоттенхэм Хотсфур Швейцарт]
* [https://web.archive.org/web/20200123235829/http://www.spurshistory.com/index.html Spurs history 1882–1921]
* [https://web.archive.org/web/20100531025016/http://www.timesonline.co.uk/tol/system/topicRoot/Tottenham_Hotspur/ Timesonline archive]
;News sites
{{BBC Football Info|BBClinkname=t/tottenham_hotspur}}
* [https://web.archive.org/web/20070619035035/http://www.carling.com/football/tottenham-hotspur-fc.html Tottenham Hotspur] Team news from [[Carling]]
* {{aim|TTNM}}
* [http://www.fchd.info/TOTTENHH.HTM Tottenham Hotspur Stats]
* [http://www.britishpathe.com/record.php?id=41748 British Pathe newsreels]

{{Тоттенхэм Хотспур багийн бүрэлдэхүүн}}
{{Английн Премьер лиг}}
{{DEFAULTSORT:Тоттенхэм Хотспур}}
[[Ангилал:Лондоны хөлбөмбөгийн клуб]]
[[Ангилал:Премьер лигийн баг]]
[[Ангилал:Тоттенхэм Хотспур| ]]
[[Ангилал:1882 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>rnh3fkvme9eb9ya1yofp75dfjss1lel</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цинь улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18432</id>
    <revision>
      <id>874967</id>
      <parentid>871891</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T03:54:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9303" sha1="5v0sacop5dr90wp0vhx2shmusgtmaqb" xml:space="preserve">{{Short description|МЭӨ 221-206 онд Хятадыг захирч байсан улс}}
{{Инфобокс түүхэн улс
| native_name            = {{big|{{nobold|{{lang|zh-hant|秦}}}}}}&lt;br /&gt;[[File:秦-seal.svg|x24px]]
| conventional_long_name = Цинь улс
| common_name            = Qin, Ch'in&lt;ref name=chin&gt;{{cite encyclopedia|title=Qin dynasty|encyclopedia=Britannica|date=3 September 2019 |url=https://www.britannica.com/topic/Qin-dynasty}}&lt;/ref&gt; or Kin&lt;ref name=chin/&gt; dynasty
| era                    = [[Хятадын түүх#Эзэнт гүрний үе|Эзэнт гүрний үе]]
| status                 = Empire
| status_text            = 
| government_type        = [[Absolute monarchy]]
| p1                     = Жоу улс
| p2                     = Цинь ванлиг
| s1                     = Арван найман хаант улс{{!}}18 хаант улс
| s2                     = Хань улс
| s3                     = Өмнөд Юэ улс
| event_start            = {{nowrap|[[Цинь Ши Хуан]] залрав}}
| year_start             = МЭӨ 221
| event1                 = {{nowrap|Цинь Ши Хуан нас барав}}
| date_event1            = МЭӨ 210
| event2                 = 
| date_event2            = 
| event3                 = 
| date_event3            = 
| event4                 = 
| date_event4            = 
| event5                 = 
| date_event5            = 
| event_end              = {{nowrap|[[Лю Бан]]д бууж өгөв}}
| year_end               = МЭӨ 206 
| image_coat             = Inscription on Imperial Seal of China &quot;受命於天 既壽永昌&quot;.svg
| symbol_type            = [[Хятадын эзэн хааны тамга|Эзэн Хааны Тамга]]
| other_symbol           = 
| image_flag             = 
| flag_type              = 
| flag_border            = no
| image_map_caption      = 
| image_map2             = File:QinEmpireWithOrdos.jpg&lt;!--This is the ENGLISH Wikipedia. Do not replace this with a map in Chinese 不要加中文地圖--&gt;
| image_map2_caption     = Цинь улсын нутаг дэвсгэр.
| capital                = [[Сяньян]]
| common_languages       = [[Эртний Хятад хэл]]
| religion               = 
| currency               = [[Бань лянь]]
| leader1                = Цинь Ши Хуан
| leader2                = [[Цинь Эр Ши]]
| year_leader1           = МЭӨ 221–210
| year_leader2           = МЭӨ 210–207
| title_leader           = [[Хятад хаадын жагсаалт#Цинь улс (МЭӨ 221-207)|Эзэн хаан]]
| deputy1                = [[Ли Сы]]
| year_deputy1           = МЭӨ 221–208
| title_deputy           = [[Зайсан]]
| deputy2                = [[Жао Гао]]
| year_deputy2           = МЭӨ 208–207
| stat_year1             = МЭӨ 220
| stat_area1             = 2300000
| ref_area1              = &lt;ref name=&quot;Taagepera&quot;&gt;{{cite journal|last1=Taagepera|first1=Rein|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|date=1979|volume=3|issue=3/4|page=121|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959}}&lt;/ref&gt;
| today                  = 
*Хятад
*Вьетнам
}}
{{Инфобокс Хятад хэл
| pic = Qin (Chinese characters).svg
| piccap = &quot;Цинь&quot; үг [[жуань шу|тамгын бичвэрээр]] (дээд тал) ба [[кайшу|энгийн]] (доод тал) Хятад ханзаар
| picupright = 0.275
| c = {{linktext|秦}}
| w = Chʻin&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=chin /&gt;
| p = Qín
| bpmf = ㄑㄧㄣˊ
| mi = {{IPAc-cmn|q|in|2}}
| gr = Chyn
| tp = Cín
| myr = Chín
| showflag = p
| wuu = Zin
| y = Chèuhn
| ci = {{IPAc-yue|c|eon|4}}
| j = Ceon4
| poj = Chîn
| tl = Tsîn
| oc-bs = 
}}
{{Хятадын түүх}}
[[Файл:Qin улс.jpg|thumb|left|Цинь улс НТӨ 221 оны үед]]

'''Цинь улс''' ({{zh|c=秦朝|p=Qín Cháo|w=Ch'in Ch'ao}}) бол эртний [[Хятад|Хятадын]] олон вант улсуудын нэг юм. МЭӨ 220 онд Цинь улсын хаан [[Цинь Ши Хуанди]] эртний Хятадын вант улсуудыг байлдан эзэлж нэгтгэсэний дараа өөрийгөө хуанди буюу Эзэн хаан хэмээн зарласан юм. Энэ улс хятадын түүхэн дахь анхны Эзэнт улс байсан. Гэвч Цинь Ши Хуанди хаан МЭӨ 210 онд нас барсны дараа Цинь улс хоёр жил орчим оршин тогтноод мөхжээ.

Цинь Ши Хуанди бүх дайныг үүрд зогсоож, ноёдоос зэвсэгийг нь хурааж хайлуулсан бөгөөд 12 агуу том хөшөө босгосон. Тэрээр жин, хэмжүүрийг стандартчилж, стандарт бичиг үсэг нэвтрүүлж, хатуу төрийн захиргааны тогтолцоог бий болгосон байна.

Цин Ши Хуандийн хаанчлалын үед олон нийтийн ажлууд эхлүүлж түүндээ олон сая хүнийг ажлын байраар хангасан байна. Энэ хугацаанд 8851.8 км урт [[Цагаан хэрэм|Хятадын цагаан хэрмийн]] барилгын ажил эхэлж, Терракота армийг багтаасан өвөрмөц Цин Ши Хуаны булшийг барьсан байна.

Цинь Ши-Хуанди МЭӨ 210 онд орон нутгаар явж байгаад нас барсан бөгөөд тэрээр хоёр хүүтэй байжээ. Том хүү Фу Су нь цэргийн бүлэглэлийн толгойлогч Мэнь Тянь жанжны Ордос дахь өргөөнд сууж байв. Сөрөг бүлэглэлийг удирдаж байсан засгийн ордны толгойлогч Ли Сы, ордны бүлгийн нөлөө бүхий төлөөлөгч тайган Жао Гао нар Фу Сүгээс эмээж, эзэн хааны бага хүү Ху Хайг дэвшүүлэх сонирхолтой байв. Хууль ёсны залгамжлагчийг устгахын тулд Жао Гао эцэг хааны гарын үсэгтэй бөгөөд амиа хорлохыг хүүдээ даалгасан хуурамч тушаал үйлдэж хан хүү Фу Су-д илгээжээ. Хэдүйгээр Мэнь Тянь болгоомжлон ятгасан боловч хан хүү хүүгийн үүрэг, хятадын заншлыг хатуу дагаж хоолойгоо огтлон нас барав. Хаан ширээнд Ху Хай сууж, [[Эр Ши Хуанди]] буюу хоёр дахь Эзэн хаан хэмээх хэргэм хүртсэн байна. 

Өөрийн цэрэг, харваачдаар түрээ барьсан Жао Гао ард түмнийг илэрхий дарлан дээрэлхэж байлаа. Гэвч түүний дарангуйлсан дэглэм эрс эсэргүүцэлтэй тулгарч эхний бослогыг Чэн Шэн, У Гуан нар толгойлжээ. Уг бослогыг байнгын цэрэг дарсан боловч энэ хөдөлгөөн дарины зоорин дахь оч болсон байв. Бүхий л мужуудад бослого үймээн дэгдэн гарав. Үүнээс хамгийн ноцтой нь Сян Юйгийн удирддагаар Чу ([[Хүбэй]]) мужид өрнөсөн бослого байлаа. Тэр ерийн гэр бүлээс гаралтай боловч, намтарчных нь үгээр бол багаасаа нэр төрд шуналтай, хаан ширээг мөрөөддөг байв. Цөвүүн цагт Сян Юй ёстой л бах нь ханаж байв. Тэрээр [[Баруун Чу|Чу улс]] тусгаар байсан хуучин сайн цагийг сэргээн тогтооно хэмээн тунхаглаж эртний вангуудын удмыг судалж, хонь хариулж байсан нэгнийг олж түүнийг Хуай ван хэмээн өргөмжилжээ. Түүний туслагчаар хожим Хан угсааныхныг үндэслэсэн Лю Бан томилогдов.

{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө         =[[Жоу улс]], [[Байлдаант улсын үе]]
|он           = НТӨ 221 - НТӨ 207
|албан_тушаал = [[Хятадын түүх#Цинь улс|Хятадын төрт улс]]
|дараа        =[[Хань улс|Баруун Хань улс]], &lt;b&gt;Чу улс&lt;/b&gt;
}}
{{end}}

== Гадны холбоос ==
* [http://www.chinahighlights.com/map/ancient-china-map/qin-dynasty-map.htm Цинь улсын газрын зураг]
* [https://web.archive.org/web/20150424024221/http://www.chinatour.com/overview/china-history.htm Хятад улсын]
{{Commons|Qin Dynasty|Цинь улс}}


[[Ангилал:Цинь улс| ]]
[[Ангилал:Хятадын династи]]</text>
      <sha1>5v0sacop5dr90wp0vhx2shmusgtmaqb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Боб Дилан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19574</id>
    <revision>
      <id>874956</id>
      <parentid>864786</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T17:11:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>874956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14415" sha1="awqfkjaoz5h53qu859hnz4pttsc0ic6" xml:space="preserve">{{Инфобокс Урлагийнхан
|Name            = Боб Дилан
|Img             =Paparazzo_Presents_Bob_Dylan.jpg
|Img_capt        = Боб Дилан, 2006 оны дөрөвдүгээр сарын 28-нд.
|Img_size        =
|Landscape       =
|Background      = solo_singer
|Birth_name      = Роберт Аллен Циммерман
|Alias           = Elston Gunnn, Zimmy,&lt;ref&gt;Kamp, D.; Daly, S. &quot;The Rock Snob's Dictionary&quot; (2005), p. 148&lt;/ref&gt; Blind Boy Grunt,&lt;ref name = &quot;Grunt&quot;&gt;{{cite web| url = http://www.answers.com/topic/blind-boy-grunt| title = Blind Boy Grunt| author = Unterberger, Richie| accessdate = June 24, 2010| publisher = Answers.com}}&lt;/ref&gt; Bobby the Hobo,&lt;ref&gt;Williamson, N. ''The Rough Guide to Bob Dylan'' (1st ed, 2004), p. 35&lt;/ref&gt; Bob Landy,&lt;ref name = &quot;Grunt&quot;/&gt; Robert Milkwood Thomas,&lt;ref name = &quot;Grunt&quot;/&gt; Lucky Wilbury/Boo Wilbury, Sergei Petrov,&lt;ref&gt;Dylan co-wrote the movie ''[[Masked &amp; Anonymous]]'' under the pseudonym Seregei Petrov. Gray, ''The Bob Dylan Encyclopedia'', p. 453.&lt;/ref&gt; Jack Frost&lt;ref&gt;Dylan produced the albums ''&quot;[[Love and Theft]]&quot;'' and ''[[Modern Times (Bob Dylan album)|Modern Times]]'' under the pseudonym Jack Frost. Gray, ''The Bob Dylan Encyclopedia'', p. 556.&lt;/ref&gt;
|Origin          =
|Genre           = [[Рок хөгжим|Рок]], [[фолк рок]], [[Фолк хөгжим|фолк]], [[блюз]], [[Каунтри хөгжим|каунтри]], [[Госпел хөгжим|госпел]]
|Born            = {{birth date and age|mf=yes|1941|5|24}}&lt;br /&gt;[[Дулут]], [[Миннесота]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]
|Instrument      = [[Дуулах|Вокал]], [[гитар]], [[Басс гитар|басс]], [[аман хуур]], [[даралтат хөгжим]], [[төгөлдөр хуур]]
|Occupation      = Дуучин-дуу зохиогч
|Years_active    = 1959–одоо
|Label           = [[Columbia Records|Columbia]], Asylum
|Associated_acts = [[The Band]]&lt;br /&gt;[[Traveling Wilburys]]&lt;br /&gt;[[Grateful Dead]]&lt;br /&gt;[[Том Петти]]&lt;br /&gt;[[Жоан Баэз]]
|URL             = [http://www.bobdylan.com/ bobdylan.com]
}}
'''Боб Дилан''' ({{langx|en|Robert «Bob» Dylan}}; жинхэнэ нэр нь '''Роберт Аллен Циммерман''' ({{langx|en|Robert Allen Zimmerman}}); 1941 оны 5-р сарын 24-нд АНУ-ын [[Миннесота]] мужийн Дулут хотод төрсөн) - [[Америк]]ийн өөрөө дуугаа зохиож дуулдаг дуучин, зохиолч, хөгжимчин, найруулагч, кино жүжигчин юм. 2016 онд уран зохиолын салбарт [[Нобелийн шагнал]] хүртсэн юм.

Боб Дилан бол 1960-2020 оны хөгжмийн хамгийн нөлөө бүхий хүмүүсийн нэг бөгөөд [[1960]]-аад оны хөгжмийн ертөнцийг өөрийн уран бүтээлүүд болох &quot;Blowin' in the Wind&quot; болон &quot;The Times They Are a-Changin'&quot; зэрэг [[хүний эрх]]ийг тухайлсан магтуу дуунуудаараа&lt;ref&gt;Dylan sang &quot;[[Blowin' in the Wind]]&quot; at the Washington D.C. concert, January 20, 1986, which marked the inauguration of [[Martin Luther King Day]]. Gray, 2006, ''The Bob Dylan Encyclopedia'', pp. 63–64.&lt;/ref&gt; чимж, нэг ёсондоо тухайн үеийнхээ нийгмийн түүчээ болж байсан эрхэм юм. Тэр [[Грэммийн шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]] болон [[Оскарын шагнал]]ыг удаа дараа хүртэж, [[Рок-н Роллын алдрын танхим]] зэрэг хэд хэдэн алдрын танхимд нэрээ мөнхөлсөн гэх олон олон амжилтаараа домогт [[Битлз]] хамтлагийн дараа орох дэлхийн урлагийн төлөөлөгч юм. Хамгийн сүүлд тэрээр [[2008]] онд [[Пулитцерын шагнал|Пулитцерын шагналыг]] хүртжээ.

2017 оны байдлаар түүний цомгууд 100 сая гаруй хувь борлогдоод байсан бөгөөд бүх цаг үеийн хамгийн амжилттай арилжааны хөгжимчдийн нэг юм.
[[Файл:Bob Dylan 1996.jpg|thumb|1996 он. [[Стокхольм]]]]
Дээр дурдсан [[1963]] оны бүтээл &quot;[[Blowin' in the Wind]]&quot; дуу нь [[Бүх цагийн үеийн шилдгийн шилдэг 500 дуу]]ны жагсаалтад 14-рт бичигддэг бол түүний [[1965]] онд бүтээсэн &quot;Like a Rolling Stone&quot; дуу нь уг жагсаалтыг тэргүүлдэг билээ.
[[Зураг:Bob Dylan 1984.jpg|thumb|230px|right|Дилан [[Нидерланд]]ад аялан тоглолтоороо, 1984 он.]]
== Цомог, дискүүд ==

=== Студийн альбомууд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|
* 1. ''Bob Dylan'' — 1962
* 2. ''The Freewheelin’ Bob Dylan'' — 1963
* 3. ''The Times They Are A-Changin''' — 1964
* 4. ''Another Side of Bob Dylan'' — 1964
* 5. ''Bringing It All Back Home'' — 1965
* 6. ''Highway 61 Revisited'' — 1965
* 7. ''Blonde on Blonde'' — 1966
* 8. ''John Wesley Harding'' — 1967
* 9. ''Nashville Skyline'' — 1969
* 10. ''Self Portrait'' — 1970
* 11. ''New Morning'' — 1970
* 12. ''Pat Garrett &amp; Billy the Kid'' — 1973 (саундтрек)
* 13. ''Dylan'' — 1973
* 14. ''Planet Waves'' — 1974
|
* 15. ''Blood on the Tracks'' — 1975
* 16. ''The Basement Tapes'' — 1975
* 17. ''Desire'' — 1976
* 18. ''Street Legal'' — 1978
* 19. ''Slow Train Coming'' — 1979
* 20. ''Saved'' — 1980
* 21. ''Shot of Love'' — 1981
* 22. ''Infidels'' — 1983
* 23. ''Empire Burlesque'' — 1985
* 24. ''Knocked Out Loaded'' — 1986
* 25. ''Down in the Groove'' — 1988
* 26. ''Oh Mercy'' — 1989
* 27. ''Under the Red Sky'' — 1990
* 28. ''Good as I Been to You'' — 1992
|
* 29. ''World Gone Wrong'' — 1993
* 30. ''Time Out of Mind'' — 1997
* 31. ''Love and Theft'' — 2001
* 32. ''Modern Times'' — 2006
* 33. ''Together Through Life'' — 2009
* 34. ''Christmas in the Heart'' — 2009
* 35. ''Tempest'' — 2012
* 36. ''Shadows in the Night'' — 2015
* 37. ''Fallen Angels'' — 2016
* 38. ''Triplicate'' — 2017
* 39. ''Rough and Rowdy Ways'' — 2020
* 40. ''Shadow Kingdom'' — 2023
|}

==Эшлэл==
{{Reflist}}
* {{Cite book|first=Olof|last=Bjorner|title=Olof's Files: A Bob Dylan Performance Guide (Bob Dylan all alone on a shelf)|publisher=Hardinge Simpole|year=2002|isbn=1843820242}}
* {{Cite book|first=John (ed.)|last=Bauldie|title=Wanted Man: In Search of Bob Dylan|url=https://archive.org/details/wantedmaninsearc0000unse_p6l8|publisher=Penguin Books|year=1992|isbn= 0140153616}}
* {{Cite book|first=The|last=Beatles|title=The Beatles Anthology|publisher=Cassell &amp; Co.|year=2000|isbn= 0304356050}}
* {{Cite book|first=Nik|last=Cohn|title=Awopbopaloobop Alopbamboom|publisher=Paladin|year=1970|isbn= 0586080147}}
* {{Cite book|first=Jonathan (ed.)|last=Cott |title=Dylan on Dylan: The Essential Interviews|url=https://archive.org/details/dylanondylan0000jona|publisher=Hodder &amp; Stoughton|year=2006|isbn= 0340923121}}
* {{Cite book|first1=Steven|last1=Daly|first2=David|last2=Kamp|title=The Rock Snob's Dictionary: An Essential Lexicon of Rockological Knowledge|url=https://archive.org/details/rocksnobsdiction00kamp|publisher=Broadway Books|year=2005|isbn= 0-7679-1873-8}}
* {{Cite book|first=Bob|last=Dylan|title=[[Chronicles: Volume One]]|publisher=Simon and Schuster|year=2004|isbn= 0-7432-2815-4}}
* {{Cite book|first= Sue|last= Fishkoff |title= The Rebbe's Army: Inside the World of Chabad-Lubavitch|url= https://archive.org/details/rebbesarmyinside0000fish_p5e9|publisher= Schocken Books|year=2003|isbn= 0805211381}}
* {{Cite book|first=Ben (ed.)|last=Fong-Torres |title=The Rolling Stone Interviews, Vol. 2|publisher=Warner Paperback Library|year=1973}}
* {{Cite book|first=Andy|last=Gill|title=Classic Bob Dylan: My Back Pages|publisher=Carlton|year=1999|isbn= 1-85868-599-0}}
* {{Cite book|first=Michael|last=Gray|title=Song &amp; Dance Man III: The Art of Bob Dylan|publisher=Continuum International|year=2000|isbn=0-8264-5150-0}}
* {{Cite book|first=Michael|last=Gray|title=The Bob Dylan Encyclopedia|url=https://archive.org/details/bobdylanencyclop00graym|publisher=Continuum International|year=2006|isbn=0-8264-6933-7}}
* Hajdu, David ''Positively 4th Street: The Lives and Times of Joan Baez, Bob Dylan, Mimi Baez Farina, and Richard Farina'' Farrar Straus Giroux, 2001, 328 pages. ISBN 0-374-28199-8
* {{Cite book|first=Todd|last=Harvey|title=The Formative Dylan: Transmission &amp; Stylistic Influences, 1961–1963|url=https://archive.org/details/formativedylantr0000harv|publisher=The Scarecrow Press|year=2001|isbn= 0-8108-4115-0}}
* {{Cite book|first=Benjamin (ed.)|last=Hedin|title=Studio A: The Bob Dylan Reader|url=https://archive.org/details/studiobobdylanre0000unse_n4i7|publisher=W.W.Norton &amp; Co.|year=2004|isbn= 0-393-32742-6}}
* {{Cite book |title= This Wheel's on Fire: Levon Helm and the Story of the Band|last= Helm|first= Levon|authorlink= Levon Helm|coauthors= Stephen Davis|year= 2000|publisher= a capella|isbn= 1-55652-405-6}}
* {{Cite book|first=Clinton|last=Heylin|authorlink=Clinton Heylin|title=Saved!: The Gospel Speeches of Bob Dylan |url=https://archive.org/details/savedgospelspeec0000dyla|publisher=Hanuman Books|year=1990|isbn=0937815381}}
* {{Cite book|first=Clinton|last=Heylin|title=Bob Dylan: A Life In Stolen Moments |publisher=Book Sales|year=1996|isbn=0711956693}}
* {{Cite book|first=Clinton|last=Heylin|title=Bob Dylan: Behind the Shades Revisited|url=https://archive.org/details/bobdylanbehindsh0000clin|publisher=Perennial Currents|year=2003|isbn=0-06-052569-X}}
* {{Cite book|first=Clinton|last=Heylin|title=Revolution In The Air: The Songs of Bob Dylan, Volume One: 1957-73 |publisher=Constable|year=2009|isbn=9781849010511}}
* {{Cite book|first=C. P.|last=Lee|title=Like a Bullet of Light: The Films of Bob Dylan |url=https://archive.org/details/likebulletofligh00cple|publisher=Helter Skelter|year=2000|isbn=1900924064}}
* {{Cite book|first=Greil|last=Marcus|title=[[Invisible Republic|The Old, Weird America: The World of Bob Dylan's Basement Tapes]]|publisher=Picador|year=2001|isbn=0-312-42043-9}}
* {{Cite book|first=Mike|last=Marqusee|title=Wicked Messenger: Bob Dylan and the 1960s|url=https://archive.org/details/wickedmessengerb0000marq|publisher=Seven Stories Press|year=2005|isbn=1-58322-686-9}}
* {{Cite book|first=Scott|last=Marshall|title=Restless Pilgrim: The Spiritual Journey of Bob Dylan|url=https://archive.org/details/restlesspilgrims0000mars|publisher=Relevant Books|year=2002|isbn=0-9714576-2-X}}
* {{Cite book|first=Andrew|last=Muir|title=Razor's Edge: Bob Dylan &amp; the Never Ending Tour|url=https://archive.org/details/razorsedgebobdyl0000andr|publisher=Helter Skelter|year=2001|isbn=1-900924-13-7}}
* {{Cite book|first=Christopher|last=Ricks|title=Dylan's Visions of Sin|url=https://archive.org/details/dylansvisionsofs0000rick_l6s4|publisher=Penguin/Viking|year=2003|isbn=0-670-80133-X}}
* {{Cite book|first=Anthony|last=Scaduto|title=Bob Dylan|publisher=Helter Skelter, 2001 reprint of 1972 original|isbn=1-900924-23-4}}
* [[Robert Shelton (critic)|Robert Shelton]], ''No Direction Home'', Da Capo Press, 2003 reprint of 1986 original, 576 pages. ISBN 0-306-81287-8
* [[Sam Shepard]], ''Rolling Thunder Logbook'', Da Capo, 2004 reissue, 176 pages. ISBN 0-306-81371-8
* {{Cite book|first=Howard|last=Sounes|title=Down The Highway: The Life Of Bob Dylan|url=https://archive.org/details/downhighwaylifeo0000soun_y3g5|publisher=Grove Press|year=2001|isbn=0-8021-1686-8}}
* {{Cite book|first=Nigel|last=Williamson|title=The Rough Guide to Bob Dylan|publisher=Rough Guides|year=2004|isbn=1843-5313-99}}

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Bob Dylan|Боб Дилан}}
* [https://web.archive.org/web/20091201105001/http://www.bobdylan.com/ BobDylan.com]&amp;nbsp;— Албан ёсны вэбсайт
* [http://www.expectingrain.com/ Expecting Rain]&amp;nbsp;— Dylan news and events, updated daily
* [http://www.boblinks.com/dates.html BobLinks]&amp;nbsp;— Comprehensive log of concerts and set lists with categorized link collection
* [https://web.archive.org/web/20120909040042/http://www.bjorner.com/still.htm Bjorner's Still on the Road]&amp;nbsp;— Information on all known recording sessions and performances by Bob Dylan
* {{IMDB name|id=0001168|name=Боб Дилан}}

{{DEFAULTSORT:Дилан, Боб}}
[[Ангилал:Боб Дилан| ]]
[[Ангилал:Ардын дуучин]]
[[Ангилал:Дуучин-дуу зохиогч]]
[[Ангилал:АНУ-ын яруу найрагч]]
[[Ангилал:Рок дуучин]]
[[Ангилал:АНУ-ын дуучин]]
[[Ангилал:АНУ-ын хөгжимчин]]
[[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]]
[[Ангилал:Оскарын шагналтан]]
[[Ангилал:Грэммийн шагналтан]]
[[Ангилал:Францын Урлаг ба Утга Зохиолын одон шагналтан‎ (командлагч)‎]]
[[Ангилал:Пулитцерын шагналтан]]
[[Ангилал:Утга зохиолын Нобелийн шагналтан]]
[[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан]]
[[Ангилал:Рок-н-Роллын алдрын танхим]]
[[Ангилал:Зохиогч]]
[[Ангилал:Англи хэлээрх утга зохиол]]
[[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн]]
[[Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]]
[[Ангилал:Америкийн Урлаг ба Утга Зохиолын Академийн гишүүн]]
[[Ангилал:Берлиний Урлагийн Академийн гишүүн]]
[[Ангилал:Принстон их сургуулийн хүндэт доктор]]
[[Ангилал:Сент-Эндрюс их сургуулийн хүндэт доктор]]
[[Ангилал:Псевдоним]]
[[Ангилал:Америкчууд]]
[[Ангилал:1941 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>awqfkjaoz5h53qu859hnz4pttsc0ic6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Форест Уитакер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19582</id>
    <revision>
      <id>874941</id>
      <parentid>874770</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T12:07:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12953" sha1="iipktczz7mjrgfdwe88eww6a2qz6tlm" xml:space="preserve">{{Инфобокс жүжигчин
| нэр                  = Форест Уитакер
| зураг                = Forest Whitaker.jpg
| зурагныхэмжээ        = 
| alt                  = 
| тайлбар              = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар.
| төрсөн нэр            = Форест Стивен Уитакер
| төрсөн огноо         = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}}
| төрсөн газар          = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]
| мэргэжил             = Жүжигчин, продюсер, найруулагч
| идэвхтэй жил         = 1982–одоо
| нөхөр                = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)&lt;br /&gt;Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй)
| дотнотүнш            = 
| website              = 
}}
'''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж&lt;ref name=&quot;Boston Globe&quot;&gt;{{Webarchiv|url=http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 |wayback=20070515003811 |text=&quot;In general, he rules.&quot; |archiv-bot=2026-09-23 17:54:44 InternetArchiveBot }} ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CBS&quot;&gt;[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml &quot;Forest Whitaker: The King Of The Oscars?&quot;] ''CBS News''. February 4, 2007.&lt;/ref&gt; байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг &quot;Шилдэг эрэгтэй дүрийн&quot; номинацаар тус тус хүртэж байв.

[[Оскарын шагнал|Оскарын]] &quot;Шилдэг эрэгтэй дүрийн&quot; шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.&lt;ref&gt;[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm &quot;Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role.&quot;] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.&lt;/ref&gt;
== Намтар ==
Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн&lt;ref name=&quot;Patterson&quot;&gt;Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features &quot;The bigger picture.&quot;] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.&lt;/ref&gt; бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.&lt;ref&gt;[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html &quot;Forest Whitaker Biography (1961–).&quot;] ''FilmReference.com''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IAS&quot;&gt;{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }}&lt;/ref&gt;

Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг&lt;ref&gt;{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг.

== Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь ==
Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн&lt;ref name=&quot;Longino&quot;&gt;Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text=&quot;The power of Forest Whitaker.&quot; |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.&lt;/ref&gt; [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж&lt;ref name=&quot;festival-cannes.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}&lt;/ref&gt;, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм.

Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн &quot;Сүнст нохой&quot; хочитын дүрд тогложээ.&quot;&lt;ref&gt;Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html &quot;'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality.&quot;] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.&lt;/ref&gt;

Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ.

2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.&lt;ref name=&quot;PositiveKing&quot;&gt;{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SydneyKing&quot;&gt;{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}&lt;/ref&gt;

== Кино бүтээлүүд ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; align=&quot;center&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background: LightSteelBlue;&quot; | Жүжигчин
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; align=&quot;center&quot;
! Он
! Монгол хэлээр
! Англи хэлээр
! Бүтээсэн дүр
|-
|[[1982]]
|[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]
|Fast Times at Ridgemont High
|Чарльз Жефферсон
|-
|rowspan=3|[[1986]]
|[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]]
|The Color of Money
|Амос
|-
|[[Хойд ба Өмнөд 2]]
|North and South, Book II
|Каффи
|-
|[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]]
|Platoon
|Үлэмж биет Харольд
|-
|[[1987]]
|[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]]
|Good Morning, Vietnam
|Эдвард Гэрлик
|-
|rowspan=2|[[1988]]
|[[Шувуу (кино)|Шувуу]]
|Bird
|[[Чарльз Паркер]]
|-
|[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]]
|Bloodsport
|Роулинс
|-
|[[1990]]
|[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]]
|Downtown
|Деннис Куррен
|-
|rowspan=2|[[1991]]
|
|Diary of a Hitman
|Деккер
|-
|
|A Rage in Harlem
|Жексон
|-
|rowspan=2|[[1992]]
|
|The Crying Game
|Жоди
|-
|
|Last Light
|Фред Уитмор
|-
|[[1993]]
|
|Body Snatchers
|хошууч Коллинз
|-
|rowspan=3|[[1994]]
|
|Blown Away
|Энтони Франклин
|-
|
|Prкt-а-Porter
|Си Бьянко
|-
|
|The Enemy Within
|хурандаа Маккензи Кейси
|-
|rowspan=2|[[1995]]
|
|Species
|Дэн Смитсон
|-
|
|Smoke
|Сайрус Кол
|-
|[[1996]]
|
|Phenomenon
|Нэйт Поуп
|-
|[[1999]]
|[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]]
|Ghost Dog: The Way of the Samurai
|Сүнст нохой
|-
|[[2000]]
|
|Battlefield Earth
|Кер
|-
|rowspan=2|[[2002]]
|[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]]
|Panic Room
|Бёрнхэм
|-
|[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]]
|Phone Booth
|ахмад Эд Рейми
|-
|rowspan=3|[[2005]]
|
|A Little Trip to Heaven
|Эбе Холт
|-
|
|American Gun
|Картер
|-
|
|Mary
|Тэд Янгер
|-
|rowspan=2|[[2006]]
|[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]]
|The Last King of Scotland
|[[Иди Амин]]
|-
|
|The Marsh
|Жеффри Хант
|-
|rowspan=2|[[2007]]
|
|The Air I Breathe
|
|-
|
|The Great Debaters
|Доктор Жеймс Фармер
|-
|rowspan=2|[[2008]]
|
|Vantage Point
|Ховард Льюис
|-
|
|Street Kings
|Ахмад Жек Уандер
|-
|[[2009]]
|
|Powder Blue
|Чарли
|-
|[[2010]]
|
|''Repo Men''
|Жейк
|-
|[[2010]]
|
|''The Experiment''
|Бэррис
|}

== Эшлэл ==

{{Reflist
| colwidth = 30em
| refs =
}}

== Холбоос ==
* {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}}
* [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])&lt;/span&gt; — &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']&lt;/span&gt;
* {{imdb|0001845}}
* {{tvtome person|61686}}
* [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda]

{{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}}
[[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]]
[[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]]
[[Ангилал:Киноны продюсер]]
[[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]]
[[Ангилал:БАФТА шагналтан]]
[[Ангилал:Оскарын шагналтан]]
[[Ангилал:Эмми шагналтан]]
[[Ангилал:Техасын хүн]]
[[Ангилал:Америкчууд]]
[[Ангилал:1961 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>iipktczz7mjrgfdwe88eww6a2qz6tlm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шоонэн Жамп</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20870</id>
    <revision>
      <id>874947</id>
      <parentid>873434</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T13:47:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8860" sha1="nkrakehm1docw7l8f5kjdeg6nbmnux7" xml:space="preserve">'''Шоонэн Жамп''' ({{nihongo|'''''週刊少年ジャンプ'''''|Shūkan Shōnen Janpu|Шюүкан Шоонэн Жампу}}) нь [[Япон]]ы [[Шүэйша]] хэвлэлийн газраас эрхлэн гаргадаг, [[манга]] нийтэлдэг долоо хоног тутмын сэтгүүл юм. Тус сэтгүүл нь өсвөр насны хөвгүүдийг үндсэн уншигчдаа болгон чиглүүлдэг боловч олон насны, хүйсийн уншигчдын дунд түгээмэл хэрэглэгддэг. Анхны дугаар нь 1968 оны 7 дугаар сарын 11-нд хэвлэгдэн гарсан бөгөөд 1969 оноос долоо хоног тутмын тогтмол хэвлэл болжээ.

== Түүх ==

''Шоонэн Жамп'' сэтгүүлийг Японы Шүэйша хэвлэлийн газар 1968 онд анх гаргасан. Тус сэтгүүл нь тухайн үеийн манга хэвлэлийн зах зээлд байр сууриа бэхжүүлэх зорилгоор олон төрлийн манга зохиолыг нэг дугаарт багтаан нийтэлж эхэлсэн байна. Эхний үед хоёр долоо хоног тутам хэвлэгддэг байсан бол 1969 оноос долоо хоног бүр хэвлэгдэх болжээ.

1970-аад онд сэтгүүл уншигчдын хүрээгээ тэлж, тулаант адал явдал, спорт, инээдмийн болон уран зөгнөлт манга зохиолуудыг нийтэлснээр Японы өсвөр үеийн соёлын чухал хэвлэлүүдийн нэг болсон. 1980-аад оны сүүлээс 1990-ээд оны дунд үе хүртэлх хугацаа нь сэтгүүлийн борлуулалт, уншигчдын тоо хамгийн өндөр түвшинд хүрсэн үе байв. Энэ хугацаанд ''[[Луугийн бөмбөг]]'', ''[[Слэм Данк]]'' зэрэг олон алдартай бүтээл хэвлэгдэн гарчээ.

2000-аад оноос интернэт, цахим хэвлэл болон бусад дижитал мэдээллийн хэрэгслийн хөгжил нь манга унших хэв маягт өөрчлөлт авчирсан. Үүний зэрэгцээ ''Шоонэн Жамп'' хэвлэмэл сэтгүүлээ үргэлжлүүлэн гаргахын зэрэгцээ цахим түгээлт, олон улсын зах зээлд чиглэсэн үйл ажиллагаагаа өргөжүүлсэн.

== Онцлог ==

''Шоонэн Жамп'' нь олон манга зохиолчийн бүтээлийг нэг сэтгүүлд цувралаар нийтэлдгээрээ онцлог юм. Нэг дугаарт хэд хэдэн өөр манга зохиолын шинэ бүлэг багтдаг бөгөөд цуврал бүтээлүүд дараагийн дугааруудад үргэлжлэн хэвлэгддэг.

Сэтгүүлд нийтлэгддэг бүтээлүүд нь [[адал явдал]], [[тулаант урлаг]], [[инээдэм]], [[спорт]], [[уран зөгнөл]], [[нууцлаг зохиол]] зэрэг олон төрлийг хамардаг. Зарим бүтээлд нөхөрлөл, хичээл зүтгэл, өрсөлдөөн, зорилгодоо хүрэх хүсэл тэмүүлэл зэрэг сэдвийг голлон харуулдаг.

Сэтгүүлийн нэг чухал онцлог нь уншигчдын санал, бүтээлийн нэр хүнд, редакцын үнэлгээ зэрэг хүчин зүйлсийг харгалзан цуврал мангагийн цаашдын хэвлэлийн төлөвлөгөөг тодорхойлдог явдал юм. Шинэ зохиолчид өөрсдийн бүтээлийг нийтлүүлэх боломжтой бөгөөд амжилттай болсон цувралуудыг дараа нь тусгай боть болгон хэвлэдэг.

== Алдартай бүтээлүүд ==

''Шоонэн Жамп'' сэтгүүлд Японы манга болон анимэйшний хөгжилд нөлөө үзүүлсэн олон бүтээл анх цувралаар хэвлэгдсэн. Тэдгээрээс дараах бүтээлүүдийг онцолж болно.

* ''[[Луугийн бөмбөг]]'' (Dragon Ball) — [[Акира Торияма]]гийн бүтээл бөгөөд тулаант адал явдалт мангагийн олон улсын хөгжилд ихээхэн нөлөө үзүүлсэн.
* ''[[One Piece]]'' — [[Эйичиро Ода]]гийн бүтээл бөгөөд далайн дээрэмчдийн адал явдал, нөхөрлөл, эрх чөлөөний тухай өгүүлдэг.
* ''[[Наруто]]'' (Naruto) — [[Масаши Кишимото]]гийн бүтээл бөгөөд нинжа нарын ертөнц, нөхөрлөл, зорилгодоо хүрэх тэмцлийг харуулдаг.
* ''[[Блич]]'' (Bleach) — [[Тайтэ Кубо]]гийн бүтээл бөгөөд сүнс, ер бусын хүч, тулаант адал явдлыг хослуулсан.
* ''[[Слэм Данк]]'' (Slam Dunk) — [[Такэхико Иноүэ]]гийн бүтээл бөгөөд сагсан бөмбөгийн спорт болон өсвөр үеийн амьдралыг дүрсэлдэг.
* ''[[JoJo's Bizarre Adventure]]'' — [[Хирохико Араки]]гийн бүтээл бөгөөд ер бусын хүч, адал явдал, өвөрмөц дүрслэлээрээ алдартай.
* ''[[Миний баатар академи]]'' (My Hero Academia) — [[Кохэй Хорикоши]]гийн бүтээл бөгөөд супер хүч чадалтай хүмүүсийн нийгэм, баатар болох хүсэл мөрөөдлийн тухай өгүүлдэг.
* ''[[Demon Slayer: Kimetsu no Yaiba]]'' — [[Коёохару Готогэ]]гийн бүтээл бөгөөд чөтгөрийн эсрэг тэмцэж буй залуугийн түүхийг харуулдаг.

Эдгээр бүтээлийн зарим нь телевизийн анимэйшн, кино, видео тоглоом болон бусад төрлийн бүтээл болгон хувиргагдаж, олон улсын хэмжээнд өргөн танигдсан.

== Соёлын нөлөө ==

''Шоонэн Жамп'' нь Японы манга үйлдвэрлэлийн хөгжилд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн хэвлэлүүдийн нэг юм. Тус сэтгүүлээр дамжин олон манга зохиолч, зураач олон нийтэд танигдаж, тэдний бүтээлүүд дэлхийн олон орны уншигчдад хүрсэн.

Сэтгүүлд хэвлэгдсэн бүтээлүүдийн олонх нь анимэйшн, уран сайхны кино, видео тоглоом, дүрийн бараа бүтээгдэхүүн зэрэг бусад салбарт өргөжин хөгжсөн. Иймээс ''Шоонэн Жамп'' нь зөвхөн манга хэвлэл төдийгүй Японы орчин үеийн поп соёлын олон улсын тархалтад нөлөөлсөн хэвлэл гэж үздэг.

== Цахим хэвлэл ==

Шүэйша хэвлэлийн газар сэтгүүлийн хэвлэмэл хувилбараас гадна цахим хувилбарыг түгээдэг. Мөн ''[[Shōnen Jump+]]'' зэрэг цахим платформоор дамжуулан уншигчдад манга бүтээлүүдийг хүргэдэг. Эдгээр үйлчилгээ нь мангаг цахимаар унших боломжийг өргөжүүлж, шинэ бүтээл болон зохиолчдыг уншигчдад таниулахад чиглэдэг.

== Гадаад холбоос ==

{{commonscat}}
* [https://sp.shonenjump.com/j/ Шоонэн Жамп сэтгүүлийн албан ёсны сайт]
* [https://web.archive.org/web/20261012110948/https://www.shueisha.co.jp/books/magazines/magazine.html?magazine=shonenjump Шүэйша хэвлэлийн газрын сэтгүүлийн хуудас]
* [https://www.shueisha.co.jp/ Шүэйша хэвлэлийн газрын албан ёсны сайт]

[[Ангилал:Японы манга сэтгүүл]]
[[Ангилал:Япон хэлээрх долоо хоног тутмын сэтгүүл]]
[[Ангилал:1968 онд анх хэвлэгдсэн]]</text>
      <sha1>nkrakehm1docw7l8f5kjdeg6nbmnux7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хань улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20997</id>
    <revision>
      <id>874968</id>
      <parentid>790168</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T04:08:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4099" sha1="rdgzqnvczwujfjjk849r0ae2pdssgxz" xml:space="preserve">[[Файл:Han Dynasty map 2CE.png|thumb|Хань улс]]
{{Хятадын түүх}}
'''Хань улс''' ([[хятадаар]]: 汉朝; МЭӨ 202 оноос - МЭ 220 он хүртэл) бол Хятадад оршин тогтнож байсан улс юм. Хань улсыг тариачдын бослогыг удирдсан [[Лю Бан]] ([[Англи хэл|англи]]. Liu Bang) буюу албан ёсны нэр нь [[Хань Гаоди]] байгуулжээ. [[Цинь улс]] задран унасны дараа Лю Бан Сян Юйг ялж хаан болов. Хань улсын нэр хятад үндэстний өөрсдийгөө нэрлэх &quot;хань үндэстэн&quot;-ний нэр болжээ. 

Эхэн үе нь (МЭӨ 206 оноос МЭ 9 он хүртэл) Чанъань нийслэлтэй '''Эхэн үеийн Хань''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 前漢) буюу '''[[Баруун Хань]]''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 西漢). Уг улсын түүх &quot;Ханьшу&quot; хэмээх бичгэн эх сурвалжид өгүүлдэг байна. Ван Ман гэх тус гүрний эмэгтэй хамаатан садан засгийн эрхийг булаан авсны үр дүнд Лю овогтны эрх мэдэл түр 16 жилийн турш 8-23 онуудад тасалдаж Шинь улс оршин тогтсон байна. 

Хань улсын хоёр дахь үе (25—220 онд) Лоян нийслэлтэй '''Хожуу Хань''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 後漢) буюу '''[[Зүүн Хань]]''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 東漢) гэгддэг. Энэ улсын түүх &quot;Хоу Ханьшу&quot; эх сурвалжид гардаг байна.  

Хань улс оршин тогтносон бүхий л хугацаандаа [[Хүннү улс|'''Хүннү''']]''', [[Сяньби]]''' зэрэг умард хэсэгт нь орших нүүдэлчидтэй тэмцэлдэж байв. Мөн өмнөд болон баруун зүг рүү цэрэг илгээж, тэндэх улс орнуудыг эзлэн газар нутгаа тэлэх болсон. МЭ 3-р зууны үед Хань улсад &quot;[[Шар алчууртны бослого]]&quot; гарсан бөгөөд энэ бослогыг дарахын тулд Хань улс их хохирол үзжээ. Шар алчууртнуудыг бут цохисны дараа бослогыг дарж байсан цэргийн жанжид хоорондоо эвдрэлцэн тулалдсанаар Хань улсын эзэн хаан тэднийг хянах боломжгүй болсон байна. Энэ үед Хань улсын нэгэн нөлөө бүхий хүчнийхэн өмнөд Хятадад У улсыг байгуулжээ. Түүний дараа Хань улсын хамгийн хүчирхэг цэргийн жанжид болох Цао Цао, Лю Бэй нар хямралдан тэмцэлдсэний эцэст Лю Бэй ялагдаж, өмнөд Хятадад зугатан очоод Шу улсыг байгуулав. 200-аад оны орчим Хань улсын цэргийн жанжин Цао Пи Хань улсын сүүлчийн хааныг алж, өөрийгөө хаанд өргөмжилжээ. Тэрээр улсын нэрийг Вэй улс хэмээн тунхагласанаар Хань улс мөхжээ.

{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө         = [[Цинь улс]]
|он           = НТӨ 202 - НТ 8
|албан_тушаал = [[Хань улс|Баруун Хань улс]]
|дараа        =[[Шинь улс]]
}}
{{Залгамжлал
|өмнө         = [[Шинь улс]]
|он           = НТ 23 - НТ 220
|албан_тушаал = [[Хань улс|Зүүн Хань улс]]
|дараа        =[[Гурван улсын үе]]
}}
{{end}}

[[Ангилал:Хань улс| ]]
[[Ангилал:Хятадын династи]]</text>
      <sha1>rdgzqnvczwujfjjk849r0ae2pdssgxz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>11 сарын 6</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22053</id>
    <revision>
      <id>874982</id>
      <parentid>841388</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T09:02:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5636" sha1="gp5r11hrwqpl0asze9yulcoete84d4p" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|11 сарын}}
'''11 сарын 6''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 310 дахь ([[өндөр жил]] бол 311 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 55 өдөр үлдэж байна.

== Үйл явдлууд ==
* 1860 он - [[Абрахам Линкольн]] АНУ-ын [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд Найрамдах намаас]] 16 дахь Ерөнхийлөгчөөр сонгогдов.
* 1923 он - [[Польш|Польшид]] [[Краковын бослого]] эхэлжээ.
* 1925 он - БНМАУ-ын II Их хурал хуралджээ. 88 төлөөлөгч оролцсон тус Их хурлаар “Нутгийн захиргаа байгуулах тухай”, “Шүүх таслах байгууллагуудыг шинэчлэн батлах тухай”, “Мөнгөний гүйлгээг сайжруулах ба үндэсний мөнгөн тэмдэгт гаргах тухай”, “Сүм хийдийн малаас алба татварлах тухай” ардын эрүүлийг хамгаалах ба мал аж ахуйг хөгжүүлэх бодлого” зэрэг чухал асуудлыг хэлэлцэн баталжээ.
* 1985 он - БНМАУ Мальдив улстай дипломат харилцаа тогтоов.
* 1986 он - [[Алекс Фергюсон]] Английн “[[Манчестер Юнайтед]]” багийн дасгалжуулагчаар томилогдов.
* 1991 он - Зөвлөлт Оросын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар [[ЗХУ-ын Коммунист нам]] болон Зөвлөлт Оросын Коммунист намын үйл ажиллагааг хаасан. 
* 1995 он - “Queen” хамтлагийн [[Фрэдди Мэркүри|Фрэдди Мэркүритэй]] хамгийн сүүлийн цомог худалдаанд гарсан байна.
* 2005 он - [[Мьянмар]] улсын нийлэлийг [[Нейпьидо]] руу нүүлгэсэн.
* 2012 он - [[Барак Обама]] АНУ-ын Ерөнхийлөгчөөр улиран сонгогдсон.
* 2024 он - АНУ-ын 45 дахь Ерөнхийлөгч Доналд Трамп Ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялсан. Тэрээр түүхэнд Гровер Кливлендын дараа дундаа завсартай хоёр удаа Ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялсан хүн болсон. 

== Энэ өдөр төрөгсөд ==
* 1814 он - [[Адольф Сакс]] (1894 онд нас барсан), Бельгийн хөгжмийн зэмсэг урлаач, [[саксофон]] зохион бүтээгч.
* 1861 он - [[Жэймс Нэйсмит]] (1939 онд нас барсан), Канад, Америкийн биеийн тамирын сурган хүмүүжүүлэгч, 1891 онд сагсан бөмбөгийг зохиосон хүн.
* 1917 он - [[Шараф Рашидов]] (1983 онд нас барсан), Зөвлөлт Холбоот Улсын Узбекистаны Коммунист намын дарга (1959—1983).
* [[1975 он]] - Монголын хошин урлагийн жүжигчин [[Луушааны Баттулга]]
*[[1990]] он - [[Exo]] хамтлагийн гишүүн асан, жүжигчин [[Крис]](Вү И Фан)
*[[1992]] он - [[Girl's Day]] хамтлагийн гишүүн [[Yura]](Kim Ah-Young)

== Энэ өдөр нас барагсад ==

* 1836 — [[Х Шарль]] (1757 онд төрсөн), Францын хаан (1824—1830), [[Бурбон]] [[Бурбон|угсааны]] сүүлчийн хаан. 
* 1887 — [[Эжен Потье]] (1816 онд төрсөн) францын хувьсгалч бөгөөд яруу найрагч, «Интернационал» сүлд дууны үгийг зохиогч. 
* 1893 — [[Пётр Чайковский]] (1840 онд төрсөн), Оросын алдарт хөгжмийн зохиолч, багш, хөгжмийн удирдаач бөгөөд хөгжмийн шүүмжлэгч.
* 1938 — [[Касым Тыныстанов]] будуулж хороогдсон (1901 онд төрсөн), Киргизийн яруу найрагч, эрдэмтэн, төрийн зүтгэлтэн, латин үсгийн үндсэн дээр киргиз цагаан толгой зохиогч.
* 2015 — [[Ицхак Навон]] (1921 онд төрсөн) Израилийн 5 дахь Ерөнхийлөгч (1978—1983). 
* 2020 — [[Михаил Жванецкий]] (1934 онд төрсөн), Зөвлөлтийн болон Оросын шог зохиолч, жүжигчин, телевизийн нэвтрүүлэг хөтлөгч, ОХУ-ын Ардын жүжигчин.

== Тэмдэглэлт баярууд ==
* Дайн, зэвсэгт мөргөлдөөнд байгаль орчныг ашиглахыг эсэргүүцэх олон улсын өдөр
* Хүний гарт үрэгдсэн ан амьтны дурсгалын өдөр
* Доминикан, Тажикистанд Үндсэн хуулийн өдөр 
* Узбекистанд Соёлын салбарын ажилтнуудын өдөр
* АНУ-д [[саксофон]] хөгжмийн өдөр

----
{{Commonscat|6 November|11 сарын 6}}

[[Ангилал:Өдөр|1106]]
[[Ангилал:Арваннэгдүгээр сарын өдөр|#06]]</text>
      <sha1>gp5r11hrwqpl0asze9yulcoete84d4p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шарын шашин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23316</id>
    <revision>
      <id>874946</id>
      <parentid>678544</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T13:39:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6901" sha1="p66r2hv6hcqhabuwrdiujmb47818jjc" xml:space="preserve">[[Image:Tsongkhapa.Kumbum.jpg|thumb|right|238px|[[Гүмбум]] хийдийн Зонхавын шуумал]]
'''Шарын шашныг'''  [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Бурханы шашны]] сэтгэгч, шинэчлэгч [[Зонхов|Зонхов Лувсандагва]] (1357–1419) үндэслэжээ. Тэрээр Түвэд оронд бурхны шашныг нийгэм, эдийн засгийн байдалд нь зохицуулан хөгжүүлжээ. Түүний аав нь Монгол хүн ээж нь Төвөд хүн байжээ. Зарим эх сурвалжид Богд Зонхов өөрийгөө Монгол хүн хэмээн ярьдаг байсан гэдэг.

Шарын шашны төвөд гаралтай нэр &quot;Гэлүгва&quot; ([[Төвд хэл|Төвөд]]: དགེ་ལུགས་པ ''Гэлүг-па'') гэдэг нь [[Монгол хэл]]энд '''Буяны ёс''' гэсэн утгатай. Төвөдөд бурхны шашин нь Гармава, Сажава, Гаадамба, Нинмаава гэх урсгалууд хөгжиж байв. ХIV зууны сүүлчээс эхлэн Гэлүгва буюу шар малгайтны урсгал, Нинмаава буюу улаан малгайтны урсгал салж тус тусын нөлөөг дэлгэрүүлэхээр өрсөлдсөнөөс Түвэдэд шарын шашин маш хурдан дэлгэрчээ. Зонхов Төвөдийн өмнөд нутгийн нэгэн агуйд шар малгай өмсөн удтал даяанчлан суусан тул түүний бий болгосон шашны урсгал ''шар малгайтан'', явсаар Монголд шарын шашин гэж нэрлэгдсэн байна.

Монголд шарын шашныг хөгжүүлэх үндсийг Түмэдийн Алтан хан (1507-1582) тавьсан бөгөөд тэрбээр 1576 онд Түвэдийн шашны тэргүүн Содномжамц (1543- 1588)-ыг хүндэтгэн залж, Монголд ирүүлээд өөрөө тэргүүлэн Ордосын бусад ноёдыг дагуулан шарын шашинд орж, Содномжамц хутагтыг бүх шарын шашны толгойлогч гэж өргөмжилж, “Далай лам” гэдэг цолыг түүнд өргөжээ. Үүний хариуд Содномжамц Алтан ханд Хубилай хааны бүх цолыг зүүхийг зөвшөөрчээ.

Түүний дараа Анхдугаар Богд Өндөр гэгээн Занабазар гол төлөөлөгч болон тодорч, лам нарын номт хувцас, уншлага, хурал номын дэг ёс, ая эгшиг бүхнийг Монгол орны эрс тэс цаг уур, газар зүйн байршил, монгол хүний зан заншил, ахуй нөхцлийн онцлогтой уялдуулан “монголын” гэх өвөрмөц хэв шинжтэй бурхны шашныг үндэслэн хөгжүүлсэн байна.

XX зууны эхэн гэхэд Халх дөрвөн аймгийн 80 гаруй хошууны нийт 750 орчим сүм хийдэд 115 мянга орчим лам шавилан сууж, тэдгээр сүм хийд нь аажмаар суурин амьдралтай төвүүд болон хувирч гар үйлдвэрлэл, арилжаа, худалдаа үйлчилгээний газрууд болон хөгжжээ. Өндөр гэгээн Занабазараас эхлээд VIII Богд Жабзундамба хутагтын үе хүртэл шарын шашин цэцэглэн хөгжихийн хамт гүн ухаан, зурхай, эмнэлэг, урлаг, хэл шинжлэл, хэвлэл, ёс суртахуун нэвтэрч ард түмнийг гэгээрүүлэхэд ихээхэн тус нэмэр болжээ.

1924 онд VIII Богд гэгээнийг таалал төгсөхөд Ардын Засгийн газраас “...дахин газар дэлхийд эргэн ирэхгүй, үүрд нирваан дүрийг олсон” хэмээн зарлажээ.

1937 онд их хэлмэгдүүлэлт эхэлж 17 мянга гаруй ламыг баривчлан гурван анги болгон хувааж ял шийтгэл оногдуулжээ. Дээд анги буюу хэргэм зэрэг, мяндаг цолтой лам нарыг буудан хороож, дунд анги буюу идэр насны лам нарыг 10 хүртэл жилээр шоронд хорьж тарчилган зовоожээ. Доод анги буюу 20 хүртэл насны залуу лам нарыг энгийн ард болгож, ард түмний шүтэн биширч байсан бурхан шүтээн, оюуны үнэт зүйлс, ном судрыг устган 800 гаруй сүм хийдийг эвдлэн нураажээ.

2265 сүмийн барилгыг эмнэлэг, сургууль, гар үйлдвэр, засаг захиргааны байр, олон нийтийн байгууллагад шилжүүлж, 30.9 кг алт, 5916 кг мөнгө, 1.6 кг сувд, 233847 монгол төгрөг, 388000 төгрөгтэй тэнцэх бусад эд хогшил, бог бод нийлсэн 27742 толгой малыг хурааж улсын мэдэлд авчээ.

БНМАУ-д шашин шүтэх явдал хаалттай байсан бөгөөд Сайд нарын Зөвлөлийн хурлын шийдвэрээр 1944 онд Гандантэгчэнлин хийдийн үйл ажиллагааг сэргээж, хурал ном хурахыг зөвшөөрсөн боловч МАХН-ын хатуу хяналтын дор үйл ажиллагаа явуулж байв.

Харин 1990 онд Ардчилсан хувьсгал ялснаар буддын шашин дахин мандан дэлгэрэх, сүсэгтэн олон бурхан шашнаа чөлөөтэй шүтэх боломж бүрдсэн юм. 

== Эшлэл ==
{{reflist}}

==Цахим холбоос==
{{commonscat|Gelug|Шарын шашин}}
* [http://www.dalailama.com/ Дээрхийн Гэгээн Далай лам]
* [https://web.archive.org/web/20110727110130/http://www.namgyalmonastery.org/ Дээрхийн Гэгээн Далай ламын Намгял хийд]

[[Ангилал:Буддын шашин]]
[[Ангилал:Важраяна]]
[[Ангилал:Төвөдийн буддын шашин]]
[[Ангилал:Буддын шашны сургууль]]</text>
      <sha1>p66r2hv6hcqhabuwrdiujmb47818jjc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Материализм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24293</id>
    <revision>
      <id>874966</id>
      <parentid>856033</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T02:30:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17733" sha1="i34kk27hk0m6www3l2m05s4xdiqbxgj" xml:space="preserve">{{Хянах}}

'''Материализм''' ([[Латин хэл|латин.]] ''materialis'' — эд зүйлсийн, [[Англи хэл|англи.]] ''Materialism'') '''-''' философийн шинжлэх ухааны үзэл бодлын ойлголт. Философи ба метафизикийн хувьд материализм нь матери бол байгалийн үндсэн бодис бөгөөд оюун ухаан, ухамсар зэрэг бүх зүйл материаллаг харилцан үйлчлэлээс үүсч, хүний ​​тархи, мэдрэлийн системийн үйл явц зэрэг физик үйл явцаас хамаардаг гэж үздэг [[Монизм|монизмын]] нэг хэлбэр юм.

&quot;Материализм&quot; гэсэн нэр томьёог германы философич, математикч, физикч, хуульч [[Готфрид Лайбниц]] гаргаж ирсэн: тэрээр эртний грекийн философич Эпикурыг дагагч гэж үздэг болон түүний материализм ба идеализмын синтезийг эсэргүүцдэг зарим хүмүүсийг тодорхойлоход &quot;материалистууд&quot; гэсэн нэр томьёог ашигласан. Материализмын эсрэг үзэл бол [[идеализм]] бөгөөд энэ нь санаа бодлыг материас дээгүүр тавьдаг гэсэн итгэл үнэмшил дээр суурилдаг. [[Имматериализм]] нь матери оршихуйг үгүйсгэдэг юм. Материализм эсвэл метафизикийн өөр хувилбар буюу эсрэг үзэлд идеализм, плюрализм, дуализм, солипсизм, панпсихизм зэрэг монизмын бусад хэлбэрүүд орно.

Философийн шинжлэх ухаанд материалзимын онол нь юм бүхэн зөвхөн материас тогтох ба эдгээр нь материаллаг бодит зүйлүүдийг бүрдүүлж улмаар бүх үзэгдэл юмс нь материаллаг харилцан үйлдлийн үр дүн юм гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл матер нь бодис болно. Олон философид “физикалимз” нь зөвхөн материализмтай синоним биш гэж үздэг. Гэвч тэд физикийн санааг хоёр үгээр тодорхойлсон ба үүнд уламжлал ухаанд матер биш болно. Иймд материализмын ерөнхий философийн зөвшилцөл нь физикалимзтай холбогддог. Мөн натурилизмын аргачлалын санаа болон метафизикийн натурилизим нь холбогддог. Философийн альтернатив материализм нь “[[монизм]]ын” зарим хэлбэр болдог. Материализм нь сонгодог монист онтологид хамаардаг. Мөн онтологын онолын ялгаа нь дуализм ба плурализмд суурилдаг. Материализмын үзэгдлийн холбоо нь идеализм; неутрал [[монизм]] болон спиритуализмтай эрс ялгаатай. Философийн сургуулийн томоохон тоо болон нарийн ялгааны хооронд бүх философчид 1-2 категорт орж өөр бусад ялгаануудыг нь хамааруулсан. Идеализм ба материализмаар. Эдгээр хоёр категорын суурь асуудал болон хувийн ялгааны хооронд тэд 2 суурь асуултыг хариулсан: үнэн бодит бүрэлдэхүүн нь юу вэ? Хэрхэн яаж үүсгэх вэ? Идиалистууд хоёрдогч матер бие бий болсон гэж үздэг. Материалистуудын матер нь анхдагч ба оюун санаа нь хоёрдогч гэж үздэг. Материалист үзэл нь оюун санааны түүхэнд илүү их тусгагдсан. Материализм нь материаллаг бодис хэрхэн бүрэлдсэнийг өгүүлдэггүй. Практик дээр ихээхэн давтагддаг. Материализм нь байнга редуктионизмтай холбогдож юмс үзэгдэл түүний обьект нь нэг бүлгийн түвшинд өөрийн гэсэн онцлогтойгоор илүү их буурсан түвшинд зарим өөр бүлгийн түвшинд юмс үзэгдлийн обьектуудыг тайлбарладаг. Редуктив бус материализм нь шулуухан шууд үзэл бодлыг эсэргүүцдэг хэдий ч суурь материалын конституенцын хэрэглээг тайлбарладаггүй. Jerry fodor түүний үзэл нь эзэнт гүрний хуулийн дагуу онцгой шинжлэх ухааны тайлбарыг фсихологи болон геологитэй адилтгасан. Олон ном зохиолд дээрх үзэгдэл тархсан. Орчин үеийн философийн материалистууд энерги; хүч болон эзэлхүүний талаарх хамаарлыг өргөжүүлсэн. Философич Mary Midyley материйн ерөнхий төсөөлөлийн талаар зөвлөсөн. Материализмын хэлбэр нь дуализм, феноменализм, идеализм, витализм болон хоёр талын монизмтай эрс тэс ялгаатай болно. Материаллаг-Материалист-Философи нь хоосон философийг шүүмжилдэг. 19-р зууны турш карл-маркс heyel болон эртний позитивистуудад нөлөөлж материализмыг өргөжүүлэн тэлсэн материалист нарын материалист түүхэн бүрдэлтийг нураасан.

== Материализмын түүх ==
Материализм нь европын олон газрыг хамарсан. Энэтхэгийн философид материализм нь ajita kesakambal; payasi; канад болон философийн carvaka, сургуулийн пропонентүүдийн ажилуудтай “600bc” орчим шинэ санааг гаргасан. [[Канад]] нь атомизмын эртний пропонентүүдийн нэг нь болсон. Nyaya-viasesika сургууль (600 bс-100 bc) Атомизмын нэгэн эртний хэлбэрийг хөгжүүлсэн. Атомын уламжлал нь буддизмын атомизм  болон jaina сургуульд түгээгдсэн. Хun zi (312-320bc) нь эртний хятадад реализм ба материализмыг хөгжүүлж шинээр бие болгосон. Хятадын бусад материалистуудад Yang xiong болон Wang chony болно. Грекийн философич Anaxagoras (500-428bc); epicurus Democritus нар нь материалистуудын өмнөх үеийн юм. Латин яруу найрагч de rerum natura by Lucretius (99bc-55bc) нь epicurus болон Democritus зэрэгийн механистик философийг дахин тооцсон. Материйн хумхын тоосын суурийг [[атом]] гэж нэрлэсэн ба ялгаатай хөдөлгөөнтэй бүх юмс үзэгдэл гэсэн үзэл оршиж байсан. De rerum nuture нь юмс үзэгдлийн механистикыг элэгдэл, ууршилт, салхи болон дууны үзэгдлээр тайлбарласан. Материалист Jayaraashi bhatta (6-р зуунд) нь ttwopaplavasimha хэмээх өөрийн  Nyaya sutra епистемотологийг няцаасан. Материалисти carvaka философийн гаралт нь 1400 AD-ийн зарим цагт мөхсөн.12-р зуунд Al-Andalusi  Арабын философын IBN Tu FAIL нар материализмын шинэ философийг бичиж, материализмын түүхэн санааг дэвшүүлсэн. Европын Pierre материалист уламжлалыг төлөөлж дуалистын суурь үндсэн шинжлэх ухааныг гаргахыг оролдсон. Дараагийн материалистууд jean meslier, julien offroy de la mettrie, paul-henri Thiry baron d holdbach, Denis diderot Luywiy Feuerbach болон английн john walking stewart нар бүх матер бол ёс суртахууны хэмжигдэхүүнтэй байдлыг шаардсан.  Schopenhaver материализмын талаар бичихдээ тархины дамжуулагч болон байгуулалтан дах материаллаг обьект нь мэдэгдэж болохыг ашиглаад мэдэгдсэн. Тархи нь туршигдсан материалын обьектыг тодорхойлдог

== Марксын материалист ойлголтын түүх ==
1870 онд европд шинэ философи ба улс төрийн марксизм гэж нэрлэгдэх онол гарч ирсэн. Эзэмшигч нь Karl Mark дэлхийд матерлизмын онолоо тайлбарласан. Карл-Маркс болон Федрих-энгелс нь Хегелсийн идеалист диалистикын эмх замбараагүй байдлыг эрс өөрчилж диалетик-материализм ба материалист  гэж хоёр ойлголттой болгосон. Маркс нийгмийн холбоо болон дэлхийг бүрдүүлэгч хүчийг суурь материал болгож ашигласан. Нийгмийн суурь холбооны туршилт, бүх бусад идеологи хэлбэр нь эдийн засаг, хууль, ёс суртахууны шинжлэх ухааныг багтаасан. Түүхэн материализм нь 20-р зуунд тэлж томорсон. Маркс ба Энгелс нар материализм гэх нэр томьёог эдийн засагтай холбосон. Материализм нь өөр ондоо зүйлийн өмнөх хэсэгт эхлэх цэгтэй ба хүн практик дээр үр ашигтай үйл ажиллагаа болон биеийн ажилд өдөр бүр эдийн засгийн хэрэгцээ бий болдог Маркс ганц эдийн засаг бус улс төр, нийгмийн харилцаа холбоо, хуульд загварчлалаа гаргасан. Нийгмийн харилцаа холбоо нь нийгмийн материаллаг хүчийг тодорхойлж мөн технологийн түвшин болон байгаль орчины хүч нөлөөний ашгийг тодорхойлно. Шинжлэх ухааны материалистууд философчидод Daneil Dennett, Willard Van Orman Quine, Donald Davidson, John Rogers Searle ба Jerry fodor нар орно. Шинжлэх ухааны материалистууд байнга редуктив материализмтай эерэг нэг хандлагатай байдаг. Саяхан Paul Patricia Churchland нар радикал контраст байдлыг хамгаалж eliminavist материализм нь бүх оюуны үзэгдэлтэй оршихгүй. Элиминатив материалистууд “итгэл” гэсэн ойлголт ухагдахууныг зөвлөдөг. Ретуктив материализм нэг төгсгөлтэй ба элиминатив материализм нь өөр болно. Revisionary материализм нь хаа нэг дундадын газрын материйн хамаарал ба үндэс нь шинжлэх ухаан философитой адил ойлголттой болно. Матер нь олон төрөлтэй. 19-р зуунд физикийн салбарт материйн уламжлалт ойлголт өгсөн. Матер нь цаг зуурын байж болно. Дотоод өөрчлөлтөөрөө матер ба энерги нь холбоотой. Онтологи үзлээр энерги нь чухал матер ба хэлбэртэй болно. Нөгөөтэйгээр практикийн физикчидын стандарт загвар нь квантын салбарын онолын бүх холбоог тодорхойлоход ашиглагдана. Энэ үзлээр дээрх салбар энерги ба матер нь салбарын өмч болно. Давамгай космологи загвараар хар энерги ба хар матер нь эрдэмтдийн хооронд зөвшөөрөгдөөгүй. Уламжлалт материализм нь квантын салбарын онолоор тэмдэглэгдсэн. Гэвч энэ хамаарал нь матер агуулаагүй байсан. Олон физикийн эрдэмтэд материйн ойлголтыг өөрчлөгддөг гэдэгт итгэж зарим туйлын байршлаас хассан. 

Werner Heisenbery хэлэхдээ онтологи материализм нь төөрөгдөл дээр үлдсэн гэсэн. Зарим философчид материализмаас физикализм руу шилжсэн.  Notre dame Alvin plantinga-ийн их сургуульд философийн профессор болон  Divinity Keith Ward-ийн профессор  Emiritus Regius нар материализмын талаар зөвлөсөн. Тэд өөрсдийн нөхөддөө тэдний бичсэн ажлуудын жигсаалтуудыг бид мэднэ. Тэдний цөөхөн нь материалистууд гэж хэлсэн. Орчин үеийн физикчид зохиолч Paul Davies болон John Gribbin нар [[квант механик]] болон chaos-онолыг нээсэн. Квантын онол нь материйн загварыг хувиргасан. 
Багц онол: Энэ нь мэтгэлцдэг үүнд: материалын биеийн шинж чанар, хэмжээ, хэлбэрт Locke бид суурь бодисыг мэдэхгүй гэж хэлсэн Berkely дэлхий дээр бодис матер үгүй бол бид юуч төсөөлөхгүй харин матер байвал бидэнд санаа бодол төрдөг гэж бичсэн. Энэ онолын үр дүн биеэ даасан шинж чанар нь бие биендээ нэгдмэл оршдог гэдэгт оршино. Нeyel ба Berkely нь материализмтай зөрчилддөг. Дуализм нь бодис бол зайлшгүй дэлхийн физикээр тайлбарлагдаж байдаг гэвч оюун санаагаар тайлбарлагдахгүй. Энэ нь үнэндээ өргөн утга санаатай. Бусад арга бий болж холизм ба философийн процесс нь уламжлалт материализмыг чөлөөтэй бүх материализмгүйгээр ойлголтыг сайжруулдаг. 

== Материализмын аргачлал ==
Зарим материализмын обьектын хэсэт шүүмжлэгчид хэт эргэлзэж нарийн редуктивист аргын оночлол бодис нь зөвхөн бодис гэдэг онтологи шаардлагаас арай илүү болно. Физикчид болон английн онолч John Polkinghorne харын сэдэвийг материализм шинжтэй нэрлэж матерлист шинжлэх ухаан эцэстээ юмс үзэгдлийн тайлбарыг өвлөж энэ нь тайлбарлахад хэцүү биш  (Polkinghorne нь материализмдах хос монизын байдлыг эрхэмлэдэг) Фсихологист Iman dts Baruss зөвлөхдөө материалистууд схем бүрээр үнэн бодит байдлын тайлбар “хайрцган дээрх хайрга” схемийг хамаагүй хэрэглэдэг нь ерөнхий физикийн үзэгдэлд буруу болно. Материализм нь бодисыг тайлбарлаж чадахгүй ба ганц гажиг үзэгдэл эсвэл субъектив тохиолдлыг зөвшөөрдөг. Гэвч улс төрийн томоохон академд үлдэгдэл нь өөрчлөгдөхгүй.
[[Ангилал:Материализм| ]]
[[Ангилал:Метафизикийн онол]]
[[Ангилал:Онтологи]]</text>
      <sha1>i34kk27hk0m6www3l2m05s4xdiqbxgj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шүүгээ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24735</id>
    <revision>
      <id>874960</id>
      <parentid>609028</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T19:49:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amherst99</username>
        <id>5169</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>874960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="740" sha1="pbg8le7ot7gn72ijn7kx7vksa294dnh" xml:space="preserve">[[Зураг:Contemporary cupboard.jpg|thumb|150px|Орчин цагийн хувцасны шүүгээ]]
'''Шүүгээ''' ({{lang-en|cabinet}}; {{lang-ru|шкаф}}) нь ихэвчлэн [[мод]], [[мебель]] эдээр хийгдэх [[хувцас]], [[хүнс]], ер аливаа юмыг хадгалахад зориулан үйлдсэн [[хаалга]] бүхий босоо [[сав]] юм. Шүүгээ нь ихэвчлэн хэд хэдэн [[шургуулга]], [[тавиур]]аас бүрддэг. Хувцасны шүүгээ бол босоо өлгөхөд зориулагдсан [[хэц]] байх нь бий.

== Мөн үзэх ==
* [[Шарах шүүгээ]]


[[Ангилал:Тавилга]]</text>
      <sha1>pbg8le7ot7gn72ijn7kx7vksa294dnh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хорчин ястан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25697</id>
    <revision>
      <id>874955</id>
      <parentid>873788</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T17:10:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>874955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8420" sha1="k8f0c9kmtyc6o8djdf70fzbnw12wju8" xml:space="preserve">{{Short description|Монголчуудын хамгийн зүүн ястан}}
{{Distinguish|Харчин}}
{{Инфобокс үндэстэн
|group     = Хорчин ястан
|image     = Mongolia XVI.png
|caption   = Хорчин Монголчуудын байршил
|pop       = 
|region1   = {{flagcountry|Хятад}}
|pop1      = 1,347,000 (&lt;small&gt;1987&lt;/small&gt;)
|ref1      = &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=cn |title=ethnologue.com information |access-date=2012-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121126014809/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=CN |archive-date=2012-11-26 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|region2   = 
|pop2      = 
|ref2      = 
|region3   =
|pop3      =
|ref3      =
|languages = [[Монгол хэлний]] [[Хорчин аялга]]
|religions = [[Төвөдийн Буддын шашин]] 
|related = [[Монголчууд]], [[Хятад дахь Монголчууд]]
}}

'''Хорчин''' бол [[Хавт Хасар|Хавт Хасарын]] угсааны [[Монгол]] аймаг билээ. Хорчины ноёд нь цөм Хавт Хасарын үр хойчис болох учраас бусад аймгууд Хорчиныг хүндэтгэж зарим үед бас '''Авга Хорчин''' гэж дуудаж байв. 

== Түүхэн тойм ==
[[Умард Юань Улс|Умард Юань улсын]] үед Хорчин түмэн их хааны ноёрхлыг дэмжиж хааны эсрэг явуулсан янз бүрийн хямрал бослогыг дарахад идэвхтэй оролцож Монгол улсын эв нэгдлийг бататгахад чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. 

Хорчин аймаг 1626 онд [[Чин улс|хожуу Алтан улсад]] дагаар орсны дараа [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганд]] нийт 10 хошуу байгуулсан. Тэдгээр нь Хорчины баруун гарт баруун гарын өмнөд, дундад, хойд хошуу, [[Дөрвөд хошуу]], [[Жалайд хошуу]]; зүүн гарт зүүн гарын хойд, дундад, өмнөд хошуу, [[Горлос|Горлосын]] хоёр хошуу болой.  

Үүнээс хорчины зургаан хошуу нь дараах ноёдын удмаас бүрдэж байв. 

1. Хорчин баруун гарын дунд хошуу: [[Хошой Түшээт чин ван|Түшээт хан]] [[Ууба|Уубагийн]] удам

2. Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу: [[төрийн Засагт жүн ван]] [[Будачи|Будачийн]] удам

3. Хорчин баруун гарын хойд хошуу: Түшээ гүн Ламасхивын удам

4. Хорчин зүүн гарын хойд хошуу: Түшээ гүн [[Мянган дархан баатар|Мянган дархан баатарын]] хүү [[Донхор]] түшээ гүний хошуу (хожим '''[[Хошой Бодлоготой чин ван|Бодлоготой чин ван]]''' болж өөрчлөгдсөн)

5. Хорчин зүүн гарын дунд хошуу: [[хошой Дархан чин ван]] [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзуширийн]] удам

6. Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу: [[төрийн Бинт жүн ван]] [[Хонгор (Бинт жүн ван)|Хонгорын]] удам   

Мөн [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганд]] [[Ар хорчин|Ар Хорчин хошуу]] байв. Хорчин монголчууд бол өвөрлөгч ястны дотор хүн амаар хамгийн олонд тооцогдох бөгөөд бүрэн бус бүртгэлээр нэг сая найман зуун мянга гаруй хүн байгаа бөгөөд [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] [[Тонляо хот|Тунляо хот]], [[Хянган аймаг|Хянган аймагт]] төвлөрөн суухаас гадна олонх хошуу нутгаар тархан сууж байна.

== Газарзүй, тархалт ==
Хорчинчууд гол төлөв Өвөр Монголын зүүн хэсэгт, ялангуяа Тунляо хот болон Хянган аймгийн зарим нутагт амьдардаг. Хорчин нэр нь түүхэн аймаг, хошуудын нэр төдийгүй энэ бүсийн монголчуудын нэгэн бүлэг болон тэдний хэл аялгыг нэрлэхэд хэрэглэгддэг.&lt;ref name=&quot;encyclopedia&quot;&gt;{{cite book |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Facts On File |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo/page/308 308]–309}}&lt;/ref&gt;

== Хэл аялга ==
Хорчинчуудын уламжлалт хэл нь монгол хэлний хорчин аман аялгуу юм. Энэ аялгууг Өвөр Монголын зүүн хэсэгт, тухайлбал Тунляо хот болон Хянган аймгийн зарим нутагт хэрэглэдэг. Хэл шинжээчид хорчин аялгууны авиазүй, үйл үгийн цаг ба байдлын тогтолцоо, үгийн санг судалж иржээ.&lt;ref name=&quot;brosig&quot;&gt;{{cite book |last=Brosig |first=Benjamin |chapter=The tense-aspect system of Khorchin Mongolian |title=On Diversity and Complexity of Languages Spoken in Europe and North and Central Asia |series=Studies in Language Companion Series |volume=164 |publisher=John Benjamins |year=2014 |pages=3–66 |doi=10.1075/slcs.164.01bro}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;yamakoshi&quot;&gt;{{cite journal |last=Yamakoshi |first=Yasuhiro |title=A Basic Vocabulary of Khorchin Mongolian |journal=Asian and African Languages and Linguistics |volume=15 |year=2021 |url=https://tufs.repo.nii.ac.jp/record/1593/files/AALL015009.pdf |access-date=2026-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250429085412/https://tufs.repo.nii.ac.jp/record/1593/files/AALL015009.pdf |archive-date=2025-04-29 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Хорчин аман аялгууны үгийн сан, хэрэглээнд хятад хэлний нөлөө туссан талаар судалгаа бий. Судлаачид зээлдмэл үгсийг зөвхөн хэлний үзэгдэл гэж бус, харин хэлний харилцаа, нийгэм, түүх, соёлын орчинтой нь холбон шинжилжээ.&lt;ref name=&quot;loanwords&quot;&gt;{{cite journal |last1=Юн Фан |first1=Б. |last2=Мань Лян |first2=Б. |title=Хорчин аман аялгууны соёлын орчин ахуй ба хятад зээллэг үгийн тухай өгүүлэх нь |trans-title=Хорчин аялгууны соёлын орчин ба хятад зээлдмэл үгийн тухай |journal=Монгол судлал |volume=34 |issue=360 |pages=104–124 |year=2023 |url=https://journal.num.edu.mn/ms/article/view/6292 |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== Нийгэм, соёл ==
Хорчинчуудын түүх, хэл, соёлыг судлахдаа өнөөгийн монгол бүлэг, хэл аялгууны нэршлийг Чин улсын үеийн хошуу, засаг захиргааны нэгжийн нэртэй адил утгаар хэрэглэхгүй байх нь чухал. Түүхэн хошуудын хил, нэршил өөрчлөгдөж байсан тул тухайн үеийн улс төр-засаг захиргааны зохион байгуулалт болон өнөөгийн хүн амын газарзүйн тархалтыг эх сурвалжид тулгуурлан тусад нь тайлбарлах шаардлагатай.&lt;ref name=&quot;encyclopedia&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;brosig&quot; /&gt;

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

== Алдартай хүмүүс ==

* [[Ууба|Ууба тайж]]
* [[Сэнгэринчен|Сэнгэринчин]]
* [[Гаадаа мэйрэн]]
* [[Бумбутай хатан]]
* [[Хафунга]]

[[Ангилал:Монгол овог аймаг]]</text>
      <sha1>k8f0c9kmtyc6o8djdf70fzbnw12wju8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жексон амьд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36126</id>
    <revision>
      <id>874984</id>
      <parentid>727836</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T11:18:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58253-64</username>
        <id>108703</id>
      </contributor>
      <origin>874984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="816" sha1="btgt5fl1rxh88320zflyu1pk9zm0czv" xml:space="preserve">«'''Жексон амьд'''» — [[2012 он|2012]] онд [[Монгол улс|Монгол]] улсад [[монгол хэл|монгол]] хэлээр бүтсэн [[уран сайхны кино]].

Найруулагч ; С.Баттулга 

Зохиолч ; Д.Энхбаяр О.Эрдэнэ 

Ерөнхий зураглаач ; Г.Баттулга 

Хөгжмийн зохиолч ; Б.Одбаяр 

Дүрүүдэд ;

Данс - С.Лхагвасүрэн 

Огурцы - Ш.Доржсүрэн 

Хавх - Ц.Цэрэнболд 

Асар - Д.Батбаяр 

Басар - Т.Сэргэлэн 

н.Цэнгэлжаргал 

С.Баттулга 

[[Ангилал:2012 оны кино]]
[[Ангилал:21-р зууны монгол кино]]
[[Ангилал:Уран сайхны кино]]</text>
      <sha1>btgt5fl1rxh88320zflyu1pk9zm0czv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бид дөрвийн хайр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36809</id>
    <revision>
      <id>874950</id>
      <parentid>872860</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T16:14:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58253-64</username>
        <id>108703</id>
      </contributor>
      <origin>874950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1697" sha1="r87zjzm1yrfw505v464nbpl791t97ug" xml:space="preserve">«'''Бид дөрвийн хайр'''» — [[2009 он|2009]] онд [[Монгол улс|Монгол]] улсын &quot;[[NTV (телевиз)|NTV]]&quot; телевиз болон Orange Theatre хамтран [[монгол хэл|монгол]] хэлээр бүтээсэн [[олон ангит кино|олон ангит (20) кино]].

Зохиолч, Ерөнхий Найруулагч Д.Цогт. Үргэлжлэх Хугацаа 30 минут.

Ерөнхий Зураглаач Г.Баасандорж 

Ерөнхий зураач Б.Ууганбаяр 

Хөгжмийн зохиолч Х.Баярсайхан 

==Тоглосон жүжигчид==
===Гол дүрд===
*Ч.Болд
*Б.Нарангэрэл
*[[Ойнбаярын Долгор|О.Долгор]]
*[[Баатарын Баярмаа|Б.Баярмаа]]

===Дүрүүдэд===
*[[Гомбын Равдан|Г.Равдан]] 
*Ж.Жамьянсүрэн
*С.Дамдин
*Б.Батсүх
*Т.Батболд 
*Н.Мөнгөнцэцэг 
*М.Идэржавхлан 
*Г.Содбаяр 
*А.Пүрэвдорж 

==Киноны агуулга==
===1-р анги===
Монгол улсын Нийслэл Улаанбаатар хотын хуучин орон сууцанд хоёр хосын хооронд давхар гэрчилгээний маргаан гардаг. Хэсэг хугацааны дараа сууцны жинхэнэ эзнийг олж, орон сууцны маргаан шийдэлтэл 4 хүн тэндээ цуг амьдрахаар болов.

[[Ангилал:2000-д оны цуврал нэвтрүүлэг]]
[[Ангилал:Монголын телевизийн цуврал]]</text>
      <sha1>r87zjzm1yrfw505v464nbpl791t97ug</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дэвид Линч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37782</id>
    <revision>
      <id>874962</id>
      <parentid>812132</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T23:20:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Katin pusku</username>
        <id>108694</id>
      </contributor>
      <comment>File</comment>
      <origin>874962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3740" sha1="0eqmxywanyf9tw8kal3cbbql7h7x1dp" xml:space="preserve">[[Файл:David Lynch (cropped edit).jpg|thumb|150px|Линч [[2009]] онд.]]
'''Дэвид Кит Линч''' ({{lang-en|David Keith Lynch}}, ''[[1946]] оны [[1 сарын 20|нэгдүгээр сарын 20-нд]] [[Монтана]] мужийн [[Мизула]] хотод төрсөн - †  [[2025 он|2025]] оны [[1 сарын 15|нэгдүгээр сарын]] [[1 сарын 15|15-нд]]'') нь [[Америк]]ийн [[кино]] [[найруулагч]], [[зохиолч]], [[хөгжимчин]] бөгөөд [[Индепендент кино|индепендент]] кино урлагийн гол төлөөлөгч юм. Найруулагчийн ажлаараа [[Алтан далд модны мөчир]] ([[1990]]), [[Каннын кино наадам|Каннын кино наадмаас]] ([[2001]]) шилдгээр шалгарч урлагт оруулсан хувь нэмрээ [[Алтан арслан]]гаар ([[2006]]) үнэлүүлж байлаа. Оргил бүтээл нь хар цагаан өнгөт ''[[Хүн заан]]'' ([[1980]]) кино юм. Линч [[Оскарын шагнал|Академийн шагналд]] гурван удаа нэр дэвшсэн.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Have 3-Time Academy Award-Nominated Filmmaker David Lynch Review Your Screenplay in LA|url=http://www.charitybuzz.com/auctions/DavidLynchFoundation/catalog_items/311513|work=charitybuzz|publisher=Charitybuzz Inc|accessdate=16 August 2012|author=charitybuzz|year=2012}}&lt;/ref&gt;

[[Файл:Isabella_Rossellini_David_Lynch_Cannes.jpg|thumb|Isabella Rossellini &amp; David Lynch (1990)]]

==Товч мэдээлэл==
===Нэр нь түгсэн бүтээлүүд=== 
====Найруулагчаар====
*''[[Баллууран толгойт]] / Eraserhead'' — [[1977]]
*''[[Хүн заан]] / The Elephant Man'' — [[1980]]
*''[[Дюна (кино)|Дюна]] / Dune'' — [[1984]]
*''[[Цэнхэр хилэн]] / Blue Velvet'' — [[1986]]
*''[[Галзуурсан зүрх]] / Wild at Heart'' — [[1990]]
*''[[Твин Пикс: Галан дундуур]] / Twin Peaks: Fire Walk With Me'' — [[1992]]
*''[[Энгүүн түүх (кино)|Энгүүн түүх]] / The Straight Story'' — [[1999]]

==Эшлэл==
{{reflist}}

==Холбоос==
* {{Commonscat|David Lynch|Дэвид Линч}}
* [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/David_Lynch|24x24px]] &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])&lt;/span&gt; — &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://en.wikiquote.org/wiki/David_Lynch?uselang=mn '''''Дэвид Линч''''']&lt;/span&gt;
* {{Official website|http://www.davidlynch.com/}}
* [http://www.davidlynchfoundation.org/ Дэвид Линч сан]
* {{IMDb name|0000186}}
* [http://www.allmovie.com/artist/david-lynch-100454 Дэвид Линч] [[Allmovie]]
* [http://www.moviefone.com/celebrity/david-lynch/1031718/main Дэвид Линч] [[Moviefone]]
* [http://www.rottentomatoes.com/celebrity/david_lynch/ Дэвид Линч] [[Rotten Tomatoes]]

{{DEFAULTSORT:Линч, Дэвид}}
[[Ангилал:Дэвид Линч| ]]
[[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]]
[[Ангилал:АНУ-ын уран зураач]]
[[Ангилал:АНУ-ын хөгжимчин]]
[[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (офицер)]]
[[Ангилал:Америкчууд]]
[[Ангилал:1946 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2025 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>0eqmxywanyf9tw8kal3cbbql7h7x1dp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мин улсын судар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37907</id>
    <revision>
      <id>874970</id>
      <parentid>716172</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T04:46:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6261" sha1="m6m0zsuafzwo85x2jz9vu2t3enzcvag" xml:space="preserve">'''Мин улсын судар'''  ([[Хятад хэл|хятад.]] 明史, [[Пиньинь|пиньинь.]] ''Míng Shǐ'' ) - [[Хятад]]ын төрийн 24 судруудын хамгийн сүүлд ордог эх сурвалж бичиг юм. Энэ нь 332 боть бүхий сурвалж бичиг бөгөөд 1368-1644 оны хоорондох [[Мин улс|Мин улсын]] түүхийг хамардаг байна. 

Тус сударыг [[Манж Чин улс]]ын [[Эеэр Засагч хаан]]ы үед анх бичиж эхэлсэн боловч, цаг төрийн байдлаас шалтгаалан удааширч, хожмоо [[Найралт төв]] хааны үед дахин сэргээн бичүүлж эхлээд түүний хүү [[Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан]]ы 5-р он буюу 1739 онд [[Жан Тинью|Жан Тиньюгийн]] удирдлаган дор бичиж дуусгасан. 

=== 1-р үе ===
Мин улсын сударын албан ёсны эмхэтгэл 1645 оны 5-р сарын 2-нд эхэлсэн байна. Тухайн үед Чин улс анх Төв Тал нутагт нэвтэрч байсан эхний жилүүд байв. Мин улсын түүхийг эмхэтгэх тодорхой зорилготойгоор Чин улс Мин улсын мөхлийг зарлахыг зорьж байсан боловч Нанжин хотын нийслэлтэй Хунгуаны ордон (Мин улсын эзэнт гүрний овгийн үүсгэн байгуулсан) Чин улсын эсрэг байр суурьтай байсан бөгөөд Мин улсын түүхийг эмхэтгэх нь Хунгуаны ордон оршин тогтнохоо больсон тухай зарласан явдал байв. 1645 оны 5-р сарын 15-нд Чин улсын арми Нанжин хотыг дайран орж, Хунгуаны дэглэмийг устгасан. Мин улсын овгийн хамаатан Жу Юйцянь Фужоу хотод Лонгву хэмээх шинэ ордон байгуулжээ. Үүний зэрэгцээ тариачдын бослогын армийн удирдагч [[Ли Зи Чэн|Ли Зи]] [[Ли Зи Чэн|Чэн]] Мин улсын захирагч Хэ Тэнжяотой нэгдэж, Чин улсын ордны эсрэг тэмцжээ. Улс төр, цэргийн тогтворгүй нөхцөлд Мин улсын түүхийг эмхэтгэхэд олон тооны ажилтан томилох боломжгүй байв. Энэхүү үймээн самуунтай нөхцөл байдал Чин улсын Канси эзэн хааны 22 дахь он хүртэл үргэлжилж, Канси эзэн хаан бүх эсрэг улсуудыг байлдан дагуулж, эх газрын Хятад, Тайванийг нэгтгэв. 1-р шатанд Чин улсын ордон байлдан дагуулалтын ажил ихтэй байсан тул эмхэтгэх үйл явц бараг ахицгүй байв. 

=== 2-р үе ===
Гурван феодалын бослого намжсаны дараа Чин улсын ордон Мин улсын түүхийг албан ёсоор эмхэтгэхийн тулд хүн хүчээ төвлөрүүлсэн байна. Чин улсын ордон Мин улсын түүхийг эмхэтгэхээ албан ёсоор зарласнаас хойш 35 жил өнгөрчээ. Канси хааны 17 дахь жилд Чин улс даяар эрдэмтэн судлаачдыг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд эмхэтгэх 2-р үе шат эхэлсэн. Цяньлун хааны 4 дэх жилд (1739) Мин улсын түүхийг бүх хэсгээс нь эмхэтгэж дуусгасан. Энэ нь Чин улсын ордон Мин улсын түүхийн гар бичмэлийг өөрчлөхөөр ажилтнуудыг зохион байгуулж, эмхэтгэх ажлыг эцэслэн дуусгасан гурав дахь тохиолдол байв. 

Мин улсын түүхийн сударын гол эх сурвалжуудын нэг нь Мин улсын жинхэнэ тэмдэглэл байсан бөгөөд тус тусын эзэн хааны хаанчлалын үеийн тэмдэглэлүүд тус бүрийг эзэн хаан нас барсны дараахан эмхэтгэсэн бөгөөд тус бүрийг эзэн хааны хаанчлалын үеэр хуримтлагдсан өдөр тутмын тэмдэглэлд үндэслэн эмхэтгэсэн байна.

==Бүтэц== 
'''Мин ши''' буюу Мин улсын судар нь [[1368]]-[[1644]] оны хооронд оршин тогтнож байсан Хятадын [[Мин улс]]ын 276 жилийн хаанчлалын үеийн үйл явдалыг тусгасан байдаг. Нийт 332 дэвтэр.
* '''Уг тэмдэглэл''' хэмээх бүлэгт Мин Тайзу [[Жү Юаньжан]]аас эхлэн [[Чунжэнь|Жү Южань]] хаан хүртлэх нийт 1-24 дэвтэр. 
* '''Ойллого''' бүлэгт Мин улсын үеийн цэрэг дайн, урлаг утга зохиол, зурхай цаг тооны бичиг гэх мэт аж хауйтай холбогдсон зүйлийг бичнэ. 25-99 дэвтэр буюу боть.
* '''Илтгэл''' 100-112 хүртлэх дэвтэр. Хааны хатад татвар, жанжин, баатар зэрэг түүхт хүмүүсийн намтар түүх, он дараалалын бичиг.
* '''Олон шастир''' 113-332 дэвтэр багтана. Энэ дэвтэрд [[Мин улс]]ын үед хүчээ өгсөн болон дайсан улсын хүчирхэг сайд, жанжид болон гадаад харь улсын талаар тус тус дурджээ.

[[Ангилал:Монголын түүхийн сурвалж бичиг]]</text>
      <sha1>m6m0zsuafzwo85x2jz9vu2t3enzcvag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сибиу тойрог</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39739</id>
    <revision>
      <id>874961</id>
      <parentid>867368</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T20:07:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>-wuppertaler</username>
        <id>40550</id>
      </contributor>
      <comment>changed one image (better quality)</comment>
      <origin>874961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6052" sha1="okncgx4hfy881hmv2pmmvv2o1fmjmcv" xml:space="preserve">{{Short description|Румыны тойрог}}
{{Distinguish|Себу|Сибу тойрог}}
{{Инфобокс суурин
| name               = Сибиу тойрог
| native_name        = Județul Sibiu
| native_name_lang   = ro
| settlement_type    = [[Румыны тойргууд|Тойрог]]
| image_skyline      = {{multiple image
 |total_width   = 300px
 |perrow        = 2/2/2/2
 |border        = infobox
 |caption_align = center
 |image1        = Ev.Stadtpfarrkirche zu Hermannstadt(Sibiu).jpg
 |alt1          = 
 |caption1      = [[Сибиугийн Лютеран сүм|Сибиугийн сүм]]
 |image2        = Romania 2008-08-19 (3095671023).jpg
 |alt2          = 
 |caption2      = [[Бьертан]]
 |image5        = ROM Cartisoara Balea Lac 17.jpg
 |alt5          = 
 |caption5      = [[Балеа нуур]]
 |image3        = Valea Viilor - Ansamblul bisericii evanghelice fortificate - vedere generala.jpg
 |alt3          = 
 |caption3      = [[Валеа Вийлорын бэхлэгдсэн сүм]]
 |image4        = Paltinis (6144520101).jpg
 |alt4          =
 |caption4      = [[Пэлтиниш]]
 |image6        = Cisnădie Panorama Facebook.jpg
 |alt6          =
 |caption6      = [[Пэлтиниш]]
 |image7        = Agnita Ansamblul bisericii evanghelice fortificate (1).jpg
 |alt7          =
 |caption7      = [[Агнита]] бэхлэгдсэн сүм
 |image8        = Turnul Sfatului Sibiu - panoramio.jpg
 |alt8          =
 |caption8      = [[Сибиугийн Зөвлөлийн цамхаг]]
 }}
| image_flag         = Drapel Județul Sibiu.png
| flag_alt           = 
| image_seal         = 
| seal_alt           = 
| image_shield       = [[File:Sibiu county coat of arms.svg|60px]]
| shield_alt         = 
| nickname           = 
| motto              = 
| image_map          = Sibiu in Romania.svg
| map_alt            = 
| map_caption        = 
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_alt    = 
| pushpin_map_caption = 
| coordinates        = {{coord|45.87|24.23|type:adm1st_region:RO|display=inline,title}}
| coor_pinpoint      = 
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type   = Улс
| subdivision_name   = Румын
| subdivision_type1  = Хөгжлийн бүс нутаг
| subdivision_name1  = [[Төв хөгжлийн бүс (Румын)|Төв]]
| subdivision_type2  = Түүхэн бүс нутаг
| subdivision_name2  = [[Трансильвани]]
| established_title  = 
| established_date   = 
| founder            = 
| seat_type          = Нийслэл
| seat               = [[Сибиу]]
| government_footnotes = 
| leader_party       = [[Европын Ардын Нам|ЕАН]]
| leader_title       = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн
| leader_name        = Даниела Кымпян
| leader_title1      = [[Префект]]
| leader_name1       = Мирча Дорин Крецу
| unit_pref          = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes     = 
| area_total_km2     = 5,432
| area_land_km2      = 
| area_water_km2     = 
| area_water_percent = 
| area_note          = 
| area_rank          = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 24-т]]
| elevation_footnotes = 
| elevation_m        = 
| population_total   = {{Romania metadata Wikidata|population_total}}
| population_as_of   = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}}
| population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}}
| population_density_km2 = auto
| population_demonym = 
| population_note    = 
| population_rank    = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 25-д]]
| timezone1          = 
| utc_offset1        = 
| timezone1_DST      = 
| utc_offset1_DST    = 
| postal_code_type   = 
| postal_code        = 
| area_code_type     = [[Румын дахь утасны дугаар|Утасны код]]
| area_code          = (+40) 269 эсвэл (+40) 369&lt;ref&gt;Ашиглаж буй дугаар зах зээл дээрх холбооны компанийн ашигладаг дугаарлалтын системээс хамаарна.&lt;/ref&gt;
| iso_code           = RO-SB
| website            = [http://www.cjsibiu.ro/ Тойргийн зөвлөл]&lt;br /&gt;[https://sb.prefectura.mai.gov.ro/ Префектур]
| footnotes          = 
| blank1_name        = ДНБ (нэрлэсэн)
| blank1_info        = US$ 8,790&amp;nbsp;тэрбум (''2025'')
| blank2_name        = ДНБ [[нэг хүнд ноогдох]]
| blank2_info        = US$ 22,635 (''2025'')
}}

'''Сиби́у тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Sibiu}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|дөчин нэгэн тойргийн нэг]]. 397.322 хүнтэй&lt;ref name=&quot;vz2011&quot; /&gt;.

=== Хөрш тойргууд ===
{{Хөрш суурин
 | NORDWEST = [[Алба тойрог|Алба]]
 | NORD     = [[Муреш тойрог|Муреш]]
 | NORDOST  = Муреш
 | WEST     = Алба
 | OST      = [[Брашов тойрог|Брашов]]
 | SUEDWEST = [[Хунедоара тойрог|Хунедоара]]
 | SUED     = [[Вылча тойрог|Вылча]]
 | SUEDOST  = [[Аржеш тойрог|Аржеш]]
}}

== Мөн үзэх ==
* [[Румыны тойргийн жагсаалт]]

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Sibiu County|Сибиу тойрог}}
* [http://www.cjsibiu.ro/ Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас]

== Эх сурвалж ==
{{лавлах холбоос}}

{{Румыны тойрог}}

[[Ангилал:Сибиу тойрог| ]]
[[Ангилал:Румыны тойрог]]
[[Ангилал:Трансильванийн газар зүй]]
[[Ангилал:1925 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]]
[[Ангилал:1945 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]]
[[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>okncgx4hfy881hmv2pmmvv2o1fmjmcv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Боомт (далан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47464</id>
    <revision>
      <id>874958</id>
      <parentid>874683</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T17:14:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>874958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="124949" sha1="ozdo1h24jw9ne4lyqdy5stihjck8y4u" xml:space="preserve">{{Энэ гарчиг|хиймэл нуур бүхий усан сан үүсгэх}}

[[File:Vyrnwy dam.JPG|thumb|300px|Lake Vyrnwy буюу Врнва нуурын боомт хажуугаас харагдах байдал, [[Уэльс]] улс, 1888 онд баригдаж дууссан]]
[[File:Karapuzha DamA1.JPG|300px|thumb|Карапуза далан-Karapuzha Dam, Энэтхэгийн Керала муж дахь шороон боомт]]
'''Боомт''' гэдэг нь гадаргын усыг хуримтлуулж [[усан сан|хиймэл нуур]], газар доорх усыг хуримтлуулж усны нөөц бүхий сан байгуулахад ашиглагддаг барилга юм. Боомтоор хашигдан бий болсон хиймэл нуур нь үерээс дан ганц хамгаалахгүй, [[усжуулалт]], [[ус хангамж]], [[усны нөөц|үйлдвэрийн усны хэрэглээ]], [[усан орчны ахуй]] болон [[усан тээвэр]] зэрэгт ач холбогдолтой. [[Усны эрчим хүч]] бол боомт барьж эрчим хүч үйлдвэрлэх гол шаардлага юм. Боомт нь мөн ус ихтэй газарт урсац тохируулга хийн хуримтлуулж ус багатай газарт хуваарилах зорилготойгоор баригддаг. [[Үерийн хаалт]] эсвэл [[далан]] гэх мэт нь газар нутгийг усны аюулаас хамгаалах, усыг зайлуулах үүрэгтэйгээр гол ба усны урсгалын чиглэлийн дагууд эсвэл чиглүүлэх байдлаар баригддаг бол '''боомт''' нь усыг хуримтлуулах үүрэгтэйгээр голын урсгалд хөндлөн чиглэлд баригддаг барилга юм.
[[Усны эрчим хүч]] үйлдвэрлэх, хот болон хөдөөгийн [[ус хангамж]], [[усалгаатай газар тариалан]]д ашиглах зорилгоор гадаргын (гол, мөрөн) усыг урсгалын дагууд перпендикуляраар хааж барьсан барилга байгууламжийг [[боомт]] гэнэ. Боомт нь голын экологийн урсацыг гаргах, ёроолд тунах хагшаасыг угаах зориулалттай [[ус гаргах барилга]], үерийн үеийн илүүдэл ус хаях зориулалттай [[ус хаях барилга]], хэрэглэгчдэд ус өгөх [[ус авах барилга]], ус ашиглагчдад зориулсан усан завь өнгөрүүлэх барилга [[шлюз]], амьдралын орчныг хамгаалах [[загас гаргуур]]ын барилга гэх мэт барилгуудаар тоноглогдоно. Боомтыг барьж байгуулах, түүний зураг төслийг боловсруулахдаа [[БНБД 33-08-09]] - ийг үндэс болгох ба бусад усны барилгын норм норматив баримт бичгүүдийг мөрдөнө [[http://www.legalinfo.mn/annex/details/5324?lawid=7573]].
Боомт гэдэг англи үг ''dam'' нь дундад үеийн англи хэл,&lt;ref&gt;[http://www.bartleby.com/61/45/D0014500.html The American Heritage Dictionary of the English Language, Fourth Edition]&lt;/ref&gt; ба дундад үеийн голланд хэлэнд олон хуучин хотуудын нэрлэх нэр юм. Тухайлбал Амстердам-Amsterdam гэх мэт&lt;ref&gt;Source: ''Tijdschrift voor Nederlandse Taal- en Letterkunde'' (''Magazine for Dutch Language and Literature''), 1947. The first known appearance of ''dam'' stems from 1165. However, there is one village, Obdam, that is already mentioned in 1120. The word seems to be related to the Greek word ''taphos'', meaning ''grave'' or ''grave hill''. So the word should be understood as ''dike from dug out earth''. The names of more than 40 places (with minor changes) from the Middle Dutch era (1150–1500 CE) such as [[Amsterdam]] (founded as 'Amstelredam' in the late 12th century) and [[Rotterdam]], also bear testimony to the use of the word in Middle Dutch at that time.&lt;/ref&gt; Харин монгол хэлэнд ''боох'' гэсэн язгуураас гаралтай ба голыг урсгалын хөндлөн чиглэлд нь боосон саад хэмээн үзэж боомт гэж нэрлэжээ.

==Түүх==

=== Эртний боомтууд ===
[[Ойрх Дорнод]] болон [[Месопотам]]ид эртний боомтуудын ул мөр байдаг. [[Тигр мөрөн]] болон [[Евфрат мөрөн]]д нөлөөлж буй Месопотамийн уур амьсгал, голын горимыг урьдчилан таах тооцоолох боломжгүй байсан учир усны түвшнийг тохируулах зорилгоор боомт барьж ашиглаж байжээ.

Хамгийн эртний алдарт далан болох [[Жордан гол]] дээрх [[Жава боомт|Жава далан]] нь [[Амман]] хотоос хойт зүгт 100км орчим зайд байрладаг. Энэ далан нь хүндийн хүчнийх гэж хэлж болхоор 9м өндөр, 1м чулуун зүрхэвчтэй, 50м өргөн хяртай юм байна. Энэхүү байгууламж нь МЭӨ 3000.&lt;ref&gt;Günther Garbrecht: &quot;Wasserspeicher (Talsperren) in der Antike&quot;, ''Antike Welt'', 2nd special edition: ''Antiker Wasserbau'' (1986), pp.51–64 (52)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;S.W. Helms: &quot;Jawa Excavations 1975. Third Preliminary Report&quot;, Levant 1977&lt;/ref&gt; оны үед баригдсан гэж тооцогдож байгаа юм.

[[Эртний Египет]]ийн Вади Ал-Гарави дахь [[Садд-Эл-Капара боомт|Садд-Эл-Капара далан]] нь одоогийн [[Каир]]аас өрнө зүгт 25км-т орших ба хярын урт нь 102м, суурийн өргөн нь 87м юм байна. Энэхүү байгууламж нь МЭӨ 2800&lt;ref name=&quot;Günther Garbrecht 52f.&quot;&gt;Günther Garbrecht: &quot;Wasserspeicher (Talsperren) in der Antike&quot;, ''Antike Welt'', 2nd special edition: ''Antiker Wasserbau'' (1986), pp.51–64 (52f.)&lt;/ref&gt; эсвэл 2600 .&lt;ref name=&quot;Bazzasowr&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.fao.org/world/Regional/RNE/morelinks/Publications/English/HYSTORY-OF-WATER-RESOURCES.pdf |format=PDF |title=overview of the hystory of water resources and irrigation management in the near east region |accessdate=1 August 2007 |author=Mohamed Bazza |authorlink= |date=28–30 October 2006 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |pages= |archive-date=8 Наймдугаар сар 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070808082928/http://www.fao.org/world/Regional/RNE/morelinks/Publications/English/HYSTORY-OF-WATER-RESOURCES.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; оны үед баригдсан, үерийн хамгаалалтын зориулалт бүхий хуваарилах үүрэгтэй далан байсан ба баригдсаныхаа дараа удалгүй их хэмжээний үерээс болж нурсан байна.&lt;ref name=&quot;Günther Garbrecht 52f.&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bazzasowr&quot; /&gt; Манай эриний өмнөх 19 дүгээр зуунд XII эзэнт гүрний үед III Сеносерт фараон, [[Аменемхат III]] болон Аменемхат IV нар удирдан Дундад Египетийн Нил мөрөнд холбогдох 16км урт сувгийг ухсан байна. Энэ сувагт хоёр далан барьж жилийн турш үерийн усыг хуримтлуулан ойр орчны талбайд түгээдэг байжээ. Үүний нэг далангаар үүссэн усан санг &quot;Mer-wer&quot; [[Моерис нуур]] гэж нэрлэх ба 1700 км квадрат мандлын талбайтай ба орчин үеийн нэр нь Веркат Кароун юм.{{citation needed|date=November 2012}}

Эртний иргэншлийн үеийн инженерийн нэгэн гайхалтай бүтээл нь [[Йемен]] дахь [[Мариб боомт|Мариб далан]] юм. Үүнийг МЭӨ 1750 эсвэл 1700 оны үед санаачлан барьсан ба хөндлөн огтлолын хэлбэр нь гурвалжин, 580 м урттай 4 метр өндөр - далангийн их бие хоёр янзын чулуун хийцээс тогтох ба хооронд нь зуурмаг бүхий чулуун өрлөгөөр холбожээ. даланг засах ажил олон удаа хийгдсэн ба хамгийн чухал өргөтгөл засвар нь МЭӨ 750 үед хийгдсэн ба үүнээс хойш 250 жилийн дараа далангийн өндрийг 7м болгож өндөрлөсөн байна. [[Саба улс]]ын мөхлийн дараа, [[Химиарита улс|Химиаритчууд]] (~115 BC) даланг хяналтдаа авч сайжруулсан ба тэд барилгын өндрийг 14м болгож, 5 ширхэг ус халиагуур, энерги унтраах худаг, 2 ширхэг чулуун хаалт бүхий ус авах барилга, ус хуваарилах сан хүртэл 1000м сувгийг тус тус барьжээ. Дээрх болон бусад өргөтгөлийн ажлууд МЭ 325 он хүртэл хийгдэж тэр хавийн 25,000 акр (100 km²) талбайг усаар хангадаг байжээ.

МЭӨ 3-р зууны дунд үеэр, Энэтхэгийн нутаг дэвсгэрт тухайн үеийн хүмүүс усны менежментийн системийг хийж байжээ. Тухайн систем нь далан бүхий 16 усан сан болон ус хуримтлуулж хуваариалах маш олон сувгуудаас тогтож байв.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The reservoirs of Dholavira|url=http://himalmag.com/component/content/article/44/1062-The-reservoirs-of-Dholavira.html|publisher=The Southasia Trust|accessdate=27 February 2011|date=December 2008|archive-date=11 Долдугаар сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711170319/http://himalmag.com/component/content/article/44/1062-The-reservoirs-of-Dholavira.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[Эплатин пинар]] бол Туркийн Коняа орчмын сүм ба түүнд зориулсан Хиттите далангийн ерөнхий нэршил юм. Энэ нь МЭӨ 15-аас 13-р зууны үе дахь Хиттите гүрний үед хамаарагдана.

[[Калланай]] бол 300м урттай, 20м өргөнтэй, 4.5м өндөртэй, [[Энэтхэг|Өмнөд Энэтхэг]ийн] [[Тамил Наду]] голын [[Кавери]] цутгал дээр бул чулуугаар баригдсан далан юм. Үндсэн барилга нь МЭ 2-р зуунд хамаарагдах&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://lawlibrary.unm.edu/nrj/48/3/03_agoramoorthy_indian.pdf |title=The Check-Dam Route to Mitigate India's Water Shortages |author=Govindasamy Agoramoorthy, Sunitha chaudhary &amp; Minna J. HSU |work= |publisher=Law library&amp;nbsp;– University of New Mexico |accessdate=8 November 2011 |archive-date=20 Долдугаар сар 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130720143611/http://lawlibrary.unm.edu/nrj/48/3/03_agoramoorthy_indian.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ба энэ нь хамгийн эртний ус хуваарилах, урсац тохируулах барилгад тооцогдон одоог хүртэл ашиглагдаж байна.&lt;ref name=&quot;kallanai_oldest&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.hindunet.org/saraswati/traditionwater.pdf|title=''This is the oldest stone water-diversion or water-regulator structure in the world''|accessdate=27 May 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070206130842/http://www.hindunet.org/saraswati/traditionwater.pdf|archivedate=6 Хоёрдугаар сар 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Энэ далангийн зорилго нь Кавери голоос усыг авч сувгаар дамжуулан үржил шимт голын бэлчирт түгээх байсан юм.&lt;ref name=&quot;kallanai_googlebook&quot;&gt;{{cite book|last=Singh|first=Vijay P.|coauthors=Ram Narayan Yadava|title=Water Resources System Operation: Proceedings of the International Conference on Water and Environment|publisher=Allied Publishers|year=2003|url=http://books.google.com/?id=Bge-0XX6ip8C&amp;pg=PA508&amp;dq=kallanai#PPA508,M1|isbn=81-7764-548-X|page=508|ref=harv}}&lt;/ref&gt;

[[Дү Жиан Яан услалтын систем|Дү жиан яан]] бол усны шууд урсгалтай даланг агуулсан эртний системүүдээс бүрэн хэвээр үлдсэн цөөхөн услалтын системүүдийн нэг юм. Услалтын систем нь МЭӨ 251 онд баригдаж дуусчээ. Тухайн үеийн Чү мужийн захирагч болон хамгийн анхны гэгдэх усны инженер Сүншү Ао нар том шороон далан бүхий гайхалтай услалтын системийг барьж байгуулсан ба одоогийн Анхуй аймгийн нутагт 100км тойрог бүхий усан сан, томоохон услалтын систем хэвээр ашиглагдсаар байна.&lt;ref name=&quot;needham volume 4 part 3 271&quot;&gt;
Needham, Joseph (1986). ''Science and Civilization in China: Volume 4, Part 3''. Taipei: Caves Books, Ltd.
&lt;/ref&gt;

===Ромын инженерчлэл===
[[File:Roman Cornalvo dam, Extremadura, Spain. Pic 01.jpg|thumb|300px|[[Испани]] дахь Корналво боомт нь хоёр мянганы турш ашиглагдсан байна.]]
[[Ромын боомт|Ромын далангийн барилга]] нь &quot;том хэмжээгээр барилгын ажлыг төлөвөх барих ромчуудын чадвар&quot;-аар тодорхойлогддог.&lt;ref name=&quot;Smith 1971, 49&quot;&gt;{{harvnb|Smith|1971|p=49}}&lt;/ref&gt; Ромын төлөвлөгч нар хуурай улиралд хотын оршин суугчдыг [[ус хангамж|усаар хангах]] тогтвортой усны нөөцийг бүрэлдүүлэх томоохон далан бүхий усан сан байгуулах шинэлэг санааг дэвшүүлсэн байдаг.&lt;ref&gt;{{harvnb|Smith|1971|p=49}}; {{harvnb|Hodge|1992|pp=79f.}}&lt;/ref&gt; Тэд чулуун өрлөгт гидравлик туршилт хийж, улмаар [[opus caementicium|Ромын бетон]] гарган авсан ба энэ нь урьд өмнө байгаагүй том далан барих боломжийг олгож&lt;ref name=&quot;Smith 1971, 49&quot; /&gt; [[Хомс нуурын боомт|Хомс нуурын далан]], тухайн үедээ томоохонд тооцогдож байсан&lt;ref name=&quot;Smith 1971, 42&quot;&gt;{{harvnb|Smith|1971|p=42}}&lt;/ref&gt; [[Харбага боомт|Харбага далан]] гэх мэтийг Ромийн [[Сири]]д байгуулжээ. Хамгийн өндөр Ромын далан бол [[Ром]]ийн ойролцоо орших [[Субиако боомт|Субиако далан]] юм; Үүний тэмдэглэгдсэн өндөр нь 1305 онд &lt;ref name=&quot;Hodge 1992, 87&quot;&gt;{{harvnb|Hodge|1992|p=87}}&lt;/ref&gt; сүйтгэгдэх хүртлээ 50м орчим байжээ.

Ром инженерүүд чулуун хүндийн хүчний болон шороон далан төсөвлөх тооцооны арга, барих тусгай технологитой байсан байна.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hodge|2000|pp=331f.}}&lt;/ref&gt; Үүнээс гадна, инженерүүд зохион бүтээх өндөр чадвартай байсан ба үгүйрсэн далангуудад хийж байсан технологиуд нь одоо хүртэл мэдэгдэхгүй байна. Эдгээр нь [[Арк-хүндийн хүчний боомт|Арк-хүндийн хүчний даланг]]ууд,&lt;ref&gt;{{harvnb|Hodge|2000|p=332}}; {{harvnb|James|Chanson|2002}}&lt;/ref&gt; [[Аркан боомт|Аркан даланг]]ууд,&lt;ref name=&quot;Earliest known arch dam&quot;&gt;{{harvnb|Smith|1971|pp=33–35}}; {{harvnb|Schnitter|1978|pp=31f.}}; {{harvnb|Schnitter|1987a|p=12}}; {{harvnb|Schnitter|1987c|p=80}}; {{harvnb|Hodge|2000|p=332, fn. 2}}&lt;/ref&gt; [[тулгуурт боомт|тулгуурт даланг]]ууд&lt;ref&gt;{{harvnb|Schnitter|1987b|pp=59–62}}&lt;/ref&gt; болон [[Олон аркт тулгуурт боомт|Олон аркт тулгуурт даланг]]ууд,&lt;ref name=&quot;Earliest known multiple arch buttress dam&quot;&gt;{{harvnb|Schnitter|1978|p=29}}; {{harvnb|Schnitter|1987b|pp=60, table 1, 62}}; {{harvnb|James|Chanson|2002}}; {{harvnb|Arenillas|Castillo|2003}}&lt;/ref&gt; гэх мэт нь бүгд МЭ 2-р зуунд Ромын эзэнт гүрэнд хэрэглэгдэж байжээ. (харах [[Ромын боомтуудын жагсаалт|Ромын далангуудын жагсаалт]]). Мөн ромчууд Гүүрэн даланг барьсан нь одоо хүртэл Иранд байдаг.&lt;ref&gt;{{harvnb|Vogel|1987|p=50}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sushtar Bridge.jpg|thumb|left|МЭ 3-р зууны үед Ромчуудаар баригдсан Банд-э Каисар боомт]]
[[Иран]]д, [[Банд-э Каисар]] шиг гүүрэн далан нь [[усан дугуй]]н тусламжтайгаар эрчим хүч бий болгоход ашиглагдаж байсан ба эрчим хүч нь ихэвчлэн ус өргөх механизм маягаар хэрэглэгддэг байжээ. Үүний нэг нь Ромчуудын барьсан [[Дэзпүл]] дахь гүүрэн далан ба&lt;ref&gt;{{harvnb|Hartung|Kuros|1987|pp=232, 238, fig. 13; 249}}&lt;/ref&gt; энэ нь усыг 50 кубит [cubit] орчим өргөж хотын бүх орон сууцны [[ус хангамж]]ийн асуудлыг шийддэг байжээ. Мөн [[хуваарилах боомт|хуваарилах даланг]]ууд ихээр хэрэглэгддэг байсан.&lt;ref name=&quot;Hill-Engineering&quot;&gt;[[Donald Routledge Hill]] (1996), &quot;Engineering&quot;, p. 759, in {{cite book |last1=Rashed |first1=Roshdi |last2=Morelon  |first2=Régis |year=1996 |title=[[Encyclopedia of the History of Arabic Science]] |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-12410-7 |pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofhi0003unse/page/751 751]–795 |ref=harv }}&lt;/ref&gt; [[Милл]] далангуудийг  [[Муслимын хөдөө аж ахуйн хувьсгал|Муслим инженерүүд]] бий болсон ба ''Pul-i-Bulaiti'' гэж нэрлэдэг байжээ. Хамгийн анхных нь [[Иран]]ы [[Карун]] гол дээр баригдсан Шустар байсан ба бусад олон даланг Муслимийн орнуудад барьж ашиглаж байжээ.&lt;ref name=&quot;Hill-Engineering&quot; /&gt; Water was conducted from the back of the dam through a large pipe to drive a water wheel and [[watermill]].&lt;ref name=&quot;Lucas&quot;&gt;Adam Lucas (2006), ''Wind, Water, Work: Ancient and Medieval Milling Technology'', p. 62. BRILL, ISBN 90-04-14649-0.&lt;/ref&gt; 10-р зууны үед, [[Ал-Мукаддаси]] Персид хэд хэдэн далангуудыг тайлбарлажээ. Түүний нэг тайлбар болох [[Ахваз]] нь 910м урттай байсан ба олон усан дугуйн тусламжтайгаар усыг акведукт өгч түүгээр дамжуулан хотын усан санд усыг хүргэдэг байжээ.&lt;ref name=&quot;Hill-31&quot;&gt;{{cite book|title=A history of engineering in classical and medieval times|author=Donald Routledge Hill|publisher=Routledge|year=1996|isbn=0-415-15291-7|page=31|ref=harv}}&lt;/ref&gt; Өөр нэг нь, Банд-и Амир ''Band-i-Amir'' далан 300 гаруй тосгоныг усжуулдаг байсан байна.&lt;ref name=&quot;Hill-56-8&quot;&gt;{{cite book|title=A history of engineering in classical and medieval times|author=Donald Routledge Hill|publisher=[[Routledge]]|year=1996|isbn=0-415-15291-7|pages=56–8|authorlink=Donald Routledge Hill|ref=harv}}&lt;/ref&gt;

===Дундад зууны үе===
[[Нидерланд]]ад, газар нутгийн ихэнх нь нам дор учир далан нь голын усны түвшнийг тохируулах, гадар нутаг усанд автахаас сэргийлж далайн орчимд баригддаг байжээ. Эдгээр далангууд нь гол гатлахад ойрхон, ус хотруу түгээхэд зай багатай, байгалийн сайхан орчин бүрдүүлдэг гэдгээс шалтгаасан хот болон тосгоны эхлэл хэсэгт баригддаг байжээ.

Жишээлбэл тухайн үеийн Голландын нийслэл [[Амстердам]] (хуучин нэр нь Амстелредам) нь 12 зууны сүүл үед Амстел голын далангаас эхэлдэг байсан ба [[Роттердам]] нь Ниеүвэ Маас голын цутгал болох Ротте гол дээрх далангаас эхэлдэг. Амстердамын төв талбайд, 800 гаруй жилийн настай далангийн туурь бүрхэгдсэн байдаг ба одоог хүртэл dam буюу далан гэсэн нэрээ авч ''Dam Square'' эсвэл далан талбай гэж нэрлэгддэг.

===Үйлдвэржилтийн эрин үе===
[[File:Engraving of Rideau Canal locks.jpg|thumb|upright|240x240px|Битаун дахь усан онгоцны Ридеау сувгийн зураг]]
Ромчууд анх [[аркан боомт|аркан даланг]]уудыг барьж байсан боловч, [[гидростатикийн даралт]]ын улмаас хоёр жигүүрт үйлчлэх [[реакцын хүч]]нүүд тэдгээрт бат бэх байх том хэмжээний аркан даланг 19-р зууны инженерчлэлийн чадамж, барилгын материал зэрэг нь бий болгосон юм.

Анхны гурван аркан далан 19-р зуунд [[Британийн эзэнт гүрэн]]д баригджээ. [[Рояал Инженер]]ийн Хенри Руссел Хидерабад хотыг усаар хангах [[Мир алам сан|Мир алам]] даланг 1804 онд барьсан ба энэ нь одоог хүртэл мөн ашиглагдсаар л байна. Энэ нь 12м өндөр ба 21 ширхэг өөр өөр алхам бүхий аркаас тогтсон далан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.simscience.org/cracks/advanced/butt_hist1.html|title=Key Developments in the History of Buttress Dams}}&lt;/ref&gt;

1820-иос 30 онд, Дэслэгч-Колонч [[Жон Баи]] [[Канад]]ад одоогийн [[Оттава]] хотын ойролцоо  Ридеау сувгийн барилгын ажлыг удирдан гүйцэтгэсэн ба усан замын системд муруй чулуун цуваа далангуудыг барьсан байна. Ялангуяа, [[Жон Редпать]] ахлан [[Жонс Хүрхрээ боомт|Жонс Хүрхрээ даланг]] барьсан ба энэ нь 1832 онд дуусгавар болсоноор хойт америк дахь тухайн үеийн инженерийн гайхалтай бүтээл болсон юм. Барилгын үед усыг зайлуулах, мөн хянахын тулд, ус дамжуулах хиймэл хоолой бүхий хоёр [[хавтгай хаалт]] барьсан байна. Эхнийх нь зүүн хэсэгт даланийн суурийн ойролцоо байрласан. Хоёр дахь хаалт нь далангийн баруун хэсэгт сууриас дээш 6м өндөрт байрлажээ. Усны их ба бага түвшнээс хамаарч хаалтуудыг ажиллуулдаг байсан байна.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mysteriesofcanada.com/Canada/john_redpath.htm|title=John Redpath, the Whispering Dam, and Sugar}}&lt;/ref&gt;


[[Сидней|Параматт]] хотын ойролцоо Хантс голын савд, хотын хүн амын өсөлт, усны хэрэгцээнд тулгуурлан 1850 онд [[Австрали]]чууд далангуудыг барьж эхэлсэн. Чулуун [[аркан боомт|аркан даланг]]уудыг тухайн үеийн Рояал инженерийн ололт амжилтанд тулгуурласан Лиеүтенант Перси Симпсон төсөллөж барьж байгуулсан байна. далангуудын өртөг нь £17,000 байсан ба Австрали дахь инженерийн шийдэл бүхий анхны далан 1856 онд бий болжээ. Хоёр дахь аркан далан нь илүү математик тодорхойлолттой байсан байна.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.traianvs.net/textos/archdams_en.htm|title=Historical Development of Arch Dams}}&lt;/ref&gt;

Энэ төрлийн анхны далан Францид 2 жилийн өмнө нээлтээ хийсэн байна. Энэ нь мөн л [[Аж үйлдвэрийн хувьсгал|үйлдвэржилтийн]] үеийн Францийн хамгийн анхны аркан далан байсан ба [[Хоёр дахь холери өвчний тархалт(1829–51)|1832 холер өвчинд]] сүйтгэгдсэн талбайг усаар хангахын тулд Аикс-эн хэсгийн хотын захиргаа зохион байгуулж Пранцоис Зола удирдан бариулжээ. Дараа нь Рояал инженерүүд 1844 онд төслийг дэмжиж, түүнээс хойш хэдэн арван жилийн турш барилгын ажил үргэлжилсэн байна. Энэ барилгын мөн чухал ололт нь барилга ба түүний суурь, завьжинд нөлөөлөх хүчдэлийг математик аргачлалаар тооцож төсөлсөнд оршиж байгаа юм.

[[Австрали]] болон [[Варвик]]ийн ойролцоо 75миль зайд, дэлхийн анхны бетонон аркан далан байдаг. Онцгой ус гаргах барилгатай, хяр дээгүүр ус халиах зориулалт бүхий 10м өндөр бетон даланг Хенри Чарлес Станлэй 1880 онд төсөллөжээ.

19-р зууны сүүлч хагаст, чулуун далангийн төсөл хийхэд нилээд ач холбогдол бүхий шинжлэх ухааны дэвшил гарсан юм. далангийн тооцооны энэ шилжилт нь зураг дүрслэлд суурилсан туршилтын аргачлалаас мэргэжлийн түвшинд шинжлэх ухааны онолын хэрэглээнд шилжүүлсэн анхны үе байв. Энэ чухал ололт Их британи болон Францийн их сургуулийн инженерийн факультет орчинд төвлөрч байв.[[Гласговийн их сургууль]]д байсан [[Виллиам Жон Макфуорн Ранкин]] нь далангийн бүтээцийн онолын ажиллагааг судалж өөрийн ойлголт олж авсан үр дүнгээ түүний 1857 онд хэвлүүлсэн ''Сул хөрсөн дээрхи тогтворжилтийн асуудлууд'' өгүүлэлдээ тусгажээ. [[Ранкины теором]] гэж нэрлэгдэх түүний онол нь далангийн төооцоонд чухал үүрэг гүйцэтгэсээр байна.&lt;ref&gt;Rankine, W. (1857) On the stability of loose earth. Philosophical Transactions of the Royal Society of London, Vol. 147.&lt;/ref&gt; Францид, Ж. Аугистин Тортене Дэ Сазилли чулуун хүндийн хүчний даланд босоо үйлчлэх механикийн үндсийг тайлбарласан ба Зола далан нь түүний гаргасан онол, судалгаанд үндэслэгдэж баригдсан байна.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/150337/dam/72085/The-19th-century|title=dam|publisher=Encyclopedia Britannica}}&lt;/ref&gt;

===Том далан===
[[File:Ansel Adams - National Archives 79-AAB-01.jpg|300px|thumb|1942 он, Ансел Адамсын төсөлсөн Хүүвэр боомт]]
Том далангийн эрин үе 1902 онд Египтэд [[Асван Лов Боомт|Асван Лов далан]] баригдсанаар эхэлсэн юм. Энэ далан нь Нил мөрөн дээр баригдсан хүндийн хүчний [[Чулуун боомт|өрөгт]] [[тулгуурт боомт|тулгуурт]] төрлийн далан юм. 1882 оны Египттэй хийсэн тулааны дараа, 1898 онд барилгын ажлыг Британчиуд эхэлжээ. Энэхүү төслийг Эрхэмсэг ноён [[Виллиам Виллкокс]] удирдсан ба тухайн үеийн алдартай инженерүүд болох [[Бенжамин Бакер]] болон [[Жон Аирд]] түүний фирм болох энэ төслийн гол гэрээт&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.collectstocks.com/egyptbond.html |title=Egypt bond |access-date=2018-02-16 |archive-date=2005-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050513224447/http://www.collectstocks.com/egyptbond.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation|last=Roberts|first=Chalmers|date= December 1902|title=Subduing the Nile|url=http://books.google.com/books?id=DoDNAAAAMAAJ&amp;pg=PA2861|journal=[[World's Work|The World's Work: A History of Our Time]]|volume=V|pages=2861–2870|accessdate=2009-07-10}}&lt;/ref&gt; гэх мэт олон аж ахуй, инженерүүдийг хамруулсан юм. Материал болон санхүүгийн хөрөнгө оруулалтыг ноён [[Эрнэст Кассел]] барьж байжээ.&lt;ref&gt;[http://jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=142&amp;letter=F&amp;search=Finance Finance], [[Jewish Encyclopedia]] c.1906&lt;/ref&gt; 1899-1902 оны хооронд баригдаж буй эхний үедээ, барилгын хэмжээ нь тухайн ажилчидад бүтэшгүй оролдлого мэт санагдаж байсан ч&lt;ref&gt;Frederic Courtland Penfield, [[s:Century Magazine/Volume 57/Issue 4/Harnessing the Nile|Harnessing the Nile]], [[Century Magazine]], Vol. 57, No. 4 (February 1899)&lt;/ref&gt; дууссаны дараа, дэлхийн хамгийн том далангийн бүтээгчид болсон юм.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The First Aswan Dam|url=http://www.umich.edu/~kelseydb/Exhibits/AncientNubia/PhotoIntro.html|publisher=University of Michigan|accessdate=2 January 2011|archive-date=15 Зургадугаар сар 1997|archive-url=https://web.archive.org/web/19970615204902/http://www.umich.edu/~kelseydb/Exhibits/AncientNubia/PhotoIntro.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[Хүүвэр боомт|Хүүвэр далан]] нь массив бетонон [[арк-хүндийн хүчний боомт|арк-хүндийн хүчний далан]] бөгөөд, АНУ-ын [[Аризона]] болон [[Невада]] мужийн хил дагуу [[Колорада гол]]ын [[Хар хавцал]]д [[Их хямрал]]ийн үед 1931-1936 оны хооронд барьжээ. 1928 онд Конгрессийн хурлаар [[усны эрчим хүч]] үйлдвэрлэх, үерээс хамгаалах, усжуулалтын эх үүсвэр бий болгохоор Колорада гол дээр далан барих шийдвэрийг гаргажээ. Үнийн саналын давуугаар Зургаан компани хэмээх консерциум ялалт байгуулсан байна. Энэ үед тэдгээр компани болон бусад газар энэ мэт том далан барьж байгаагүй, зарим техникүүд бүрэн батлагдаагүй хүнд үе байсан юм. Хар хавцалын аагим халуун уур амьсгал, далангийн хөндлүүрийн бэрх тогтоц мөн л далангийн барилгын ажлыг хүндрүүлж байсан юм. Гэсэн ч Зургаан компани консерциум 2 жилээр барилгын ажлыг хурдасгаж 1936 оны 3 сарын 1-нд засгийн газарт даланг хүлээлгэн өгсөн юм. Хүүвэр ([[орос]]:Гувер) далан нь ийнхүү өмнөх ерөнхийлөгч болох Херберт Гуверийн нэрээр нэрлэгдсэн юм. 

1997 он гэхэд дэлхий даяар 800,000 орчим далан тоологдсон ба үүний 40,000 орчим нь 15м-ээс өндөр далан байна.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1470397/ Is it Worth a Dam? ]&quot;. ''[[Environmental Health Perspectives]]'' Volume 105, Number 10, October 1997 ({{WayBack|df=yes|url=http://www.ehponline.org/qa/105-10focus/focus.html|date=20060517113007}})&lt;/ref&gt;

== Далангийн төрөл ==

Далан нь байгалийн үзэгдэл, амьтад /минж/, болон хүний туслалцаатай бий болно. Хүний гараар бүтээгдсэн далангуудыг бүтээцлэл, үүрэг, болон хэмжээнээс нь хамааруулж дараах байдлаар ангилна.

=== Бүтээцээр ангилах ===
Бүтээцлэл болон барьсан материал дээр үндэслэн далангуудыг хялбархан ангилж болох ба энд [[арк-хүндийн хүчний боомт|арк-хүндийн хүчний даланг]], [[шороон боомт|шороон далан]], [[өрөгт боомт|өрөгт далан]] болон бусад дэд төрлийн ангилалууд байна.

==== Аркан далан ====
[[File:Gordon Dam.jpg|thumb|upright|[[Тасмани]] дахь [[Гордон боомт]] нь [[аркан боомт]] юм.]]
{{main|Аркан боомт}}

Аркан далангийн тогтворшилт нь арк болон хүндийн хүчний хосолмол үйлчлэл дээр тогтдог. Хэрэв далангийн дээд налуу босоо бол далангийн бүхэл жин суурь дээр хүндийн хүч болж, [[Шингэний даралт|Гидростатикийн даралт]] аркын [[консоль]] дээр нормаль хуваарилалттай байхад Аркын үйлчлэл хэвтээ болон босоо чиглэлд далангийн [[хөшүүн]] чанараас хамааралтай болно. Хэрэв дээд налуу муруйлттай бол нилээд түвэгтэй үйлчлэлтэй үүнийг дагаж тооцоолол хүнд болно. Нормал гидростатик адаралт нь дээр тайлбарласан шиг хуваарилагдаж байвал, аркийн жингийн [[нормаль]] бүрдүүлэгчийг аркын үйлчлэлээр авч болно. Далангийн энэ төрлийн хувьд, тулж буй хоёр талын жигүүрийн [[завьж]]ны (хавцлын хоёр талын эрэг) найдварт байдал маш чухал. Аркан далан барихад хамгийн тохиромжтой хөндлүүр бол үндсэн чулуулаг нь ойрхон байх нарийн хавцал юм.&lt;ref name=&quot;pbsarch&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/buildingbig/dam/basics.html#arch|title=Arch Dam Forces | accessdate = 7 January 2007}}&lt;/ref&gt;
Аркан далангийн аюулгүйн байдал тулж буй хавцлын эргүүд, далан ба ул хөрсний нийлж буй завьжны бат бөх холбоосоос хамаарах ба суур болон хажуу жигүүдийн ул хөрсний бат бэхийн чанар маш чухал.

[[File:Barrage Daniel-Johnson2 edited.jpg|thumb|left|[[Кэбэк]] дахь [[Даниел-Жонсон боомт]] нь олон аркат тулгуурт далангийн төрөлд багтана. Түүнийг мөн Маник-5 гэж нэрлэдэг.]]
Хоёр төрлийн дан аркан далан хэрэглэгдэх ба эдгээрийг план дээрх байгуулалтаас хамааруулан дан ба давхар муруйлттай гэж ангилж, дан муруйлтыг нь дотор нь тогтмол радиуст ба тогтмол өнцөгт гэж ангилна. Тогтмол радиуст аркан далан нь далангийн өндрийн турш нэг ижил радиус үйлчлэх ба хөндлүүр далангийн ёроолруу нарийсаж, далангийн төв өнцөгөөс хамаарч дээд налуугын талбай багасаж ирнэ. Канад дахь [[Жонес Хүрхрээ боомт|Жонес Хүрхрээ далан]] бол тогтмол радиустай далан юм. Харин тогтмол өнцөгтэй далангийн хувьд, өөрөөр тогтмол бус радиуст гэж хэлж болно, энэ өнцгийн нөлөөлөл хурьцангуй тогтмол байх ба хоёр завьжны хоорондох зайн өөрчлөлт далангийн өндрийн туршид өөр өөр байна. Тогтмол радиуст далан нь тогтмол өнцөгт далангаас илүү их тохиолддог нь түүнийг барих ур чадвар их шаарддагтай холбоотой. [[Паркер боомт|Паркер далан]] нь тогтмол өнцөгт аркан далан юм.

Адил төрөл нь дээр дурьдсан давхар муруйлттай буюу нимгэн аркан далангууд юм. АНУ-ын Невадагийн Уул хотын ойролцоох Зэрлэгморь далан нь давхар муруйлттай аркан далангийн жишээ юм. Энэ төрлийн далан нь бетоны орцыг багасгах боловч далангийн суурь болон хоёр талын завьжинд их хэмжээний хүчдэл учруулдаг. Дээрээс харахад дан муруйлттай далантай ижил харагдах боловч дээд хашицаас харвал гүдгэр линз шиг, доод хашицаас харвал хотгор линз шиг харагдах ба далангийн босоо чиглэлд муруйлт байдаг учир ийнхүү давхар муруйлттай гэж нэрлэдэг.

Олон аркат тулгуурт далан нь олон дан болон давхар муруйлт бүхий аркууд, мөн тэдгээрийг суурь болон завьжинд тулах тулгуураас тогтох геометрийн түвэгтэй байгуулалт бүхий далангийн төрөл юм. Үүний нэг жишээ нь Канад дахь Кебекийн [[Даниел-Жонсон боомт|Даниел-Жонсон далан]] юм. Олон аркат тулгуурт далан нь хөндий хүчний далан шиг олон тулгуур шаардахгүй боловч буурийн чулуулгийн бат бэх сайн байхыг шаарддаг.

==== Хүндийн хүчний боомт ====
{{main|Хүндийн хүчний боомт}}
[[File:Grand Coulee Dam spillway.jpg|thumb|АНУ-ын [[Гранд Күүлий Боомт|Гранд Күүлий боомт]] нь цул хүндийн хүчний боомтын жишээ юм. Энэ боомтын тэнхлэг нь муруйлттай юм.]]
Хүндийн хүчний далан буюу хуучнаар гравитацийн далан нь өөрийн тогтворшилоо жингээрээ хангадаг далангууд юм.&lt;ref&gt;British Dam society {{Webarchiv|url=http://www.britishdams.org/about_dams/gravity.htm |wayback=20110831091428 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 07:46:31 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;  Далангийн дээд ба доод хашицаас үйлчлэх усны даралт нь далангийн өсгий орчмоор онхолдох эрмэлзлэлийг бий болгоно. Харин далангийн жин нь онхолдолтыг эсэргүүцэх хүч болж суурьт үйлчилнэ. Төсөллөгч далангийн хэлбэр хэмжээг сонгохдоо онхолдолт болон суурийн шилжилтэнд тэсвэртэй байх жинд тохируулан хийнэ. Инженерийн нэршилээр, даланд үйлчлэх хүндийн хүч, дэдд хашицад үйлчлэх усны даралтын хүчний тэнцүү үйлчлэгч нь Паралеллийн дүрмээр ихэнхдээ далангийн дээд хашиц дахь өлмийнд үйлчлэнэ.

Цаашилбал, далангийн хэлбэрээс гадна далан тогтвортой байх, материал бага зарцуулалттай байх үүднээс далангийн дээд болон доод өргөний сонголт, дээд хашицад сунах хүчдэл үүсэхээргүй байхаар тооцох гэх мэт чухал критериүд байдаг. даланг барихдаа босоогийн дагуу хөндлөн заадастай барих учир босоо хүчдэл үүсэх нь далангийн ажиллагаанд сөрөг нөлөөтэй.

Энэхүү дээд хашицын босоо хүчдэлээс хамгаалах зорилгоор далангийн дээд хашицын налууг өөрчилж хийх ба энэ нь доод хашиц дахь хүчдлийг өөрчилж, материал зарцуулалтыг багасгах давхар ач тустай арга юм.

Энэ төрлийн далангуудын хувьд буурийн хөрс чулуулаг нь шахалт болон суналтын өндөр бат бэхтэй байх шаардлагатай.

Тохирсон хөндлүүрт хүндийн хүчний далан баригдсан бол бусад далангуудын төрлүүдийг бодвол илүү найдвартай ажиллана гэж хэлж болно. Далангийн тооцооноос гадна буурийн инженер геологийн судалгааг маш сайн хийсэн байх шаардлагатай. Хэрэв үерийн аюул элбэг, хүчтэй бүс нутагт тухайн хөндлүүрт аркан далан хичнээн ашигтай хувилбар байсан ч хүндийн хүчний даланг хөрөнгө зарж барих нь давуу байж болох юм. Учир нь усны даралт, шүүрэлт, түүнийг өөр дээгүүрээ халиах динамик үйлчлэл гэх мэтээс өгсүүлэн далангийн найдваршилтанд сөрөг нөлөөллийн давтамж олон байна.

Хүндийн хүчний далан нь бетон ба чулуун өрлөгөөр баригдаж болох ба үүнээс хамааралгүйгээр &quot;цул&quot; ба &quot;хөндий&quot; гэж ангилагдаж болно. Цул хүндийн хүчний далан нь хөндий төрлөөс илүүтэйгээр баригддаг. Гэхдээ цул далангийн биеийн бүхэлд нь авч үзвэл ямарч хүчдэл ачааллын нөлөөнд ордоггүй хэсгүүд байх ба тэдгээрийг үгүй болгосоноор хөндий хүчний далан бий болно. [[Гранд Күүлий боомт|Гранд Күүлий далан]] нь цул хүндийн хүчний төрлийн далан бол Браддок далан нь хөндий хүчний далангийн нэг төрөл юм.

==== Арк-хүндийн хүчний боомт ====
[[File:Hoover dam from air.jpg|thumb|АНУ-ын [[Хүүвэр боомт|Хүүвэр далан]] нь арк-хүндийн хүчний далангийн нэг жишээ юм.]]
{{main|Арк-хүндийн хүчний боомт}}
Хүндийн хүчний далан аркан далантой хосолж [[арк-хүндийн хүчний боомт|арк-хүндийн хүчний даланг]] бий болгох ба бодит хүндийн хүчний даланг бодвор материал зарцуулалт багатай, буурьт ирэх хүчдэлийн хэмжээ бага гэх мэт давуу талуудтай. Уснаас даланд бий болох дотоод шахалт нь даланд үйлчлэх хэвтээ хүч болж буурна. Тийм учраас бууринд ирэх даралтын хэмжээ багасах, далангийн тогтворшилт, гулсалтанд завьжны нөлөөлөл их болох учраас далангийн жин их байх шаардлагагүй болж ирнэ.

==== Хаалт ====
[[File:Koshi.jpg|thumb|The [[Koshi Barrage]]]]
{{main|Далан (боомт)|l1=Хаалт}}
Хаалтан далан гэж хэлж болох далан ба далангийн үүргийг давхар гүйцэтгэх энэхүү барилга нь томоохон алгасал бүхий хаалтнуудааг далангаар өнгөрөх усыг хянаж байдаг онцгой төрлийн байгууламж юм. Хаалт хооронд байх хамар хана нь хаалтны тогтворшилтыг хангахаас гадна өнгөрөөс усны хэмжээг нарийн хянах, дээрээс ирж буй тоног төхөөрөмж, дамжин өнгөрөх хэрэгсэл замын ачааллыг авч их биед шилжүүлэх үүргээр тооцогддог.

Энэхүү далан нь голын далайд цутгах адаг хэсэгт баригдахаас гадна далайн түрлэгээс эрчим хүч үйлдвэрлэх, давалгаа таслах, усны түвшинг тохируулах зэрэг зорилгоор баригдах ба [[түрлэгийн далан]] гэж нэрлэгддэг.&lt;ref name=&quot;urlDams and Development: An Overview&quot; /&gt;

==== Шороон боомт ====
{{main|Шороон боомт}}
Шороон далангууд нь [[Хөрсний нягтрал|нягтруулсан]] ул хөрсөөр баригдах ба чулуун дүүргэлттэй болон шороон дүүргэлттэй гэсэн үндсэн хоёр төрөлд хуваагдана. Шороон далан нь хүндийн хүчний далантай адил уснаас ирэх даралтыг өөрийн жингээрээ эсэргүүцэж тогтдог далан боловч бетоныг бодвол налархай шинжтэй юм.

===== Чулуун дүүргэлттэй боомт =====
[[File:Gathrightdam4.jpg|thumb|[[Виржини]] дахь [[Гатрайт боомт|Гатрайт далан]] нь чулуун дүүргэлттэй [[шороон боомт|шороон далан]] юм.]]
[[Чулуу (геологи)|Чулуун]]-дүүргэлттэй далангууд нь ус үл нэвтрүүлэх бүстэй холбоосгой болон холбоослог хөрстэй хамт нягтруулагдсан шороон далан юм. даланг бүрдүүлэгч их бие нь бул чулууг ихээр агуулах учир ''чулуун дүүргэлттэй'' гэж нэрлэдэг. Ус үл нэвтрүүлэх бүс нь далангийн дээд налууд ойролцоо баригдвал ''экран'' гэж нэрлэгдэх ба [[бетон]], [[өрөгт]], ган ялтаст, пластик мемранан, эсвэл мод, нягт шавар гэх мэтээр баригдаж болно. Хэрэв ус үл нэвтрүүлэх бүс нь нь далангийн их биеийн гол хэсэгт байрлах бол ''зүрхэвч'' гэж нэрлэнэ. Хэрэв нягт шавар далангийн ус үл нэвтрүүлэх буюу шүүрэлтийн эсрэг байгууламжид орсон бол даланг ''холимог'' далан гэж нэрлэх нь бий. Чулуун дүүргэлттэй далангийн их бие ба шүүрэлтийн эсрэг зүрхэвч болон экраны дотоод шүүрэлтийн угаагдлаас сэргийлж тэдгээрийн хооронд шүүрүүлэх үе хийж тусгаарлаж өгдөг. Шүүрүүлэх үе нь хөрсний нарийн хэсэг угаагдан гарахаас сэргийлсэн урвуу ширхэглэлтэй холбоослог хайрга ба дайрганаас тогтоно. Буталсан хайрга хэрэглэх нь орон нутгийн материал гэдгээрээ барилгын өртгийг бууруулах гарын доорхи материал юм. Дулуун дүүрэлттэй далан нь [[газар хөдлөлт]]өнд нилээд тэсвэртэй байдаг. Гэвч барилтын үед газар хөдлөлтөнд гүйцэт нягтрал аваагүй бие цууралт авч улмаар хоосон орон зайнд ус нэвчин орвол далангийн ачаалал өөр болно. Чулуун дүүргэлттэй далангийн жишээ нь [[Калифорни]] дахь [[Шинэ Милонес боомт|Шинэ Милонес далан]] юм.

далангийн шүүрэлтийн эсрэг байгууламж нь [[асфальт бетон]]оор баригдаж болно. Хэрэв далангийн их бие нь дан чулуун асгаас эвсэл өрлөгөөс бүтэж байгаа тохиолдолд асфальт бетон хэрэгдэх нь хамгийн зөв хослол байдаг. 1962 онд ийм далан баригдсанаас хойш дэлхий даяар 100 гаруй даланг ийм материалын хослолоор барьж босгожээ. Бүх асфальт бетон зүрэвчтэй далангуудын ажиллагааны бичлэг нь сайн байсан байна. Асфальтны төрөл нь [[Зунгааралттай уян]]-[[пластик]] материал байх нь далангийн их биеэс ирэх өчүүхэн шилжилтэнд уян харимхай үйлчилж тогтвортой байдаг.[[Асфальт]]ны уян хатан чанар нь газар хөдлөлтийн идэвхи өндөртэй бүсэд нилээн тохиромжтой давуу талыг бий болгоно..&lt;ref&gt;{{cite web|title=Asphalt concrete cores for embankment dams|url=http://www.waterpowermagazine.com/story.asp?storyCode=472|publisher=International Water Power and Dam Construction|accessdate=3 April 2011|archive-date=7 Долдугаар сар 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120707001414/http://www.waterpowermagazine.com/story.asp?storyCode=472|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

===== Бетон хучилттай чулуун боомт =====
Бетон хучилттай чулуун далан &quot;concrete-face rock-fill dam&quot; (CFRD) нь далангийн дээд налуудаа [[бетон хавтан]]гуудаар хучигдсан чулуун дүүргэлттэй далан юм. Энэ төрлийн шийдэл нь далангийн дотуур шүүрэх шүүрэлтээс давхар сэргийлэх, дээд налуугын бэхэлгээг найдвартай болгох зорилгоор хэрэглэгдэнэ. Дээрээс нь, бетон хучилттай далан нь шороон дүүргэлттэй далан барихаас хялбар байхаас гадна дээд налуугын тофо нөхцөлд уян хатан байж чаддаг. Анх бетон хучилттай даланг 1860 онд Калипорнид алт олбордлож байсан уурхайчид ёроолын ус гаргууртай модон училттай чулуун далан барьсанаас үүдэлтэй гэж үздэг. далангийн модон хучилт нь сүүлд бетоноор солигдож, усан санг усан цахилгаан станц, усжуулалтанд хэрэглэж эхэлжээ. Бетон хучилттай далангийн хувьд бетон хавтан хоорондын босоо болон хэвтээ заадасны чигжээс чухал байх ба 1960 оноос хойг илүү сайжруулсан уян бат бэх холбоосоор заадас хийж байна. Сүүлийн хэдэн арван жил шийдэл улам бүр шинэлэг дэвшилтэт болж байна.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Neves|first=edited by E. Maranha das|title=Advances in rockfill structures|year=1991|publisher=Kluwer Academic|location=Dordrecht|isbn=0-7923-1267-8|page=341|url=http://books.google.com/?id=USEyV8y9ZFQC&amp;pg=PA341&amp;dq=concrete+face+rock+fill+dams#v=onepage&amp;q=concrete%20face%20rock%20fill%20dams&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;
Саяхан, дэлхийн хамгийн өндөр бетон хучилттай чулуун [[Шуибуяа боомт|Шуибуяа даланг]] 233м өндөртэйгээр Хятадад 2008 онд барьж дуусган ашиглалтанд оруулжээ.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Shuibuya|url=http://www.chincold.org.cn/news/li080321-17-shuibuya.pdf|publisher=Chinese Committee on Large Dams|accessdate=23 August 2011|archive-date=5 Есдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110905192713/http://www.chincold.org.cn/news/li080321-17-shuibuya.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

===== Шороон дүүргэлттэй боомт =====
'''Шороон дүүргэлттэй боомт''', мөн '''нягтруулсан шороон боомт''' эсвэл '''грунтэн боомт''' хамгийн түгээмэл энгийн нэр нь '''шороон боомт''' ба энэ далан нь сайтар нягтралтай [[шороон боомт|ул хөрснөөр]] баригддаг. ''Нэгэн төрлийн'' нягтруулсан далан нь шүүрэлтийн усыг зайлуулах байгууламжийг эс тооцвол нэгэн төрлийн ул хөрсөөр бүтдэг. Үүнээс гадна бүсчилсэн бүтэцтэй байж болох ба үүнийг холимог далан гэж нэрлэх ба далангийн дээд ба доод налуу зүрхэвч, шүүр гэх мэт өөр өөр үүрэг бүхий хэсгүүдэд тухайн хэсэгт тохирсон ул хөрсийг хэрэглэнэ. Орчин үеийн бүчлэл бүхий холимог хийцтэй далангийн ус үл нэвтрүүлэх хэсгээр шүүрч гарсан усыг шүүрүүлэн гидравлик даралтын бууруулах шүүрүүлийн систем доод хашицын үзүүрт байрладаг. Харин өнгөрсөн хуучин аргачлалд ус үл нэвтрүүлэх бүс буюу шүүрэлтийн эсрэг байгууламж нь угаалтаар бий болдог байсан. Угаалтаар гэдэг нь даланг гидравлик аргаар барихыг хэлж байгаа юм. Шороон даланд мөн чулуун даланд хэрэглэдэг шиг ус үл нэвтрүүлэх байгууламж, дээд налуугын бэхэлгээ зэргийг хэрэглэж болно. Хамгийн сониролтой ус үр нэвтрүүлэх байгууламж нь мөсөн зүрхэвч ба энэ аргыг мөнх цэвдэгтэй өндөрлөг газар барих шороон даланд барих нь найдвартай байдаг. Мөсөн зүрхэвчийг байнгын хөргөлттэй байлгахын тулд тусгай хоолойвчийг суулгаж өгдөг.

[[Тарбела боомт|Тарбела далан]] нь [[Пакистан]] дахь Индус гол дээрх том далангуудын нэг юм. далан нь Исламабадын хойт зүгт 50км, өндөр нь голын ёроолооё дээш 148м, 250км2 мандлын талбай бүхий усан сан үүсгэдэг дэлхийд томоохонд тооцогдох шороон дүүргэлттэй далан юм. далангийн үндсэн элемент нь нягтруулсан ул хөрс ба цул хэсгийн урт нь 2700м, өндөр 142м байдаг байна. Энэ төсөлд даланг барихын тулд 152.8 сая м,куб ул хөрс ашигласан ба хүний гараар бүтсэн хамгийн том шороон байгууламж юм.

Шороон далан нь орон нутгийн материал ашигладаг учир хамгийн хямд өртөгөөр босох далан ба магадгүй хамгийн энгийн технологийн ажиллагаатай байж болох юм.

=== Хэмжээгээр нь ангилах ===
Олон улсын стандартаар ([[Том боомтуудын олон улсын холбоо|Том далангуудын олон улсын холбоо]], буюу '''ICOLD'''-ыг хамруулан) ''том далан'' тодорхойлолтонд 15 м-ээс дээш өндөртэй далангууд болон 150м-ээс өндөр бол ''чухал далан'' ангилалд хамруулж том далан гэж үздэг байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.iucn.org/themes/wani/eatlas/html/technotes.html|quote=A large dam is defined by the industry as one higher than 15 meters high and a major dam as higher than 150.5 meters.|work=Watersheds of the World|title=Methodology and Technical Notes|accessdate=1 August 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070704103642/http://www.iucn.org/themes/wani/eatlas/html/technotes.html|archivedate=4 Долдугаар сар 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  Мөн ''Дэлхийн далангуудын хорооны тайлан''д ''том'' ангилалын далан ба даланд 5-15м өндөртэй, ус хураах талбай нь 3сая м.куб-ээс их бол хамрагдах ба 15м-ээс дээш далангуудыг усан сангийн хэмжээ харгалзахгүйгээр том далан гэж үзнэ гэж тэмдэглэжээ.&lt;ref name=&quot;urlDams and Development: An Overview&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dams.org/report/wcd_overview.htm|title=Dams and Development: An Overview|date=16 November 2000|quote=Box 1. What is a large dam?|accessdate=24 October 2010|archive-date=28 Аравдугаар сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101028045913/http://www.dams.org/report/wcd_overview.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Дэлхий дээрхи хамгийн өндөр далан нь 1997 оны бичлэгээр [[Тажикистан]]ы [[Нүрэк боомт|Нүрэк далан]] 300м-ийн өндөртэйгээр бичигдэж байсан бол 2013 онд хятадын Жинпинг 1 далан ашиглалтанд орсоноор дэлхийн өндөр даланг 305м болгож өөрчилсөн юм.&lt;ref name=&quot;gbor97p108109&quot;&gt;Guinness Book of Records 1997 Pages 108–109 ISBN 0-85112-693-6&lt;/ref&gt;

ОХУ болон бусад социолист гаралтай улсуудад /Монгол улс багтана/ даланг түүний буурийн төрөл, далангийн төрлөөс нь хамааруулж өндрөөр нь 4 анги болгон хуваадаг. Хадан суурин дээрх 100м -ээс өндөр шороон ба бетонон даланг 1-р ангийн далан гэж үздэг бол хэмхдэст, өгөршсөн хагас хатуу буурин дээрх 70м-ээс дээш өндөртэй шороон даланг мөн буурин дээрх 50м-ээс өндөр бетон даланг 1-р ангийн далан гэж үзэн үндсэн далангийн ангилалд оруулдаг.&lt;ref name=&quot;Барилгын норм ба дүрэм&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.legalinfo.mn/annex/details/4874?lawid=7532|title=УСНЫ БАРИЛГА БАЙГУУЛАМЖИЙН ЗУРАГ ТӨСӨЛ ЗОХИОХ ҮНДСЭН ЖУРАМ|access-date=2018-02-16|archive-date=2015-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150511114015/http://www.legalinfo.mn/annex/details/4874?lawid=7532|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== Хэрэглээгээр ангилах ===

==== Туслах боомт ====
Богоош буюу туслах далан нь үндсэн далангаар бий болсон усан сангийн хамгийн их түвшинтэй үед усан сангийн мандлын талбайг тэлэх, хөтөл давж алдагдах зэргээс хамгаалж баригддаг. Мөн тулсах далан нь усан сангийн ирмэг дахь тогтворгүй бүтэцтэй хөтлийг бэхжүүлэх зорилгоор баригдахаас гадна усны давалгаа, усны түрэгдэлтийн нөлөөгөөр үерт газар нутаг автахаас хамгаалж голын эргийн далантай ижил үүргээр баригддаг. Түр далангийн уртын хэмжээ ихэсвэл түүнийг далан гэж нэрлэх тохиолдол бий.

==== Ус халиах боомт ====
{{main|Ус халиагуур}}
Ус халиагуур (мөн ус хаяур болон ''халиах далан''ч гэж нэрлэдэг) нь голын гольдиролд өөр дээгүүрээ ус халиах зориулалттай, дээд хашицдаа мандлын талбай үүсгэх, усны түвшин өргөх зорилгоор баригдах ба томоохон далангуудад тусгай хэсэг болж ордог. Ус халиагуурыг суваг дээр барьж зарцуулга хэмжих, усны түвшин өргөх гэх мэтээр ашиглаж болно. Өөр өөр төрлийн ус халиагуурууд байр ба даланд ихэвчлэн практик муруйлттай ус халиагуур хэрэглэгдэнэ.

==== Хянах боомт ====
{{main|Хянах боомт}}
Хянах далан нь голын ёроолын угаагдлаас сэргийлэх, хагшаас барих, урсгалын хурдыг сааруулах зориулалттай жижиг далан юм. Эсрэгээр, ''[[далбант боомт|далбант далан]]'' нь урсгалын хурдыг ихэсгэж хуримтлагдсан байгаа хагшаасыг угаах үүргийг гүйцэтгэнэ.

==== Хуурай боомт ====
{{main|Хуурай боомт}}
Хуурай далан нь гэнэтийн үер бий болдог хуурай жалга дээр баригдах ба үерийн үед усыг хуримтлуулж тодорхой хэмжээтэйгээр доод хашицад ямарч хяналтгүй гаргаж байдаг. далангийн ард ихэнх хугацаанд усгүй байх учир хуурай далан гэж нэрлэдэг. Хэрэв хуурай далангийн ус гаргах хэсгийг үгүй хийчихвэл хөв болно.

==== Тохируулах боомт ====
{{main|Тохируулах боомт}}
Тохируулах далан нь [[гол]]ын [[урсац]]ыг тохируулж [[услалтын систем]], [[усан цахилгаан станц]]ын нэгжрүү [[туннель]] болон задгай сувгаар замжуулан хуваарилах зохиулалттай далан юм. Тохируулах далан нь биеийн ихэнх хэсэгт хаалтаар тоноглогдсон байдаг.

==== Газар доорх боомт ====
Газар доорхи далан нь газар доорхи усны урсгалын зарим хэсэг эсвэл бүтнээр нь хааж усны нөөцийн ордыг бий болгох ба мөн газаргын усыг хамтад нь хуримтлуулж тохируулж болно. Далайд хүрээлэгдсэн орнуудын хувьд ундны цэвэр усыг далайн уснаас нэвчин орж ирэх давстай газрын доорхи уснаас хамгаалах холилдуулахгүй байх үүднээс баригддаг. Газар доорхи далан нь усны нөөц багатай, маш ариг гамтай хэрэгдэхүйц элсэн цөл, жижиг арлууд гэх мэт газар баригдах ба тухайлбал [[Япон]]ы [[Окинава]] дахь [[Фукузота боомт|Фукузота даланг]] нэрлэж болно. Мөн ийм төрлийн далангууд нь Хойт Африк, Бразилийн нутаг дэвсгэрт ихээхэн тохиолдох ба Япон, Франц, Герман, Итали, Грек, Мексик болон АНУ-ын урд хэсгээр хуурай бүс нутагт ашиглагддаг.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Yilmaz|first=Metin|title=Control of Groundwater by Underground Dams|url=http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/1259621/index.pdf|publisher=The Middle East Technical University|accessdate=7 May 2012|date=November 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20130702004605/http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/1259621/index.pdf|archive-date=2 Долдугаар сар 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Хоёр төрлийн газар доорхи далан байх ба үүнд: ''дэд гадаргын'' ба ''[[элсэн боомт|элсэн хуримтлалт]]'' далангууд юм. Дэд гадаргын далан нь ус үл нэвтрүүлэх үеэс газрын гадарга хүртэл газрын доорхи усны урсгалд хөндлөн баригдана. Энэ төрлийн даланг бетон, метал, чулуу, мод, хуванцар гэх мэт янз бүрийн материалаар барьж болно. далан баригдсаны дараа усны түвшин өргөгдөж усыг гүехэн худгаар олборлох боломж бүрдэнэ. Элсэн хуримтлалт далан нь бага хэмжээний ус халиагуурын ард бат бэх байхаар барих ба цаг хугацааны явцад элсэн хуримтлал бий болж элсэнд усны хуримтлал бий болох ба эндээс уурших усны хэмжээ хамгийн бага байна. далангаас усыг авахдаа худаг эсвэл урс халиагуурт гаргасан цоргоны тусламжтайгаар авч болно.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Onder|first=H|coauthors=M. Yilmaz|title=Underground Dams&amp;nbsp;– A Tool of Sustainable Development and Management of Ground Resources|journal=European Water|year=2005|month=11/12|pages=35–45|url=http://www.ewra.net/ew/pdf/EW_2005_11-12_05.pdf | accessdate = 7 May 2012|ref=harv}}&lt;/ref&gt;

==== Хаягдлын боомт/сан ====
{{see also|Хаягдлын сан}}
Хаягдлийн далан нь шороон дүүргэлттэй далан ба ихэвчлэн уул уурхайн хаягдлыг агуулах зорилгоор баригддаг. Хаягдал нь янз бүр байж болох ба ихэвчлэн хүдэрээс ашигт малтмалыг нь ялган авсан уусмал болон хуурай эд байна. Тохиромжит усны тэлэлтийн сан энэ зорилгоор ашиглагдаж болох ч хаягдлын буюу сүүл далан нь илүү тохиромжтой байдаг. Усны тэлэтийн далангаас ялгаатай тал нь хаягдлын далан уул уурхайн ашиглалтын үедийн хугацаанд өндөрсөж агуулах багтаамж нь ихсэж байдаг давуу талтай. Ерөнхийдөө, эхлэл даланг ул хөрсөөр босгох ба түүнээс хойш хүлээж авч байгаа хаягдал болон булинганы тусламжтайгаар даланг өндөрсгөж барьж эхэлдэг.&lt;ref&gt;{{cite book|last=ICME|title=Case studies on tailings management|year=1998|publisher=UNEP|location=Paris, France|isbn=1-895720-29-X|pages=9–10|url=http://books.google.com/?id=qG9Bux3RYWMC&amp;pg=PA9&amp;dq=tailings+dam#v=onepage&amp;q=tailings%20dam&amp;f=false|coauthors=Metals, International Council on, Programme, the Environment; UNEP, United Nations Environment | accessdate = 10 August 2011}}&lt;/ref&gt;

Хаягдлын даланг өндөрсгөх гурван төрлийн арга байх ба эдгээр нь ''дээд хашицын'', ''доод хашицын'' ба ''төвийн'' гэж нэрлэгдэх ба булинга асгаж угаалт хийн өндөрлөх байрлалаас нь хамааруулж ийнхүү ялгана. Өөр төрлийн тодорхйо аргууд байх боловч эдгээр нь уур амьсгалын нөхцөл, геологи, топографийн нөхцөл, үйлдвэрийн нөөц, хөрөнгө, далангийн төрлөөс хамаарна. Дээд хашицын хаягдлын далан нь [[трапец]] хэлбэртэй өөр материалаар баригдсан доод хашицын өсгийтэй байх ба энэ нь далан өндөр болох тусам доод налууг гаргаж дээд хашицруу шилжиж баригдана. Энэ нь харьцангуй хавтгай доод налууг бий болгох ба далангийн дээд налуу нь хаягдлаар дүүргэгдэн бий болно. Доод хашицаас нь өндөрсгөх арга нь дээд хашицын хаягдлын даланг бодвол материал их зарцуулах боловч барилтын үеийн тогтворшилт сайтай байдаг. Энэ аргын үед далангийн хяр нь өндөрсөхдөө доод хашицруу чиглэдэг. Төвийн арга нь эхний барьсан далан дээр давхарлаж босгох арга юм. Зарим үед дээд болон доод хашицаас өндөрлөх аргыг хослуулсанаар төвийн аргаар боссон шиг далан босгож болох боломж далангийн төв хэсэгт нягтрал муугаас болж суулт өгөх магадлалтай байдаг.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Properties of Tailings Dams|url=http://www.mining.ubc.ca/faculty/meech/MINE290/Tailings%20Dam%20Construction%20Methods.pdf|publisher=NBK Institute of Mining Engineering|accessdate=10 August 2011|archive-date=1 Аравдугаар сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111001213037/http://www.mining.ubc.ca/faculty/meech/MINE290/Tailings%20Dam%20Construction%20Methods.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;taildam&quot;&gt;{{cite book|first=ed. by Raj K. Singhal|title=Environmental issues and management of waste in energy and mineral production: proceedings of the Sixth International Conference on Environmental Issues and Management of Waste in Energy and Mineral Production: SWEMP 2000 ; Calgary, Alberta, Canada, May 30&amp;nbsp;– June 2, 2000|year=2000|publisher=Balkema|location=Rotterdam [u.a.]|isbn=90-5809-085-X|pages=257–260|url=http://books.google.com/?id=PqiYy538JFUC&amp;pg=PA257&amp;dq=tailings+dam#v=onepage&amp;q=tailings%20dam&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;

Үйлдвэрийн төрлөөс хамаарч хаягдлын далан нь химийн хортой нэгдэл бүхий хаягдал агуулдаг учраас доошоо болон далангийн дотуур шүүрэх шүүрэлтээс маш сайн хамгаалсан байх шаардлагатай. Ус болон [[булинга]]ны түвшин хүрээлэн байгаа орчинд халгүй байхаар тохируулагдах ба зарим үед хаягдлын далангаас ус авч ашиглах тохиолдолд байна.&lt;ref name=&quot;taildam&quot; /&gt;

=== Материалаар ангилах ===

==== Төмөр боомт ====
{{main|Төмөр боомт}}
[[File:RedridgeSteelDam02.jpg|thumb|Улаан нурууны төмөр боомт, Мичиганд 1905 онд баригдсан]]
[[Төмөр боомт|Төмөр далан]] нь 20-р зууны эхэн үед богино хугацаанд хэдэн ширхэг баригдсан далангийн төрөл ба урны даралтыг хүлээн авах дугариг хэлбэртэй төмөр хавтан, түүнийг ачааллыг хүлээж авах дамнуруу бүхий бүтээцлэлтэй байжээ. Барилгын бүтээцийн тогтворшилтоос нь авч үзвэл барилгын үйлдвэрлэл, зэврэлтээс хамгаалах техникийг боловсронгуй болгочиховол өрөгт, бетон ба чулуун далангаас хямд, модон далангаас илүү бат бөх байх боломжтой. Гэвч энэ далангийн төрлийг олон барьж чадаагүй юм.

==== Модон боомт ====
[[File:Dam Timber Crib.jpg|thumb|left|Мичиган дахь сал хэлбэрийн модон боомт, 1978 оны зураг.]]
[[Модон]] далан нь аж үйлдвэрийн хувьсгалын үед чухал газруудад түргэн хугацаанд усны эх үүсвэрийг бий болгоход хэрэглэгдэж байжээ. далангийн өндөр хязгаартай, насжилт багатай гэсэн шалтгаанаар орчин үед энэ төрлийн далан баригдаагүй боловч модон бүтээцлэл нь тогтмол нойтон байвал торх шиг эдэлгээтэй байж усны найдвартай санг бий болгох юм. Модон далан барих хамгийн тохиромжтой газар нь ул хөрс чулуулаг багатай, цементийн тээвэр хол хийх, модны арвин их үүсвэртэй газар байх ба бага түрэлтэт, тохируулах далан барих боломжтой. Хойт Америкийн зүүн хэсэгт баригдсан байсан ихэнх модон далангууд нурсан ба тэдгээрийн заримых дээр нь давхарлаж шороон далан барьсан нь далангийн тогтворшилтонд эерэг нөлөөтэй байдаг. Хоёр нийтлэг модон далангийн хэлбэрүүд байх ба тэдгээрийг ''сал'' хэлбэрийн ба ''самбар'' хэлбэрийн гэж ангилна.

''Модон сал'' далангууд нь гүн суулгасан модон шон болон түүнтэй эвлүүлж зангидсан модон хүрээнээс бүтэх ба гол хэсэгт дүүргэлт болгон хөрс, чулуу хийдэг. Модон чул рам бүхий далан байж болох ба барих арга нь модон байшинтай ижил юм. Хүнд гуалингууд нь далангийн нүүрэн хэсэгт байрлах ба далангийн тогтворшилтыг жингээрээ бий болгож байдаг. Усны түвшин өргөх зориулалттай хөвдөг модон далангуудыг 19-20-р зууны эхэн үед хэрэглэж байжээ.

''Модон самбар далан'' нь [[түшиц хана]] шиг нимгэн хийцтэй ба дээд болон доод хашицаас тулах олон тулгуур шонгуудаас тогтоно. Их биеийг зангидсан гуалингаар хийх ба гол хэсэгт нь жинг нэмэх үүднээс бул чулуу, элс хайргыг хийдэг байжээ.

=== Бусад төрлүүд ===

==== Түр боомт ====
{{main|Түр боомт}}
[[File:Dam Coffer.jpg|thumb|Монтегомеригийн сувгийн хаалт ба даланг барих үед ашигласан түр далангийн схем]]
[[Түр боомт|Түр далан]] нь жижиг далан хэлбэрийн далан ба ихэвчлэн түр хугацаанд баригдах учир ийнхүү нэрэлжээ. Энэ далан нь усны газаргын түвшнээс доош өндөржилт бүхий эсвэл усанд автсан барилгын талбайг уснаас хамгаалах үүрэгтэй.  Бетон, мод, ган, ул хөрс гэсэн материалаар баригдах боломжтой ба мод ба төмөр ашиглаж байгаа үед гүн зоолтын шонгуудыг бат бэх байх үүднээс ашигладаг. Түр далан нь ихэвчлэн усан орчинд хуурай нөхцөлд хийгдэх шаардлагатай ажилд хэрэглэгдэхээс гадна хөрсний уснаас хамгаалах зорилгоор барига байгууламжийн суурийн ажилд хэрэглэгдэнэ. Мөн үзэх [[Түшиц хана]]. Мөн түр даланг далай дээрх газрын тос олборлох платформуудыг засварлахад ашигладаг. Иймэрхүү тохиолдолд далан нь ус нэвтрэхээргүй метал хавтангуудаар гагнагдаж хийгдэх ба дотор нь агаар дүүргэж усыг гадагшлуулна.

==== Байгалийн боомт ====
далан нь байгалийн геологийн хүч, газрын тиктоник хөдөлгөөн шилжилтийн улмаар бий болж болно. [[Галт уулын боомт|Галт уулын даланг]]ууд нь [[базалт]] болон [[лав]]ын урсгалаар гол болон нуурын урсгалын хэсэгт бий болж хэлбэржих ба үүний үр дүнд байгалийн хиймэл нуур үүснэ. Үүний жишээ нь 1.8саяаас 10мянган жилийн өмнө тооцогдох Уинкарат галт уулын талбай ба энэ нь АНУ-ын Аризонагийн хойт хэсэг Колорада гол дээр лаван даланг бий болгожээ. даланг нурахаас өмнө 800км орчим урттай нуур тогтдог байжээ. [[Мөсөн гол|Мөстлөгийн нөлөөгөөр]] байгалийн далан бүрдэн бий болох боломжтой ба Монатанад Кларк Форк гол дээр мөсөл хавтангуудын нөлөөгөөр далан хэлбэржсэн ба 7780км квадрат талбай бүхий [[Миссоулагийн нуур]]ыг сүүлчийн мөстлөгийн үед бий болгожээ. Голын ёроол дахь мөсний хуримтлал нэмэгдсэнээр үүссэн нуур цөөнгүй байх ба үүнийг нэг жишээ нь [[Платхиэд нуур]] юм. Мөн Монтана дахь ([[Мөсөн хуримлалаар үүссэн нуурууд]]-ийг үзэж болно).

Газар хөдлөлт, хөрсний гулсалт гэх мэт байгалийн аюул нь тухайн орчиндоо түр болон мөнхийн далангуудыг бий болгох боломжтой. [[Тажикистан]] улсад [[Усой боомт|Усой далан]] нь түүхэн жишээ мөн бөгөөд хөрсний гулсалтаас болж Мургхаб голыг хааж Сарез нуурыг үүсгэжээ. 560м өндөр учир байгалийн болон хүний гараар бүтсэн далангуудаас хамгийн өндөр далан болж байгаа юм. Саяханы жишээ гэвэл Тажикестаны Хунза гол дээр хөрсний гулсалтаас болж [[Аттабад нуур]] үүссэн байна.

Шинээр бий болох байгалийн далан нь хүний суурьшил болон дэд бүтэцэд тодорхой хэмжээгээр сөрөг нөлөөлж байдаг. далан нь хүний гараар бүтсэн шиг тогтворшил сул байх хандлагатай тус задарч аюул учруулж болохоос гадна дээд хашицдаа үнэ бүхий гадар нутгийг далан бий болж усан доор оруулах магадлал бий. [[Вайоминг]]ийн хойт хэсэгт 1927 оны хөрсний гулсалтын улмаас бий болсон далан задарч Келли суурин болон зургаан хүний амь нас аван оджээ.

===== Минжний боомт =====
{{main|Минжний боомт}}
[[Минж]]нүүд нь амьдрах орчноо бүрдүүлэхийн тулд мод болон шавраар далан барьдаг. Мөн далан барьж газрын зарим хэсгийг усанд автуулсанаар махчин амьтадаас өөрсдийгөө хамгаалж нуугдаж явахад тустай байдаг байна. Усанд автсан газар нутаг нь өвлийн улиралд минжнүүдийн хоол тэжээлийн эх үүсвэр болдог байна.

== Барилгын элементүүд ==

=== Усан цахилгаан станц ===
[[File:Water turbine.svg|thumb|upright|[[Усны турбин|Гидравлик турбин]] ба [[цахилгаан генератор]]ын хамт.]]

{{main|Усны эрчим хүч}}

2005 оны байдлаар, далан бүхий усан цахилгаан станц нь дэлхийн эрчим хүчний 19 хувь, [[сэргээгдэх эрчим хүч]]ний 63 хувийг эзлэж байна.&lt;ref name=&quot;REN21-2006&quot;&gt;{{Webarchiv|url=http://www.ren21.net/globalstatusreport/download/RE_GSR_2006_Update.pdf |wayback=20110718181410 |text=Renewables Global Status Report 2006 Update |archiv-bot=2023-09-26 07:46:31 InternetArchiveBot }}, ''[[REN21]]'', published 2006, accessed 16 May 2007&lt;/ref&gt; Эдгээрийн ихэнх хувь нь томоохон далангуудаар үйлдвэрлэгдэх ба Хятадад жижиг оврын усан цахилгаан станц маш өргөнөөр хэрэглэгдэх ба дэлхийн энэ төрлийн усан цахилгаан станцын 50 гаруй хувийг дангаараа бүрдүүлнэ.&lt;ref name=&quot;REN21-2006&quot; /&gt;

Усны эрчим хүчн нь далангаар бий болсон усны [[потенциал энерги]]-ээс гарах ба [[усан турбин]] ба [[цахилгаан генератор|генератор]] нь үндсэн тоноглол нь юм. [[Турбин]]ыг эргүүлэхийн өмнө даланд хашигдсан потенциал энерги бүхий усыг [[түрэлтэт хоолой]] гэж нэрлэгдэх том хэмжээний хоолойгоор дамжуулан турбинд өгнө. Энэ энгийн загвар дээр үндэслэн [[усан цэнэгт усан цахилгаан станц]] их ба бага хэрэглээнд тохируулан ажиллах ба түвшний ялгаа бүхий [[усан сан]]гуудад усаа ээлжлэн шилжүүлнэ. Хэрэглээ бага байгаа үед, илүүдэл үйлдвэрлэсэн цахилгааныг насост өгч дээд усан санд усыг доод усан сангаас шахна. Харин их хэрэглээтэй үед, Дээд усан сангаас доод усан санлуу усыг турбинаар дамжуулан шилжүүлэх болно. Энэ үед турбин эрчим хүч үйлдвэрлэн хэрэглээг хангах болно.(Жишээ харах [[Диорвик Цахилгаан станц]].)

[[File:Hydroelectric dam.svg|thumb|left|УЦС бүхий боомтын хөндлөн огтлол.]]

=== Ус хаяур ба гаргах барилга ===
[[File:Llyn Brianne spillway.jpg|upright|thumb|Spillway on [[Llyn Brianne]] боомт, [[Wales]], soon after first fill.]]

{{main|Ус хаяур}}

''Ус халиагуур'' буюу ус хаяур нь далангийн дээд хашицаас доод хашицруу усан сангаас илүүдэж буй усыг аюулгүй шилжүүлэх үүрэг бүхий хэсэг юм. Ихэнх ус халиагуур нь [[Үерийн хаалт]]аар тоноглогдсон байх ба ус халиагуураар өнгөрөх усны хэмжээг хянаж тохируулж байдаг. Ус хаяур нь дараах төрөлтэй байна: хэвийн ус гаргах зориулалт бүхий барилгыг ''үйлчилгээний ус гаргуур'' эсвэл ''ус гаргах барилга'' гэж нэрлэнэ. Ус гаргах барилгын хэмжээнээс илүүдсэн усыг гаргах зориулалттай ''туслах ус гаргуур'' гэж бас байна. Туйлын үертэй хүнд нөхцөлд ажиллах ''аварын ус хаяур'' гэж байх ба энэ үед өмнөх хоёр төрлийн ус гаргах барилгатайгаа хосолж ажиллаж болно. ''[[Босгот]]'' ус халиагуур нь урсац хтэй боловч бага өндөртэй шороон даланд хэрэглэгдэнэ.

Ус хаяур нь түүний тогтворшилтонд аажим нөлөөлөх, ус халиагуур дээгүүр өнгөрөх усны урсгалын [[турбулент|динамик үйлчлэл]], коррози, [[кавитаци]] гэх мэтээр элэгдэж элээгдэж байдаг. [[Пеннсилвани]]йн [[Жонстаун]]д Жонстауны үер (&quot;1889 оны алдарт үер&quot;) Өмнөд Форк далангийн дээгүүр хальж байсан нь ус хаяурын хангалтгүй тооцооны үр дүн юм.

Аварын ус хаяурын төсөл тооцоо хийхдээ усны урсгалын турбулент чанар хамгийн бага байхаар ус халиах гадаргуугын хэлбэрийг сонгож авах ба барьсаны дараа үргэлж элэгдэл цууралтын хяналтыг явуулж байх ёстой. Элэгдэл болон кавитацид хамгийн тэсвэртэй ус халиах муруйн хэлбэр бол парабол хэлбэр бөгөөд түүнийг практик хэлбэртэй ус халиагуур гэж нэрлэдэг.

== Боомт барьж байгуулах ==

=== Нийтлэг шаардлага ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;margin-right: 0;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; | Үйл ажиллагаа
! scope=&quot;col&quot; | Жишээ
|-
! scope=&quot;row&quot; | Эрчим хүч үйлдвэрлэх
| [[Усны эрчим хүч]] бол дэлхий дээрх эрчим хүчний нэг гол үүсвэр юм. Олон улс орон эрчим хү үйлдвэрлэх зорилгоор гол мөрөн дээрээ далан болон усан цахилгаан станцуудыг барьсан байдаг. Жишээлбэл, [[Өмнөд америк]] дахь Парана гол дээр баригдсан [[Итайпу боомт|Итайпу далан]] нь 14 [[Ватт|ГВт]] эрчим хүч үйлдвэрлэх ба [[Парагвай]] улсын эрчим хүчний 93%-ийг, [[Бразил]] улсын эрчим хүчний 20%-ийг дангаараа хангаж байна.
|-
! scope=&quot;row&quot; | Ус хангамж
| Дэлхий дээр олон хот суурин гадаргын усыг хуримтлуулж унд ахуй, үйлдвэрлэлдээ хэрэглэж байна. [[Лондон]] хот – Тамес голоос, [[Честер]] хот Дее голоос гэх мэт. Эдгээр нь бага түрэлтэт далангууд мөн ус халиагуураар бий болсон гадаргын усны эх үүсвэртэй хотууд юм. Харин их хэрэглээтэй тохиолдолд томоохон далан бүхий усан санг хэрэглэх ба үүний жишээ нь каскад усан сангийн [[Клаервен]] далан юм.
|-
! scope=&quot;row&quot; | усны эх үүсвэр / усжуулалт, услалтын систем
| [[хөдөө аж ахуй|Хөдөө аж ахуй]] ялангуяа [[усжуулалт]]ын зорилгоор эрт үеэс голын урсацыг тохируулах далан барьж ашиглаж ирсэн байдаг.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Impact of Agricultural Development on Aquatic Systems and its Effect on the Epidemiology of Schistosomes in Rhodesia|quote=Recently, agricultural development has concentrated on soil and water conservation and resulted in the construction of a multitude of dams of various capacities which tend to stabilize water flow in rivers and provide a significant amount of permanent and stable bodies of water.|work=The careless technology : ecology and international development |format=|&lt;!-- unused_data=/Chapter%208A%20-%20The%20Careless%20Technology.pdf --&gt;|editor1= 	M. Taghi Farvar|editor2=John P. Milton|author=C. J. Shiff|OCLC=315029|publisher=Natural History Press|date=1972|pages=102-108}}&lt;/ref&gt; Бусад тохиолдолд болох усны түвшин тохируулах зорилгоор далан барьж ашигладаг. Жишээ нь [[Арал тэнгис]]ийн усны түвшинг тохируулж байхаар Берг Страйт даланг барьж ашиглаж байна.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kazakhstan|work=Land and Water Development Division|year=1998|quote=construction of a dam (Berg Strait) to stabilize and increase the level of the northern part of the Aral Sea.}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | Үерээс хамгаалах
| Вэбстерийн [[Хар ус боомт|Хар ус далан]] болон [[Нью-Хэмпшир]] дахь [[Дельта ажил]]лагаанууд нь үерийн аюулаас хамгаалах зорилготой далан болон далангийн ажлууд юм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nae.usace.army.mil/recreati/bwd/bwdfc.htm|title=Blackwater Dam|work=US Army Corps of Engineers|quote=The principal objective of the dam and reservoir is to protect downstream communities|access-date=2018-02-16|archive-date=2013-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20130228142956/http://www.nae.usace.army.mil/recreati/bwd/bwdfc.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | Орчны нөхөн сэргээлт
| далангууд (эсвэл [[далан]]гууд) нь хүний хэрэглээнд үндэслэн газар нутгийг сэргээн засварлахад хэрэглэгдэж ба зарим бүс нутгшийг усанд автуулах, заримыг нь уснаас хамгаалах гэх мэт олон үүрэгтэй хийгдэнэ.
|-
! scope=&quot;row&quot; | Ус хуваарилах
| Ердийн жижиг далангууд нь усжуулалт, ус хангамж, эрчим хүчинд ус хуваарилах үүрэгтэй баригдах ба өөр ямар нэгэн илүүдэл функ буюу зорилго байдаггүй. Заримдаа, хуваарилах далан нь ус ихтэй бүс газраас ус багатай газарлуу ус шилжүүлэх эсвэл нэг усан сангаас нөгөө усан санд ус шилжүүлэх үүрэгтэйгээр баригдана. Харах: [[Хуваарилах боомт|Хуваарилах далан]].
|-
! scope=&quot;row&quot; | Усан зам
| далан нь гүн ихтэй усан сан үүсгэх учир тэнд усан тээвэр хөгжих ба голын доод ба дээд хашицад тусгай шлюз гэж нэрлэгдэх усан онгоц шилжүүлэх барилгын тусламжтайгаар шилжүүлнэ. Томоохон голууд дээр баригдах далангууд нь ихэвчлэн шлюзтэй баригдах ба дээд хашицад усан замаар их зам туулах боломжийг бий болгодог. Мөн гүехэн гол дээр цувраа далангууд барьж усан онгоц хөвөх явах боломж бүхий гүнийг үүсгэн усан тээврийг хийж болдог.
|-
! scope=&quot;row&quot; | Амралт ба спорт, усан орчны үзэсгэлэн
| далан нь дээрх маш олон шалтгаанаар хэрэглэгдэхээс гадна зарим тохиолдолд хавсрага хэрэглээнүүд гарч ирдэг. Зарим хүмүүсийн гоо зүйн сонирхол болон амралт сувилалын шалтгаанаар далан бүхий усан сантай газар амралт, аялалын бүсийг бий болгодог. Усан сангийн эргэн тойрон ногоон мод, өвсөөр ихэнхдээ хучигдсан зөөлөн дулаан уур амьсгалтай, эрчим хүчтэй байх учир хүмүүсийн амрах дуртай газруудаар сонгогддог. Мөн нууранд загас үржүүлэх гэх мэт усан орчны баялагуудыг бүтээж болно.
|}

Дээрхи зорилгууд нь өөр өөрийн шалгуур, шаардлагуудтай байх учир бүгдийг нь хослуулсан далан бүхий усан сан ховор байна. Усны эрчим хүчний зориулалттай далан аль болох их ус хуримтлуулж их эрчим хүч гаргахыг зорьдог бол усан тээврийн зориулалттай далан нь аль болох усны түвшинг тогтмол байлгахыг эрмэлздэг. Орчин үед далангийн менежмент, усан сангийн оновчлол, ажиллагааны төлөвлөгөө нь аж ахуй эрхлэгчдийн гол асуудал болж байна.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lake Diefenbaker Reservoir Operati ons Context and Objectives|url=https://www.wsask.ca/Global/Lakes%20and%20Rivers/Dams%20and%20Reservoirs/Operating%20Plans/Developing%20an%20Operating%20Plan%20for%20Lake%20Diefenbaker/DiefenbakerReservoirOperationsContextandObjectives.pdf|publisher=Saskatchewan Watershed Authority|accessdate=27 June 2013|archive-date=6 Аравдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006081822/https://www.wsask.ca/Global/Lakes%20and%20Rivers/Dams%20and%20Reservoirs/Operating%20Plans/Developing%20an%20Operating%20Plan%20for%20Lake%20Diefenbaker/DiefenbakerReservoirOperationsContextandObjectives.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== Байрлал буюу хөндлүүр ===
[[File:Takato Dam discharge.jpg|thumb|[[Такато боомт|Такато боомтын]] ус хаяж буй зураг]]
Далан барих газрын хамгийн тохиромжит хэсэг бол голын [[голдирол]] дахь гүн болоод нарийн [[хавцал]] юм. Далангийн тэргүүн зорилго нь голын усыг хуримтлуулж хиймэл нуур бүхий усны нөөцийг бий болгох явдал юм. Хөндлүүр нь бага зардлаар далан босгож их ус эсвэл тооцоот хэмжээний усыг хуримтлуулахад хүрэлцээтэй тохирч байх ёстой. Эдийн засгийн хамгийн чухал асуудал нь далангуудын өртгийн харьцаа байдаг. Мөн нийгмийн талаас авч үзвэл усан сангийн дор орох газар нутаг нь эдийн засгийн эргэлтэнд ордоггүй, ач холбогдол багатай газар байх хэрэгтэй.

[[Инженерчлэл]] ба [[инженер геологи]]йн талаас далан баих хөндлүүрийн орчимд дараах зйүлсийг авч үзнэ:
* Ул хөрс болон хөндлүүрийн орчмын [[ус нэвтруулэх чадвар]]
* [[Газар хөдлөлт]]ийн судалгаа
* [[Хөрсний гулсалт]], нуралт ба [[наруугын тогтворшил]]
* Голын усны түвшин, гидрологи
* Хөндлүүр ба дээд хашиц талын талбайн топографийн зураглал
* Их үерийн хэмжээ
* Усан сангийн хагшаажилт
* [[Усан сангийн хүрээлэн буй орчны нөлөөлөл|Байгаль орчны нөлөө]] тухайлбал голын загасны нүүдэл (харах [[Загас гаргуур]]), ой болон хээрийн амьтадад үзүүлэх нөлөө, усны чанар
* Хүний амьдралд нөлөөлөх нөлөөлөл
* Усан санд автах талбайн судалгаа, нүүлгэн шилжүүлэлт
* Төлөвлөж буй барилгын болон усан сангийн талбайгаас байгалийн болон хүний гараар бий болсон хортой цэгүүдийг судлах шилжүүлэх

=== Нөлөөллийн үнэлгээ ===
Нөлөөллийн үнэлгээ хэд хэдэн чиглэлээр хийгддэг: даланг барьсанаар бий болох хүний нийгэм эдийн засгийн өсөлт (хөдөө аж ахуй, ус, эрчим хүч, үер усны аюул), далан ба усан сангаас үзүүлэх хээрийн ан амьтад байгальд үзүүлэх нөлөөлөл, геологит үзүүлэх нөлөөлөл (газар доорхи усны хөдөлгөөн), хүний амтдрал дахь сөрөг нөлөөлөл (нүүлгэн шилжүүлэлт, [[Архелоги]]йн болон соёлын олдворыг илрүүлэлгүй усанд автуулах, мөн нүүлгэн шилжүүлэх).

==== Байгаль орчны нөлөөлөл ====
[[File:Dam-pollution.JPG|thumb|Мод болон хогын хуримтлал боомтын дээд хашицад бий болсон байдал]]
{{main|Усан сангийн байгаль орчны нөлөөлөл}}
далангаар бий болсон усан сан нь голын экологийн байдалд маш олон эерэг ба сөрөг нөлөөллийг үзүүлдэг. далангаас дооших голын хэсэгт жилийн турш тогтмол ус өгөгдөх эсвэл, хөрөөний ир мэт огцом хэлбэлзэлтэй урсац өгөгдөх, зарим тохиолдолд ямар ч ус өгөгдөхгүй байх нь тухай орчинд их нөлөөлж байдаг. Турбинаар өнгөрөх усанд агуулагдах ууссан хагшаасны хэмжээ бага байх учир доод хашицад гарсаныхаа дараа голын ёроолыг угаах зэрэг үр дүнг үзүүлдэг байна. Жишээлбэл, [[Глен Хавцлын боомт|Глен Хавцлын далан]] голын өдөр бүрийн урсацын циклийг өөрчилсөнөөр далангийн доод хэсгийн голын голдирод [[элсэн овгор]] үүсгэх зарим хэсэгт голдиролын [[элэгдэл]] бий болгосон байна.

Хуучны далангуудыг авч үзвэл тэдгээрт загас гаргах ямар нэгэн суваг цувц байдаггүй ба дээд хашицад загаснуудыг хуримтлуулан тэдгээрийн байгалийн амьдралын мөчлөгийг тасладаг байна. Харин [[загас гаргуур]] барьсанаар харьцангуй загасны нүүдэл чөлөөтэй болж түрс шахалт ихсэж тоо толгой нь нэмэгдсэн олон далангуудын жишээ байна. Гэвч одоогийн загас гаргуур загасны байгалийн амьдрал дахь үйл явц тухайлбал [[түрс (биологи)|түрс шахалт]] гэх мэтийг бүрэн дэмжиж чадахгүй байна. Зарим газарт, залуу загаснуудыг (&quot;жараахай&quot;) хагас жилийн турш доод хашицад чиргүүлийн тусламжтайгаар шилжүүлж байсан тохиолдолд байдаг. Судалгаа идэвхитэй хийгддэг газар нутагт турбин ба далангаас усан орчны амьдралд нөлөөлөх нөлөөлөл бага байгааг тогтоосон байна.

Том далангууд нь тухайн голын экосистемийг хэсгээс нь өгсүүлээд бүхэлд нь өөрчлөх боломжтой байдаг ба усан санд автсан талбайн үнэ цэнэ ихтэй бол их гарз учирна. Мөн том далангуудын усан сан газар хөдлөлтийн үед хэрхэн хариу үйлчлэл үзүүлэх эсэх талаар нарийн судалгаа тооцоолол хийгдсэн байх ёстой.

далангууд нь [[Дэлхийн дулаарал|дэлхийн дулааралд]] нөлөөлдөг гэж үздэг. Усан сангийн усны түвшний хэлбэлзэл нь метань шиг [[хүлэмжийн хий|ногоон хүлэмжийн хий]] үүсгэх гол нөхцөл болдог.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://frenchtribune.com/teneur/1212763-water-reservoirs-behind-rising-greenhouse-gases|title=Water Reservoirs behind Rising Greenhouse Gases|work=[[French Tribune]]|date=9 August 2012 | accessdate = 9 August 2012}}&lt;/ref&gt; Халуун орны далангуудын усан сан, тэдгээрийн орчинд усны түвшний хэлбэлзэлд ил гарсан газарт бий болох биологийн үйлчилгээнээс их хэмжээний хүлэмжийн хий ялгардаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/global-warming/Dams-the-latest-culprit-in-global-warming/articleshow/15403985.cms|title=Dams the latest culprit in global warming|work=[[Times of India]]|date=8 August 2012 | accessdate = 9 August 2012}}&lt;/ref&gt;

==== Нийгэмд үзүүлэх нөлөөлөл ====
Хүний нийгэмд үзүүлэх нөлөө маш чухал асуудлын нэг. [[Ник Куллатер]] ''Өлсгөлөн дэлхий: Азийн ядуурлын эсрэг Америкийн хүйтэн дайн'' гэсэн бүтээлдээ далан ба усан сан нь нийтлэг эрх ашигт тулгуурлан хийгдэх ба засгийн газрын эрх мэдэл хүслээр шийдэгддэг гэж дүгнэжээ. Тэрээр нэг жишээ дурьдсан нь Энэтхэгийн дотоод яамны сайд Мораржи Десай 1960 онд тосгоны оршин суугчдад хийсэн ярилцлагандаа хэрэв хамтран ажиллаж дэмжихгүй бол [[Пон боомт|Пон далангаас]] ус өгөхгүй байхаар сануулж байжээ.&lt;ref&gt;Cullather, 110.&lt;/ref&gt;

Өөр нэг нийтлэг эрх ашгийн төлөө төрийн хүчээр бий болсон далангийн жишээ бол ,Хятадын [[Хөх мөрөн]] дээр баригдсан [[Гурван хавцлын боомт|Гурван хавцлын далан]] нь ([[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]) [[Хүүвэр боомт|Хүүвэр далангаас]] 5 дахин том ба 600км урт усан санг үүсгэж эрчим хүч үйлдвэрлэж байгаа ба сая сая айл өрхийг нүүлгэн шилжүүлж, асар олон үнэт дурсгалт түүхийн олдворууд усан доор автсан ба голын экологийн өөрчлөлтөнд их нөлөөтэй далангуудын нэг юм.&lt;ref name=&quot;Bbc060520&quot;&gt;{{cite news
| publisher=china-embassy
| url=http://www.china-embassy.org/eng/zt/sxgc/t36502.htm
| title=Three Gorges dam wall completed
| date=20 May 2006
| accessdate=21 May 2006
}}&lt;/ref&gt; Судалгаагаар, 40–80 сая хүн далангийн барилгаас болж гэр оронгоо нүүлгэж зарим нь гэр оронгүй болсон гэсэн тооцоо байдаг.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://internationalrivers.org/en/way-forward/world-commission-dams/world-commission-dams-framework-brief-introduction |title=World Commission on Dams Report |publisher=Internationalrivers.org |date=29 February 2008 |accessdate=16 August 2012 |archive-date=13 Есдүгээр сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080913152808/http://internationalrivers.org/en/way-forward/world-commission-dams/world-commission-dams-framework-brief-introduction |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== Эдийн засагт үзүүлэх нөлөөлөл ====
[[Усны эрчим хүч|Усан цахилгаан станц]]ын барилгын ажил нь [[хүрээлэн буй орчны нөлөөлөл]], голын урсацын олон жилийн судалгаа, боломжит хөндлүүрийн судалгаа гэх мэт нарийн судалгаанаас гадна уламжлалт [[дулааны цахилгаан станц]]тай эсвэл бусад боломжит эрчим хүчний эх үүсвэртэй харьцуулагдаж байж хийгдэх ёстой. Гол дээрх хөндлүүрүүд эдийн засгийн хувьд ач холбогдолгүй боловч ганц байгаа боломжит хөндлүүр нь суурьшлийн бүс буюу эрчим хүч хэрэглэгчээс хол бол цахилгаан эрчим хүч дамжуулах шугамын зардал их байж болно. Гэх мэт өөр өөр маш олон боломжит хувилбар дээр суурилж шийдэлд хүрэх нь чухал байдаг. Мөн тухайн орчны уур амьсгал, гидрологийн богино бага урт хугацааны үечлэл, газрын доорхи усны хөдөлгөөн, цэвдэг хайлалт гэх мэт нөхцөлд хэр мэдрэмтгий, хэрхэн ажиллах төлөвлөгөө, эсвэл сайжруулалтыг тусгаж өгнө. Урсацын урт хугацааны багасалтанд хэт мэдрэмтгий бол усан цахилгаан станцаас өөр эх үүсвэр судалж үзэж болно.

Гэхдээ нэгэнт баригдаад ашиглалтанд орсон, засвар үйлчилгээний чанарын өндөр түвшинтэй станц бол бусад төрлийн эх үүсвэрүүдийг бодход хямд төсөр ашигтай ажиллах тохиолдол элбэг бий. Ямарч нүүрс, шатхуун шатаалгүйгээр эрчим хүч гаргах ба цөмийн болон салхины эрчим хүчээс хямд цахилгаан гаргана.{{citation needed|date=August 2007}} Хэрэглээнд тулгуурлаж ажиллаж чаддагаараа [[салхины эрчим хүч]]нээс давуу талтай юм.

== Боомтын эвдрэл ==
{{main|Боомтын эвдрэл}}
[[File:Teton Dam failure.jpg|thumb|Тетон далангийн эвдрэлийн дараа усан сан хоосорсон үе.]]
[[File:International special sign for works and installations containing dangerous forces.svg|thumb|right|Аюултай ажил болон хүнд барилга угсралтын үед хэрэглэдэг олон улсын тэмдэг]]
Хэрэв далангийн их бие нурсан, угаагдсан ямар нэгэн байдлаар задарсан бол доод хашицад бий болох аюул нь гамшгийн хэмжээнд хүрч болно. далангийн их биеийн [[Хэв гажилтын хяналт|хэв гажилт, суултын хяналт]] болон хажуу завьж болон суурь, дотоод шүүрэлтийн хяналт ажиглалтын дүнд илрэх ямар нэгэн алдааг хэрэв аюултай тохиолдолд далан нурахаас өмнө доод хашицад оршин суух иргэдэг мэдээлж сэрэмжүүлэх арга хэмжээ авах ёстой. Ихэнх далангууд усан сангийн түвшин болон шүүрэлтийн хэмжээг байнга хянах системээр тоногдлогдсон байдаг. далангийн нуралт эвдрэлийн түгээмэл шалгаан нь далан дотуур болон сууриар шүүрэх шүүрэлт байдаг. Үүнээс сэргийлэх арга нь далангийн буурийн ан цавт чулуулагт өрөмдөж гаргасан цооногт даралттайгаа цемент шахаж ан цавийг бөглөх ба үүний цементаци хийх гэж нэрлэдэг. Энэхүү цементлэгдсэн цооногуудын олонлог нь далангийн бууринд цементэн хөшиг бий болгож шүүрэлтийг тэр хэмжээгээр бууруулж өгдөг.

далангийн барих технологи хөгжиж байх үед, далан нь аюул агуулсан барилгын ажил гэж тооцогдож байгаль болон хүний аж төрөх, эрүүл мэндэд нөлөөлөх нөлөөллийг тусгай баримт бичиг журмаар зорицуулдаг байжээ. Тухайлбал, далангийн барилгын ажилд хамрагдаж байгаа хүн бүр [[Олон улсын хүмүүнлэгийн тухай хууль]] (IHL) ба бусад дүрмүүдээр хамгаалагдах ба тэдгээрт заасан эрх зөрчигдөж байвал ажиллахгүй байх, эсвэл барилгын ажлыг зогсоох хүртэл арга хэмжээ авдаг байжээ. Хөнгөвчлөх тодорхйололт нь, IHL-ийн дүрмээр тодорхойлогдсон нэг тэнхлэгт орших гурван шар тойрог бүхий [[хамгаалалтын тэмдэг]]ийг ашигладаг.
Бусад далангийн эвдрэлийн шалтгаан нь ус хаяурын буруу тооцооны уршиг, шороон далангийн дотуурх шүүрэлт, шүүрэлтийн гуурс үүсэх, буурь суурийн бат бус байдал, ус халиагуурын алдаа [[Өмнөд Форк боомт|Өмнөд Форк далан]]), геологийн муу судалгаа болон тогтворгүй байдал ([[Важонт боомт|Важонт далан]], [[Малпассет боомт|Малпассет далан]], [[Тесталинден боомт|Тесталинден далан]] гэх мэт), гаргах барилгын муу аричлгаа засвар ([[Лавн нуур боомт|Лавн нуур далан]], [[Вал ди Става боомтын сүйрэл|Вал ди Става далангийн сүйрэл]]), хэт их хур тунадасны нөлөө ([[Шакидор боомт|Шакидор далан]]), [[газар хөдлөлт]] болон хүний буруутай нөлөөлөл тухайлбал компьютер тооцооны алдаа ([[Бупалло голын боомт|Бупалло голын далан]], [[Дале Дик усан сан]], [[Таум Саук усан цэнэгт усан цахилгаан станц]] гэх мэт) зэрэг юм.

Тэмдэглүүштэй хүний үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй далангийн сүйрэл нь [[Рояал агаарын хүчин]] [[No. 617 Squadron RAF|'Дамбурстер']] онгоцоор [[Дэлхийн 2-р дайн]]ы үед [[Герман]]д хэд хэдэн цохилт өгөхөөр төлөвлөсөн ба үүнд [[Эдэр]] гол, [[Рухр гол]] дээр эрчим хүч үйлдвэрлэдэг 3-н даланг сонгон авч эрчим хүч дэд бүтцийн гачигдалд оруулах зорилгоор бөмбөгдсөн байна. Сүүлд нь эдгээрээр сэдэв болгон хэд хэдэн уран сайхны кино бүтээжээ.

2007 оноос, Недерландад IJkdijk гэсэн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхэлсэн ба далан ба далангийн эврдэлийг урьдчилан тодорхойлж сануулга өгөх шинэлэг системийг эрж хайж боловсруулж эхэлжээ. Хөтөлбөрийн судалгааны талбайд бүхэл бүтэн далан болон далангийн системийг нурааж туршилт хийсэн байна. Нуралт болон бусад хэмжилт, дамжуулалтын мэдээллийг тенсор ашиглан дамжуулсан байна.

== Мөн үзэх ==
{{commons|Боомт}}
* [[Усны барилга байгууламж]]
* [[Сувгийн гарц]]
* [[Цементаци]]
* [[Мөсөн боомт|Мөсөн далан]]
* [[Усны инженерчлэл]]
* [[Том боомтуудын жагсаалт|Том далангуудын жагсаалт]]
* [[Усан сан ба боомтуудын жагсаалт|Усан сан ба далангуудын жагсаалт]]
* [[Түрэлгийн далангийн жагсаалт]]
* [[Дэлхийн өндөр боомтуудын жагсаалт|Дэлхийн өндөр далангуудын жагсаалт]]
* [[Барилга]]

== Эшлэл ==
{{reflist|2}}

== Эх сурвалж ==
* {{cite journal
  | last1 = Arenillas
  | first1 = Miguel
  | last2 = Castillo
  | first2 = Juan C.
  | title = Dams from the Roman Era in Spain. Analysis of Design Forms (with Appendix)
  | journal = 1st International Congress on Construction History [20th–24th January]
  | publication-place = Madrid
  | year = 2003
  | url = http://www.traianvs.net/textos/presas_in.htm#_ednref4
  | ref = harv
  }}
* {{cite book
  | last1 = Hartung
  | first1 = Fritz
  | last2 = Kuros
  | first2 = Gh. R.
  | editor-last = Garbrecht
  | editor-first = Günther
  | contribution = Historische Talsperren im Iran
  | title = Historische Talsperren
  | place = Stuttgart
  | publisher = Verlag Konrad Wittwer
  | year = 1987
  | volume = 1
  | pages = 221–274
  | isbn = 3-87919-145-X
  | ref = harv
  }}
* {{cite book
  | last = Hodge
  | first = A. Trevor
  | title = Roman Aqueducts &amp; Water Supply
  | url = https://archive.org/details/romanaqueductswa0000hodg
  | place = London
  | publisher = Duckworth
  | year = 1992
  | isbn = 0-7156-2194-7
  | ref = harv
  }}
* {{cite book
  | last = Hodge
  | first = A. Trevor
  | editor-last = Wikander
  | editor-first = Örjan
  | editor-link = Örjan Wikander
  | contribution = Reservoirs and Dams
  | title = Handbook of Ancient Water Technology
  | series = Technology and Change in History
  | volume = 2
  | year = 2000
  | publisher = Brill
  | location = Leiden
  | isbn = 90-04-11123-9
  | pages = 331–339
  | ref = harv
  }}
* {{cite journal
  | last1 = James
  | first1 = Patrick
  | last2 = Chanson
  | first2 = Hubert
  | title = Historical Development of Arch Dams. From Roman Arch Dams to Modern Concrete Designs
  | journal = Australian Civil Engineering Transactions
  | volume = CE43
  | year = 2002
  | pages = 39–56
  | url = http://www.traianvs.net/textos/archdams_en.htm
  | ref = harv
  }}
* {{cite journal
  | last = Schnitter
  | first = Niklaus
  | title = Römische Talsperren
  | journal = Antike Welt
  | volume = 8
  | issue = 2
  | pages = 25–32
  | year = 1978
  | ref = harv
  }}
* {{cite book
  | last = Schnitter
  | first = Niklaus
  | editor-last = Garbrecht
  | editor-first = Günther
  | contribution = Verzeichnis geschichtlicher Talsperren bis Ende des 17. Jahrhunderts
  | title = Historische Talsperren
  | place = Stuttgart
  | publisher = Verlag Konrad Wittwer
  | year = 1987a
  | volume = 1
  | pages = 9–20
  | isbn = 3-87919-145-X
  | ref = harv
  }}
* {{cite book
  | last = Schnitter
  | first = Niklaus
  | editor-last = Garbrecht
  | editor-first = Günther
  | contribution = Die Entwicklungsgeschichte der Pfeilerstaumauer
  | title = Historische Talsperren
  | place = Stuttgart
  | publisher = Verlag Konrad Wittwer
  | year = 1987b
  | volume = 1
  | pages = 57–74
  | isbn = 3-87919-145-X
  | ref = harv
  }}
* {{cite book
  | last = Schnitter
  | first = Niklaus
  | editor-last = Garbrecht
  | editor-first = Günther
  | contribution = Die Entwicklungsgeschichte der Bogenstaumauer
  | title = Historische Talsperren
  | place = Stuttgart
  | publisher = Verlag Konrad Wittwer
  | year = 1987c
  | volume = 1
  | pages = 75–96
  | isbn = 3-87919-145-X
  | ref = harv
  }}
* {{cite journal
  | doi = 10.2307/3102810
  | last = Smith
  | first = Norman
  | title = The Roman Dams of Subiaco
  | url = https://archive.org/details/sim_technology-and-culture_1970-01_11_1/page/58
  | jstor = 3102810
  | journal = Technology and Culture
  | volume = 11
  | issue = 1
  | pages = 58–68
  | year = 1970
  | ref = harv
  }}
* {{cite book
  | last = Smith
  | first = Norman
  | title = A History of Dams
  | place = London
  | publisher = Peter Davies
  | year = 1971
  | pages = 25–49
  | isbn = 0-432-15090-0
  | ref = harv
  }}
* {{cite book
  | last = Vogel
  | first = Alexius
  | editor-last = Garbrecht
  | editor-first = Günther
  | contribution = Die historische Entwicklung der Gewichtsmauer
  | title = Historische Talsperren
  | place = Stuttgart
  | publisher = Verlag Konrad Wittwer
  | year = 1987
  | volume = 1
  | pages = 47–56 (50)
  | isbn = 3-87919-145-X
  | ref = harv
  }}

== Цахим холбоос ==
{{Wiktionary|dam}}
* [http://www.mathalino.com/reviewer/fluid-mechanics-and-hydraulics/analysis-gravity-dam Gravity Dam Analysis]
* [http://en.structurae.de/structures/stype/index.cfm?doi=3 Structurae: Dams and Retaining Structures]
* [http://hydraulicstructure.blogspot.jp/ Монголын усны барилга байгууламж, эрдэм шинжилгээ судалгааны чөлөөт блог

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Боомт| ]]
[[Ангилал:Усны эрчим хүч]]
[[Ангилал:Ус олборлолт]]
[[Ангилал:Хаалтын байгууламж]]</text>
      <sha1>ozdo1h24jw9ne4lyqdy5stihjck8y4u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цагаан хошоон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64078</id>
    <revision>
      <id>874953</id>
      <parentid>873793</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T17:08:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>874953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13111" sha1="kuibhwvb6dggrjto4xnrnj85bb9g5ww" xml:space="preserve">{{taxobox
|image = Apis mellifera - Melilotus albus - Keila.jpg
|regnum = [[Ургамал]]
|unranked_divisio = [[Цэцэгт ургамал]]
|unranked_classis = [[Эвдикот]]
|unranked_ordo = [[Розид]]
|ordo = [[Fabales]]
|familia = [[Буурцагтан]]
|subfamilia = [[Цэцэгт буурцагтан]]
|tribus = [[Хошоонгор]]
|genus = ''[[Хошоон]]''
|species = '''''Цагаан хошоон'''''
|binomial = ''Melilotus albus''
|binomial_authority = [[Фридрих Казимир Медикус|Medik.]]
}}
[[File:Melilotus albus MHNT.BOT.2008.1.31.jpg|thumb|Цагаан хошоон ({{lang-la|Melilotus albus}}), [[Тулусын байгалийн түүхийн музей]], [[Франц]]]]

'''Цагаан хошоон''' ({{lang-la|Melilotus albus Medik.}}) нь [[Буурцагтан|буурцагтны]] [[Овог (биологи)|овгийн]], өвслөг, нэг ба хоёр наст, [[хошоон]]ы [[Төрөл (биологи)|төрлийн]] нэгэн [[зүйл]] ургамал.&lt;ref name=Mongolian_species&gt;{{cite web |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |publisher=[[Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо]] |url=https://jornada.nmsu.edu/files/Mongolian_species.pdf |format=pdf |accessdate=2017-02-06 |archive-date=2013-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206174417/http://jornada.nmsu.edu/files/Mongolian_species.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Зарим оронд [[тэжээлийн ургамал]] байдлаар тариалагддаг ба гайхамшигтай [[балт ургамал]]. Хатаахад нэмэгддэг өвөрмөц чихэрлэг үнэртэй ба энэ нь түүнд агуулагддаг [[кумарин]]тэй холбоотой. Англиар ''bokhara clover'', ''honey clover'', ''tree clover'', ''sweet clover'', ''white-flowered sweet clover'', ''white sweet clover'', ''white melilot'' гэж олон янзаар нэрлэдэг ба эдгээр нэрийг авахад нь түүний чихэрлэг үнэр нөлөөлсөн бололтой. Цагаан хошооны орос нэр нь ''до́нник бе́лый''.

== Тархалт ==
Цагаан хошоон нь [[Ази]] ба [[Европ]]оос гаралтай. XVII-р зуунд [[Хойд Америк]]т малын тэжээл байдлаар хүргэгдэж тархсан, унаган ургамлуудыг нь шахаж буй [[түүрэмгийлэгч зүйл]]д ({{lang-en|invasive species}}) тооцогддог.

== Сорт ==
=== Поволжский ===
Поволжский сортын цагаан хошооныг [[ОХУ]]-ын [[Самара муж]]ийн Поволжскийн хүрээлэнд гарган авч, 1998 онд бүртгүүлсэн. Поволжский сорт нь нэг наст, 140 - 180 см өндөр ургадаг. Үр нь шар өнгөтэй, зууван, 2.5 мм урттай, 2 мм өнгөнтэй [[буурцаг]]. 1000 үрийн жин 2.2 - 2.8 гр. Үрийн хатуулаг 4-5%. Вегетацийн хугацаа 100 - 120 хоног. Поволжский сортын цагаан хошоон нь хөнгөн [[Хөрс|элсэрхэг]], хар ({{lang-ru|чернозем}}), шохойлог, [[Хөрсний pH|давслаг]] хөрсөнд сайн ургадаг, давс ба хуурайшилд тэсвэртэй. 7 - 9 саруудад цэцэглэж, үр жимс нь боловсорч гүйцэнэ. Нэг ургамал 550 ба түүнээс дээш тооны үр өнгө. Цэгэглэлтийн үед 100 кг ногоон масс нь 18.5 тэжээлийн нэгж ба 3.1 кг шингэцтэй уургийг агуулдаг. Ургацын хэмжээ, ногоон массынх 25 - 27 тн/га, үрийнх 2 - 6 цн/га. Үрийн зориулалттай тариалах тохиолдолд нэг га талбайд 10 кг, тэжээлийнхэд 19 - 26 кг үрийг ашиглана. [[Стратификаци]] хийсэн тохиолдолд үрийн соёлолт 30 - 50 хувь нэмэгдэнэ. Үр суулгах гүн 2 - 5 см. Поволжский сортын цагаан хошооны үр нь соёлох чадвараа арав гаруй жил хадгална. Түүнийг [[ногоон бордуур]] байдлаар ашигладаг, ялангуяа янз бүрийн давслаг, [[Хөрсний pH|хужирлаг]] хөрсүүдийг засахад маш их ирээдүйтэй.&lt;ref&gt;[https://sites.google.com/site/donnikibest/sorta-donnika/donnik-belyj-sort-povolzskij]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}Донник белый, сорт Поволжский.&lt;/ref&gt;

Энэ сорт нь маш сайн [[балт ургамал]] ба 400 - 600 кг/га балын ургацыг өгдөг. Бал нь үнэр амт сайтай ба сайн чанарын балны тоонд багтана. Цагаан хошооны балаар [[Балт зөгий|зөгий]] өвөлжих боломжтой.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://semena58.ru/index.php/donnik-belyj-odnoletnij/povolzhskij |wayback=20170201084248 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 20:38:04 InternetArchiveBot }}Донник белый однолетний, Поволжский.&lt;/ref&gt;

== Ногоон бордуур ==
=== Тэжээл шингээгч === 
Цагаан хошоон нь [[фосфор]], [[кали]], болон бусад [[Ургамлын тэжээл|тэжээлүүдийг]] хөрсний үл уусах [[Эрдэс|эрдсүүдээс]] авах өндөр чадвартай ба энэ тал дээр түүнтэй зэрэгцэх [[бүрхүүл ургамал]] үгүй юм. Түүний үндэсний салаанууд нь хөрсний үл хөндөгдсөн хэсгүүдээс тэжээлийг авах ба хожим түүнийг ялзрах үед эдгээр тэжээлүүд нь дараачийн ургамалд хүртээмжтэй болдог. &lt;ref&gt;[http://www.sare.org/Learning-Center/Books/Managing-Cover-Crops-Profitably-3rd-Edition/Text-Version/Legume-Cover-Crops/Sweet-Clovers], Managing Cover Crops Profitably, 3rd Edition. Хуудас 361.&lt;/ref&gt;

[[Саскачеван]]д ([[Канад]]) 34 жилийн турш хийсэн судалгаагаар, хөрсний фосфорын хүртээмж доошлох тусам өссөөр, 244 см (8 ft) гүнд хамгийн өндөр түвшинд хүрсэн байна. Өвөлжих буудай нь зусах буудайтай харьцуулахад гүн үндэслэдэг учир илүү гүнээс фосфорыг авч чаддаг бол зусах буудай үгүй. [[Микориза]] (VAM) мөөгөнцөрүүд нь [[буурцагтан|буурцагтны овгийн]] ургамлуудын үндэстэй харилцаанд орж хүртээмжтэй фосфорын агууламжыг нэмэгдүүлдэг. &lt;ref&gt;[http://www.sare.org/Learning-Center/Books/Managing-Cover-Crops-Profitably-3rd-Edition/Text-Version/Legume-Cover-Crops/Sweet-Clovers], Managing Cover Crops Profitably, 3rd Edition. Хуудас 69, 70&lt;/ref&gt;

=== Азотын эх сурвалж ===
[[Бордоо#Азотын бордоо|Азотын бордоо]] өргөн тархаагүй байх үед дээд Ойрх умардад хэрэглэгдэж байсан уламжлалт ногоон бордуур. Цагаан хошоон нь нэг га талбайн хөрсөнд 112 кг [[азот]]ыг, тэжээл ба [[ус]] хангалттай үед 224 кг азотыг тус тус хуримтлуулдаг. [[Охайо]] мужид 5-р сарын 15-н гэхэд нэг га талбайн хөрсөнд хуримтлагдсан азотын хэмжээ 140 кг, 6-р сарын 22 нд 174 кг-д хүрдэг бол [[Иллинойс]]ын судлаачид 290 кг гэдэг тоог мэдээлсэн байдаг.

=== Арвин биомасс ===
Хоёр наст цагаан хошооныг хавар тариалаад хоёр жил болгоход 8.4 - 10,0 тн/га (хуурай жингээр тооцоход) [[биомасс]]ыг өгнө. Эхний жил 3.4 - 3.9 тн/га, хоёр дахь жил 5.0 - 6.2 тн/га байна. Зарим тохиолдолд хоёр дахь жилийн ургац 9.5 тн/га хүрдэг. Цагаан хошоон нь их хэмжээний органик материйг хөрсөнд өгч, хөрсний бүтцийг сайжруулдаг.&lt;ref&gt;[http://www.sare.org/Learning-Center/Books/Managing-Cover-Crops-Profitably-3rd-Edition/Text-Version/Legume-Cover-Crops/Sweet-Clovers], Managing Cover Crops Profitably, 3rd Edition. Хуудас 451&lt;/ref&gt;

=== Хөрс сийрүүлэгч ===
[[Шар хошоон]]ы гол үндэс нь 30 см орчим урттай, олон салаатай ба эдгээр салаанууд нь агаартай хөрсөнд 1.5 мерт гүнд нэвтэрч, хөрсийг сийрэгжүүлж, нягтралаас хамгаална. Цагаан хошоон нь хүчтэй гол үндэстэй ч тэр нь сайн судлагдаагүй.

=== Ганд тэсвэртэй ===
Хошоон нь дулаан уур амьсгалд хамгийн их биомасс үйлдвэрлэдэг буурцагтан ба энэ үзүүлэлтээрээ [[Таримал царгас|царгасыг]] ч давдаг. Ган тэсвэрлэх чадвараараа бусад бүх бүрхүүл ургамлаас илүү гардаг. Энэ үзүүлэлтээрээ [[шар хошоон]] нь цагаанаас илүү байдаг.

=== Ашигтай шавьж цуглуулагч ===
Цагаан хошоон нь [[балт зөгий]], [[тахинид|тахинид ялаа]] ба том махчин (жижиг биш) зөгий зэрэг ашигтай шавьжуудыг татдаг.

=== Өргөн хүрээнд нутагшмал ===
Хошоон нь налуу, замын хажуу, уурхайн овоолго зэрэг үржил шимгүй хөрстэй, [[Хөрсний pH|дундаж давсархаг]] эсвэл 6.0 дээш рН-тай нөхцөлд ургасан тааралддаг.&lt;ref&gt;[http://www.sare.org/Learning-Center/Books/Managing-Cover-Crops-Profitably-3rd-Edition/Text-Version/Legume-Cover-Crops/Sweet-Clovers], Managing Cover Crops Profitably, 3rd Edition. Хуудас 183&lt;/ref&gt; Хошоон нь далайн түвшнээс дээш 1200 метр хүртэл өндөр, хүнд хөрс, халуун, хортон шавьж, өвчлөл зэрэгт гойд тэсвэртэй&lt;ref&gt;[http://www.sare.org/Learning-Center/Books/Managing-Cover-Crops-Profitably-3rd-Edition/Text-Version/Legume-Cover-Crops/Sweet-Clovers], Managing Cover Crops Profitably, 3rd Edition. Хуудас 120&lt;/ref&gt; ба жилд 150 мм хур тунадас байхад л ургах чадвартай.

== Монголд ==
Гацуурт компани 2015 оноос эхлэн сэлгээнд тариалж эхэлсэн байна.&lt;ref&gt;[http://www.gatsuurt.mn/%D1%81%D1%8D%D0%BB%D0%B3%D1%8D%D1%8D%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%83%D0%B4/]{{Dead link|date=Хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Гацуурт ХХК.&lt;/ref&gt; Ногоон бордуур, бүрхүүл ургамлыг ашиглах нь Монгол орны Төв, Хэнтий, Дорнод, Өвөрхангай зэрэг аймгуудын газар тариалангийн эдэлбэр газруудын хөрсний чанар, үржил шимийг сайжруулах, хамгийн зардал багатай шийдлүүдийн нэг байж болох талтай.

== Эх сурвалж ==
{{reflist}}

== Ном зохиол ==
* {{cite book | author=Neltje Blanchan|Blanchan, Neltje | title=Wild Flowers Worth Knowing | url=https://archive.org/details/wildflowersworth08866gut| year=2005 | publisher=Project Gutenberg Literary Archive Foundation}}

== Гадаад холбоос ==
*[https://web.archive.org/web/20160401113545/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?3691,4147,4148 Jepson Manual Treatment]
*[https://web.archive.org/web/20101006071456/http://www.missouriplants.com/Whitealt/Melilotus_alba_page.html Missouri Plants Photo Profile]

{{commons|Melilotus alba}}

[[Category:Ургамал]]
[[Category:Буурцагтан]]

[[Category:Эмийн ургамал]]
[[Category:Ногоон бордуур]]</text>
      <sha1>kuibhwvb6dggrjto4xnrnj85bb9g5ww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шүдлэг хошоон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64150</id>
    <revision>
      <id>874952</id>
      <parentid>777050</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T17:07:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>874952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5548" sha1="oauuyl9npmwn1z9jwqzk1im7nh006l1" xml:space="preserve">{{taxobox
|image = Melilotus dentatus cleaned Sturm.png
|image_caption = 
|regnum = [[Ургамал]]
|unranked_divisio = [[Цэцэгт ургамал]]
|unranked_classis = [[Эвдикот]]
|unranked_ordo = [[Розид]]
|ordo = [[Fabales]]
|familia = [[Буурцагтан]]
|subfamilia = [[Цэцэгт буурцагтан]]
|tribus = [[Хошоонгор]]
|genus = ''[[Хошоон]]''
|species = '''''Шүдлэг хошоон'''''
|binomial = ''Melilotus dentatus''
|binomial_authority = (W. et K) Pers.
}}

'''Шүдлэг хошоон''' ({{lang-la|Melilotus dentatus (W. et K.)}}) нь [[Буурцагтан|буурцагтны]] [[Овог (биологи)|овгийн]], өвслөг, хоёр наст, [[хошоон]]ы [[Төрөл (биологи)|төрлийн]] нэгэн [[зүйл]] ургамал.&lt;ref name=Mongolian_species&gt;{{cite web |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |publisher=[[Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо]] |url=https://jornada.nmsu.edu/files/Mongolian_species.pdf |format=pdf |accessdate=2017-02-06 |archive-date=2013-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206174417/http://jornada.nmsu.edu/files/Mongolian_species.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Сорт ==
=== Сэлэнгэ-1 ===
Шүдлэг хошооны Сэлэнгэ-1 сортын таримал хувилбарыг, МААЭШХ-д Д.Алимаа, Ц.Ариунболд, Ч.Мөнхбат нар, нутгийн дээжүүдээс шалгаруулан бөөнийн сонголтын аргаар гарган авч, 2014 онд Улсын сорт сорилтын зөвлөлд бүртгүүлсэн.&lt;ref&gt;[http://www.riah.mn/index.php/en/buteegdekhuun/sort/160-shudleg-hoshoon]{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[МААЭШХ]]&lt;/ref&gt;

==== Морфологийн шинж ====
Шүдлэг хошоон нь хоёр наст, хөгжлийн хэмээр хоёрдмол хөгжилтэй, өөрөөр хэлбэл өвөлжих ба зусах найлзуур үүсгэдэг, буурцагт ургамал. Хошоон  нь амьдралын анхны жилдээ тарьснаас хойш 45-50 хоног ургалт нь үргэлжлээд 4-5 найлзууртай, 20.5 - 23.0 см өндөртэй салаалалтын үе шатандаа өвөлжилтөнд шилжинэ. Амьдралынхаа 2 ба дараагийн жилүүдэд хаврын сэргэн ургалтаас цэцэглэлт хүртэл 40 - 45 хоног, үр боловсролт хүртэл 106 - 110 хоног ургалт нь үргэлжилэх ба 70.0 - 76.0 хувийн өвөлжих чадвартай.

'''[[Иш (ургамал)|Иш]]''' босоо хэлбэртэй цэцэглэлтийн шатандаа 100-125 см өндөр ургадаг, хажуугийн ишний тоо 13-15 ш, цайвар ногоон өнгөтэй, зайдмын тоо 14-15 , урт  нь 6,7 см

'''[[Навч]]''' нь гурвалсан, нийлмэл, навчны дагавар юлдэрхүү, суурьтай шүдэрхэг навчинцар, гонзгойвтор, зөвхөн нэг талдаа 15-20 шүдтэй, навчны урт 2.4 см, өргөн 0.6 см, талбай 0.9 см&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.

'''[[Цэцэг]]''' нь тод шар өнгөтэй, цилиндр хэлбэртэй, нэг ишин дээр 42-47 ш цэцэг байрлана, урт 8.6 мм.                                                                    

'''[[Буурцаг]]''' нь гонзгойвтор нумарч тахийсан шилбэн дээр унжиж байрладаг, бор шаравтар торлог үүртэй.

Бутны үрийн ургац 11.6 - 13.0 г. 1000 үрийн жин 1.9 - 2.0 г. Шүдлэг хошоон нь оройн болцтой, налалтанд тэсвэртэй. Бутан дахь нийт  буурцагийн 90-95 хувь боловсрох үедээ асгардаг.

==== Ач холбогдол ====

Нялх үед бүх төрлийн мал жигд сайн иддэг ба цэцэглэлтийн үеийн хуурай бодист 9.51 хувь [[уураг]], 31.7 хувь [[эслэг]] агуулдаг [[тэжээлийн ургамал]]. 1 кг өвсөнд 8.5 MJ солилцолын энерги, 54 г уураг агуулагдана. Цагаан ба шар хошоонтой нэгэн адил, тариалангийн талбайд [[ногоон бордуур]], [[бүрхүүл ургамал]] байдлаар тариалж хөрсний бүтэц, үржил шимийг сайжруулахад ашиглагдах боломжтой.

== Ногоон бордуур ==
Ногоон бордуурын тухай [[Цагаан хошоон#Ногоон бордуур|эндээс]] үзнэ үү!

== Эх сурвалж ==
{{reflist}}

== Ном зохиол ==
* {{cite book | author=Neltje Blanchan|Blanchan, Neltje | title=Wild Flowers Worth Knowing | url=https://archive.org/details/wildflowersworth08866gut| year=2005 | publisher=Project Gutenberg Literary Archive Foundation}}

== Гадаад холбоос ==

{{commons|Melilotus dentatus}}

[[Category:Ургамал]]
[[Category:Буурцагтан]]
[[Category:Ногоон бордуур]]</text>
      <sha1>oauuyl9npmwn1z9jwqzk1im7nh006l1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эфү</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65969</id>
    <revision>
      <id>874949</id>
      <parentid>859764</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T14:16:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18614" sha1="05pqhu09pprtbvhj8a1ybqdl0676p3h" xml:space="preserve">'''Эфү''' ([[манж бичиг]]: {{МонголЮникод|ᡝᡶ᠋ᡠ}}; [[хятад үсэг|хятад ханз]]:額駙, Éfù) нь [[хүргэн]] гэсэн утгатай [[Манж үндэстэн|манж]] үг бөгөөд [[Чин улс]]ын [[Айсингиоро]] овгийн хаад ноёд өөрийн удмын [[Гүнж|гүнж]], гэгэ нарын хүргэнд өгч байсан цол гуншин юм.  

Манжийн харъяаны бүх монгол аймаг, хошуудаас зөвхөн өвөр монголын 13 хошуу, ар монголын 5-6 хошуудаас бэлтгэл эфү буюу бэлтгэл хүргэнд сонгогдох эрхтэй байсан бөгөөд цөөнгүй тооны ноёд, тайж нар манжийн хаад ноёдын гүнж, гэгэтэй хуримлаж, манжийн эфү буюу хүргэн болж байсан. Энэ дотроос Хорчины 6 хошуу, Алашаа хошуу, Зостын чуулганы Харчин хошууд, Халхын [[Эфү Цэрэн|Цэрэн]] чин вангийн хошууны ноёд онцгойлон тогтмол шахуу манжтай худ ургийн зузаан харилцаатай явж ирсэн. 

[[Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг|ГМТЗЯЯ-ны хууль зүйлийн бичиг]] хэмээх хуулийн 25-р бүлгийн 828-р зүйлд бэлтгэл эфүд сонгогдох эрхтэй дараах 13 хошууг{{sfn|ӨМСХХ|1989b|pp=447-448}} тэмдэглэжээ: 

# [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганы]] [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] (Хошой Түшээт чин вангийн хошуу), 
# [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганы]] [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] (Хошой Бодлоготой чин вангийн хошуу), 
# [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганы]] [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу|Хорчин зүүн гарын дундад хошуу]] (Хошой Дархан чин вангийн хошуу), 
# [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганы]] [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] (Төрийн Засагт жүн вангийн хошуу), 
# [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганы]] [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] (Хошой Бинт чин вангийн хошуу), 
# [[Зостын чуулган|Зостын чуулганы]] [[Харчин баруун гарын хошуу]] (Төрийн Дүүрэн жүн вангийн хошуу), 
# [[Зостын чуулган|Зостын чуулганы]] [[Харчин дундад хошуу]] (Тэргүүн зэргийн тавнангийн хошуу), 
# [[Зостын чуулган|Зостын чуулганы]] [[Харчин зүүн гарын хошуу]] (Тэргүүн зэргийн тавнангийн хошуу), 
# [[Зостын чуулган|Зостын чуулганы]] [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] (Төрийн Дархан бэйлийн хошуу)
# [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] [[Баарин баруун хошуу]] (Төрийн жүн вангийн хошуу), 
# [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] [[Онниудын баруун гарын хошуу]] (Төрийн Дүүрэн жүн вангийн хошуу), 
# [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] [[Аухан зүүн гарын хошуу]] (Төрийн жүн вангийн хошуу),   
# [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] [[Найман хошуу (Зуу Удын чуулган)|Найманы Дархан жүн вангийн хошуу]].

== Зэрэг дэв ==
Эфү нар нь ямар угсаа гаралтай эхнэр авснаас хамаарч тодорхой эрх мэдэл, дэсэд хуваагдаж байжээ.  
* Гүрний [[гүнж]] ([[Манж хэл|манж]]:{{МонголЮникод|ᡤᡠᡵᡠᠨ ᡳ&lt;br&gt;ᡤᡠᠩᠵᡠ}}; [[Хятад хэл|хятад]]: 固倫公主; [[Хаан|Хааны]] их хатнаас төрсөн охин)-тэй гэрлэвэл '''Гүрний эфү''' ([[Манж хэл|манж]]:{{MongolUnicode|ᡤᡠᡵᡠᠨ  ᡳ&lt;br&gt;ᡝᡶᡠ}}), 
* Хошой гүнж ({{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ&lt;br&gt;ᡤᡠᠩᠵᡠ}}; 和硕公主; Хааны бага хатан эсвэл хааны өргөмөл охин)-тэй  гэрлэвэл '''Хошой гүнжийн хошой эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ ᡤᡠᠩᠵᡠ ᡳ&lt;br&gt;ᡥᠣᡧᠣᡳ ᡝᡶᡠ}}),
* Хошой гэг ({{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ&lt;br&gt;ᡤᡝᡤᡝ}}; 郡主; [[Чин ван|Хошой чин ван]]гийн их хатнаас төрсөн охин)-тэй гэрлэвэл '''Хошой эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡥᠣᡧᠣᡳ&lt;br&gt;ᡝᡶᡠ}}),
* Төрийн гэг ({{MongolUnicode|ᡩᠣᡵᠣᡳ&lt;br&gt;ᡤᡝᡤᡝ}}; 縣主; [[Жүн ван|Төрийн жүн вангийн]] их хатнаас төрсөн охин)-тэй гэрлэвэл '''Төрийн эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡩᠣᡵᠣᡳ&lt;br&gt;ᡝᡶᡠ}}),  
* Төрийн бэйлийн охин төрийн гэг ({{MongolUnicode|ᠪᡝᡳᠯᡝ ᡳ ᠵᡠᡳ&lt;br&gt;ᡩᠣᡵᠣᡳ ᡤᡝᡤᡝ}}; 郡君; [[Бэйл|Төрийн бэйл]] эсвэл Чин вангийн бага хатан, татвар эмээс төрсөн охин)-тэй гэрлэвэл '''Төрийн бэйлийн эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡩᠣᡵᠣᡳ ᠪᡝᡳᠯᡝ&lt;br&gt;ᡳ ᡝᡶᡠ}}),
* Хошууны гэг ({{MongolUnicode|ᡤᡡᠰᠠᡳ&lt;br&gt;ᡤᡝᡤᡝ}}; 縣君; [[Бэйс|Хошууны бэйс]] эсвэл Жүн вангийн бага хатан, татвар эмээс төрсөн охин)-тэй гэрлэвэл '''Хошууны эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡤᡡᠰᠠᡳ&lt;br&gt;ᡝᡶᡠ}}),
* Гүнгийн охин гэг ({{MongolUnicode|ᡤᡠᠩ ᠨᡳ&lt;br&gt;ᠵᡠᡳ ᡤᡝᡤᡝ}}; 鄉君; [[Түшээ гүн]], [[Туслагч гүн]] эсвэл Бэйлийн бага хатан, татвар эмээс төрсөн охин)-тэй гэрлэвэл '''Гүнгийн гэгийн эфү''' (манж:{{MongolUnicode|ᡤᡠᠩ ᠨᡳ&lt;br&gt;ᡤᡝᡤᡝ ᡳ ᡝᡶᡠ}})
* 5-р зэргийн гэг (五品, [[Бэйс|Бэйсийн]] бага хатан, татвар эмээс төрсөн охин)-тэй гэрлэвэл бэйсийн эфү
* 6-р зэргийн гэг (六品, [[Гүн|Гүнгийн]] бага хатан, татвар эмээс төрсөн охин)-тэй гэрлэвэл гүнгийн эфү гэж тус бүрт нь ялгаатай цол өгч нэрлэдэг байсан.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Хааны бичсэн таван зүйлийн үсгээр хавсарсан манж үгний толь - 3 дугаар дэвтэр |url=https://archive.wul.waseda.ac.jp/kosho/ho05/ho05_01928/ho05_01928_0003/ho05_01928_0003.html |access-date=2024-06-02 |website=archive.wul.waseda.ac.jp |page=6-7, 8 |language=Манж, Төвд, Монгол, Хотон, Хятад |archive-url=https://web.archive.org/web/20240602110337/https://archive.wul.waseda.ac.jp/kosho/ho05/ho05_01928/ho05_01928_0003/ho05_01928_0003.html |archive-date=2024-06-02 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Зарлигаар тогтоосон Их Чин Улсын бүгд хууль - 1-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8/%E5%8D%B7%E4%B8%80 |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}}&lt;/ref&gt;  

== Цалин, хамжлага өрх, эрх мэдэл ==
Чин улсын хуулинд хаад ноёдын гүнж, гэгэ болон тэдний нөхөрүүд ямар хэмжээний эрх мэдэл, цалин пүнлүү, хамжлага өрх, хиа захирах зэргийг тодорхойлсон байдаг. 

=== Хамжлага өрх ===
Гүрний эфү нь 40 хамжлага өрх, Хошой Эфү нь 30 хамжлага өрх, төрийн эфү 20 хамжлага өрх захирах эрхтэй байв.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Зарлигаар тогтоосон Дай Чин гүрний бүгд хууль - 79-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8/%E5%8D%B7%E4%B8%83%E5%8D%81%E4%B9%9D |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}}&lt;/ref&gt; 

=== Хиа захирах тоо ===

* Гүрний гүнж 50 хиа - Гүрний эфү 25 хиа&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Хошой гүнж 40 хиа, 
* Хошой гэгэ 35 хиа - хошой гэгийн хошой эфү 25 хиа &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Төрийн гэгэ 30 хиа - төрийн эфү 10 хиа&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 
* Бэйлийн гэгэ 25 хиа, 
* Хошууны гэгэ 20 хиа, 
* Гүнгийн гэгэ 10 хиа - гүнгийн эфү 6 хиа&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

=== Морь тэжээх тоо ===
Чин улсын төрөөс ар, өвөр монгол аймаг хошууны гүнж гэг, тэдний нөхөрүүдийн унаж эдлэх адууны тоог эрэмбэ дэс бүрээр нь нарийн тогтоожээ. 

* Гүрний [[Гүнж|гүнжийн]] тэжээх морь 45, унах морь 15 - Гүрний болон Хошой эфү тэжээх морь 25, унах морь 6&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Хошой гүнжийн тэжээх морь 40, унах морь 13&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 
* Хошой гэгийн тэжээх морь 35, унах морь 10,&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Төрийн гэгийн тэжээх морь 30, унах морь 8 - Төрийн эфү, Бэйлийн эфүгийн тэжээх морь 20, унах морь 4&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Бэйлийн гэгийн тэжээх морь 25, унах морь 6,&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Хошууны гэгийн тэжээх морь 20, унах морь 4 - Хошууны эфүгийн тэжээх морь 10, унах морь 3&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Гүнгийн гэгийн тэжээх морь 8, унах морь 3 - Гүнгийн эфүгийн тэжээх морь 6, унах морь 1&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; тус тус байдаг. 

=== Жилийн цалин ===
Чин улсын хаад ноёдын гүнж, гэг тэдний эфү гэх хүргэнд жилийн цалинг хоёр төрлөөр олгож байсан. Эхнийх нь гүнж, нөхрийн хамт Чин улсын нийслэл [[Бээжин]] хотод очсон үед мөнгө, амуу будаагаар тооцон, монгол нутагт харьсан үед мөнгө, торго өгч байсан.{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=251-256}}  Хэрэв монгол ноёны манж гэргий нас нөгчсний дараа дахин гэрлэх бол эфү цолыг хураалгаж, сул цалин авах эрхээ мөн хураалгадаг байсан.{{sfn|ӨМСХХ|1989b|pp=448}}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Гүнж, гэгэ, эфүгийн жилийн цалин пүнлүү&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=251-256}}
! rowspan=&quot;2&quot; |Цол
! colspan=&quot;2&quot; |Нийслэл хот дахь жилийн цалин
! colspan=&quot;2&quot; |Монгол нутагтаа харьсны дараах цалин
|-
|[[Чин Улсын Бүгд Хууль|Чин гүрний бүгд хууль]]: 79-р бүлэг
|[[Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг|ГМТЗЯЯ-ны хууль зүйлийн бичиг]]: 13-р бүлэг
|Чин гүрний бүгд хууль: 79-р бүлэг
|ГМТЗЯЯ-ны хууль зүйлийн бичиг: 13-р бүлэг
|-
|Гүрний [[гүнж]]
| colspan=&quot;2&quot; |400 [[лан]] мөнгө, 200 таар будаа{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=252}}
| colspan=&quot;2&quot; |1000 лан мөнгө, торго 30{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=252}}
|-
|Гүрний гүнжийн эфү
| colspan=&quot;2&quot; |300 лан мөнгө, 150 таар (石, ши) будаа{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254}}
| colspan=&quot;2&quot; |300 лан, торго 10{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254}}
|-
|Хошой гүнж
| colspan=&quot;2&quot; |300 лан мөнгө, 150 таар будаа{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=253}}
|200 лан, торго 12
|400 лан, торго 15{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=253}}
|-
|Хошой гүнжийн эфү
| colspan=&quot;2&quot; |255 лан мөнгө, 127 таар 5 доу (斗) будаа
|200 лан, торго 9
|255 лан, торго 9
|-
|Хошой [[гэг]]
|250 лан мөнгө,  125 таар будаа
|160 лан, 80 таар будаа{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=253}}
|150 лан, торго 10
|160 лан, торго 12{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=253}}
|-
|Хошой эфү
|230 лан мөнгө, 115 таар будаа
|100 лан, 50 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}}
|100 лан, торго 8
|100 лан, торго 8{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}}
|-
|Төрийн гэгэ
|220 лан мөнгө, 110 таар будаа
|110 лан, 55 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}}
|100 лан, торго 8
|110 лан, торго 10{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}}
|-
|Төрийн эфү
|180 лан мөнгө, 90 таар будаа
|60 лан, 30 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}}
|50 лан, торго 5
|60 лан, торго 6{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}}
|-
|Төрийн бэйлийн охин төрийн гэг
|190 лан мөнгө, 95 таар будаа 
|60 лан, 30 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}}
|50 лан, торго 6
|60 лан, торго 8{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}}
|-
|Төрийн бэйлийн гэгийн эфү
|155 лан мөнгө, 77 таар 5 доу будаа
|50 лан, 25 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}} 
|40 лан, торго 4
|50 лан, торго 5{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}}
|-
|Хошууны гэг
|160 лан мөнгө, 80 таар будаа
|50 лан, 25 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}}
|40 лан, торго 5
|50 лан, торго 6{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}}
|-
|Хошууны эфү
|135 лан мөнгө, 65 таар будаа
|40 лан, 20 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}}
|30 лан, торго 3
|40 лан, торго 4{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}}
|-
|Гүнгийн гэг
|130 лан мөнгө, 65 таар будаа
|40 лан, 20 таар{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}}
|30 лан, торго 4.
|40 лан, торго 5{{sfn|ӨМСХХ|1989a|pp=254-256}}
|-
|Гүнгийн эфү
|105 лан мөнгө, 52 таар 3 доу будаа&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Дай Чин гүрний Бүгд хууль (钦定大清会典则例) - 51-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/zh-hans/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8%E5%89%87%E4%BE%8B/%E5%8D%B7%E4%BA%94%E5%8D%81%E4%B8%80 |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}}&lt;/ref&gt;
|Цалин олгохгүй
| colspan=&quot;2&quot; |Цалин олгохгүй
|}
1 ши буюу таар нь ойролцоогоор 100 литрийн багтаамжтай савны хэмжээ, 1 доу нь ойролцоогоор 1000 литр багтаамжтай савтай тэнцэнэ.  

== Мөн үзэх ==
* [[Гүнж]]
* [[Хүргэн]]
* [[Чин улсын гүнж нарын жагсаалт]]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}
==Ном зүй==
*{{Cite book |title=Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг |publisher=Өвөр Монголын Соёлын хэвлэлийн хороо|ref={{harvid|ӨМСХХ|1989a}}|volume=1 |year=1989 |edition=1 |location=Хөх хот |language=Монгол бичиг}}
*{{Cite book |title=Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг |publisher=Өвөр Монголын Соёлын хэвлэлийн хороо|ref={{harvid|ӨМСХХ|1989b}}|volume=2 |year=1989b |edition=1 |location=Хөх хот |language=Монгол бичиг}}
*{{Cite web |title=Зарлигаар тогтоосон Дай Чин гүрний Бүгд хууль (钦定大清会典则例) - 79-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8/%E5%8D%B7%E4%B8%83%E5%8D%81%E4%B9%9D |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}}
*{{Cite web |title=Зарлигаар тогтоосон Дай Чин гүрний Бүгд хууль (钦定大清会典则例) - 51-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/zh-hans/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8%E5%89%87%E4%BE%8B/%E5%8D%B7%E4%BA%94%E5%8D%81%E4%B8%80 |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}}
*{{Cite web |title=Хааны бичсэн таван зүйлийн үсгээр хавсарсан манж үгний толь - 3 дугаар дэвтэр |url=https://archive.wul.waseda.ac.jp/kosho/ho05/ho05_01928/ho05_01928_0003/ho05_01928_0003.html |access-date=2024-06-02 |website=archive.wul.waseda.ac.jp |page=6-7, 8 |language=Манж, Төвд, Монгол, Хотон, Хятад |archive-url=https://web.archive.org/web/20240602110337/https://archive.wul.waseda.ac.jp/kosho/ho05/ho05_01928/ho05_01928_0003/ho05_01928_0003.html |archive-date=2024-06-02 |url-status=dead}}
*{{Cite web |title=Зарлигаар тогтоосон Их Чин Улсын бүгд хууль - 1-р дэвтэр |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%AC%BD%E5%AE%9A%E5%A4%A7%E6%B8%85%E6%9C%83%E5%85%B8/%E5%8D%B7%E4%B8%80 |access-date=2024-06-02 |website=zh.wikisource.org |language=Хятад}}
[[Ангилал:Цол]]
[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Хэргэм]]</text>
      <sha1>05pqhu09pprtbvhj8a1ybqdl0676p3h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gremix</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83719</id>
    <revision>
      <id>874976</id>
      <parentid>874576</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T07:21:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lstoky</username>
        <id>108744</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ зүгээр л тоог нь өөрчилсөн</comment>
      <origin>874976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15100" sha1="dgtdommo5tr7f7w7v4w840ba4aqkw6f" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын тэргүүлэх контент бүтээгч, жүжигчин, энтрепренёр (1996 онд төрсөн)}}
{{Use dmy dates|date=February 2026}}

{{Инфобокс ютубер
| name                  = Gremix
| image                 = gremix.jpg
| image_size            = 250px
| alt                   = Gremix-ийн хөрөг зураг
| caption               = Ганбаяр 2019 онд
| birth_name            = Маамбаярын Ганбаяр
| birth_date            = {{Birth date and age|1996|05|16}}
| birth_place           = [[Улаанбаатар]], Монгол улс
| occupation            = {{flatlist|
* [[Ютубер|Контент бүтээгч]]
* [[Жүжигчин]]
* Энтрепренёр
}}
| youtube_id            = UCQXxhQHalYjwMictp1lUbtg
| youtube_display_name  = Gremix
| youtube_years_active  = 2014–одоо
| youtube_genre         = {{flatlist|
* [[Видео тоглоомын соёл|Видео тоглоом (Gaming)]]
* Инээдэм
* [[Реакшн бичлэг|Реакшн]]
* [[Влог]]
* Амьдралын хэв маяг
}}
| youtube_subscribers   = 1.6 сая
| youtube_views         = 644 сая
| stats_update          = 2026 оны 6 сарын 30
}}

'''Маамбаярын Ганбаяр''' ([[1996 он|1996]] оны [[5 сарын 16|5-р сарын 16]]-нд төрсөн), цахим ертөнцөд '''Gremix''' нэрээрээ алдаршсан тэрээр Монголын интернэт соёл, тэр дундаа YouTube контентын салбарыг үндэслэгчдийн нэг, тэргүүлэх контент бүтээгч, жүжигчин бөгөөд бизнес эрхлэгч юм. Хурдан хэмнэлтэй, хөгжилтэй эвлүүлэг бүхий видео тоглоомын бичлэгүүдээрээ (Let's Play) олон нийтэд танигдсан тэрээр өдгөө Монголын Z болон Альфа үеийнхний поп соёлд хамгийн том нөлөө үзүүлэгч дүрүүдийн нэг болон хувирчээ.

2026 оны байдлаар түүний үндсэн суваг 1.52 сая гаруй дагагчтай, нийт 600 орчим сая хандалттай байгаа бөгөөд энэ нь Монголын хамгийн олон дагагчтай, хамгийн их үзэлттэй YouTube суваг юм. Тэрээр эх орондоо &quot;Алтан товч&quot; (Golden Play Button) шагналыг авчирсан анхны бөгөөд цор ганц Монгол контент бүтээгч гэдгээрээ түүхэнд бичигдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.n24.mn/a/1265 |title=Gremix: Youtube дээр 1 сая захиалагчтай болж, дэлхийд танигдахыг зорьж байна |access-date=2020-02-15 |archive-date=15 Хоёрдугаар сар 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215023355/https://www.n24.mn/a/1265 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Бага нас ба боловсрол ==
Ганбаяр 1996 оны 5-р сарын 16-нд Улаанбаатар хотод айлын ганц хүү болон мэндэлсэн. Түүнийг бага байхад эцэг эх нь гадаадад ажиллахаар явсан бөгөөд тэрээр хүүхэд насныхаа ихэнх дурсамжийг өвөө, эмээгийнхээ хайр халамжид өнгөрүүлжээ. Энэхүү бие даасан байдал нь түүнийг багаас нь видео тоглоом болон интернэт ертөнцтэй гүнзгий холбогдоход нөлөөлсөн гэж үздэг. 

2003 онд Нийслэлийн Ерөнхий Боловсролын 84-р сургуульд элсэн орж, 2013 онд бүрэн дунд боловсрол эзэмшсэн. Сургуулиа төгсөөд [[Шинжлэх ухаан, технологийн их сургууль|Шинжлэх Ухаан, Технологийн Их Сургууль]] (ШУТИС)-д Мэдээллийн технологийн инженер (IT Engineering) мэргэжлээр элсэн орсон. Компьютерын программ хангамж, техник хангамжийн талаарх энэхүү академик мэдлэг нь түүнд хожим видео эвлүүлэг хийх, стриминг (streaming) төхөөрөмжүүдээ бие даан угсрах зэрэгт асар их давуу талыг олгосон бөгөөд тэрээр 2017 онд сургуулиа амжилттай төгссөн байна.

== YouTube карьер ба өсөлт ==
=== Эхлэл буюу &quot;Харанхуй өрөөний эрин үе&quot; (2014–2018) ===
Ганбаяр оюутан байхдаа буюу 2014 онд өрөөндөө ганцаараа аймшгийн болон амьд үлдэх төрлийн тоглоомууд (Amnesia, Outlast, Five Nights at Freddy's зэрэг) тоглож, түүндээ гаргаж буй бодит айдас, хөгжилтэй хариу үйлдлүүдээ бичиж YouTube-д оруулж эхэлсэн. Тухайн үед Монголд YouTube хөгжөөгүй, интернэтийн хурд болон үзэгчдийн тоо харьцангуй хязгаарлагдмал байсан ч тэрээр өөрийн гэсэн үнэнч шүтэн бишрэгчдийн суурийг бага багаар бүрдүүлж байв. 

Түүний бичлэгүүдийн онцлог нь тухайн үеийн Монгол контентуудад огт байхгүй байсан барууны хэв маягийн &quot;Jump cut&quot; (хурдан шилжилт), хэтрүүлэгтэй дууны эффектүүд болон &quot;меме&quot; (meme) ашигласан динамик эвлүүлгүүд байсан юм. Их сургуулиа төгсөөд мэргэжлээрээ ажиллахын оронд YouTube-ийг үндсэн карьераа болгон сонгосон нь тухайн үедээ маш зоригтой шийдвэр байв. Энэхүү эрсдэлтэй алхам нь үр дүнгээ өгч, 2018 оны 7-р сарын 24-нд 100,000 дагагчийн &quot;Мөнгөн товч&quot; (Silver Play Button) хүртсэнээр Монголын контент бүтээгчдийн хувьд нэгэн шинэ эрин үеийг эхлүүлсэн.


=== Тэсрэлт, Влог ба Gremix Gaming (2019–одоо) ===
2019 оноос хойш тэрээр зөвхөн тоглоомын бичлэг гэлтгүй Омегл (Omegle) чат, реакшн, өдөр тутмын влог, мөн үзэгчдийнхээ илгээсэн Монгол меменүүд дээр хариу үйлдэл үзүүлэх зэргээр контентынхоо цар хүрээг огцом тэлсэн. Түүний үзэгчидтэйгээ харилцах энгийн, илэн далангүй байдал нь түүнийг &quot;Ах&quot; эсвэл &quot;Найз&quot; мэт дотно санагдуулдаг байв. 

Үндсэн сувгийнхаа хажуугаар 2021 онд зөвхөн цэвэр видео тоглоомд зориулагдсан '''&quot;Gremix Gaming&quot;''' сувгийг нээсэн. Энэхүү суваг нь Minecraft, PUBG Mobile болон төрөл бүрийн инди (indie) тоглоомуудын цувралаар дүүрэн бөгөөд 2026 оны байдлаар бараг 900,000 дагагчтай болж, үндсэн сувгаасаа дутахгүй бие даасан аварга том платформ болон хөгжжээ. 

2023 оны 10-р сарын 5-нд түүний гол суваг 1,000,000 дагагчийн босгыг давсан бөгөөд энэ үйл явдал нь Монголын интернэт хэрэглэгчдийн хувьд үндэсний хэмжээний баяр мэт тэмдэглэгдэн өнгөрсөн юм.

== Дэлгэцийн урлаг ба Хөгжмийн &quot;Халтуур&quot; ==
=== Жүжигчний карьер ===
Камерын өмнө биеэ авч явах төрөлхийн авьяасаа ашиглан Ганбаяр кино урлагт хүч үзсэн. 2018 онд &quot;ОРК&quot; инээдмийн уран сайхны кинонд дүр бүтээснээр цахим дэлгэцээс том дэлгэц рүү амжилттай шилжсэн. Үүний дараа:
* ''Шилжилт 2 (2018)''
* ''Сүүлчийн Монита'' (2019)
* ''Би эмээ болохгүй'' (2019)
* ''Анагаахын алдартнууд'' олон ангит цуврал (2020)
* ''Бараг л аймшгийн кино'' (2024) зэрэг төслүүдэд гол болон туслах дүрүүдийг бүтээж, зөвхөн хүүхэд залуус гэлтгүй бүх насны үзэгчдэд танигдсан байна.

=== Хөгжим: &quot;Huiten Baina&quot; феномен ===
2020 оны 1-р сард Gremix өөрийн үзэгчдэдээ зориулан тоглоом шоглоом болгон (өөрийнх нь хэлснээр &quot;халтуур&quot;) '''&quot;Huiten baina&quot;''' нэртэй рэп дуу, видео клип гаргасан. Гэвч уг дууны хөнгөн хэмнэл, хөгжилтэй үгс нь интернэтэд жинхэнэ тэсрэлт хийж, хүн бүрийн сонсдог хит дуу болон хувирчээ. Улмаар &quot;iTunes Mongolia&quot;-ийн шилдэг 100 дууны жагсаалтад өндөр байр эзэлсэн нь түүний нөлөөлөл ямар түвшинд хүрснийг баталсан хэрэг байв.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eguur.mn/63440/ |title=ВИДЕО: Gremix-ийн “халтуур”- “HUITEN BN” |access-date=2020-02-14}}&lt;/ref&gt; Тэрээр хожим нь энэ амжилтаа бататгаж &quot;Chi baina&quot;, &quot;Sangiimsal&quot; зэрэг уран бүтээлүүдээ гаргасан.

== Бизнес болон AR Технологи (Gremmy's Chest) ==
{{Infobox mapframe
| coord = {{Coord|47.9150|N|106.9050|E}}
| zoom = 12
| frame-width = 250
| frame-align = right
| marker = shop
| text = Gremmy's Chest дэлгүүрийн шилжилт хийгдэх бүс нутаг.
}}
=== Жижиглэн худалдааны хувьсгал ===
2024 оны 2-р сарын 2-нд Ганбаяр өөрийн брэндийг бодит амьдрал дээр буулгаж, Улсын Их Дэлгүүрт (УИД) '''&quot;Gremmy's Chest&quot;''' нэртэй тоглоом, хобби, аниме цуглуулгын нэрийн дэлгүүрээ нээсэн. Нээлтийн өдөр дэлгүүрийн гадаа мянга мянган фенүүд нь дугаарлан зогсож, дэлгүүрийн бүх бараа ердөө хоёрхон өдрийн дотор бүрэн зарагдаж дууссан нь Монголын жижиглэн худалдааны салбарт ховорхон тохиох үзэгдэл болсон юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Б |first=Хонгорзул |date=2024-02-04 |title=&quot;Gremix&quot;-ийн дэлгүүрийн бараа хоёр өдөрт дуусаж, түр хаалаа |url=https://www.dobu.mn/?p=45158 |access-date=2024-07-02}}&lt;/ref&gt;

Бизнес нь асар хурдтай томорч буйтай холбогдуулан 2026 онд тэрээр УИД дэх салбараа стратегийн хувьд хааж, илүү том, илүү концепц сайтай орчин үеийн салбарыг Мишээл Экспогийн (Misheel Expo) '''&quot;Little Venice&quot;''' энтертайнмент бүсэд нээнэ гэдгээ албан ёсоор зарлажээ. Энэ нь түүний дэлгүүрийг зүгээр нэг худалдааны цэг биш, залуусын цугладаг поп-соёлын төв болгох алхам юм.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Gremix |title=Баяртай тоглоомын дэлгүүр минь |date=2025-12-12 |url=https://www.youtube.com/watch?v=QV1EQNj1Baw}}&lt;/ref&gt;


=== Gremix Blockverse төсөл ===
Мэдээллийн технологийн инженерийн суурьтай тэрээр технологийн дэвшлийг ашиглан &quot;AR Mongolia&quot; компанитай хамтарч '''&quot;Gremix Blockverse&quot;''' (мөн Gremix AR гэх) өргөтгөсөн бодит байдлын (AR) эвлүүлдэг тоглоомыг зах зээлд гаргасан. Энэ нь биет 3D эвлүүлдэг тоглоомыг гар утасны аппликэйшнтэй хослуулсан шинэлэг бүтээгдэхүүн бөгөөд тоглогчид ухаалаг утсаараа эвлүүлдэг тоглоомоо сканнердаж, хиймэл оюун ухаант муу санаатан клоноос виртуал Gremix-ийг аврах интерактив даалгавруудыг гүйцэтгэдэг. Энэхүү төсөл нь Монголд контент бүтээгчийн зүгээс гаргасан хамгийн өндөр технологийн шийдэл бүхий мерчандайз бүтээгдэхүүн болж чадсан юм.

== Нөлөөлөл ба соёл (Trivia) ==
* '''&quot;Бацаанууд&quot;:''' Gremix өөрийн үзэгч, дагагчдаа хайрлаж &quot;Бацаануудаа&quot; (Batsaanuudaa) хэмээн дууддаг нь түүний нэрийн хуудас болсон үг юм. 2014 онд түүнийг үзэж байсан хүүхдүүд өдгөө насанд хүрсэн ч энэхүү үг нь нэгэн үеийг нэгтгэсэн дурсамжтай үг хэвээр үлджээ.
* '''Хандив, тусламж:''' Тэрээр YouTube-ийн шууд дамжуулалтаас олсон орлого болон хувийн хөрөнгөөсөө хүүхдийн сайн сайхны төлөөх байгууллагуудад тогтмол хандив өргөж, нийгмийн хариуцлагаа хэрэгжүүлдэг үлгэр жишээ нөлөөлөгчдийн нэг юм.

== Эх Сурвалж ==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
*{{YouTube|u=Gremix33|name=Gremix}}
*{{YouTube|c=GremixGaming|name=Gremix Gaming}}
*{{Facebook|OfficialGremix|name=Gremix}}
*{{Instagram|gremixbn|name=Gremix}}

{{DEFAULTSORT:Ганбаяр, Маамбаярын}}
[[Ангилал:YouTube суваг]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:1996 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголын жүжигчид]]
[[Ангилал:Монголын энтрепренёрүүд]]
[[Ангилал:Видео тоглоом тоглогчид]]</text>
      <sha1>dgtdommo5tr7f7w7v4w840ba4aqkw6f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874977</id>
      <parentid>874976</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T07:29:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lstoky</username>
        <id>108744</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ бас л нэг хэрэггүй юм нэмлээ</comment>
      <origin>874977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15073" sha1="1wrctew7tzt61wwtamejojl858v7ohn" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын тэргүүлэх контент бүтээгч, жүжигчин, энтрепренёр (1996 онд төрсөн)}}
{{Use dmy dates|date=February 2026}}

{{Инфобокс ютубер
| name                  = Gremix
| image                 = gremix.jpg
| image_size            = 250px
| alt                   = Gremix-ийн хөрөг зураг
| caption               = Ганбаяр 2019 онд
| birth_name            = Маамбаярын Ганбаяр
| birth_date            = {{Birth date and age|1996|05|16}}
| birth_place           = [[Улаанбаатар]], Монгол улс
| occupation            = {{flatlist|
* [[Ютубер|Контент бүтээгч]]
* [[Жүжигчин]]
* Энтрепренёр
}}
| youtube_id            = UCQXxhQHalYjwMictp1lUbtg
| youtube_display_name  = Gremix
| youtube_years_active  = 2014–одоо
| youtube_genre         = {{flatlist|
* [[Видео тоглоомын соёл|Видео тоглоом (Gaming)]]
* Инээдэм
* [[Реакшн бичлэг|Реакшн]]
* [[Влог]]
* Амьдралын хэв маяг
}}
| youtube_subscribers   = 1.6 сая
| youtube_views         = 644 сая
| stats_update          = 2026 оны 6 сарын 30
}}

'''Маамбаярын Ганбаяр''' ([[1996 он|1996]] оны [[5 сарын 16|5-р сарын 16]]-нд төрсөн), цахим ертөнцөд '''Gremix''' нэрээрээ алдаршсан тэрээр Монголын интернэт соёл, тэр дундаа YouTube контентын салбарыг үндэслэгчдийн нэг, тэргүүлэх контент бүтээгч, жүжигчин бөгөөд бизнес эрхлэгч юм. Хурдан хэмнэлтэй, хөгжилтэй эвлүүлэг бүхий видео тоглоомын бичлэгүүдээрээ (Let's Play) олон нийтэд танигдсан тэрээр өдгөө Монголын Z болон Альфа үеийнхний поп соёлд хамгийн том нөлөө үзүүлэгч дүрүүдийн нэг болон хувирчээ.

2026 оны байдлаар түүний үндсэн суваг 1.6 сая дагагчтай, нийт 644 сая үзэлттэй байгаа бөгөөд энэ нь Монголын хамгийн олон дагагчтай, хамгийн их үзэлттэй YouTube суваг юм. Тэрээр эх орондоо &quot;Алтан товч&quot; (Golden Play Button) шагналыг авчирсан анхны бөгөөд цор ганц Монгол контент бүтээгч гэдгээрээ түүхэнд бичигдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.n24.mn/a/1265 |title=Gremix: Youtube дээр 1 сая захиалагчтай болж, дэлхийд танигдахыг зорьж байна |access-date=2020-02-15 |archive-date=15 Хоёрдугаар сар 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215023355/https://www.n24.mn/a/1265 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Бага нас ба боловсрол ==
Ганбаяр 1996 оны 5-р сарын 16-нд Улаанбаатар хотод айлын ганц хүү болон мэндэлсэн. Түүнийг бага байхад эцэг эх нь гадаадад ажиллахаар явсан бөгөөд тэрээр хүүхэд насныхаа ихэнх дурсамжийг өвөө, эмээгийнхээ хайр халамжид өнгөрүүлжээ. Энэхүү бие даасан байдал нь түүнийг багаас нь видео тоглоом болон интернэт ертөнцтэй гүнзгий холбогдоход нөлөөлсөн гэж үздэг. 

2003 онд Нийслэлийн Ерөнхий Боловсролын 84-р сургуульд элсэн орж, 2013 онд бүрэн дунд боловсрол эзэмшсэн. Сургуулиа төгсөөд [[Шинжлэх ухаан, технологийн их сургууль|Шинжлэх Ухаан, Технологийн Их Сургууль]] (ШУТИС)-д Мэдээллийн технологийн инженер (IT Engineering) мэргэжлээр элсэн орсон. Компьютерын программ хангамж, техник хангамжийн талаарх энэхүү академик мэдлэг нь түүнд хожим видео эвлүүлэг хийх, стриминг (streaming) төхөөрөмжүүдээ бие даан угсрах зэрэгт асар их давуу талыг олгосон бөгөөд тэрээр 2017 онд сургуулиа амжилттай төгссөн байна.

== YouTube карьер ба өсөлт ==
=== Эхлэл буюу &quot;Харанхуй өрөөний эрин үе&quot; (2014–2018) ===
Ганбаяр оюутан байхдаа буюу 2014 онд өрөөндөө ганцаараа аймшгийн болон амьд үлдэх төрлийн тоглоомууд (Amnesia, Outlast, Five Nights at Freddy's зэрэг) тоглож, түүндээ гаргаж буй бодит айдас, хөгжилтэй хариу үйлдлүүдээ бичиж YouTube-д оруулж эхэлсэн. Тухайн үед Монголд YouTube хөгжөөгүй, интернэтийн хурд болон үзэгчдийн тоо харьцангуй хязгаарлагдмал байсан ч тэрээр өөрийн гэсэн үнэнч шүтэн бишрэгчдийн суурийг бага багаар бүрдүүлж байв. 

Түүний бичлэгүүдийн онцлог нь тухайн үеийн Монгол контентуудад огт байхгүй байсан барууны хэв маягийн &quot;Jump cut&quot; (хурдан шилжилт), хэтрүүлэгтэй дууны эффектүүд болон &quot;меме&quot; (meme) ашигласан динамик эвлүүлгүүд байсан юм. Их сургуулиа төгсөөд мэргэжлээрээ ажиллахын оронд YouTube-ийг үндсэн карьераа болгон сонгосон нь тухайн үедээ маш зоригтой шийдвэр байв. Энэхүү эрсдэлтэй алхам нь үр дүнгээ өгч, 2018 оны 7-р сарын 24-нд 100,000 дагагчийн &quot;Мөнгөн товч&quot; (Silver Play Button) хүртсэнээр Монголын контент бүтээгчдийн хувьд нэгэн шинэ эрин үеийг эхлүүлсэн.


=== Тэсрэлт, Влог ба Gremix Gaming (2019–одоо) ===
2019 оноос хойш тэрээр зөвхөн тоглоомын бичлэг гэлтгүй Омегл (Omegle) чат, реакшн, өдөр тутмын влог, мөн үзэгчдийнхээ илгээсэн Монгол меменүүд дээр хариу үйлдэл үзүүлэх зэргээр контентынхоо цар хүрээг огцом тэлсэн. Түүний үзэгчидтэйгээ харилцах энгийн, илэн далангүй байдал нь түүнийг &quot;Ах&quot; эсвэл &quot;Найз&quot; мэт дотно санагдуулдаг байв. 

Үндсэн сувгийнхаа хажуугаар 2021 онд зөвхөн цэвэр видео тоглоомд зориулагдсан '''&quot;Gremix Gaming&quot;''' сувгийг нээсэн. Энэхүү суваг нь Minecraft, PUBG Mobile болон төрөл бүрийн инди (indie) тоглоомуудын цувралаар дүүрэн бөгөөд 2026 оны байдлаар бараг 900,000 дагагчтай болж, үндсэн сувгаасаа дутахгүй бие даасан аварга том платформ болон хөгжжээ. 

2023 оны 10-р сарын 5-нд түүний гол суваг 1,000,000 дагагчийн босгыг давсан бөгөөд энэ үйл явдал нь Монголын интернэт хэрэглэгчдийн хувьд үндэсний хэмжээний баяр мэт тэмдэглэгдэн өнгөрсөн юм.

== Дэлгэцийн урлаг ба Хөгжмийн &quot;Халтуур&quot; ==
=== Жүжигчний карьер ===
Камерын өмнө биеэ авч явах төрөлхийн авьяасаа ашиглан Ганбаяр кино урлагт хүч үзсэн. 2018 онд &quot;ОРК&quot; инээдмийн уран сайхны кинонд дүр бүтээснээр цахим дэлгэцээс том дэлгэц рүү амжилттай шилжсэн. Үүний дараа:
* ''Шилжилт 2 (2018)''
* ''Сүүлчийн Монита'' (2019)
* ''Би эмээ болохгүй'' (2019)
* ''Анагаахын алдартнууд'' олон ангит цуврал (2020)
* ''Бараг л аймшгийн кино'' (2024) зэрэг төслүүдэд гол болон туслах дүрүүдийг бүтээж, зөвхөн хүүхэд залуус гэлтгүй бүх насны үзэгчдэд танигдсан байна.

=== Хөгжим: &quot;Huiten Baina&quot; феномен ===
2020 оны 1-р сард Gremix өөрийн үзэгчдэдээ зориулан тоглоом шоглоом болгон (өөрийнх нь хэлснээр &quot;халтуур&quot;) '''&quot;Huiten baina&quot;''' нэртэй рэп дуу, видео клип гаргасан. Гэвч уг дууны хөнгөн хэмнэл, хөгжилтэй үгс нь интернэтэд жинхэнэ тэсрэлт хийж, хүн бүрийн сонсдог хит дуу болон хувирчээ. Улмаар &quot;iTunes Mongolia&quot;-ийн шилдэг 100 дууны жагсаалтад өндөр байр эзэлсэн нь түүний нөлөөлөл ямар түвшинд хүрснийг баталсан хэрэг байв.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eguur.mn/63440/ |title=ВИДЕО: Gremix-ийн “халтуур”- “HUITEN BN” |access-date=2020-02-14}}&lt;/ref&gt; Тэрээр хожим нь энэ амжилтаа бататгаж &quot;Chi baina&quot;, &quot;Sangiimsal&quot; зэрэг уран бүтээлүүдээ гаргасан.

== Бизнес болон AR Технологи (Gremmy's Chest) ==
{{Infobox mapframe
| coord = {{Coord|47.9150|N|106.9050|E}}
| zoom = 12
| frame-width = 250
| frame-align = right
| marker = shop
| text = Gremmy's Chest дэлгүүрийн шилжилт хийгдэх бүс нутаг.
}}
=== Жижиглэн худалдааны хувьсгал ===
2024 оны 2-р сарын 2-нд Ганбаяр өөрийн брэндийг бодит амьдрал дээр буулгаж, Улсын Их Дэлгүүрт (УИД) '''&quot;Gremmy's Chest&quot;''' нэртэй тоглоом, хобби, аниме цуглуулгын нэрийн дэлгүүрээ нээсэн. Нээлтийн өдөр дэлгүүрийн гадаа мянга мянган фенүүд нь дугаарлан зогсож, дэлгүүрийн бүх бараа ердөө хоёрхон өдрийн дотор бүрэн зарагдаж дууссан нь Монголын жижиглэн худалдааны салбарт ховорхон тохиох үзэгдэл болсон юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Б |first=Хонгорзул |date=2024-02-04 |title=&quot;Gremix&quot;-ийн дэлгүүрийн бараа хоёр өдөрт дуусаж, түр хаалаа |url=https://www.dobu.mn/?p=45158 |access-date=2024-07-02}}&lt;/ref&gt;

Бизнес нь асар хурдтай томорч буйтай холбогдуулан 2026 онд тэрээр УИД дэх салбараа стратегийн хувьд хааж, илүү том, илүү концепц сайтай орчин үеийн салбарыг Мишээл Экспогийн (Misheel Expo) '''&quot;Little Venice&quot;''' энтертайнмент бүсэд нээнэ гэдгээ албан ёсоор зарлажээ. Энэ нь түүний дэлгүүрийг зүгээр нэг худалдааны цэг биш, залуусын цугладаг поп-соёлын төв болгох алхам юм.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Gremix |title=Баяртай тоглоомын дэлгүүр минь |date=2025-12-12 |url=https://www.youtube.com/watch?v=QV1EQNj1Baw}}&lt;/ref&gt;


=== Gremix Blockverse төсөл ===
Мэдээллийн технологийн инженерийн суурьтай тэрээр технологийн дэвшлийг ашиглан &quot;AR Mongolia&quot; компанитай хамтарч '''&quot;Gremix Blockverse&quot;''' (мөн Gremix AR гэх) өргөтгөсөн бодит байдлын (AR) эвлүүлдэг тоглоомыг зах зээлд гаргасан. Энэ нь биет 3D эвлүүлдэг тоглоомыг гар утасны аппликэйшнтэй хослуулсан шинэлэг бүтээгдэхүүн бөгөөд тоглогчид ухаалаг утсаараа эвлүүлдэг тоглоомоо сканнердаж, хиймэл оюун ухаант муу санаатан клоноос виртуал Gremix-ийг аврах интерактив даалгавруудыг гүйцэтгэдэг. Энэхүү төсөл нь Монголд контент бүтээгчийн зүгээс гаргасан хамгийн өндөр технологийн шийдэл бүхий мерчандайз бүтээгдэхүүн болж чадсан юм.

== Нөлөөлөл ба соёл (Trivia) ==
* '''&quot;Бацаанууд&quot;:''' Gremix өөрийн үзэгч, дагагчдаа хайрлаж &quot;Бацаануудаа&quot; (Batsaanuudaa) хэмээн дууддаг нь түүний нэрийн хуудас болсон үг юм. 2014 онд түүнийг үзэж байсан хүүхдүүд өдгөө насанд хүрсэн ч энэхүү үг нь нэгэн үеийг нэгтгэсэн дурсамжтай үг хэвээр үлджээ.
* '''Хандив, тусламж:''' Тэрээр YouTube-ийн шууд дамжуулалтаас олсон орлого болон хувийн хөрөнгөөсөө хүүхдийн сайн сайхны төлөөх байгууллагуудад тогтмол хандив өргөж, нийгмийн хариуцлагаа хэрэгжүүлдэг үлгэр жишээ нөлөөлөгчдийн нэг юм.

== Эх Сурвалж ==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
*{{YouTube|u=Gremix33|name=Gremix}}
*{{YouTube|c=GremixGaming|name=Gremix Gaming}}
*{{Facebook|OfficialGremix|name=Gremix}}
*{{Instagram|gremixbn|name=Gremix}}

{{DEFAULTSORT:Ганбаяр, Маамбаярын}}
[[Ангилал:YouTube суваг]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:1996 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголын жүжигчид]]
[[Ангилал:Монголын энтрепренёрүүд]]
[[Ангилал:Видео тоглоом тоглогчид]]</text>
      <sha1>1wrctew7tzt61wwtamejojl858v7ohn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эрдэнэс Монгол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104243</id>
    <revision>
      <id>874948</id>
      <parentid>833676</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T14:07:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32589" sha1="gup4o8uv04jcm8a7zr78aaxiv21pujk" xml:space="preserve">{{Infobox company|name=Эрдэнэс Монгол Нэгдэл|industry=[[Уул уурхайн олборлолт]], [[Аж үйлдвэр]]|foundation={{start date and age|df=yes|2007}}|location_city=[[Улаанбаатар]]|location_country=[[Монгол]]|website={{URL|www.erdenesmongol.mn}}|num_employees=+18500|key_people=С.Наранцогт&lt;br&gt;(Гүйцэтгэх захирал)|logo=ЭМ лого Eng PNG.png|production=[[Нүүрс]], [[Зэс]], [[Молибден]], [[Хайлуур жонш]], [[Төмөр (химийн элемент)]], [[Алт]], [[Мөнгө]], [[Уран]], [[Цемент]]}}

== [https://erdenesmongol.mn Эрдэнэс Монгол Нэгдэл] ==

== Компанийн ерөнхий мэдээлэл ==
Монгол Улсын Засгийн газар стратегийн ач холбогдол бүхий орд газруудаа эдийн засгийн эргэлтэд оруулж үнэ цэн, үр өгөөж бий болгох зорилготойгоор “Эрдэнэс Монгол” компанийг 2007 онд байгуулсан. Улмаар уул уурхайн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж буй төрийн өмчит компаниудаа нэгдлийн зарчмаар ажиллуулах, нэгдлийн бүрэлдэхүүн компаниудыг нэгдсэн удирдлага, зохион байгуулалтаар ханган ажиллах толгой компанийн эрх, үүргийг “Эрдэнэс Монгол” компанид хариуцуулах шийдвэрүүд гаргасан билээ. Нэгдлийн бүрэлдэхүүнд  алт, мөнгө, зэс, нүүрс, хүдэр зэрэг ашигт малтмалыг хайх, олборлох, баяжуулах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж байгаа нийт 31 компани харьяалагддаг бөгөөд тэдгээрийг Түлш, эрчим хүчний групп, Зэс металлын групп болон Дэд бүтэц, логистикийн группт хуваарилж нэгдсэн бодлого, стратегиар манлайлан ажиллаж байна.   “Эрдэнэс Монгол” нэгдэл нь улсын хэмжээнд бүртгэгдсэн нийт нүүрсний нөөцийн 22 хувь, зэсийн нөөцийн 38 хувь, жоншны нөөцийн 22 хувь, төмрийн нөөцийн 15 хувийг эзэмшиж, экспортын орлогын 30 орчим хувийг бүрдүүлж байна.

==== Алсын хараа ====
Монгол Улсын хүнд аж үйлдвэрийн сэргэлтэд манлайлах үүрэг гүйцэтгэж аж үйлдвэрийн гинжин хэлхээг оновчтой бий болгох замаар эрдэс баялгийн үнэ цэнийг нэмэгдүүлнэ.

==== Эрхэм зорилго ====
Нэгдлийн компаниудаа нэгдсэн бодлого, стратегиар манлайлан удирдаж эрдэс баялгийн үнэ цэнийг нэмэгдүүлж, өнөө болон ирээдүйд үр өгөөж хүртээх тогтолцоог бий болгоно.

==== Үнэт зүйл ====
Компанийн чадварлаг ажилтан, тэргүүлэх технологи, оновчтой стратеги, манлайлал, тэгш шударга байдлыг үнэт зүйлээ болгон ажиллана.

==== Стратегийн зорилго ====
* ⁠Стратегийн орд газруудын тусгай зөвшөөрөл, төрийн мэдлийн хувьцааг эзэмшинэ. 
* Эрчим хүч, дэд бүтэц, ложистик, боловсруулах үйлдвэрлэлийн чиглэлээр төсөл, хөтөлбөр хэрэгжүүлнэ. 
* Хөрөнгийн зохистой удирдлагыг хэрэгжүүлж, хөрөнгө татан төвлөрүүлж, төслүүдийн санхүүжилтийн хийнэ. 
* Компанийн сайн засаглалыг хэрэгжүүлж, эрхзүйн орчныг боловсронгуй болгож, тогтвортой хөгжлийг эрхэмлэнэ

==== Ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл ====
+67

==== Хайгуулын тусгай зөвшөөрөл ====
+17

==== Нэгдлийн компаниуд ====
+31

==== Нийт ажилчид ====
+18,500

== Түүхэн хөгжил ==

==== '''2007''' ====
Монгол Улсын Засгийн газрын 266 дугаар тогтоол, Төрийн өмчийн хорооны 52 дугаар тогтоолоор стратегийн ач холбогдол бүхий орд, улсын төсвийн хөрөнгөөр нөөцийг нь тогтоосон ордын тусгай зөвшөөрөл эзэмшин үйл ажиллагаа явуулах зорилгоор “Эрдэнэс Монгол” ХХК үүсгэн байгуулагдав.

==== '''2008''' ====
Стратегийн ач холбогдол бүхий Тавантолгойн чулуун нүүрс, Шивээ-Овоогийн хүрэн нүүрсний ордуудын ашиглалтын тусгай зөвшөөрлүүдийг эзэмшив.

==== '''2009''' ====
Оюу толгойн ордыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах бэлтгэл ажлыг хангаж, холбогдох гэрээнүүдийг байгуулан Монголын талын 34 хувийг Монгол Улсын Засгийн газрын нэрийн өмнөөс эзэмших эрхтэй болов.

==== '''2010''' ====
УИХ-ын 39 дүгээр тогтоолын дагуу стратегийн ач холбогдол бүхий Тавантолгойн чулуун нүүрсний ордыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулав. Ордыг ашиглах чиг үүрэг бүхий “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийг охин компани хэлбэрээр үүсгэн байгуулж, Монгол Улсын нийт иргэн хувьцаа эзэмшигч болов. Тавантолгойн ордын Зүүн цанхийн хэсэгт олборлолтын үйл ажиллагааг эхлүүлж, уурхайг нээв.

==== '''2011''' ====
“Оюу толгой” ХХК-ийн Монголын талын хувьцаа эзэмшигчийн эрхийг төлөөлөн хэрэгжүүлэх чиг үүрэг бүхий “Эрдэнэс Оюу толгой” ХХК-ийг охин компани хэлбэрээр үүсгэн байгуулав. Таван толгойн чулуун нүүрсний ордын Зүүн цанхийн хэсгээс олборлосон нүүрсийг дэлхийн зах зээлд нийлүүлэх нүүрсний экспортыг эхлүүлэв.

==== '''2012''' ====
Монгол Улсын Засгийн газрын 167 дугаар тогтоолоор Хүний хөгжил сангийн тухай хуульд нийцүүлэн компанийг шинэчлэн зохион байгуулав. Монгол Улсын Засгийн газрын 218 дүгээр тогтоолоор компанийн давуу эрхийн хувьцааг Монгол Улсын иргэн бүрд үнэ төлбөргүй эзэмшүүлэхээр болов.

==== '''2013''' ====
Монгол Улсын Засгийн газрын 100 дугаар тогтоолоор “Эрдэнэт үйлдвэр” ХХК-ийн Монголын талын хувь, “Багануур” ХК, “Шивээ овоо” ХК-ийн төрийн мэдлийн хувьцааг эзэмших эрхийг төлөөлөн хэрэгжүүлэхээр болов.

Оюу толгой төслийн баяжуулах үйлдвэр ашиглалтад орж зэсийн баяжмал экспортод гаргаж эхлэв.

Монгол Улсын Засгийн газрын 299 дүгээр тогтоолын дагуу Таван толгой- Гашуун сухайт чиглэлийн 239 км хүнд даацын хатуу хучилттай авто зам, Гашуун сухайт хилийн боомтын дэд бүтцийг шилжүүлэн авав.

Монгол Улсын Засгийн газрын 347 дугаар тогтоолоор Компанийн тухай хуульд нийцүүлэн компанийн дүрмийг шинэчлэн баталж, компанийн засаглалыг сайжруулав.

==== '''2014''' ====
Монгол Улсын Засгийн газрын 133 дугаар тогтоолоор “Эрдэнэс Монгол” ХХК нь өөрөө эсхүл охин болон хараат компанийг үүсгэн байгуулах, хөрөнгө оруулах эрхтэй болов. Компанийн тухай хуульд нийцүүлэн өөрийн охин болон хараат компаниудын хамтаар компанийн нэгдэл хэлбэрээр ажиллаж эхлэв.

==== '''2015''' ====
Оюу толгойн гүний уурхайн бүтээн байгуулалт, санхүүжилтийн төлөвлөгөөнд гарын үсэг зурж төслийн дараагийн шатны ажлыг эхлүүлэв.

==== '''2016''' ====
Хүний хөгжил сангийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулж, Компанийн тухай хуулийн дагуу үйл ажиллагаа явуулах эрхзүйн орчныг сайжруулав.

Уламжлалт болон уламжлалт бус газрын тос, хийн эрэл, судалгаа хийх, хөрөнгө оруулалт татах чиг үүрэг бүхий “Эрдэнэс Метан” ХХК, хөрөнгө оруулалтын менежментийн үйл ажиллагаа эрхлэх чиг үүрэг бүхий “Эрдэнэс Ассет Менежмент” ХХК-ийг тус тус охин компани хэлбэрээр үүсгэн байгуулав.

Компанийн чадавхыг сайжруулах зорилгоор Азийн хөгжлийн банкнаас 35 сая ам.долларын техникийн туслалцааны зээл авч, төслийг хэрэгжүүлж эхлэв.

Олон улсын санхүүгийн тайлагналын стандартыг хэрэгжүүлж, нэгдлийн компаниудын хэмжээнд нэгдсэн санхүүгийн тайлантай болов.

==== '''2017''' ====
“Эрдэнэс Тавантолгой” ХК, “Багануур” ХК, “Шивээ овоо” ХК-уудын хувьцааг бүртгэлжүүлж, төрийн мэдлийн хувьцааг санхүүгийн тайлан тэнцэлд тусгаж “Эрдэнэс Монгол” нэгдлийн нийт актив 11.4 их наяд төгрөг болов.

==== '''2018''' ====
Үнэт металл эрэх хайх, олборлох, цэвэршүүлэх, борлуулах чиг үүрэг бүхий “Эрдэнэс Алт ресурс” ХХК-ийг үүсгэн байгуулав.

Дорноговь аймагт орших “Зөөвч овоо” ураны ордыг орчин үеийн дэвшилтэт технологиор байгаль орчинд ээлтэйгээр ашиглан эдийн засгийн эргэлтэд оруулах бэлтгэл ажлыг хангав.

ISO:9001 чанарын менежментийн тогтолцоог нэвтрүүлж, компанийн дотоод үйл ажиллагааг сайжруулж, олон улсын стандартад нийцүүлэв.

==== '''2019''' ====
Багануурын ордын Баруун хонхрын талбайн тусгай зөвшөөрөл, Асгатын мөнгөний ордын ашиглалтын тусгай зөвшөөрлийг тус тус “Эрдэнэс Монгол” нэгдэлд шилжүүлэн авч, эдийн засгийн эргэлтэд оруулах төслүүдийг хэрэгжүүлж эхлэв.

Метан хийн ордыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах хүрээнд Австралийн “Жэйд Метан” ХХК-тай хамтран Тавантолгойн бүлэг ордын Бор-тээгийн хэсэгт 5200 тууш метр эрлийн цооногууд өрөмдөв.

Стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын ордуудын тусгай зөвшөөрөл, төрийн мэдлийн хувьцааг нэмэгдүүлэх ажлын хүрээнд “Мон-Атом” ХХК-ийн төрийн эзэмшлийн хувьцааг “Эрдэнэс Монгол” ХХК-д шилжүүлэн авч цацраг идэвхт ашигт малтмал олборлох чиглэлээр үйл ажиллагаагаа өргөжүүлэв.

==== '''2020''' ====
Салхитын мөнгөний ордыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулж ахмад настнуудын тэтгэврийн зээлийн тодорхой хувийг төрөөс нэг удаа төлөх тухай хуулийг амжилттай хэрэгжүүллээ. Уг ажлын хүрээнд “Эрдэнэс бонд”-ын үнэт цаас гарган, үнэт цаасны танилцуулга Prospectus хийж батлуулав.

Нүүрсний давхаргын метан хийн эрэл, хайгуулын хөрөнгө оруулалтын гэрээний дагуу бүтээгдэхүүн хуваах гэрээ байгуулж Тавантолгойн бүлэг ордын Бортээгийн хэсэгт хайгуулын өрөмдлөг хийж эхлүүлэв.

==== '''2021''' ====
Монгол Улсын нутаг дэвсгэрээр дамжуулан ОХУ-аас БНХАУ-руу байгалийн хий нийлүүлэх хоолой барих төслийн ТЭЗҮ-ийг боловсруулах ажлыг “Эрдэнэс газ” төслийн нэгж болон ОХУ-ын “Газпром” ХНН-ийн “Газопровод союз восток” ХХК-тай хамтран 2021 оны 12 дугаар сарын 15-ны өдөр бүрэн дуусгав.

Монгол Улсын Засгийн газрын 367 дугаар тогтоолоор охин компани хэлбэрээр үүсгэн байгуулагдсан “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн хувьцааг шилжүүлэн авч нэгдлийн бүрэлдэхүүнд нэгтгэсэн бөгөөд УИХ-ын 2010 оны 39 дүгээр тогтоол, Засгийн газрын 2017 оны 154 дүгээр тогтоолын хэрэгжилтийг хангах, стратегийн ач холбогдол бүхий ордыг нэгдсэн бодлогоор үр ашигтай хүртээмжтэй ашиглах боломжийг бүрдүүлэв.

==== '''2022''' ====
“Рио Тинто”, “Туркойс хилл ресурсэс” компаниудаас 2021 онд ирүүлсэн хүсэлтээр “Оюу толгой” ХХК дахь төрийн эзэмшлийн 34 хувьд ногдох 2.3 тэрбум ам.долларын өрийг бүрэн тэглэж, гүний уурхайн ашиглалтад орох хүртэлх шаардлагатай нэмэлт зардлыг гадаадын хөрөнгө оруулагч тал бүрэн хариуцаж “Эрдэнэс Оюу толгой” ХХК дээр нэмж өр үүсгэхгүй байхыг баталгаажуулав.

Монгол Улсын Засгийн газрын 225 дугаар тогтоолоор “Эрдэнэс Монгол” нэгдлийн компаниудыг группийн зарчмаар ажиллуулахаар тогтож, “Эрдэнэт үйлдвэр”, “Монголросцвемтет” ТӨҮГ-уудыг нэгдлийн харьяанд нэгтгэв.

“Эрдэнэс Монгол” -ийн ТУЗ-ийн 2022 оны 56 дугаар тогтоолоор 71 ажлын байранд сонгон шалгаруулалтыг нээлттэй зарлаж, давхардсан тоогоор 3544 иргэн оролцож сонгон шалгаруулалт амжилттай болов.

==== '''2023''' ====
Аж үйлдвэрийн гинжин хэлхээг цогцоор нь бий болгох зорилгоор үйлдвэрлэл, технологийн паркуудыг байгуулах 6 байршлыг сонгон ерөнхий төлөвлөгөөг боловсруулав. Энэхүү ажлын хүрээнд Монгол Улсын Засгийн газрын 2023 оны 257 дугаар тогтоолоор &quot;Эрдэнэс ҮТП&quot; ХХК-ийг байгуулж аж үйлдвэрлэл эрчимжих эхлэлийг тавив.

Төрийн өмчит компаниудын засаглал, үйл ажиллагааг сайжруулах ажлын суурийг зөв тавьж эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх үүднээс нэгдлийн 15 компанийн дүрэм, бүтцийг шинэчилж, үр ашиггүй 6 компани, 2 төслийн нэгжийг татан буулгаж, 2 компанийг нэгтгэв.

Монгол Улсын Засгийн газар болон “Орано Майнинг” компанийн хооронд байгуулах хөрөнгө оруулалтын гэрээний төсөл боловсруулах ажлын хэсгийн “Хэлэлцээний протокол”-д Монголын талыг төлөөлж “Эрдэнэс Монгол” ХХК -ийн Гүйцэтгэх захирал гарын үсэг зурж, төрийн эрх бүхий байгууллагын төлөөлөл, хөндлөнгийн мэргэжлийн экспертүүдийг оролцуулсан 5 ажлын хэсгийг чиглэл бүрээр байгуулж, “Орано Майнинг” компанитай хэлэлцээг эхлүүлэв.

== Удирдлага ==

==== ''Компанийн удирдлагын талаарх товч мэдээлэл'' ====
“Эрдэнэс Монгол” ХХК-ийн дүрэмд Төлөөлөн удирдах зөвлөлийг төрийн төлөөллийг хэрэгжүүлэгч 6 гишүүн, хараат бус 5 гишүүн, нийт 11 гишүүнтэй байхаар тусгасан бөгөөд хувьцаа эзэмшигчдийн 2023 оны 04 дүгээр сарын 28-ны өдрийн ээлжит хурлын 3 дугаар тогтоолоор шинээр сонгогдсон гишүүд ажиллаж байна. 

==== '''Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн дэргэдэх алба, хороод:''' ====

* Дотоод аудитын газар
* Ажлын алба
* Аудит, эрсдэлийн удирдлагын хороо
* Цалин урамшууллын хороо
* Засаглал нэр дэвшүүлэх хороо

== Нэгдлийн бүтэц, охин компаниуд ==

==== Нэгдлийн бүтцийн ерөнхий мэдээлэл болон охин компаниудын жагсаалт үйл ажиллагааны товч ====
Тус нэгдэлд алт, мөнгө, зэс, нүүрс болон бусад ашигт малтмалын түүхий эдийг хайх, олборлох, баяжуулах, боловсруулах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж байгаа нийт 31 хуулийн этгээд, төслийн нэгж харьяалагддаг ба тэдгээрийг олон улсын жишгийн дагуу Түлш, эрчим хүчний групп, Зэс, металлын групп болон Дэд бүтэц, логистикийн группт хуваарилж үйл ажиллагааг нь удирдан чиглүүлж байна.  

# Зэс, металлын групп
# Түлш, эрчим хүчний групп
# Дэд бүтэц, логистикийн групп

==== '''Нэгдлийн охин компаниуд:''' ====

===== [https://baganuurmine.mn Багануур ХК] =====

* Компанийн нэр: Багануур ХК
* Хувь эзэмшил:75 хувь
* Үйл ажиллагаа: Уул уурхай, нүүрс
* Вебсайт: www.baganuurmine.mn

===== [https://web.archive.org/web/20241207020118/https://www.gsr.mn/ Гашуун Сухайт Авто Зам ХХК] =====

* Компанийн нэр: Гашуун сухайт авто зам ХХК
* Хувь эзэмшил:
* Үйл ажиллагаа: Дэд бүтэц, авто зам
* Вебсайт: www.gsr.mn

===== [http://dmp.mn Дархан Төмөрлөгийн Үйлдвэр ХХК] =====

* Компанийн нэр: Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр ХХК
* Хувь эзэмшил:100 хувь
* Үйл ажиллагаа: Уул уурхай, ган, төмөрлөг
* Вебсайт: www.dmp.mn

===== [https://monatom.mn/ Мон Атом ХХК] =====

* Компанийн нэр: Мон Атом ХХК
* Хувь эзэмшил:100 хувь
* Үйл ажиллагаа: Уул уурхай, уран
* Вебсайт: Monatom.mn

===== [https://mongolrefinery.mn/ Монголын Газрын Тос Боловсруулах Үйлдвэр ТӨХХК] =====

* Компанийн нэр: Монгол газрын тос боловсруулах үйлдвэр ТӨХХК
* Хувь эзэмшил:100 хувь
* Үйл ажиллагаа: Газрын тос, түлш, хий, химийн бүтээгдэхүүн
* Вебсайт: www.mongolrefinery.mn

===== [https://web.archive.org/web/20250216033828/https://www.mongolros.mn/ Эрдэнэс Критикал Минералс ТӨҮГ] =====

* Компанийн нэр: Эрдэнэс Критикал Минералс ТӨҮГ
* Хувь эзэмшил:100 хувь
* Үйл ажиллагаа: Уул уурхай, төмөр, жонш
* Вебсайт: www.mongolros.mn

===== [https://khutulcement.mn/ Цемент Шохой ХХК] =====

* Компанийн нэр: Цемент Шохой ТӨХК
* Хувь эзэмшил:100 хувь
* Үйл ажиллагаа: Уул уурхай, цемент, шохой
* Вебсайт: www.khutulcement.mn

===== [https://web.archive.org/web/20250216033828/https://shivee-ovoo.mn/ Шивээ-Овоо ХК] =====

* Компанийн нэр: Шивээ Овоо ХК
* Хувь эзэмшил:90 хувь
* Үйл ажиллагаа: Уул уурхай, нүүрс
* Вебсайт: www.khutulcement.mn

===== [https://erdenesgold.mn/ Эрдэнэс Алт Ресурс ХХК] =====

* Компанийн нэр: Эрдэнэс Алт Ресурс ХХК
* Хувь эзэмшил:100 хувь
* Үйл ажиллагаа: Уул уурхай, алт
* Вебсайт: www.erdenesgold.mn

===== [https://erdenesashid.mn/ Эрдэнэс Ашид ХХК]{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} =====

* Компанийн нэр: Эрдэнэс Ашид ХХК
* Хувь эзэмшил:100 хувь
* Үйл ажиллагаа: Дэд бүтэц, логистик
* Вебсайт: www.erdenesashid.mn

===== [https://erdenesbayanbogd.mn/ Эрдэнэс Баянбогд ХХК] =====

* Компанийн нэр: Эрдэнэс Баянбогд ХХК
* Хувь эзэмшил:34 хувь
* Үйл ажиллагаа: Уул уурхай, нүүрс
* Вебсайт: www.erdenesbayanbogd.mn

===== [https://erdenesmethane.mn/ Эрдэнэс Метан ХХК] =====

* Компанийн нэр: Эрдэнэс Метан ХХК
* Хувь эзэмшил:100 хувь
* Үйл ажиллагаа: Уул уурхай, метан хий
* Вебсайт: www.erdenesmethane.mn

===== [https://www.eot.mn/ Эрдэнэс Оюу Толгой ХХК] =====

* Компанийн нэр: Эрдэнэс Оюу Толгой ХХК
* Хувь эзэмшил:100 хувь
* Үйл ажиллагаа: Уул уурхай, зэс, алт
* Вебсайт: www.eot.mn

===== [https://ett.mn Эрдэнэс Тавантолгой ХК] =====

* Компанийн нэр: Эрдэнэс Тавантолгой ХК
* Хувь эзэмшил:73.51 хувь
* Үйл ажиллагаа: Уул уурхай, нүүрс
* Вебсайт: www.ett.mn

===== [https://erdenesitp.mn Эрдэнэс ҮТП ХХК] =====

* Компанийн нэр: Эрдэнэс ҮТП ХХК
* Хувь эзэмшил:100 хувь
* Үйл ажиллагаа: Уул уурхай, Үйлдвэрлэл технологийн парк
* Вебсайт: www.erdenesitp.mn

===== [https://www.erdenetmc.mn Эрдэнэт Үйлдвэр ТӨҮГ] =====

* Компанийн нэр: Эрдэнэт Үйлдвэр ТӨҮГ
* Хувь эзэмшил:100 хувь
* Үйл ажиллагаа: Уул уурхай, зэс, молибден
* Вебсайт: www.ett.mn

== Үйл ажиллагаа ==

==== ''Нэгдлийн  уул уурхайн бүтээгдэхүүний нөөц, өнгөрсөн онуудын олборлолт борлуулалтын тоон мэдээлэл'' ====
“Эрдэнэс Монгол” нэгдэл нь төрийн бодлогын хэрэгжилтийг хангах үндсэн зорилгынхоо хүрээнд нэгдлийн охин хараат компани болон хуулийн этгээдийн засаглал, менежмент, үйл ажиллагааг сайжруулах, тэдгээрийн үйл ажиллагааны уялдаа холбоог хангах, нэгдсэн стратеги, бодлого чиглэлээр ханган ажилладаг. 

“Эрдэнэс Монгол” нэгдэл нь Монгол Улсын эдийн засгийн хөдөлгөгч хүч, уул уурхайн салбарын хамгийн том үйлдвэрлэгч бөгөөд ашиглалтын 67, хайгуулын 17 нийт 84 тусгай зөвшөөрөлтэйгөөр уул уурхай, хүнд үйлдвэрлэлийн салбарт үйл ажиллагаа явуулж байна.

* МУ-ын зэсийн нөөцийн18 хувь
* МУ-ын нүүрсний нөөцийн 26 хувь
* МУ-ын жоншны нөөцийн 22 хувь
* МУ-ын төмрийн нөөцийн 15 хувийг эзэмшдэг.

Өнгөрсөн 2023 онд нэгдлийн бүрэлдэхүүн компани, үйлдвэрийн газрууд Монгол Улсын гадаад валютын улсын нөөцийн 70 хувь, экспортын орлогын 28 хувь, татварын орлогын 20 хувь, улсын төсөвт төвлөрүүлсэн АМНАТ-ын 67 хувийг бүрдүүлэн ажилласан байна.

== Өнгөрсөнд болсон томоохон үйл явдлын тойм ==

==== '''2023 оны онцлох үйл явдал''' ====

* '''1 сарын 1''' 

Нэгдсэн дүрэм, бодлого, журмын хүрээнд нэгдлийн цомхон бүтэц зохион байгуулалтаар ил тод, нээлттэй, авлига, ашиг сонирхлоос ангид ажиллах нөхцлийг бий болгов.

* '''2 сарын 9 /Нүүрс/, 09 сарын 15 /Төмрийн баяжмал/'''

Уул уурхайн бүтээгдэхүүнийг биржээр арилжаал эхлэв.

* '''5 сарын 12''' 

Аж үйлдвэрийн гинжин хэлхээг цогцоор нь бий болгох зорилгоор үйлдвэрлэл, технологийн паркуудыг байгуулах 6 байршлыг сонгон ерөнхий төлөвлөгөөг боловсруулж, аж үйлдвэрлэл эрчимжих эхлэлийг тавив.

* '''9 сарын 15'''

Монгол Улсын Засгийн газар болон “Орано Майнинг” компанийн хооронд байгуулах хөрөнгө оруулалтын гэрээний төсөл боловсруулах ажлын хэсгийн “Хэлэлцээний прокол”-д гарын үсэг зурав.

* '''12 сарын 27'''

Борлуулалтын орлого 2023 онд өмнөх оноос 3.6 дахин өсөж, 14.9 их наяд төгрөгт, цэвэр ашиг 3.7 дахин өсөж, 4.5 их наяд төгрөгт хүрч, улсын төсөвт 4.4 их наяд төгрөгийн татварыг төлөвлөрүүллээ.

==== '''2024 оны онцлох үйл явдал''' ====

* '''1 сарын 17'''

УИХ-аас 2024 оны 01 дүгээр сарын 17-ны өдөр “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн талаар авах зарим арга хэмжээний тухай тогтоолын төслийг баталж, шинээр төрсөн 900 мянган иргэнд 1072 хувьцааг эзэмшүүлж, 2022 болон 2023 оны цэвэр ашгаас 3.4 сая иргэнд ногдол ашиг хуваарилав.

* '''4 сарын 19'''

УИХ-ын 2024 оны 04 дүгээр сарын 19-ны өдрийн хуралдаанаар Үндэсний баялгийн сангийн тухай хууль батлагдаж, “Эрдэнэс Монгол” нэгдэл Хуримтлалын санд 500 тэрбум төгрөг төвлөрүүлж, 10 мянган иргэний ипотекийн зээлийн санхүүжилтийн эх үүсвэрийг шийдвэрлэв. 

* '''4 сарын 29 /Зэс/, 6 сарын 6 /Жонш/'''

Уул уурхайн бүтээгдэхүүнийг биржээр арилжаал эхлэв.

* '''5 сарын 12'''

БНХАУ-ын “Жөжяны их сургууль холдинг” ХХК-тай үйлдвэрлэл, технологийн паркийн төлөвлөлт, судалгааны чиглэлээр харилцан ойлголцлын санамж бичиг байгуулав.

* '''6 сарын 20''' 

“Эрдэнэс Монгол” нэгдлийн 2024-2028 онд хэрэгжих дунд хугацааны стратегийн баримт бичгийг баталж, энэ хүрээнд 6 байршилд үйлдвэрлэл, технологийн парк байгуулах ажил эхэлж, зарим паркийн бүтээн байгуулалт өрнөж байна.

* '''9 сарын 15'''

Асгатын мөнгөний ордыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах техникийн ажлуудыг эхлүүлж, зам засах ажлыг эрчимжүүлснээр 6 хэвтээ малталтын амаас 5 амыг бүрэн нээв. 

==== '''2025 оны онцлох үйл явдал''' ====

* '''1 сарын 17''' 

2025 оны нэгдүгээр сард Монгол Улсын Засгийн газар болон Орано Майнинг компани хооронд “Зөөвч овоо” уран олборлох төслийн хөрөнгө оруулалтын гэрээнд гарын үсэг зурсан. Энэхүү төсөл нь Монгол Улсын Засгийн газрын 2024-2028 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөрт тусгагдсан 14 мега төслийн нэг бөгөөд Монгол Улсын хувьд гуравдагч хөрштэй байгуулсан хоёр дахь хөрөнгө оруулалтын гэрээ юм. 
[[Ангилал:2007 establishments]]
[[Ангилал:Companies of Mongolia]]</text>
      <sha1>gup4o8uv04jcm8a7zr78aaxiv21pujk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хайфа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105908</id>
    <revision>
      <id>874942</id>
      <parentid>874774</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T12:19:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74398" sha1="cihdb7yuugvr21icorz5jkvuy808qbr" xml:space="preserve">{{Short description|Хойд Израилын хот}}
{{Инфобокс суурин
| name                     = Хайфа
| native_name              = {{native name|he|חיפה|italics=off}}&lt;br /&gt;{{native name|ar|حيفا|italics=off}}
| settlement_type          = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] 
| image_skyline            = {{Multiple image
  | perrow = 1/3/2/2
  | border = infobox
  | total_width = 300
  | caption_align = center
  | image1 = The Hanging Gardens of Haifa, Israel (50099173503) (cropped).jpg
  | caption1 = [[Бахайн ертөнцийн төв]]өөс харагдах Хайфа хот
  | image2 = SailTower.jpg
  | caption2 = [[Дарвуул (Хайфа)|Дарвуул]]
  | image3 = Haifa_Theatre_0401.jpg
  | caption3 = [[Хайфагийн театр]]
  | image4 = Israel_Electric_Company_Building_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa.jpg
  | caption4 = [[IEC Tower]]
  | image5 = 98082 polytechnic PikiWiki Israel.jpg
  | caption5 = [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Мадатек]]
  | image6 = Bat Galim neighborhood and Haifa Bay.jpg
  | caption6 = [[Бат-Галим]]
  | image7 = Hadar_and_Carmel.jpg
  | caption7 = [[Адар]]
  | image8 = 97600_stella_maris_monastery_PikiWiki_Israel.jpg
  | caption8 = [[Стелла Марис хийд]]
}}
| image_flag               = Flag of Haifa.svg
| image_blank_emblem       = [[File:Haifa coa.svg|60px]]
| blank_emblem_type        = Сүлд
| image_map                = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg
| mapsize                  = 250px
| map_caption              = Хайфагийн газрын зураг
| pushpin_map_alt          =
| pushpin_map              = Израил умард хайфа#Израил
| pushpin_mapsize          =
| pushpin_label_position   = left
| pushpin_map_caption      = Израил дахь байршил
| coordinates              = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}}
|subdivision_type          = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]]
|subdivision_name          = {{ISR}}
|subdivision_type1         = [[Израилын тойргууд|Тойрог]]
|subdivision_name1         = [[Хайфа тойрог|Хайфа]]
|subdivision_type2         = Дэд тойрог
|subdivision_name2         = [[Хайфа дэд тойрог|Хайфа]]
| established_title        = Байгуулагдсан
| established_date         = МЭ 1-р зуун
|government_type           = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]]
|governing_body            = Хайфа хотын захиргаа
| leader_title             = [[Хайфа хотын дарга|Хотын дарга]]
| leader_name              = [[Йона Яхав]]
| unit_pref                = metric
| area_total_dunam         = {{formatnum:63666|R}}
| population_footnotes     = {{Israel populations|reference}}
| population_total         = {{Israel populations|Haifa}}
| population_urban         = 600,000
| population_metro         = 1,050,000
| population_as_of         = {{Israel populations|Year}}
| population_density_km2   = auto
| population_demonym       = Хайфачууд
| demographics_type1       = Угсаатан
| demographics1_footnotes  = {{Israel populations|reference}}
|  demographics1_title1    = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]]
|  demographics1_info1     = 73.1%
|  demographics1_title2    = [[Израилын араб иргэд|Арабууд]]
|  demographics1_info2     = 12.1%
|  demographics1_title3    = Бусад
|  demographics1_info3     = 14.8%
| timezone1           = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]]
| utc_offset1         = +2
| timezone1_DST       = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]]
| utc_offset1_DST     = +3
| website                  = {{URL|www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}}
}}

'''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].&lt;ref name=&quot;CBS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог.

Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. 

Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.&lt;ref name=&quot;Judaica&quot;&gt;[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139&lt;/ref&gt; МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. 

Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}&lt;/ref&gt; 

== Нэрний гарал үүсэл ==
Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}&lt;/ref&gt; 

== Түүх ==

=== Османчуудын ноёрхол ===
[[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг.  [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон.

[[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв.

[[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&amp;pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}&lt;/ref&gt; Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв.

[[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов.   [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;modern&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.&lt;ref&gt;Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)&lt;/ref&gt;

Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв.

[[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]]
[[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]]
Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ.

[[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан.
[[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]]

=== Британийн мандат ===
[[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. 

Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&amp;pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}&lt;/ref&gt;  [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв.  [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.&lt;ref&gt;Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census1922&quot;&gt;Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]&lt;/ref&gt; [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}&lt;/ref&gt;

Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.&lt;ref&gt;Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press&lt;/ref&gt;

[[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]]

=== 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн ===
[[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.&lt;ref&gt;[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137&lt;/ref&gt;

[[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.&lt;ref&gt;{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}&lt;/ref&gt; Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.&lt;ref&gt;Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.&lt;/ref&gt; 

Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв.

Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.&lt;ref&gt;Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: &quot;Nor is there any evidence that a &quot;massacre&quot; took place in the town.&quot;&lt;/ref&gt; 
[[Файл:הריסות העיר התחתית בחיפה לאחר מלחמת השחרור.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]]

=== Израил улс ===
[[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. 

[[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.&lt;ref name=&quot;Johal&quot;&gt;{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}&lt;/ref&gt;

[[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}&lt;/ref&gt; 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Хүн ам ==
{{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}}
Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.&lt;ref name=&quot;Stats2003&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.&lt;ref&gt;Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}&lt;/ref&gt;

1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.&lt;ref name=&quot;demo&quot;&gt;{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}&lt;/ref&gt;

[[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.&lt;ref name=&quot;globes&quot;&gt;{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}&lt;/ref&gt;

== Газар зүй ==
Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}&lt;/ref&gt; [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.&lt;ref name=&quot;tiers&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}&lt;/ref&gt; Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}&lt;/ref&gt;{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}}

== Уур амьсгал ==
Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм.

{{Уур амьсгалын хүснэгт
|location=[[Хайфа нисэх буудал]] (5 м / 16 фут) (Хэм: 1995–2010, Туйлшрал 1898–2011, Хур тунадас: 1980–2010)
|metric first=yes
|single line=yes
|Jan record high C=27.0
|Feb record high C=30.4
|Mar record high C=38.0
|Apr record high C=42.5
|May record high C=44.6
|Jun record high C=43.5
|Jul record high C=37.8
|Aug record high C=37.8
|Sep record high C=41.8
|Oct record high C=41.4
|Nov record high C=36.0
|Dec record high C=31.5
|Jan avg record high C=22.6
|Feb avg record high C=25.0
|Mar avg record high C=29.9
|Apr avg record high C=35.5
|May avg record high C=36.2
|Jun avg record high C=34.6
|Jul avg record high C=35.2
|Aug avg record high C=34.1
|Sep avg record high C=34.7
|Oct avg record high C=35.4
|Nov avg record high C=30.3
|Dec avg record high C=24.7
|year avg record high C=
|Jan high C=17.8
|Feb high C=18.6
|Mar high C=20.9
|Apr high C=23.8
|May high C=26.5
|Jun high C=29.5
|Jul high C=31.6
|Aug high C=31.6
|Sep high C=30.2
|Oct high C=27.9
|Nov high C=24.4
|Dec high C=19.8
|year high C=
|Jan mean C=13.9
|Feb mean C=14.4
|Mar mean C=16.5
|Apr mean C=19.4
|May mean C=22.4
|Jun mean C=25.7
|Jul mean C=28.0
|Aug mean C=28.4
|Sep mean C=26.7
|Oct mean C=23.7
|Nov mean C=19.8
|Dec mean C=15.8
|year mean C=
|Jan low C=10.0
|Feb low C=10.2
|Mar low C=12.1
|Apr low C=14.8
|May low C=18.2
|Jun low C=21.9
|Jul low C=24.4
|Aug low C=25.1
|Sep low C=23.2
|Oct low C=19.5
|Nov low C=15.1
|Dec low C=11.8
|year low C=15.9
|Jan avg record low C=5.4
|Feb avg record low C=6.1
|Mar avg record low C=7.6
|Apr avg record low C=9.5
|May avg record low C=13.7
|Jun avg record low C=18.4
|Jul avg record low C=21.7
|Aug avg record low C=22.7
|Sep avg record low C=19.5
|Oct avg record low C=14.8
|Nov avg record low C=9.9
|Dec avg record low C=7.3
|year avg record low C=
|Jan record low C=-1.6
|Feb record low C=-3.5
|Mar record low C=2.0
|Apr record low C=4.3
|May record low C=9.6
|Jun record low C=13.0
|Jul record low C=17.0
|Aug record low C=17.9
|Sep record low C=14.2
|Oct record low C=8.5
|Nov record low C=5.0
|Dec record low C=0.2
|year record low C=
|rain colour=green
|Jan rain mm=124.9
|Feb rain mm=95.2
|Mar rain mm=52.8
|Apr rain mm=23.6
|May rain mm=2.7
|Jun rain mm=0.1
|Jul rain mm=0.0
|Aug rain mm=0.0
|Sep rain mm=1.2
|Oct rain mm=28.0
|Nov rain mm=77.8
|Dec rain mm=135.5
|unit rain days=0.1 мм
|Jan rain days=13.9
|Feb rain days=11.7
|Mar rain days=8.6
|Apr rain days=3.6
|May rain days=1.4
|Jun rain days=0.1
|Jul rain days=0.1
|Aug rain days=0
|Sep rain days=0.8
|Oct rain days=3.9
|Nov rain days=8.0
|Dec rain days=11.8
|source 1=''Израилын Цаг Уурын Алба''&lt;ref name=IMS&gt;{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Израилын Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=2013-06-18}}{{in lang|he}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Rain&gt;{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=2011-09-25}}{{in lang|he}}&lt;/ref&gt;
}}

== Эдийн засаг ==
[[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]]
[[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]]
Израилын &quot;Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг&quot; гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Tel Aviv: &quot;Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays&quot;|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.&lt;ref name=&quot;foundation&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com|archive-date=11 Зургадугаар сар 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611073309/https://www.emporis.com/buildings/227526/haifa-oil-refinery-cooling-towers-haifa-israel|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.&lt;ref name=&quot;Monocle&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}&lt;/ref&gt;

[[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}&lt;/ref&gt; Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.&lt;ref name=&quot;hotels&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}&lt;/ref&gt; 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&amp;fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}&lt;/ref&gt;

=== Аялал жуулчлал ===
[[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.&lt;ref name=&quot;tourism&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.&lt;ref name=&quot;leisure&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}&lt;/ref&gt; Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}&lt;/ref&gt; [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Урлаг ба соёл ==
[[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]]
[[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]]
Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.&lt;ref name=&quot;culture&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture &amp; Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}&lt;/ref&gt; Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн &quot;Едиот Хайфа&quot; сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок &amp; блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ.

=== Музей ===
[[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]]
Хайфа нь арав гаруй музейтэй.&lt;ref name=&quot;museums&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}&lt;/ref&gt; Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн  амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг.

== Засгийн газар ==
[[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.&lt;ref name=&quot;govt&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&amp;q=haifa+municipality&amp;pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}&lt;/ref&gt;

Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. 

Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.&lt;ref name=&quot;council&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}&lt;/ref&gt; [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.&lt;ref name=&quot;councillors&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}&lt;/ref&gt;

=== Хотын дарга нар ===
[[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]]
{{Div col}}
* [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77)
* [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81)
* [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84)
* [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903)
* [[Джамиль Садик]] (1904–10)
* [[Рифат аль-Салах]] (1910–11)
* [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13)
* [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27)
* [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40)
* [[Шабтай Леви]] (1940–51)
* [[Абба Хуши]] (1951–1969)
* [[Моше Флиманн]] (1969–1973)
* [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975)
* [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978)
* [[Ари Гурель]] (1978–1993)
* [[Амрам Мицна]] (1993–2003)
* [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003)
* [[Йона Яхав]] (2003–2018)
* [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024)
* [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе)
 {{Div col end}}

== Эмнэлгийн байгууламж ==
[[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]]
[[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]]
Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}&lt;/ref&gt; Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}&lt;/ref&gt; Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}&lt;/ref&gt;

== Боловсрол ==
Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг.

[[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.&lt;ref name=&quot;edu&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Тээвэр ==

=== Нийтийн тээвэр ===
[[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]]
Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг.

Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг:

* Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд
* Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал

Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг.
[[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]]
Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно.

Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм.
[[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]]
Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ.

=== Агаар болон далайн тээвэр ===
[[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг.

=== Зам ===
Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}&lt;/ref&gt;

== Спорт ==
[[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]]
Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. 

Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн.

Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан.

== Ах дүү хотууд ==
Одоогийн байдлаар:&lt;ref&gt;{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он
* {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он
* {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он
* {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он
* {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он
* {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он
* {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он
*{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он
* {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны
* {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он
* {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он
* {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он
* {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он
* {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] 
* {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он
* {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он
* {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он

== Зургийн цомог ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot; perrow=&quot;6&quot;&gt;
Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, &quot;Каньон Азриели Хайфа&quot; худалдааны төв, Конгрессийн төв.
Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус
Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг
Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам
Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв
Файл:Метронит..jpg|Метронит
Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв
Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв
Файл:Karmelit.jpg|Кармелит
Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил
Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал
Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт
Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан
Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж
Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац»
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Haifa|Хайфа}}
{{Wikinews|Haifa|Хайфа}}
{{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}}

== Эшлэл ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;
{{Израилын хот}}
{{Хайфа тойрог}}

[[Ангилал:Хайфа| ]]
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]]
[[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]]
[[Ангилал:Хайфа тойрог]]
[[Ангилал:Израилын хот]]</text>
      <sha1>cihdb7yuugvr21icorz5jkvuy808qbr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чехословак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111292</id>
    <revision>
      <id>874945</id>
      <parentid>874781</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T13:27:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>874945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66525" sha1="nlxpc2qdc5ye18mwqio1ccoiti2ytrm" xml:space="preserve">{{Short description|1918 - 1992 оны хооронд оршиж байсан Төв Европын улс}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Чехословак
| native_name            = ''Československo''{{efn|Бусад Чехословакийн хүлээн зөвшөөрөгдсөн хэл дээр:{{blist | {{lang-de|link=no|Tschechoslowakei}}| {{lang-hu|Csehszlovákia}} | {{lang-pl|Czechosłowacja}} | {{lang-rue|Чеськословеньско}}, {{lang|rue-latn|Cheskoslovensko}} | {{lang-yi|טשעכאסלאוואקיי}}, {{lang|yi-latn|Tshekhaslavakey}}}}}}
| common_name            = Чехословак
| life_span              = 1918–1992&lt;br /&gt;{{nowrap|{{nobold|1939–1945: [[Чехословакийн цөлөгдсөн засгийн газар|Цөлөгдсөн засгийн газар]]}}}}&lt;br /&gt;
| p1                     = Австри-Унгар
| image_p1               = {{flagicon|Австри-Унгар}}
| s1                     = Чех
| flag_s1                = Flag of the Czech Republic.svg
| s2                     = Словак
| flag_s2                = Flag of Slovakia.svg
| image_flag             = Flag of Czechoslovakia.svg
| flag_type              = [[Чехословакийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа&lt;br /&gt;(1920–1992)]]
| flag_border            = Flag of Czechoslovakia
| image_coat             = Middle coat of arms of Czechoslovakia.svg
| symbol_type            = [[Чехословакийн төрийн сүлд|Дунд сүлд&lt;br /&gt;(1918–1938 ба 1945–1961)]]
| image_map              = Czechoslovakia location map.svg
| image_map_caption      = [[Дайн хоорондын үе]] ба [[Хүйтэн дайн]]ы үеийн Чехословак
| national_motto         = {{nowrap|'[[Үнэн ялдаг|Pravda vítězí]]{{\}}Pravda víťazí' &lt;br /&gt;(Чех{{\}}[[Словак хэл|Словак]], 1918–1990)&lt;br /&gt;'Veritas vincit' ([[Латин хэл|Латин]], 1990–1992)&lt;br /&gt;'Үнэн ялдаг'}}
| anthems                = {{native phrase|cs|italic=no|'[[Чехийн төрийн дуулал|Kde domov můj]]'|nolink=yes}}&lt;br /&gt;{{raise|0.1em|'Миний гэр хаана байна'}}&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;{{center|[[File:Czech anthem.ogg]]}}&lt;/div&gt;&lt;br /&gt;
{{native phrase|sk|'[[Словакийн төрийн дуулал|Nad Tatrou sa blýska]]'|nolink=yes|italic=no}}&lt;br /&gt;{{raise|0.1em|'Татрагийн дээгүүр аянга цахилж байна'}}&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;{{center|[[File:National anthem of Slovakia, performed by the United States Navy Band.ogg]]}}&lt;/div&gt;
| capital                = [[Праг]]
| largest_city           = capital
| coordinates            = {{coord|50|05|N|14|25|E|region:CZ|display=it}}
| official_languages     = [[Чехословак хэл]], 1948 оны дараа [[Чех хэл|Чех]]{{·}}[[Словак хэл]]
| recognised_languages   = {{hlist|Герман|[[Унгар хэл|Унгар]]|[[Русин хэл|Русин]]|[[Польш хэл]]}}
| demonym                = [[Чехословакчууд‎]]
| government_type        = {{nowrap|[[Анхны Бүгд Найрамдах Чехословак Улс|Анхны БНУ]]&lt;br /&gt;(1918–38)&lt;br /&gt;[[Хоёрдугаар Бүгд Найрамдах Чехословак Улс|Хоёрдугаар БНУ]]&lt;br /&gt;(1938–39)&lt;br /&gt;[[Гуравдугаар Бүгд Найрамдах Чехословак Улс|Гуравдугаар БНУ]]&lt;br /&gt;(1945–48)&lt;br /&gt;[[Бүгд Найрамдах Социалист Чехословак Улс|Социалист БНУ]]&lt;br /&gt;(1948–89)&lt;br /&gt;[[Чехийн ба Словакийн Холбооны Бүгд Найрамдах Улс|Холбооны БНУ]]&lt;br /&gt;(1990–92)}}&lt;hr&gt;
{{Collapsible list
|title = Дэлгэрэнгүй
|bullets = yes
|[[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[парламентын бүгд найрамдах улс]] {{-}}(1918–1938, 1945–1948)
|[[Холбооны улс|Холбооны]] авторитар [[парламентын бүгд найрамдах улс]]{{-}}(1938–1939)
|[[Цөлөгдсөн засгийн газар]]{{-}}(1939–1945)
|[[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Марксист-Ленинист]] [[нэг намын систем|нэг намын]] [[социалист улс|социалист бүгд найрамдах улс]]{{-}}(1948–1969)
|[[Холбооны бүгд найрамдах улс|Холбооны]] [[Марксист-Ленинист]] [[нэг намын систем|нэг намын]] [[социалист улс|социалист бүгд найрамдах улс]]{{-}}(1969–1989)
|[[Холбооны бүгд найрамдах улс|Холбооны]] [[парламентын бүгд найрамдах улс]]{{-}}(1989–1992)
}}
| title_leader           = [[Чехословакийн ерөнхийлөгчийн жагсаалт|Ерөнхийлөгч]]
| leader1                = [[Томаш Гариг Масарик|Томаш Г. Масарик]]
| year_leader1           = 1918–1935
| leader2                = [[Эдвард Бенеш]]
| year_leader2           = {{nowrap|1935–1938{{·}}1945–1948}}
| leader3                = [[Эмил Гаха]]
| year_leader3           = 1938–1939
| leader4                = [[Клемент Готтвалд]]
| year_leader4           = 1948–1953
| leader5                = [[Антонин Запотоцки]]
| year_leader5           = 1953–1957
| leader6                = [[Антонин Новотни]]
| year_leader6           = 1957–1968
| leader7                = [[Людвик Свобода]]
| year_leader7           = 1968–1975
| leader8                = [[Густав Хусак]]
| year_leader8           = 1976–1989
| leader9                = [[Вацлав Хавел]]
| year_leader9           = 1989–1992
| title_representative   = [[Чехословакийн Коммунист Нам|ЧКН-ын ерөнхий нарийн бичгийн дарга / 1-р нарийн бичиг]]
| representative1        = [[Клемент Готтвалд]]
| year_representative1   = 1948–1953
| representative2        = [[Антонин Новотни]]
| year_representative2   = 1953–1968
| representative3        = [[Александр Дубчек]]
| year_representative3   = 1968–1969
| representative4        = [[Густав Хусак]]
| year_representative4   = 1969–1987
| representative5        = [[Милош Якеш]]
| year_representative5   = 1987–1989
| title_deputy           = [[Чехословакийн ерөнхий сайдын жагсаалт|Ерөнхий Сайд]]
| deputy1                = [[Карел Крамарж]]
| year_deputy1           = 1918–1919 (анхны)
| deputy2                = [[Ян Страски]]
| year_deputy2           = 1992 (сүүлчийн)
| legislature            = [[Үндэсний Хурал (Коммунист Чехословак)|Үндэсний Хурал]] (1948–1969)&lt;br /&gt;[[Холбооны Хурал (Чехословак)|Холбооны Хурал]] (1969–1992)
| era                    = 
| event_start            = [[Анхны Бүгд Найрамдах Чехословак Улс|Тунхаглал]]
| date_start             = 10 сарын 28,
| year_start             = 1918
| event1                 = [[Мюнхений хэлэлцээр]]
| date_event1            = 9 сарын 30, 1938
| event2                 = [[Германы Чехословакийн эзлэн түрэмгийлэл|Татан буугдсан]]
| date_event2            = 3 сарын 14, 1939
| event3                 = [[Гуравдугаар Бүгд Найрамдах Чехословак Улс|Дахин байгуулагдсан]]
| date_event3            = 5 сарын 10, 1945
| event4                 = [[1948 оны Чехословакийн төрийн эргэлт|Төрийн эргэлт]]
| date_event4            = 2 сарын 25, 1948
| event5                 = [[Варшавын гэрээний орнууд Чехословак руу довтолгоо|Зөвлөлтийн эзлэн түрэмгийлэл]]
| date_event5            = 8 сарын 21, 1968
| event6                 = [[Зөөлөн хувьсгал]]
| date_event6            = 11 сарын 17 – 28, 1989
| event_end              = [[Чехословакийн задрал|Задрал]]
| date_end               = 1 сарын 1,
| year_end               = 1993
| cctld                  = [[.cs]]
| calling_code           = [[+42]]
| HDI                    = 0.897
| HDI_ref                = &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/reports/221/hdr_1992_en_complete_nostats.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://hdr.undp.org/sites/default/files/reports/221/hdr_1992_en_complete_nostats.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Human Development Report 1992|website=hdr.undp.org}}&lt;/ref&gt;
| HDI_year               = 1990 томьёо
| currency               = [[Чехословак крон]]
| drives_on              = баруун
| footnotes              = 1997 оны өвөл утасны +42 кодыг хэрэглээнээс гаргасан. Тооны мужийг [[:Чех]] ([[+420]]) болон [[:Словак]] ([[+421]]) хооронд нь хуваасан.
| footnotes2             = Одоогийн [[ISO 3166-3]] код нь &quot;CSHH&quot;.
| today                  = {{Plainlist|
* [[Чех]]
* [[Словак]]
* [[Украин]] ([[Закарпат муж]])
}}
}}

'''Чехословак Улс''' ({{lang-cs|Československo}}; {{lang-sk|Česko-Slovensko}}; албан ёсны нэр нь '''Бүгд Найрамдах Чехословак Улс''') нь 1918 оноос 1992 оныг хүртэл [[Төв Европ]]ын&lt;ref&gt;{{cite web |title=Milestones: 1961–1968 - Office of the Historian |url=https://history.state.gov/milestones/1961-1968/soviet-invasion-czechoslavkia |website=history.state.gov |access-date=27 January 2021}}&lt;/ref&gt;  нутагт, өнөөгийн [[Чех]], [[Словак]] болон [[Украин|Украин Улсын]] газар нутгийн зарим хэсгийг хамран оршиж байсан [[далайд гарцгүй улс]] байв. Чехословак нь [[Австри-Унгар|Австри-Унгарын Эзэнт Улсын]] дараах улс байсан ба [[Бохеми]], [[Морави]], [[Силези (Чех)|Силези]], Словак ба [[Карпатын Русь|Карпатын Орос]] (өнөөдөр: Карпатын Украин) зэргийн улсуудаас бүрдэж байжээ.

Чехословак Улс нь 1918 оны 10-р сарын 28-нд барууны улсуудын жишгээр шинэ нийслэл [[Праг]]т эрх чөлөөт-ардчилсан ба нийгмийн эрх зүйт улс болон [[Чехословакийн тусгаар тогтнолын тунхаглал|тусгаар тогтнов]]. [[Мюнхений хэлэлцээр]]ийн дараа болон [[Венийн Анхдугаар Шүүхийн Шийдвэр]]ийн дагуу 1938 онд тус улс [[Судетенланд]]ыг [[Нацист Герман|Германы Эзэнт Гүрэнд]], Словакийн өмнөд хэсгээс заримыг нь [[Унгар]]т өгөх ёстой болов. 1939 оны 3-р сард [[Словак Улс (1939-1945 он)|Словакийн Бүгд Найрамдах Улс]] нь [[Чехо-Словакийн Бүгд Найрамдах Улс]]аас салан гарсан ба үлдсэн ''«Үлдэгдэл Чех»'' хэмээн нэрлэгдэх улсыг нь тун удалгүй [[вермахт]] [[Германы Чехословак дахь эзэрхийлэл|эзлэн]], [[Бохеми ба Моравийн протекторат|Бохеми ба Моравийн ивээлт улсыг]] байгуулав. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы дараа дахин байгуулагдсан Бүгд найрамдах улс нь 1946 онд Карпатын Украины газар нутийг [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ад өгөв. 1948 оны 2-р сарын сүүлчээр Чехословакийн Коммунист нам ЗХУ-ын бүрэн дэмжлэгээр тус улсын Засгийн эрхэнд [[төрийн эргэлт]] хийж гарсан байна. Үүний дараа [[Чехословакийн Коммунист Нам|Чехословакийн Коммунист нам]] засгийн эрхийг гартаа аваад удалгүй ЗХУ тэргүүлсэн [[Зүүн блок]]т нэгдсэн байна.  Коммунист намын ноёрхол 1989 оны [[Чехословакийн зөөлөн хувьсгал|тайван хувьсгал]] хүртэл үргэлжилсэн. 1992 оны 12-р дугаар сарын 31-нд энэ улс задран тайван замаар хоёр хуваагдаж Бүгд Найрамдах Чех Улс ба Бүгд Найрамдах Словак Улсууд байгуулагджээ.

Чехословак нь 1920 онд байгуулагдсан [[Үндэстнүүдийн Лиг]], 1945 онд байгуулагдсан [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], 1949 онд байгуулагдсан [[Эдийн Засгийн Харилцан Туслалцах Зөвлөл]], 1955 онд байгуулагдсан [[Варшавын гэрээ|Варшавын Гэрээний Байгууллага]] зэрэгт гишүүн улс байсан ба 1991 онд [[Европын Холбоо|Европын Холбоонд]] гишүүнээр элсэж байв. Мөн түүнчлэн 1924 оноос 1938 оныг хүртэл Франц ба Их Британийн, 1945 оноос эхлэн Зөвлөлт Холбоот Улсын холбоотон байв. Тус улсын эдийн засаг нь дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа харьцангуй хурдан сэргэсэн боловч коммунистуудын эрх мэдэлд очсоноор барууны улсуудтай харьцуулахад 1948 оноос эхлэн ихээхэн ухралтад орж байжээ. [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]]ий хэмжээгээрээ Чехословак нь зарим үед [[Зүүн блок]]ийн улсуудаас хамгийн том эдийн засагтай улсад тооцогдож байсан байдаг.

== Нэр ==
Чехословак Улс нь хэд хэдэн албан ёсны нэртэй байв. Эдгээрийг үзэл суртлын шалтгаанаар хэд хэдэн удаа өөрчилсөн.&lt;ref&gt;Gesetz 11/1918 Sb. (Rezeptionsgesetz zur Entstehung der Republik), online [http://abonent.lexdata.cz/lexdata/sb_free.nsf/0/C12571CC00341DF1C12566D9007B1952 lexdata.cz]{{Dead link|url=http://abonent.lexdata.cz/lexdata/sb_free.nsf/0/C12571CC00341DF1C12566D9007B1952 |date=2019-04 |archivebot=2019-04-19 13:35:11 InternetArchiveBot }}, abgerufen am 3. Okt. 2009; Gesetz 121/1920 Sb. (Verfassung von 1920), online {{Webarchiv|url=http://abonent.lexdata.cz/lexdata/sb_free.nsf/0/C12571D20046A0B2C12566D9007B12D8 |wayback=20100314110847 |text=lexdata.cz  }}, abgerufen am 3. Okt. 2009; Gesetz 101/1990 Sb. (Änderung des Landesnamens 1990), online [http://www.lexdata.cz/lexdata/sb_free.nsf/c12571cc00341df10000000000000000/c12571cc00341df1c12566d400735df1?OpenDocument lexdata.cz]{{Dead link|url=http://www.lexdata.cz/lexdata/sb_free.nsf/c12571cc00341df10000000000000000/c12571cc00341df1c12566d400735df1?OpenDocument |date=2019-04 |archivebot=2019-04-19 13:35:11 InternetArchiveBot }}, abgerufen am 10. Nov. 2009 (alle tschechisch)&lt;/ref&gt; 1918 оны түр зуурын үндсэн хуулинд ''«Бүгд Найрамдах Чехо-Словак Улс»'' эсвэл ''«Чехо-Словак Улс»'' нэрийг ашиглаж байсан бол 1920 оны үндсэн хуулиар ''«Бүгд Найрамдах Чехословак Улс»'' (Československá republika) хэмээн хоёр нэрийн дундах зураасгүй хэрэглэхээр тогтжээ. 1938 оны аравдугаар сард буюу Мюнхений хэлэлцээрийн дараа нэрээ ''«Бүгд Найрамдах Чехо-Словак Улс»'' болгон өөрчлөв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pitt.edu/~votruba/qsonhist/spellczechoslovakia.html|title=Czecho-Slovakia or Czechoslovakia|access-date=29 March 2009|last=Votruba|first=Martin|work=Slovak Studies Program|publisher=University of Pittsburgh |archive-url=https://web.archive.org/web/20131015043127/http://www.pitt.edu/~votruba/qsonhist/spellczechoslovakia.html|archive-date=15 October 2013}}&lt;/ref&gt; 

1945 онд буюу дайны дараа ''«Бүгд Найрамдах Чехословак Улс»'' гэсэн хуучин нэрээ хэрэглэхээр тогтсон ба 1948 оны [[хоёрдугаар сарын төрийн эргэлт]]ийн дараа ч энэ нэрээ авч үлдсэн байна.1960 онд ''«Бүгд Найрамдах Социалист Чехословак Улс»'' (Československá socialistická republika) гэж нэрээ өөрчлөв. 1989 онд социалист дэглэм нуран унаснаар богино хугацаанд ''«Холбооны Бүгд Найрамдах Чехословак Улс»'' болгосон ч 1990 онд ''«Холбооны Бүгд Найрамдах Чех ба Словак Улс»'' гэсэн нэрээр солив. 1990-ээд оны эхээр Чехийн болон Словакийн улс төрчдийн дунд нэрийн дундах холбох зураас байна байхгүй гэсэн маргаан өрнөсөн бөгөөд энэ нь «[[Сэтгэлгээний зураас-Дайн|Сэтгэлгээний зураасны дайн]]» нэрээр алдаршсан юм.

== Түүх ==
{{Гол|Чехословакийн түүх}}
=== Чехословак 1918-1939 он ===
Чехословак нь [[дэлхийн нэгдүгээр дайн]]ы дараа 1918 онд [[Австри-Унгар|Австри-Унгар Улс]] задарснаар байгуулагдав. Үүний тулд 1918 оны аравдугаар сарын 28-нд батлагдсан [[Бие даасан Чехословак Улсыг байгуулах тухай хууль|бие даасан Чехословак Улсыг байгуулах тухай хуулийг]] эрх зүйн үндэс болгов. Цөллөгт байсан Чехийн улс төрчид дайны дараа [[Ард түмний өөрийгөө тодорхойлох эрх зүй|үндэстэн өөрийгөө тодорхойлох эрх зүй]] бүхий тусгаар улс байгуулах дэмжлэгийг 1916 оноос эхлэн [[Гурвалсан Антанта]]гаас авсан байдаг. Энэхүү дэмжлэгийг ашиглан анхны ерөнхийлөгч&lt;ref&gt;Preclík, Vratislav. Masaryk a legie (Masaryk and legions), váz. kniha, 219 str., first issue - vydalo nakladatelství Paris Karviná, Žižkova 2379 (734 01 Karvina, CZ) ve spolupráci s Masarykovým demokratickým hnutím (Masaryk Democratic Movement, Prague), 2019, {{ISBN|978-80-87173-47-3}}, pages 8 - 77, 101-102, 124–125, 128, 129, 132, 140–148, 184–199.&lt;/ref&gt; нь 1918 оны аравдугаар сарын 28-нд [[Праг]]т тусгаар тогтносоноо зарлав. [[Сен-Жермений гэрээ]] ба [[Трианоны гэрээ]]нд дайнд ялсан улсууд Австри-Унгар Улсыг задлах явцыг гүйцэлдүүлэх, Чехословакийн тусгаар тогтнолыг баталгаажуулах талаар тусгасан байна. Чехословакийн анхны ерөнхийлөгч нь [[Томаш Гариг Масарик]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=16. Czechoslovakia (1918-1992) |url=https://uca.edu/politicalscience/dadm-project/europerussiacentral-asia-region/czechoslovakia-1918-1992/ |website=uca.edu |access-date=27 January 2021 |archive-date=7 Нэгдүгээр сар 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107172816/https://uca.edu/politicalscience/dadm-project/europerussiacentral-asia-region/czechoslovakia-1918-1992/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; байв. 
[[Файл:28. říjen 1918.jpg|thumb|left|Прагийн Венцелийн талбайд болсон жагсаал, 1918 оны аравдугаар сарын 28]]

Тус улс тусгаар тогтнохдоо парламентын ардчилсан засаглалтай улс хэмээн тунхагласан ба 1920 онд [[Зүүн Европ дахь эмэгтэйчүүдийн сонгуулийн эрх|эмэгтэйчүүдийн сонгох эрхийг]] нэвтрүүлсэн&lt;ref&gt;Jad Adams: ''Women and the Vote. A World History.'' Oxford University Press, Oxford 2014, ISBN 978-0-19-870684-7, S. 437.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HDR343&quot;&gt;United Nations Development Programme: ''Human Development Report 2007/2008''. New York, 2007, ISBN 978-0-230-54704-9, S. 343&lt;/ref&gt; бөгөөд 1933 оноос хойш [[Төв Европ]] дахь ардчилсан засаглалтай улсаар Швейцарын хамт үлдсэн юм. 1919 оны эхээр хаант засаглалын үеэс үлдсэн [[Австрийн крон|крон дэвсгэртээ]] гүйлгээнээс хасан, дэлхийн хоёрдугаар дайн хүртэл харьцангуй тогтвортой [[Чехословакийн крон|чехословакийн кроныг]] гүйлгээнд оруулжээ.&lt;ref&gt;''Крон'' нь өнөөдрийг хүртэл Чехийн үндэсний мөнгөн дэвсгэртийн нэр юм.&lt;/ref&gt; 

[[Германы хиперинфляци|Герман]] ба [[Австрийн түүх|Австрид]] [[инфляци|үнийн хөөрөгдөл]] тэнгэрт хадаж байсан бол шинэ байгуулагдсан бүгд найрамдах улсад эсрэгээрээ эдийн засгийн өсөлттэй үзүүлэлттэй байлаа. Үүн дээр нь Австри-Унгарын нутагт байсан хамаг л нүүрсний нөөц бүхий орд газар болон газар тариалангийн үржил шимт хөрс бүхий газрууд нь чехословакийн нутаг дэвсгэрт байсан нь ч бас нөлөөлөв.&lt;ref&gt;Alice Teichova et al. (1996): ''Österreich und die Tschechoslowakei 1918-1938: die wirtschaftliche Neuordnung in Zentraleuropa in der Zwischenkriegszeit'', S. 256 ([https://books.google.de/books?id=6FS_P-EPRgYC&amp;pg=PA256 online]).&lt;/ref&gt;

Шинэ улс байгаа байдалдаа сэтгэл ханамжгүй байсан [[Бохемийн Германчууд]]ын дургүйцлийг хэтэрхий дутуу үнэлжээ. Бохемийн Германчуудад [[Германы Үндэсний Социалист Ажилчны Нам]] [[Адольф Хитлер]]ийн удирдлага дор дэмжлэг үзүүлж байсан ба ялангуяа [[Үндэсний социалистуудын засгийн эрхийн булаалт|1933 онд засгийн эрхийг]] гартаа оруулсны дараа [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс|Германы Эзэнт Гүрэн]] нь [[Конрад Хэнлайн]]ы удирдсан [[Судетен Германы Нам]]ыг хөөрөгдөн, Чехословак дахь [[үндэстэн|үндэстнүүдийн]] мөргөлдөөнийг улам хурцатгав. Хитлер Бохемийн Германчуудыг улсдаа нэгтгэхийн тулд италийн дарангуйлагч [[Бенито Муссолини]]гээр зуучлуулан барууны их гүрнүүд болох Франц, Их Британитай [[Мюнхений хэлэлцээр]]ийг хүчингүй болгуулах талаар зөвшилцөв. Энэ асуудлыг хэлэлцэхэд чехословак оролцоогүй боловч [[Эдвард Бенеш]]ийн удирдлаган дор дээрх шаардлагыг зөвшөөрсөн аж.
[[Файл:Edvard Beneš.jpg|thumb|Чехословак Улсыг үүсгэн байгуулагчдын нэг, Чехословакийн гадаад хэргийн сайд, [[Ерөнхийлөгч|Улсын ерөнхийлөгч]] [[Эдвард Бенеш]], 1942 оны орчим]]

1938 оны аравдугаар сарын 1-нд энэ [[Судетенланд|бүс нутгийг]] вермахт эзэлсэн ба Германы Эзэнт Гүрний нутагт [[Судетенланд (райхсгау)|Судетенланд райхсгау]] нэртэйгээр гишүүнчлэгдэв. Их Британи ба Францын засгийн газрууд Хитлерийн шаардсан нутаг дэвсгэрийг түүнд өгснөөр дайнаас зайлан [[тайвшруулах бодлого|тайвширна]] хэмээн найдаж байв. [[Венийн Анхдугаар Шүүхийн Шийдвэр]]ээр герман ба италийн засгийн газрын төлөөлөгчид Словакийн газар нутгийн өмнөд хэсгийг, Карпатын Украины хамтаар [[Унгар]]т шилжүүлэв. [[Тешиний Силези|Тешиний бүс нутгийг]] [[Хоёрдугаар Польшийн Бүгд Найрамдах Улс|Польш]] мэдэлдээ авав. 

Эдгээр газар нутгийг шилжүүлэн өгснөөс хойш үлдсэн [[Чехо-Словакийн Бүгд Найрамдах Улс|Хоёрдугаар Бүгд Найрамдах Улс]] хэмээн нэрлэгдэх Чехословак улс тусгаар газар нутагтаа богинохон хугацаанд л (Мюнхений хэлэлцээрийн дараа буюу 1938 оны аравдугаар сараас Германд эзлэгдэх хүртэл&lt;ref&gt;Rüdiger Alte: ''Die Außenpolitik der Tschechoslowakei und die Entwicklung der internationalen Beziehungen 1946–1947''. Oldenbourg, München 2003, S. 35 {{Google Buch|BuchID=TPuMW-EJODAC|Seite=35}}.&lt;/ref&gt;) оршин тогтнов. 1939 оны гуравдугаар сарын 15-нд [[Германы Чехословак дахь эзэрхийлэл|Германы цэрэг ''«Үлдэгдэл Чехийг»'' эзэлсэн]] бөгөөд [[Бохеми ба Моравийн протекторат|Бохеми ба Моравийн ивээлт улсыг]] байгуулан Германд нэгтгэв. Үүнээс нэг хоногийн өмнө [[Словак Улс (1939-1945 он)|Словакийн Бүгд Найрамдах Улс]] нь Хитлерийн шахалтаар «Германы Хамгаалалтад» багтсан байв. Чехословакийн засгийн газрын гишүүдийн тал нь гадагшаа оргон зайлсан ба [[Эдвард Бенеш]]ийн удирдлага дор 1940 оноос эхлэн Лондонд [[Чехословакийн Цөлөгдөгчдийн Засгийн Газар|цөлөгдөгчдийн засгийн газрыг]] байгуулав. Чехүүд болон Словакчууд нь барууны холбоотнууд ба [[Улаан Арми]]йн дэмжлэгтэйгээр гадаадаас эх орноо харийн дайснаас чөлөөлөхөөр тэмцсээр л байлаа. 1944 оны наймдугаар сард [[Словакийн үндэсний бослого]] гарч, словакийн зэвсэгт хүчний цэргийн тал нь партизануудтай нийлж, [[Вермахт]] ба Словакийн хамтарсан засгийн газрын эсрэг тэмцэв. Гэвч энэ бослогыг хоёр сарын дотор дарсан байна.

=== Бохеми ба Моравийн ивээлт улс ба Словак Улс (1939-1945 он) ===
[[Словак Улс (1939-1945 он)|Словакийн Бүгд Найрамдах Улс]] нь Чехословакаас салан тусгаарласны дараа чехословакийн ерөнхийлөгч [[Эмил Гаха]] болон гадаад хэргийн сайд [[Франтишек Хвалковски]] нар германчуудын хүчтэй шахалтанд орж 1939 оны гуравдугаар сарын 14-өөс 15-нд шилжих шөнө германы ивээлд багтах гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Вермахт гуравдугаар сарын 15-ны үүрээр үлдсэн чех рүү довтлон эзэлсэн байна. Шинэ байгуулагдсан Бохеми ба Моравийн ивээлт улсын хүн амын дийлэнх нь чехүүдийн амьдардаг [[Бохеми]] ба [[Морави]]йн хэсэг байв. Засгийн газрыг германы эзэнт гүрнээс томилогдсон харгалзагчийн хяналтан дор Эмил Гаха удирдаж байжээ.

=== БН Чехословак Улсын дахин байгуулал (1945-1948 он) ===
Дайны дараа 1945 онд Чехословак Мюнхений хэлэлцээрийн өмнөх үед байсан нутгаараа дахин байгуулагдсан ба үүнд нь зөвхөн Карпатын Украин багтаагүй бөгөөд учир нь тус нутгийг [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтөд]] өгөхөөс өөр аргагүй байсантай холбоотой юм. Герман үндэстнийг ялангуяа Чехээс дийлэнхийг нь [[Германчуудыг Чехословакаас албадан гаргалт|албадан гаргасан]] буюу дайжин нүүцгээв.

1948 оны [[Хоёрдугаар сарын төрийн эргэлт|хоёрдугаарын сард төр унаснаар]] Чехословак ЗХУ-ын [[сталинизм]]ын бодлогыг ямар ч өөрчлөлтгүйгээр дагав. Учир нь Эдвард Бенеш 1948 оны тавдугаар сарын шинэ Үндсэн хуульд гарын үсэг зурахаас татгалзсан тул огцрохоос өөр аргагүй болж түүний оронд [[Клемент Готтвалдын II Засгийн Газар|II Засгийн Газрыг]] удирдаж байсан [[Клемент Готтвалд]] [[ерөнхийлөгч]] болов. Дараагийн жилүүдэд нь [[Их Хэлмэгдүүлэлт (ЗХУ)|Сталины их цэвэрлэгээ]] маягийн ажиллагааг өрнүүлж, олон арван мянган хүнийг хэлмэгдүүлсэн байдаг. ЗХУ-ын [[дагуул улс]] тул энэ мөчөөс эхлэн [[Зүүн блок]] ба [[Эдийн Засгийн Харилцан Туслалцах Зөвлөл]]ийн бүрэлдэхүүнд багтах болсноос гадна 1955 оноос [[Варшавын гэрээ]]ний гишүүн улс болжээ.

=== Бүгд Найрамдах Социалист Чехословак Улс (1960-1990 он) ===
1960 оны үндсэн хуулиараа тус улсын нэрийг ''Бүгд Найрамдах Социалист Чехословак Улс'' (БНСЧУ) болгон өөрчилсөн нь коммунист засаглалыг улам бэхжүүлсэн хэрэг байв.&lt;ref&gt;{{cite web |title=A Brief History of the Czech Republic - Live &amp; Study - Czech Universities |url=https://www.czechuniversities.com/article/a-brief-history-of-the-czech-republic |website=www.czechuniversities.com |access-date=27 January 2021}}&lt;/ref&gt;

1960 онд [[Чехословакийн Коммунист Нам|Коммунист Намын]] дарга [[Александер Дубчек]]ийн удирдлагаар эв хамтын улсыг «хүнжүүлэх» оролдлогыг хийв. [[Прагийн хавар]] нь «Социализмыг хүн царайтай» болгох ёстой байсан ч ЗХУ болон Зүүн блокийн Варшавын гэрээний холбоотнууд нь түүний эсрэг хувьсгалыг эхлүүлэн зэвсгийн хүчээр дарсан байна. Үүний ачаар дарагдсан байсан [[федерализм]]ын шинэчлэлийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж амжив. Энэхүү тунхаглалаа 1968 оны аравдугаар сарын 28-нд Чехословак Улс тусгаар тогтносны 50 жилийн ойгоор хийв. Удалгүй ''Бүгд Найрамдах Социалист Чехословак Улс'' ба ''Бүгд Найрамдах Социалист Словак Улс'' гэсэн хоёр бүрэлдэхүүн улсыг БНСЧУ-д бий болгов. Гэхдээ энэхүү шинэчлэлд ЗХУ-ын зүгээс хатуу хязгаарлалтууд байсан учир словак нь дангаараа коммунист намтай байх эрхтэй байв. Харин ерөнхий намын чигийг заагч нь [[Праг]]т тамгын газартай [[Чехословакийн Коммунист Нам|Коммунист Намын]] төв хороо шийдвэрлэх эрхтэй хэвээр үлджээ.

Прагийн хавар хөдөлгөөн дарагдсанаас хойш улс орны ирээдүй хэсэгтээ л бүрхэг байлаа. Прагийн хаврын [[Хүний эрхийн хөдөлгөөн|иргэний хөдөлгөөнийг]] зохион байгуулсан уран бүтээлчид, сэхээтнүүдийг төр удаан хугацаанд дагаж мөрдсөөр байв. Тэд 1977 онд эв хамт дэглэмийн эсрэг [[Харта 77]] гэх шаардах бичгийг мөн ийнхүү нэрлэсэн иргэний хөдөлгөөнийг байгуулан тэмцсэн ч 1988 оныг хүртэл ямар ч үр дүн гараагүй юм.
[[File:1989 sametova revoluce 12.jpg|thumb|right|1989 оны хувьсгалын жагсаал]]

1989 оны 11-р сарын 18-нд [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачевын]] Зөвлөлт Холбоот Улсад эхлүүлсэн шинэчлэлийн хөтөлбөрөөр далимдуулан ард түмэн [[Праг]], [[Братислав]] болон бусад хотуудад олон хоногийн жагсаал цуглаан хийв. Хэд хоног үргэлжилсэн эсэргүүцлийн жагсаалын дараа коммунистууд огцров. Энэхүү [[зөөлөн хувьсгал]] нь тус улсыг тайван замаар, дангаараа ноёрхож байсан ''«Чехословакийн Коммунист Нам»''-ын ноёрхлоос салгасан юм. 1989 оны арванхоёрдугаар сарын эхээр [[Мариан Чалфа]] дийлэнх нь коммунистууд биш засгийн газрыг байгуулав. Арванхоёрдугаар сарын сүүлээр хүний эрхийн төлөө тэмцэгч [[Вацлав Хавел]] улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдов. 1945 оноос хойш анх удаагаа чөлөөт [[Парламент|парламентын сонгуулийг]] 1990 оны зургаадугаар сард явуулав.

=== Чехийн ба Словакийн Холбооны Бүгд Найрамдах Улс (1990-1992 он) ===
Коммунист дэглэм нуран унасны дараа Чехословакийн [[федерализм|холбооны улс]] нь цаашдаа удаан оршин тогтнохгүй гэдэг нь илэрхий мэдэгдэж байлаа.&lt;ref&gt;http://www.bpb.de/apuz/29477/die-aufarbeitung-der-diktaturen-in-tschechien-und-der-slowakei?p=all&lt;/ref&gt; Энэхүү хагарлын эхлэл нь ''«[[Сэтгэлгээний зураас-Дайн]]»'' хэмээн нэрлэгдэх улсын нэрийн төлөөх маргаан байв. 1990 оны дөрөвдүгээр сараас 1992 оны сүүл хүртэл албан ёсоор ''«Холбооны Бүгд Найрамдах Чех ба Словак Улс»'' (заримдаа ''«Холбооны Бүгд Найрамдах Чехословак Улс»'' хэмээн бас нэрлэдэг) гэсэн нэртэй болсон ба үүнийг чехэд ''«Чехословак»'', харин словакт ''«Чехо-Словак»'' хэмээн товчлон хэрэглэж байв. Улс хоёр талцан, эрх мэдэл, ашиг сонирхлын маргаан дэгдээсэн нь Чехословак улсыг 1992 оны төгсгөл гэхэд задрахад хүргэв. 1992 оны 11-р сарын 25-нд Холбооны Бүгд Найрамдах Чех ба Словак Улсын Холбооны Чуулганаар бүх нийтийн санал асуулга явуулалгүйгээр мөн оны 12-р сарын 31-ний дотор багтааж, улсыг хоёр хуваах тогтоол гаргаснаар 1993 оны нэгдүгээр сарын 1-нд [[Чех]] ба [[Словак]] гэсэн хоёр шинэ улс байгуулагджээ.

== Газар зүй ==
Чехословакийн нутаг дэвсгэр нь [[Чех]]ийн, [[Словак]]ийн ба 1946 оныг хүртэл [[Карпатын Русь|Карпатын Украины]] нутгийн хэсгээс бүрдэж байв.

Чехословак нь [[Австри]], [[Унгар]], [[Украин]] (1991 оноос эхэлж, үүнээс өмнө 1945-1991 оныг хүртэл [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-тай), [[Румын]] (1946 он хүртэл), [[Польш]], [[Герман]] (1949-1990 оныг хүртэл [[Зүүн Герман|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Герман Улстай]] болон [[Баруун Герман|Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улстай]]) улсуудтай хиллэж байв.

Тус улсын хил нь 1918 онд [[Чехословакийн тусгаар тогтнолын тунхаглал|тусгаар тогтнолоо]] зарлах үед тодорхой биш байжээ. Сүүлд 1919 оны [[Сен-Жермений гэрээ]]гээр л улсын хилийг анх тогтоосон байна. Австри 1920 онд нэмж [[Доод Австри]]йн хоёр багахан газар нутгийг таслан өгөв. 1920 оны [[Трианоны гэрээ]]ний дараа [[Карпатын Русь|Карпатын Оросыг]] тус улсад шилжүүлснээр [[Унгар]]тай хиллэх хилийн хэмжээ нь нэмэгдэв.&lt;ref name=&quot;nazvy&quot;&gt;Milan Majtán: {{Webarchiv|url=http://slovnik.juls.savba.sk/?d=obce |wayback=20151205100830 |text=Názvy obcí Slovenskej Republiky |archiv-bot=2026-11-05 13:27:57 InternetArchiveBot }}, Bratislava 1998.&lt;/ref&gt; [[Версалийн гэрээ]] ёсоор 1920 онд Герман [[Хлучин муж|Хлучины хязгаараас]] татгалзах ёстой болов. 1919 онд [[Олзагийн хязгаар]]ын маргаанаас шалтгаалан Польштой [[Польш-Чехословакийн хилийн дайн|хилийн дайн]] хийсэн бөгөөд тус хязгаар нутгийг 1920 онд Чехословак өөрийн болгож авлаа. Энэ дайны дараа буюу 1920 онд тус улсын нутаг дэвсгэр нь 140.446&amp;nbsp;км² байв. [[Севрийн гэрээ]]гээр Чехословак нь Румыны Хант Улстай Карпатын Украины (1921 онд) нутагт газар нутгийн солилцоо хийсэн ба үүнд Словакийн хил орчмын нутгийг түүнээс зүүн зүгт орших газраар сольжээ.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://users.prf.cuni.cz/leskr2aj/zmluvy.html |wayback=20071205040952 |text=users.prf.cuni.cz}}&lt;/ref&gt; Ингээд шинэ улсын нутаг дэвсгэр хэмжээ нь 1921 оноос 1938 оныг хүртэл 140.800&amp;nbsp;км² болсон ба энэ нь [[Швейцар]]аас 3,5 дахин том, хилийн урт нь 820&amp;nbsp;км байсан нь бараг [[Итали]]тай тэнцэв. Улсын нутаг дэвсгэр хамгийн өргөн хэсгээрээ 250&amp;nbsp;км, харин хамгийн нарийн хэсгээрээ 80&amp;nbsp;км өргөнтэй байлаа.

1938 оны [[Мюнхений хэлэлцээр]]ийн дагуу Чехословак нь нутаг дэвсгэрийнхээ 14 хувийг алдав. Унгар Улс 1938 онд [[Венийн Анхдугаар Шүүхийн Шийдвэр]]ээр Словакийн өмнөд хэсгээс 11.882&amp;nbsp;км² газрыг авчээ. Польш [[Цешин]] хот ба түүний ойр орчмын нутгийг (906&amp;nbsp;км² орчим газар), мөн Словакийн умард хэсгийн хоёр жижиг бүс нутаг болох [[Спиш]] ба [[Орава]]г (226&amp;nbsp;км²) таслан авав. Энэ алдсан газар нутгийн нийт хэмжээ нь 41.442&amp;nbsp;км² (улсын нийт газар нутгийн дөрөвний нэг орчим) байв. 1939 он гэхэд улсад ердөө л 99.348&amp;nbsp;км² газар нутаг үлдсэн байв. 

[[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы дараа тус улс 1937 онд байсан хилээрээ улсаа дахин байгуулсан ба үүн дээр 1946 онд Братиславын хавьцаа [[Братиславын гүүрэн толгой|Прессбургерийн гүүрэн толгой]] гэх газрыг авснаас гадна улсын нутгийн зүүн талд 4.400&amp;nbsp;км² хилийн зурвас газар нутгийг Унгараас таслан авчээ. Энэ үеийн Чехословакийн нутаг дэвсгэр нь 144.846&amp;nbsp;км² болсон нь тус улсын түүхэн дэх хамгийн том тэлэлт байсан юм. 1946 онд [[Карпатын Русь|Карпатын Украиныг]] [[Карпатын Украины Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүн дэх нэгдэлт|1945 оны хэлэлцээрийн]] дагуу [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] бүрэлдэхүүнд өглөө. Үүний дараа улсын нутаг дэвсгэрийн хэмжээ 12.777&amp;nbsp;км² талбайгаар багасч, 1992 оныг хүртэл нийт 127.876&amp;nbsp;км² нутаг дэвсгэртэй байсан юм. 

Чехословакийн нутаг дэвсгэрт төрөл бүрийн ашигт малтмалын орд газрууд ихтэйн дотор европын хамгийн том ураны орд бий. Чех талдаа нүүрс, хүрэн нүүрс, каолин, бал чулуу, шохойн чулуу, өөхөн чулуу зэргийн ордууд Долни Розинкад, [[Пльзень]]д ураны ордтой. Зэсийн ба манганы хүдрийн орд газрууд [[Словакийн Хүдрийн нуруу]]нд байдаг. [[Кутна Хора]] ба [[Прибрам]] орчмоос хар тугалга, цайрын хүдрийн олдоцтой. Хүдрийн нуруунд бага зэргийн хэмжээтэй мөнгөн ус, цагаан тугалга, сурьма байдгийг илрүүлсэн. Словакт их хэмжээний давсны нөөц газартай ба өмнөд талаараа болон Карпатын Украины нутгаар газрын тосны нөөцтэй.

Чехословак нь [[зөөлөн уур амьсгал|зөөлөн дулаан уур амьсгалын бүсэд]] орших хэдий ч хоёр улсын хооронд цаг уурын эрс ялгаатай. Нутгийн өмнөд талаар хамгийн дулаан, хуурай уур амьсгалтай бол уулархаг хэсгээрээ сэрүүвтэр, ялангуяа Карпатын Украины нутгаар жилийн турш сэрүүн байдаг. Өнөөгийн Словакт орох [[Вигляш]] тосгонд 1929 оны хоёрдугаар сарын 11-нд −41°C хүрч байжээ.

== Хот ба суурингууд ==
1931 онд Чехословакт 800 гаруй хотууд болон мянга гаран жижиг суурингуудтай байв. Хотын статусыг чехословакийн дотоод хэргийн яамнаас суурингуудад өгчээ.

1930 онд байсан Чехословакийн том хотуудын тоонд [[Праг]] (849.000 оршин суугчтай), [[Брно]] (265.000 оршин суугчтай), [[Острава]] (125.000 оршин суугчтай), [[Братислав]] (124.000 оршин суугчтай), [[Пльзень]] (115.000 оршин суугчтай), [[Оломоуц]] (66.000 оршин суугчтай), [[Кошице]] (58.000 оршин суугчтай), [[Усти над Лабем]] (44.000 оршин суугчтай), [[Ческе Будейовице]] (44.000 оршин суугчтай), [[Либерец]] (39.000 оршин суугчтай) орж байлаа.

Том хотуудын хажуугаар Чехословакт нэлээд хэдэн мянган тосгон болон гацаанууд байв. Эдгээрийн ихэнх нь [[Бохеми]] эсвэл [[Словак]]т байв. [[Карпатын Русь]]т хамгийн цөөхөн суурин буюу ердөө 100 гаран суурьшил, гурван том хоттой ([[Хуст]], [[Мукачево]], [[Ужгород]]) байжээ.

Чехословак нь [[Карлов Вары]], [[Марианске Лазне]], [[Франтишковы Лазне]] гэх мэт алдартай амралт-сувиллын газруудтай бөгөөд үүгээрээ европт тэргүүлдэг байлаа.

== Төрийн бэлгэдэл ==
=== Төрийн сүлд ба далбаа ===
Бүгд найрамдах улсын төрийн далбаа нь ямар байх талаар удаан хугацаанд хэлэлцжээ. 1918 оноос хойш түр хугацаанд улаан-цагаан өнгөтэй уламжлалт [[Бохеми|бохемийн]] далбааг ашиглав. Гэтэл дахин шинээр байгуулагдсан [[Польш]] улс бараг ижил төрийн далбаатай байв. Эдгээр далбаануудыг зөвхөн талуудын харьцаагаар нь таних боломжтой байсан юм. Хоёр жилийн дараа 1920 оны гуравдугаар сарын 30-нд далбааны зүүн буланд цэнхэр өнгийн адил талт гуралжныг Словакийг төлөөлүүлэн нэмж оруулжээ. Үүний хөх өнгө Словакийн далбааны өнгө юм. Одоо энэ далбаа нь эрх зүйн хувьд Чехословакийн дараах улс болох Чех улсын төрийн далбаа болсон.
&lt;gallery&gt;
Flag of Bohemia.svg|1918-1920 он хүртэлх албан ёсны төрийн далбаа (Бохемийн далбаа)
Flag of Czechoslovakia.svg|1920 оноос хойших Чехословак Улсын төрийн далбаа
Lesser coat of arms of Czechoslovakia.svg|Чехословак Улсын төрийн сүлд (1918–1938, 1945–1960 он)
Middle coat of arms of Czechoslovakia.svg|Чехо-Словак Улсын төрийн сүлд (1938–1939 он)
Coat of arms of Czechoslovakia (1960–1990).svg|Бүгд Найрамдах Социалист Чехословак Улсын төрийн сүлд (1960–1990 он)
Herb Czechosłowacji (1990-1992).svg|Холбооны Бүгд Найрамдах Чех ба Словак Улсын төрийн сүлд (1990–1992 он)
&lt;/gallery&gt;

=== Төрийн дуулал ===
1918 оноос 1992 он хүртэл [[Чехийн төрийн дуулал|Kde domov můj]] (''Миний эх орон хаана байна'') ба [[Словакийн төрийн дуулал|Nad Tatrou sa blýska]] (''Татрагийн дээгүүр аянга цахилж байна'') гэсэн хоёр төрийн дуулалтай байв.

Хоёр улс тайван замаар хуваагдсаны дараа ''«Миний эх орон хаана байна»'' дууллыг [[Чех|Бүгд Найрамдах Чех Улс]], ''«Татрагийн дээгүүр аянга цахилж байна»'' дууллыг [[Словак|Словак Улс]] төрийн дууллаараа авсан байна.

== Зэвсэгт хүчин ==
{{Гол|Чехословакийн Арми|Чехословакийн Ардын Арми}}
1918 онд [[Чехословакийн Арми]] нь байгуулагдсан ба 1954 онд [[Чехословакийн Ардын Арми]] гэж нэрээ өөрчилсөн. Ардын Арми нь 1955 онд [[Варшавын гэрээ]]нд гишүүнээр элсэв. 1990 онд нэрээ дахин өөрчлөн ''«Чехословакийн Арми»'' болгожээ. 1993 онд [[Чехийн Зэвсэгт Хүчин|Бүгд Найрамдах Чех Улсын Зэвсэгт Хүчин]] ба [[Словакийн Зэвсэгт Хүчин|Бүгд Найрамдах Словак Улсын Зэвсэгт Хүчин]] гэж хоёр хуваасан байна.

== Засаг захиргааны гишүүнчлэл ==
Засаг захиргааны хуваарь нь Чехословакийн Бүгд Найрамдах Улсыг байгуулахдаа Австри-Унгарын засаг захиргааны гишүүнчлэлтэй төстэй байгуулжээ. Суурингууд нь улс төрийн дүүргүүдэд  (''politické [[Окрес|okresy]]'') харьяалагдах бол энэ нь цааш тойрогт (''[[Край|kraj]]'') харьяалагдана. Энэхүү хуваарилалт нь 1938 оноос эхлэн германы эзэмшилд байхдаа ч бараг өөрчлөгдөөгүй байна. Германтай нэгдсэн [[Судетенланд (райхсгау)|Судетенландад]] харин германы засаг захиргааны бүтцийг авч ''хотын тойрог'', ''орон нутгийн тойрог'', ''захиргааны дүүрэгтэй'' болов. 1945 онд хуучин засаг захиргааны бүтцээ сэргээв.

=== Муж улс ===
1928 оны Чехословак [[Улсын нутаг дэвсгэр|нутаг дэвсгэрээ]] таван түүхэн муж улсад (''země'') хуваав. Эдгээр муж улсууд нь бүгд тойрогт хуваагдана. Энэхүү захиргааны нэгж  нь 1938 оны Мюнхений хэлэлцээр хүртэл байж байгаад дараа нь холбооны Чехо-Словак улс дотроо [[Словак]] ба [[Карпатын Русь]] гэсэн өөртөө засах бүрэлдэхүүн улсуудтай болжээ. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа муж улсуудаа дахин байгуулсан хэдий Карпатын Русийг ЗХУ-д өгчээ. Үлдсэн дөрвөн муж улсыг 1949 онд задлан жижиг мужууд болгон хуваажээ.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
|+ Чехословак Улсын Муж Улсууд, 1921 он
|-
! Муж Улс
! Нийслэл
! Газар нутаг, км²
! Хүн ам
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Бохеми]]
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Праг]]
| 52.065
| 6.668.518
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Морави]]
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Брно]]
| 22.233
| 2.649.323
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Силези (Чех)|Силези]]
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Опава]]
| 4.459
| 602.202
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Словак]]
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Братислав]]
| 49.036
| 2.989.361
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Карпатын Русь]]
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Ужгород]]
| 12.777
| 592.044
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| '''Чехословак''' (бүгд)
|style=&quot;text-align:left&quot;| Праг
| '''140.800 '''
| '''13.410.750'''
|}
=== Край ===
Гүнлиг байгуулах гэж бараг хоёр жил Чехословакийн парламентаар хэлэлцсэний эцэст бүтэлгүйтсэн бөгөөд ингээд 1920 онд хэд хэдэн крайд (тойрог) хуваав. Бохеми ес, Морави дөрөв, Силези нэг, Словак зургаа, Карпатын Русь нэг том крайтай болжээ. Энэ нэгжийг 1948 он хүртэл хэрэглэжээ. ''«Бүгд Найрамдах Чехословак Улсын Муж Улсын тойргийн ба Орон нутгийн товчоог байгуулах хуулийг»'' баталснаар край нь албан ёсоор үндсэн хуулинд хуульчлагдав. Край бүр өөрийн гэсэн парламенттай ба [[де-юре]] өөртөө засах засаглалтай байв.
=== Окрес ===
Окресийн (монголын сумтай ойролцоо) өмнө байсан захиргааны нэгж нь 1867 оноос бий болгосон [[Австри-Унгар|Австри-Унгар Эзэнт Улсын]] захиргааны нэгж болох «Улс Төрийн Дүүрэг» (''Politischen Bezirke'') байсан бөгөөд үүнийг сүүлд чехословак улсын мужуудад өөр өөрөөр авч хэрэгжүүлсэн байдаг. 1927 онд Бохемид 103, Моравид 79, Силезид 45, Словакт 12, Карпатын Русьт нэг окрес байв.

== Хүн ам ==
=== Хүн амын өсөлт ===
Чехословак нь европ дахь хүн ам шигүү суурьшсан улсуудын нэг байсан ба 1918 оноос 1945 оныг хүртэл [[олон үндэстний улс]] гэгддэг байв. Учир нь тус улсын хүн амын 35 хувийг еврейчүүд, германчууд, мажарчууд, польшууд, рутеничууд ба румынчууд зэргийн үндэстнүүд бүрдүүлдэг байсан аж. 1921 оны хүн амын тооллогоор 8,761 сая чехүүд ба словакчууд мөн 3,1 сая германчууд тоологдсон нь тухайн үед байсан словакчуудаас 1,1 саяар илүү германчууд амьдарч байв.

1992 онд Чехословак улс 15,8 сая оршин суугчтай байлаа.
=== Хэл ===
1945 оноос тус улсын албан ёсны хэл нь [[чех хэл|чех]] ба [[словак хэл]] байв.

Чехословак дахь үндэстнүүд, 1921 он&lt;ref&gt;Škorpila F. B.; Zeměpisný atlas pro měšťanské školy; Státní Nakladatelství; second edition; 1930; Czechoslovakia&lt;/ref&gt; (нийт 13,613 сая оршин суугчийг 100 % гэвэл):
* [[Чехүүд]] 6,794 сая (нийт хүн амын 49,91 %) 
* [[Словакчууд]] 1,967 сая (14,45 %) 
* [[Германчууд]] 3,123 сая (22,94 %)
* [[Мажарууд|Унгарчууд]] 0,745 сая (5,47 %)
* [[Оросууд]] 0,461 сая (3,38 %)
* [[Еврей|Еврейчүүд]] 0,180 сая (1,32 %)
* [[Польшууд]] ба бусад 0,102 сая (0,75 %)
* Гадаад 0,238 сая (1,74 %)

=== Еврей үндэстэн ===
1938 онд Чехословакт ойролцоогоор 400.000 еврейчүүд амдарч байсан нь тухайн үеийн нийт 15,247 сая оршин суугчдын 2,7 хувь орчим юм. Үүгээр тус улс нь европ дахь хамгийн олон еврей үндэстэн бүхий улс байсан ба Праг тэдний төвлөрлийн төв байв. 1930 оны хүн амын тооллогоор 136.737 еврей Словакт, бохемийн орнуудад 120.000 еврей, Карпатын Украинд 95.008 бүртгэгджээ.

1920 оны германчуудын эсрэг үймээний дараа нийслэл хотын [[Йозефов (Праг)|Йозефов]] хороолол дахь [[Еврейн Захиргааны Ордон (Праг)|Еврейн Захиргааны байр]] луу дайран эд хогшлыг нь ихээр сүйтгэсэн байдаг.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.psp.cz/eknih/1920ns/se/stenprot/020schuz/s020002.htm |title=psp.cz |access-date=2021-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506133806/https://www.psp.cz/eknih/1920ns/se/stenprot/020schuz/s020002.htm |archive-date=2021-05-06 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

1919 онд еврейчүүдийн хамгийн анхны сонин хэвлэгдсэн бол 1920 онд Прагт анхны еврей сургууль үүдээ нээжээ. 1922 онд түүхч [[Самуэл Штайнхерц]] (1857-1942) Праг дахь германы [[Карлын Их Сургууль|Карл Фердинандын Их Сургуулийн]] ректороор сонгогдсон бөгөөд 1928 оныг хүртэл уг албанд ажиллажээ.

1939 оны гуравдугаар сарын 15-нд [[Вермахт]] [[Германы Чехословак дахь эзэрхийлэл|Чехословакийг эзэлсний]] дараах өдөр [[Адольф Хитлер]] [[Бохеми ба Моравийн протекторат|Эзэнт Улсын ивээлт улс Бохеми ба Моравийг]] байгуулснаа зарлав. Ивээлт улсын бараг бүх еврейчүүдийг [[Терезийнштадт (бөөнөөр хорих лагер)|Терезийнштадтад]] хорьсон ба тэндээсээ [[Аушвиц]] руу ачигдав. 82.000 орчим хоригдсон еврейчүүдээс ердөө л 11.200 орчим л амьд гарчээ. Энгийн ард тэднийг нууж, халхлах, амьд насыг нь хамгаалахыг оролдох. 100 гаран чехүүд үүнийхээ төлөө сүүлд байгуулагдсан [[Яд Вашем]]ын дурсгалт газарт [[Ард түмэн дундах сайн санаатан]] гэх цолоор шагнуулсан байна. Карпатын Украин дахь еврейчүүдийн 90 хувийг [[холокост]]оор хөнөөв.

Холокостын дараа 15.000 орчим карпато оросын еврейчүүд, 30.000 орчим словакийн еврейчүүд болон 24.395 чехийн еврей амьд гарав. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн#Дайны дараа|Дайны дараах]] жилүүдэд буцаж ирсэн еврейчүүдийг зарим тохиолдолд ад үзэх болов. Учир нь тэдний эд хөрөнгийг буцаан олгохгүйн тулд албан өргөдөлд нь саад болох эсвэл гадагш дүрвэх хүсэлтийг нь санаатайгаар удаашруулах гэх мэтийн үзэл суртлын саадыг хийж байв. 1945 оноос 1950 оны хооронд нийт 24.000 еврей үндэстэн [[Израил]] руу нутаг буцсан байна.

== Спорт ==
Хөлбөмбөг бол Чехословакт маш өргөн дэлгэрсэн спорт байлаа. [[Чехословакийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг]]ийн гаргасан хамгийн том амжилт гэвэл [[1976 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1976 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга]] болсон болон [[1934 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1934 он]] ба [[1962 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1962 оны]] дэлхийн аваргын тэмцээнүүдэд аваргын төлөөх тоглосон зэрэг байв. Түүнээс гадна энэхүү шигшээ баг нь [[Москвагийн олимп|1980 оны Москвагийн олимпоос]] алтан медаль хүртэж байв. Улсын хэмжээнд [[Спарта Праг|Спарта]], [[Славиа Праг|Славиа]], [[Дукла Праг|Дукла]] зэрэг Прагийн хөлбөмбөгийн клубууд тэргүүлэх ба энэ гурван клуб нь хамтдаа нийт 70 [[Чехословакийн Хөлбөмбөгийн УАШТ|Чехословакийн Хөлбөмбөгийн Улсын Аварга Шалгаруулах Тэмцээний]] 45 аварга цолыг хүртжээ. Мөн Словакийн [[СК Слован Братислав|Слован Братислав]] ба [[Спартак Трнава]] клубууд найм ба таван удаагийн аварга болж байв. Слован Братислав клуб нь чехословакийн хөлбөмбөгийн клубуудээс цорын ганц европын томоохон тэмцээний аварга болсон буюу 1969 оны [[Европын Цомын Эздийн Цом (хөлбөмбөг)|Европын Цомын Эздийн Цомын]] аварга болсон байдаг.

== Эдийн засаг ==
Дайн хоорондын үед Чехословак нь европын хамгийн хөгжингүй орнуудын нэг байв. Тус улс нь тивийн хамгийн хүчтэй [[Аж үйлдвэрийн улс|аж үйлдвэржсэн орнуудын]] нэг байсан бөгөөд [[хүнд үйлдвэр]] нь улсын төв хэсэг рүү байрших бол [[хөнгөн үйлдвэр]]үүд нь германчууд голчлон суурьших хилийн бүсэд давамгайлж байв. Мөн түүнчлэн [[зэвсгийн үйлдвэрлэл]]ээрээ дэлхийд нэр нь гарсан улс байлаа. Аль 1918 оноос өмнө бохемийн улсууд нь [[Хабсбургийн Эзэнт Улс|Дунайн Эзэнт Улсын]] нутаг дахь аж үйлдвэржсэн бүс нутаг байсан юм. Словак нь 1960-аад оныг хүртэл тус улсын баруун хэсгээс эдийн засгаараа илэрхий хоцрогдсон хэсэг нь байв. 

== Тэмдэглэл ==
{{notelist}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Czechoslovakia|Чехословак}}
*[https://web.archive.org/web/20110401192620/https://www.questia.com/library/history/european-history/eastern-europe/czechoslovakian-history.jsp Online books and articles]
*[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/cstoc.html U.S. Library of Congress Country Studies, &quot;Czechoslovakia&quot;]

== Эшлэл ==
{{Reflist|2}}

[[Ангилал:Чехословак| ]]
[[Ангилал:Панславизм]]
[[Ангилал:Европын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Шинэ эриний түүхэн улс]]
[[Ангилал:Урьдын Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Далайд гарцгүй түүхэн улс]]
[[Ангилал:1918 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:1992 онд татан буугдсан]]</text>
      <sha1>nlxpc2qdc5ye18mwqio1ccoiti2ytrm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зуны ордон (Бээжин)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146465</id>
    <revision>
      <id>874975</id>
      <parentid>857054</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T06:55:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="867" sha1="rpbl0rgjow7ni2qrhry7v4ftgqer2xp" xml:space="preserve">[[Файл:Longevity Hill of the Summer Palace.jpg|thumb|372x372px]]
'''Зуны ордон''' ([[Хятад хэл|хятад:]] 頤和園, хялбаршуулсан хятадаар: 颐和园, [[пиньинь]]: ''Yíhé Yuán'', Ихэюань цэцэрлэгт хүрээлэн) - [[Бээжин]] хотын захад орших [[Алтан улс]], [[Юань Улс|Юань улс]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаадын зуны харш юм. 3000 гаруй барилга байгууламжтай энэхүү цэцэрлэгт хүрээлэн нь [[ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өв|ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн]] жагсаалтад орсон. Баруун талд нь 1860 он хүртэл өргөн уудам Эзэн хааны цэцэрлэгт хүрээлэн байв.</text>
      <sha1>rpbl0rgjow7ni2qrhry7v4ftgqer2xp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>CAMILAAX</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148837</id>
    <revision>
      <id>874985</id>
      <parentid>873372</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T11:48:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55056-63</username>
        <id>108204</id>
      </contributor>
      <origin>874985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1567" sha1="pq4sdu89sj7qguvh00fw9hxmtshgkwj" xml:space="preserve">
'''CAMILAAX''' нь Монголын шинэ гарч ир буй электрон хөгжмийн DJ, продюсер юм. Тэрээр Tech House, House, Techno болон Melodic Techno урсгалын хөгжмөөр уран бүтээл туурвидаг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://open.spotify.com/artist/4507RPm0NhWNmxUHjmadyQ |access-date=2026-10-11 |website=camilaax.bandcamp.com}}&lt;/ref&gt;

== Уран бүтээл ==
CAMILAAX нэрээр 2026 оны 10 дугаар сарын 4-нд '''PULSE''' нэртэй анхны синглээ гаргасан. Тус бүтээл нь Tech House урсгалд хамаарна.&lt;ref&gt;{{Citation |last=CAMILAAX |title=CAMILAAX - Pulse |date=2026-10-04 |url=https://www.youtube.com/watch?v=GpLXlWD9t5I |access-date=2026-10-11}}&lt;/ref&gt;

== Хөгжмийн чиглэл ==
CAMILAAX-ийн уран бүтээл электрон бүжгийн хөгжмийн төрөлд хамаарах бөгөөд Tech House, House, Techno болон Melodic Techno урсгалд төвлөрдөг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://camilaax.bandcamp.com/track/pulse |access-date=2026-10-11 |website=camilaax.bandcamp.com}}&lt;/ref&gt;

== Дискографи ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Бүтээлийн нэр
!Төрөл
|-
|2026
|[https://www.youtube.com/watch?v=GpLXlWD9t5I PULSE]
|Сингл
|}
{{Инфобокс Урлагийнхан|Name=CAMILAAX|Genre=Tech House, House, Techno|URL=https://open.spotify.com/artist/4507RPm0NhWNmxUHjmadyQ?si=REWnYNW2Sb-O2yRN5QqZYA}}</text>
      <sha1>pq4sdu89sj7qguvh00fw9hxmtshgkwj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лю Бан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149149</id>
    <revision>
      <id>874969</id>
      <timestamp>2026-11-06T04:21:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Лю Бан''' буюу '''Гаозу''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 高祖, МЭӨ 256 онд төрсөн - МЭӨ 195 онд нас барсан) — [[Хань улс|Хань улсын]] анхны эзэн хаан.  Лю Бан чинээлэг тариачин гэр бүлд төрсөн. Түүнийг өөрийн нэрээр нь Лю Бан (劉邦), дунд нэр нь Жи (季) гэдэг байжээ. МЭӨ 209 онд Цинь у...&quot;</comment>
      <origin>874969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1430" sha1="tgdtk0hy5zvqf25y4d7kc174bgtwpry" xml:space="preserve">'''Лю Бан''' буюу '''Гаозу''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 高祖, МЭӨ 256 онд төрсөн - МЭӨ 195 онд нас барсан) — [[Хань улс|Хань улсын]] анхны эзэн хаан.

Лю Бан чинээлэг тариачин гэр бүлд төрсөн. Түүнийг өөрийн нэрээр нь Лю Бан (劉邦), дунд нэр нь Жи (季) гэдэг байжээ. МЭӨ 209 онд [[Цинь улс|Цинь улсын]] эсрэг бослогын үеэр түүнийг Пэй мужийн цэргийн удирдагчаар зарлаж, Пэй хаан (沛公) гэсэн албан бус цол хүртжээ. МЭӨ 208 онд тэрээр Чу улсын Хуай хаанаас Вуаньхоу гэсэн албан ёсны цол хүртсэн боловч уран зохиолд энэ цолоор ховор дурдсан байдаг.

Цинь улс унасны дараа тэрээр Хан голын Ханжун муж, Сян Юй хаанаас Хан улсын эзэн хаан гэсэн цолыг хүртжээ. Дээд эрх мэдэлд хүрснийхээ дараа тэрээр МЭӨ 202 онд [[Хань улс|Хань улсыг]] байгуулж өөрийгөө Гаозу гэж нэрээр өргөмжилсөн байна, МЭӨ 195 онд нас барах хүртлээ хаанчилжээ.</text>
      <sha1>tgdtk0hy5zvqf25y4d7kc174bgtwpry</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лонуй хатан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149150</id>
    <revision>
      <id>874971</id>
      <timestamp>2026-11-06T05:26:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Шар тугийн Манжийн Ехэ Нара овгийн Ехэ Нара Жинфэн (1868 оны 1-р сарын 28 - 1913 оны 2-р сарын 22) нь эзэн хаан Гуансю Зайтяны эхнэр, хатан хаан байв. Тэрээр 1889 оноос 1908 онд нөхөр нь нас барах хүртлээ Чин гүрний хатан хааны эхнэрээр ажиллаж байсан бөгөөд үүний дараа т...&quot;</comment>
      <origin>874971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="647" sha1="3t6apha4ofo2hbkk23o6rvz3pyyxx1z" xml:space="preserve">Шар тугийн Манжийн Ехэ Нара овгийн Ехэ Нара Жинфэн (1868 оны 1-р сарын 28 - 1913 оны 2-р сарын 22) нь эзэн хаан Гуансю Зайтяны эхнэр, хатан хаан байв. Тэрээр 1889 оноос 1908 онд нөхөр нь нас барах хүртлээ Чин гүрний хатан хааны эхнэрээр ажиллаж байсан бөгөөд үүний дараа түүнд хатан хаан Довагер Лонъю цол олгосон. Нас барсны дараа түүнд хатан хаан Сяодинжин цол олгосон.</text>
      <sha1>3t6apha4ofo2hbkk23o6rvz3pyyxx1z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874973</id>
      <parentid>874971</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T05:45:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2447" sha1="f3lc5j3zkgmbi7vd6qx8bg46hudrau6" xml:space="preserve">[[Файл:Empress XiaoDing.PNG|thumb]]
'''Лонуй хатан''' (1868 оны 1-р сарын 28-нд төрсөн - 1913 оны 2-р сарын 22-нд нас барсан) Чин улсын эзэн хаан Гуансю Зайтяны эхнэр, хатан хаан. Тэрээр 1889 оноос 1908 онд нөхөр нь нас барах хүртлээ Чин гүрний хатан хааны эхнэр байсан бөгөөд үүний дараа түүнд хатан хаан Довагер Лонуй цол олгосон байна. Нас барсны дараа түүнд хатан хаан Сяодинжин гэх цол олгосон.

Тэрээр 1908-1912 онуудад эзэн хаан [[Пүи]]-гийн халамжлан захирагч болсон. Эзэн хааны өмнөөс тэрээр хаан ширээнээс татгалзах бичигт гарын үсэг зурснаар Хятадын эзэнт гүрний хоёр мянган жилийн түүхийг дуусгавар болгосон юм.

== Намтар ==
Лонуй хатан Чин улсын цэргийн хүн, түүний Монгол гаралтай эхнэр хоёрын гэр бүлд төрсөн. Тэрээр Хятадыг бодит байдал дээр захирагч байсан хатан хаан [[Цыши|Цышигийн]] ойрын хамаатан байв. Цыши Гуансюг цаашид хяналтандаа байлгаж, уг гэрлэлтээр дамжуулан өөрийн эрх мэдлийг бэхжүүлэхийг эрмэлзэж байсан тул 1889 онд үеэл Гуансютай хүчээр гэрлүүлжээ.

Тэрээр эзэн хааныг байнга тагнаж, алхам бүрийг Цышид тайлагнадаг байсан гэдэг. Тэрээр 1908 онд нөхрөө нас барсны дараа &quot;Лонуй&quot; буюу &quot;аз жаргалтай, чинээлэг&quot; гэсэн нэрийг авчээ. Цыши нас барахаасаа өмнө эмэгтэй хүнийг хэзээ ч захирагчаар томилж болохгүй гэж захиж байсан ч Лонуй дараагийн гурван жилийн хугацаанд эзэн хааны улс төрд чухал үүрэг гүйцэтгэж, гол асуудлаар зөвлөлддөг нэр хүндтэй байжээ.</text>
      <sha1>f3lc5j3zkgmbi7vd6qx8bg46hudrau6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«НҮБ-ын Цөлжилттэй тэмцэх конвенц»</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149151</id>
    <revision>
      <id>874980</id>
      <timestamp>2026-11-06T07:49:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэнийн тобчи</username>
        <id>108163</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын конвенц''' ({{lang-en|United Nations Convention to Combat Desertification}}, товчоор '''UNCCD''') нь цөлжилт, газрын доройтол, гангийн нөлөөллийг бууруулах, газрын нөөцийг тогтвортой ашиглах зорилготой олон талт олон улсын гэрээ юм. Тус конвенцыг 1994 оны 6 дуг...&quot;</comment>
      <origin>874980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17224" sha1="4kxrv3gc180ycvntc10yops6vvwb845" xml:space="preserve">'''Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын конвенц''' ({{lang-en|United Nations Convention to Combat Desertification}}, товчоор '''UNCCD''') нь цөлжилт, газрын доройтол, гангийн нөлөөллийг бууруулах, газрын нөөцийг тогтвортой ашиглах зорилготой олон талт олон улсын гэрээ юм. Тус конвенцыг 1994 оны 6 дугаар сарын 17-нд Францын Парис хотод баталж, 1996 оны 12 дугаар сарын 26-нд хүчин төгөлдөр болгосон. Энэ нь цөлжилттэй тэмцэх асуудлыг олон улсын эрх зүйн хүрээнд зохицуулсан заавал биелүүлэх шинжтэй үндсэн баримт бичиг юм.&lt;ref name=&quot;UNCCDHistory&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.unccd.int/convention/history-unccd |title=The history of UNCCD |publisher=United Nations Convention to Combat Desertification |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;
Конвенц нь хуурай, хагас хуурай болон хуурайвтар чийглэг бүс нутагт үүсэх газрын доройтол, цөлжилт, гангийн үр дагаврыг бууруулахад чиглэдэг. Үүний хүрээнд улс орнууд үндэсний үйл ажиллагааны хөтөлбөр боловсруулж хэрэгжүүлэх, олон улсын хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх, шинжлэх ухааны мэдээлэл, технологи, санхүүжилтийг ашиглах үүрэг хүлээдэг.&lt;ref name=&quot;UNCCDOverview&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.unccd.int/convention/overview |title=Convention |publisher=United Nations Convention to Combat Desertification |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;
Монгол Улс тус конвенцод 1996 оны 3 дугаар сарын 9-нд нэгдэн орсон бөгөөд Азийн бүс нутгийн хэрэгжилтийн хавсралтад багтдаг.&lt;ref name=&quot;Mongolia&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.unccd.int/our-work-impact/country-profiles/mongolia |title=Mongolia |publisher=United Nations Convention to Combat Desertification |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt; 2026 онд Конвенцын Талуудын 17 дугаар бага хурал (COP17) Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотод зохион байгуулагдсан.&lt;ref name=&quot;COP17&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.un.int/mongolia/news/цөлжилттэй-тэмцэх-тухай-нүб-ын-конвенцын-талуудын-17-дугаар-бага-хурал-unccd-cop17-ын-0 |title=Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын конвенцын талуудын 17 дугаар бага хурлын нээлтийн арга хэмжээ Улаанбаатар хотноо боллоо |publisher=United Nations in Mongolia |date=2026-08-17 |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
=== Үүсэл, олон улсын хэлэлцээрийн эхлэл ===
Цөлжилт, газрын доройтлын асуудлыг НҮБ-ын түвшинд 1970-аад оноос хэлэлцэж эхэлсэн. 1977 онд Кени улсын Найроби хотод болсон НҮБ-ын Цөлжилтийн асуудлаарх бага хурлаар Цөлжилттэй тэмцэх үйл ажиллагааны төлөвлөгөөг баталсан байна. Гэвч дараагийн жилүүдэд газрын доройтол олон бүс нутагт үргэлжилж, олон улсын хамтын ажиллагааны илүү үр дүнтэй эрх зүйн зохицуулалт шаардлагатай болсон.&lt;ref name=&quot;UNCCDHistory&quot; /&gt;
1992 онд Бразилын Рио-де-Жанейро хотод болсон НҮБ-ын Байгаль орчин ба хөгжлийн бага хурлаар цөлжилт, гангийн асуудлыг тогтвортой хөгжлийн хүрээнд авч үзэж, энэ чиглэлээр олон улсын конвенц боловсруулахыг дэмжсэн. Үүний дараа НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей 1992 оны 12 дугаар сарын 22-нд 47/188 дугаар тогтоолыг баталж, Цөлжилттэй тэмцэх конвенц боловсруулах Засгийн газар хоорондын хэлэлцээний хороог байгуулжээ.&lt;ref name=&quot;UNCCDHistory&quot; /&gt;

=== Батлагдсан ба хүчин төгөлдөр болсон нь ===
Конвенцын төслийг боловсруулах хэлэлцээний явцад улс орнууд цөлжилт, газрын доройтлын шалтгаан, үр дагавар, тэдгээртэй тэмцэх арга замыг хэлэлцсэн. Конвенцыг 1994 оны 6 дугаар сарын 17-нд Парис хотод баталж, мөн оны 10 дугаар сарын 14–15-нд гарын үсэг зурахад нээсэн. Гарын үсэг зурах хугацаа 1995 оны 10 дугаар сарын 13-нд дууссан.&lt;ref name=&quot;UNTreaty&quot;&gt;{{cite web |url=https://treaties.un.org/pages/ViewDetails.aspx?chapter=27&amp;clang=_en&amp;mtdsg_no=XXVII-10&amp;src=TREATY |title=United Nations Convention to Combat Desertification |publisher=United Nations Treaty Collection |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;
Конвенц 1996 оны 12 дугаар сарын 26-нд хүчин төгөлдөр болсон. НҮБ-ын Гэрээний сангийн бүртгэлд уг конвенцыг 33480 дугаартайгаар бүртгэсэн байна.&lt;ref name=&quot;UNTreaty&quot; /&gt;

== Зорилго ==
Конвенцын үндсэн зорилго нь хуурай, хагас хуурай болон хуурайвтар чийглэг бүс нутгийн газрын доройтлыг бууруулах, цөлжилттэй тэмцэх, гангийн нөлөөллийг сааруулах замаар тогтвортой хөгжлийг дэмжихэд оршино.
Үндсэн зорилтууд нь:
Газрын доройтлоос урьдчилан сэргийлэх, доройтсон газрыг нөхөн сэргээх;
Хөрс, ус, бэлчээр болон бусад байгалийн нөөцийг зохистой ашиглах;
Гангийн эрсдэлийг үнэлэх, бэлэн байдлыг сайжруулах;
Нөлөөлөлд өртсөн орон нутгийн иргэдийн амьжиргаа, хүнсний аюулгүй байдлыг хамгаалах;
Шинжлэх ухаан, технологи, судалгааны үр дүнг ашиглах;
Улс орнуудын хамтын ажиллагаа, санхүүгийн болон техникийн дэмжлэгийг нэмэгдүүлэх.&lt;ref name=&quot;UNCCDOverview&quot; /&gt;

== Конвенцын үндсэн зарчим ==
Конвенцын хэрэгжилт нь оролцоо, түншлэл, төвлөрлийг сааруулах зарчимд тулгуурладаг. Үүнд төрийн байгууллага, орон нутгийн иргэд, эрдэм шинжилгээний байгууллага, хувийн хэвшил болон иргэний нийгмийн байгууллагуудын хамтын ажиллагаа чухал байр суурь эзэлдэг.&lt;ref name=&quot;UNCDDFaq&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.unccd.int/unccd-faq |title=UNCCD FAQ |publisher=United Nations Convention to Combat Desertification |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;
Конвенц нь газрын доройтлыг зөвхөн байгаль орчны асуудал гэж үзэхгүй бөгөөд эдийн засаг, нийгэм, хүн амын амьжиргаа, ядуурлыг бууруулахтай холбоотой асуудал гэж авч үздэг.

== Бүтэц, хэрэгжилт ==
=== Талуудын бага хурал ===
Конвенцын Талуудын бага хурал ({{lang-en|Conference of the Parties}}, COP) нь конвенцын хэрэгжилтийг хянах, бодлого боловсруулах, хамтын ажиллагааны чиглэлийг тодорхойлох дээд байгууллага юм. Тус бага хуралд конвенцод нэгдэн орсон талууд оролцдог.
Талуудын бага хурал нь конвенцын хэрэгжилтийн явцыг үнэлэх, шийдвэр гаргах, санхүүжилт болон шинжлэх ухаан, технологийн хамтын ажиллагааны асуудлыг хэлэлцэх үүрэгтэй. Анхны бага хурал 1997 оны 10 дугаар сард Италийн Ром хотод болсон.&lt;ref name=&quot;UNCCDHistory&quot; /&gt;

=== Нарийн бичгийн дарга нарын газар ===
Конвенцын Нарийн бичгийн дарга нарын газар нь хэрэгжилтийг зохицуулах, Талуудын бага хурлын үйл ажиллагааг зохион байгуулах, улс орнуудын хамтын ажиллагааг дэмжих чиг үүрэгтэй. Тус байгууллага нь конвенцын хүрээнд мэдээлэл солилцох, тайлан боловсруулах, хэрэгжилтийн явцыг нэгтгэхэд оролцдог.&lt;ref name=&quot;UNCCDReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/auditors/board/pdfs/UNCCD_report_ended_31Dec2022.pdf |title=United Nations Convention to Combat Desertification: Report for the year ended 31 December 2022 |publisher=United Nations |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

=== Бүс нутгийн хэрэгжилтийн хавсралтууд ===
Конвенцын хэрэгжилтийг бүс нутгийн онцлогт нийцүүлэх зорилгоор таван бүс нутгийн хавсралт баталсан. Үүнд:
Африк;
Ази;
Латин Америк ба Карибын тэнгисийн бүс;
Хойд Газар дундын тэнгис;
Төв ба Зүүн Европ.
Эдгээр хавсралтад тухайн бүс нутгийн газрын доройтол, цөлжилт, гангийн онцлог нөхцөлд тохирсон хамтын ажиллагаа, үйл ажиллагааны чиглэлийг тусгасан байдаг.&lt;ref name=&quot;UNCCDLibrary&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.unccd.int/resources/unccd-library/about-unccd-convention-united-nations-convention-combat-desertification |title=About UNCCD convention: United Nations Convention to Combat Desertification |publisher=United Nations Convention to Combat Desertification |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

== Гол чиглэлүүд ==
=== Цөлжилттэй тэмцэх ===
Цөлжилт нь хуурай, хагас хуурай болон хуурайвтар чийглэг бүс нутгийн газрын доройтлын үйл явц юм. Энэ нь уур амьсгалын өөрчлөлт, байгалийн хэлбэлзэл болон хүний үйл ажиллагааны нөлөөгөөр үүсэж болно. Конвенцын хүрээнд хөрсний элэгдэл, ургамлын бүрхэвчийн доройтол, бэлчээрийн хэт ашиглалт зэрэг асуудлыг бууруулах арга хэмжээг дэмждэг.&lt;ref name=&quot;UNDesert&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/esa/dsd/susdevtopics/sdt_desedrou.shtml |title=Desertification &amp; Drought |publisher=United Nations |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

=== Газрын доройтлыг бууруулах ===
Газрын доройтол нь хөрсний үржил шим, биологийн бүтээмж, экосистемийн үйл ажиллагаа муудах үйл явц юм. Конвенц нь доройтсон газрыг нөхөн сэргээх, газрын бүтээмжийг хадгалах, тогтвортой газар ашиглалтыг нэвтрүүлэхэд чиглэдэг.

=== Гантай тэмцэх ===
Ган нь усны хомсдол, ургацын бууралт, бэлчээрийн доройтол, мал аж ахуйн эрсдэл, хүн амын амьжиргаанд нөлөөлдөг. Конвенцын хүрээнд гангийн эрсдэлийг урьдчилан үнэлэх, эрт сэрэмжлүүлэх тогтолцоог хөгжүүлэх, бэлэн байдлыг сайжруулах, нөлөөллийг бууруулах арга хэмжээг дэмждэг.&lt;ref name=&quot;UNCCDOverview&quot; /&gt;

=== Тогтвортой газрын менежмент ===
Тогтвортой газрын менежмент нь хөрс, ус, ургамал, биологийн олон янз байдлыг хамгаалж, газрын нөөцийг урт хугацаанд үр ашигтай ашиглахад чиглэнэ. Энэ нь хөдөө аж ахуй, мал аж ахуй, ойн аж ахуй болон орон нутгийн хөгжлийн бодлоготой уялддаг.

== Оролцогч талууд ==
НҮБ-ын Цөлжилттэй тэмцэх конвенцод улс орнууд болон бүс нутгийн эдийн засгийн интеграцын байгууллагууд нэгдэн ордог. 2026 оны байдлаарх НҮБ-ын мэдээллээр конвенц 197 талтай бөгөөд үүнд 196 улс болон Европын Холбоо багтдаг.&lt;ref name=&quot;UNCCDOverview&quot; /&gt;

== Монгол Улс ба конвенц ==
Монгол Улс цөлжилт, газрын доройтол, гангийн эрсдэлтэй холбоотой асуудлаар конвенцын хүрээнд хамтран ажилладаг. Монгол Улс 1996 оны 3 дугаар сарын 9-нд конвенцод нэгдэн орж, Азийн бүс нутгийн хэрэгжилтийн хавсралтад багтсан.&lt;ref name=&quot;Mongolia&quot; /&gt;
Монгол Улсын хувьд газрын доройтол, бэлчээрийн даац, хөрсний элэгдэл, усны нөөцийн хомсдол, гангийн эрсдэл зэрэг асуудал нь байгаль орчин, хөдөө аж ахуй, мал аж ахуйн салбарт чухал ач холбогдолтой юм. Конвенцын хүрээнд үндэсний бодлого, үйл ажиллагааны хөтөлбөр, олон улсын хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх замаар эдгээр асуудлыг шийдвэрлэхэд чиглэсэн арга хэмжээ авч хэрэгжүүлдэг.

=== COP17 Монгол Улсад ===
Конвенцын Талуудын 17 дугаар бага хурал (COP17) 2026 оны 8 дугаар сарын 17–28-ны өдрүүдэд Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотод болсон. Хурлыг “Эх байгалиа сэргээж, итгэл найдвараа бадраая” ({{lang-en|Restoring Land. Restoring Hope.}}) уриан дор зохион байгуулжээ.&lt;ref name=&quot;COP17&quot; /&gt;
Тус хуралд конвенцын талуудын төлөөлөгчид, олон улсын байгууллага, эрдэмтэн судлаачид, төрийн болон төрийн бус байгууллагууд оролцож, газрын доройтол, цөлжилт, гангийн эрсдэл, газрын нөхөн сэргээлт, тогтвортой газрын менежментийн асуудлыг хэлэлцсэн байна.&lt;ref name=&quot;COP17&quot; /&gt;

== Олон улсын ач холбогдол ==
НҮБ-ын Цөлжилттэй тэмцэх конвенц нь байгаль орчны хамгаалал, тогтвортой хөгжил, хүнсний аюулгүй байдал, ядуурлыг бууруулах зорилтуудыг хооронд нь уялдуулдаг олон улсын эрх зүйн механизм юм. Тус конвенц нь Тогтвортой хөгжлийн зорилгуудын 15 дугаар зорилго буюу хуурай газрын экосистемийг хамгаалах, нөхөн сэргээх, газрын доройтлыг бууруулах зорилттой шууд холбоотой.&lt;ref name=&quot;UNCCDHistory&quot; /&gt;
Конвенцын үйл ажиллагаа нь улс орнуудын газрын нөөцийг хамгаалах бодлого, шинжлэх ухааны судалгаа, орон нутгийн оролцоо, олон улсын санхүүжилт, технологийн хамтын ажиллагааг өргөжүүлэхэд чиглэдэг.
== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>4kxrv3gc180ycvntc10yops6vvwb845</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>The Cambridge History of the Mongol Empire, Volume I: History</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149152</id>
    <revision>
      <id>874981</id>
      <timestamp>2026-11-06T08:41:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эрдэнийн тобчи</username>
        <id>108163</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:实际上传的文件名.jpg|thumb|right|300px|The Cambridge History of the Mongol Empire, Volume I: History номын хавтас.]] '''«Монголын эзэнт гүрний Кембрижийн түүх: I боть — Түүх»''' ({{lang-en|The Cambridge History of the Mongol Empire, Volume I: History}}) нь Монголын эзэнт гүрний улс төрийн түүх, нийгэм, эдийн засаг, шашин, соёл, б...&quot;</comment>
      <origin>874981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26554" sha1="obux1pi055g6ias88hlg3wrvp59jpyd" xml:space="preserve">[[Файл:实际上传的文件名.jpg|thumb|right|300px|The Cambridge History of the Mongol Empire, Volume I: History номын хавтас.]]
'''«Монголын эзэнт гүрний Кембрижийн түүх: I боть — Түүх»''' ({{lang-en|The Cambridge History of the Mongol Empire, Volume I: History}}) нь Монголын эзэнт гүрний улс төрийн түүх, нийгэм, эдийн засаг, шашин, соёл, бүс нутгийн харилцааг Евразийн өргөн хүрээнд судалсан эрдэм шинжилгээний бүтээл юм. Уг номыг Михал Биран (Michal Biran), Ким Хо-Дун (Hodong Kim) нар редакторлон, Кембрижийн их сургуулийн хэвлэл (Cambridge University Press) 2023 онд хэвлүүлжээ.
Энэ бүтээл нь хоёр боть бүхий The Cambridge History of the Mongol Empire цувралын эхний боть бөгөөд Монголын эзэнт гүрний түүхийг улс төрийн, сэдэвчилсэн, бүс нутгийн болон гадаад харилцааны дөрвөн үндсэн чиглэлээр авч үздэг. Боть нь 22 бүлэг, оршил, төгсгөлийн хэсгээс бүрдэнэ.&lt;ref name=&quot;Cambridge&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-mongol-empire/339475953C6AECE567FA50F1AED951A7 |title=The Cambridge History of the Mongol Empire |publisher=Cambridge University Press |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

== Номын тухай ==
XIII–XIV зуунд Чингис хаан болон түүний залгамжлагчдын байгуулсан эзэнт гүрэн Евразийн өргөн уудам нутагт нөлөөгөө тогтоож, Зүүн Ази, Төв Ази, Баруун Ази, Зүүн Европ болон бусад бүс нутгийг холбосон улс төр, эдийн засаг, соёлын харилцааг бий болгосон юм. Энэхүү бүтээл нь Монголын эзэнт гүрнийг зөвхөн нэг улс, үндэстний түүхийн хүрээнд бус, Евразийн түүхэн үйл явцын нэг хэсэг болгон судалдгаараа онцлогтой.
Номд Монголын эзэнт гүрний улс төрийн байгуулал, хаадын эрх мэдэл, цэргийн зохион байгуулалт, эдийн засгийн харилцаа, шашин шүтлэг, шинжлэх ухаан, урлаг, байгаль орчин, эмэгтэйчүүдийн нийгэм дэх байр суурь зэрэг олон асуудлыг авч үзжээ. Мөн Монголын эзэнт гүрний төвөөс гаднах бүс нутгууд болон эзэнт гүрэнд шууд захирагдаагүй улс орнуудтай тогтоосон харилцааг тусгайлан судалсан байна.&lt;ref name=&quot;Introduction&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-the-mongol-empire/introduction/6E47D7A397ACE2BDB745922694D3BE50 |title=Introduction |author=Michal Biran; Hodong Kim |publisher=Cambridge University Press |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

== Хэвлэгдсэн түүх ==
Бүтээлийг Кембрижийн их сургуулийн хэвлэл 2023 онд Кембриж хотод хэвлэн гаргасан. Цувралын ерөнхий редактороор Иерусалимын Еврейн их сургуулийн түүхч Михал Биран, Сөүлийн Үндэсний их сургуулийн түүхч Ким Хо-Дун нар ажиллажээ.
Нэгдүгээр ботийн хэвлэмэл хувилбарын ISBN дугаар нь 9781107112957, хоёр боть бүтээлийн иж бүрдлийн ISBN дугаар нь 9781107116481 юм. Хэвлэмэл номын номзүйн бүртгэлд XVI хуудасны урьдчилсан хэсэг болон 930 хуудастай гэж тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;NDL&quot;&gt;{{cite web |url=https://ndlsearch.ndl.go.jp/books/R100000001-I13111352064419 |title=The Cambridge history of the Mongol Empire. Volume 1 |publisher=National Diet Library of Japan |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

== Бүтэц ==
Нэгдүгээр боть нь оршил болон дөрвөн үндсэн хэсэгтэй. Үндсэн хэсгүүд нь улс төрийн түүх, сэдэвчилсэн түүх, бүс нутгийн түүх, Монголчуудын эзэнт гүрэнд шууд захирагдаагүй бүс нутгуудтай тогтоосон харилцааг хамардаг.

=== Оршил ===
'''Introduction''' — Михал Биран, Ким Хо-Дун нарын бичсэн оршил нь 1–16 дугаар хуудсанд байрладаг. Уг хэсэгт бүтээлийн зорилго, судалгааны хүрээ, Монголын эзэнт гүрнийг Евразийн түүхийн хүрээнд авч үзэх арга зүй, номын бүтэц болон Монголын эзэнт гүрний судалгааны өнөөгийн байдлыг танилцуулжээ.&lt;ref name=&quot;Introduction&quot; /&gt;

=== Нэгдүгээр хэсэг: Улс төрийн түүх ===
{{lang-en|Part I: Political History}}, 17–396 дугаар хуудас.
Энэ хэсэг нь Монголын эзэнт гүрэн байгуулагдсан үеэс эхлэн Их хааны улс, Ил хаант улс, Алтан Орд, Монголын Төв Азийн улс төрийн байгууллуудын түүхэн хөгжлийг судална. Нийт таван бүлэгтэй.

==== 1-р бүлэг. Чингис хааны мандал ба нэгдсэн эзэнт гүрэн (1206–1260) ====
{{lang-en|The Rise of Chinggis Khan and the United Empire, 1206–1260}}

Зохиогч: Рут В. Даннелл (Ruth W. Dunnell).

Хуудас: 19–106.

Энэ бүлэгт Чингис хааны улс төрийн мандал, Монголын тал нутгийн аймаг, овог аймгуудын нэгдэл, 1206 онд Их Монгол Улс байгуулагдсан үйл явц болон эзэнт гүрний анхны тэлэлтийг авч үздэг. Мөн Чингис хааны залгамжлагчдын үеийн нэгдсэн эзэнт гүрний улс төрийн хөгжил, 1260 он хүртэлх хаан ширээний залгамжлал, эзэнт гүрний удирдлагын асуудлыг судална.

==== 2-р бүлэг. Их хааны эзэнт гүрэн ====
{{lang-en|The Empire of the Great Khan}}

Дэд гарчиг: Юань Улс (1260–1368) — {{lang-en|The Yuan Ulus, 1260–1368}}.

Зохиогч: Кристофер П. Этвуд (Christopher P. Atwood).

Хуудас: 107–180.

Энэ бүлэгт 1260 оноос хойших Их хааны улс төрийн төв, Юань Улсын түүхэн хөгжил, Монголын хаадын засаглал болон Хятадын нутаг дахь төрийн байгууллын асуудлыг авч үздэг. Мөн Монголын эзэнт гүрний ерөнхий улс төрийн уламжлал, Юань Улсын засаг захиргаа, Монголын тал нутагтай тогтоосон харилцааг судална.

==== 3-р бүлэг. Ил хаант улс (1260–1335) ====
{{lang-en|The Ilkhanate, 1260–1335}}

Зохиогчид: Стефан Камола (Stefan Kamola), Дэвид О. Морган (David O. Morgan).

Хуудас: 181–242.

Энэ бүлэгт Монголын эзэнт гүрний баруун өмнөд хэсэгт байгуулагдсан Ил хаант улсын үүсэл, улс төрийн хөгжил, хаадын засаглал болон Иран, Баруун Азийн бүс нутгийн түүхийг судалдаг. Мөн Ил хаант улсын бусад Монголын улс төрийн байгууллууд болон хөрш орнуудтай тогтоосон харилцааг авч үзнэ.

==== 4-р бүлэг. Алтан Орд (ойролцоогоор 1260–1502) ====
{{lang-en|The Golden Horde, c. 1260–1502}}

Зохиогчид: Мари Фаверо (Marie Favereau), Роман Ю. Почекаев (Roman Yu. Pochekaev).

Хуудас: 243–318.

Энэ бүлэгт Зүчийн улсын үүсэл, Алтан Ордын улс төрийн тогтолцоо, хаадын залгамжлал, Евразийн тал нутаг болон Зүүн Европ дахь нөлөөг судална. Мөн Алтан Орд болон Оросын ванлигууд, хөрш улс орнуудын харилцаа, тус улсын хожуу үеийн улс төрийн өөрчлөлтийг авч үздэг.

==== 5-р бүлэг. Монголын Төв Ази ====
{{lang-en|Mongol Central Asia}}

Дэд гарчиг: Цагадайн болон Өгэдэйн угсааныхан (1260–1370) — {{lang-en|The Chaghadaids and the Ögödeids, 1260–1370}}.

Зохиогч: Михал Биран (Michal Biran).

Хуудас: 319–396.

Энэ бүлэгт Монголын эзэнт гүрний Төв Азийн нутаг дахь улс төрийн хөгжил, Цагадайн болон Өгэдэйн угсааны хаадын эрх мэдэл, Монголын язгууртнуудын харилцаа болон бүс нутгийн улс төрийн өөрчлөлтийг судалжээ.

=== Хоёрдугаар хэсэг: Сэдэвчилсэн түүх ===
{{lang-en|Part II: Thematic Histories}}, 397–654 дүгээр хуудас.

Энэ хэсэг нь Монголын эзэнт гүрнийг зөвхөн хаад, дайн байлдаан, улс төрийн үйл явдлаар бус, харин төрийн байгуулал, үзэл суртал, цэрэг, эдийн засаг, шашин, шинжлэх ухаан, урлаг, байгаль орчин, жендэрийн харилцааны хүрээнд судалдаг. Нийт есөн бүлэгтэй.

==== 6-р бүлэг. Монголын эзэнт гүрний төрийн байгууллууд ====
{{lang-en|Mongol Imperial Institutions}}

Зохиогч: Ким Хо-Дун (Hodong Kim).

Хуудас: 399–443.

Монголын эзэнт гүрний төрийн байгуулал, захиргааны тогтолцоо, хааны эрх мэдэл, улс төрийн байгууллагууд болон эзэнт гүрнийг удирдан зохион байгуулах механизмыг судална.

==== 7-р бүлэг. Эзэнт гүрний үзэл суртал ====
{{lang-en|Imperial Ideology}}

Зохиогч: Томас Т. Оллсен (Thomas T. Allsen).

Хуудас: 444–459.

Монголын эзэнт гүрний төрийн үзэл санаа, хаадын эрх мэдлийн үндэслэл, эзэнт гүрний нэгдмэл байдлыг илэрхийлсэн улс төрийн уламжлал болон үзэл суртлын асуудлыг авч үзнэ.

==== 8-р бүлэг. Цэргийн тогтолцоо ====
{{lang-en|The Military Machine}}

Зохиогч: Тимоти Мэй (Timothy May).

Хуудас: 460–487.

Монголын цэргийн байгуулал, цэрэг татлага, зохион байгуулалт, морин цэргийн ажиллагаа, байлдааны арга барил болон эзэнт гүрний цэргийн хүчний онцлогийг судалдаг.

==== 9-р бүлэг. Эдийн засгийн солилцоо ====
{{lang-en|Economic Exchange}}

Дэд гарчиг: Монголын Еврази дахь мөнгө, зах зээл ба татвар — {{lang-en|Money, Markets, and Taxation in Mongol Eurasia}}.

Зохиогч: Акинобу Курода (Akinobu Kuroda).

Хуудас: 488–524.

Энэ бүлэгт Монголын эзэнт гүрний нутаг дэвсгэр дэх худалдаа, мөнгөний эргэлт, зах зээл, татварын тогтолцоо болон Евразийн бүс нутгуудын эдийн засгийн харилцааг судалжээ.

==== 10-р бүлэг. Шашны харилцан солилцоо ====
{{lang-en|Religious Exchange}}

Зохиогч: Йохан Элверсбог (Johan Elverskog).

Хуудас: 525–549.

Монголын эзэнт гүрний олон шашинт нийгэм, шашны уламжлалуудын харилцаа, шашны үзэл санаа болон эзэнт гүрний нутаг дэвсгэр дэх шашин хоорондын солилцоог авч үздэг.

==== 11-р бүлэг. Шинжлэх ухааны солилцоо ====
{{lang-en|Scientific Exchange}}

Зохиогчид: Моррис Россаби (Morris Rossabi), Роберт Г. Моррисон (Robert G. Morrison).

Хуудас: 550–574.

Энэ бүлэгт Монголын эзэнт гүрний үед Евразийн бүс нутгуудын хооронд шинжлэх ухааны мэдлэг, технологи болон эрдэм мэдлэгийн уламжлал хэрхэн солилцогдож байсныг судална.

==== 12-р бүлэг. Урлагийн солилцоо ====
{{lang-en|Artistic Exchange}}

Зохиогч: Роксанн Пражняк (Roxann Prazniak).

Хуудас: 575–602.

Монголын эзэнт гүрний өргөн уудам нутагт урлаг, дүрслэх соёл, гар урлал болон уран сайхны уламжлалууд хэрхэн харилцан нөлөөлж, тархаж байсныг авч үздэг.

==== 13-р бүлэг. Монголын байлдан дагууллын үеийн уур амьсгал ба байгаль орчин ====
{{lang-en|The Climate and Environment of the Mongol Conquest}}

Зохиогч: Никола Ди Космо (Nicola Di Cosmo).

Хуудас: 603–627.

Энэ бүлэгт Монголын байлдан дагууллын үеийн уур амьсгал, байгалийн орчин, экологийн нөхцөл болон тэдгээрийн түүхэн үйл явцтай холбогдох асуудлыг судална.

==== 14-р бүлэг. Монголын ноёрхлын үеийн эмэгтэйчүүд ба жендэр ====
{{lang-en|Women and Gender under Mongol Rule}}

Зохиогчид: Беттин Бирж (Bettine Birge), Энн Ф. Бродбриж (Anne F. Broadbridge).

Хуудас: 628–654.

Монголын нийгэм дэх эмэгтэйчүүдийн байр суурь, хааны гэр бүлийн эмэгтэйчүүдийн улс төрийн үүрэг, гэрлэлт, нийгмийн харилцаа болон жендэрийн асуудлыг авч үздэг.

=== Гуравдугаар хэсэг: Зах хязгаарын өнцгөөс — Бүс нутгийн түүх ===
{{lang-en|Part III: Views from the Edges — Regional Histories}}, 655–776 дугаар хуудас.

Энэ хэсэгт Монголын эзэнт гүрний төвөөс гаднах бүс нутгуудын түүхийг судалж, Монголын ноёрхол болон эзэнт гүрний улс төр, эдийн засаг, соёлын харилцаа тухайн бүс нутгуудад хэрхэн нөлөөлснийг авч үздэг. Нийт таван бүлэгтэй.

==== 15-р бүлэг. Монголын эзэнт гүрэн дэх Монгол орон ====
{{lang-en|Mongolia in the Mongol Empire}}

Дэд гарчиг: Төвөөс зах хязгаар руу — {{lang-en|From Center to Periphery}}.

Зохиогч: Моррис Россаби (Morris Rossabi).

Хуудас: 657–678.

Энэ бүлэгт Монголын эзэнт гүрэн өргөжин тэлсний дараа Монголын тал нутаг эзэнт гүрний улс төр, нийгэм, захиргааны тогтолцоонд ямар байр суурь эзэлж байсныг судална. Мөн эзэнт гүрний төв болон Монголын эх нутаг хоорондын харилцааг авч үздэг.

==== 16-р бүлэг. Монголын эзэнт гүрэн дэх Корё улс ====
{{lang-en|Koryŏ in the Mongol Empire}}

Зохиогч: Дэвид М. Робинсон (David M. Robinson).

Хуудас: 679–706.

Энэ бүлэгт Корё улс болон Монголын эзэнт гүрний харилцаа, улс төрийн холбоо, дипломат харилцаа, Монголын ноёрхлын үеийн Солонгосын хойгийн түүхийг судалжээ.

==== 17-р бүлэг. Гүрж ба Кавказ ====
{{lang-en|Georgia and the Caucasus}}

Зохиогч: Лоренцо Публикки (Lorenzo Pubblici).

Хуудас: 707–733.

Монголын байлдан дагуулал болон Кавказын бүс нутгийн улс төрийн өөрчлөлт, Гүржийн хаант улс, нутгийн захирагчид болон Монголын төрийн харилцааг авч үздэг.

==== 18-р бүлэг. Монголчууд ба Сибирь ====
{{lang-en|The Mongols and Siberia}}

Зохиогч: Томас Т. Оллсен (Thomas T. Allsen).

Хуудас: 734–752.

Энэ бүлэгт Монголын эзэнт гүрэн болон Сибирийн бүс нутгуудын харилцаа, хойд нутгийн улс төр, худалдаа, нийгмийн холбоог судална.

==== 19-р бүлэг. Оросын ванлигууд ====
{{lang-en|The Rus' Principalities}}

Зохиогч: Лоуренс Н. Лангер (Lawrence N. Langer).

Хуудас: 753–776.

Монголын эзэнт гүрэн болон Оросын ванлигуудын харилцаа, Монголын ноёрхлын үеийн улс төрийн нөхцөл байдал, Оросын нутаг дахь түүхэн өөрчлөлтийг авч үздэг.

=== Дөрөвдүгээр хэсэг: Гадаад түүх — Монголчуудын эзлэгдээгүй бүс нутгуудтай харилцах харилцаа ===
{{lang-en|Part IV: External Histories — The Mongols' Relations with Unsubjugated Regions}}, 777–851 дүгээр хуудас.

Энэ хэсэг нь Монголын эзэнт гүрэнд шууд захирагдаагүй боловч Монголчуудтай улс төр, цэрэг, худалдаа, дипломат харилцаатай байсан бүс нутгуудыг судална. Нийт гурван бүлэгтэй.

==== 20-р бүлэг. Монголчууд ба Европ ====
{{lang-en|The Mongols and Europe}}

Зохиогч: Никола Ди Космо (Nicola Di Cosmo).

Хуудас: 779–797.

Энэ бүлэгт Монголын эзэнт гүрэн болон Европын улс орнуудын харилцаа, дипломат холбоо, цэргийн мөргөлдөөн, худалдаа болон Европын түүхэн сурвалж дахь Монголчуудын тухай мэдээ баримтыг авч үздэг.

==== 21-р бүлэг. Монголчууд ба Арабын Ойрх Дорнод ====
{{lang-en|The Mongols and the Arab Middle East}}

Зохиогч: Ревен Амитай (Reuven Amitai).

Хуудас: 798–826.

Монголын эзэнт гүрэн болон Арабын Ойрх Дорнодын улс төрийн харилцаа, цэргийн мөргөлдөөн, бүс нутгийн эрх мэдлийн өөрчлөлт, Монголчууд ба Исламын ертөнцийн харилцааг судална.

==== 22-р бүлэг. Өмнөд Ази ба Монголын эзэнт гүрэн ====
{{lang-en|South Asia and the Mongol Empire}}

Зохиогч: Тансэн Сен (Tansen Sen).

Хуудас: 827–851.

Энэ бүлэгт Монголын эзэнт гүрэн болон Өмнөд Азийн улс орнуудын харилцаа, дипломат холбоо, худалдаа, цэргийн харилцаа болон бүс нутгийн улс төрийн нөхцөл байдлыг авч үздэг.

=== Төгсгөлийн хэсэг ===
'''Epilogue: The Mongol Empire, Nomadic Culture, and World History'''

Монголын эзэнт гүрэн, нүүдэлчин соёл ба дэлхийн түүх.

Зохиогчид: Михал Биран (Michal Biran), Ким Хо-Дун (Hodong Kim).

Хуудас: 852–876.

Төгсгөлийн хэсэгт Монголын эзэнт гүрний түүхэн нөлөө, нүүдэлчин соёлын ач холбогдол, Евразийн улс төр, эдийн засаг, шашин, соёлын харилцаанд үзүүлсэн нөлөөг нэгтгэн дүгнэжээ.&lt;ref name=&quot;Contents&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-the-mongol-empire/contents/68835BF8B1C5039E97C702A5B0AD914F |title=Contents |publisher=Cambridge University Press |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

== Судалгааны онцлог ==
Бүтээлийн гол онцлог нь Монголын эзэнт гүрнийг Евразийн түүхийн өргөн хүрээнд авч үзсэн явдал юм. Монголын эзэнт гүрний улс төрийн түүхийг тус тусдаа хаант улс, бүс нутгийн түүхээр хязгаарлахгүйгээр тэдгээрийн харилцан холбоо, нийтлэг институц, соёлын солилцоог хамтатган судалдаг.
Мөн уг бүтээл нь дараах судалгааны чиглэлүүдийг нэгтгэсэн байдаг:
'''Улс төрийн түүх:''' Монголын эзэнт гүрний үүсэл, хаадын засаглал, залгамжлал болон эзэнт гүрний улс төрийн байгууллууд;

'''Цэргийн түүх:''' Монголын цэргийн зохион байгуулалт, стратеги, байлдааны ажиллагаа;

'''Эдийн засгийн түүх:''' Худалдаа, мөнгө, татвар болон Евразийн эдийн засгийн харилцаа;

'''Шашин, соёлын түүх:''' Шашин хоорондын харилцаа, шинжлэх ухаан, урлагийн солилцоо;

'''Нийгмийн түүх:''' Эмэгтэйчүүдийн байр суурь, жендэрийн харилцаа болон нийгмийн бүтэц;

'''Бүс нутгийн түүх:''' Монголын эзэнт гүрний төв, зах хязгаар болон эзлэгдээгүй бүс нутгуудын харилцаа.

Энэхүү олон талт арга зүй нь Монголын эзэнт гүрний түүхийг зөвхөн байлдан дагуулал, цэргийн ялалтаар бус, Евразийн нийгэм, улс төр, соёлын өөрчлөлттэй холбон тайлбарлах боломж олгодог.&lt;ref name=&quot;Introduction&quot; /&gt;

== Эрдэм шинжилгээний ач холбогдол ==
The Cambridge History of the Mongol Empire нь Монголын эзэнт гүрний түүхийг олон улсын эрдэм шинжилгээний хамтын ажиллагааны хүрээнд нэгтгэн судалсан томоохон лавлах бүтээл юм. Нэгдүгээр боть нь Монголын эзэнт гүрний улс төрийн түүхийг сэдэвчилсэн болон бүс нутгийн судалгаатай холбон авч үзсэнээрээ Монгол судлал, Төв Азийн түүх, Евразийн түүх, дэлхийн түүхийн судалгаанд ач холбогдолтой.
Тус бүтээл нь Монголын эзэнт гүрний түүхийг судалдаг их, дээд сургуулийн багш, судлаач, оюутан болон түүх сонирхогчдод зориулсан эрдэм шинжилгээний лавлах материалын үүрэг гүйцэтгэдэг. Мөн хоёрдугаар ботийн олон хэлний бичгийн сурвалж, археологи, дүрслэх материалын судалгаатай хамт ашиглахад илүү өргөн судалгааны боломж бүрдүүлдэг.

== Редакторууд ==
=== Михал Биран ===
'''Михал Биран''' (Michal Biran) нь Иерусалимын Еврейн их сургуулийн түүхч, Монголын эзэнт гүрэн болон Төв Азийн түүх судлаач юм. Тэрээр уг бүтээлийн ерөнхий редакторын нэг бөгөөд Монголын Төв Азийн түүхийн тухай тавдугаар бүлгийг бичсэн.

=== Ким Хо-Дун ===
'''Ким Хо-Дун''' (Hodong Kim) нь Сөүлийн Үндэсний их сургуулийн түүхч, Монголын эзэнт гүрэн болон Төв Азийн түүхийн судлаач юм. Тэрээр бүтээлийн ерөнхий редакторын нэг бөгөөд Монголын эзэнт гүрний төрийн байгууллын тухай зургаадугаар бүлгийг бичсэн.&lt;ref name=&quot;Cambridge&quot; /&gt;

== Ном зүй ==

Biran, Michal; Kim, Hodong (eds.). ''The Cambridge History of the Mongol Empire''. Volume I: History. Cambridge: Cambridge University Press, 2023. ISBN 978-1-107-11295-7.

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>obux1pi055g6ias88hlg3wrvp59jpyd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Х Шарль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149153</id>
    <revision>
      <id>874983</id>
      <timestamp>2026-11-06T09:12:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:William Corden the Elder (1797-1867) - Charles X, King of France (1757-1836) - RCIN 401160 - Royal Collection.jpg|thumb]] '''X Шарль''' (Шарль-Филипп; [[Франц хэл|франц хэл:]] ''Charles X''; 1757 оны 10-р сарын 9-нд [[Версаль|Версальд]] төрсөн – 1836 оны 11-р сарын 6-нд , Австрийн эзэнт гүрний Горици хотод нас барсан) - 1824-1830 ону...&quot;</comment>
      <origin>874983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2733" sha1="55ghbddy6cmc46dmjiljhrwm91abu3l" xml:space="preserve">[[Файл:William Corden the Elder (1797-1867) - Charles X, King of France (1757-1836) - RCIN 401160 - Royal Collection.jpg|thumb]]
'''X Шарль''' (Шарль-Филипп; [[Франц хэл|франц хэл:]] ''Charles X''; 1757 оны 10-р сарын 9-нд [[Версаль|Версальд]] төрсөн – 1836 оны 11-р сарын 6-нд , Австрийн эзэнт гүрний Горици хотод нас барсан) - 1824-1830 онуудад Францын хаан байсан бөгөөд хаан ширээнд суухаасаа өмнө Артуа гүн, Овернийн гүн цолтой байжээ. Тэрээр [[Бурбон|Бурбон угсааны]] сүүлчийн төлөөлөгч бөгөөд Францын хаан ширээнд суусан хамгийн консерватив хаадын нэг байв. Түүнийг [[1830 оны Францын хувьсгал|1830 оны Францын хувьсгалын]] үеэр түлхэн унагаасан байна.

1824 оны 9-р сарын 16-нд [[XVIII Луи]] хааныг нас барсны дараа Шарль Францын хаан ширээнд суужээ. Энэ нь 19-р зуунд Францад эрх мэдлийн энх тайван, эмх цэгцтэй шилжилтийн цөөн хэдэн тохиолдлын нэг байсан. Хэзээ ч хаан ширээнд заларч байгаагүй ахаасаа ялгаатай нь X Шарль хаант засаглалын уламжлалт үндэс суурийг онцлон тэмдэглэхийг хүсч 1825 оны 5-р сарын 28-нд Реймсийн сүмд хаан ширээнд залрах ёслолыг хийжээ.

Франц болон гадаадад X Чарльзын талаарх олон нийтийн санал бодол холимог байв. Нэг талаас тэрээр XVIII Людовикоос ялгаатай нь хувьсгалын ололт амжилт болон Наполеоны эрин үеийг үл тоомсорлож, үнэмлэхүй үзэлтэн, урвалч үзэлтэн гэдгээрээ бат бөх нэр хүндтэй байв. Нөгөөтэйгүүр, шинэ хааны зан чанар нь өрөвдөх сэтгэлийг төрүүлэв: улс төрийн идэвхгүй, сул дорой Бурбонуудын дараа Францын хаан хөгширсөн (67), төрийн хэргийг биечлэн удирдах хүсэл эрмэлзэлтэй байсан ч удаан хугацаанд ийм хүчтэй, шийдэмгий хүн гэдгээ баталж чадаагүй юм.</text>
      <sha1>55ghbddy6cmc46dmjiljhrwm91abu3l</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>