Франц Кафка

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Франц Кафка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4920</id>
    <revision>
      <id>875003</id>
      <parentid>801606</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:40:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>875003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10388" sha1="733fzc64n5q8yyva29dl35uvw4jffmw" xml:space="preserve">[[Файл:Kafka1906.jpg|thumb|right|Франц Кафка]]
'''Франц Кафка''' ([[Герман хэл|герман.]]''Franz Kafka''; [[Чех хэл|чех.]] ''František Kafka,'' 1883 оны 7-р сарын 3-нд [[Праг]] хотод төрсөн – 1924 оны 6-р сарын 3-нд нас барсан) - [[бохеми]] гаралтай австри зохиолч, 20-р зууны [[герман хэл]]тний уран зохиолын томоохон төлөөлөгч. Түүний хамгийн алдартай бүтээлүүдийн дунд &quot;Хувирал&quot; ([[Герман хэл|герман.]] ''Die Verwandlung, 1912''), &quot;Шүүх хурал&quot; ([[Герман хэл|герман.]] ''Der Process,'' ''мөн Der Proceß, Der Prozeß,'' анхны хэвлэлд'':  Der Prozess, 1925'') , &quot;Цайз&quot; ([[Герман хэл|герман.]] ''Das Schloss, 1926'') зэрэг багтдаг. 

==Намтар==
Франц Кафка [[Чех]]ийн [[Прага]] хотноо еврей худалдаачны гэр бүлд 1883 онд төрсөн. Эх нь эрдэмт раббайн гаралтай, эцэг нь мал нядлагчийн хүү байжээ. Эцэг Херман Кафка нь чех хэлтэй еврей насны эцэст хөрөнгөжиж хувийн дэлгүүрийн эзэн болсон юм. Амьдрал нь ийнхүү дээшилсэн нь соёл боловсрол багатай энэ хүнийг биеэ тоосон, зөрүүд нэгэн болгон хувиргасан бололтой. Учир нь Кафка эцэг Хэрманны тухай &quot;Эцэгтээ бичсэн захидал&quot;-даа (1919) таагүй зүйлс бичсэн байдаг. Тухайлбал: &quot;Та намайг амархан мохоож, надад уйтгар гуниг, дотоод зөрчлөөс өөр юу ч үлдээгээгүй. Та бид хоёр тулалдаж байраа эзэлсэн, өөртөө итгэсэн, зоригтой, чадал тэнхээтэй дайчид шиг л байсан. Харамсалтай яаа... Бие биеэ ойлгож, нэг нь нөгөөдөө хүч тэнхээ сэлбэж чадаагүйн шалтгаан юундаа байдгийг би мэдэхгүй юм. Магадгүй та миний хамгийн эмзэг нандин зүйлд хайш яайш хандаж, түүгээрээ өөрөөсөө холдуулсан байх&quot; гэхчлэн эцгийнхээ харгис догшин байсныг илрүүлэхийн зэрэгцээ өөрийнхөө дотоод сэтгэл бодлоо уудлан гаргаж тавьсан юм. Харамсалтай нь энэ захидал эцэгт нь хүрээгүй юм байна.

Зохиолчийн ихэнх бүтээлүүд түүнийг нас барсны дараа хэвлэгдсэн юм. 

Франц Кафка гимнази төгсөөд 1901-1905 онд Прагад хууль зүйн ангид суралцаж байхдаа урлагийн түүх, герман хэл шинжлэлээр лекц давхар сонсож, 1907 онд Даатгалын хувийн компанид ажилд оржээ. 

1908 оноос мэргэжлээ дээшлүүлээд үйлдвэрийн ослоос хамгаалах даатгалын газарт алба хаших болсон байна. 1917 онд уушгины [[сүрьеэ]]гээр өвдөж, 1922 онд тэтгэвэрт гарчээ. 1923 онд багаасаа хүсэж мөрөөдөж байсан &quot;орголтоо&quot; хийж [[Берлин]]д очоод чөлөөт зохиолчийн журмаар суужээ. Удалгүй бие нь муудаж, улмаар 1924 оны 6 сарын 3-нд [[Вена|Венийн]] ойролцоох Кирленг сувиллын газар 40 настайдаа өөд болжээ. Түүний шарилыг Прага руу зөөж 6 дугаар сарын 11-нд еврейчүүдийн шинэ оршуулгын газар нутаглуулжээ. Тэрбээр хэзээ ч гэрлэж байгаагүй аж.

==Уран бүтээл==
Кафка улс төрийн аль нэг намд харьяалагддагүй байсан ч олон хүний гэрчилснээр тэрбээр анархист үзэлд илүү талтай байжээ, Бакунин, Кропоткин, Прудон, Стирнер, Грэйв, Эмма Голдман нарыг уншиж, тэдний үзэл бодлыг хамгийн ойр гэж үздэг байжээ. Феррерийн либертари сурган хүмүүжүүлэх ухааны талаар болон Реклусын үзэл бодлыг мэддэг байсан. Гэсэн хэдий ч Кафка жагсаал цуглаанд бараг оролцдоггүй байсан бөгөөд Прага хотын улс төрийн амьдралаас үргэлж зайгаа барьдаг байжээ.

Кафка амьдралынхаа туршид байнга өдрийн тэмдэглэл хөтөлж, гэр бүлийнхэн, найз нөхдөдөө олон зуун захидал бичиж байсан нь түүнийг ойлгох хамгийн дөхөм зам юм. Учир нь энэ тэмдэглэлүүд, захианууд нь өөрөө өөрийнхөө тухай өчсөн дотоод амьд яриа, бусдын тухай өөрийнхөө ойлголтыг тайлбарлан бичсэн уран сайхны тэмдэглэлүүд байдаг. Энэ бүхэн нь түүний зохиолын үндэс суурь болсон ажээ.

Амьд ахуйдаа өөрийн найз О. Поллак, Х. Хессе, Т. Манн, Б. Брехт, М. Брод нарын шахалтаар '''''Ажиглалт''''' зэрэг 8 богино өгүүллэгийн түүвэр, мөн Галч, Хувирал зэрэг цөөн хэдэн зохиолоо л хэвлүүлж олны хүртээл болгосон байна. Энэ нь ч түүнд утга зохиолын ертөнцөд чамлахааргүй байр суурь авчирчээ. Гэхдээ л Кафка өөрийн зохиолыг бусдын хүртээл болгох тун дургүй байсан гэдэг.

Нас барахынхаа өмнөхөн 1922 онд найз Макс Броддоо &quot;Эрхэм Макс минь, миний эцсийн хүсэлт бол миний өв хөрөнгөөс, жишээлбэл номын сан, хувцасны шүүгээ, бичгийн шрээ, ажлын байр болон хүний нүдэнд хаа хамаагүй өртөж болох миний болон бусдын захидлууд, тэмдэглэлийн дэвтрийн хуудсууд, ноорог, зурсан зургууд зэрэг чамд болон бусад хүмүүст байгаа бүх зүйлийг цуглуулж аваад устгах хэрэгтэй. Миний нэрийн өмнөс бүгдээс нь үүнийг гуйгаарай. Чамд дамжуулж өгөөгүй нэгийг нь өөрсдөө шатаана гэсэн амлалтыг нь аваарай&quot; гэж гэрээслэл бичиж үлдээсэн байсан ч харин Брод нь ''Үйл явц'' (1926), ''Америк'' (1927), ''Шүүх'', ''Цайз'' гээд бүх зохиолыг нь хэвлүүлснээр арга барил, дүр, өнгө аяс агуулгын шинэчлэлээрээ өрнө дахины үзэл нэгт зохиолч нөхдйинхөө уран бүтээлд гүн гүнзгий нөлөө үзүүлж, Европод ихэд хүчээ авч асан модернизм жинхэнэ ёсоор бүрэлдэн тогтоход шийдвэрлэх нөлөө үзүүлж, улмаар нэгэн хүчирхэг эх сурвалж нь болсон юм.

Франц Кафкагийн бүтээл одоо 10 ботиор хэвлэгдээд байгаа ба эдгээрээс Үйл явц, Ял, Хувирал, Америк зохиолууд нь ихэд алдаршсан юм.

==Шүүмж, үнэлэмж==
Франц Кафка бол тухайн үеийн герман хэлт 30 зохиолчийн хамгийн том төлөөлөгч байжээ. [[Владимир Набоков]] нэгэн лекцдээ: “Кафкатай харьцуулахад Нобелийн шагналт зохиолч [[Томас Майн Рид|Томас Манн Рид]] бол өчүүхэн одой хүн л гэсэн үг” хэмээсэн удаатай. Америкийн зохиолч У.Х.Оден харин Кафкаг “ХХ зууны Данте” хэмээн нэрийдсэн нь бий. Элиас Канетти ч мөн түүний тухай “Манай энэ эрин зууныг хамгийн тод томруун илэрхийлсэн зохиолч бол Франц Кафка юм” хэмээн бичжээ. Зохиолчийг нас барсны дараа хэвлэгдсэн, бүрэн дуусаагүй Шүүх ажиллагаа хэмээх роман мөн л зохиолчийн амьд ахуй цагт хэвлэгдэж амжаагүй “Цайз” ([[Герман хэл|герман]]. ''Das SchloB'', [[Англи хэл|англи]]. ''The Castle'') роман болон бусад өгүүллэгүүдийн хамтаар Франц Кафкагийн гол бүтээлд тооцогддог. 

==Гэр бүл==
Франц Кафка нь эцэг Херманн, эх Юлия нараас төрсөн гурван хүү, гурван охины хүххдүүдийн ууган нь ажээ. Түүний эрэгтэй дүү нар долоон нас хүрээгүй байхад нь нас барсан байна.

{{DEFAULTSORT:Кафка, Франц}}

[[Ангилал:1883 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Прагийн хүн]]
[[Ангилал:1924 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Австрийн зохиолч]]</text>
      <sha1>733fzc64n5q8yyva29dl35uvw4jffmw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Узбекистан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5830</id>
    <revision>
      <id>874993</id>
      <parentid>866757</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T13:22:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50126" sha1="dpqe2or1r2jef6o6jzj4wxkwbgyo3lz" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ&lt;br/&gt;ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ&lt;br/&gt;ᠤᠽᠪᠧᠺᠢᠰᠲᠠᠨ&lt;br/&gt;ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}
| common_name            = Узбекистан
| religion               = {{unbulleted list
|96.1% [[Узбекистан дахь лалын шашин|Ислам]]
|2.2% [[Узбекистан дахь христийн шашин|Христ]]
|1.7% [[Узбекистан дахь шашин шүтлэг|Бусад]]
}}
| native_name            = {{lang|uz|Oʻzbekiston Respublikasi}}&lt;br/&gt;{{lang|uz|Ўзбекистон Республикаси|italics=no}} ([[Узбек хэл|Узбек]])
| image_flag             = Flag of Uzbekistan.svg
| flag_type              = [[Узбекистаны төрийн далбаа|Далбаа]]
| image_coat             = Emblem of Uzbekistan.svg
| symbol_type            = [[Узбекистаны төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_anthem        = {{lang|uz|O{{okina}}zbekiston Respublikasining Davlat Madhiyasi / Ўзбекистон Республикасининг Давлат Мадҳияси}}&lt;br /&gt;&quot;[[Узбекистаны төрийн дуулал|Бүгд Найрамдах Узбекистан Улсын Төрийн Дуулал]]&quot;{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Uzbekistan (Instrumental).ogg]]}}
| image_map              = File:Uzbekistan (centered orthographic projection).svg
| map_caption            = Узбекистаны байршил (улаан)
| capital                = [[Ташкент]]
| coordinates            = {{Coord|41|19|N|69|16|E|type:city_region:UZ}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Узбек хэл]]&lt;ref name=law&gt;{{cite web |title=Uzbekistan: Law &quot;On Official Language&quot; |url=https://www.refworld.org/docid/3ae6b4d328.html |website=Refworld |access-date=26 November 2022 |archive-date=8 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508060700/https://www.refworld.org/docid/3ae6b4d328.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Constitution of the Republic of Uzbekistan|url=http://constitution.uz/en|website=constitution.uz|access-date=26 November 2022|archive-date=15 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151215043716/http://constitution.uz/en|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| regional_languages     = [[Каракалпак хэл]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| common_languages       = [[Узбек хэл]] • [[Орос хэл]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mytashkent.uz/2015/04/27/bespraven-no-vostrebovan-russkij-yazyk-v-uzbekistane|publisher=MyTashkent|access-date=26 November 2022|title=Бесправен, но востребован. Русский язык в Узбекистане|date=27 April 2015|archive-date=28 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221128024300/https://mytashkent.uz/2015/04/27/bespraven-no-vostrebovan-russkij-yazyk-v-uzbekistane/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://365info.kz/2015/09/russkij-yazyk-v-uzbekistane|publisher=365info|access-date=1 August 2022|title=Почему русский язык нужен узбекам?|date=11 September 2015|archive-date=17 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220817070937/https://365info.kz/2015/09/russkij-yazyk-v-uzbekistane|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://magazines.russ.ru/nz/2009/4/ab21.html|work=Emergency Reserve Magazine|access-date=1 August 2022|title=Русский язык: жизнь после смерти. Язык, политика и общество в современном Узбекистане|date=2019|archive-date=23 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623201807/http://magazines.russ.ru/nz/2009/4/ab21.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cabar.asia/en/uzbekistan-why-uzbek-language-has-not-become-a-language-of-politics-and-sciencel|publisher=cabar|access-date=26 November 2022|title=Uzbekistan: Why Uzbek Language Has Not Become a Language of Politics and Science?|date=2019}}{{Dead link|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;
| religion_year          = 2021
| languages_type         = Ярианы хэлнүүд
| languages              = [[Каракалпак хэл]] • [[Тажик хэл]] • [[Корё мар]] • [[Туркмен хэл]] • [[Украин хэл]] • [[Азербайжан хэл]] • [[Уйгур хэл]] • [[Араб хэлний Төв Азийн аялгуу|Төв Азийн Араб хэл]] • [[Бухори (Еврей-Тажик аялга)|Бухори]] ба [[Узбекистаны хэлнүүд|бусад]]
| ethnic_groups          = {{unbulleted list
|84.5% [[Узбекчүүд]]
|4.8% [[Тажикууд]]
|2.4% [[Казахууд]]
|2.2% [[Каракалпакчууд]]
|2.1% [[Узбекистан дахь оросууд|Оросууд]]
|4.0% [[Узбекистан дахь угсаатны бүлгүүд|Бусад]]
}}
| ethnic_groups_year     = 2021&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.egov.uz/eng/data/6117a05996188a0f14ac917b?page=1|title=Permanent population by national and / or ethnic group, urban / rural place of residence|id=2-001-1779|publisher=Data.egov.uz|access-date=2022-09-16|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202184355/https://data.egov.uz/eng/data/6117a05996188a0f14ac917b?page=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| religion_ref           = &lt;ref&gt;{{cite web|title=2021 Report on International Religious Freedom: Uzbekistan|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/uzbekistan/|access-date=26 November 2022|website=United States Department of State|archive-date=2 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220602232057/https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/uzbekistan/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| demonym                = [[Узбекистаны хүн ам|Узбекистанчууд]]
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|нэгдмэл]] [[ноёрхогч намын тогтолцоо|ноёрхогч-намын]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]]  [[бүгд найрамдах улс]]&lt;ref name=&quot;UNDP&quot;&gt;{{cite web|date=2006|title=Bertelsmann Transformation Index 2006|url=https://bti-project.org/fileadmin/api/content/en/downloads/reports/country_report_2006_UZB.pdf|access-date=3 January 2021|website=World Development Report 2006|publisher=[[The World Bank]]|quote=The party system appears stable and moderate, characterized by moderate fragmentation, relatively high polarization, and moderate voter volatility. However, it is not socially rooted. All five registered parties strictly follow the government line. The Liberal Democratic Party of Uzbekistan (LDPU) is the dominant party. At the other end of the party spectrum, there are four opposition parties that have consistently been denied registration. Most of the officially registered cooperative associations and interest groups are part of authoritarian corporatist structures.|archive-date=19 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210919051656/https://bti-project.org/fileadmin/api/content/en/downloads/reports/country_report_2006_UZB.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1          = [[Узбекистаны Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Шавкат Мирзиёев]]
| leader_title2          = [[Узбекистан Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name2           = [[Абдулла Арипов]]
| legislature            = [[Олий Мажлис]]
| upper_house            = [[Узбекистаны Сенат|Сенат]]
| lower_house            = [[Узбекистаны Хууль Тогтоох Танхим|Хууль Тогтоох Танхим]]
| sovereignty_type       = [[Узбекистаны түүх|Түүх]]
| established_event1     = [[Хар ханы улс]]
| established_date1      = 840
| established_event2     = [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезмын эзэнт гүрэн]]
| established_date2      = 1077
| established_event3     = [[Төмөрийн улс|Төмөрийн эзэнт гүрэн]]
| established_date3      = 1370-1507
| established_event4     = [[Узбекийн ханлиг]]
| established_date4      = 1428-1471
| established_event5     = [[Шейбанидын ханлиг]]
| established_date5      = 1500-1920
| established_event6     = [[Хивын ханлиг]]
| established_date6      = 1511-1920
| established_event7     = [[Кокандын хаант улс]]
| established_date7      = 1709-1876
| established_event8     = [[Бухарын Эмират Улс]]
| established_date8      = 1785 -1920
| established_event9     = [[Туркестаны Автономит Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улс|Туркестаны АЗСБН]]
| established_date9      = 4 сарын 30 1918
| established_event10    = [[ЗХУ-ын үндэсний хил хязгаараар явуулсан хуваалт#Төв Ази|Үндэсний хуваалтын]] дараа [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс|ЗСБНУзбУ]] байгуулагдав
| established_date10     = 10 сарын 27, 1924 он
| established_event11    = [[ЗХУ]]-аас тусгаар тогтнов
| established_date11     = 8 сарын 31, 1991 он
| established_event12    = [[ЗХУ-ын задрал|Хүлээн зөвшөөрөгдөв]]
| established_date12     = 12 сарын 26, 1991 он
| area_km2               = 448,978
| area_rank              = 56
| area_sq_mi             = 172,742 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = 4.9
| population_estimate    = 37,543,167&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stat.uz/uz/|title= O‘zbekiston respublikasi prezidenti huzuridagi statistika agentligi }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://stat.uz/uz/matbuot-markazi/qo-mita-yangiliklar/34140-demografik-holat-2022-yil-yanvar-sentabr-2 |title= Demografik holat (2022 yil yanvar-dekabr) |access-date=2023-02-01 |archive-date=2022-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421125517/https://data.gov.uz/ru/datasets/4967 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 40
| population_census_year = 
| population_density_km2 = 82.3
| population_density_sq_mi = 182.8 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 128
| GDP_PPP                = {{increase}} $425.238  тэрбум&lt;ref name=&quot;IMFWEOUZ&quot;/&gt;
| GDP_PPP_year           = 2024
| GDP_PPP_rank           = 57
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $11,900&lt;ref name=&quot;IMFWEOUZ&quot;/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 122
| GDP_nominal            = {{increase}} $112.689 тэрбум&lt;ref name=&quot;IMFWEOUZ&quot;/&gt;
| GDP_nominal_year       = 2024
| GDP_nominal_rank       = 67
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $3,600&lt;ref name=&quot;IMFWEOUZ&quot;/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 137
| Gini                   = 36.7 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2013
| Gini_change            = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/income-gini-coefficient|title=Income Gini coefficient {{!}} Human Development Reports|website=hdr.undp.org|access-date=6 December 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100610232357/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|archive-date=10 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mecometer.com/whats/uzbekistan/gini-index/|title=GINI index – Uzbekistan|website=MECOMeter – Macro Economy Meter|access-date=6 December 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150404160525/http://mecometer.com/whats/uzbekistan/gini-index/|archive-date=4 April 2015}}&lt;/ref&gt;
| HDI                    = 0.727 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=26 November 2022|archive-date=8 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908114232/http://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 101
| currency               = [[Узбекистаны сум|Узбекийн сум]]
| currency_code          = UZS
| time_zone              = [[Узбекистаны Цаг|UZT]]
| utc_offset             = +5
| utc_offset_DST         = 
| time_zone_DST          = 
| date_format            = өө/сс жжжж&lt;sup&gt;c&lt;/sup&gt;
| drives_on              = right
| calling_code           = [[Узбекистан дахь утасны дугаар|+998]]
| cctld                  = [[.uz]]
| footnote_a             = [[Каракалпакстан]]д давхар албан ёсны.&lt;ref name=law/&gt;
| footnote_b             = 1991 оны 8 сарын 31-нд [[ЗСБН Узбек улсын Дээд Зөвлөл]] нь узбек улсыг [[Зөвлөл Холбоот Улс]]аас тусгаар тогтносон гэж зарласан. Узбекийн засгийн газар нь дараагийн өдрийг үндэсний баяраар зарлаж, тухайн өдөр нь [[Тусгаар Тогтнолын Өдөр (Узбекистан)|Тусгаар Тогтнолын Өдөр]] болсон.
| footnote_c             = [[Орос хэл]] болон [[Кирилл үсэг]] өө.сс.жжжж форматыг ашигладаг.
| today                  = 
| official_website       = {{URL|https://www.gov.uz/en|gov.uz}}
}}

'''Узбекистан''' ([[Узбек хэл|узбек.]] ''Oʻzbekiston / Ўзбекистон'' [ozbekiˈstɒn]), албан ёсоор — '''''Бүгд Найрамдах Узбекиста́н Улс''''' ([[Узбек хэл|узбек.]] ''Oʻzbekiston Respublikasi / Ўзбекистон Республикаси'')- [[Төв Ази]], тэр дундаа [[Дундад Ази]], [[ГЦ+5]] цагийн бүсэд [[Казахстан]], [[Киргиз]], [[Тажикистан]], [[Афганистан]], [[Туркменистан]] таван улсаар хүрээлүүлж оршдог, тусгаар тогтносон, [[Далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]], эх газрын 448 924 км² нутагтай (дэлхийд 51-р том, Монголоос 3,5 дахин бага) [[улс]]. Баруун болон төв нутаг нь нам доор, зүүн хилээрээ 4000 м-ээс өндөр уултай. 90% цөл, 10% хувь үржил шимт [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийд]] оршино. 

Узбекистан улс түүхэндээ [[перс]], [[түрэг угсаатан|түрэг]], [[монгол угсаатан|монгол]], [[слав угсаатан|слав]] угсаатны эрхэнд ээлж дараалан орж явсан байна. [[Бухар]], [[Самарканд]] гээд [[Торгоны зам]] дагуу эртний хотууд байдаг. [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] бутарсан [[1991]] онд '''Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс''' (БНУзбУ) нэрээр тусгаар тогтнож, [[1992]] онд [[НҮБ]]-д элсэн [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрх улс]] болжээ. [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] төрийн байгууламж, [[ерөнхийлөгч]]ийн эрх давамгайлах [[бүгд найрамдах улс|Бүгд найрамдах]] засаглалтай. Засаг захиргааны хувьд 12 муж, 1 Бүгд найрамдах улс, 1 улсын зэрэгтэй хотод [[Узбекистан улсын засаг захиргааны хуваарь|хуваагддаг]]. Улсын албан ёсны [[узбек хэл]]энд улсаа [[латин үсэг|латин]] үсгээр ''O'zbekiston'' хэмээн бичиж, ['''Узбекистан'''] гэж хэлдэг. Үүний ''[[-стан]]'' нь монголоор ''улс, орон'' гэх залгавар юм. Нийслэл [[Ташкент]] 2 сая оршин суугчтай.  

[[Монгол Улс]]тай 1992 оны 1-р сарын 25-нд дипломат харилцаа тогтоосон байна. Мөнгөний нэгж — [[Узбекистаны сум|сум]]. Одоогийн ерөнхийлөгч нь [[Шавкат Мирзиёев]]. 

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] 2024 оны 6-р сарын 24-25-нд Узбекистан улсад албан ёсны айлчлал хийсэн. 

Узбекистаны Ерөнхийлөгч [[Шавкат Мирзиёев]] Монгол Улсад 2025 оны 6-р сарын 24-25-нд албан ёсоор айлчилсан. 

== Хүн ам ==
2025 оны Узбекистаны Статистикийн газрын мэдээгээр 38 256 514 сая хүн амтай (дэлхийд 46-р ордог). Хүн амын 80 хувийг эзэлсэн [[узбекчүүд|узбек үндэстнээс]] гадна [[оросууд|орос]], [[тажикууд|тажик]], [[казахууд|казах]], [[хархалпак ястан|хархалпак]] гээд 100 орчим ястан аж төрөн сууж байдаг ба бүх ардын 90 хувь [[исламын шашин|ислам]], 9 хувь [[христ итгэл]]т шашны ёсыг дагадаг байна.

1950–аад оноос хойш Узбекистан орны хүн олширч, хэд дахин нэмэгдэж 2025 онд 38 256 514–д хүрчээ. Дэлхийн 194 улсаас [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|41–р]] ордог олон хүн амтай бөгөөд [[Дундад Ази]]даа нэгдүгээрт байна. Мянган хүн тутамд 22 төрж, 5 нас бардаг. Хүн амын 26 хувь 0–14 насны багачууд, 67% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 6% нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. Хүн амын нягт — 65.8 хүн/км², хүйсийн харьцаа жигд, бичиг үсэг тайлагдалт — 99%, хотжилт — 51%, дундаж наслалт — 72 нас.  

== Эдийн засаг ==
Узбекистан улс [[хөвөн]], [[зэс]], [[алт]], [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[шатдаг хий]] гэх мэт олон төрлийн зүйл бүтээж дотоод гадаадад борлуулдаг. Нийт [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ]]-ийн хэмжээгээр дэлхийн [[Улс орнуудын жагсаалт|194]] улсаас [[Дэлхийн улсуудын дотоодын нийт бүтээгдэхүүний жагсаалт (нэрлэсэн үнэ)|69]], нэг хүнд ноогдох дүнгээр [[Олон улсын харьцуулалт: Нэг хүнд ногдох ДНБ|135]]-р байр хавьд явж байгаа. НҮБ, [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|ТУХН]], [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ШХАБ]]-ын гишүүн болж олон улстай харилцаа өргөжүүлж буй.  

== Нэр ==
Энэ улсын үндсэн хүн ам нь [[узбекчүүд|узбек]] үндэстэн учраас оноосон нэрийг '''Узбек''' гэсэн. Узбекистан болон [[орос]], [[англи]] хэлнээ '''Узбекистан''' буюу &quot;улс, орон&quot; гэсэн ''[[-стан]]''  дагаврыг хамтатган бичиж байгаагаас [[Монгол Улс|Монголд]] ''Узбекистан Улс'' гэх маягаар ижил утга давтан хэрэглэгдэж байна. Узбек гэсэн нэрийг [[Алтан Орд|Алтан ордны]] улсын ''[[Өзбег|Узбек хан]]ы'' нэрээс үүсэв үү, ''өөртөө эзэн'' гэсэн түрэг үгсийн нийлэмж үү гэх мэт бат мэдэгдээгүй хэдэн таамаг байдаг. [[Узбек хэл|Узбекээр]] ''Oʻzbekiston'' гэж бичдэгээс хараад ''Өзбек'' гэмээр юм шиг боловч узбекээр хэлэхийг нь сонсвол хуучнаараа ''Узбек'' гэхэд болно. Монгол үсгээр {{юникодмонгол|ᠦᠽᠪᠡᠻ}} (''үзбек'') гэж бичнэ.

== Газар зүй ==
Узбекистан '''448,978''' хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, [[Ирак]] улсаас арай том, Монгол Улсын газар нутгаас 3,5 дахин бага буюу дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|58-р том]] орон юм. 

[[Зураг:Uzbekistan_satellite_photo.jpg|thumb|left|200px|Сансраас харсан зураг]]
[[Зураг:Узбек улсын газрын зураг.png|right]]

=== Байрлал ===
Хойд өргөргийн  37° — 46°, зүүн уртрагийн 56° — 74° дотор [[Төв Ази]], тэр дундаа [[Дундад Ази]]д оршдог. Хөндлөн 1,425 км, гулд 930 км байдаг тэгш өнцөгт хэлбэрийн нутаг дэвсгэртэй. Далайд гарцгүй, бүр [[Лихтенштайн]] шиг хоёр улс дамжих хэрэг гарна. Хойд талаараа [[Казахстан|Казахстан улс]] (203 км), [[Арал тэнгис]] (420 км), зүүн талаараа [[Киргиз]] (1099 км), [[Тажикистан]] (1161 км), өмнө талаараа [[Афганистан]] (137 км), [[Туркменистан]] (1621 км) улстай хиллэдэг.

=== Газар ус ===
Узбекистан орны 80% цөл, 10% л үржил шимтэй. Нутгийн баруун болон төв биеэр алдарт [[Кызылкум]] (Улаан элс), баруун урд талаар [[Аралын Каракум]] байдаг. Зүүн талд үржил шимт [[Ферганы хөндий]] байна. Узбекистан ерөнхийдөө нам доор газар, зүүн хойд талаар харин [[Тэнгэр уул]], зүүн урд талаар [[Памирын нуруу]] тулдаг. [[Гиссарын нуруу]]нд Узбекистаны хамгийн өндөр [[Хазрет-Султан]] (4,643 м)  ([[Узбек хэл|узбек]]. ''Hazrati Sulton choʻqqisi'') оргил байдаг. [[Сырдарья]] мөрөн хөндлөн дайраад гардаг бол [[Амударья]] баруун урд хилээр урсаад [[Арал тэнгис|Арал тэнгист]] цутгана. Туркмений хил дээр хамгийн нам доор цэг [[Сарыкамыш]] (12 м) гэж томоохон нуур тогтсон. Мөн [[Устюрт]]ын өндөрлөг, [[Мирзачуль|Мирзачулийн]] тал, [[Айдаркуль]] нуурыг дурдууштай.
[[File:Aral Sea 1989-2008.jpg|thumb|left|200px|1989, 2008 оны [[Арал тэнгис]]]]
[[File:Chatkal-Charvak.jpg|thumb|right|200px|[[Чаткал]] голын гүүртэй хэсэг]]
=== Уур амьсгал ===
Узбекистан орон эх газрын уур амьсгалтай. Өвлийн хүйтэн −40 °C, зуны халуун 40 °C хүрнэ. Жилд дунджаар 100 — 200 мм хур тунадас, уулнаа 900 м хүртэл унадаг.

=== Амьтан ургамал ===
3000 зүйлийн [[өвс]] ургамал, 80 зүйлийн [[мод]] ургадаг. 5 хувь хүрэхгүй ойтой. 

[[Каракуль хонь]], [[цагаан зээр]], [[бөхөн]], [[хүрэн баавгай]], [[чоно]], [[үнэг]], [[дорго]], [[зэрлэг гахай]] зэрэг 40 зүйлийн хөхтөн, [[тагтаа]], [[бүргэд]], [[шонхор]] гээд 400 зүйл шувуу байна. 

=== Ашигт малтмал ===
[[Газрын тос]], [[шатдаг хий]], [[нүүрс]], [[алт]], [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[мөнгө]], [[зэс]], [[төмрийн хүдэр]], [[молибден]]ий нөөцтэй.

=== Ард түмэн ===
[[Зураг:Uzbek_Kids.JPG|thumb|right|200px|[[Самарканд]]ын зах дотор хуушуур зарж явсан хөвүүд]]
Узбекистанд олон үндэстэн, ястан аж төрөн суудаг. [[Узбекчүүд|Узбек үндэстэн]] 78% эзэлж байна. Үлдсэн 22 хувийг [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын ул мөр [[оросууд|орос]] (5%), [[Тажикууд|тажик]] (5%), [[казахууд|казах]] (4%), [[Каракалпакчууд|хархалпак]] (2%), [[Татарууд|татар]] (1%), [[Киргизүүд|киргиз]] (1%), [[Солонгосчууд|солонгос]] (0.7), [[Туркменчүүд|туркмен]] (0.6), [[украинчууд]] (0.4), [[арменичууд|армени]] (0.2) гээд зуу гаруй яс, үндэсний оршин суугчтай. Тажикийн тоо үүнээс ч их байж мэднэ. Энд эртнээс тажик (иран), узбекчүүд (түрэг) хутгалдан сууж цус ихээр холилдсон ([[сарт]] гэгдэж байв) гэдэг бол хаа холын солонгос, [[еврей|еврейчүүд]] [[Иосиф Сталин|Сталины]] үед цөллөгөөр нутагшжээ.

=== Хэл, шашин ===
Ард түмэн [[Узбек хэл|узбек]], [[тажик хэл|тажик]], [[казах хэл|казах]] гэх мэт өөрсдийн төрөлх хэлээр ярина. Үндсэн хүн амын [[узбек хэл]] 1991 онд тусгаар тогтносон Узбекистан улсын цор ганц төрийн албан ёсны хэл болжээ. Хот томоохон суурин газрынхан [[орос хэл]] мэддэг. 1992 онд узбек бичгийг [[кирилл үсэг|кирилл]] цагаан толгойг халж [[латин үсэг]]т шилжихээр шийдвэрлээд 2005 оноос дунд сургуульд зааж эхэлсэн юм.

Иран, [[түрэг угсаатан]] буюу хүн амын 90% [[ислам шашин]]тан хотон хүмүүс юм. Тэртээ 8-р зуунаас ислам дэлгэрсэн. Суннит урсгал голлох болсон. Удаагаар нь орос, украин голдуу хүн амын 9% [[христ итгэл]]тэн байна. Одоо Узбекистан улсад исламын 2050, үнэн алдартны 37, солонгос христийн 52, [[Иудаин|иудейн]] 8, [[бахай шүтлэг|бахайн]] 6 сүм байгаа ажээ.
=== Хот суурин ===
[[Зураг:Vue_de_l%27Aqua-Park_-_Tachkent.jpg|thumb|left|200px|[[Ташкент хот]]]]
Узбекистан улсад [[Узбекистан улсын 10 том хот|120 гаруй хот]], 115 гаруй [[балгас]] (томоохон суурин) байна. Үүнээс томоохон нь:
{|class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2010 оны хүн амын тоогоор:
|- valign=&quot;top&quot;
|
* [[Ташкент]] (2,194,272 хүнтэй)
* [[Наманган]] (427,783)
* [[Андижан]] (370,714)
* [[Самарканд]] (352,047)
* [[Нукус]] (240,488)
* [[Бухар]] (231,793)
||
* [[Харш]] (226,130)
* [[Коканд]] (209,389)
* [[Ферган]] (209,389)
* [[Маргилан]] (168,515)
* [[Навои]] (159,138)
* [[Жизак]] (147,260)
|}

== Эш түүх ==
=== Түүхийн эхэн үе ===
[[Зураг:Silk_route.jpg|thumb|200px|right|[[Торгоны зам]] дайрдаг байв]]
Узбекистанаас [[палеолит]]ийн үеийн дурсгал олддог. 1938 онд 70 мянган жилийн тэртээх [[неандерталь]] хүний гавлын ясыг олжээ.

Эртний Узбекистанд [[иран угсаатан]] амьдарч байв. Манай эриний өмнөх үед [[Бухар]], [[Самарканд]] зэрэг олон хот үүсч [[Согд]], [[Тохар]]ын улс оршиж, [[Өрнө дахин|Өрнө]]-[[Дорно дахин|Дорныг]] холбосон [[Торгоны зам]] гарч [[Мавереннахр]] харьцангуй баян чинээлэг газар болжээ. [[Македоны Александр]]ын байлдан дагууллын дараа [[Грек-Бактрын улс]] тогтож байсныг персийн [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] хоёр улс залгажээ. 5-7-р зуунд [[Цагаан хүннү]], [[Түрэг улс]] Узбекистанд нэвтэрсэн. Түүхийн эхэн үед [[зороастрын шашин|зороастр]], [[буддын шашин|будда]], [[христ итгэл|христ]], [[тэнгэр шүтлэг|тэнгэр]] гээд олон шашин байсан бол [[Арабчууд|арабын]] байлдан дагуулалтын 7-р зуунаас [[ислам шашин]] дэлгэрч эндхийн үндсэн шашин болон уламжилжээ. [[Дамаскийн халифт улс]] (661–750)–ын үед шинжлэх ухаантай хоршин [[перс хэл]] [[Дундад Ази]]д голлосоор байсан ба 819–999 онд [[Саманы улс]] (тажик перс) Узбекистанд төвлөж байв.

[[Зураг:Teymur.jpg|thumb|200px|left|[[Төмөр]] хаан [[Самарканд]]ад хуримласан нь. 1628 оны зураг]]
===  Түрэг, монголын үе ===
IX зуунаас [[түрэг угсаатан|түрэг угсааны]] нүүдэлчин аймгууд урагш түрж Хорасанд [[Газнийн улс]], Өрнө Ази даяар [[Сельжук улс]], Мавереннахрт [[Хар ханы улс]]ыг байгуулжээ. 1097-1231 онд перс соёлтой, түрэг хааны [[Хорезм улс]] оршин байв. 1219-1225 онд [[Чингис хаан]]ы [[монгол үндэстэн|монгол]] цэрэг энэхүү сартуул иргэнийг дайлаар мордоод нутаг орныг [[Их Монгол Улс|гүрэндээ]] нэгтгэснээс Мавереннахр [[Цагаадайн улс]] (1225–1340)–ынх болов. Цагаадайн улс доройтоход олон аймаг тэмцсэнээс [[Доголон Төмөр]] дийлж [[Төмөрийн улс|Төмөрийн эзэнт улс]] (1370–1507) байгуулсан ч өөрөөс нь хойш өөдлөөгүй. Төмөрийн улсын үед үндсэн хүн ам түрэг болж, [[Алишер Навои]] [[Цагадайн хэл]]ээр (түргээр) зохиол туурвиж, [[Улугбек]] одон орон судалж байв.

=== Узбекистаны ханлигууд ===
[[Зураг:Kalon-Ensemble_Buchara.jpg|thumb|200px|right|[[Бухар]]ын түүхэн төв]]
[[Арал тэнгис|Арал тэнгисийн]] эрэгт байсан [[узбекчүүд]] 1501 оноос Узбекистан орныг эзэлж эхэлсэн. [[Бухарын хант улс]] (1500–1785) Бухар, [[Ташкент]], [[Ферганы хөндий]]д бэхэжсэн бол [[Хивын ханлиг]] (1511–1920) Каспийн тэнгисийн эрэг [[Хорезм]] нутаг болон [[Амударья]]гийн баян бүрдийг түшин тогтжээ. Бухарын ханлигийг Зүчийн хүү [[Шибан]]ы удмынхан байгуулсан бөгөөд суннит, шийтийн ялгаанаас болж [[Сафавын улс]] (Иран)–тай байлдаж байлаа. Умрын түрэлт үргэлжээс байсан бөгөөд Узбекистаны хотуудыг [[казахстан]], [[монголчууд]] довтолсоор байв. Сүүлд Ферганы хөндийд [[Кокандын хант улс]] (1709–1876), Бухарт төвлөсөн [[Бухарын Эмират Улс]] (1785–1920) тогтжээ. Эмир нь [[мангыт]] овогтой байв.

=== Орос, Зөвлөлтийн үе ===
[[Зураг:Cotton (8145399540).jpg|thumb|200px|right|[[Хөвөн]]гийн тариалан]]
[[Зураг:Ветераны ТашКБМ.jpeg|thumb|200px|right|1979 он. [[Ташкент]]ийн машин зохион бүтээх товчооныхон]]
[[Оросын Хаант Улс]] 1850 онд [[Кавказ]]ыг эзэлчихээд [[Дундад Ази]] руу хандаж 1865, 1867, 1868 онд [[Ташкент]], [[Бухар]], Самаркандыг буулган авав. Тэгэхдээ ивээлийн орон (᠋᠋''[[проктерат]]'') гэж ойлголцсон бөгөөд 1876 онд Коканд бууж өгснөөр бүрэн эзлэгджээ. [[Туркестаны губерн]]ийг үүсгэснээс Узбекистан оронд ''Сырдарья'', ''Самарканд'', ''Каспийн чанад'' гэсэн гурван муж болон ''Бухарын эмирийн нутаг'' байсан. Орост 1917 онд [[Октябрийн хувьсгал|Октябрын хувьсгал]] гарч [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] болон өөрчлөгдөхөд [[Туркестан]]ыг ард түмний яс үндсээр ангилж шинээр таван хэсэгт салгасан байна. Үүнд Узбек үндэстний голлосон нутаг — Узбекистан 1924 онд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс]] (ЗСБНУзбУ) нэртэй байгуулагдаж ЗХУ-ын 15 Бүгд найрамдах улсын нэг болжээ. 1929 онд [[Тажикистан]] салж, 1936 [[Каракалпакчууд|Хархалпак]] нэмэгдсэнээр өөр газар нутгийн том өөрчлөлт ороогүй байсаар тэр чигээр тусгаар тогтносон юм. Зөвлөлтийн үед бүх төрлийн аж үйлдвэр хөгжиж, төр соёлын олон төрлийн албан газар нээгджээ. [[Хөвөн]]гийн тариалалтанд 1960-аад оноос [[Амударья]] болон [[Сырдарья]] мөрнүүдийн усыг ашигласан нь [[Арал тэнгис]]ийг ширгэхэд нөлөөлсөн. Хамгийн удаанаар 1959—1983 онд [[Шараф Рашидов]] нам, орны тэргүүнээр ажилласан байна.

=== Өнөөгийн Узбекистан ===
ЗХУ-ын төгсгөл үе 1989 онд [[узбек хэл]]ийг албан ёсны болгож, 1990 онд [[Ислам Каримов]]ыг Дээд Зөвлөлийн дарга болгожээ. 1991 оны 8-р сарын 31-нд Узбекистан улсын тусгаар тогтнолыг зарласан нь 12 сарын 21-нд [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|ТУХН]]-д гишүүнээр элсэж, хэд хоногийн дараа ЗХУ албан ёсоор задарч, бүх нийтийн 98 хувийн саналыг хурааснаар бүрэн баталгаажжээ. Ислам Каримов анхны ерөнхийлөгч болсон. Тусгаар тогтносны дараа улсын цөөнх болсон [[оросууд]]аас 2 сая хүн Узбекистаныг орхин гарсан ба шашин шүтэх эрх чөлөөлөгдсөнөөр уламжлалт [[ислам]] шууд сэргэжээ. Каримов 1995 онд шууд улирсан бол 2000, 2007, 2015 онд 90 хувийн дэмжлэгтэй улиран сонгогдсон. Каримовыг 2016 онд нас барсны дараа [[Шавкат  Мирзиёев]] ерөнхийлөгчөөр сонгогдов.

== Төр засаг==
[[File:Oliy Majlis (Parliament of Uzbekistan).jpg|thumb|left|200px||Хуулийн танхимын ордон]]
[[File:Islam karimov cropped.jpg|right|thumb|180px|[[Ислам Каримов]]]]
Узбекистан бол [[ерөнхийлөгч]]ийн эрх мэдэл давуу [[бүгд найрамдах улс|Бүгд найрамдах засагтай]], [[Нэгдмэл улс|нэгдмэл]] төрийн байгууламж бүхий улс юм. 1989 оноос төр засгийн тэргүүн, улсын ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан [[Ислам Каримов]] 2016 онд нас нөгчиж, түүний халааг ерөнхий сайд байсан [[Шавкат  Мирзиёев]] авсан. Улсын ерөнхийлөгчийг 7 жил тутам бүх нийтийн саналаар сонгодог. 

Ерөнхийлөгч нь [[ерөнхий сайд]]ыг томилдог. 2016 оноос [[Абдулла Арипов]] ерөнхий сайд хийж байна. 

''[[Олий мажлис]]'' (Дээд хурал) 1995 онд үүсэн байгуулагдсан. 100 гишүүнтэй Сенат, 150 гишүүнтэй Хуулийн танхим гэж хуваагдана. Хуулийн танхимын 150 суудлын 15-ыг байгаль орчны газраас томилдог. 2010 оны сонгуулиар [[Узбекистаны либерал ардчилсан нам]], [[Узбекистаны ардын ардчилсан нам]], [[Узбекистаны үндэсний сэргэл ардчилсан нам]], [[Шударга нийгэм ардчилсан нам]] 135 суудлыг хуваан суусан. 

2005 онд Андижаны жагсаалыг эрх баригчид зэвсгээр дарсан бол 2007 онд цаазаар авах ялыг халжээ. 

=== Орон нутаг === 
Узбекистан улс эхлээд 12 [[муж]] ({{lang-uz|viloyat}}), 1 [[бүгд найрамдах улс]] (''respublika''), 1 [[хот]] (''shahar''), бүгд 14 нутагт хуваагдаж байна. 
[[Зураг:Uzbekistan provinces numbered.svg|thumb|right|450px|Узбекистан улсын 14 орон нутаг (хүснэгтийн дугаараар)]]
{| class=&quot;wikitable&quot;  style=&quot;font-size:90%;&quot; align=center
|- style=&quot;text-align:center; 
! #
! width=&quot;110&quot; | Нэр
! Узбекистан нэр
! Нутгийн төв
! Хүн ам (2008)
|----------bgcolor=lightblue
|Colspan=6 align=center|— '''[[хот]]''' — (shahar, үгийн араас shahri)
|- align=&quot;center&quot; 
|1
|[[Ташкент хот]]
|Toshkent shahri
|[[Ташкент]]
|2,192,700
|----------bgcolor=lightblue
|Colspan=6 align=center|— '''[[муж]]''' — (viloyat, үгийн араас viloyati)
|- align=&quot;center&quot; 
|2
|Андижан муж
|Andijon viloyati
|[[Андижан]]
|2,477,900
|- align=&quot;center&quot; 
|3
|Бухар муж
|Buxoro viloyati
|[[Бухар]]
|1,576,800
|- align=&quot;center&quot; 
|12
|Ферган муж
|Farg’ona viloyati
|Ферган
|2,997,400
|- align=&quot;center&quot; 
|4
|Жизак муж
|Jizzah viloyati
|Жизак
|1,090,900
|- align=&quot;center&quot; 
|7
|Наманган муж
|Namangan viloyati
|[[Наманган]]
|2,196,200
|- align=&quot;center&quot; 
|6
|Навои муж
|Navoiy viloyati
|Навои
|834,100
|- align=&quot;center&quot; 
|5
|Кашкадарья муж
|Qashqadaryo viloyati
|[[Харш (хот)|Харш]]
|2,537,600
|- align=&quot;center&quot; 
|8
|Самарканд муж
|Samarqand viloyati
|[[Самарканд]]
|3,032,000
|- align=&quot;center&quot; 
|10
|Сырдарья муж
|Sirdaryo viloyati
|Гулистан
|698,100
|- align=&quot;center&quot; 
|9
|Сурхандарья муж
|Surxondaryo viloyati
|Термез
|2,012,600
|- align=&quot;center&quot; 
|11
|Ташкент муж
|Toshkent viloyati
|[[Ташкент]]
|2,537,500
|- align=&quot;center&quot; 
|13
|Хорезм муж
|Xorazm viloyati
|[[Ургенч]]
|1,517,600
|----------bgcolor=lightblue
|Colspan=6 align=center|— '''[[бүгд найрамдах улс]]''' — (respublika, respublikasi)
|- align=&quot;center&quot; 
|14
|[[Каракалпакстан]]
|Qoraqalpog’iston Respublikasi
|[[Нукус]]
|1,612,300
|----------
|}

{{clr}}

== Аж байдал ==
=== Эдийн засаг ===
[[Зураг:UZS5000_2013_front.jpg|thumb|200px|right|Узбекистанийн 5000 сумын дэвсгэрт]]
2012 онд Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээ 51.11 тэрбум ам.доллар байсан. Нэг хүнд 3,500 $ ноогдоно.

Узбекистан улс [[алт]], [[зэс]], [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[шатдаг хий]] олборлолтоор дэлхийд эхний аравт байгаа. Төрийн өмчийн ''Узбекнефтьгаз'' компани үйлдвэрлэлийн хүндийг үүрдэг. Узбек дэлхийд айргийн тавд орохуйц их хөвөн тариалдаг. 

1992 онд үнийн өсөлт 1000%-д хүрч, ДНБ огцом унаж байсан ч аажмаар зах зээлийн журмын цочроос салж, 2003 оноос тогтворжиж эдийн засаг жигдэрчээ. 
Узбекистаны хөрөнгийн бирж 1994 онд үүсэн байгуулагдаж одоо 1200 компанийн үнэ цэнийг тодорхойлж байна.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:450 height:225
PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy
AlignBars = justify
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:50.0
TimeAxis = orientation:horizontal
AlignBars = early
Colors =
  id:gray     value:rgb(0.97,0.97,0.97)
  id:PAN      value:rgb(0.4, 0.6, 1)
  id:PRD      value:rgb(1, 0.84314, 0)
  id:PRI      value:rgb(1, 0.5372, 0.5372)
  id:ALT      value:rgb(0.2, 0.6, 0.8)
  id:NA       value:rgb(0,0.4,0.4)
  id:darkgray     value:rgb(0.80,0.80,0.80)
  id:midgray     value:rgb(0.30,0.57,0)
ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0
ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0

BarData=
  barset:Países

PlotData=
  width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red
  barset:Países  
  from:0 till:21.20 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Хятад улс|Хятад]] (21.2%)&quot;
  from:0 till:15.90 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[казах улс|Казах]] (15.9%)&quot;
  from:0 till:15.80 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Турк улс|Турк]] (15.8%)&quot;
  from:0 till:14.70 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Орос улс|Орос]] (14.7%)&quot;
  from:0 till:09.50 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Бангладеш]] (9.5%)&quot;
  from:0 till:04.00 color:midgray width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Хиргис улс|Хиргис]] (4.0%)&quot;  
  from:0 till:19.90 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:&quot;бусад орон (19.9%)&quot;

TextData=
  pos:(180,215) fontsize:M text:&quot;Экспорт&quot;
  pos:(110,205) fontsize:S text:&quot;Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2012 он. 16.65 тэрбум $&quot;
  pos:(400,1) fontsize:S text:(%)
&lt;/timeline&gt;

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:450 height:225
PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy
AlignBars = justify
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:50.0
TimeAxis = orientation:horizontal
AlignBars = early
Colors =
  id:gray     value:rgb(0.97,0.97,0.97)
  id:PAN      value:rgb(0.4, 0.6, 1)
  id:PRD      value:rgb(1, 0.84314, 0)
  id:PRI      value:rgb(1, 0.5372, 0.5372)
  id:ALT      value:rgb(0.2, 0.6, 0.8)
  id:NA       value:rgb(0,0.4,0.4)
  id:darkgray     value:rgb(0.80,0.80,0.80)
  id:midgray     value:rgb(0.30,0.57,0)
ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0
ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0

BarData=
  barset:Países

PlotData=
  width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red
  barset:Países  
  from:0 till:20.70 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Орос улс|Орос]] (20.7%)&quot;
  from:0 till:16.60 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Хятад улс|Хятад]] (16.6%)&quot;
  from:0 till:16.40 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Өмнө Солонгос]] (16.4%)&quot;
  from:0 till:12.50 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[казах улс|Казах]] (12.5%)&quot;
  from:0 till:4.60 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Герман улс|Герман]] (4.6%)&quot;
  from:0 till:4.20 color:midgray width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Турк улс|Турк]] (4.2%)&quot;  
  from:0 till:25.00 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:&quot;бусад орон (25.0%)&quot;

TextData=
  pos:(180,215) fontsize:M text:&quot;Импорт&quot;
  pos:(110,205) fontsize:S text:&quot;Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2012 он. 15.53 тэрбум $&quot;
  pos:(400,1) fontsize:S text:(%)
&lt;/timeline&gt;

[[Зураг:Hi-speed_trains_Afrosiyab_(Uzbekistan).JPG|thumb|200px|right|Хурдан галт тэрэг]]
[[Зураг:Uzbekistan_Airways_Boeing_767-300ER_UK-67001_DXB_2013-1-21.png|thumb|200px|right|Узбекистаны Боинг-767]]

=== Зам тээвэр ===
Узбекистан улс 3,645 км төмөр замтайгаас 620 км нь цахилгаанжсан. Энэхүү [[Транс-Каспийн төмөр зам]]аар улсынхаа томоохон хотуудыг хооронд нь болоод бүх хөрштэйгээ холбожээ. Ташкент–Самаркандын хурдан галт тэрэгний шугам 2011 онд ашиглалтад орсон. 1977 онд ашиглалтад орсон [[Ташкентын метро]] Казахт [[Алматын метро]] нээгдэхээс өмнө Дундад Азид ганц метро байлаа.

Узбекистанд  84,400 км авто зам байгаагаас 72,000 км нь цардмал. Узбекчүүд Солонгосын [[Тэү]], Америкийн [[Женерал-Моторс]]той хамтарсны үрээр [[автомашин]] үйлдвэрлэдэг болсон бөгөөд 2013 онд 251,342-г босгож ихэнхийг экспортолжээ. Туркийн ачаар мөн [[автобус]] хийж байгаа.

Узбекистанд нийтдээ 53 нисэх буудал байгаагаас 33 нь цардмал. Хамгийн том нь [[Ташкентийн олон улсын нисэх буудал]]. Эндээс Узбекистаны иргэний агаарын тээврийн компанийн онгоцонд суугаад [[Москва]], [[Токио]], [[Сингапур]], [[Лондон]], [[Нью-Йорк]] хүрч болно.

Узбекистан 10,253 км шатдаг хийн хоолой, 868 км газрын тосны хоолойтой.

=== Хэвлэл, холбоо ===
Узбекистанд 28 телевиз, 16 радиогийн газартай. 2012 онд 9 сая интернет хэрэглэгч байсан.

2001 онд Узбекистанд 507 сонин, 157 сэтгүүл хэвлэгдэж байжээ.

==Лавлах бичиг==
{{лавлах холбоос}}

== Цахим холбоос ==
{{commons category|Uzbekistan}}
* [https://web.archive.org/web/20160306164612/http://ikhzasag_diplomat.miniih.com/index.php/home/post/248 Монгол-Узбекистаны харилцаа]
* [https://globalconnect.uz/uzbekistan/general-information Узбекистаны талаархи ерөнхий мэдээлэл]

{{Ази}}
{{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}}
{{OIC}}
{{Хөтлөгч мөр Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл}}
{{Хөтлөгч мөр Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага}}
[[Ангилал:Узбекистан| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]]
[[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс]]
[[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон]]
[[Ангилал:Төв Ази]]</text>
      <sha1>dpqe2or1r2jef6o6jzj4wxkwbgyo3lz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Габриель Гарсиа Маркес</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5863</id>
    <revision>
      <id>874999</id>
      <parentid>800569</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:18:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lapin kuski</username>
        <id>108810</id>
      </contributor>
      <comment>File</comment>
      <origin>874999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7356" sha1="0q9n0z7z3qf5gf3u20oya55yyjvdlae" xml:space="preserve">{{Thumbnail begin}}
[[File:Gabriel Garcia Marquez.jpg|thumb|Gabriel Garcia Marquez (2002)]]
{{Thumbnail Хөрөг|Gabriel_Garcia_Marquez_1984.jpg|Габриель Гарсиа Маркес}}
{{Thumbnail Нобелийн шагналтан|1982|Уран зохиол|}}
{{Thumbnail end}}

[[Файл:Gabogarciamarquez1.png|thumb|Габриель Гарсиа Маркес]]
'''Габриель Хосе де ла Конкордиа &quot;Габо&quot; Гарсиа Маркес''' ([[Испани хэл|испани]]. ''Gabriel José de la Concordia García Márquez'' [ɡaˈβɾjel ɡarˈsia ˈmarkes] буюу испани. ''Gabo''; 1927 оны 3-р сарын 6-нд Аракатакад төрж, 2014 оны 4 -р срын 17-нд [[Мехико]] хотод нас барсан) - [[Колумби]]йн зохиолч, сэтгүүлч, улс төрийн зүтгэлтэн. 1982 оны [[Нобелийн шагналтнуудын нэрс|Нобелийн уран зохиолын шагналтан]]. 

== Намтар ==
Колумби улсын Аракатака хэмээх жижиг хотхонд (Магдалена аймаг) эцэг Габриэль Элихио Гарсиа ([[Испани хэл|испани]]. ''Gabriel Eligio García''), эх Луиза Сантьяга Маркес Игуаран ([[Испани хэл|испани]]. ''Luisa Santiaga Márquez Iguarán'') нарын гэрт төржээ. Габриелыг төрөөд удаагүй байхад эцэг нь эм зүйч болсон. 1929 оны 1-р сард түүний эцэг эх нь Сукре хот руу нүүхэд хүү эхийн талын эмэг эх Транкилина Игуаран Котес ([[Испани хэл|испани]]. ''Tranquilina Iguarán Cotes''), өвөг эцэг хурандаа Николас Рикардо Маркес Мехиа ([[Испани хэл|испани]]. ''Nicolás Ricardo Márquez Mejía'') нар дээр Аркатака хотдоо үлдсэн байна. Эмэг эх, өвөг эцэг нар нь ирээдүйн зохиолчийг ардын домог, хэл шинжлэлийн онцлог шинж чанаруудтай танилцуулсан нь хожим нь түүнд чухал нөлөө үзүүлсэн. Гарсиа Маркесыг есөн настай байхад өвөө нь нас барж, Габриель эцэг эхтэйгээ Сукре хотод нүүж очсон бөгөөд аав нь тэр үед эмийн сантай байжээ.

Габриель 1940 онд 13 настайдаа тэтгэлэг авч, [[Богота]] хотоос хойд зүгт 30 км-т орших Сипакира хотын Иезуит коллежид суралцаж эхэлжээ. 1946 онд эцэг эхийнхээ шахалтаар Колумби улсын Үндэсний их сургуулийн хуулийн ангид элсэн орсон бөгөөд энэ үеэр ирээдүйн эхнэр, эм зүйчийн охин Мерседес Барча Пардотой танилцсан ажээ.

Тэрбээр сургуулиа төгсөлгүй 1950 онд орхиод сэтгүүл зүй, уран зохиолд өөрийгөө зориулахаар шийдсэн байна. Ном унших туртай залууд Зохиолч [[Эрнест Хемингуэй]], Уильям Фолкнер, [[Жеймс Жойс]], Виржиниа Вулф, [[Франц Кафка]] нар их нөлөө үзүүлсэн байна.

Түүнийг [[Латин Америк]]ийн [[шидэт реализм]]ын (magic realism) хамгийн гарамгай төлөөлөгчдийн нэг гэж зүй ёсоор дүгнэдэг бөгөөд хүний мөн чанарыг чинээнд нь тултал тэмцэлдүүлэн, аймшигтай агаад догдлон биширмээр дотоод дүр төрхийг илэрхийлэн бичдэг нь түүний уран туурвилын онцлог юм. Их зохиолч хүмүүний дотоод ертөнц рүү гүнээ нэвтэрсэн ер бусын олон бүтээл туурвисан байна.

[[Билл Клинтон]]ыг АНУ-ын Ерөнхийлөгч байх үед (1993-2001) Гарсиа Маркес Мексикийн Ерөнхийлөгч Карлос Салинас де Гортаригийн хувийн хүсэлтээр Клинтон, Кубын Ерөнхийлөгч [[Фидель Кастро]]гийн хооронд хийсэн хэлэлцээрт албан бусаар зуучилсан байдаг.

== Габриель Гарсиа Маркесын бүтээлүүд монгол хэлээр ==
Тэрээр [[1982]] онд утга зохиолын [[Нобелийн шагнал]] хүртсэн бөгөөд [[Монгол]]ын уншигчид &quot;''[[Зуун жилийн ганцаардал]]''&quot; (''&quot;Cien años de soledad''&quot;-1967) романыг нь зохиолч, орчуулагч [[Готовын Аким|Готовын Акимын]] монгол хэлнээ гайхалтай уран тансгаар орчуулсан нь уншихад дэндүү урамтай, &quot;''Мартагдсан хурандаа''&quot; туужийг нь Н.Энхбаярын, &quot;''Хурандаад хэн ч бичихгүй''&quot; (''El coronel no tiene quien le escriba'') (1961) туужийг нь О.Чинбаярын, &quot;''Ирендира охины эмгэнэлт түүх''&quot; зэрэг богино өгүүллэгүүдийг нь Э.Ганболдын орчуулгаар тус тус хүртсэн билээ. Мөн “Эзэнтний намар” роман нь орчуулагч Бат-эрдэнийн Гэрлээгийн орчуулгаар монгол уншигчдад хүрсэн нь 2021 оны шилдэг уран зохиолын орчуулгаар шалгарч “Алтан өд” шагнал хүртжээ. 

{{DEFAULTSORT:Маркес, Габриель Гарсиа}}
[[Ангилал:Габриель Гарсиа Маркес| ]]
[[Ангилал:Зохиогч]]
[[Ангилал:Улс төрийн утга зохиол]]
[[Ангилал:Колумбийн сэтгүүлч]]
[[Ангилал:Кино зохиолч]]
[[Ангилал:Киноны шүүмжлэгч]]
[[Ангилал:Колумбийн зохиолч]]
[[Ангилал:20-р зууны хэвлэн нийтлэгч]]
[[Ангилал:21-р зууны хэвлэн нийтлэгч]]
[[Ангилал:20-р зууны утга зохиол]]
[[Ангилал:21-р зууны утга зохиол]]
[[Ангилал:Испани хэлээрх утга зохиол]]
[[Ангилал:Колумбийн утга зохиол]]
[[Ангилал:Роман]]
[[Ангилал:Өгүүллэг]]
[[Ангилал:Эссе]]
[[Ангилал:Драм]]
[[Ангилал:Өөрийн намтар]]
[[Ангилал:Утга зохиолын Нобелийн шагналтан]]
[[Ангилал:Ардчилсан Германы Урлагийн Академийн гишүүн]]
[[Ангилал:Колумбичууд]]
[[Ангилал:1927 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2014 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>0q9n0z7z3qf5gf3u20oya55yyjvdlae</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875002</id>
      <parentid>874999</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:50:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>875002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7355" sha1="n0uz8vncrrpqz280wfvzmnbo3rcz0nf" xml:space="preserve">{{Thumbnail begin}}
[[File:Gabriel Garcia Marquez.jpg|thumb|Gabriel Garcia Marquez (2002)]]
{{Thumbnail Хөрөг|Gabriel_Garcia_Marquez_1984.jpg|Габриель Гарсиа Маркес}}
{{Thumbnail Нобелийн шагналтан|1982|Уран зохиол|}}
{{Thumbnail end}}

[[Файл:Gabogarciamarquez1.png|thumb|Габриель Гарсиа Маркес]]
'''Габриель Хосе де ла Конкордиа &quot;Габо&quot; Гарсиа Маркес''' ([[Испани хэл|испани]]. ''Gabriel José de la Concordia García Márquez'' [ɡaˈβɾjel ɡarˈsia ˈmarkes] буюу испани. ''Gabo''; 1927 оны 3-р сарын 6-нд Аракатакад төрж, 2014 оны 4 -р срын 17-нд [[Мехико]] хотод нас барсан) - [[Колумби]]йн зохиолч, сэтгүүлч, улс төрийн зүтгэлтэн. 1982 оны [[Нобелийн утга зохиолын шагнал|Нобелийн утга зохиолын шагнал.]] 

== Намтар ==
Колумби улсын Аракатака хэмээх жижиг хотхонд (Магдалена аймаг) эцэг Габриэль Элихио Гарсиа ([[Испани хэл|испани]]. ''Gabriel Eligio García''), эх Луиза Сантьяга Маркес Игуаран ([[Испани хэл|испани]]. ''Luisa Santiaga Márquez Iguarán'') нарын гэрт төржээ. Габриелыг төрөөд удаагүй байхад эцэг нь эм зүйч болсон. 1929 оны 1-р сард түүний эцэг эх нь Сукре хот руу нүүхэд хүү эхийн талын эмэг эх Транкилина Игуаран Котес ([[Испани хэл|испани]]. ''Tranquilina Iguarán Cotes''), өвөг эцэг хурандаа Николас Рикардо Маркес Мехиа ([[Испани хэл|испани]]. ''Nicolás Ricardo Márquez Mejía'') нар дээр Аркатака хотдоо үлдсэн байна. Эмэг эх, өвөг эцэг нар нь ирээдүйн зохиолчийг ардын домог, хэл шинжлэлийн онцлог шинж чанаруудтай танилцуулсан нь хожим нь түүнд чухал нөлөө үзүүлсэн. Гарсиа Маркесыг есөн настай байхад өвөө нь нас барж, Габриель эцэг эхтэйгээ Сукре хотод нүүж очсон бөгөөд эцэг нь тэр үед эмийн сантай байжээ.

Габриель 1940 онд 13 настайдаа тэтгэлэг авч, [[Богота]] хотоос хойд зүгт 30 км-т орших Сипакира хотын Иезуит коллежид суралцаж эхэлжээ. 1946 онд эцэг эхийнхээ шахалтаар Колумби улсын Үндэсний их сургуулийн хуулийн ангид элсэн орсон бөгөөд энэ үеэр ирээдүйн эхнэр, эм зүйчийн охин Мерседес Барча Пардотой танилцсан ажээ.

Тэрбээр сургуулиа төгсөлгүй 1950 онд орхиод сэтгүүл зүй, уран зохиолд өөрийгөө зориулахаар шийдсэн байна. Ном унших туртай залууд Зохиолч [[Эрнест Хемингуэй]], Уильям Фолкнер, [[Жеймс Жойс]], Виржиниа Вулф, [[Франц Кафка]] нар их нөлөө үзүүлсэн байна.

Түүнийг [[Латин Америк]]ийн [[шидэт реализм]]ын (magic realism) хамгийн гарамгай төлөөлөгчдийн нэг гэж зүй ёсоор дүгнэдэг бөгөөд хүний мөн чанарыг чинээнд нь тултал тэмцэлдүүлэн, аймшигтай агаад догдлон биширмээр дотоод дүр төрхийг илэрхийлэн бичдэг нь түүний уран туурвилын онцлог юм. Их зохиолч хүмүүний дотоод ертөнц рүү гүнээ нэвтэрсэн ер бусын олон бүтээл туурвисан байна.

[[Билл Клинтон]]ыг АНУ-ын Ерөнхийлөгч байх үед (1993-2001) Гарсиа Маркес Мексикийн Ерөнхийлөгч Карлос Салинас де Гортаригийн хувийн хүсэлтээр Клинтон, Кубын Ерөнхийлөгч [[Фидель Кастро]]гийн хооронд хийсэн хэлэлцээрт албан бусаар зуучилсан байдаг.

== Габриель Гарсиа Маркесын бүтээлүүд монгол хэлээр ==
Тэрээр [[1982]] онд утга зохиолын [[Нобелийн шагнал]] хүртсэн бөгөөд [[Монгол]]ын уншигчид &quot;''[[Зуун жилийн ганцаардал]]''&quot; (''&quot;Cien años de soledad''&quot;-1967) романыг нь зохиолч, орчуулагч [[Готовын Аким|Готовын Акимын]] монгол хэлнээ гайхалтай уран тансгаар орчуулсан нь уншихад дэндүү урамтай, &quot;''Мартагдсан хурандаа''&quot; туужийг нь Н.Энхбаярын, &quot;''Хурандаад хэн ч бичихгүй''&quot; (''El coronel no tiene quien le escriba'') (1961) туужийг нь О.Чинбаярын, &quot;''Ирендира охины эмгэнэлт түүх''&quot; зэрэг богино өгүүллэгүүдийг нь Э.Ганболдын орчуулгаар тус тус хүртсэн билээ. Мөн “Эзэнтний намар” роман нь орчуулагч Бат-эрдэнийн Гэрлээгийн орчуулгаар монгол уншигчдад хүрсэн нь 2021 оны шилдэг уран зохиолын орчуулгаар шалгарч “Алтан өд” шагнал хүртжээ. 

{{DEFAULTSORT:Маркес, Габриель Гарсиа}}
[[Ангилал:Габриель Гарсиа Маркес| ]]
[[Ангилал:Зохиогч]]
[[Ангилал:Улс төрийн утга зохиол]]
[[Ангилал:Колумбийн сэтгүүлч]]
[[Ангилал:Кино зохиолч]]
[[Ангилал:Киноны шүүмжлэгч]]
[[Ангилал:Колумбийн зохиолч]]
[[Ангилал:20-р зууны хэвлэн нийтлэгч]]
[[Ангилал:21-р зууны хэвлэн нийтлэгч]]
[[Ангилал:20-р зууны утга зохиол]]
[[Ангилал:21-р зууны утга зохиол]]
[[Ангилал:Испани хэлээрх утга зохиол]]
[[Ангилал:Колумбийн утга зохиол]]
[[Ангилал:Роман]]
[[Ангилал:Өгүүллэг]]
[[Ангилал:Эссе]]
[[Ангилал:Драм]]
[[Ангилал:Өөрийн намтар]]
[[Ангилал:Утга зохиолын Нобелийн шагналтан]]
[[Ангилал:Ардчилсан Германы Урлагийн Академийн гишүүн]]
[[Ангилал:Колумбичууд]]
[[Ангилал:1927 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2014 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>n0uz8vncrrpqz280wfvzmnbo3rcz0nf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1902 он</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12955</id>
    <revision>
      <id>875005</id>
      <parentid>828609</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:56:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */</comment>
      <origin>875005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26859" sha1="lifm554nymein6g0ezf2f8urq8y8e09" xml:space="preserve">{{Аргын жил дараалал|1902|1900-д он|20-р зуун}}

'''(MCMII)''' Аргын тооллоор Нэгэн мянга есөн зуун хоёрдугаар оны усан бар жил. Анно Домини гэж тоолдог болсноос хойш хоёр дахь мянганы 902 дахь жил, 20-р зууны хоёрдугаар он, 1900-аад он гэж тоолбол гурав дахь жил.

== Онцлох үйл явдал ==
=== Нэгдүгээр сар===
*Нэгдүгээр сар
** Францын Альфред Луй &quot;Орчин цагийн хямрал&quot; зохиолоо бичиж дуусгажээ.
** Америкийн бүгд найрамдахчуудын олон улсын хороо байгуулагдав.

*Нэгдүгээр сарын 10 &amp;ndash; Дэлхийн хамгийн анхны бүртгэлтэй сувилагч Эллен Догерти болов.
*Нэгдүгээр сарын 16 &amp;ndash; Газар доорх хамгийн анхны нийтийн жорлон Данийн нийслэл Копенгагены төв талбайн доор байгуулагдав.
*Нэгдүгээр сарын 23 &amp;ndash; Хаккодагын цасан уруй: Японы Хоншу арлын хойд хэсэгт орших Хаккода ууланд цасан уруй болж тухайн үед ууланд бэлтгэл хийж байсан Японы эзэн хааны армийн 199 цэрэг амиа алдав.
*Нэгдүгээр сарын 28 &amp;ndash; Америкийн саятан Эндрью Карнеги АНУ-ын нийслэл Вашингтон хотноо Карнегигийн хүрээлэнг байгуулж, 10 сая ам.долларыг тус хүрээлэнд хандивлав.
*Нэгдүгээр сарын 30 &amp;ndash; Их Британи-Япон улсын хооронд хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх гэрээнд хоёр талын гадаад харилцааны сайд нар гарын үсэг зурав.

=== Хоёрдугаар сар ===

*Хоёрдугаар сарын 4 &amp;ndash; Антарктид тив дээгүүр агаарын бөмбөлөгөөр хийсэн анхны нислэгийг Роберт Фалкон Скотт, Эрнест Шаклдон нар хийв. Тэд Антарктид тивийн зургийг анх удаагаа нисч байхдаа авчээ.
*Хоёрдугаар сарын 9 &amp;ndash; АНУ-ын Нью-Жерси хотын Патерсон хотод троллейбус осолдсоноор тус ход түймэр гарав. Түймрийн улмаас 459 барилга байгууламж, Хотын захиргааны байр шатжээ. 
*Хоёрдугаар сарын 13 &amp;ndash; Их Британийн нийслэл Лондон хотноо Уран гулгалтын ДАШТ болж, ердөө дөрвөн хүн оролцсоноос Шведийн Ульрих Салчоу алдан медаль хүртжээ.
*Хоёрдугаар сарын 15 &amp;ndash; Берлин хотод газар доогуурх тээврийн сүлжээ болох Берлин Ю-Банн сүлжээг нээлээ.
*Хоёрдугаар сарын 17 &amp;ndash; Болгарын парламентын сонгууль болж 189 суудлын 89-ыг Либерал Прогресс нам авч, ялалт байгууллаа. 
*Хоёрдугаар сарын 22 &amp;ndash; Британийн дотоодын хөлбөмбөгийн цом болж Ирландын шигшээ Уэлсийн шигшээг 3-0 онооны харьцаагаар буулгаж авлаа.

=== Гуравдугаар сар ===

*Гуравдугаар сарын 1 &amp;ndash; Бразилийн ерөнхийлөгчийн сонгуульд Сан Паолугын Бүгд найрамдах намаас нэр дэвшсэн Родригез Алвеш 91,7 хувийн саналаар ялалт байгууллаа.
*Гуравдугаар сарын 6 &amp;ndash; Испанийн эзэн хааны Реал Мадрид клуб албан ёсоор байгуулагдав.
*Гуравдугаар сарын 10 &amp;ndash; АНУ-ын тойргийн шүүх Томас Эдисоныг хөдөлгөөнт дүрсний технологийг зохион бүтээж улмаар энэ салбарт монопольдсон гэж үзэв.
*Гуравдугаар сарын 11 &amp;ndash; Австралийн Куийнслэнд мужийн сонгууль болж Сайдын нам ялалт байгуулж, Роберт Филп тус мужийн захирагч болжээ.
*Гуравдугаар сарын 30 &amp;ndash; Парис-Рубайн дугуйн уралдаан болж, Лусьен Лесна ялалт байгуулжээ.

=== Дөрөвдүгээр сар===
*Дөрөвдүгээр сарын 1 &amp;ndash; Уганда улсын Найваша, Кисуму мужууд Британийн Зүүн Африкийн харьяанд оров.
*Дөрөвдүгээр сарын 4 &amp;ndash; Дэлхийн алдарт Сесил Родын нэрэмжит тэтгэлэг олгогдож эхэлжээ.
*Дөрөвдүгээр сарын 5 &amp;ndash; Иброксын нуралт: Шотланд Английн багуудын хөлбөмбөгийн тоглолтын үеэр цэнгэлдэхийн баруун хэсэг нурж 25 хүн амиа алдан, 517 хүн гэмтэж бэртжээ.
*Дөрөвдүгээр сарын 8 &amp;ndash; Сарны хагас хиртэлт тохиов.
*Дөрөвдүгээр сарын 9 &amp;ndash; Лондон хотын Газар доорх цахилгаан галт тэрэгний компани байгуулагдав. 
*Дөрөвдүгээрсарын 13 &amp;ndash; Леон Серполле Францын Ница хотод автомашины дээд хурдыг 119 км/ц-ийн хугацаагаар тогтоов.
*Дөрөвдүгээр сарын 16 &amp;ndash; Лос-Анжелес хотод &quot;Цахилгаан театр&quot;-ыг Томас Линкольн Талли байгуулав. Энэ нь хотын анхны кино театр болсон юм.
*Дөрөвдүгээр сарын 30 &amp;ndash; Австралийн түүхэн дэх хамгийн гантай сар тохиов. Дөрөвдүгээр сард тус улсад ердөө 3,7 мм-ийн хур тунадас унажээ.

=== Тавдугаар сар ===
*Тавдугаар сарын 1 &amp;ndash; Канадын номхон далайн төмөр зам компани улсынхаа баруун болон зүүн хэсгийг төмөр замаар холбов. 
*Тавдугаар сарын 5 &amp;ndash; Үндэстнүүдийн холбооны нийтлэг үйлчилгээний хууль батлагдсанаар Австрали улс энэ хуулийг дагаж мөрдөхөөр болов.
*Тавдугаар сарын 17 &amp;ndash; Шинээр мэндэлсэн Альфонсог хугацаанаас нь өмнө хаан ширээнд суулгаж, XII Альфонсо хаан хэмээн нэрийдэв. Энэ цаг мөчөөс хойш түүний засаглалыг тооцох болжээ.
*Тавдугаар сарын 20 &amp;ndash; [[Куба]] улс АНУ-аас бүрэн тусгаар тогтнож, Бүгд найрамдах Куба улс болжээ.
*Тавдугаар сарын 22 &amp;ndash; Уайт Стар Лайн компани хамгийн сүүлийн хөлөг онгоц болох Йоник онгоцоо усан замд гаргажээ.
*Тавдугаар сарын 28 &amp;ndash; Чили-Аргентины хооронд үүсээд байсан газар нутгийн маргааныг &quot;Тавдугаар сарын хууль&quot; батлагдсанаар зохицуулав.

=== Зургаадугаар сар ===
*Зургаадугаар сарын 2 &amp;ndash; 1902 оны нүүрсний ажил хаялт: Америкийн уурхайн ажилчдын нэгдсэн холбоо улс даяар ажил хаялт зарлах шийдвэр гаргалаа.
*Зургаадугаар сарын 7 &amp;ndash; Хятадын Тьенцин хотноо [[Итали]] улс консулын газараа албан ёсоор нээв.
*Зургаадугаар сарын 8 &amp;ndash; АНУ-ын ерөнхийлөгч Теодор Рүүзвельт Хөдөлмөрийн сайд Карролл Д.Урайтаас уурхайчдын ажил хаялтыг зохицуулахыг үүрэг болгож, хэлэлцээрийн ширээнд суухыг даалгав.
*Зургаадугаар сарын 17 &amp;ndash; Их Британийн хөлбөмбөгийн Норвич клуб үүсгэн байгуулагдав.
*Зургаадугаар сарын 23 &amp;ndash; Талбайн теннисийн хамгийн нэр хүндтэй тэмцээн болох Уимбледоны нээлттэй тэмцээн анх удаагаа зохион байгуулагджээ.
*Зургаадугаар сарын 26 &amp;ndash; Их Британийн хаан VII Эдуард гавьяаны шагналаар 24 иргэнийг шагнав. Эдгээрийн дотор хөгжмийн зохиолч Хюберт Парри багтаж байжээ.
*Зургаадугаар сарын 30 &amp;ndash; Их Британийн колониудын зөвлөгөөн Лондон хотноо нээлтээ хийв. Энэ зөвлөгөөнөөр колони улсуудын хооронд чөлөөт худалдааны гэрээ байгуулах асуудлыг хөндөн ярилцсан юм.

=== Долоодугаар сар ===
*Долоодугаар сарын 1 &amp;ndash; Румынь хэл дээрх анхны хэвлэл болох &quot;Үдшийн од&quot; сэтгүүл Будапешт хотноо хэвлэгдэв.
*Долоодугаар сарын 2 &amp;ndash; Уимбледоны нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Лоуренс Догерти, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Муриель Робб ялалт байгуулжээ.
*Долоодугаар сарын 4 &amp;ndash; Номхон далайн цахилгаан галт тэрэгний компани Лос Анжелес, Лонг Бийч хотыг холбосон хот хоорондын сүлжээг нээв.
*Долоодугаар сарын 5 &amp;ndash; Шведийн хаант улсын ерөнхий сайдаар Эрик Густаф Бострөм томилогдож, энэ албыг хоёр дахь удаагаа хашихаар болов.
*Долоодугаар сарын 10 &amp;ndash; АНУ-ын Пеннсилвани мужийн Роллин Милл уурхайд хий алдагдсаны улмаас осол болж 112 уурхайчин амь үрэгдэв.
*Долоодугаар сарын 11 &amp;ndash; Их Британийн ерөнхий сайд Маркес Салисбюри эрүүл мэндийн шалтгаанаар албан тушаалаа өгөв. Түүний орыг үеэл нь болох Артур Белфор залгасан юм. 
*Долоодугаар сарын 17 &amp;ndash; АНУ-ын Нью-Йорк мужийн Баффало хотын нэгэн компани Уиллис Каррьерийн зохион бүтээсэн агааржуулагчийг суурилуулжээ.
*Долоодугаар сарын 21 &amp;ndash; Бразилийн хөлбөмбөгийн алдарт клуб болох Флуминензе клуб Рио де Жанейро хотод байгуулагдав.
*Долоодугаар сарын 30 &amp;ndash; Их Британийн хамгийн том трамбайны нэг болох Уэлсийн Лландудногын трамбайн шугам ашиглалтанд оржээ.

=== Наймдугаар сар ===
*Наймдугаар сарын 9 &amp;ndash; Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн Вант улсын хаан ширээнд VII Эдуардыг залах ёслол болов. 
*Наймдугаар сарын 22 &amp;ndash; АНУ-ын ерөнхийлөгчдийн түүхэнд автомашин хөлөглөсөн анхны ерөнхийлөгчөөр Теодор Рүүзвельт тодров. 
*Наймдугаар сарын 24 &amp;ndash; Францын Сейнт Пьер ла Мотье хотод Жанна де Аркын хөшөөг босгов.
*Наймдугаар сарын 30 &amp;ndash; Мартиникийн арлын Пелье галт уул дэлбэрсэний улмаас 1000 хүн амь үрэгдэв.

=== Есдүгээр сар ===
*Есдүгээр сарын 19 &amp;ndash; Шилох сүмийн сүйрэл: Алабама мужийн Бирмингем хотод орших Шилох Баптист сүмд цугларсан олон шахцалдаж, улмаар 115 хүн амиа алджээ. 

=== Аравдугаар сар ===
*Аравдугаар сарын 16 &amp;ndash; Залуу хувьсгалчдын хүрээлэн Их Британийн Кент мужийн Борстал хотод нээгдэв.
*Аравдугаар сарын 21 &amp;ndash; АНУ-д таван сар үргэлжилсэн уурхайчдын ажил хаялт зогсов.

=== Арваннэгдүгээр сар ===
*Арваннэгдүгээр сар орчим &amp;ndash; Зохион бүтээгч Моррис Мичтом тедди баавгайг зохион бүтээжээ.
*Арваннэгдүгээр сар орчим &amp;ndash; Бельгийн хаан II Леопольдод халдсан боловч, аврагдав.
*Арваннэгдүгээр сарын 15 &amp;ndash; Вьетнамын Ханой хотноо Ханойн яармаг худалдаа нээгдэв.
*Арваннэгдүгээр сарын 30 &amp;ndash; Дээрэмчин &quot;Зэрлэг&quot; Банч, Кид Көрри Логан нар гар буугаар дуельдсэн тул хоёуланд нь 20 жилийн хүнд хөдөлмөр эрхлэх ял оноожээ.

=== Арванхоёрдугаар сар ===
*Арванхоёрдугаар сарын 1 &amp;ndash; АНУ-ын Калифорни мужийн Лос Анжелес хотын захирагчаар ардчилсан намын Мередит Д.Снайдер сонгогдов.
*Арванхоёрдугаар сарын 5 &amp;ndash; Алдарт зохиолч Лев Толстойн &quot;Харанхуйн хүч&quot; жүжиг Москвагын театрын тайзнаа тавигджээ. Жүжгийг Константин Станиславскый найруулсан юм.
*Арванхоёрдугаар сарын 8 &amp;ndash; Их Британийн батлан хамгаалах зөвлөлийг ерөнхий сайдын шийдвэрээр байгуулахаар болжээ.
*Арванхоёрдугаар сарын 16 &amp;ndash; Укбекистаны түүхэнд хамгийн их хөнөөл тарьсан газар хөдлөлт болов. Узбекийн Андижан мужид 6.4 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж, 4880 хүн амиа алдан, 40 байшин нурж, сүйджээ.
*Арванхоёрдугаар сарын 17 &amp;ndash; Хаант Оросын Санкт Петербург хотноо Оросын мэдээллийн хамгийн том агентлаг болох ТАСС буюу Оросын мэдээний агентлаг байгуулагдав.
*Арванхоёрдугаар сарын 22 &amp;ndash; Шинэ Зеландын сонгуульд уугуул үндэстэн Маоричууд санал өгөх эрхтэй болов.

== Мэндэлсэн алдартнууд ==

=== Нэгээс Хоёрдугаар сар ===
*Нэгдүгээр сарын 12 &amp;ndash; Саудын Арабын хаан Сауд (1969 онд нас барсан)
*Нэгдүгээр сарын 15 &amp;ndash; Туркын яруу найрагч Назим Хикмет (1963 онд нас барсан)
*Нэгдүгээр сарын 31 &amp;ndash; Нобелийн энхтайвны шагналт улстөрч, дипломатч Альва Мирдал (1986 онд нас барсан)
*Хоёрдугаар сарын 4 &amp;ndash; Алдарт нисгэгч Чарльз Линдберг (1974 онд нас барсан)
*Хоёрдугаар сарын 8 &amp;ndash; Цахарын Дэ Ван Дэмчигдонров (1966 онд нас барсан)
*Хоёрдугаар сарын 10 &amp;ndash; Нобелийн шагналт физикч Уольтер Хаусэр Браттейн (1987 онд нас барсан)
*Хоёрдугаар сарын 27 &amp;ndash; Нобелийн шагналт Америкийн зохиолч Жон Стайнбэк (1968 онд нас барсан)

=== Гураваас Дөрөвдүгээр сар ===
*Гуравдугаар сарын 7 &amp;ndash; Германы нэрт жүжигчин Хайнц Рюманн (1994 онд нас барсан)
*Гуравдугаар сарын 8 &amp;ndash; Нобелийн шагналт микробиологич Андре Мишель Лвофф (1994 онд нас барсан)
*Гуравдугаар сарын 13 &amp;ndash; Египетийн нэрт дуучин Мохаммед Абдель Вахаб (1991 онд нас барсан)
*Дөрөвдүгээр сарын 12 &amp;ndash; Нидерландын хаант улсын ерөнхий сайд Лью Бийл (1977 онд нас барсан)
*Дөрөвдүгээр сарын 30 &amp;ndash; Нобелийн шагналт Америкийн эдийн засагч Теодор Шульц

=== Таваас Зургаадугаар сар ===
*Тавдугаар сарын 3 &amp;ndash; Нобелийн шагналт Францын физикч Альфред Кастлье (1984 онд нас барсан)
*Тавдугаар сарын 21 &amp;ndash; Украинд төрсөн Зөвлөлтийн кино найруулагч Анатолий Лытвак (1974 онд нас барсан)
*Тавдугаар сарын 31 &amp;ndash; Английн хөгжмийн зохиолч, төгөлдөр хуурч Билли Мэйерл (1959 онд нас барсан)
*Зургаадугаар сарын 2 &amp;ndash; Пулитцерийн шагналт шог зураач Жеймс Т.Берримэн (1971 онд нас барсан)
*Зургаадугаар сарын 16 &amp;ndash; Нобелийн шагналт генетикч Барбара МакКлинток (1992 онд нас барсан)
Зургаадугаар сарын 28 &amp;ndash; Америкийн хөгжмийн зохиолч Уиллиам Уайлер (1979 онд нас барсан)

=== Долоогоос Наймдугаар сар ===
*Долоодугаар сарын 1 &amp;ndash; Америкийн кино найруулагч Уиллиам Вайлер (1981 онд нас барсан)
*Долоодугаар сарын 10 &amp;ndash; Нобелийн шагналт Германы химич Курт Адлер (1958 онд нас барсан)
*Долоодугаар сарын 30 - Монгол Улсын нэрт хэл шинжлэлч, эрдэмтэн Ядамжавын Цэвэл (1984 онд нас барсан)
*Наймдугаар сарын 2 &amp;ndash; Ортодокс сүмийн тэргүүн Пап VI Александрын Кирилл (1971 онд нас барсан)
*Наймдугаар сарын 8 &amp;ndash; Нобелийн шагналт Английн физикч Пол Дирац (1984 онд нас барсан)
*Наймдугаар сарын 10 &amp;ndash; Нобелийн шагналт Шведийн химич Арне Тиселиус (1971 онд нас барсан)
*Наймдугаар сарын 19 &amp;ndash; Америкийн яруу найрагч Огден Неш (1971 онд нас барсан)
*Наймдугаар сарын 24 &amp;ndash; Америкийн зартай дээрэмчин Карло Гамбино

=== Есөөс Аравдугаар сар ===
*Есдүгээр сарын 12 &amp;ndash; Хускелино Кубичек де Оливьера (1976 онд нас барсан)
*Есдүгээр сарын 21 &amp;ndash; Испанийн яруу найрагч Луйз Чернуда (1963 онд нас барсан)
*Аравдугаар сарын 2 &amp;ndash; Австрийн канцелор Леопольд Фигл (1965 онд нас барсан)
*Аравдугаар сарын 18 &amp;ndash; Америкийн жүжигчин Мириам Хопкинс (1972 онд нас барсан)
*Аравдугаар сарын 31 &amp;ndash; Бразилийн яруу найрагч Карлос Драммонд де Андраде (1987 онд нас барсан)

=== Арваннэгээс Арванхоёрдугаар сар ===
*Арваннэгдүгээр сарын 17 &amp;ndash; Нобелийн шагналт Унгарын физикч Южин Вигнер (1995 онд нас барсан)
*Арваннэгдүгээр сарын 21 &amp;ndash; ЗХУ-ын Коммунист намын хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга Михайль Суслов (1982 онд нас барсан)
*Арванхоёрдугаар сарын 20 &amp;ndash; Кентийн гүн, хунтайж Жорж (1942 онд нас барсан)
*Арванхоёрдугаар сарын 23 &amp;ndash; Америкийн зохиолч Норман Маклийн (1990 онд нас барсан)

== Нас барсан алдартнууд ==

=== Нэгээс Зургаадугаар сар ===
*Нэгдүгээр сарын 11 &amp;ndash; Английн крикетч Жонни Бриггс (1862 онд төрсөн)
*Хоёрдугаар сарын 15 &amp;ndash; Данийн улстөрч Вигго Хоруп (1841 онд төрсөн)
*Гуравдугаар сарын 23 &amp;ndash; Унгарын ерөнхий сайлд Калман Тисца (1830 онд төрсөн)
*Дөрөвдүгээр сарын 17 &amp;ndash; Испанийн хааны удмын Кадизийн гүн Франчиско де Асис де Борбон (1822 онд төрсөн)
*Дөрөвдүгээр сарын 21 &amp;ndash; Ирландын яруу найрагч Этна Карбери (1866 онд төрсөн)
*Тавдугаар сарын 26 &amp;ndash; Телефон утасны дотоод бүтцийг зохион бүтээсэн Альмон Строугер (1839 онд төрсөн)
*Зургаадугаар сарын 10 &amp;ndash; Каталоны яруу найрагч Ясинт Вердагер (1845 онд төрсөн)

=== Долоогоос Арванхоёрдугаар сар ===
*Долоодугаар сарын 6 &amp;ndash; Италийн католик сүмийн гэгээнтэн Мариа Горетти (1890 онд төрсөн)
*Наймдугаар сарын 8 &amp;ndash; Францын уран бүтээлч Жеймс Тиссо (1836 онд төрсөн)
*Есдүгээр сарын 5 &amp;ndash; Германы улстөрч, эрдэмтэн Рудольф Вирхов (1821 онд төрсөн)
*Есдүгээр сарын 26 &amp;ndash; Жинсийг зохион бүтээгч Леви Страусс (1829 онд төрсөн)
*Есдүгээр сарын 29 &amp;ndash; Францын алдарт зохиолч Эмиль Зола (1840 онд төрсөн)
*Аравдугаар сарын 6 &amp;ndash; Хятадын цэргийн жанжин Лиу Куней (1830 онд төрсөн)
*Арваннэгдүгээр сарын 17 &amp;ndash; Уэлсийн нийгмийг өөрчлөн байгуулагч Хью Прайс Хьюс (1847 онд төрсөн)
*Арванхоёрдугаар сарын 2 &amp;ndash; Австрийн эзэнт гүрний ерөнхий сайд Райхард Белкрэди (1823 онд төрсөн)
*Арванхоёрдугаар сарын 3 &amp;ndash; Бразилийн 3 дахь ерөнхийлөгч Прудентэ де Морайс (1841 онд төрсөн)
*Арванхоёрдугаар сарын 14 &amp;ndash; АНУ-ын тэргүүн хатагтай Жулиа Грант (1826 онд төрсөн)

== Энэ оны Нобелий шагналтнууд ==

Энэ удаагийн Нобелийн шагналыг Физикийн салбарт нарны идэвхжилийн асуудлыг тайлбарласан нээлт хийснийхээ төлөө Хендрик Антоон Лоренц, Пиетер Зийман нар хүртсэн бол Химийн салбарт Фишерийн нэрмэлийг нээснийхээ төлөө Херманн Эмиль Фишер хүртжээ. Харин Эрүүл мэндийн салбарт Маларийн халдварыг илрүүлж, эмчилгээний арга боловсруулсаныхаа төлөө Сир Рональд Росс, Уран зохиолын салбарт Герман хэлт улс гүрнүүдэд яруу тансаг хэллэгээр Дэлхийн түүхийг гайхамшигтай туурвиснийхаа төлөө Кристиан Маттиас Теодор Моммсен хүртсэн юм. Нобелийн энхтайвны шагналыг олон улсын энхтайван байдалд оруулсан хувь нэмрийнхээ төлөө Эли Дюкоммун, Чарльз Алберт Гобат нар хуваан хүртсэн юм. Та бүхэнд Нобелийн шагналтнуудыг хүснэгтээр танилцуулъя. 

*Физикийн салбарын Нобелийн шагнал &amp;ndash; Хендрик Антоон Лоренц, Пиетер Зийман
*Химийн салбарын Нобелийн шагнал &amp;ndash; Херманн Эмиль Фишер
*Эрүүл мэндийн салбарын Нобелийн шагнал &amp;ndash; Рональд Росс
*Уранзохиолын салбарын Нобелийн шагнал &amp;ndash; Кристиан Маттиас Теодор Моммсен
*Нобелийн энхтайвны шагнал &amp;ndash; Элие Дюкоммун, Чарльз Альберт Гобат


{{commonscat|1902}}

[[Ангилал:1902 он| ]]
[[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]]</text>
      <sha1>lifm554nymein6g0ezf2f8urq8y8e09</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аян замын тэмдэглэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18305</id>
    <revision>
      <id>875029</id>
      <parentid>726666</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T02:03:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */</comment>
      <origin>875029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7319" sha1="j9c2x5vqqz7nzr9buyv97k83vgrf92x" xml:space="preserve">Аян замын тэмдэглэл
Аян замын тэмдэглэл (Путевые заметки. Travel notes). Зохиогч гадаад улс орон, эх орны өнцөг булнаар аялж явах, томилтоор ажиллах явцад ажиглагдсан шинэ сонин зүйл, тэдгээр орны хөгжил цэцэглэлт, ард түмний аж байдал, зан заншил, нийгмийн байгууллын онцлог, байгалийн өвөрмөц үзэгдэл, үйл явдал зэргийг уншигчдад сонирхуулах, танин мэдүүлэх зорилгоор бичигдсэн тэмдэглэлийн дотоод хэлбэр мөн. Аян замын тэмдэглэл сэтгүүл зүйн хамгийн эртний бичлэгийн төрлийн нэг юм. ХIII зууны үед Оросын худалдаачин Афанасий Никитин Энэтхэг орны тухай “Гурван далайн цаана аялсан нь”, Хятадын цэргийн офицер Жао Ху “Монгол-Татарын бүрэн тэмдэглэл” зэрэг аян замын тэмдэглэл бичснийг сэтгүүл зүй судлаачид хамгийн анхны тэмдэглэл гэж үздэг. Мөн XYIII-XIX зуунд амьдарч байсан их соён гэгээрүүлэгч Чойжиданзан буюу дөрөвдүгээр Жамбал Чойжиданзанпэрэнлэй Жагар орны тухай “Өмнөх замбуу тивийн байр байцыг дэлгэр номлосон тодорхой толь” хэмээх сонирхолтой аян замын цуврал тэмдэглэл бичиж байжээ. Францын их зохиолч Ги де Мопассан Алжир орны тухай цуврал тэмдэглэлээрээ алдаршсан бол Оросын Глеб Успенский аян замын тэмдэглэлийг дагнан бичиж сонгодог зохиолчдын эгнээнд хүрсэн түүхтэй юм. Манай сэтгүүл зүйд 1930-аад оны үеэс аян замын тэмдэглэл идэвхтэй нэвтэрч, зохиолч Д.Нацагдорж, С.Буяннэмэх, [[Цэндийн Дамдинсүрэн|Ц.Дамдинсүрэн]] нарын тухайн үед бичсэн аян замын тэмдэглэл нь одоо ч үнэ цэнэтэй, ач холбогдолтой бүтээл хэвээр байна. Б.Ренчингийн “[[Баруун этгээдэд зорчсон тэмдэглэл]]”, “Өмнөд этгээдэд зорчсон тэмдэглэл” хэмээх дан аян замын тэмдэглэлээс бүрдсэн хоёр ном нь манай сэтгүүл зүйд аян замын тэмдэглэл хөгжиж, төлөвшихөд үнэтэй хувь нэмэр оруулжээ. 1960-аад оны үед аян замын тэмдэглэл сэтгүүл зүйн нийтлэл-уран сайхны бичлэгийн бие даасан томоохон зүйл болж төлөвшсөн бөгөөд энэ бичлэгийн төрлийг дагнан бичдэг зохиолч, сэтгүүлчдийн тоо ч нэмэгджээ. Тэдний дотор ахмад сэтгүүлч, доктор Г.Дэлэг, эрдэмтэн зохиолч, нэрт сэтгүүлч Л.Түдэв нарын бүтээлүүд онцгой байр эзэлдэг. Г.Дэлэгийн “Хал үзсэн буурал хот”, “Лаост хийсэн тэмдэглэл”, “Номин цэнхэр эрэг”, Л.Түдэвийн “Дээр хөх тэнгэр, доор бор дэлхий” (1985), “Замбуулангийн наран дор” (1983) номонд орсон олон тэмдэглэл нь аян замын тэмдэглэл бичих шилдэг жишээ болсон бүтээлүүд юм. Сүүлийн үед манай сэтгүүлч, зохиолчид аян замын тэмдэглэлийн бие даасан ном гаргах явдал мэдэгдэхүйц нэмэгдэж байна. Тэдний дотор Т.Баасансүрэнгийн “Хүн хөшөөний дууль” (1994), “Дэлхийг эзлэх Японы төлөвлөгөө” (1990), Ч.Галсангийн “Алаг хорвоогийн гэрэл сүүдэр” (1992) зэрэг бүтээл бичлэгийн ур чадвар, танин мэдэхүйн ач холбогдлыг хувьд чамбай бүтээл болсон юм. 1990-ээд оноос хойш манай орон нээлттэй гадаад бодлого явуулах болж, чөлөөт сэтгүүл зүйн эх суурь тавигдсантай холбоотой аян замын тэмдэглэл эрчимтэй хөгжиж, сэдвийн хүрээ өргөжих, бичлэгийн ур чадварт ахиц өөрчлөлт гарах хандлага ажиглагдаж байна. Аян замын тэмдэглэл нь зохиогчоос өргөн дэлгэр мэдлэг, ажигч гярхай чанар, багагүй хүч хөдөлмөр, цаг хугацаа шаарддаг, тусгах зүйлийн цар хүрээ ихтэй, мэдээллийн багтаамж сайтай, танин мэдэхүйн ач холбогдолтой, сонирхолтой бичлэгийн төрөл мөн. Аян замын тэмдэглэлд зохиогчийн ажиглалт, мэдрэмж, сэтгэлгээний цар хүрээ чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Энэ бичлэгийн төрөл нь зохиомжийн хувьд чөлөөтэй, хэмжээний хувьд харьцангуй том, нийтлэл-уран сайхны бичлэгийн өнгө аясыг хосолсон, зохиогчийн хувийн сэтгэгдэл, тайлбар, уянгын халил, үнэлэлт дүгнэлт чөлөөтэй орсон, тухайн сэдвийг гүнзгийрүүлэн баяжуулах, итгүүлэн үнэмшүүлэх чадварыг дээшлүүлэхийн тулд янз бүрийн нэмэлт мэдээллийг өргөн ашигласан байдаг. Аян замын тэмдэглэлийг гадаад сэдэвт, дотоод сэдэвт гэж ангилж болно. Дотоодын сэдвээр бичигдсэн аян замын тэмдэглэлийн сонгодог жишээ бол Б.Ринченгийн “Улаанбаатараас Цэцэрлэг хүртэл” (1935) юм. Харин Л.Түдэвийн Америкийн тухай “Нью-Йорк урт чацтай хот” (1987), Солонгосын тухай “Барын таван тамир” (1992) бүтээл нь гадаад сэдвээр бичигдсэн аян замын тэмдэглэлийн шилдэг жишээ мөн.
[[Ангилал:Баримтат зохиол]]
[[Ангилал:Аяллын уран зохиол]]</text>
      <sha1>j9c2x5vqqz7nzr9buyv97k83vgrf92x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кабелийн телевиз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18344</id>
    <revision>
      <id>875026</id>
      <parentid>633681</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T02:02:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>875026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5413" sha1="cejr8wkqlnhzk3wxgoab46f7oqsk5fd" xml:space="preserve">[[File:HFC_Network_Diagram.svg|400px|thumb|]]
'''Кабелийн [[телевиз]]''' ({{lang-en|Cable television}}). Хиймэл дагуулаас дамжуулсан нэвтрүүлгийг кабелийн сүлжээний тусламжтайгаар хүлээн авдаг телевизийг кабелийн телевиз гэж нэрлэдэг. Төв станциас хүлээж авсан нэвтрүүлгийг үйлчилгээний болон тоног төхөөрөмжийн хөлсийг тогтмол төлдөг захиалагчдад дамжуулж байдаг кабелийн телевизийн систем гэж ойлгож болно. Анх 1980 онд сансрын теле нэвтрүүлгийг Америкийн бизнесмен Тэд Тернерийн байгуулсан Сable news Network (CNN) телекомпани АНУ-ын кабелийн сүлжээгээр дамжуулж эхэлжээ. Америкийн телекомпанийн түүхэнд эргэлтийн үе болсон 1985 он хүртэл нэвтрүүлгийг гол төлөв Америкийн хүлээн авагчдад зориулж байжээ. Наяад оны хоёрдугаар хагаст хилийн чанадад CNN-ийн 40 гаруй сурвалжлах төв нь ажиллах болж, өөрийнхөө үйл ажиллагаагаар дэлхий дахиныг хамарсан теле мэдээллийн алба болж хувирсан юм. 1989 онд Баруун Европт Intelsat хиймэл дагуулаар дамжуулан РАL системээр нэвтрүүлэг цацаж эхэлжээ. CNN Зөвлөлтийн хиймэл дагуулын холбооны боломжийг ашиглах замаар өөрийн нэвтрүүлгийг дамжуулах хүрээг мэдэгдэхүйц өргөтгөсөн бөгөөд 80-аад оны эцэст түүний нэвтрүүлгийг дэлхийн 89 оронд үзэж байжээ. CNN-ний нэвтрүүлэг [[Африк]], Ойрхи Дорнод, [[Энэтхэг]], Өмнөд ба Дорнод Азид олон түмний хүртээл болж чадсан юм. Зөвхөн мэдээллийн оройн нэвтрүүлэг бэлтгэдэг АНУ-ын бусад телекомпанитай харьцуулахад 24 цагийн турш мэдээлэл цацдаг CNN ямар ч өрсөлдөгчгүй байсан гэж хэлж болно. Шууд сурвалжлагыг гол төлөв онцгой чухал үйл явдлын халуун цэгээс дамжуулдаг бөгөөд хиймэл дагуулын авсаархан хүлээн авагч, дажуулдаг тоног төхөөрөмжөөр зэвсэглэгдсэн СNN-ий сурвалжлах хэсгийн дамжуулсан нэвтрүүлэг нь тэр чигээр нь эфирт цацагддаг онцлогтой юм. Үндэсний хэмжээний телекомпаниудын мэдээллийн оройн нэвтрүүлэг эфирт гарахаас өмнө СNN болсон үйл явдлын талаар аль хэдийд мэдээлж амжсан байдаг. CNN өөрийнхөө үйл ажиллагааны цар хүрээ, мээдэллийн багтаамж, шуурхай, хүртээмжтэй чанараар дэлхий нийтийг хамарсан мэдээллийн телекомпани болон хувирчээ. 1997 онд түүний нэвтрүүлгийг дэлхийн 210 орны 170 сая өрх үзэж байв. СNN-ий 24 цагийн турш мэдээлэл дамжуулдаг албын амжилт нь дэлхийн зарим медиа-магнат тийм мэдээллийн суваг байгуулж, түүнтэй өрсөлдөх оролдлого хийхэд хүргэжээ. 1996 онд Р.Мэрдокийн «Ньюз корперейшн» корпораци АНУ-д 24 цагийн турш мэдээлэл дамжуулдаг Fox News Channel кабелийн сувгийг оруулж ирсэн юм. Мөн «Майкрософт» болон «Женерал Электрик» корпорациуд хамтран 24 цагийн турш мэдээлэл өгдөг өөр нэг кабелийн телевизийн суваг – МSNВC-ийг байгуулжээ. Орчин үед кабелийн телевиз маш эрчимтэй хөгжиж байгаа бөгөөд Их Британийн ВСС World, BskyB, Eurosport, MTV Europa, Children's Channel, Паневропын телемэдээллийн Олон үндэстний Euronews, Германы Deutsche Welle сувгууд онцгой байр эзэлдэг. Манай оронд кабелийн телевиз өнгөрсөн зууны 90-ээд оны дунд үеэс ажиллаж эхэлсэн бөгөөд өнөөдөр хот, хөдөөд “Сансар”, Хийморь”, “Сүлжээ”, ЛХА, “Super vision” зэрэг 30 орчим кабелийн телевиз үйл ажиллагаа явуулж байна.

[[Ангилал:Телевизийн техник]]
[[Ангилал:АНУ-ын шинжлэх ухаан]]</text>
      <sha1>cejr8wkqlnhzk3wxgoab46f7oqsk5fd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Доголон Төмөр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19368</id>
    <revision>
      <id>874990</id>
      <parentid>871852</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:51:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44529" sha1="hnwisbm4lh6udmb7o1vropjckvaip3u" xml:space="preserve">{{short description|Түрэг-Монгол байлдан дагуулагч (1320-д–1405)}}
{{Инфобокс хаан
| name         = Төмөр
| full name    = Шужа-уд-дин Төмөр&lt;ref&gt;W. M. Thackston, ''A Century of Princes: Sources on Timurid History and Art'' (1989), х. 239&lt;/ref&gt;
| regnal name  = Шихаб-э-Киран Амир Төмөр Кургани&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Chann |first=Naindeep Singh |date=2008 |title=Intellectual Movements during Timuri and Safavid Periods (1500-1700 A.D.) |url=https://doi.org/10.1163/157338408x406182 |journal=Iran and the Caucasus |volume=12 |issue=2 |pages=413–415 |doi=10.1163/157338408x406182 |issn=1609-8498|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;
| title        = {{ubl|[[Бей|Бег]]|[[Султан]]&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|publisher=Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|year=1847|title=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|volume=9|page=377}}&lt;/ref&gt;|Гүрэгэн{{efn|Төмөр өөрийн засаглалыг хууль ёсны болгохын тулд [[Алтан ураг|Чингисийн]] удмын гүнжид гүрэгэн (орчуулбал 'хааны хүргэн') цолыг олгосон.{{sfn|Manz|1999|p=14}}}}|[[Гази]]&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;}}
| image        = Timur reconstruction03.jpg
| caption      = [[Михаил Герасимов]]ын үйлдсэн, Төмөрийн царайг гавлын яснаас сэргээсэн дүрс
| reign        = 1370 оны 4 сарын 9{{snd}}&lt;br /&gt;1405 оны 2 сарын 18
| coronation   = 1370 оны 4 сарын 9, [[Балх]]&lt;ref name=&quot;Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk p. 49&quot;&gt;''[[Мунтахаб-аль Лубаб]]'', [[Хафи Хан|Хафи Хан Низам-ул-Мулки]], I боть, х. 49. Лахорд хэвлэгдсэн, 1985&lt;/ref&gt;
| predecessor  = 
| successor    = [[Халиль Султан]]
| succession   = [[Төмөрийн улс]]ын [[эмир]]
| spouse       = [[Сарай Мүлк Ханум]]
| spouse-type  = Хатан
| spouses      = {{plainlist| 
* Чулпан мүлк ага
* Алжаз турхан ага
* Тукал хатан
* Дилшад ага
* Түмэн ага
}}
| spouses-type = Эхнэр
| issue        = {{plainlist|
* [[I Умар Шейх мирза]]
* [[Жахангир мирза (Төмөрийн ханхүү)|I Жахангир мирза]]
* [[Миран шах]]
* [[Шахрух]]
}}
| issue-link   = #Гэр бүл
| dynasty      = [[Төмөрийн династи|Төмөр]]
| father       = Амир Тарагай
| mother       = Тэкина хатан
| birth_date   = 1320-д он
| birth_place  = [[Шахрисабз|Кешийн]] ойр, [[Цагадайн улс]]
| death_date   = 1405 оны 2 сарын 17/18
| death_place  = [[Отрар]], [[Төмөрийн улс]]
| place of burial = [[Гүр-э Амир]], [[Самарканд]], Узбекистан
| religion     = [[Суннит Ислам]]
}}

'''Төмөр''' ([[Монгол бичиг]]: [[Файл:Temuer.png|15px]] ''Тэмүр''), мөн '''Доголон Төмөр''' ([[Перс хэл|Перс]]: تيمور لنگ ''Тимүр-э-ланг,'' 1326 оны 4-р сарын 8/9-нд Кеш (өнөөгийн [[Шахризабз]]) хотод төрсөн- 1405 оны 2-р сарын 18-нд [[Отрар (хот)|Отрар]] нас барсан) Төмөр бол [[Монгол]] гаралтай бөгөөд [[Барулас]] овогт харьяалагддаг.&lt;ref&gt;Товчхондоо, түүний ордны түүхч Шамигийн Ẓafar-nāma-д бичсэнээр Монгол Барлас овгийн гишүүн Тэмүр өөрийгөө Цагаадайн Монгол гэж тодорхойлсон байдаг. Түүгээр ч барахгүй бараг бүх үеийнхэн, тэр дундаа дайснууд нь түүнийг монгол хүн гэж үздэг байв. Иймд Төмөрийн монгол шинж чанар нь түүний Чингисийг дэмжсэн чиг хандлага, бодлогоос шалтгаалаагүй Монгол угсааны логик бүтээгдэхүүн гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Shami’s Ẓafar-nāma was presumably read aloud to Temür and approved by&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |title=1.Төмөр хааны үед (1371-1405) зарим зоос дээр монгол хэллэг үгэ ману ('бидний үг'; Доерфер, 1963, х. 17); 2. Төмөрийн ордонд монгол дуу эгшиглэв (Натанзи, Доерфер, 1963, х. 17); 3. 14-р зууны Персийн Монголын зарлиг, монгол нарийн бичгийн даргыг баталгаажуулсан (Doerfer and Herrmann, 1975a; Idem, 1975b; Hinz, 1954, p. 345); 4. Монгол-Перс хэлний үгсийн санг 15-р зууны сүүл үе хүртэл эмхэтгэсэн (Доерфер, 1963, х. 16); 5. ‘Ала-ад-Дин ‘Ата Малек Жовайни , Фазл-Аллах Рашид-ад-Дин нарын адилаар өмнөх бүтээлүүдэд олдоогүй шинэ монгол үгс (Доерфер, 1963, 16-р хуудас, Идем, 1959, Түүхийн 18-19-р хуудсыг үзнэ үү), Неам-ад-Дин Шами (1404 онд бичигдсэн), Моин-ад-Дин Натанзи (1412 онд бичигдсэн), 'Абд-Аллах Хафед-е Абру (1140, 1120-аад онд бичигдсэн хэд хэдэн бүтээл) зэрэг зохиолууд. ḤĀFEẒ-E ABRU ), ʿАбд-ал-Раззак Самарканди (1471 онд бичигдсэн). |url=https://www.iranicaonline.org/articles/mongols-loanwords |access-date=2025-03-22 |website=Encyclopaedia Iranica iranicaonline.org |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Питер Жексон Төмөрийг монголчуудын зан заншил, уламжлалыг хурц илэрхийлэгч гэж үздэг&quot; &quot;From Genghis Khan to Tamerlane: The Reawakening of Mongol Asia&quot;

&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Sabitov |first=Zhaxylyk M. |title=Барлас ( Их Могалуудын үр удам ) нь C2-F4002 (одны бөөгнөрөл) хаплогруппад багтдаг. C2-F4002 нь Барласын анхны дэд бүлэг байсан, учир нь энэ дэд бүлэг нь Монголын нутаг дэвсгэрээс гаралтай бусад Нирун овгуудад байдаг Сабитов Ж.М. Баймуханов Н.Б. Y-STR гаплотипы узбеков, уйгуров, таджиков, пуштунов, хазарейцев, моголов из базы данных Family Tree DNA//The Russian Journal of Genetic Genealogy. Volume 7, No 2 (2015). C.20-26. |url=https://www.academia.edu/17004570/%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%96_%D0%9C_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%9D_%D0%91_Y_STR_%D0%B3%D0%B0%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%8B_%D1%83%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D1%83%D0%B9%D0%B3%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%BF%D1%83%D1%88%D1%82%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D1%85%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B5%D0%B2_%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B8%D0%B7_%D0%B1%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_Family_Tree_DNA_The_Russian_Journal_of_Genetic_Genealogy_Volume_7_No_2_2015_C_20_26 |journal=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=van den Bent |first=Josephine |date=2016-05-03 |title=Трансоксани дахь Туркестан, Бухарад ( мā вара'ан-нахр ) Монгол ( могол ), татар ( татар ) нарын бүлэгт Төмөр хэмээх амир гарч ирэв.Зүүлт тайлбар 8 Тэр болон түүний ард түмэн Цагаадайн удам угсаатай.муголөөр Цагадайн уу гэдгийг мэдэхгүйч эхнийх нь илүү магадлалтай.Зүүлт тайлбар 9 “None of the Kings on Earth is Their Equal in ʿaṣabiyya”: The Mongols in Ibn Khaldūn's Works |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09503110.2016.1198535#d1e397 |journal=Al-Masāq |volume=28 |issue=2 |pages=171–186 |doi=10.1080/09503110.2016.1198535 |issn=0950-3110}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tamerlane |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803102017299 |access-date=2025-05-23 |website=Oxford Reference |language=en |doi=10.1093/oi/authority.20110803102017299}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Creating an image of Tamerlane |url=https://www.alumni.cam.ac.uk/festival/events/creating-an-image-of-tamerlane |access-date=2025-05-23 |website=Alumni |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250408210441/https://www.alumni.cam.ac.uk/festival/events/creating-an-image-of-tamerlane |archive-date=2025-04-08 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Чингис]] хааны үед [[Цагадай|Цагадай хааныг]] дагаад [[Дундад Ази|Дундад азид]] ирсэн [[Харачар|Харачар ноёны]] удмын Mонгол сурвалжит ноён, цэргийн жанжин, агуу байлдан дагуулагч юм. Тэрээр [[Мавереннахр|Мавереннахрт]] өөрийн улсыг байгуулсан ч, угсаа гарлын хувьд [[Алтан ураг|Алтан ургийн]] язгууртан биш учраас [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны [[Сүюргатмиш хаан|Сюрьгатмишь]], [[Махмуд султан (Цагадайн улс)|Махмуд]] нарыг хаанаар нь өргөмжилж, өөрөө [[эмир]] цолтойгоор төрийн эрхийг барьж байв. Төмөр [[Иран]], [[Сири]], [[Кавказ|Кавказын]], [[Алтан Орд]], [[Ойрх Дорнод]], [[Моголистан]], [[Энэтхэг]], [[Сибирь]] рүү довтолгоон үйлдэж газар нутгаа өргөтгөж байв. 1405 онд Төмөр [[Мин улс|Мин улсыг]] дайлахаар явж байхдаа [[Отрар (хот)|Отрар хотод]] нас баржээ. Тэрээр доголон хүн байснаас түүхэнд &quot;Доголон Төмөр&quot; гэж алдаршсан байна.

== Үндэс угсаа ба залуу нас ==
[[Файл:Behzad timur egyptian.jpg|thumb|Төмөр хааны цэрэг Египетийн мамлюк султаны цэргийг бут цохиж байгаа нь]]

Төмөр эмирийн угсаа гарлын хувьд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] дээд өвөг Мэнэн тудунаас&lt;ref&gt;Монголын нууц товчооны 1-р бүлэг&lt;/ref&gt; ([[Тумбинай сэцэн]]&lt;ref&gt;Судрын чуулганы 1-р боть&lt;/ref&gt;) салбарласан холын садан мөн. 1180-аад онд [[Барулас|Баруласын]] [[Суху сэцэн]], хөвүүн [[Харачар|Харачарын]] хамт ардаа дагуулж Чингис хаанд дагаар орсноор зүтгэж эхлэн, 1206 онд Харачар ноён мянгатын ноён болсон. [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт|Монголчууд Сартуулыг байлдан дагуулсны]] дараа [[Цагадай|Цагаадай ханд]] 4 мянгатын ноёныг хувьлан өгсөний нэг нь Харачар ноён. Харачар ноён нь 1244 он хүртэл [[Цагаадайн Улс|Цагаадайн улсад]] ханыг эзгүй үед хант улсын хэрэг, ханы ордыг захирах эрхтэй түмтийн ноёны эрхтэй байсан. Харачар ноёноос Төмөр эмирийг төрөх хүртэл 110 гаруй жилийн дотор барулас аймгийг Ижил, Айлангир, Бургул, Тарагай нарын ноёд угсаа залгамжилсаар Төмөрийн үе хүрсэн. Ингэж 110 жил Дундад Азид амьдарахдаа 1269 оноос түүний овог [[Талас голын хуралдай|Таласын хуралдайн]] шийдвэрээр [[Мавереннахр|Мавернахр]] руу шилжин суурьшиснаар их хэмжээгээр [[Түрэг|түрэгжихэд]] нөлөөлсөн.
Хүүхэд байхаасаа цэргийн хэрэгт амьдралаа зориулахаар шийдэж дасгал сургуулилт хийж 12 настайгаас эцгээ даган дайн байлдаанд оролцож эхэлжээ. Лалын шашныг шүтдэг байсан нь узбекүүдтэй тэмцэхэд багагүй үүрэг гүйцэтгэжээ.
Тэрээр 1336 онд [[Кеш хот|Кеш хотод]] Тарагай ноёны хөвүүн болж мэндэлсэн. 
Доголон Төмөрийн олон хүн захирах төдийгүй тэднийг эрхшээлдээ байлгах цэргийн авьяас чадвар нь аль залууд нь илэрчээ.

Чингис хаан нас барахаасаа өмнө эзэнт гүрний газар нутгийг хөвгүүддээ хувааж өгсөн. Хаан Кашгарын эргэн тойрон болон Трансоксианагийн ихэнх нутгийг хоёрдугаар хүү Цагаадад өгчээ.1294 онд Монголын эзэнт гүрэн задран унасны дараа эдгээр нутагт Цагадайн удмынхны захирч байсан улсыг Цагаадайн хаант улс гэж нэрлэжээ. Цагадайн улсын ноёдын дотор Тэнгризм буюу бөө мөргөлтөн олонх байсан. Гэсэн хэдий ч тэдний дунд буддын шашинтнууд ч байсан. Тармаширин лалын шашинтан болсны дараа Цагадайн улсын монголчуудын олонх исламжих болов. Тармаширин нь 1331-1334 оны хооронд хаанчилж, мусульман болсныхоо дараа Ала ад-Дин хэмээх нэрийг авсан бөгөөд лалын шашинд орсон анхны Цагадайн хаан юм. Энэ үед Трансоксианад аж төрж, хотын соёлд дасан зохицсон Цагадайн хаант улсын монгол, түрэг угсаатнууд өөрсдийгөө “Цагатайчууд” хэмээн нэрлэх болжээ. Шашин соёлоор исламжиж, хэлээрээ түрэгжсэн Цагаадайн ард түмнийг түүхчид Цагаадайчууд, хэрэглэж байсан хэлээ Цагаадай хэл гэж нэрлэх болсон.

Төмөр нь тухайн үед Цагадайн хаант улсын нутаг дэвсгэрт байсан [[Самарканд]] хот болон Бэлх хотын хооронд орших Кеш гэгддэг Шехр-и Шебз хотын хилийн Хока Илгар тосгонд төржээ. Шерефеддин Ал-и Йездигийн &quot;Зафернаме&quot; хэмээх бүтээлд Төмөрийн төрсөн өдрийг хулгана жил буюу 1336 оны 4-р сарын 12-ны Пүрэв гариг хэмээн тэмдэглэсэн байдаг. Домогт өгүүлснээр Төмөр нь алган дээрээ цус нөжтэй, хөгшин хүний ​​үс шиг цагаан үстэй төрсөн. Алган дээр нь цустай төрсөн нь цаг хугацааны эзэн болсны шинж бөгөөд ирээдүйд их цус урсгана гэж тайлбарладаг.{{citation needed}}
Төмөр дараа жилүүдэд Сахипкыран цолыг Цихангир цолтой хамт ашигласан. Үсний цайрсан байдал нь бага насандаа боловсорч гүйцсэнийг илтгэдэг.

Төмөрийг төрөх үед Барласын бүрэлдэхүүнд бөө мөргөл, буддын шашин шүтдэг хүмүүс, мөн Исламын шашин шүтдэг байсан. Үүний зэрэгцээ эдгээр эрчимтэй ард түмний хөдөлгөөнүүд нь ард түмэнд соёлын нөлөө үзүүлж, бие биедээ холилдоход хүргэсэн. Үүний нэг үр дагавар нь монгол овог болох Барласууд монгол хэлнээс гадна перс хэлний хүчтэй нөлөөнд автсан уйгур гаралтай түрэг хэлний цагаатай хэлийг ашигласан байна. Төмөрийн удам угсаа Европын түүхчдийн дунд маргаантай байдаг. Төмөртэй ярилцаж, ганцаарчилсан яриа өрнүүлсэн түүхч [[Ибн Халдун]] номондоо Төмөрийг турк хүн гэж тодорхойлсон байдаг. Самарканд руу Төмөрийн ордонд элчин сайдаар очсон Испанийн язгууртан Руй Гонзалес Де Клавихо &quot;Тимурын амьдрал ба Кадизаас Самарканд хүртэлх аялал&quot; номондоо Төмөр бол Турк цагаачдын гарал үүсэлтэй, язгууртнуудаараа бахархдаг язгууртан үеийнх гэж тэмдэглэжээ. тэдний удам угсаа. Ричард Буллиет Барлассыг монгол шашинтай ямар ч холбоогүй гэж байгаа бол Рене Гроуссет Төмөрийн удам угсаа нь түүний үед бичсэн номондоо Чингисийн үндэстэй гэж тэмдэглэсэн бол Монгол шашинтай ямар ч холбоогүй бөгөөд Төмөрийг Турк байсан гэж үздэг. Зеки Велиди Тоганы хэлснээр бол Чингис хаан турк тул Чингистэй нэг язгуур угсаатай учраас Төмөр ч бас Турк юм. Францын туркологич Жан-Пол Ру Төмөрийг Түрэгжсэн Монгол байсан гэж үздэг. Туркийн Төмөрийн түүхийн тэргүүлэх хүмүүсийн нэг проф. Доктор. Исмаил Ака &quot;Төмөр ба түүний төр&quot; хэмээх бүтээлдээ Төмөр, Чингис хоёр нэг удам угсаатан байсан гэж бичсэн боловч Түрэг, Монгол уу гэдгийг юу ч хэлээгүй. Түүнийхээр бол Төмөрийн анхны гэрлэлт болон эгч дүүсийнхээ гэрлэлт нь түүний удам угсаа жирийн нэгэн газар холбоогүй байсныг харуулж байна. Проф. Доктор. Хайруниса Алан &quot;Тал нутгаас Еден цэцэрлэг хүртэлх Тимуридууд&quot; хэмээх бүтээлдээ Төмөр, Чингис хоёрын алс холын өвөг дээдэс нэг гэдгийг тэмдэглэжээ. Гэвч Исмаил Ака шиг Төмөрийг Түрэг, Монгол гэж юу ч хэлдэггүй.

== Эрх мэдлийн төлөөх өрсөлдөөн ==
[[Файл:Teymur.jpg|thumb|Самаркандад Төмөр хааны хийсэн найр]]
Эрх мэдлийн төлөө тэмцэлд зориг шулуудан боссон Доголон Төмөр туркмен омгуудын морин цэрэг захирч '''Балх''' омгийн захирагч, түүнчлэн [[Самарканд|Самаркандын]] [[эмир Хуссейн]] нартай цэргийн холбоо байгуулж голдуу узбек иргэдээс бүрдсэн [[Төглөгтөмөр]], түүний хүү [[Ильяс хожа|Ильяс Хожа]] нартай дайтаж төдөлгүй саяхны холбоотон Самаркандын эмир Хусейнд дайн зарлав.

Удсангүй Дундад Азийн томоохон хотуудын нэг болох Самарканд хотыг эзэлж нийтдээ 100 мянга орчим цэрэгтэйгээс 80 мянга орчим нь хот, цайз хамгаалдаг Төглөгтөмөр ханы эсрэг байлдааны ажиллагааг идэвхжүүлж дайн, байлдаанд хатуужсан хоёр мянган морин цэргээ удирдаж Төглөгтөмөр ханы цэрэгт хэд хэдэн удаа цохилт өгч 1370 онд Сырдарья мөрний нөгөө эрэг хүртэл элдэн хөөжээ.

Энэ үеэс хойш Доголон Төмөр дайн, байлдаан хийхдээ хүний санаанд багтамгүй арга заль хэрэглэдэг болжээ.

Тэрбээр [[Төглөгтөмөр|Төглөгтөмөр ханы]] цэргийг удирдаж байгаа хүү [[Ильяс хожа|Ильяс Хожагийн]] нэрийн өмнөөс цайзуудын захирагч нарт хариуцсан цайзаасаа цэргээ авч Сырдарья мөрний цаад эрэгт гарах хуурамч тушаал өгч цайзуудыг эзгүйрсэн хойно нь бүгдийг нь дараалан булаан авчээ.

=== Эмир болсон нь ===
1370 онд монголын олон аймаг, овгийн баян, язгууртан ноёд хуралдай хийж Чингис хааны удмын [[Хабул шах|Кабул Шах Агланыг]] ханаар сонгосныг Доголон Төмөр хvлээн зөвшөөрсөнгүй.

Цэргийн хүчээ монголчуудаар бэхжүүлж мөн онд [[Амударья]], [[Сырдарья]] мөрнүүдийн хооронд орших Мавераннахр мужийн эмирээр өөрийгөө өргөмжилж Самарканд хотыг нийслэлээр зарлаж нүүдэлчин омгуудын язгууртнууд, лалын шашны дээд лам нарын дэмжлэгтэйгээр Чингис хааны үр садын нэрийн өмнөөс бүх эрх мэдлийг гартаа төвлөрүүлжээ.

== Цэргийн шинэчлэлт ==
Газар нутгаа тэлэх байлдан дагуулалт хийхээр төлөвлөж юуны өмнө армийн зохион байгуулалтыг боловсронгуй болгохдоо монголчуудын байлдааны туршлага, баримталж байсан арга тактикийг их судалжээ.

Доголон Төмөр чин үнэнч, байлдах ур чадвар төгс 313 дайчдынхаа хамт эрх мэдлийн төлөө тэмцлийг эхэлж тэд нар дотроос 10-г нь аравтын дарга, 100-г нь зуутын дарга, сүүлчийн 100 хүнийг мянгатын даргаар томилж бусдыг нь шадар жанжнаа болгожээ.

Аравтын дарга нарыг цэргүүдээр сонгуулж зуут, мянгатын дарга нарыг биечлэн тохоож &quot;Ташуур, бороохойноос захирах нэр хүнд, хувийн үлгэр жишээч байдал тун чухал&quot; гэж тэднийг сургамжилж байв.

Аравт, зуут, мянгатын цэргүүд нь морины өнгө зүс, өмсөж байгаа хуяг дуулга, туг, хувцасны өнгөөрөө хоорондоо ялгагдаж байв.
[[Файл:Ensemble Shakhi Zinda (2).JPG|thumb|Самаркандад байдаг Төмөр хааны эгчийн бунхан]]
Чингис, Бат зэрэг хаадаас ялгаатай нь Доголон Төмөр цэргүүддээ дайны олз хувааж өгдөг байсан төдийгүй тогтмол цалин олгодог байжээ.

Жагсаалын цэрэгт 2-4 морь олгоно, гэхдээ урамшуулын хэмжээг цэргийн албаны амжилтыг нь харгалзан хүртээнэ. Түүнээс гадна байлдаанд үзүүлсэн гавьяаг нь үнэлж жагсаалын өмнө сайшаах, цалинг нь нэмэх, үнэт бэлэг, үнэт зэвсэг олгох, албан тушаал дэвшүүлэх, '''Баатар, Эрэмгий зоригт''' гэх зэрэг цол чимгээр урамшуулдаг байжээ. Тэрчилэн алдаа гаргавал цалинг нь багасгах зэрэг шийтгэл мөн ногдуулдаг байсныг нь дурдах нь зүйтэй.

Доголон Төмөр армийнхаа гол цөм болох морин цэргийг хөнгөн, хүнд гэж хувааж хөнгөн морин цэрэг нь нум, 18-20 сум, сумны 10 зэв, сvх, хөрөө, шөвөг, зүү, бугуйл, ундны усны хүүдий, морьтой байх хийгээд 19 хөнгөн морин цэрэг аяны үед нэг морин тэргэнд эд зүйлсээ ачиж явна.

'''Торгон хүнд морин цэрэг''' нь дуулга, төмөр хуяг, илд, нум сум, хоёр морьтой байна.

Таван хүнд морин цэрэг дайн байлдааны үед нэг тэргэнд жад, сэлэм, бороохой зэрэг эд зvйлсээ ачиж явдаг байна.

Түүнээс гадна отолт, бүслэлт хийх, уулархаг газарт байлдааны ажиллагаа явуулах зориулалт бүхий тус бүр нь гучин сум бүхий нумтай хөнгөн морин цэрэг бас байжээ.

Доголон Төмөр эмир туршлагатай цэргийн даргын хувьд найдвартай хамгаалалтад онцгой анхаардаг, морин цэрэг дайралт хийхэд тохиромжтой, билчээр сайтай, ундны усны эх булаг сайтай газрыг зориуд сонгож тулалдаан хийдэг байв.

Цэргээ байлдааны журамд байрлуулахдаа, сум тавихад наранд нүд гялбахгvй байхаар зохицуулж нөөцөнд ихээхэн цэрэг үлдээдэг байжээ.

Байлдааныг хөнгөн морин цэрэг эхэлж дайсан руу суман мөндөр буулгасны дараа морин цэрэг дараалан дайралт хийж эцэст нь нөөцөө оруулна, &quot;Арав дахь дайралт ялалт авчирна&quot; гэсэн зарчмыг тэрээр баримталдаг байв.

== Аян дайн ==
Доголон Төмөр эмир байлдан дагуулалтаа 1371 онд эхэлж 1380 он гэхэд есөн удаагийн аян дайнаар узбек иргэд оршин суудаг, өнөөгийн Афганистаны дийлэнх нутаг дэвсгэрийг эзлэн эрхшээлдээ оруулжээ.

=== Делийн султант улсыг дайлсан нь ===
1398 онд Энэтхэгт нэвтэрч энэтхэгчүүд ялагдашгvй гэж үзэж байсан Мератх хотыг бүсэлж газар доогуур нүх ухаж эхлэсэн нь удаашрахад залгамал шат ашиглан хотод нэвтэрч бүх иргэнийг нь хядсаны дараа цайзын хэрмийг нураав.

[[Ганга мөрөн|Ганга мөрний]] эрэг дээр болсон нэгэн тулалдаанд монголчууд морьтойгоо усанд орж энэтхэгийн усан онгоцууд руу дайрч нум сумаар усан цэргүүдийг алж 48 голын завь, усан онгоцыг нь булаан авчээ.

1398 оны сүүлчээр эсэргүүцэл үзүүлсэн энэтхэгийн Дели хотод дөхөн очиж Махмуд Туклакийн удирдсан цэргийг бут ниргэж хүн ам олонтой, баян хотыг оргүй тонон дээрэмдэж тээвэрлэж болох эд зүйлсийг нь Самарканд руу илгээж бvх байшин барилгыг нь нурааж газрын хөрстэй тэгшилжээ. [[Дели]] хотынхон дараа нь нэг зуун жил хөдөлмөрлөж байж сая нэг хотоо сэргээн босгож чадсан гэдэг.

1398 онд Панипат хотын дэргэд болсон тулалдаанд олзлогдсон зуун мянган энэтхэгийн цэргийг цөмийг нь алж цэргүүдийн толгойгоор овоо босгож байсан гэдэг.

=== Ойрхи дорнод дахь аян дайн ===
Доголон Төмөр 1400 онд Сири улс руу аян дайнд мордохдоо, урьд нь эзлэсэн байсан [[Месопотами|Месопотамийн]] нутгаар дайрч [[Алеппо]] (өнөөгийн Халеб хот) хотын ойролцоо хийсэн тулалдаанд сирийн эмирууд удирдсан туркийн цэргийг тэгш талд ялж дараа нь хот-цайзыг эзэлж мөн л үнсэн товрог болгосрн байна. 

Сирийн нийслэл [[Дамаск]] хотыг 1401 оны 1-р сарын 25-нд эзэлж үнэтэй цайтай бүхнийг нь нийслэл Самарканд хот руу зөөж амьд үлдсэн хорин мянга орчим иргэдийг нь хядаж байжээ.

Сирийг эзлэсний дараа туркийн эсрэг дайн эхэлж хилийн Кемак цайз, Сивас хотыг эзэлж Туркийн нэгдүгээр Баязид султанаас энхийн хэлэлцээ хийлгэхээр элч ирүүлэхэд тэднийг айлгах зорилгоор 800 мянган цэргийнхээ жагсаалыг харуулж байв.

Удалгүй Кизил-Ирмак голыг гаталж нийслэл Анкара хотыг бүслэн авчээ. 1402 оны 6-р сарын 20-ны өдөр Ангора хотын хажууд болсон 300 мянган цэрэг, Энэтхэгээс авчирсан 32 байлдааны заантай монголын цэрэг туркийн талын хөлсний татар, серби болон Османы эзэнт гүрний олон ард түмний төлөөлөгчдөөс бүрдсэн 200 мянган цэрэгтэй тулж дайсны хоёр жигүүр рүү хийсэн морин цэргийн дайралт, тэрчлэн 18 мянган татаруудыг урвуулан авснаар ялалт байгуулжээ.

Дараа нь тэнгисийн эргийн Смирна хотыг эзэлж Дундад Ази руу хөлгийн жолоо залахдаа зам зуур Гүржийг байлдан дагуулжээ.

Үүний дараа хөрш орших орнууд нь байлдан дагуулалтаас нь эмээж эрхшээлд нь орсноо мэдэгдэж ихээхэн татвар төлбөр өгдөг болжээ.

Тухайлбал 1404 онд Египетийн султан, Византийн эзэнт гүрний Иоанн хаан Доголон Төмөр эмирт асар их бэлэг ирүүлж байв.

Чингис хааны цэргийн байгуулалтын уламжлалыг үргэлжлүүлж асар их цэргээ чадамгай удирдаж байснаар аугаа их байлдан дагуулагч Доголон Төмөр том эзэнт гүрэн байгуулж чадсан юм.

Хятад руу аян дайн хийхээр бэлтгэж байхдаа 1405 онд өөд болж гэрээслэл ёсоор нь эзэнт гүрний нутаг дэвсгэрийг нь хуваан авсан хөвгүүд нь хоорондоо дайтаж амьд үлдсэн цорын ганц залгамжлагч Шахрух нь 1420 онд Самарканд хотод эмирээр заларчээ.

=== Алтан ордны улсын эсрэг хийсэн аян дайн ===
Доголон Төмөр 1376 онд Чингис хааны удмын [[Тохтамыш]] жанжинд [[Алтан Орд|Алтан Ордны]] улсын хаан болоход нь цэргийн туслалцаа үзүүлсэн ч цаадахь нь хожмоо ачийг нь бачаар хариулж их хор учруулсан ажээ.

Нийслэл [[Самарканд]] хотоо үнэт эрдэнэсээр дүүргэж эзлэн түрэмгийлсэн орнуудаас нийтдээ 150 мянга гаруй уран гартан авчирч гоёмсог ордон харш бариулж тэдгээрийг монголын цэргийн байлдан дагуулалтыг харуулсан зургаар чимэглүүлдэг байв.

1386 онд Кавказ руу дайн хийж Тифлис хотын ойролцоо болсон тулалдаанд гүржийн цэргийг бут ниргэн нийслэл хотыг нь түйвээж хөрш орших Арменийг явуут эзлэжээ.

1388 онд [[Хорезмийн хаант улс]] ширүүн эсэргүүцэл үзүүлсэн ч монголын морин цэргийн удаа дараагийн дайралтыг тэссэнгүй, удсангүй бууж өгчээ.

Гэвч Доголон Төмөр бууж өгснийг нь эс харгалзан нийслэл Ургенч хотынх нь бүх оршин суугчдыг хүйс тэмтэрсэн юм.
Энэ үед Жейхун (Амудырья) мөрний эрэг дагуух бүх нутаг '''Памирийн уулнаас''' [[Арал тэнгис|Аралын тэнгис]] хүртлэх нутгийг Доголон Төмөр эмир эрхшээлдээ оруулсан байв.

1389 онд [[Балхаш|Балхаш нуурын]] урд талын [[Долоон ус]], өнөөгийн [[Казахстан|Казахстаны]] өмнөд нутаг руу аян хийж дараа нь Персийн эзэнт гүрний нутаг руу хөлгийн жолоог залах үед нь Алтан Ордны улсын Тохтамыш хаан эмирийн нутагт халдаж хойд нутгийг нь түйвээж байгаа тухай мэдээ авч нийслэл Самарканд хотдоо буцан ирж томоохон дайнд бэлтгэж эхлэжээ.

Доголон Төмөр эмир Алтан Ордны улс руу 1389,1391,1394-1395 онуудад нийтдээ гурван удаа аян дайн хийж тухай бүр нар төөнөсөн хээр талаар 2500 километр зам туулж байв. Харин сүүлчийн удаа Каспийн тэнгисийн баруун эрэг дагуу Азербайжаний нутаг, Дербент цайзаар дайрч явжээ.

1391 оны долоодугаар сард Кергель нуурын дэргэд болсон шийдвэрлэх тулалдаанд хоёр талаас тус бүр 300 мянга орчим цэрэг оролцож Доголон Төмөр эмирийн цэрэг ялж Алтан Ордны улсын нийслэл Сарай хотыг эзлэн түйвээсэн ч тус орны нутгийг эрхшээлдээ авсангvй, нутаг буцжээ.

1395 онд Алтан Ордны улсыг дахин түйвээсний дараа оросын нутагт хүрч хилийн Елец хот-цайзыг эзэлж тvймэрдсэний дараа яагаад ч юм буцан явжээ.

=== Персийн эсрэг дайлсан нь ===
1392-1398 онуудад Перс, хөрш орших Кавказын чанадахь нутгийг түрэмгийлэхдээ 1394 онд Патила хотын ойролцоо Персийн Мансур шахын их цэрэгтэй томоохон байлдаан хийж дайсны хориглолтын төв хэсэг рvv морин цэргийн дайралт хийсэн нь бүтэлгүйтэж нөөцөнд байсан хүнд морин цэргээ тулалдаанд оруулж байж сая нэг дийлжээ.

Энэ ялалтын үр дүнд Персийн эзэнт гүрнийг бүрэн эрхшээлдээ оруулжээ. Персийн зарим хот, мужид монголчуудын эсрэг гурван удаа томоохон бослого гаргахад тухай бvр зэвсгийн хvчээр дарж хот, сууринг нь тvймэрдэж оршин суугчдыг нь толгой дараалан хvйс тэмтэрч байжээ.

== Нас барсан нь==
Төмөр хаан Хятадын Мин улс өөрийг нь дагаар орохыг шаардсан захиа хүлээн авсны дараа 1405 онд Хятадтай дайтахаар зүүн тийш цэрэглэн хөдлөх замдаа өвчний улмаас нас баржээ. Тэр Монголын [[Өлзийтөмөр хаан]]тай холбоотой байж Мин улсыг эзэлж урьдын [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] сэргээхийг зорьж байжээ. 

== Шарилыг судалсан нь ==
[[Сталин]]ы тушаалаар 1941 оны 6-р сарын 19-нд Зөвлөлтийн алдарт хүн судлаач Михаил Герасимов тэргүүтэй эрдэмтэд Самаркандад байрлах түүний бунхныг нээж, судалжээ. Төмөр хааны цогцсыг судлаад 173 см нуруутай, өргөн мөртэй хүн байсныг тогтоожээ. Түүнийг амьд ахуй үед 173 см нь өндөрт ордог байсан байна. Мөн шинжилгээгээр баруун гарандаа олон тооны шархтай байсныг илрүүлсэн бөгөөд баруун өвдөг нь бяцарсан байдалтай байсан байна. Энэ нь түүнийг доголоход хүргэж, &quot;Доголон&quot; Төмөр нэртэй болоход нь нөлөөлсөн болов уу гэж эрдэмтэд үзэв. Хүн судлаач М.М.Герасимов түүний төрхийг судлан Монголоид голдуу, Кавказоид холилдсон төрхтэй байсныг тогтоож, эш дүрийг нь хийсэн байна. 

Төмөр хааны бунхан &quot;Намайг мөнхийн нойрноос сэрэхэд дэлхий чичирнэ&quot; гэсэн бичигтэй байсан гэдэг. Мөн Герасимов шарилыг судлах явцдаа авсан дотор нь &quot;Хэн миний бунхныг нээнэ, тэр гай зовлонд унана&quot; гэсэн бичээс олсон байдаг байна. Энэхүү бичээсүүдийг үл тоон Герасимовын багийнхан судалгаагаа эхэлсэн байна. Зарим хүмүүсийн яриагаар энэ хараал биелж, судалгаа эхэлснээс гурав хоногийн дараа Нацист Германы арми Барбаросса төлөвлөгөөгөөр ЗХУ руу дайрч, аугаа эх орны дайн эхэлж, 1942 оны 11-р сард Төмөр хааны шарилыг Исламын шашны ёсоор дахин оршуулснаар Улаан Арми Сталинградад ялалт байгуулж чадсан гэж үздэг.

== Гэр бүл ==

=== Хатад татвар ===
# Түрмиш ага, [[Барлас|Барласын]] эмир Жагугийн охин 
# Алжаз турхан ага, 1357 онд гэрлэсэн. Эмир Машлахын охин.
# [[Сарай Мүлк Ханум]], 1367 онд гэрлэсэн. [[Эмир Хуссейн]] ханы эхнэр, [[Казань хан|Казан хааны]] охин.
# Дилшад ага, 1374 онд гэрлэсэн. Шамс эддин ба Бужан ага нарын охин.
# Түмэн ага, 1377 онд гэрлэсэн. эмир Муса ба Арзу мүлк ага нарын охин.
# Чулпан мүлк ага, Жетагийн Хажи бейн охин.
# Тугай ханум, 1395 онд гэрлэсэн. [[Моголистан|Моголистаны]] [[Хизр хожа|Хизр хожа Аглен хааны]] охин.
# Толун ага, [[Умар Шейх Мирза|Умар Шейх Мирзаг]] төрүүлсэн.
# Мэнли ага, [[Миран шах|Миран шахыг]] төрүүлсэн.
# Тогай турхан ага, [[Шахрух мирза|Шахрух мирзаг]] төрүүлсэн.

=== Хөвгүүд ===
# [[Жахангир мирза]], Түрмиш агагийн хүү
# [[Умар Шейх мирза]], Толун агагийн хүү
# [[Миран шах]], Менли агагийн хүү
# [[Шахрух мирза]], Тугай турхан агагийн хүү
# [[Халил султан]], Сарай мүлк ханумын хүү

=== Охид ===
# '''Акиа бэхи''', эмир Мусагийн хүү, Муххаммад бейтэй суусан.
# '''Султан бахт бэхүм''', эхлээд Муххаммед Мирекетэй суусан. 2 дахь удаад 1389 онд Сулиман шахтай суусан. Алжаз турхан агагаас төрсөн.
# Нэр тодорхойгүй, Сулейман мирзатай суусан.
# Нэр тодорхойгүй, Кумалеза мирзатай суусан.

== Зургийн цомог ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Empire of Timur and his Campaigns.png|Төмөрийн байлдан дагуулалт
Файл:Timurlanes Mausoleum (3915222044).jpg|Төмөрийн бунхан
Файл:Timurlanes Mausalem (3915224818).jpg|Бунханы дотор тал
Файл:Timurlane's Lineage.jpg|Төмөрийн удам
Файл:Chlebowski-Bajazyt w niewoli.jpg|Төмөр эмир, туркийн Баязид султаныг олзолсон нь
Файл:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|Төмөрийн үеийн зоос
&lt;/gallery&gt;

== Эшлэл ==
{{DEFAULTSORT:Төмөр, Доголон}}
[[Ангилал:Доголон Төмөр| ]]
[[Ангилал:Эмир]]
[[Ангилал:Төмөрийн улс]]
[[Ангилал:Зэвсэгт хүчний хүн]]
[[Ангилал:1336 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1405 онд өнгөрсөн]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>hnwisbm4lh6udmb7o1vropjckvaip3u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874991</id>
      <parentid>874990</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:52:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44529" sha1="qu2ddm3xohhocq6u4a9ipw89qy9f6ci" xml:space="preserve">{{short description|Түрэг-Монгол байлдан дагуулагч (1320-д–1405)}}
{{Инфобокс хаан
| name         = Төмөр
| full name    = Шужа-уд-дин Төмөр&lt;ref&gt;W. M. Thackston, ''A Century of Princes: Sources on Timurid History and Art'' (1989), х. 239&lt;/ref&gt;
| regnal name  = Шихаб-э-Киран Амир Төмөр Кургани&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Chann |first=Naindeep Singh |date=2008 |title=Intellectual Movements during Timuri and Safavid Periods (1500-1700 A.D.) |url=https://doi.org/10.1163/157338408x406182 |journal=Iran and the Caucasus |volume=12 |issue=2 |pages=413–415 |doi=10.1163/157338408x406182 |issn=1609-8498|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;
| title        = {{ubl|[[Бей|Бег]]|[[Султан]]&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|publisher=Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|year=1847|title=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|volume=9|page=377}}&lt;/ref&gt;|Гүрэгэн{{efn|Төмөр өөрийн засаглалыг хууль ёсны болгохын тулд [[Алтан ураг|Чингисийн]] удмын гүнжид гүрэгэн (орчуулбал 'хааны хүргэн') цолыг олгосон.{{sfn|Manz|1999|p=14}}}}|[[Гази]]&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;}}
| image        = Timur reconstruction03.jpg
| caption      = [[Михаил Герасимов]]ын үйлдсэн, Төмөрийн царайг гавлын яснаас сэргээсэн дүрс
| reign        = 1370 оны 4 сарын 9{{snd}}&lt;br /&gt;1405 оны 2 сарын 18
| coronation   = 1370 оны 4 сарын 9, [[Балх]]&lt;ref name=&quot;Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk p. 49&quot;&gt;''[[Мунтахаб-аль Лубаб]]'', [[Хафи Хан|Хафи Хан Низам-ул-Мулки]], I боть, х. 49. Лахорд хэвлэгдсэн, 1985&lt;/ref&gt;
| predecessor  = 
| successor    = [[Халиль Султан]]
| succession   = [[Төмөрийн улс]]ын [[эмир]]
| spouse       = [[Сарай Мүлк Ханум]]
| spouse-type  = Хатан
| spouses      = {{plainlist| 
* Чулпан мүлк ага
* Алжаз турхан ага
* Тукал хатан
* Дилшад ага
* Түмэн ага
}}
| spouses-type = Эхнэр
| issue        = {{plainlist|
* [[I Умар Шейх мирза]]
* [[Жахангир мирза (Төмөрийн ханхүү)|I Жахангир мирза]]
* [[Миран шах]]
* [[Шахрух]]
}}
| issue-link   = #Гэр бүл
| dynasty      = [[Төмөрийн династи|Төмөр]]
| father       = Амир Тарагай
| mother       = Тэкина хатан
| birth_date   = 1320-д он
| birth_place  = [[Шахрисабз|Кешийн]] ойр, [[Цагадайн улс]]
| death_date   = 1405 оны 2 сарын 17/18
| death_place  = [[Отрар]], [[Төмөрийн улс]]
| place of burial = [[Гүр-э Амир]], [[Самарканд]], Узбекистан
| religion     = [[Суннит Ислам]]
}}

'''Төмөр''' ([[Монгол бичиг]]: [[Файл:Temuer.png|15px]] ''Тэмүр''), мөн '''Доголон Төмөр''' ([[Перс хэл|Перс]]: تيمور لنگ ''Тимүр-э-ланг,'' 1326 оны 4-р сарын 8/9-нд Кеш (өнөөгийн [[Шахрисабз]]) хотод төрсөн- 1405 оны 2-р сарын 18-нд [[Отрар (хот)|Отрар]] нас барсан) Төмөр бол [[Монгол]] гаралтай бөгөөд [[Барулас]] овогт харьяалагддаг.&lt;ref&gt;Товчхондоо, түүний ордны түүхч Шамигийн Ẓafar-nāma-д бичсэнээр Монгол Барлас овгийн гишүүн Тэмүр өөрийгөө Цагаадайн Монгол гэж тодорхойлсон байдаг. Түүгээр ч барахгүй бараг бүх үеийнхэн, тэр дундаа дайснууд нь түүнийг монгол хүн гэж үздэг байв. Иймд Төмөрийн монгол шинж чанар нь түүний Чингисийг дэмжсэн чиг хандлага, бодлогоос шалтгаалаагүй Монгол угсааны логик бүтээгдэхүүн гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Shami’s Ẓafar-nāma was presumably read aloud to Temür and approved by&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |title=1.Төмөр хааны үед (1371-1405) зарим зоос дээр монгол хэллэг үгэ ману ('бидний үг'; Доерфер, 1963, х. 17); 2. Төмөрийн ордонд монгол дуу эгшиглэв (Натанзи, Доерфер, 1963, х. 17); 3. 14-р зууны Персийн Монголын зарлиг, монгол нарийн бичгийн даргыг баталгаажуулсан (Doerfer and Herrmann, 1975a; Idem, 1975b; Hinz, 1954, p. 345); 4. Монгол-Перс хэлний үгсийн санг 15-р зууны сүүл үе хүртэл эмхэтгэсэн (Доерфер, 1963, х. 16); 5. ‘Ала-ад-Дин ‘Ата Малек Жовайни , Фазл-Аллах Рашид-ад-Дин нарын адилаар өмнөх бүтээлүүдэд олдоогүй шинэ монгол үгс (Доерфер, 1963, 16-р хуудас, Идем, 1959, Түүхийн 18-19-р хуудсыг үзнэ үү), Неам-ад-Дин Шами (1404 онд бичигдсэн), Моин-ад-Дин Натанзи (1412 онд бичигдсэн), 'Абд-Аллах Хафед-е Абру (1140, 1120-аад онд бичигдсэн хэд хэдэн бүтээл) зэрэг зохиолууд. ḤĀFEẒ-E ABRU ), ʿАбд-ал-Раззак Самарканди (1471 онд бичигдсэн). |url=https://www.iranicaonline.org/articles/mongols-loanwords |access-date=2025-03-22 |website=Encyclopaedia Iranica iranicaonline.org |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Питер Жексон Төмөрийг монголчуудын зан заншил, уламжлалыг хурц илэрхийлэгч гэж үздэг&quot; &quot;From Genghis Khan to Tamerlane: The Reawakening of Mongol Asia&quot;

&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Sabitov |first=Zhaxylyk M. |title=Барлас ( Их Могалуудын үр удам ) нь C2-F4002 (одны бөөгнөрөл) хаплогруппад багтдаг. C2-F4002 нь Барласын анхны дэд бүлэг байсан, учир нь энэ дэд бүлэг нь Монголын нутаг дэвсгэрээс гаралтай бусад Нирун овгуудад байдаг Сабитов Ж.М. Баймуханов Н.Б. Y-STR гаплотипы узбеков, уйгуров, таджиков, пуштунов, хазарейцев, моголов из базы данных Family Tree DNA//The Russian Journal of Genetic Genealogy. Volume 7, No 2 (2015). C.20-26. |url=https://www.academia.edu/17004570/%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%96_%D0%9C_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%9D_%D0%91_Y_STR_%D0%B3%D0%B0%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%8B_%D1%83%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D1%83%D0%B9%D0%B3%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%BF%D1%83%D1%88%D1%82%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D1%85%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B5%D0%B2_%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B8%D0%B7_%D0%B1%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_Family_Tree_DNA_The_Russian_Journal_of_Genetic_Genealogy_Volume_7_No_2_2015_C_20_26 |journal=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=van den Bent |first=Josephine |date=2016-05-03 |title=Трансоксани дахь Туркестан, Бухарад ( мā вара'ан-нахр ) Монгол ( могол ), татар ( татар ) нарын бүлэгт Төмөр хэмээх амир гарч ирэв.Зүүлт тайлбар 8 Тэр болон түүний ард түмэн Цагаадайн удам угсаатай.муголөөр Цагадайн уу гэдгийг мэдэхгүйч эхнийх нь илүү магадлалтай.Зүүлт тайлбар 9 “None of the Kings on Earth is Their Equal in ʿaṣabiyya”: The Mongols in Ibn Khaldūn's Works |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09503110.2016.1198535#d1e397 |journal=Al-Masāq |volume=28 |issue=2 |pages=171–186 |doi=10.1080/09503110.2016.1198535 |issn=0950-3110}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tamerlane |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803102017299 |access-date=2025-05-23 |website=Oxford Reference |language=en |doi=10.1093/oi/authority.20110803102017299}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Creating an image of Tamerlane |url=https://www.alumni.cam.ac.uk/festival/events/creating-an-image-of-tamerlane |access-date=2025-05-23 |website=Alumni |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250408210441/https://www.alumni.cam.ac.uk/festival/events/creating-an-image-of-tamerlane |archive-date=2025-04-08 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Чингис]] хааны үед [[Цагадай|Цагадай хааныг]] дагаад [[Дундад Ази|Дундад азид]] ирсэн [[Харачар|Харачар ноёны]] удмын Mонгол сурвалжит ноён, цэргийн жанжин, агуу байлдан дагуулагч юм. Тэрээр [[Мавереннахр|Мавереннахрт]] өөрийн улсыг байгуулсан ч, угсаа гарлын хувьд [[Алтан ураг|Алтан ургийн]] язгууртан биш учраас [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны [[Сүюргатмиш хаан|Сюрьгатмишь]], [[Махмуд султан (Цагадайн улс)|Махмуд]] нарыг хаанаар нь өргөмжилж, өөрөө [[эмир]] цолтойгоор төрийн эрхийг барьж байв. Төмөр [[Иран]], [[Сири]], [[Кавказ|Кавказын]], [[Алтан Орд]], [[Ойрх Дорнод]], [[Моголистан]], [[Энэтхэг]], [[Сибирь]] рүү довтолгоон үйлдэж газар нутгаа өргөтгөж байв. 1405 онд Төмөр [[Мин улс|Мин улсыг]] дайлахаар явж байхдаа [[Отрар (хот)|Отрар хотод]] нас баржээ. Тэрээр доголон хүн байснаас түүхэнд &quot;Доголон Төмөр&quot; гэж алдаршсан байна.

== Үндэс угсаа ба залуу нас ==
[[Файл:Behzad timur egyptian.jpg|thumb|Төмөр хааны цэрэг Египетийн мамлюк султаны цэргийг бут цохиж байгаа нь]]

Төмөр эмирийн угсаа гарлын хувьд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] дээд өвөг Мэнэн тудунаас&lt;ref&gt;Монголын нууц товчооны 1-р бүлэг&lt;/ref&gt; ([[Тумбинай сэцэн]]&lt;ref&gt;Судрын чуулганы 1-р боть&lt;/ref&gt;) салбарласан холын садан мөн. 1180-аад онд [[Барулас|Баруласын]] [[Суху сэцэн]], хөвүүн [[Харачар|Харачарын]] хамт ардаа дагуулж Чингис хаанд дагаар орсноор зүтгэж эхлэн, 1206 онд Харачар ноён мянгатын ноён болсон. [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт|Монголчууд Сартуулыг байлдан дагуулсны]] дараа [[Цагадай|Цагаадай ханд]] 4 мянгатын ноёныг хувьлан өгсөний нэг нь Харачар ноён. Харачар ноён нь 1244 он хүртэл [[Цагаадайн Улс|Цагаадайн улсад]] ханыг эзгүй үед хант улсын хэрэг, ханы ордыг захирах эрхтэй түмтийн ноёны эрхтэй байсан. Харачар ноёноос Төмөр эмирийг төрөх хүртэл 110 гаруй жилийн дотор барулас аймгийг Ижил, Айлангир, Бургул, Тарагай нарын ноёд угсаа залгамжилсаар Төмөрийн үе хүрсэн. Ингэж 110 жил Дундад Азид амьдарахдаа 1269 оноос түүний овог [[Талас голын хуралдай|Таласын хуралдайн]] шийдвэрээр [[Мавереннахр|Мавернахр]] руу шилжин суурьшиснаар их хэмжээгээр [[Түрэг|түрэгжихэд]] нөлөөлсөн.
Хүүхэд байхаасаа цэргийн хэрэгт амьдралаа зориулахаар шийдэж дасгал сургуулилт хийж 12 настайгаас эцгээ даган дайн байлдаанд оролцож эхэлжээ. Лалын шашныг шүтдэг байсан нь узбекүүдтэй тэмцэхэд багагүй үүрэг гүйцэтгэжээ.
Тэрээр 1336 онд [[Кеш хот|Кеш хотод]] Тарагай ноёны хөвүүн болж мэндэлсэн. 
Доголон Төмөрийн олон хүн захирах төдийгүй тэднийг эрхшээлдээ байлгах цэргийн авьяас чадвар нь аль залууд нь илэрчээ.

Чингис хаан нас барахаасаа өмнө эзэнт гүрний газар нутгийг хөвгүүддээ хувааж өгсөн. Хаан Кашгарын эргэн тойрон болон Трансоксианагийн ихэнх нутгийг хоёрдугаар хүү Цагаадад өгчээ.1294 онд Монголын эзэнт гүрэн задран унасны дараа эдгээр нутагт Цагадайн удмынхны захирч байсан улсыг Цагаадайн хаант улс гэж нэрлэжээ. Цагадайн улсын ноёдын дотор Тэнгризм буюу бөө мөргөлтөн олонх байсан. Гэсэн хэдий ч тэдний дунд буддын шашинтнууд ч байсан. Тармаширин лалын шашинтан болсны дараа Цагадайн улсын монголчуудын олонх исламжих болов. Тармаширин нь 1331-1334 оны хооронд хаанчилж, мусульман болсныхоо дараа Ала ад-Дин хэмээх нэрийг авсан бөгөөд лалын шашинд орсон анхны Цагадайн хаан юм. Энэ үед Трансоксианад аж төрж, хотын соёлд дасан зохицсон Цагадайн хаант улсын монгол, түрэг угсаатнууд өөрсдийгөө “Цагатайчууд” хэмээн нэрлэх болжээ. Шашин соёлоор исламжиж, хэлээрээ түрэгжсэн Цагаадайн ард түмнийг түүхчид Цагаадайчууд, хэрэглэж байсан хэлээ Цагаадай хэл гэж нэрлэх болсон.

Төмөр нь тухайн үед Цагадайн хаант улсын нутаг дэвсгэрт байсан [[Самарканд]] хот болон Бэлх хотын хооронд орших Кеш гэгддэг Шехр-и Шебз хотын хилийн Хока Илгар тосгонд төржээ. Шерефеддин Ал-и Йездигийн &quot;Зафернаме&quot; хэмээх бүтээлд Төмөрийн төрсөн өдрийг хулгана жил буюу 1336 оны 4-р сарын 12-ны Пүрэв гариг хэмээн тэмдэглэсэн байдаг. Домогт өгүүлснээр Төмөр нь алган дээрээ цус нөжтэй, хөгшин хүний ​​үс шиг цагаан үстэй төрсөн. Алган дээр нь цустай төрсөн нь цаг хугацааны эзэн болсны шинж бөгөөд ирээдүйд их цус урсгана гэж тайлбарладаг.{{citation needed}}
Төмөр дараа жилүүдэд Сахипкыран цолыг Цихангир цолтой хамт ашигласан. Үсний цайрсан байдал нь бага насандаа боловсорч гүйцсэнийг илтгэдэг.

Төмөрийг төрөх үед Барласын бүрэлдэхүүнд бөө мөргөл, буддын шашин шүтдэг хүмүүс, мөн Исламын шашин шүтдэг байсан. Үүний зэрэгцээ эдгээр эрчимтэй ард түмний хөдөлгөөнүүд нь ард түмэнд соёлын нөлөө үзүүлж, бие биедээ холилдоход хүргэсэн. Үүний нэг үр дагавар нь монгол овог болох Барласууд монгол хэлнээс гадна перс хэлний хүчтэй нөлөөнд автсан уйгур гаралтай түрэг хэлний цагаатай хэлийг ашигласан байна. Төмөрийн удам угсаа Европын түүхчдийн дунд маргаантай байдаг. Төмөртэй ярилцаж, ганцаарчилсан яриа өрнүүлсэн түүхч [[Ибн Халдун]] номондоо Төмөрийг турк хүн гэж тодорхойлсон байдаг. Самарканд руу Төмөрийн ордонд элчин сайдаар очсон Испанийн язгууртан Руй Гонзалес Де Клавихо &quot;Тимурын амьдрал ба Кадизаас Самарканд хүртэлх аялал&quot; номондоо Төмөр бол Турк цагаачдын гарал үүсэлтэй, язгууртнуудаараа бахархдаг язгууртан үеийнх гэж тэмдэглэжээ. тэдний удам угсаа. Ричард Буллиет Барлассыг монгол шашинтай ямар ч холбоогүй гэж байгаа бол Рене Гроуссет Төмөрийн удам угсаа нь түүний үед бичсэн номондоо Чингисийн үндэстэй гэж тэмдэглэсэн бол Монгол шашинтай ямар ч холбоогүй бөгөөд Төмөрийг Турк байсан гэж үздэг. Зеки Велиди Тоганы хэлснээр бол Чингис хаан турк тул Чингистэй нэг язгуур угсаатай учраас Төмөр ч бас Турк юм. Францын туркологич Жан-Пол Ру Төмөрийг Түрэгжсэн Монгол байсан гэж үздэг. Туркийн Төмөрийн түүхийн тэргүүлэх хүмүүсийн нэг проф. Доктор. Исмаил Ака &quot;Төмөр ба түүний төр&quot; хэмээх бүтээлдээ Төмөр, Чингис хоёр нэг удам угсаатан байсан гэж бичсэн боловч Түрэг, Монгол уу гэдгийг юу ч хэлээгүй. Түүнийхээр бол Төмөрийн анхны гэрлэлт болон эгч дүүсийнхээ гэрлэлт нь түүний удам угсаа жирийн нэгэн газар холбоогүй байсныг харуулж байна. Проф. Доктор. Хайруниса Алан &quot;Тал нутгаас Еден цэцэрлэг хүртэлх Тимуридууд&quot; хэмээх бүтээлдээ Төмөр, Чингис хоёрын алс холын өвөг дээдэс нэг гэдгийг тэмдэглэжээ. Гэвч Исмаил Ака шиг Төмөрийг Түрэг, Монгол гэж юу ч хэлдэггүй.

== Эрх мэдлийн төлөөх өрсөлдөөн ==
[[Файл:Teymur.jpg|thumb|Самаркандад Төмөр хааны хийсэн найр]]
Эрх мэдлийн төлөө тэмцэлд зориг шулуудан боссон Доголон Төмөр туркмен омгуудын морин цэрэг захирч '''Балх''' омгийн захирагч, түүнчлэн [[Самарканд|Самаркандын]] [[эмир Хуссейн]] нартай цэргийн холбоо байгуулж голдуу узбек иргэдээс бүрдсэн [[Төглөгтөмөр]], түүний хүү [[Ильяс хожа|Ильяс Хожа]] нартай дайтаж төдөлгүй саяхны холбоотон Самаркандын эмир Хусейнд дайн зарлав.

Удсангүй Дундад Азийн томоохон хотуудын нэг болох Самарканд хотыг эзэлж нийтдээ 100 мянга орчим цэрэгтэйгээс 80 мянга орчим нь хот, цайз хамгаалдаг Төглөгтөмөр ханы эсрэг байлдааны ажиллагааг идэвхжүүлж дайн, байлдаанд хатуужсан хоёр мянган морин цэргээ удирдаж Төглөгтөмөр ханы цэрэгт хэд хэдэн удаа цохилт өгч 1370 онд Сырдарья мөрний нөгөө эрэг хүртэл элдэн хөөжээ.

Энэ үеэс хойш Доголон Төмөр дайн, байлдаан хийхдээ хүний санаанд багтамгүй арга заль хэрэглэдэг болжээ.

Тэрбээр [[Төглөгтөмөр|Төглөгтөмөр ханы]] цэргийг удирдаж байгаа хүү [[Ильяс хожа|Ильяс Хожагийн]] нэрийн өмнөөс цайзуудын захирагч нарт хариуцсан цайзаасаа цэргээ авч Сырдарья мөрний цаад эрэгт гарах хуурамч тушаал өгч цайзуудыг эзгүйрсэн хойно нь бүгдийг нь дараалан булаан авчээ.

=== Эмир болсон нь ===
1370 онд монголын олон аймаг, овгийн баян, язгууртан ноёд хуралдай хийж Чингис хааны удмын [[Хабул шах|Кабул Шах Агланыг]] ханаар сонгосныг Доголон Төмөр хvлээн зөвшөөрсөнгүй.

Цэргийн хүчээ монголчуудаар бэхжүүлж мөн онд [[Амударья]], [[Сырдарья]] мөрнүүдийн хооронд орших Мавераннахр мужийн эмирээр өөрийгөө өргөмжилж Самарканд хотыг нийслэлээр зарлаж нүүдэлчин омгуудын язгууртнууд, лалын шашны дээд лам нарын дэмжлэгтэйгээр Чингис хааны үр садын нэрийн өмнөөс бүх эрх мэдлийг гартаа төвлөрүүлжээ.

== Цэргийн шинэчлэлт ==
Газар нутгаа тэлэх байлдан дагуулалт хийхээр төлөвлөж юуны өмнө армийн зохион байгуулалтыг боловсронгуй болгохдоо монголчуудын байлдааны туршлага, баримталж байсан арга тактикийг их судалжээ.

Доголон Төмөр чин үнэнч, байлдах ур чадвар төгс 313 дайчдынхаа хамт эрх мэдлийн төлөө тэмцлийг эхэлж тэд нар дотроос 10-г нь аравтын дарга, 100-г нь зуутын дарга, сүүлчийн 100 хүнийг мянгатын даргаар томилж бусдыг нь шадар жанжнаа болгожээ.

Аравтын дарга нарыг цэргүүдээр сонгуулж зуут, мянгатын дарга нарыг биечлэн тохоож &quot;Ташуур, бороохойноос захирах нэр хүнд, хувийн үлгэр жишээч байдал тун чухал&quot; гэж тэднийг сургамжилж байв.

Аравт, зуут, мянгатын цэргүүд нь морины өнгө зүс, өмсөж байгаа хуяг дуулга, туг, хувцасны өнгөөрөө хоорондоо ялгагдаж байв.
[[Файл:Ensemble Shakhi Zinda (2).JPG|thumb|Самаркандад байдаг Төмөр хааны эгчийн бунхан]]
Чингис, Бат зэрэг хаадаас ялгаатай нь Доголон Төмөр цэргүүддээ дайны олз хувааж өгдөг байсан төдийгүй тогтмол цалин олгодог байжээ.

Жагсаалын цэрэгт 2-4 морь олгоно, гэхдээ урамшуулын хэмжээг цэргийн албаны амжилтыг нь харгалзан хүртээнэ. Түүнээс гадна байлдаанд үзүүлсэн гавьяаг нь үнэлж жагсаалын өмнө сайшаах, цалинг нь нэмэх, үнэт бэлэг, үнэт зэвсэг олгох, албан тушаал дэвшүүлэх, '''Баатар, Эрэмгий зоригт''' гэх зэрэг цол чимгээр урамшуулдаг байжээ. Тэрчилэн алдаа гаргавал цалинг нь багасгах зэрэг шийтгэл мөн ногдуулдаг байсныг нь дурдах нь зүйтэй.

Доголон Төмөр армийнхаа гол цөм болох морин цэргийг хөнгөн, хүнд гэж хувааж хөнгөн морин цэрэг нь нум, 18-20 сум, сумны 10 зэв, сvх, хөрөө, шөвөг, зүү, бугуйл, ундны усны хүүдий, морьтой байх хийгээд 19 хөнгөн морин цэрэг аяны үед нэг морин тэргэнд эд зүйлсээ ачиж явна.

'''Торгон хүнд морин цэрэг''' нь дуулга, төмөр хуяг, илд, нум сум, хоёр морьтой байна.

Таван хүнд морин цэрэг дайн байлдааны үед нэг тэргэнд жад, сэлэм, бороохой зэрэг эд зvйлсээ ачиж явдаг байна.

Түүнээс гадна отолт, бүслэлт хийх, уулархаг газарт байлдааны ажиллагаа явуулах зориулалт бүхий тус бүр нь гучин сум бүхий нумтай хөнгөн морин цэрэг бас байжээ.

Доголон Төмөр эмир туршлагатай цэргийн даргын хувьд найдвартай хамгаалалтад онцгой анхаардаг, морин цэрэг дайралт хийхэд тохиромжтой, билчээр сайтай, ундны усны эх булаг сайтай газрыг зориуд сонгож тулалдаан хийдэг байв.

Цэргээ байлдааны журамд байрлуулахдаа, сум тавихад наранд нүд гялбахгvй байхаар зохицуулж нөөцөнд ихээхэн цэрэг үлдээдэг байжээ.

Байлдааныг хөнгөн морин цэрэг эхэлж дайсан руу суман мөндөр буулгасны дараа морин цэрэг дараалан дайралт хийж эцэст нь нөөцөө оруулна, &quot;Арав дахь дайралт ялалт авчирна&quot; гэсэн зарчмыг тэрээр баримталдаг байв.

== Аян дайн ==
Доголон Төмөр эмир байлдан дагуулалтаа 1371 онд эхэлж 1380 он гэхэд есөн удаагийн аян дайнаар узбек иргэд оршин суудаг, өнөөгийн Афганистаны дийлэнх нутаг дэвсгэрийг эзлэн эрхшээлдээ оруулжээ.

=== Делийн султант улсыг дайлсан нь ===
1398 онд Энэтхэгт нэвтэрч энэтхэгчүүд ялагдашгvй гэж үзэж байсан Мератх хотыг бүсэлж газар доогуур нүх ухаж эхлэсэн нь удаашрахад залгамал шат ашиглан хотод нэвтэрч бүх иргэнийг нь хядсаны дараа цайзын хэрмийг нураав.

[[Ганга мөрөн|Ганга мөрний]] эрэг дээр болсон нэгэн тулалдаанд монголчууд морьтойгоо усанд орж энэтхэгийн усан онгоцууд руу дайрч нум сумаар усан цэргүүдийг алж 48 голын завь, усан онгоцыг нь булаан авчээ.

1398 оны сүүлчээр эсэргүүцэл үзүүлсэн энэтхэгийн Дели хотод дөхөн очиж Махмуд Туклакийн удирдсан цэргийг бут ниргэж хүн ам олонтой, баян хотыг оргүй тонон дээрэмдэж тээвэрлэж болох эд зүйлсийг нь Самарканд руу илгээж бvх байшин барилгыг нь нурааж газрын хөрстэй тэгшилжээ. [[Дели]] хотынхон дараа нь нэг зуун жил хөдөлмөрлөж байж сая нэг хотоо сэргээн босгож чадсан гэдэг.

1398 онд Панипат хотын дэргэд болсон тулалдаанд олзлогдсон зуун мянган энэтхэгийн цэргийг цөмийг нь алж цэргүүдийн толгойгоор овоо босгож байсан гэдэг.

=== Ойрхи дорнод дахь аян дайн ===
Доголон Төмөр 1400 онд Сири улс руу аян дайнд мордохдоо, урьд нь эзлэсэн байсан [[Месопотами|Месопотамийн]] нутгаар дайрч [[Алеппо]] (өнөөгийн Халеб хот) хотын ойролцоо хийсэн тулалдаанд сирийн эмирууд удирдсан туркийн цэргийг тэгш талд ялж дараа нь хот-цайзыг эзэлж мөн л үнсэн товрог болгосрн байна. 

Сирийн нийслэл [[Дамаск]] хотыг 1401 оны 1-р сарын 25-нд эзэлж үнэтэй цайтай бүхнийг нь нийслэл Самарканд хот руу зөөж амьд үлдсэн хорин мянга орчим иргэдийг нь хядаж байжээ.

Сирийг эзлэсний дараа туркийн эсрэг дайн эхэлж хилийн Кемак цайз, Сивас хотыг эзэлж Туркийн нэгдүгээр Баязид султанаас энхийн хэлэлцээ хийлгэхээр элч ирүүлэхэд тэднийг айлгах зорилгоор 800 мянган цэргийнхээ жагсаалыг харуулж байв.

Удалгүй Кизил-Ирмак голыг гаталж нийслэл Анкара хотыг бүслэн авчээ. 1402 оны 6-р сарын 20-ны өдөр Ангора хотын хажууд болсон 300 мянган цэрэг, Энэтхэгээс авчирсан 32 байлдааны заантай монголын цэрэг туркийн талын хөлсний татар, серби болон Османы эзэнт гүрний олон ард түмний төлөөлөгчдөөс бүрдсэн 200 мянган цэрэгтэй тулж дайсны хоёр жигүүр рүү хийсэн морин цэргийн дайралт, тэрчлэн 18 мянган татаруудыг урвуулан авснаар ялалт байгуулжээ.

Дараа нь тэнгисийн эргийн Смирна хотыг эзэлж Дундад Ази руу хөлгийн жолоо залахдаа зам зуур Гүржийг байлдан дагуулжээ.

Үүний дараа хөрш орших орнууд нь байлдан дагуулалтаас нь эмээж эрхшээлд нь орсноо мэдэгдэж ихээхэн татвар төлбөр өгдөг болжээ.

Тухайлбал 1404 онд Египетийн султан, Византийн эзэнт гүрний Иоанн хаан Доголон Төмөр эмирт асар их бэлэг ирүүлж байв.

Чингис хааны цэргийн байгуулалтын уламжлалыг үргэлжлүүлж асар их цэргээ чадамгай удирдаж байснаар аугаа их байлдан дагуулагч Доголон Төмөр том эзэнт гүрэн байгуулж чадсан юм.

Хятад руу аян дайн хийхээр бэлтгэж байхдаа 1405 онд өөд болж гэрээслэл ёсоор нь эзэнт гүрний нутаг дэвсгэрийг нь хуваан авсан хөвгүүд нь хоорондоо дайтаж амьд үлдсэн цорын ганц залгамжлагч Шахрух нь 1420 онд Самарканд хотод эмирээр заларчээ.

=== Алтан ордны улсын эсрэг хийсэн аян дайн ===
Доголон Төмөр 1376 онд Чингис хааны удмын [[Тохтамыш]] жанжинд [[Алтан Орд|Алтан Ордны]] улсын хаан болоход нь цэргийн туслалцаа үзүүлсэн ч цаадахь нь хожмоо ачийг нь бачаар хариулж их хор учруулсан ажээ.

Нийслэл [[Самарканд]] хотоо үнэт эрдэнэсээр дүүргэж эзлэн түрэмгийлсэн орнуудаас нийтдээ 150 мянга гаруй уран гартан авчирч гоёмсог ордон харш бариулж тэдгээрийг монголын цэргийн байлдан дагуулалтыг харуулсан зургаар чимэглүүлдэг байв.

1386 онд Кавказ руу дайн хийж Тифлис хотын ойролцоо болсон тулалдаанд гүржийн цэргийг бут ниргэн нийслэл хотыг нь түйвээж хөрш орших Арменийг явуут эзлэжээ.

1388 онд [[Хорезмийн хаант улс]] ширүүн эсэргүүцэл үзүүлсэн ч монголын морин цэргийн удаа дараагийн дайралтыг тэссэнгүй, удсангүй бууж өгчээ.

Гэвч Доголон Төмөр бууж өгснийг нь эс харгалзан нийслэл Ургенч хотынх нь бүх оршин суугчдыг хүйс тэмтэрсэн юм.
Энэ үед Жейхун (Амудырья) мөрний эрэг дагуух бүх нутаг '''Памирийн уулнаас''' [[Арал тэнгис|Аралын тэнгис]] хүртлэх нутгийг Доголон Төмөр эмир эрхшээлдээ оруулсан байв.

1389 онд [[Балхаш|Балхаш нуурын]] урд талын [[Долоон ус]], өнөөгийн [[Казахстан|Казахстаны]] өмнөд нутаг руу аян хийж дараа нь Персийн эзэнт гүрний нутаг руу хөлгийн жолоог залах үед нь Алтан Ордны улсын Тохтамыш хаан эмирийн нутагт халдаж хойд нутгийг нь түйвээж байгаа тухай мэдээ авч нийслэл Самарканд хотдоо буцан ирж томоохон дайнд бэлтгэж эхлэжээ.

Доголон Төмөр эмир Алтан Ордны улс руу 1389,1391,1394-1395 онуудад нийтдээ гурван удаа аян дайн хийж тухай бүр нар төөнөсөн хээр талаар 2500 километр зам туулж байв. Харин сүүлчийн удаа Каспийн тэнгисийн баруун эрэг дагуу Азербайжаний нутаг, Дербент цайзаар дайрч явжээ.

1391 оны долоодугаар сард Кергель нуурын дэргэд болсон шийдвэрлэх тулалдаанд хоёр талаас тус бүр 300 мянга орчим цэрэг оролцож Доголон Төмөр эмирийн цэрэг ялж Алтан Ордны улсын нийслэл Сарай хотыг эзлэн түйвээсэн ч тус орны нутгийг эрхшээлдээ авсангvй, нутаг буцжээ.

1395 онд Алтан Ордны улсыг дахин түйвээсний дараа оросын нутагт хүрч хилийн Елец хот-цайзыг эзэлж тvймэрдсэний дараа яагаад ч юм буцан явжээ.

=== Персийн эсрэг дайлсан нь ===
1392-1398 онуудад Перс, хөрш орших Кавказын чанадахь нутгийг түрэмгийлэхдээ 1394 онд Патила хотын ойролцоо Персийн Мансур шахын их цэрэгтэй томоохон байлдаан хийж дайсны хориглолтын төв хэсэг рvv морин цэргийн дайралт хийсэн нь бүтэлгүйтэж нөөцөнд байсан хүнд морин цэргээ тулалдаанд оруулж байж сая нэг дийлжээ.

Энэ ялалтын үр дүнд Персийн эзэнт гүрнийг бүрэн эрхшээлдээ оруулжээ. Персийн зарим хот, мужид монголчуудын эсрэг гурван удаа томоохон бослого гаргахад тухай бvр зэвсгийн хvчээр дарж хот, сууринг нь тvймэрдэж оршин суугчдыг нь толгой дараалан хvйс тэмтэрч байжээ.

== Нас барсан нь==
Төмөр хаан Хятадын Мин улс өөрийг нь дагаар орохыг шаардсан захиа хүлээн авсны дараа 1405 онд Хятадтай дайтахаар зүүн тийш цэрэглэн хөдлөх замдаа өвчний улмаас нас баржээ. Тэр Монголын [[Өлзийтөмөр хаан]]тай холбоотой байж Мин улсыг эзэлж урьдын [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] сэргээхийг зорьж байжээ. 

== Шарилыг судалсан нь ==
[[Сталин]]ы тушаалаар 1941 оны 6-р сарын 19-нд Зөвлөлтийн алдарт хүн судлаач Михаил Герасимов тэргүүтэй эрдэмтэд Самаркандад байрлах түүний бунхныг нээж, судалжээ. Төмөр хааны цогцсыг судлаад 173 см нуруутай, өргөн мөртэй хүн байсныг тогтоожээ. Түүнийг амьд ахуй үед 173 см нь өндөрт ордог байсан байна. Мөн шинжилгээгээр баруун гарандаа олон тооны шархтай байсныг илрүүлсэн бөгөөд баруун өвдөг нь бяцарсан байдалтай байсан байна. Энэ нь түүнийг доголоход хүргэж, &quot;Доголон&quot; Төмөр нэртэй болоход нь нөлөөлсөн болов уу гэж эрдэмтэд үзэв. Хүн судлаач М.М.Герасимов түүний төрхийг судлан Монголоид голдуу, Кавказоид холилдсон төрхтэй байсныг тогтоож, эш дүрийг нь хийсэн байна. 

Төмөр хааны бунхан &quot;Намайг мөнхийн нойрноос сэрэхэд дэлхий чичирнэ&quot; гэсэн бичигтэй байсан гэдэг. Мөн Герасимов шарилыг судлах явцдаа авсан дотор нь &quot;Хэн миний бунхныг нээнэ, тэр гай зовлонд унана&quot; гэсэн бичээс олсон байдаг байна. Энэхүү бичээсүүдийг үл тоон Герасимовын багийнхан судалгаагаа эхэлсэн байна. Зарим хүмүүсийн яриагаар энэ хараал биелж, судалгаа эхэлснээс гурав хоногийн дараа Нацист Германы арми Барбаросса төлөвлөгөөгөөр ЗХУ руу дайрч, аугаа эх орны дайн эхэлж, 1942 оны 11-р сард Төмөр хааны шарилыг Исламын шашны ёсоор дахин оршуулснаар Улаан Арми Сталинградад ялалт байгуулж чадсан гэж үздэг.

== Гэр бүл ==

=== Хатад татвар ===
# Түрмиш ага, [[Барлас|Барласын]] эмир Жагугийн охин 
# Алжаз турхан ага, 1357 онд гэрлэсэн. Эмир Машлахын охин.
# [[Сарай Мүлк Ханум]], 1367 онд гэрлэсэн. [[Эмир Хуссейн]] ханы эхнэр, [[Казань хан|Казан хааны]] охин.
# Дилшад ага, 1374 онд гэрлэсэн. Шамс эддин ба Бужан ага нарын охин.
# Түмэн ага, 1377 онд гэрлэсэн. эмир Муса ба Арзу мүлк ага нарын охин.
# Чулпан мүлк ага, Жетагийн Хажи бейн охин.
# Тугай ханум, 1395 онд гэрлэсэн. [[Моголистан|Моголистаны]] [[Хизр хожа|Хизр хожа Аглен хааны]] охин.
# Толун ага, [[Умар Шейх Мирза|Умар Шейх Мирзаг]] төрүүлсэн.
# Мэнли ага, [[Миран шах|Миран шахыг]] төрүүлсэн.
# Тогай турхан ага, [[Шахрух мирза|Шахрух мирзаг]] төрүүлсэн.

=== Хөвгүүд ===
# [[Жахангир мирза]], Түрмиш агагийн хүү
# [[Умар Шейх мирза]], Толун агагийн хүү
# [[Миран шах]], Менли агагийн хүү
# [[Шахрух мирза]], Тугай турхан агагийн хүү
# [[Халил султан]], Сарай мүлк ханумын хүү

=== Охид ===
# '''Акиа бэхи''', эмир Мусагийн хүү, Муххаммад бейтэй суусан.
# '''Султан бахт бэхүм''', эхлээд Муххаммед Мирекетэй суусан. 2 дахь удаад 1389 онд Сулиман шахтай суусан. Алжаз турхан агагаас төрсөн.
# Нэр тодорхойгүй, Сулейман мирзатай суусан.
# Нэр тодорхойгүй, Кумалеза мирзатай суусан.

== Зургийн цомог ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Empire of Timur and his Campaigns.png|Төмөрийн байлдан дагуулалт
Файл:Timurlanes Mausoleum (3915222044).jpg|Төмөрийн бунхан
Файл:Timurlanes Mausalem (3915224818).jpg|Бунханы дотор тал
Файл:Timurlane's Lineage.jpg|Төмөрийн удам
Файл:Chlebowski-Bajazyt w niewoli.jpg|Төмөр эмир, туркийн Баязид султаныг олзолсон нь
Файл:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|Төмөрийн үеийн зоос
&lt;/gallery&gt;

== Эшлэл ==
{{DEFAULTSORT:Төмөр, Доголон}}
[[Ангилал:Доголон Төмөр| ]]
[[Ангилал:Эмир]]
[[Ангилал:Төмөрийн улс]]
[[Ангилал:Зэвсэгт хүчний хүн]]
[[Ангилал:1336 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1405 онд өнгөрсөн]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>qu2ddm3xohhocq6u4a9ipw89qy9f6ci</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>11 сарын 7</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22054</id>
    <revision>
      <id>874987</id>
      <parentid>846276</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:20:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4116" sha1="d5rk1oxm9lz6mls31nxpfe2kpdl012o" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|11 сарын}}
'''11 сарын 7''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 311 дахь ([[өндөр жил]] бол 312 дахь) өдөр юм. Мөн он дуустал 54 өдөр үлдэж байна.

== Үйл явдлууд ==

* 1916 -
** АНУ-ын ерөнхийлөгчийн сонгууль: Ардчилсан намаас нэр дэвшигч [[Вудро Вилсон]] улиран сонгогдов;
** Жанэт Рэнкин АНУ-ын Конгресст сонгогдсон анхны эмэгтэй болов.
* 1917 — Орост [[Октябрийн хувьсгал]] болов.
* 1931 — Хятадын Бүгд Найрамдах Зөвлөлт улсыг тунхаглав. 
* 1941 — ЗХУ-ын Москва хотын тулалдааны үеэр [[Улаан талбай|Улаан талбайд]] цэргийн ёслолын жагсаал болов.
* 1944 — АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар Ардчилсан намын [[Франклин Рузвельт]] 4 дараалан Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 
* 1972 — АНУ-ын ерөнхийлөгчийн сонгуульд Бүгд Найрамдах намын нэр дэвшигч [[Ричард Никсон]] улиран сонгогдов.
* 1990 — Зөвлөлтийн слесарь Александр Шмонов баярын жагсаалын үеэр Михаил Горбачёв руу буудсан. 
* 2020 — АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар 77 настай [[Жо Байден]] 46 дахь Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон.

== Энэ өдөр төрөгсөд ==
* 630   — II Констант (668 онд нас барсан) Византийн эзэн хаан (641—668).
* 1867 — [[Мари Кюри|Мари]] [[Мари Кюри|Кюри]] (1934 онд нас барсан) францын физикч бөгөөд химич, 2 удаагийн [[Нобелийн шагнал|Нобелийн шагналтан]]- физик (1903),  хими (1911).
* 1879 — [[Лев Троцкий]] (''Лейба Бронштейн''; 1940 онд алуулсан) оросын улс төрч, коммунист хөдөлгөөний хувьсгалч. 
* 1913 — [[Альбер Камю]] (1960 онд нас барсан) францын зохиолч, [[Нобелийн утга зохиолын шагнал|Нобелийн утга зохиолын шагналтан]] (1957). 
* 1927 — [[Хироши Ямаучи]] (2013 онд нас барсан) японы бизнесмен, [[Нинтэндо|Nintendo]] компаний ерөнхийлөгч.
* [[1936]] — [[Юрий Лужков]] [[Москва]] хотын захирагч.
* 1948 — [[Иван Ярыгин]] (1997 онд осолдож нас барсан) зөвлөлтийн чөлөөт бөхийн тамирчин, Дэлхийн болон Европын аварга, Олимпын хошой аварга (1972, 1976).
* [[1996 он|1996]] — Дуучин [[Lorde]]
*[[1997]] — [[Seventeen]] хамтлагийн гишүүн [[Минхао|The8]](Xu Ming Hao)

== Энэ өдөр нас барагсад ==

* 1862 — II Бахадур Шах (1775 онд төрсөн) [[Моголистан|Могол эзэнт улсын]] сүүлчийн падишах (1837—1857).
* 1878 — [[Юзеф Ковалевски]] (1801 онд төрсөн) польшийн болон оросын [[Монгол судлал|'''монголч''']] эрдэмтэн.
* 1992 — [[Александер Дубчек]] (1921 онд төрсөн) 1968-1969 онд Чехословакийн Коммунист намын Төв хорооны 1-р нарийн бичгийн дарга.

== Тэмдэглэлт баярууд ==

== Гадны холбоос ==
{{Commonscat|7 November|11 сарын 7}}

[[Ангилал:Өдөр|1107]]
[[Ангилал:Арваннэгдүгээр сарын өдөр|#07]]</text>
      <sha1>d5rk1oxm9lz6mls31nxpfe2kpdl012o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лодонгийн Түдэв</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28390</id>
    <revision>
      <id>875033</id>
      <parentid>855842</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T07:52:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59125-94</username>
        <id>108820</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>875033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14513" sha1="4vz3zyvfiixcig4ia8nn8es3h49hm3p" xml:space="preserve">{{Инфобокс хувь хүн
| нэр                        = Лодонгийн Түдэв
| зураг                      = Түдэв.jpg
| зурагны_дэвсгэр_тайлбар    = Залуугийн зураг 
| тайлбар                    = 
| төрсөн_огноо               = {{Birth date|1935|2|9}}
| төрсөн_газар               = [[Файл:Flag of Mongolia.svg|22px]] [[Говь-Алтай]], [[Халиун сум|Наран сум]]      
| нас_барсан_огноо           = {{death date and age|2020|4|3|1935|2|9|mf=yes}}
| нас_барсан_газар           = 
| үндэстэн                   = Монгол 
| бусад_нэр                  = 
| мэргэжил                   = Зохиолч, нийтлэлч, улс төрч 
| ажил                       = Дал сонины ерөнхий эрхлэгч
| вэбсайт                    = 
| шагнал                     = {{ubl|[[Хөдөлмөрийн баатар]] (1997)|[[Ардын Уран Зохиолч]] (2009)}}
}}
'''Лодонгийн Түдэв ᠯᠤᠳᠤᠨ᠎ᠤ ᠲᠦᠳᠡᠪ''' (1935 оны [[2 сарын 9]]-нд [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймгийн]] [[Наран сум|Наран суманд]] төрсөн- 2020 оны [[4 сарын 3]]-нд [[Улаанбаатар]] хотод нас барсан) - [[Монгол Улс]]ын [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Хөдөлмөрийн баатар]], [[Ардын Уран Зохиолч]], [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн|СГЗ]], [[Төрийн шагнал]]т, доктор, [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|УБИС]]-ийн хүндэт профессор,  [[XX зууны манлай]] сэтгүүлч.

== Намтар ==
[[1935 он|1935]] оны [[2 сарын 9]]-нд [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн Наран сум (одоогийн [[Халиун сум]]) сумын нутаг “Өвөр замын бууц” гэдэг газар, малчин айлын гэр бүлд төржээ.

'''Боловсрол'''

Л.Түдэв 1942 – 1950 онд  Говь-Алтай аймгийн [[Есөнбулаг сум|Есөнбулаг]] хотод бүрэн бус дунд сургууль, 

1950 – 1953 онд Улаанбаатарт багш нарыг бэлтгэх сургууль, 

1953 – 1956 онд [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Улсын Багшийн Дээд Сургууль]], 

1964 – 1967 онд Москвад [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]КН-ын Төв Хорооны дэргэдэх Нийгмийн ухааны академийг дүүргэж, эрдэм мэдлэгийн суурь боловсролыг эзэмшсэн ажгуу.

1993 оны Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуульд [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-аас Л.Түдэв / 397 мянган санал/ нэр дэвшин өрсөлдсөн боловч МҮАН, МСДН-ын Ардчилсан  холбоо эвсэлээс нэр дэвшсэн [[Пунсалмаагийн Очирбат]]ад /593 мянган санал/ ялагдсан.

==Идэр залуу нас==

1956 оны намар [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|УБДС]]-ийг төгсөөд төрсөн нутаг [[Говь-Алтай аймаг|Говь-алтай]] аймгийн [[Наран сум]]&lt;nowiki/&gt;анд очин багшилсан. Тэндээ 3 жил ажиллаж байгаад 1959 онд Улаанбаатарт багш нарын мэргэжил дээшлүүлэх институтэд ажиллахаар томилогдсон. Анхны арга зүйчээр очиж орос хэлний сургалт хариуцсан ажилд томилогдсон боловч, нэг их удаан ажиллаагүй байтал нам засгаас дэвшүүлэн “Үнэн” сонинд 1961 онд утга зохиолын нарийн бичгийн даргаар томилогдсон байна.

1962 онд “Соёл утга зохиол” сонины эрхлэгчээр томилогдсон. Тэрээр 1964 онд ЗХУКН-ын Төв Хорооны дэргэдэх Нийгмийн ухааны академийн аспирантурт суралцахаар явсан бөгөөд Москвад сурч боловсорсон гурван жил нь үр бүтээлтэй өнгөрч, цаашдын амьдралд чухал нөлөө үзүүлсэн юм.  

Л.Түдэв нь 1967 онд дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалан ирснийхээ дараа МАХН–ын Төв Хорооны үзэл суртлын хэлтэст түр ажиллаж байгаад 1968 оноос [[Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн хороо]]&lt;nowiki/&gt;ны орлогч даргаар ажилласан.

1974 онд Л.Түдэв [[Монголын залуучуудын эвлэл|МЗЭ]]-ийн даргаар сонгогдсон. Тэр шинэ албан ажлаа аваад төдий л удаагүй байтал буюу 1 жилийн дараа 1975 оноос [[Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл|Монголын Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэл]]&lt;nowiki/&gt;ийн (МХЗЭ) Төв хорооний нэгдүгээр нарийн бичгийн даргаар томилогдон ажиллах болсон юм. МЗЭ–ийн хорооны даргын ажлыг Зохиолчдын эвлэлийн даргын ажилтай давхар хийсээр жил болсон бөгөөд зохиолч Д.Наваансүрэн, МЗЭ–ийн хорооны орлогч дарга болсноор түүнд Зохиолчдын эвлэлийн хорооны даргын ажлыг өгчээ. Л.Түдэв МЗЭ–ийн байгууллагын удирдах албан тушаалд ийнхүү 8 жил шахам хугацаанд ажиллахдаа Зохиолчдын эвлэлийг олон нийтийн нэр хүндтэй байгууллага болгох, зохиолчдыгоо тэр үеийнхээ жишгээр эрхэлсэн ажилтай, нэр төртэй, хүн шиг хүн байлгах талаар багагүйг хийсэн.

1984-1996 онд &quot;[[Үнэн]]&quot; сонины эрхлэгчээр ажилласан байна. &quot;Үнэн&quot; сонинд &quot;Доктор Л.Түдэвийн долоон үг&quot; цуврал өгүүлэл, нийтлэл, эссээ хэвлэгдэж байсан. 

1996 оноос монголын анхны зөгнөлт “Дал” сонинг эрхлэн гаргаж байсан.  

1993 онд Л.Түдэв МАХН-аас Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөлдөж П.Очирбатад ялагдсан байна.  

Тэрээр 2020 оны 4-р сарын 3-нд хүнд өвчний улмаас нас барсан. Коронавирус дэгдээд байсан тул түүний оршуулгын ёслолыг олон нийтэд зарлаж түмэн олныг бөөгнөрүүлэхгүй байхыг үр хүүхдүүдээ захисаныг ном ёсоор гүйцэлдүүлжээ.    

== Шагнал ==

* 1971 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Төрийн шагнал, 
* 1989 онд Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, 
* 1997 онд Хөдөлмөрийн баатар, 
* 2005 онд Сүхбаатарын одон, 
* 2009 онд Ардын уран зохиолч цол хүртэж, “Дэлхийн 100 хүний нэгээр” шалгаран, Зөвлөлт Орос улс, Болгар ард улс зэрэг гадаадын зарим орны төрийн одон, медалиудаар шагнагдаж байсан.

==Бүтээлүүд==
Л.Түдэвийн зохиол бүтээл болох 15 ном нь Орос, Англи, Болгар, Чех, Унгар, Герман, Япон хэлээр хэвлэгдэж Монголын уран зохиолыг дэлхийн тавцанд гаргахад хүндтэй үүрэг гүйцэтгэсэн билээ.

===Орос хэлээр хэвлэгдсэн ном===
*[[Лесной пожар]] М.1965
*[[Горный поток]] М.1967
*[[За Полярной звездой]] М.1968
*[[Счастье]] М.1973
*[[Открываю мир]] М.1974
*[[Немеркнувшая звезда]] УБ.1977
*[[Вершина]] М.1978
*[[Юность на марше]] М.1981
*[[Национальное и интернациональное в монгольской литературе]] М.1983
*[[От кочевья к оседлости]] М.1983
*[[Первый год республики]] УБ.1989

===Бусад хэлээр хэвлэгдсэн ном===
*[[Тау Таскыны]] (казак хэлээр) 1971
*[[Горны паток]] (белорусь хэлээр) 1971
*[[Сухэботир]] (узбек хэлээр) 1971
*[[Сонгу Чуктүн Шолбанынче]] (тувагаар) 1971
*[[Вiдкриваючи свim]] (украйн хэлээр) 1977
*[[Misko gaisras]] (1979)
*[[Volaca Tui Ukazem]] , Brativlava 1979
*[[The colour will come alive]] УБ.1994
*[[Two aspens]] УБ.1994 гэх мэт олон зохиол бий.

===Уран зохиолын ном===
Л.Түдэвийн ном товхимол болж хэвлэгдсэн бүтээлүүд

*[[Сайн байцгаана уу, хүүхдүүдээ]] (шүлгүүд)
*[[Нөхөд]] (тууж)
*[[Анчны тэмдэглэл]] (өгүүллэгүүд)
*[[Нууц биш нууц]] (тууж)
*[[Осолтой жим]] (тууж)
*[[Уулын үер]] (роман)
*[[Жаалууд]] (өгүүллэгүүд)
*[[Зохиогүй чимэг]] (өгүүллэгүүд)
*[[Нүүдэл]] (роман)
*[[Алтан гадас чигийг заана]] (баримтат тууж)
*[[Хөдөөнийхөн]] (өгүүллэгүүд)
*[[Мөнхийн ус]] (тууж) - 1969 он
*[[Хорвоотой танилцсан түүх]] (тууж)
*[[Оргил]] (шүлгийн түүвэр)
*[[Нүүдэл суудал]] (роман)
*[[Ухаан]] (тууж)
*[[Үл ажиглагдам онцгой учралууд]] (хүүхдийн зохиол)
*[[Өнөөгийнхөн]] (тууж , өгүүллэгүүд)
*[[Бүгд найрамдах улсын анхдугаар он]] (Улс төрийн роман)
*[[Оройгүй сүм (роман)]]
*[[Хувьсгал танаа өчье]] (баримтат роман)
*[[Эргүүлэг (ном)]] (зохиолын цомирлог)
*[[Эрхий дарам зай]] (туурь)
*[[Дээр хөх тэнгэр доор бор дэлхий]] (зохиолууд)
*[[Дайралга дайравзай]] (тууж)
*[[Нүглийн гурван үүд]] (зохиолууд)
*[[Төл]] (зөгнөлт роман)
*[[Мөнхийн гал]] (тууж)

===Кино зохиолууд===
*[[Зэрэг нэмэхийн өмнө]] 	
*[[Миний монгол]]
*[[Говь Хянганд тулалдсан нь]]
*[[Таван нуурын дууль]]
*[[Бөхөн]]
===Сэтгүүл зүй, нийтлэлийн ном===
*Болгар нутагт
*Нэгэн хувьсгалын тухай сурвалжлага
*Замбуулингийн наран дор
*Өв тэгш хүмүүжил
*Хүмүүжил цогцолбор асуудал
*Хүмүүс
*Асуудал
*Найрамдлын жигүүрээр сансарт 
*Өрх бүр үйлдвэр , хүн бүр үйлдвэрлэгч
*Нарнаас ус , уснаас гал
*Боловсроогүй боловсрол
*[[Үгэн бороо]]

== Гадаад холбоос ==
{{commonscat}}
* [https://web.archive.org/web/20221207004028/https://www.inews.mn/a/13624 Эмгэнэл: ЛОДОНГИЙН ТҮДЭВ]
* [https://web.archive.org/web/20211026233337/https://tagtaa.mn/artist/4 ЛОДОНГИЙН ТҮДЭВ]
* [http://itoim.mn/article/DEGKe/20926 Нэрт сэтгүүлч, зохиолч Л.Түдэв гуай хүнд өвчний улмаас таалал төгслөө]
* [https://news.zindaa.mn/25ny Лодонгийн ТҮДЭВ: МОНГОЛ ТҮМНИЙ ЭРХЭМЛЭН ШҮТЭХ ДЭЭД ОЮУН САНАА]
* [http://undesten.mn/23214.html Л.Түдэв: Хүүхдийн авьяасыг 3-6 насанд нь олж нээ, үгүй бол жирийн л хүн болчихдог]

{{DEFAULTSORT:Түдэв, Лодонгийн}}
[[Ангилал:Монголын хүүхдийн зохиолч]]
[[Ангилал:Монголын зохиолч]]
[[Ангилал:Монголын сэтгүүлч]]
[[Ангилал:Монголын яруу найрагч]]
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]
[[Ангилал:Сонины сэтгүүлч]]
[[Ангилал:Соёлын сэтгүүлч]]
[[Ангилал:Монголын утга зохиол]]
[[Ангилал:Хянан тохиолдуулагч]]
[[Ангилал:Монгол улсын ардын уран зохиолч]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]]
[[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]]
[[Ангилал:Нийтлэлч]]
[[Ангилал:Хэвлэлийн тоймч]]
[[Ангилал:XX зууны манлай]]
[[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]]
[[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан]]
[[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн хүндэт профессор]]
[[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Говь-Алтайнхан]]
[[Ангилал:Халиуны хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1935 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2020 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>4vz3zyvfiixcig4ia8nn8es3h49hm3p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ионосфер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30292</id>
    <revision>
      <id>875014</id>
      <parentid>771496</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:58:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */</comment>
      <origin>875014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10683" sha1="5wmfatqr3w3bsepz2v3scuxubis6ow6" xml:space="preserve">'''Цэнэгт мандал'''(ионосфери) нь Дэлхийн агаар мандлын дээд хэсэг оршдог бөгөөд ойролцоогоор 50 км-ээс эхлэн 15-20 мянган км хүртлэх өндөрийг хамарсан давхрага юм. Цэнэгт [[Мандал сум|мандал]] нь сансрын (ихэвчлэн нарны) цацрагийн нөлөөгөөр термосферт агаарын хийн молекулууд хүчтэй иончлогдсноос  үүсдэг. Саармаг атом молекулуудын холимог хий (үндсэндээ азот болон хүчилтөрөгч) болон бага зэрэг саармагжсан плазмаас бүрддэг.  Энд температур маш огцом ихсэж 150 км-ийн өндөрт +230°С, 600 км-т +1500°С халуун байдаг. Цэнэгт мандалд иончлолын түвшин нь хангалттай их учир радио долгионы тархалтанд нөлөөлөдөг.
[[Файл:Tsenegtmandal.JPG|360 × 274px|thumbnail|Цэнэгт мандлын давхаргуудын өдөр болон шөнийн цагаар байх өндрөөс хамаарсан байршил.]]
[[Файл:Ionogram tsenegtmandal.JPG|245 × 321px|thumbnail|Цэнэгт мандал дахь электроны концентрацийн өндрөөс хамаарсан хуваарилалт.]]

== Цэнэгт мандлын давхаргууд==
Цэнэгт мандлыг ионы концентрацаас хамааран D, E, F гэсэн 3 давхаргад хуваан ангилдаг.&lt;br /&gt;
D давхарга нь ойролцоогор 50-90 км-н өндөрт оршдог цэнэгт мандлын хамгийн доод давхарга юм. E давхарга нь 90-150 км өндөрт оршино. Хамгийн дээд давхарга болох F давхарга нь хамгийн их цэнэгжилттэй. Шөнийн цагаар 300-400 км өндөрт хамаарагддаг, харин өдрийн цагаар (зуны улиралд илүүтэйгээр)  160—200 км ба 220—320 км-т F1, F2 гэсэн 2 давхарга болон хуваагддаг.&lt;br /&gt;
D давхаргад иончлол бага хамгийн сул байдгаараа онцлогтой. Энэ давхаргийн иончлолд нарны рентген цацраг гол үүрэг гүйцэтгэдэг. Мөн сансрын цацраг, соронзон шуурганы үеээр соронзон мандлаас ирж буй биетүүдээс бага зэрэг хамаарна. Шөнийн цагаар D давхарга-н ионизац огцом буурч давхарга алга болдогоороо онцлогтой. &lt;br /&gt;
E давхаргын иончлол нь голдуу нарны богино долгионуудаас үүсдэг учир өдрийн цагаар электроны концентрац өсдөг. Шөнийн цагаар ионы саармагжилт маш хурдтай яавагддаг учир концентрац нь 103 см-3 болтол унадаг. Уг процесст F давхарга дахь цэнэгийн диффуз болон сансрын цацраг солирын урсгал эсрэгээр нөлөөлнө. E давхарга нь чөлөөт электроны өндөр концентрацтайгаас дунд ба богино долгионы тархалтанд чухал үүрэг гүйцэтгэнэ.&lt;br /&gt;
Хамгийн дээд давхарга болох F давхаргад 130-140 км-ээс дээш цэнэгт мандал бүхэлдээ хамаарна. Иончлолын хамгийн өндөр түвшин нь 250-400 км-н өндөрт байдаг. Өдрийн цагаар электроны концентрацийн хуваарилалт 2 хэсэг хуваагдан F1, F2  гэсэн давхарга үүсгэдэг. Энэ нь нарны хүчтэй хэт ягаан цацрагаас үүдэлтэй.

== Цэнэгт мандлыг судлаж эхлэсэн түүх ==
1900-аад оны эхэн үеэд холын зайнд радио долгион дамжуулах туршилт хийж амжилттай болсоны дараа цэнэгт мандлын давхрагын тухай америкийн инженер Артур Кеннели болон английн физикч Оливер Хэвисайд нар зэрэг шахуу анхлан таамаг дэвшүүлцгээжээ. Тэд дэлхийн бөмбөрцөгийн гадна талд радио долгион ойлгох чадвартай агаар мандлын цэнэгжсэн давхрага байх магадлалтай гэж таамаглажээ.  Жинхэнэ шинжлэх ухааны судалгаа 1920 оноос тандалтын (зондын) цэнэгт мандлын станц ашиглаж эхлэснээр хийгдэж эхэлсэн. Тэр нь дэлхийгээс төрөл бүрийн долгионы урттай богино радиосигналуудыг илгээн тэдний цэнэгт мандалд ойх мужыг ажиглахад оршиж байсан юм. 1923 онд зөвлөлтын эрдэмтэн М.В. Шулейкин цэнэгт мандалд 2-оос багагүй давхрага бий гэдэг дүгнэлтэнд хүрсэн, 1931 онд английн эрдэмтэн С. Чэпмэн цэнэгт мандлын давхрагыг анхны нарийвчлалтайгаар дүрслэх энгийн давхрагын онолыг бий болгожээ. Мөн цэнэгт мандлын судалгаанд ЗХУ-н эрдэмтэд  Д. А. Рожанский, М. А. Бонч-Бруевич, А. Н. Щукин, С. И. Крючков английн эрдэмтэд  Дж. Лармор, Э. Эплтон нарын ажлууд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан байна. 
Дэлхийн хэмжээний сүлжээ станцуудын тусламжтайгаар ион болон электронуудын концентрац өндрөөс хамааран өөрчлөн зарим газраараа маш өндөр концентрацтай байгааг олж илрүүлсэн байна. Ингэснээр ионосферт 3-4 давхрага байдаг бөгөөд хоорондын хил зааг нь огцом ялгаатай бөгөөд тэдний байршил болон нягтшил нь хоногийн турш өөрчлөгддөг, мөн 11 жилийн үетэй нарны идэвхижилээс хамаардаг гэдэгийг илрүүлжээ. 

== Цэнэгт мандалд радио долгион тархах онцлог ==
Радио холбоонд ашиглагдах радио долгионууд нь 30 кГц – 3000 ГГц-ын давтамжын зурваст хамаарагдана. Радио долгион нь 300000 км/сек хурдтай тархдаг цахилгаан соронзон орон юм. Радио долгионы тархах чадвар нь тэдний долгионы уртаас хамаарна.
Урт долгионы радио сигналыг хэдэн мянган километрын зайнаас хүлээн авах боломжтой.  10000-1000 метрийн урттай, 30-300 Кгц-ийн давтамжтай долгионыг урт долгионы гэнэ. Дунд долгион нь 1000-аад километр хүртлэх зайнд барих боломжтой. Харин богино долгион нь хурдан сарниж алга болдог.
Урт долгионы тархах онцлог: Урт долгион нь гадаргын ба огторгуйн гэсэн 2 хэлбэрээр тархана. Өдрийн цагт урт долгионы цараанд хүлээн авах цэгт ихэнх тохиолдолд гадаргын долгион үйлчилдэг учраас цахилгаан орны хүчлэгийн түвшин харьцангуй тогтвортой байдаг. Үүний шалтгаан нь өдрийн цагт урт долгионы [[энерги]] цэнэгт мандлын D давхрагад их хэмжээгээр шингэж, энэ давхрагаас ойх нөхцөл бүрддэггүй учраас хүлээн авах цэгт зөвхөн ганц гадаргын долгион үйлчилдэгт оршино. Харин өглөө, оройн цагаар цэнэгт мандлын D давхрагын электроны концентраци харьцангуй багасч урт долгионы энерги энэ давхрагад шингэх нь багасдаг.
Цэнэгт мандлын параметрүүдын хэвийн бус өөрчлөлтүүд нь нарны эсвэл соронзон  мандал дах тэсрэлтүүдээс гарсан биетүүд болон цацрагуудын нөлөөллтөй холбоотой. D, E давхаргууд дах цэнэгт мандлын гэнэтын өөрчлөлтүүд нь (Sudden Ionospheric Disturbances, SID) наран дээрх тэсрэлтээс үүсгэгдэх рентген цацрагаас хамаарна.  Тэсрэлт нь цөөхөн хэдэн минут хугацаатай үргэлжлэх  ба электроны концентрац нь D Е давхаргад 50-200% хүртэл өснө. Эдгээр үйлчлэлүүд болон үзэгдлүүд нь цэнэгт мандлын зөвхөн гэрэлтэгдсэн хэсэгт ажиглагдана.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Ionosphere|Цэнэгт мандал}}
* [http://iri.gsfc.nasa.gov/ ''International Reference Ionosphere'']
* [http://www.eiscat.se/ ''European Incoherent Scatter radar system'']
* [http://iri.gsfc.nasa.gov/ ''International Reference Ionosphere'']
* [https://web.archive.org/web/20141107115350/http://www.swpc.noaa.gov/info/Iono.pdf Space Environment Center, Dave Anderson and Tim Fuller-Rowell: ''The Ionosphere'' (1999)]

[[Ангилал:Агаар мандал]]
[[Ангилал:Радио долгионы тархалт]]
[[Ангилал:Дэлхийн мандал]]</text>
      <sha1>5wmfatqr3w3bsepz2v3scuxubis6ow6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кибер тагнуул</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32948</id>
    <revision>
      <id>875017</id>
      <parentid>867473</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:59:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */</comment>
      <origin>875017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7982" sha1="dfs5e55ojy9qq7fbaio2g6qf5ieg8w3" xml:space="preserve">{{Хянах}}

'''Cyberespionage''' нь өмчлөгч, эзэмшигчийн зөвшөөрөлгүйгээр нууц мэдээллийг олж авахын тулд мэдээллийн технологийг ашиглах практик юм. Cyberespionage нь стратегийн, эдийн засгийн, улс төрийн, цэргийн давуу талыг олж авахад ашиглагддаг бөгөөд хагарлын арга техник, хортой програм ашиглан явагддаг.

Мэдээлэл технологийн хөгжлийг дагаад үүнтэй холбоотой сайн, муу үр дагаврууд гарч байна. Үүний нэг нь кибер тагнуул буюу кибер гэмт хэрэг юм. Кибер тагнуул нь анхандаа сонирхол, зугаа цэнгэлийн байдалтай байсан бөгөөд энэ нь явсаар гэмт хэргийн түвшинд ирсэн байна. Кибер гэмт хэрэг гэдэг нь улс төр, эдийн засаг, шашин эсвэл үзэл суртлын шалтгаанаар дижитал мэдээлэл эсвэл мэдээллийн урсгалыг зориудаар сүйтгэн тасалдуулах ажиллагаа юм. Сүүлийн жилүүдэд улс орнуудын засгийн газар нь дээд зэрэглэлийн хакеруудыг ажиллуулж бусад улсуудын эдийн засаг, дотоодын мэдээллийг тагнуулдах болсон нь кибер гэмт хэргийг улам өсгөж байна. Кибер тагнуул болон эдийн засгийн тагнуулын үйл ажиллагааны гол ялгаа нь зорилго нь юм. Эдийн засгийн тагнуул нь олон үндэстний хэлцэлд эдийн засгийн давуу байдлыг олж авахын тулд корпорацийн мэдээллийг хулгайлахад интернэтийг ашиглахыг хэлнэ.  
Хакерууд системд нэвтрэх болон хувийн мэдээлэлрүү хандахдаа  rootkit-ийг ашигладаг. Энэ нь үйлдлийн систем болон хамгаалалтын программ хангамжийн хооронд  дамжуулагдаж буй мессежүүдийг замаас нь барьж авдаг, компьютерийн сүлжээний бага түвшинд ажилладаг хэрэгсэл юм. Rootkit интернэтээр дамжуулан сүлжээний хакерийн сервер лүү өгөгдлийг илгээж байхдаа үйлдлийн систем болон хамгаалалтын программ хангамжид илэрдэггүй технологи юм. Эдгээр rootkit-үүд нь ажилчдыг rootkit агуулсан вебсайтууд руу оруулах эсвэл rootkit агуулсан хавсралт файлыг нээлгэх замаар хууран өөрийгөө сүлжээ лүү оруулдаг. Мэхлэлтүүд нь ерөнхийдөө хууль ёсны мэт харагдах гэсэн, захиалгаар хийгдсэн Phishing email байдаг. Мөн янз бүрийн вирусээр дамжуулан халддаг байна. Вирус гэдэг нь компьютерийн программ бөгөөд өөрөө өөрийгөө бусад программд хувьлан халдаах чадвартай байдаг. Иймээс халдварласан программыг хэрвээ нэг компьютерээс нөгөө компьютер руу хуулбал вирус компьютерээс компьютер руу дамждаг. Вирус нь өөрийгөө хувьлан халдаан тараахаас гадна хор уршигтай үйлдэл хийдэг. Тухайлбал тодорхой өдөр компьютерийн бүх мэдээллийг устгах зэрэг хор уршигийг гүйцэтгэдэг. 
Хэрвээ &quot;кибер хүйтэн дайн&quot; жинхэнэ [[кибер дайн]] болон эргэвэл улс орнуудын хооронд томоохон зөрчилдөөн бий болж эхлэх бөгөөд улмаар зэвсэгт дайн болох магадлалтай. Мөн дэлхийн гэмт хэргийн түвшин ихээр нэмэгдэнэ. Хаанаас, хэн нь кибер гэмт хэрэг хийгээд байгаа нь үл мэдэгдэх тул хүмүүс эмх замбараагүй байдалд орно. Тухайлбал [[Оросын Холбооны Улс|Оросын холбооны улс]] болон Эстони улсуудын хоорондын дипломат харилцаа муудахад анх кибер дайн болсон гэж үздэг. Тэднийг гурван долоо хоногийн турш виртуал “нэлэнхүйд нь бөмбөгдсөн” юм. Улсын болон хувийн бүх компьютерийн системүүд жагсаалаас гарсан. Эстонид тэр чигээрээ онцгой байдал зарлагдсан. Хакерууд Эстонийн бүх интернэт хаягуудыг хяналтандаа аваад Spam-Mails үерлүүлчихсэн. Энэхүү довтолгоогоор бүх түргэн тусламжийн дугаарууд салгагдсан нь байдлыг бүрэн хяналтаас гаргаж эмх замбараагүй байдал бий болсон юм.  Тиймээс кибер гэмт хэрэгтэй дэлхий даяараа тэмцэх хэрэгтэй. Улс орнууд өөрсдийн мэдээллийн технологийн хамгаалалтыг сайжруулах хэрэгтэй. Кибер тагнуул болон эдийн засгийн тагнуулд өртсөн байгууллага, засгийн газрууд өгөгдөл алдахаас урьдчилан сэргийлэх бүтээгдэхүүнүүд, өгөгдлийн сангийн мониторингийн хэрэгслүүдийг авч ашиглах нь зүйтэй. Эдгээр хэрэгслүүд өгөгдлийг түгжихээс гадна өгөгдлийн хуулбарыг сүлжээгээр гаргахаас хамгаална. Зарим компаниуд нэгийг нь аюулгүй найдвартай өгөгдөлд,  нөгөөг нь интернэт харилцаа холбоонд ашигладаг 2 тусдаа сүлжээг ашиглаж дадсан байдаг. Энэ нь хакеруудад сүлжээгээр өгөгдөл алдах сувгийг хааж, энэ төрлийн програм хангамжуудаас хамгаалдаг. Сайн хамгаалалтын системтэй болох нь хөгжингүй орнуудын хувьд эдийн засгийн хувьд ч тэр, үйл ажиллагааны хувьд ч боломжтой зүйл юм. Ихэнх кибер гэмт хэргийн бай нь хөгжиж буй орнууд байдаг. Тиймээс зарим хөгжиж буй орнуудын хувьд эдийн засгийн юмуу үйл ажиллагааны байдлаас болж үүнийг хэрэгжүүлэхэд хүндрэлтэй байх талтай. 
[[Category:Тагнуул]]
[[Ангилал:Кибер гэмт хэрэг]]
[[Ангилал:Хакердалт (компьютерын аюулгүй байдал)]]
[[Ангилал:Аюулгүй байдлын бодлого]]
[[Ангилал:Тагнуулын программ]]</text>
      <sha1>dfs5e55ojy9qq7fbaio2g6qf5ieg8w3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тоёота Приус</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35359</id>
    <revision>
      <id>875000</id>
      <parentid>818842</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:43:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>875000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32892" sha1="0nujtaht1bpag50v45jp6l8xvqej5wn" xml:space="preserve">Худалдан авах: https://uneguizar.com/&lt;nowiki/&gt;{{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе
| Marke      = [[Тоёота]]
| Modell     = Приус
| von        = 1997 оноос хойш
| bis        = 
| Klasse     = [[Дунд ангилал]]
| Versionen  = [[Лимузин]], [[комбилимузин]]
| Vorgänger  = 
| Nachfolger = 
}}
1995 онд [[Тоёота]] компани нь хайбрид буюу бензин болон цахилгаан хослуулсан машин үйлдвэрлэх санаагаа Токиогийн мотор шоунд анх олон нийтэд танилцуулсан ба дараа жилээс нь туршилтын ажлаа эхлүүлсэн. Приусын анхны NHW10 загвар 1997 оны 12-р сарын 10-нд худалдаанд гарсан (prius' гэж [[Латин хэл|латин]] хэлээр 'анхдагч' ' анхных' гэсэн үг болно).

==Эхний үе (1997-2003)==
{{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе 2
| Generation = 1. залгамж үе
| Bild       = Toyota-Prius.jpg
| Bild zeigt = Тоёота Приус (1997–2003)
| von        = 1997
| bis        = 2003
| Versionen  = [[Лимузин]]
| Motoren    = [[Бензин хөдөлгүүр]]:&lt;br&gt;1,5 литр&lt;br&gt;(43–53 кВт)&lt;br&gt;+ [[Цахилгаан мотор]]:&lt;br&gt;30–33 кВт
| Länge      = 4315
| Breite     = 1695
| Höhe       = 1475
| Radstand   = 2550
| Gewicht    = 1260
}}
Энэ нь анх зөвхөн Япон улсад зориулагдаж байсан боловч Их Британи, Австрали, Шинэ Зеланд улс руу худалдаанд гаргасаар байсан. Приусын анхны үе болох дэлхийн анхны бензин болон цахилгаан мотор хосолсон машин цахиур хагалан гарч ирсэн. 1997 онд анх худалдаанд Японы зах зээл дээр гараад тухайн жилийнхээ “Японы оны шилдэг машин”, 1998 оны Автомашин судлаачид болон Сэтгүүлчдийн зөвлөгөөний шилдэг машинаар тодорсон. Англи улсад 2000 оны 10-р сарын 19-нд худалдаанд гарч эхэлсэн.

NHW10-ын жинхэнэ эх загварыг Японы болон бусад олон дизайнеруудаас Калифорнийн дизайнерууд шалгарч зохиосон. Тоёота приусын анхны машин нь 123000 хувь худалдаанд гарсан.
{{зай авах}}

==Хоёр дахь үе (2003-2009)==
{{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе 2
| Generation = 2. залгамж үе
| Bild       = 2nd Toyota Prius.jpg
| Bild zeigt = Тоёота Приус (2003–2009)
| von        = 2003
| bis        = 2009
| Versionen  = [[Комбилимузин]]
| Motoren    = [[Бензин хөдөлгүүр]]:&lt;br&gt;1,5 литр&lt;br&gt;(58 кВт)&lt;br&gt;+ [[Цахилгаан мотор]]:&lt;br&gt;50 кВт
| Länge      = 4450
| Breite     = 1725
| Höhe       = 1490
| Radstand   = 2700
| Gewicht    = 1375
}}
2003 онд [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] хотод зохиогдсон Олон улсын авто шоунд бүрэн өөрчлөгдсөн Приус машинаа Тоёота компани 2 дахь үеийн &quot;Приус&quot; машинаа танилцуулсан байна. Энэ загвар нь дунд зэргийн комби хэлбэртэй Короллагаас том Камригаас жижиг хэмжээтэй, салоны хувьд хүртэл шинэчлэгдсэн хөл тавих зай болон багаажны зай томорсон. Өмнөх загвараасаа илүү байгальд хор хөнөөлгүй мөн 150 мм-ээр урт хэмжээтэй болсон. Хэлбэр нь арай илүү бөөрөнхий загвартай болсон нь салхи эсэргүүцэх чадвар нь нэмэгдэж татах коэффициент нь Cd=0.26 болон сайжирсан. Ерөнхий инженер Шигэюуки Хоригоор удирдуулсан багийн хүчин чармайлтаар тухайн машинд зориулж 530 патентын эрхийг авсан байна. Бүтээгдэхүүн буюу машин үйлдвэрлэлийн эхлэл 2003 оны 8-р сард Тоёота, Айчи-д Цуцуми үйлдвэрээ нээсэн бол салбар үйлдвэр Фүжимацугаа 2004 оны 10 сард Карияа, Айчид байгуулсан. Хоёрдугаар үеийн &quot;приус&quot; загварын машин нь дэлхий дахинд 1.192.000 хувь борлуулагдсан.
{{зай авах}}
 
==Гурав дахь үе (2010-2016)==
{{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе 2
| Generation = 3. залгамж үе
| Bild       = Toyota Prius ZVW30 front 20100725.jpg
| Bild zeigt = Тоёота Приус (2009–2012)
| von        = 2010
| bis        = 2016
| Versionen  = [[Комбилимузин]]
| Motoren    = [[Бензин хөдөлгүүр]]:&lt;br&gt;1,8 литр&lt;br&gt;(73 кВт)&lt;br&gt;+ [[Цахилгаан мотор]]:&lt;br&gt;60 кВт
| Länge      = 4480
| Breite     = 1745
| Höhe       = 1490
| Radstand   = 2700
| Gewicht    = 1445
}}
2009 оны 1-р сард зохиогдсон Хойд Америкийн Олон улсын /2010 оны загвар машин/ авто шоунд Тоёота компани Приус машиныхаа шинэ 3 дахь загварыг танилцуулсан ба 2009 оны 5-р сарын 18-нд Япон улсад худалдаанд гарсан. Хонда компанийн Insight загвар нь хайбрид машины хувьд хямд үнийн өрсөлдөөнийг бий болгосон бөгөөд Тоёота компанийн хувьд Приус машинаараа баялаг бүтээж амжилт олоход хэцүү байсан. Гэвч 2013 оны 6-р сар гэхэд Тоёота 1,688,000 ширхэг 3-р үеийн Приус машинаа дэлхий дахинд худалдсан. 2009 онд энэ загвараараа хоёр дахь “Японы Оны машин” өргөмжлөлийг авсан. Хэлбэр нь өмнөх загвараасаа бүр илүү бөөрөнхий, загварлаг болсон нь салхи эсэргүүцэх чадвар нь нэмэгдэж татах коэффициент нь Cd=0.25 болон сайжирсан.
-
''Цахилгаан болон бензинээр давхар ажилладаг автомашиныг эрлийз машин гэж нэрлэдэг байна. Тухайлбал, монголд хамгийн өргөн хэрэглэгдэж байгаа автомашин бол Toyota Prius юм. Prius-г өвөл асахдаа муу гэж мэтээр жолооч нар ярилцдаг. Энэ нь манай улсын эрс тэс уур амьсгалаас гадна эрлийз машиныг арчлах тал дээр жолооч нарын мэдлэг тааруу, мөн амжиргааны түвшинтэй холбоотой жолооч бүр дулаан гаражинд автомашинаа тавиад байх нөхцөл бололцоо муу зэрэг олон хүчин зүйлээс шалтгаалдаг нь тодорхой юм. Ингээд хамгийн өргөн хэрэглэгдэж байгаа Toyota Prius-г сонгон авч дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгөхийг зорилоо.
{{зай авах}}

== Дөрөв дэх үе (2016-2022, XW50) ==
{{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе 2
| Generation = 4. залгамж үе
| Bild       = 2016 Toyota Prius (ZVW50L) Hybrid liftback (2016-04-02) 01.jpg
| Bild zeigt = Тоёота Приус (2016 оноос хойш)
| von        = 2016
| bis        = 
| Versionen  = [[Комбилимузин]]
| Motoren    = [[Бензин хөдөлгүүр]]:&lt;br&gt;1,8 литр&lt;br&gt;(72 кВт)&lt;br&gt;+ [[Цахилгаан мотор]]:&lt;br&gt;53–68 кВт
| Länge      = 4540–4645
| Breite     = 1760
| Höhe       = 1470
| Radstand   = 2700
| Gewicht    = 1450–1625
}}
Дөрөв дэх үеийн &quot;Prius&quot; загварыг анх 2015 оны 9-р сард [[Лас-Вегас]]&lt;nowiki/&gt;т танилцуулсан бөгөөд 2015 оны 12-р сарын 9-нд Японы жижиглэнгийн хэрэглэгчдэд зориулж гаргасан. Хойд Америкийн зах зээлд 2016 оны 1-р сард, Европ болон Ойрхи Дорнодод 2-р сард нээлтээ хийсэн.

2013 оны 8-р сард Toyota-ийн гүйцэтгэх захирал, Prius шугамын ерөнхий инженер Сатоши Огисо дараагийн үеийн Prius загварын зарим сайжруулалт болон гол онцлогуудыг зарласан. Энэ нь хүндийн төвийг намасгаж, бүтцийн хатуулаг нэмэгдүүлсэн &quot;Toyota New Global Architecture&quot; (TNGA) модульчлагдсан платформыг ашигласан Prius загварын анхны үе байв. Огисо мөн дараагийн үеийн Prius залгууртай хайбрид буюу эрлийз болох Prius Prime загварыг стандарт Prius загвартай зэрэгцүүлэн боловсруулсан гэж тайлбарласан. Энэхүү хувилбар нь 2016 оны сүүлээр 4 хүний ​​суудлын багтаамжтай болж худалдаанд гарсан. Дунд үеийн шинэчлэлтээр 2020 оны Prius Prime загвар нь 5 хүний ​​суудлын багтаамжтай болгож сэргээсэн байна.

2018 оны загварын &quot;Prius Eco&quot; нь АНУ-д тухайн жилдээ &quot;Hyundai Ioniq Blue&quot; эрлийз машины дараа залгуурт залгах чадваргүй, түлшний хэмнэлттэй бензин хөдөлгүүртэй хоёр дахь машинаар шалгарсан.

== Тав дахь үе (2022-2026, XW60) ==
Тав дахь үеийн Prius загварыг 2022 оны 11-р сарын 16-нд танилцуулсан бөгөөд Японы зах зээлд хоёр төрлийн хөдөлгүүрийн хувилбарыг зарласан. Энэ үеийн Prius нь 1.8 литрийн (2ZR-FXE) болон 2.0 литрийн (M20A-FXS) багтаамжтай хувилбаруудтай бөгөөд тус тус 103 кВт (138 морины хүч; 140 морины хүч) болон 144 эсвэл 146 кВт (193 эсвэл 196 морины хүч; 196 эсвэл 199 морины хүч) хүртэлх хүчин чадалтай. Энэ загвар нь мөн E-Four бүх дугуйгаар хөтлөх системтэй. Хоёр дахь нь залгуурт ажилладаг эрлийз бөгөөд 2.0 литрийн M20A-FXS хөдөлгүүр, цахилгаан мотор болон лити-ион батерейг хослуулан 164 кВт (220 морины хүч; 223 морины хүч) нийт хүчин чадалтай.

Шинэ загвар нь Cd=0.27 өндөр чирэх коэффициенттэй боловч урд талын талбай бага, ачааны багтаамж өмнөхөөсөө бага байна.

Европт нийлүүлэлт 2023 оны эхний улиралд эхэлсэн бөгөөд зөвхөн залгууртай хайбрид /эрлийз загвар л худалдаанд гарсан.

Өмнөх үеийнхнээс ялгаатай нь энэ үеийнх нь борлуулалт удааширсан тул Австралид зарагдаагүй. Үүнийг богино Corolla Hatchback Hybrid загвараар сольсон. Toyota New Zealand мөн шинэ үеийн Prius загварыг анх санал болгохгүй байхаар шийдсэн боловч 2024 онд Signature Class импортын тээврийн хэрэгслийн хөтөлбөрийнхөө хүрээнд борлуулалтаа сэргээсэн.

2023 оны 10-р сард Toyota компани тав дахь үеийн Prius загварыг Их Британид зарахгүй байх анхны шийдвэрээ цуцалсан.

2024 онд 2025 оны загварын жилд Prime загварыг Хойд Америкийн зах зээлд зориулж Plug-in Hybrid болгон өөрчилсөн.

== Зааварчилгаа ==
- HYBRID машины тухай
Hybrid гэдэг бол Монголоор орчуулах аваас &lt;&lt;Эрлийз&gt;&gt; гэсэн үг юм. Яг энэ утгаараа машин дээр бууна. Өөрөөр хэлбэл та бидний сайн мэддэг дотоод шаталтат хөдөлгүүр болон цахилгаан моторыг хослуулан ажилладаг тээврийн хэрэгслийг Hybrid Vehicle гэж нэрлэдэг. Ингэснээр эдийн засгийн үр ашигтайгаас гадна байгаль орчинд хор хөнөөл багатай тээврийн хэрэгсэл бий болж байгаа юм. Мэдээж эрлийз учраас түлш бага хэрэглэдэг.

- PRIUS-ийг цахилгаанд залгах ёстой юу? Хэзээ ч залгах шаардлагагүй. Prius нь өөрийнхөө батарейг өөрөө цэнэглэж чаддаг. Тэрээр шаардлагатай үедээ бензин мотороороо ажиллах бөгөөд энэ үед генератор цахилгаан үүсгэн батарейгаа цэнэглэнэ. Тэгэхээр жолооч хүн батарейны маань цэнэг дуусах вий гэж санаа зовох хэрэггүй.

- PRIUS нь ямар түлш хэрэглэдэг вэ? Prius нь 91 болон 92 октантай бензинээр ажилладаг мотортой. Өөрөөр хэлбэл манай оронд элбэг байдаг АИ-92 ба А-95 бензинээр ажиллана.

- PRIUS хэрэглэснээр хэр их бензин хэмнэх вэ? Prius нь хамгийн их идлээ гэхэд л 100 км-т 5 литр бензин хэрэглэдэг. Хэмнэж явбал 4.4 литр хэрэглэдэг гэсэн тооцоо гарчээ. Энэ бол Prius-ийн хэмжээний машинд хангалттай үзүүлэлт юм. Тэгэхээр хот дотор явдаг хүмүүст бол 4.7 литр гэж ойлгоход буруудахгүй. Унаж заншсан бусад машинтай харьцуулахад явалт, жолоодлого хэр вэ?Prius нь автомат араатай таны унаж дадсан машинаас ялгагдах зүйл огт байхгүй. Тэр тусмаа явж байгаа үедээ ямар ч ялгаагүй. Харин онцгой зүйл нь зогсолтын горим болон удаан явж байгаа үед л анзаарагдана. Өөрөөр хэлбэл түгжрэлд орчихсон нормалдаад зогсож байхад дотоод шаталтын хөдөлгүүр унтрах бөгөөд цахилгаан мотор ажиллагаанд орно. Цахилгаан мотор ажиллаж байгаа үед машин тань ямар ч чичиргээ, моторын чимээ эргэлтгүй болох учир машин тань унтарчихсан юм шиг санагддаг. Энэ үед шинэхэн жолооч машинаа унтарчихлаа гэж санан асаах гэж оролддог юм. Улаанбаатар хот шиг түгжрэл ихтэй, богинохон замуудтай үед Prius үнэхээр тохирсон машин юм. Жижигхэн боловч боломжийн хүчтэй цахилгаан мотороор машин тань ажиллах нь байна шүү дээ. Түүнчлэн Pri­us-ийн дотоод шаталтын мотор нь 1500cc багтаамжтай боловч цахилгаан моторын хүчийг нэмбэл 2.4 литрийн багтаамжтай мотортой тэнцэх хүч гаргах ажээ. Иймд хүч сайтай, хурдтай боловч хэмнэлттэй гэдэг нь ойлгомжтой болж байна.

- Механик кроптой PRIUS бий юу? Мэдээж механик кроптой бол бензин илүү хэмнэх нь ойлгомжтой. Харамсалтай нь Prius-ийн загваруудад механик кроп байхгүй. Тэр байтугай арааны алхамт систем ч байхгүй. Өөрөөр хэлбэл бидний ярьдаг шиг 1-р араа, 2-р араа байхгүй гэсэн үг. Түүнд ганцхан араа бий. Харин түүнийхээ эргэлтийг цахилгаан мотор зохицуулдаг. Гэвч жолоодох үед бидний унаж дадсан автомат кроптой машинаас юугаараа ч ялгагдаггүй байна.

- Бензин дуусчихвал PRIUS явж чадах уу? Үгүй. Ямар ч тохиолдолд бензин байх шаардлагатай. Гэхдээ шатахууны саванд бензин байхад Prius маань бензин хэрэглэхгүйгээр явж чадах боловч Prius маань эрлийз тэрэг гэдгийг санах хэрэгтэй. Тэгэхээр бензин заавал байх ёстой юм.
PRIUS-ийн аюулгүй байдал хэр вэ? Prius бол Toyota фирмийн сүүлийн жилүүдэд бүтээсэн тэрэг учраас орчин үеийн сонирхолтой системүүд бараг бүгд бий. Тоормосны ABS (Anti-Lock Brake System) системтэй. Бас жолоочийн болон зорчигчийн ослын дэртэй. Хамгийн гол нь хэлбэр нь их царай муутай гэж яригддаг. Гэвч Prius-ийн хэлбэр нь осолд ороход хамгийн аюул багатай загваруудын нэг юм. Бөгтөрдүү загвартай шүү дээ. Осолд орох үед цахилгаан мотор болоод батарей нь зорчигчдыг тогонд цохиулах аюултай байдаг учир батарейг сайтар тусгаарлаж өгсөн байна. Танд гэж хэлэхэд Toy­ota Prius II хэмээх 2000-2003 онд гарсан загвар нь NCAP (New Car Assessment Program) буюу шинэ машинд олгодог үнэлгээнээс 4 од авсан нь тун өндөр үзүүлэлт юм. Тэгвэл саяхан гарсан Prius III цоо шинэ загвар нь 5 од авсан нь хичнээн их дээшилж, урагшилж байгааг харуулж байна. 5 од бол хамгийн өндөр оноо шүү дээ. Өөрөөр хэлбэл бараг л төгс машин болсон гэсэн үг.

- PRIUS-ийн арчилгаа үйлчилгээг хэн хийх вэ? Цахилгаан мотор болоод батарейнаас бусад механикийн бүхий л эд ангиуд нь жирийн машинтай яг адилхан засвар үйлчилгээ шаардана. Иймээс үүнийг дурын засварын газар хийж болно. Харин батарейны хэсэг нь элдэв засвар үйлчилгээ шаардахгүй. Яг л та бидний гар утасны батарей засвар үйлчилгээ хийлгэдэггүйтэй адил юм даа. Бас цахилгаан моторт ямар ч үйлчилгээ хэрэггүй. Яг л бидний хэрэглэдэг угаалгын машины цахилгаан мотор арчилгаа шаарддаггүйтэй адил юм.
PRIUS хэдэн жил болох вэ?Toyota фирмийн машинууд ерөнхийдөө хамгийн эдэлгээ сайтай, бөх бат байдаг. Монголд орж ирсэн Prius-үүд буруу арчилж батерейнд нь асуудал үүсгэхгүй бол бусдаараа бусад Toyota-н машинуудтай ижил.

- PRIUS-ийн батарей хэр удаан ажиллах вэ? Түүнийг солиход хэр үнэтэй вэ? Мэдээж Prius нь батарейгүйгээр явах аргагүй болох тул энэ бол анхаарал хандуулах ёстой асуудал юм. Ер нь бол Prius нь Toyota-ийн анхны олон нийтэд зориулан үйлдвэрлэсэн эрлийз тэрэг гэхэд тун чанартай гэдэгт итгэж болно. Түүний батарей ч гэсэн сайн ажилладаг. Toyota-ийн лабораторийн үзүүлэлтээр бол Prius-ийн батарей нь 290,000 км замд хэвийн ажиллах нормтой юм байна. Гэхдээ аливаа автомашины хэр удаан ажиллах нь жолоочоос ихээхэн хамааралтай. Түүнчлэн дэлхий даяар Prius II ба III загварууд 500,000 хувь зарагдсан гэхэд батарейтай холбоотой гомдол огт ирээгүй юм байна. Гэхдээ батарей эвдэрвэл та нилээд хүнд байдалд орно. Батарей бол маш үнэтэй эд анги юм. Prius II ба Prius III загварын батарейг солиход 4000 гаруй доллар зарцуулж байгаа бол монголд элбэг байдаг Prius I нь дутахгүй үнэтэй ажээ. Гэхдээ энэ үнэ жил бүр хямдарч байгаа. 3-хан жилийн өмнө батарейг бүр 7000 доллараар сольж байсан. Яваандаа 2000 хүртэл буурах байх гэсэн тооцоо байдаг.

-PRIUS-ээр юм чирж болох уу? Prius-ээр юм чирэх нь тун тохиромжгүй юм. Яагаад гэвэл түүний моторын бүтэц нь эдийн засгийн хэмнэлт гаргах явдал юм. Иймээс тэр илүү хүч гаргахдаа тааруу. Prius-ийг үйлдвэрлэсэн мэргэжилтэн хэлэхдээ “Prius-ээр юм чирэх хэрэггүй” гэж шуудхан хэлж байна. Гэхдээ гадаадад жижигхэн чиргүүл чирчихсэн явж байх тохиолдол хэд хэд гарсан гэсэн. Хэрвээ хүнд юм чирвэл цахилгаан болоод уламжлалт мотороо эвдэх аюултайг санагтун.

-Арын суудлыг эвхэж болох уу? Болно. Арын суудлыг 60/40 харьцаагаар бүтээсэн тул эвхэх үед арын хэсэгт чөлөөтэй зай гардаг.

-PRIUS-ийг холбож асааж болох уу? Болно. Танд 12 вольтын цахилгаан байхад л болно. Түүнийгээ Prius-ийнхээ jumper кабельд холбоод л түлхүүрээ дарахад болно.

-LEVs, ULEVs, SU­LEVs, AT-PZEVs гэсэн хэллэгүүдийн учир? LEV гэдэг бол &quot;Low Emission Ve­hicle&quot; гэсэн үгүүдийн товчлол юм. Монголчилбол Хорт утаа бага ялгаруулдаг тээврийн хэрэгсэл гэж болно. Энэ нь Калифорни мужийн Агаарын Нөөцийг Удирдах Газраас гаргасан стандарт юм. Тэгвэл ULEV гэдэг нь Ultra-Low Emission Ve­hicle буюу Маш бага хорт утаа ялгаруулдаг тээврийн хэрэгсэл юм. Энэ нь LEV-ийг бодвол илүү нарийн хэмжүүрээр тээврийн хэрэгслийг шалгаж үнэлгээ өгдөг. Харин SULEV бол Super Ultra буюу Супер бага гэсэн утгатай. Тэгвэл AT-PZEV бол Advanced Technol­ogy Partial Zero Emission Veihcle гэсэн утгатай бөгөөд монголчилбол Сайжруулсан Технологи Ашиглаж бараг л Тэг Хорт Утаа ялгаруулдаг гэсэн үг. Сүүлийн ангилалд орсон автомашин их ховор бөгөөд Toyota Prius III-ийг энэ ангилалд оруулсан байна. Харин Prius II нь SULEV-д ордог байсан тул III загвар нь нэг шат ахиж байгаль орчинд ямар ч хор хөнөөлгүй болсон гэж ойлгож болно.
TOYOTA болон HONDA-ийн эрлийзүүдийн ялгааг хэлж өгнө үү?Honda ч гэсэн эрлийз тэрэг үйлдвэрлэлтээр нилээд их ажил хийж байгаа. Тэгвэл Toyota нь тухайн явалтдаа дотоод шаталтат болон цахилгаан мотороо аль алийг хэрэглэх бөгөөд хэрхэн зохицуулж явахаа өөрөө шийддэг. Хамгийн тохиромжтой хувилбараа өөрөө сонгодог гэсэн үг. Жолооч хүн жирийн л машин жолоодож байгаа юм шиг явахад л болно. Тэгвэл Honda нь үргэлж дотоод шаталтат хөдөлгүүрээ ашиглах бөгөөд илүү их хүч шаардагдсан үед цахилгаан мотор ажиллагаанд орж тусалдаг байна.

1. Prius маркын  хосолмол  хөдөлгүүртэй суудлын  тэрэг  хотын  хөдөлгөөнд  илүү тохирсон тээврийн хэрэгсэл болно.
2. Таны  худалдаж авахаар  сонирхож буй Prius суудлийн авто машины төв болон хянах самбарт анхааруулах тэмдэгтүүд асаж байвал авах гэж зүтгэх хэрэггүй.
3. Унаж шалгаж үзэхдээ хаазын педалыг огцом гишгэж үзэхэд урд хянах самбарт анхааруулах гэрлүүд асч байвал өндөр хүчдэлийн батерей муудсаны шинж.
4. Сонирхож буй Prius-ын  дотоод шаталтын хөдөлгүүр болон хурдны хайрцагнаас ямар нэгэн илүү дуу чимээ гарч байгаа эсэхийг сайн сонсох.
5. Худалдаж авахаар тогтсон бол  мэргэжлийн засварын газарт оношлуулах хэрэгтэй. /Приус засварын газарт/

==Prius авто машинтай жолооч нарын анхааралд==

Онцын шаардлагагүй үед хөдөлгүүр унтраастай үед цахилгаан хэрэгслүүдийг ажиллуулах хэрэггүй. Жижиг 12-ын аккумулятор сууна. Prius-ийн (Prius 11, 20, Estima Hybrid) хамгийн их эвдрэх магадлалтай эд ангид цахилгаан хөдөлгүүрийн хөргөлтийн хүчлүүр орно. Хий хуралдсанаас болж эвдэрхэд хүрдэг иймд тогтмол хугацаанд хий авах болон шингэн нэмэх хэрэгтэй. /улаан өнгийн  халуун хүйтэнд тэсвэртэй шингэн хэрэглэх /
Жолооны цахилгаан хүчлүүртэй тул гидрийн шингэн хэрэглэхгүй бөгөөд цахилгаан хөдөлгүүрийн хөргөлтийн банкыг жолооны хүчлүүрийн банк  хэмээн андууран гидрийн шингэн хийдэг явдал бий. Иймээс анхаарна уу!
Дугуй давсан усанд орж болохгүй ба орвол цахилгаан хэлхээнд ус орж систем гэмтэх аюултай. Ялангуяа урсгал ус, үерийн усанд орж болохгүй.
Өндөр хүчдэлийн батерейн агааржуулалт онгорхой байгаа эсэхийг шалгаж байх. Агааржуулалтын мотор ойр ойрхон ажиллаад байвал өндөр хүчдэлийн  батерей муудаж байгаан шинж юм. Мэргэжлийн засварын газарт оношлуулах хэрэгтэй./Приус засварын газарт/
Дугуйн хэмжээ, хээ нэг ижил байх ёстой. Тэгэхгүй бол ABS системийн гэрэл асч алдаа зааж улмаар батерейнд ачаалал өгч хэрэглэх хугацааг багасгана. Нөөц дугуйтай удаан явж болохгүй бөгөөд аль болох түргэн солиулах хэрэгтэй.
Өвлийн нөхцөлд гадаа -20 градусаас доош орсон үед удаан тавих буюу хонуулж болохгүй. Учир нь хэт хүйтэнд өндөр хүчдэлийн батерей бээрэх, цэнэг алдах магадлалтай. Гарцаагүй хонуулах нөхцөлд Prius 10 багаажны хөндийд, Prius 11, 20 хойд суудлаа хэвтүүлээд 40-60 Вт-ын гэрэл оруулж төмөр хувин доор нь тосч асаалттай чигээр нь машинаа хучиж хонуулах хэрэгтэй.
Чирэх шаардлагатай бол N-дээр тавьж ойр зайд 20 км/ц-аас хэтрүүлэхгүйгээр чирж болно. Холоос бол ачиж ирсэн нь зөв.
Явдал дунд хурдны хайрцагийн шилжүүлэгчийг N байрлалд огт хийж болохгүй. Хийсэн тохиолдолд өндөр хүчдэлийн батерей цэнэглэгдэх горим ажиллахгүй болдог.
Шаварт суух, цасанд суух зэрэгт хойш R ухрааж холхиулах нь батерейг суулгана. Учир нь ухрах үед зөвхөн цахилгаан мотор ажилладаг.
Өндөр хүчдэлийн батерей суусан үед шар мэлхийн зураг асч бензин хөдөлгүүр асах үед чичрэн доголдох байдал гарч улмаар хааз авахгүй болно. Иим үед P байрлалд тавьж асаалттай цэнэглэх хэрэгтэй.
Цасан ширхэгтэй шар гэрэл хүйтэн өдөр асах бөгөөд хор нөлөөгүй.
Хянах самбар дээрх хурдны хайрцагийн P байрлалын гэрлийн хүрээ гарч ирээгүй үед асаах гэж яарах хэрэггүй. Гарч ирэхгүй бол 12 вольтийн аккумлятор суусны шинж.
Засмалд зориулсан учраас рулийн люфттэй юм шиг дуу шороон замд явахад гардаг. Үүнд эмзэглэх хэрэггүй. Энэ нь аюулгүй байдалд нөлөөгүй.


Худалдан авах: https://uneguizar.com/


[[Ангилал:Суудлын автомашины загвар]]
[[Ангилал:Лимузин]]
[[Ангилал:Комбилимузин]]
[[Ангилал:Гибрид цахилгаан автомашин]]</text>
      <sha1>0nujtaht1bpag50v45jp6l8xvqej5wn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875001</id>
      <parentid>875000</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:47:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>875001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32879" sha1="qkd7g757g9j8g271mgc1jqgiz03rj0g" xml:space="preserve">Худалдан авах: https://uneguizar.com/&lt;nowiki/&gt;{{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе
| Marke      = [[Тоёота]]
| Modell     = Приус
| von        = 1997 оноос хойш
| bis        = 
| Klasse     = [[Дунд ангилал]]
| Versionen  = [[Лимузин]], [[комбилимузин]]
| Vorgänger  = 
| Nachfolger = 
}}
1995 онд [[Тоёота]] компани нь хайбрид буюу бензин болон цахилгаан хослуулсан машин үйлдвэрлэх санаагаа Токиогийн мотор шоунд анх олон нийтэд танилцуулсан ба дараа жилээс нь туршилтын ажлаа эхлүүлсэн. Приусын анхны NHW10 загвар 1997 оны 12-р сарын 10-нд худалдаанд гарсан (prius' гэж [[Латин хэл|латин]] хэлээр 'анхдагч' ' анхных' гэсэн үг болно).

==Эхний үе (1997-2003)==
{{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе 2
| Generation = 1. залгамж үе
| Bild       = Toyota-Prius.jpg
| Bild zeigt = Тоёота Приус (1997–2003)
| von        = 1997
| bis        = 2003
| Versionen  = [[Лимузин]]
| Motoren    = [[Бензин хөдөлгүүр]]:&lt;br&gt;1,5 литр&lt;br&gt;(43–53 кВт)&lt;br&gt;+ [[Цахилгаан мотор]]:&lt;br&gt;30–33 кВт
| Länge      = 4315
| Breite     = 1695
| Höhe       = 1475
| Radstand   = 2550
| Gewicht    = 1260
}}
Энэ нь анх зөвхөн Япон улсад зориулагдаж байсан боловч Их Британи, Австрали, Шинэ Зеланд улс руу худалдаанд гаргасаар байсан. Приусын анхны үе болох дэлхийн анхны бензин болон цахилгаан мотор хосолсон машин цахиур хагалан гарч ирсэн. 1997 онд анх худалдаанд Японы зах зээл дээр гараад тухайн жилийнхээ “Японы оны шилдэг машин”, 1998 оны Автомашин судлаачид болон Сэтгүүлчдийн зөвлөгөөний шилдэг машинаар тодорсон. Англи улсад 2000 оны 10-р сарын 19-нд худалдаанд гарч эхэлсэн.

NHW10-ын жинхэнэ эх загварыг Японы болон бусад олон дизайнеруудаас Калифорнийн дизайнерууд шалгарч зохиосон. Тоёота приусын анхны машин нь 123000 хувь худалдаанд гарсан.
{{зай авах}}

==Хоёр дахь үе (2003-2009)==
{{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе 2
| Generation = 2. залгамж үе
| Bild       = 2nd Toyota Prius.jpg
| Bild zeigt = Тоёота Приус (2003–2009)
| von        = 2003
| bis        = 2009
| Versionen  = [[Комбилимузин]]
| Motoren    = [[Бензин хөдөлгүүр]]:&lt;br&gt;1,5 литр&lt;br&gt;(58 кВт)&lt;br&gt;+ [[Цахилгаан мотор]]:&lt;br&gt;50 кВт
| Länge      = 4450
| Breite     = 1725
| Höhe       = 1490
| Radstand   = 2700
| Gewicht    = 1375
}}
2003 онд [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] хотод зохиогдсон Олон улсын авто шоунд бүрэн өөрчлөгдсөн Приус машинаа Тоёота компани 2 дахь үеийн &quot;Приус&quot; машинаа танилцуулсан байна. Энэ загвар нь дунд зэргийн комби хэлбэртэй Короллагаас том Камригаас жижиг хэмжээтэй, салоны хувьд хүртэл шинэчлэгдсэн хөл тавих зай болон багаажны зай томорсон. Өмнөх загвараасаа илүү байгальд хор хөнөөлгүй мөн 150 мм-ээр урт хэмжээтэй болсон. Хэлбэр нь арай илүү бөөрөнхий загвартай болсон нь салхи эсэргүүцэх чадвар нь нэмэгдэж татах коэффициент нь Cd=0.26 болон сайжирсан. Ерөнхий инженер Шигэюуки Хоригоор удирдуулсан багийн хүчин чармайлтаар тухайн машинд зориулж 530 патентын эрхийг авсан байна. Бүтээгдэхүүн буюу машин үйлдвэрлэлийн эхлэл 2003 оны 8-р сард Тоёота, Айчи-д Цуцуми үйлдвэрээ нээсэн бол салбар үйлдвэр Фүжимацугаа 2004 оны 10 сард Карияа, Айчид байгуулсан. Хоёрдугаар үеийн &quot;приус&quot; загварын машин нь дэлхий дахинд 1.192.000 хувь борлуулагдсан.
{{зай авах}}
 
==Гурав дахь үе (2010-2016)==
{{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе 2
| Generation = 3. залгамж үе
| Bild       = Toyota Prius ZVW30 front 20100725.jpg
| Bild zeigt = Тоёота Приус (2009–2012)
| von        = 2010
| bis        = 2016
| Versionen  = [[Комбилимузин]]
| Motoren    = [[Бензин хөдөлгүүр]]:&lt;br&gt;1,8 литр&lt;br&gt;(73 кВт)&lt;br&gt;+ [[Цахилгаан мотор]]:&lt;br&gt;60 кВт
| Länge      = 4480
| Breite     = 1745
| Höhe       = 1490
| Radstand   = 2700
| Gewicht    = 1445
}}
2009 оны 1-р сард зохиогдсон Хойд Америкийн Олон улсын /2010 оны загвар машин/ авто шоунд Тоёота компани Приус машиныхаа шинэ 3 дахь загварыг танилцуулсан ба 2009 оны 5-р сарын 18-нд Япон улсад худалдаанд гарсан. Хонда компанийн Insight загвар нь хайбрид машины хувьд хямд үнийн өрсөлдөөнийг бий болгосон бөгөөд Тоёота компанийн хувьд Приус машинаараа баялаг бүтээж амжилт олоход хэцүү байсан. Гэвч 2013 оны 6-р сар гэхэд Тоёота 1,688,000 ширхэг 3-р үеийн Приус машинаа дэлхий дахинд худалдсан. 2009 онд энэ загвараараа хоёр дахь “Японы Оны машин” өргөмжлөлийг авсан. Хэлбэр нь өмнөх загвараасаа бүр илүү бөөрөнхий, загварлаг болсон нь салхи эсэргүүцэх чадвар нь нэмэгдэж татах коэффициент нь Cd=0.25 болон сайжирсан.
-
''Цахилгаан болон бензинээр давхар ажилладаг автомашиныг эрлийз машин гэж нэрлэдэг байна. Тухайлбал, монголд хамгийн өргөн хэрэглэгдэж байгаа автомашин бол Toyota Prius юм. Prius-г өвөл асахдаа муу гэж мэтээр жолооч нар ярилцдаг. Энэ нь манай улсын эрс тэс уур амьсгалаас гадна эрлийз машиныг арчлах тал дээр жолооч нарын мэдлэг тааруу, мөн амжиргааны түвшинтэй холбоотой жолооч бүр дулаан гаражинд автомашинаа тавиад байх нөхцөл бололцоо муу зэрэг олон хүчин зүйлээс шалтгаалдаг нь тодорхой юм. Ингээд хамгийн өргөн хэрэглэгдэж байгаа Toyota Prius-г сонгон авч дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгөхийг зорилоо.
{{зай авах}}

== Дөрөв дэх үе (2016-2022, XW50) ==
{{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе 2
| Generation = 4. залгамж үе
| Bild       = 2016 Toyota Prius (ZVW50L) Hybrid liftback (2016-04-02) 01.jpg
| Bild zeigt = Тоёота Приус (2016-2022)
| von        = 2016
| bis        = 
| Versionen  = [[Комбилимузин]]
| Motoren    = [[Бензин хөдөлгүүр]]:&lt;br&gt;1,8 литр&lt;br&gt;(72 кВт)&lt;br&gt;+ [[Цахилгаан мотор]]:&lt;br&gt;53–68 кВт
| Länge      = 4540–4645
| Breite     = 1760
| Höhe       = 1470
| Radstand   = 2700
| Gewicht    = 1450–1625
}}
Дөрөв дэх үеийн &quot;Prius&quot; загварыг анх 2015 оны 9-р сард [[Лас-Вегас]]&lt;nowiki/&gt;т танилцуулсан бөгөөд 2015 оны 12-р сарын 9-нд Японы жижиглэнгийн хэрэглэгчдэд зориулж гаргасан. Хойд Америкийн зах зээлд 2016 оны 1-р сард, Европ болон Ойрхи Дорнодод 2-р сард нээлтээ хийсэн.

2013 оны 8-р сард Toyota-ийн гүйцэтгэх захирал, Prius шугамын ерөнхий инженер Сатоши Огисо дараагийн үеийн Prius загварын зарим сайжруулалт болон гол онцлогуудыг зарласан. Энэ нь хүндийн төвийг намасгаж, бүтцийн хатуулаг нэмэгдүүлсэн &quot;Toyota New Global Architecture&quot; (TNGA) модульчлагдсан платформыг ашигласан Prius загварын анхны үе байв. Огисо мөн дараагийн үеийн Prius залгууртай хайбрид буюу эрлийз болох Prius Prime загварыг стандарт Prius загвартай зэрэгцүүлэн боловсруулсан гэж тайлбарласан. Энэхүү хувилбар нь 2016 оны сүүлээр 4 хүний ​​суудлын багтаамжтай болж худалдаанд гарсан. Дунд үеийн шинэчлэлтээр 2020 оны Prius Prime загвар нь 5 хүний ​​суудлын багтаамжтай болгож сэргээсэн байна.

2018 оны загварын &quot;Prius Eco&quot; нь АНУ-д тухайн жилдээ &quot;Hyundai Ioniq Blue&quot; эрлийз машины дараа залгуурт залгах чадваргүй, түлшний хэмнэлттэй бензин хөдөлгүүртэй хоёр дахь машинаар шалгарсан.


== Тав дахь үе (2022-2026, XW60) ==
Тав дахь үеийн Prius загварыг 2022 оны 11-р сарын 16-нд танилцуулсан бөгөөд Японы зах зээлд хоёр төрлийн хөдөлгүүрийн хувилбарыг зарласан. Энэ үеийн Prius нь 1.8 литрийн (2ZR-FXE) болон 2.0 литрийн (M20A-FXS) багтаамжтай хувилбаруудтай бөгөөд тус тус 103 кВт (138 морины хүч; 140 морины хүч) болон 144 эсвэл 146 кВт (193 эсвэл 196 морины хүч; 196 эсвэл 199 морины хүч) хүртэлх хүчин чадалтай. Энэ загвар нь мөн E-Four бүх дугуйгаар хөтлөх системтэй. Хоёр дахь нь залгуурт ажилладаг эрлийз бөгөөд 2.0 литрийн M20A-FXS хөдөлгүүр, цахилгаан мотор болон лити-ион батерейг хослуулан 164 кВт (220 морины хүч; 223 морины хүч) нийт хүчин чадалтай.

Шинэ загвар нь Cd=0.27 өндөр чирэх коэффициенттэй боловч урд талын талбай бага, ачааны багтаамж өмнөхөөсөө бага байна.

Европт нийлүүлэлт 2023 оны эхний улиралд эхэлсэн бөгөөд зөвхөн залгууртай хайбрид /эрлийз загвар л худалдаанд гарсан.

Өмнөх үеийнхнээс ялгаатай нь энэ үеийнх нь борлуулалт удааширсан тул Австралид зарагдаагүй. Үүнийг богино Corolla Hatchback Hybrid загвараар сольсон. Toyota New Zealand мөн шинэ үеийн Prius загварыг анх санал болгохгүй байхаар шийдсэн боловч 2024 онд Signature Class импортын тээврийн хэрэгслийн хөтөлбөрийнхөө хүрээнд борлуулалтаа сэргээсэн.

2023 оны 10-р сард Toyota компани тав дахь үеийн Prius загварыг Их Британид зарахгүй байх анхны шийдвэрээ цуцалсан.

2024 онд 2025 оны загварын жилд Prime загварыг Хойд Америкийн зах зээлд зориулж Plug-in Hybrid болгон өөрчилсөн.

== Зааварчилгаа ==
- HYBRID машины тухай
Hybrid гэдэг бол Монголоор орчуулах аваас &lt;&lt;Эрлийз&gt;&gt; гэсэн үг юм. Яг энэ утгаараа машин дээр бууна. Өөрөөр хэлбэл та бидний сайн мэддэг дотоод шаталтат хөдөлгүүр болон цахилгаан моторыг хослуулан ажилладаг тээврийн хэрэгслийг Hybrid Vehicle гэж нэрлэдэг. Ингэснээр эдийн засгийн үр ашигтайгаас гадна байгаль орчинд хор хөнөөл багатай тээврийн хэрэгсэл бий болж байгаа юм. Мэдээж эрлийз учраас түлш бага хэрэглэдэг.

- PRIUS-ийг цахилгаанд залгах ёстой юу? Хэзээ ч залгах шаардлагагүй. Prius нь өөрийнхөө батарейг өөрөө цэнэглэж чаддаг. Тэрээр шаардлагатай үедээ бензин мотороороо ажиллах бөгөөд энэ үед генератор цахилгаан үүсгэн батарейгаа цэнэглэнэ. Тэгэхээр жолооч хүн батарейны маань цэнэг дуусах вий гэж санаа зовох хэрэггүй.

- PRIUS нь ямар түлш хэрэглэдэг вэ? Prius нь 91 болон 92 октантай бензинээр ажилладаг мотортой. Өөрөөр хэлбэл манай оронд элбэг байдаг АИ-92 ба А-95 бензинээр ажиллана.

- PRIUS хэрэглэснээр хэр их бензин хэмнэх вэ? Prius нь хамгийн их идлээ гэхэд л 100 км-т 5 литр бензин хэрэглэдэг. Хэмнэж явбал 4.4 литр хэрэглэдэг гэсэн тооцоо гарчээ. Энэ бол Prius-ийн хэмжээний машинд хангалттай үзүүлэлт юм. Тэгэхээр хот дотор явдаг хүмүүст бол 4.7 литр гэж ойлгоход буруудахгүй. Унаж заншсан бусад машинтай харьцуулахад явалт, жолоодлого хэр вэ?Prius нь автомат араатай таны унаж дадсан машинаас ялгагдах зүйл огт байхгүй. Тэр тусмаа явж байгаа үедээ ямар ч ялгаагүй. Харин онцгой зүйл нь зогсолтын горим болон удаан явж байгаа үед л анзаарагдана. Өөрөөр хэлбэл түгжрэлд орчихсон нормалдаад зогсож байхад дотоод шаталтын хөдөлгүүр унтрах бөгөөд цахилгаан мотор ажиллагаанд орно. Цахилгаан мотор ажиллаж байгаа үед машин тань ямар ч чичиргээ, моторын чимээ эргэлтгүй болох учир машин тань унтарчихсан юм шиг санагддаг. Энэ үед шинэхэн жолооч машинаа унтарчихлаа гэж санан асаах гэж оролддог юм. Улаанбаатар хот шиг түгжрэл ихтэй, богинохон замуудтай үед Prius үнэхээр тохирсон машин юм. Жижигхэн боловч боломжийн хүчтэй цахилгаан мотороор машин тань ажиллах нь байна шүү дээ. Түүнчлэн Pri­us-ийн дотоод шаталтын мотор нь 1500cc багтаамжтай боловч цахилгаан моторын хүчийг нэмбэл 2.4 литрийн багтаамжтай мотортой тэнцэх хүч гаргах ажээ. Иймд хүч сайтай, хурдтай боловч хэмнэлттэй гэдэг нь ойлгомжтой болж байна.

- Механик кроптой PRIUS бий юу? Мэдээж механик кроптой бол бензин илүү хэмнэх нь ойлгомжтой. Харамсалтай нь Prius-ийн загваруудад механик кроп байхгүй. Тэр байтугай арааны алхамт систем ч байхгүй. Өөрөөр хэлбэл бидний ярьдаг шиг 1-р араа, 2-р араа байхгүй гэсэн үг. Түүнд ганцхан араа бий. Харин түүнийхээ эргэлтийг цахилгаан мотор зохицуулдаг. Гэвч жолоодох үед бидний унаж дадсан автомат кроптой машинаас юугаараа ч ялгагдаггүй байна.

- Бензин дуусчихвал PRIUS явж чадах уу? Үгүй. Ямар ч тохиолдолд бензин байх шаардлагатай. Гэхдээ шатахууны саванд бензин байхад Prius маань бензин хэрэглэхгүйгээр явж чадах боловч Prius маань эрлийз тэрэг гэдгийг санах хэрэгтэй. Тэгэхээр бензин заавал байх ёстой юм.
PRIUS-ийн аюулгүй байдал хэр вэ? Prius бол Toyota фирмийн сүүлийн жилүүдэд бүтээсэн тэрэг учраас орчин үеийн сонирхолтой системүүд бараг бүгд бий. Тоормосны ABS (Anti-Lock Brake System) системтэй. Бас жолоочийн болон зорчигчийн ослын дэртэй. Хамгийн гол нь хэлбэр нь их царай муутай гэж яригддаг. Гэвч Prius-ийн хэлбэр нь осолд ороход хамгийн аюул багатай загваруудын нэг юм. Бөгтөрдүү загвартай шүү дээ. Осолд орох үед цахилгаан мотор болоод батарей нь зорчигчдыг тогонд цохиулах аюултай байдаг учир батарейг сайтар тусгаарлаж өгсөн байна. Танд гэж хэлэхэд Toy­ota Prius II хэмээх 2000-2003 онд гарсан загвар нь NCAP (New Car Assessment Program) буюу шинэ машинд олгодог үнэлгээнээс 4 од авсан нь тун өндөр үзүүлэлт юм. Тэгвэл саяхан гарсан Prius III цоо шинэ загвар нь 5 од авсан нь хичнээн их дээшилж, урагшилж байгааг харуулж байна. 5 од бол хамгийн өндөр оноо шүү дээ. Өөрөөр хэлбэл бараг л төгс машин болсон гэсэн үг.

- PRIUS-ийн арчилгаа үйлчилгээг хэн хийх вэ? Цахилгаан мотор болоод батарейнаас бусад механикийн бүхий л эд ангиуд нь жирийн машинтай яг адилхан засвар үйлчилгээ шаардана. Иймээс үүнийг дурын засварын газар хийж болно. Харин батарейны хэсэг нь элдэв засвар үйлчилгээ шаардахгүй. Яг л та бидний гар утасны батарей засвар үйлчилгээ хийлгэдэггүйтэй адил юм даа. Бас цахилгаан моторт ямар ч үйлчилгээ хэрэггүй. Яг л бидний хэрэглэдэг угаалгын машины цахилгаан мотор арчилгаа шаарддаггүйтэй адил юм.
PRIUS хэдэн жил болох вэ?Toyota фирмийн машинууд ерөнхийдөө хамгийн эдэлгээ сайтай, бөх бат байдаг. Монголд орж ирсэн Prius-үүд буруу арчилж батерейнд нь асуудал үүсгэхгүй бол бусдаараа бусад Toyota-н машинуудтай ижил.

- PRIUS-ийн батарей хэр удаан ажиллах вэ? Түүнийг солиход хэр үнэтэй вэ? Мэдээж Prius нь батарейгүйгээр явах аргагүй болох тул энэ бол анхаарал хандуулах ёстой асуудал юм. Ер нь бол Prius нь Toyota-ийн анхны олон нийтэд зориулан үйлдвэрлэсэн эрлийз тэрэг гэхэд тун чанартай гэдэгт итгэж болно. Түүний батарей ч гэсэн сайн ажилладаг. Toyota-ийн лабораторийн үзүүлэлтээр бол Prius-ийн батарей нь 290,000 км замд хэвийн ажиллах нормтой юм байна. Гэхдээ аливаа автомашины хэр удаан ажиллах нь жолоочоос ихээхэн хамааралтай. Түүнчлэн дэлхий даяар Prius II ба III загварууд 500,000 хувь зарагдсан гэхэд батарейтай холбоотой гомдол огт ирээгүй юм байна. Гэхдээ батарей эвдэрвэл та нилээд хүнд байдалд орно. Батарей бол маш үнэтэй эд анги юм. Prius II ба Prius III загварын батарейг солиход 4000 гаруй доллар зарцуулж байгаа бол монголд элбэг байдаг Prius I нь дутахгүй үнэтэй ажээ. Гэхдээ энэ үнэ жил бүр хямдарч байгаа. 3-хан жилийн өмнө батарейг бүр 7000 доллараар сольж байсан. Яваандаа 2000 хүртэл буурах байх гэсэн тооцоо байдаг.

-PRIUS-ээр юм чирж болох уу? Prius-ээр юм чирэх нь тун тохиромжгүй юм. Яагаад гэвэл түүний моторын бүтэц нь эдийн засгийн хэмнэлт гаргах явдал юм. Иймээс тэр илүү хүч гаргахдаа тааруу. Prius-ийг үйлдвэрлэсэн мэргэжилтэн хэлэхдээ “Prius-ээр юм чирэх хэрэггүй” гэж шуудхан хэлж байна. Гэхдээ гадаадад жижигхэн чиргүүл чирчихсэн явж байх тохиолдол хэд хэд гарсан гэсэн. Хэрвээ хүнд юм чирвэл цахилгаан болоод уламжлалт мотороо эвдэх аюултайг санагтун.

-Арын суудлыг эвхэж болох уу? Болно. Арын суудлыг 60/40 харьцаагаар бүтээсэн тул эвхэх үед арын хэсэгт чөлөөтэй зай гардаг.

-PRIUS-ийг холбож асааж болох уу? Болно. Танд 12 вольтын цахилгаан байхад л болно. Түүнийгээ Prius-ийнхээ jumper кабельд холбоод л түлхүүрээ дарахад болно.

-LEVs, ULEVs, SU­LEVs, AT-PZEVs гэсэн хэллэгүүдийн учир? LEV гэдэг бол &quot;Low Emission Ve­hicle&quot; гэсэн үгүүдийн товчлол юм. Монголчилбол Хорт утаа бага ялгаруулдаг тээврийн хэрэгсэл гэж болно. Энэ нь Калифорни мужийн Агаарын Нөөцийг Удирдах Газраас гаргасан стандарт юм. Тэгвэл ULEV гэдэг нь Ultra-Low Emission Ve­hicle буюу Маш бага хорт утаа ялгаруулдаг тээврийн хэрэгсэл юм. Энэ нь LEV-ийг бодвол илүү нарийн хэмжүүрээр тээврийн хэрэгслийг шалгаж үнэлгээ өгдөг. Харин SULEV бол Super Ultra буюу Супер бага гэсэн утгатай. Тэгвэл AT-PZEV бол Advanced Technol­ogy Partial Zero Emission Veihcle гэсэн утгатай бөгөөд монголчилбол Сайжруулсан Технологи Ашиглаж бараг л Тэг Хорт Утаа ялгаруулдаг гэсэн үг. Сүүлийн ангилалд орсон автомашин их ховор бөгөөд Toyota Prius III-ийг энэ ангилалд оруулсан байна. Харин Prius II нь SULEV-д ордог байсан тул III загвар нь нэг шат ахиж байгаль орчинд ямар ч хор хөнөөлгүй болсон гэж ойлгож болно.
TOYOTA болон HONDA-ийн эрлийзүүдийн ялгааг хэлж өгнө үү?Honda ч гэсэн эрлийз тэрэг үйлдвэрлэлтээр нилээд их ажил хийж байгаа. Тэгвэл Toyota нь тухайн явалтдаа дотоод шаталтат болон цахилгаан мотороо аль алийг хэрэглэх бөгөөд хэрхэн зохицуулж явахаа өөрөө шийддэг. Хамгийн тохиромжтой хувилбараа өөрөө сонгодог гэсэн үг. Жолооч хүн жирийн л машин жолоодож байгаа юм шиг явахад л болно. Тэгвэл Honda нь үргэлж дотоод шаталтат хөдөлгүүрээ ашиглах бөгөөд илүү их хүч шаардагдсан үед цахилгаан мотор ажиллагаанд орж тусалдаг байна.

1. Prius маркын  хосолмол  хөдөлгүүртэй суудлын  тэрэг  хотын  хөдөлгөөнд  илүү тохирсон тээврийн хэрэгсэл болно.
2. Таны  худалдаж авахаар  сонирхож буй Prius суудлийн авто машины төв болон хянах самбарт анхааруулах тэмдэгтүүд асаж байвал авах гэж зүтгэх хэрэггүй.
3. Унаж шалгаж үзэхдээ хаазын педалыг огцом гишгэж үзэхэд урд хянах самбарт анхааруулах гэрлүүд асч байвал өндөр хүчдэлийн батерей муудсаны шинж.
4. Сонирхож буй Prius-ын  дотоод шаталтын хөдөлгүүр болон хурдны хайрцагнаас ямар нэгэн илүү дуу чимээ гарч байгаа эсэхийг сайн сонсох.
5. Худалдаж авахаар тогтсон бол  мэргэжлийн засварын газарт оношлуулах хэрэгтэй. /Приус засварын газарт/

==Prius авто машинтай жолооч нарын анхааралд==

Онцын шаардлагагүй үед хөдөлгүүр унтраастай үед цахилгаан хэрэгслүүдийг ажиллуулах хэрэггүй. Жижиг 12-ын аккумулятор сууна. Prius-ийн (Prius 11, 20, Estima Hybrid) хамгийн их эвдрэх магадлалтай эд ангид цахилгаан хөдөлгүүрийн хөргөлтийн хүчлүүр орно. Хий хуралдсанаас болж эвдэрхэд хүрдэг иймд тогтмол хугацаанд хий авах болон шингэн нэмэх хэрэгтэй. /улаан өнгийн  халуун хүйтэнд тэсвэртэй шингэн хэрэглэх /
Жолооны цахилгаан хүчлүүртэй тул гидрийн шингэн хэрэглэхгүй бөгөөд цахилгаан хөдөлгүүрийн хөргөлтийн банкыг жолооны хүчлүүрийн банк  хэмээн андууран гидрийн шингэн хийдэг явдал бий. Иймээс анхаарна уу!
Дугуй давсан усанд орж болохгүй ба орвол цахилгаан хэлхээнд ус орж систем гэмтэх аюултай. Ялангуяа урсгал ус, үерийн усанд орж болохгүй.
Өндөр хүчдэлийн батерейн агааржуулалт онгорхой байгаа эсэхийг шалгаж байх. Агааржуулалтын мотор ойр ойрхон ажиллаад байвал өндөр хүчдэлийн  батерей муудаж байгаан шинж юм. Мэргэжлийн засварын газарт оношлуулах хэрэгтэй./Приус засварын газарт/
Дугуйн хэмжээ, хээ нэг ижил байх ёстой. Тэгэхгүй бол ABS системийн гэрэл асч алдаа зааж улмаар батерейнд ачаалал өгч хэрэглэх хугацааг багасгана. Нөөц дугуйтай удаан явж болохгүй бөгөөд аль болох түргэн солиулах хэрэгтэй.
Өвлийн нөхцөлд гадаа -20 градусаас доош орсон үед удаан тавих буюу хонуулж болохгүй. Учир нь хэт хүйтэнд өндөр хүчдэлийн батерей бээрэх, цэнэг алдах магадлалтай. Гарцаагүй хонуулах нөхцөлд Prius 10 багаажны хөндийд, Prius 11, 20 хойд суудлаа хэвтүүлээд 40-60 Вт-ын гэрэл оруулж төмөр хувин доор нь тосч асаалттай чигээр нь машинаа хучиж хонуулах хэрэгтэй.
Чирэх шаардлагатай бол N-дээр тавьж ойр зайд 20 км/ц-аас хэтрүүлэхгүйгээр чирж болно. Холоос бол ачиж ирсэн нь зөв.
Явдал дунд хурдны хайрцагийн шилжүүлэгчийг N байрлалд огт хийж болохгүй. Хийсэн тохиолдолд өндөр хүчдэлийн батерей цэнэглэгдэх горим ажиллахгүй болдог.
Шаварт суух, цасанд суух зэрэгт хойш R ухрааж холхиулах нь батерейг суулгана. Учир нь ухрах үед зөвхөн цахилгаан мотор ажилладаг.
Өндөр хүчдэлийн батерей суусан үед шар мэлхийн зураг асч бензин хөдөлгүүр асах үед чичрэн доголдох байдал гарч улмаар хааз авахгүй болно. Иим үед P байрлалд тавьж асаалттай цэнэглэх хэрэгтэй.
Цасан ширхэгтэй шар гэрэл хүйтэн өдөр асах бөгөөд хор нөлөөгүй.
Хянах самбар дээрх хурдны хайрцагийн P байрлалын гэрлийн хүрээ гарч ирээгүй үед асаах гэж яарах хэрэггүй. Гарч ирэхгүй бол 12 вольтийн аккумлятор суусны шинж.
Засмалд зориулсан учраас рулийн люфттэй юм шиг дуу шороон замд явахад гардаг. Үүнд эмзэглэх хэрэггүй. Энэ нь аюулгүй байдалд нөлөөгүй.


Худалдан авах: https://uneguizar.com/


[[Ангилал:Суудлын автомашины загвар]]
[[Ангилал:Лимузин]]
[[Ангилал:Комбилимузин]]
[[Ангилал:Гибрид цахилгаан автомашин]]</text>
      <sha1>qkd7g757g9j8g271mgc1jqgiz03rj0g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Линус Торвалдс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37674</id>
    <revision>
      <id>875019</id>
      <parentid>749328</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:59:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>875019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10861" sha1="fhhm7frwix7biwsv6cf11v7rgefelib" xml:space="preserve">[[File:LinuxCon Europe Linus Torvalds 03 (cropped).jpg|thumb|right|Линус Торвалдс (2014)]]
{{хянах}}

'''Линус Торвалдс''' (Линус Бенепикт Торвал; 1969 оны 12 сарын 28 онд төрсөн) Финланд-Америкийн програм хангамжийн инженер, Линукс үйлдлийн системийн хөгжилд гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Тэр Линукс үйлдлийн системийн бүтэц зохион байгуулалтын удирдагч ба одоо төслийн удирдан чиглүүлэгчээр ажиллаж байна. Тэр Git удирдлагын системийг засварлан  програм хангамжийн доторх бүтэц логикийг бүтээсэн. 

Линус Торвалд 2012 оны Финландын технологийн академийн 1000 жилийн ойгоор Шиняа Яаманакатай цуг Линукс үйлдлийн системийн ухаалаг хэрэглээг бий болгоход компьютерийн удирдлаганд шинэ нээлттэй(үнэгүй) үйлдлийн системийг бүтээсэн нь алдар нэрд хүргэсэн.
2006 оны үеэр Линукс үйлдлийн системийн ойролцоогоор 2 хувийг Торвалд өөрөө бичсэн.  Учир нь Линукс үйлдлийн системийг хөгжүүлэхэд мянга мянган хүмүүс хувь нэмрээ оруулсан,  түүний оруулсан хувь бол хамгийн томоохон дэмжлэгийн нэг. Хэдий тийм боловч 2012 оноос эхлэн жижиг хэмжээний програмын кодыг ихэвчлэн бусадтай нийлж бичиж өөртөө хувь нэмрээ оруулсан. 
Торвалд-с Стандарт Линукс үйлдлийн системд шинэ програмыг холбох шийдлийг олсон нь түүний өндөр байр суурийг бататгасан. 
2011 оны 3 сарын үед дэлхий даяар 35 патенттай болсон.     


==Эхэн үеийн амьдрал==
Торвалдс нь Финлянд улсын Хелсинкид төрсөн. Тэрээр сэтгүүлч Анна, болон Нийлс Торвалдс нарын хүү, яруу найрагч Оре Торвалдсын ач юмаа. Түүний эцэг, эх нь хоёулаа 1960 – аад онд Хелсинкийн их сургуульд  радикалууд байсан. Түүнйи гэр бүл Шведээр ярьдаг цөөнхөд (Финляндын хүн амын хүн амын 5.5%-ийг эзэлдэг) хамаарагддаг. 
Торвалд  1988-1996 онуудад Хелсингийн их сургуульд суралцаж, NODES судалгааны бүлгээс компьютерийн  ШУ-ы мастерийн зэрэгтэй төгссөн. Түүний академик ажил нь Финляндын Армид элсэн, 11 сарын офицерийн сургалтыг сонгосноор тасалдсан.
Армид тэр хоёрдугаар зэргийн дэслэгчийн цолтой, мөн бөмбөгдөлтийн тооцооны офицерийн үүрэг гүйцэтгэж байв. 1990 онд, тэр их сургуулийн судалгааны ажилаа дахин эхэлсэн ба анх удаа ULTRIX гүйдэлтэй DEC Micro VAX-ын хэлбэрт Юниксийг нэвтрүүлсэн. Түүний компьютерийн сонирхол нь Commodore VIC-20-оос  эхэлсэн. Дараа нь VIC-20 гэгч  Sinclair QL худалдан авч, өргөн хүрээтэй өөрчлөлт хийсэн, хамгийн гол зүйл нь ажиллагааны систем байсан. Тэр нэгдсэн хэл ба QL-д текст засагч, цөөн хэдэн тоглоомнууд програмчилсан.

==Хожуу үеийн амьдрал==
Дараа нь 1996 оны сүүлээр Трансметад зочилж, Торвардс Калифорниа дахь компанийн ажлаа хүлээн авч, 1997 02 сараас 2003 оны 06 сар хүртэл ажилласан. Тэгээд Нээлттэй эх сурвалжийн Хөгжил Лаборатори руу шилжсэний  дараа Линукс сан  болсон Чөлөөт Стандартын Групптэй нэгдэж, түүний ивээл дор үргэлжлүүлэн ажилласан. 2004 оны 06 сард, Торвардс гэр бүлийн хамт Ореганы Портланд луу нүүж, OSDL-ийн Бийвертонд хаагч, Ореганд суурилсан төв байртай байсан. 1997-гоос 1999 онуудад тэр Линукс ба Юниксд ерөнхий стандарт хос формат сонгоход 86 нээлттэй туслалцаа хийж хөрөнгө оруулсан. 
1999 онд тэр дэлхийн топ 100 –ийн нэг болох 35 жилийн настай MIT технологи TR 100 д нэрлэгдэх болсон. 1999 онд Улаан малгай (Red Hat) Линукс, Линуксд суурилсан программ хангамжыг удирдан хөгжүүлсэн, түүний бүтээлд талархал болгон Торвардс нөөцийн сонголт үүсгэсэн. Хэсэг жилүүдэд хамтын компаниуд тархан, Торвардсын салбарын үнэ цэнэ нь ойролцоогоор 20 мянга доллар болсон. Түүний хувийн сахиус бол Тукс хэмээх хочтой пингвин, Луниксын сахиусаар Луникс нэгдэл түгээмэл болон хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Хэдийгээр Торвардс “нээлттэй эх сурвалж бол программ хангамжын цорын ганц зам мөн.” гэж үздэг, тэр мөн хэрвээ программ хангамжийг хэрэглэх аваас энэ нь ажилд хамгийн сайн багаж” юм гэж хэлсэн. 

Тэр Линукс үйлдлийн системд чиглүүлэн удирдах Bitkeeper программ хангамжын хөрөнгийг дэмжих болон хэрэглэхийг шүүмжилж байсан. Торвардс хожим Git гэж нэрлэгдэх Bitkeeper-ийг үнэгүй программ хангамжаар орлуулан бичсэн юм. 2008 онд Торвардс Луниксийн Федора хуваарилалтыг хэрэглэж үлдсэн, учир нь Power PC процессорын архитекторд шударга сайн дэмжлэг өгсөн тухайн үед түлхэц болсон. 
Тэрээр, Линукс Сангийн зохион байгуулагч нь Торвардс болохоор Луниксийг боловсронгуй болгоход бүтэн цагаар ажилласан. 
Линукс Торвардсын гэрлэсэн Тове торвардс- Финляндын үндэсний каратены 6 удаагийн аварга- ба анх 1993 оны 08 сард уулзсан ажээ. Торвардс оюутнууд болон курсд хамрагсдад [[компьютер]] лаборатори хичээлийн танилцуулгыг хийн, түүн лүү текстээр э-мейл илгээх, 

Тове э-мейлийг хугацаанд нь асуухыг цуг хариуцан хийж байсан. 
Тове ба Линукс нар дараа нь гэрлэж, 3 охин болох Патриси Миранда (1996 онд төрсөн), Данмэл Ёланда (1998 онд төрсөн), Селесте Аманда (2000 онд төрсөн) нарыг төрүүлсэний хоёр нь Нэгдсэн Улсад төрсөн. Линукс үйлдлийн системийн reboot систем нь гайхалтай ач холбогдлоор (аравтын бутархайгаар бичигддэг) тэдний төрсөн он саруудыг хүлээн авдаг.

Торвардс өөрийгөө тодорхойлохдоо “төгс шашин шүтлэгтэй- атейст”, мөн нэмэн “Би шашин бол [[ёс суртахуун]] ба жам ёсны хүндэтгэлийг бий болгож байдаг гэж үзээсэй гэж боддог. Би бодохдоо үнэндээ төрөхөөс энэ нь багасаж байдаг. Энэ нь хүмүүсийг уучлан хэлэх, “Өө, байгаль бол саяхан бүтээгдсэн”, ба тэгээд бүтээлийн урлал бол ямар нэг гайхалтай зүйл юм. Би “энэ анхны байсан төлөвдөө байсан шиг байх боломжгүй” гэсэн үнэнийг дэмжиж байна. Тэр дараа нь нэмж Европын шашин бол хамгийн хувийн (ашиг шалтгааны) үр дүн, Амеркад энэ нь маш улс төржсөн. Сүм ба төрийн тусгаарлалтын тухайд шалтгааныг хэлэлцэж байхад, Торвардс хэлсэн нь “Европын олон оронд энэ нь билгэдэлийн нэг хэлбэр, үнэндээ бол төр ба шашин хоорондын хууль ёсны хүлээсний төрөл юм. 
2010 онд, Торвардс Нэгдсэн Улсын иргэн болсон ба Нэгдсэн улсын сонгуульд бүртгэгдсэн. Тэрээр НУ-ын ямар нэг улс төрлийн намд гишүүнээр элсээгүй ба хэлэхдээ “Би яг шулуухандаа тэдний аль нэгтэй нэгдэхийг хүсвэл маш олон хувийн үнэмлэмжтэй”.

{{authority control}}
{{DEFAULTSORT:Торвалдс, Линус}}
[[Ангилал:Линукс]]
[[Ангилал:Программ хангамж хөгжүүлэгч]]
[[Ангилал:Информатикч]]
[[Ангилал:Стокхольмын их сургуулийн хүндэт доктор]]
[[Ангилал:Хельсинкийн их сургуулийн хүндэт доктор]]
[[Ангилал:Финландчууд]]
[[Ангилал:АНУ-ын хүн]]
[[Ангилал:1969 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>fhhm7frwix7biwsv6cf11v7rgefelib</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хоёртын мод</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37997</id>
    <revision>
      <id>875022</id>
      <parentid>526835</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T02:01:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>875022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13332" sha1="4hevxmp7rgunkjr5hwol4bxmn93fydq" xml:space="preserve">[[Файл:Binary_tree.svg|right|Хоёртын модны жишээ, хэмжээ-9|thumbnail]]
Компьютерийн ухаанд '''хоёртын мод'''нь өргөн хэрэглэгддэг [[өгөгдлийн бүтэц]] юм. Мод нь зангилаатай байдаг бөгөөд ихдээ 2 хүүхэд зангилаатай байдаг (баруун хүүхэд ба зүүн хүүхэд ).Үндэс (root node) нь модны бүх зангилааны өвөг дээдэс нь болох ба модны аль ч зангилаа толгой зангилаанаас хамааралтай байна. Мод нь толгой зангилаанаас өөр зангилаагүй бол хоосон мод болно.''' Хоёртын мод'''-онд бүх зангилааны түвшин нь ихэвчлэн хоёр байдаг. n зангилаатай мод байвал n-1 нь мөчир эсвэл түвшин болно. '''Хоёртын мод''' нь binarySearchTrees эсвэл binaryHeaps- ийн хэрэгжүүлдэг. Энэ нь хайх болон эрэмблэх гэсэн давуу талуудыг зэрэг тусгасан. 

'''Хоёртын модны''' онцгой хэрэглээ нь K-ary tree юм.


Хоёртын мод нь модны онцгой нэг тохиолдол бөгөөд зангилаа бүр нь хоёроос илүүгүй дэд зангилаатай байдаг. Хэрэв нэг ч зангилаа агуулаагүй бол хоосон мод буюу null мод/зангилаа гэж нэрлэнэ. Зангилааны хоёр дэд зангилааг зүүн дэд загилаа ба баруун дэд зангилаа гэж ялгадаг. Хоёртын модны зангилаа нь нэг эсвэл хоёр хүүхэд зангилаа агуулж болно.

Модны хамгийн сүүлчийн түвшингээс бусад түвшинд дотоод загилаагаар гүйцэд дүүргэсэн бол түүнийг дүүрэн хоёртын мод гэнэ. Дүүрэн хоёртын модны хамгийн сүүлчийн түвшинд зөвхөн гадаад зангилааг агуулна. Харин дотоод зангилааг агуулах хамгийн сүүлчийн түвшингийн зөвхөн баруун талд зарим гадаад зангилаа байвал түүнийг гүйцэд мод гэнэ.

Хоёртын модны өөр нэг онцгой хэлбэр бол ташуу хоёртын мод юм. Ташуу хоёртын модыг зүүн ба баруун ташуу гэж үзэж болно. Хэрэв бүх зангилаа зүүн дэд модгүй бол баруун ташуу, хэрэв бүх зангилаа баруун дэд модгүй бол зүүн ташуу гэнэ. Мөн хөрөөний  шүд хэлбэртэй байж болно. Өөрөөр хэлбэл зангилаа бүр зөвхөн зүүн эсвэл баруун дэд модтой байна гэсэн үг юм. Хоёртын мод нь компьютерийн хэрэглээнд маш өргөн ашиглагдах ба тэрээр дүүрэн эсвэл гүйцэд хоёртын мод байх үед хамгийн үр ашигтай юм.


==Модны үндэс(Definitions for rooted trees)==
*Чиглэлтэй холбоос нь эцэгээс хүүрүү чиглэж холбоно.
*Толгой зангилаа нь эцэггүй байна. Модонд ганц л толгой зангилаа байна.
*Навчин зангилаа нь хүүхэдгүй байна.
*Толгой зангилаанаас хамгийн доод талын зангилаа хүртэлх замын урт нь модны урт болно.
*Нэг эцэгтэй зангилаанууд нь ах дүүс болно.
*Хэрвээ p зангилаа нь толгой зангилаанаас q зангилаа хүртэлх зам дээр байвал p зангилаа нь q зангилааны эцэг болно.

==Чанар==

=== Чанар 1: ===
Модны ямар нэг хоёр буюу гурав аа бас дөрөв зангилааг холбох ганц зам байна. Аль ч хоёр зангилааг авч үзэхэд ядаж нэр ерөнхий өвөг зангилаа олдоно. Ийм ерөнхий эх зангилаанаас  уг хоёр зангилаанд хүрэх зам нь давтагдашгүй бөгөөд эдгээрийг нийлүүлснээр зөвхөн ганц зам олдоно.

=== Чанар 2: ===
N зангилаа бүхий мод N-1 холбоостой байна. Энэ чанар нь үндсэн зангилаанаас бусад бүх зангилаа нь зөвхөн ганц эх зангилаанд шууд холбогдоно гэдгээс мөрдөн гарна. 
=== Чанар 3: ===
N  дотоод зангилаа бүхий хоёртын мод нь N+1 гадаад зангилаатай байна.
=== Чанар 4: ===
N дотоод зангилаа бүхий хоёртын модны гадаад замын урт нь дотоод замын уртаас 2N-ээр илүү байдаг.
=== Чанар 5: ===
Хоёртын модны i дүгээр түвшинд хамгийн ихдээ 2 i зэрэг байна.
=== Чанар 6: ===
n өндөртэй хоёртын модны максиум зангилааны тоо нь 2-ийн n зэргээс хасдаг нь 1 тэй тэнцүү байна.  
=== Чанар 7: === 
N дотоод зангилаа бүхий дүүрэн хоёртын модны өндөр нь ойролцоогоор  Log хоёр суурьтай И байна.

==Хоёртын модны төрөл(Types of binary tree)==
[[Файл:Waldburg Ahnentafel.jpg|width:100px|Төгс хоёртын мод - Ургын мод |thumbnail]]
*Үндэстэй '''хоёртын мод''' бол хамгийн дээд талдаа 2 хүүг агуулсан толгой зангилаатай мод юм.
*Зөв '''хоёртын мод''' гэдэг нь зангилаа бүрээс биш, навч бүртээ 2 хүүтэй модыг хэлнэ. Эсвэл '''хоёртын модны''' зангилаа бүр нь яг 0 юмуу 2 хүүтэй байж болно. 
*Төгс '''хоёртын мод''' нь эцэг болгон 2 хүүтэй, бүх навчнууд нь ижил түвшинд байрлах мод юм.Төгс '''хоёртын модны''' жишээ бол ургын мод - хүн бүр 2 эцэгтэй (нэг нь аав, нэг нь ээж); 
*Бүрэн '''хоёртын мод''' аль ч түвшинд сүүлийнхийг хасах боломжтой, бүгд дүүрсэн, мөн бүх зангилаанууд зүүн хүүтэй байх боломжтой. ........... сүүлийн түвшин дүүрээгүй. Энэ төрөл бол мэргэшсэн өгөгдлийн бүтцэд хэрэглэгддэг гэгддэг.
*Хязгааргүй '''хоёртын мод''' зангилаа бүр 2 хүүтэй түвшингийн тоо хязгааргүйгээр тоологдох. Хязгааргүй тоологдох бүх зангилаануудын [[олонлог]], гэвч бүх хязгааргүй замын олонлог толгой тоологдохгүй.
*Тэнцвэртэй '''хоёртын мод'''. Ерөнхийдөө хоёртын модны түвшний зүүн болон баруун дэд моднууд зангилаа бүрээсээ 1 юмуу нэлээд багаар ялгаатай байна гэж тодорхойлсон.


==Хоёртын модны шинж чанарууд(Properties of binary trees)==
*Төгс '''хоёртын модны''' n зангилааны тоог олохдоо дараах томъёог ашиглана. n = 2^h+1-1 (h нь модны түвшин)
*'''Хоёртын модны''' n зангилааны тоог олохдоо өндөр h багадаа  n = h + 1 ихдээ n = 2^h+1-1 (h нь модны түвшин)
*Төгс '''хоёртын модны''' навчит зангилаануудын тоог олохдоо дараах томъёог ашиглана. l = 2^h
*Төгс '''хоёртын модны''' n зангилааны тоог олохдоо дараах томъёог ашиглана.  n = 2l-1 (l нь модны навчит зангилаануудын тоо)
*Бүрэн төгс '''хоёртын модны''' Null холбоосын тоог олохдоо (хүүхэдгүй зангилаанууд)  (n+1).
*Бүрэн төгс '''хоёртын модны''' дотоод зангилааны тоо (навчгүй зангилаа)  ⌊ n/2 ⌋.
==Хоёртын модонд нэвтрэх аргууд==
Хоёртын модонд нэвтрэх 4 арга байдаг
===Pre-order===
[[Файл:Sorted binary tree preorder.svg |Pre-order: F, B, A, D, C, E, G, I, H‎|thumbnail]]
#Үндэсдээ нэвтрэнэ.
#Зүүн хүүхэддээ нэвтрэнэ.
#Баруун хүүхэддээ нэвтрэнэ.

[[Файл:Sorted binary tree inorder.svg|In-order:A, B, C, D, E, F, G, H, I|thumbnail]]

===In-order===
#Зүүн хүүхэддээ нэвтрэнэ.
#Үндэсдээ нэвтрэнэ.
#Баруун хүүхэддээ нэвтрэнэ.

===Post-order===
[[Файл:Sorted binary tree postorder.svg|Post-order: A, C, E, D, B, H, I, G, F|thumbnail]]
#Зүүн хүүхэддээ нэвтрэнэ.
#Баруун хүүхэддээ нэвтрэнэ.
#Үндэсдээ нэвтрэнэ.

===Level-order===
[[Файл:Sorted binary tree breadth-first traversal.svg|Level-order: F, B, G, A, D, I, C, E, H|thumbnail]]
Түвшин түвшингээр нь нэвтэрнэ.

== Хоёртын мод байгуулах ==
Хоёртыг модыг нэвтрүүлэх нэг арга бол түүний зангилааг өгөгдсөн болон хоёр (зүүн/баруун) холбоос агуулах өгөгдлийн хийсвэр төрлөөр тодорхойлдог. 
[[File:Sorted binary tree preorder.svg|thumb|Pre-order: F, B, A, D, C, E, G, I, H]]
[[File:Sorted binary tree inorder.svg|thumb|In-order: A, B, C, D, E, F, G, H, I]]
[[File:Sorted binary tree postorder.svg|thumb|Post-order: A, C, E, D, B, H, I, G, F]]
[[File:Sorted binary tree breadth-first traversal.svg|thumb|Level-order: F, B, G, A, D, I, C, E, H]]

=== Хоёртын модонд нэвтрэлт ===
сонгосон алгоритмаасаа хамаарч Preorder, Inorder, Postorder, Levelorder гэсэн 4 төрөлд хуваагддаг. 
Java кодоор харуулбал:

  public static void preOrder(BinaryTreeNode t)
{
   if (t != null)
  {
      visit(t);
      preOrder(t.leftChild);
      preOrder(t.rightChild);
   }
}

public static void inOrder(BinaryTreeNode t)
{
   if (t != null)
   {
      inOrder(t.leftChild);
      visit(t);
      inOrder(t.rightChild);
   }
}

public static void postOrder(BinaryTreeNode t)
{
   if (t != null)
   { 
      postOrder(t.leftChild);
      postOrder(t.rightChild);
      visit(t);
   }
}

public static void postOrder(BinaryTreeNode t)
{
   while (t != null)
  {
      t –д зочлоод хүүхдүүдийг нь FIFO дараалалд хийнэ;
      зангилааг FIFO дарааллаас устгаж, дуудна t;
     // дараалал хоосон бол устгал null –г буцаана
   }
}

Pre-order
preorder(node)
  if node == null then return
  visit(node)
  preorder(node.left) 
  preorder(node.right)
	iterativePreorder(node)
  parentStack = empty stack
  while not parentStack.isEmpty() or node ≠ null
    if node ≠ null then
      visit(node)
      if node.right ≠ null then
        parentStack.push(node.right)
      node = node.left
    else
      node = parentStack.pop()

In-order
inorder(node)
  if node == null then return
  inorder(node.left)
  visit(node)
  inorder(node.right)
	iterativeInorder(node)
  parentStack = empty stack
    while not parentStack.isEmpty() or node ≠ null
     if node ≠ null then
       parentStack.push(node)
       node = node.left
     else
       node = parentStack.pop()
       visit(node)
       node = node.right

Post-order
postorder(node)
  if node == null then return
  postorder(node.left)
  postorder(node.right)
  visit(node)
	iterativePostorder(node)
   stack = empty stack  
   lastnodeprinted = NULL 
   WHILE [NOT stack.isEmpty() OR node ≠ NULL]
       IF (node)
           stack.push(node)
           node = node-&gt;left
       ELSE
           peeknode = stack.peek()
           IF (peeknode-&gt;right AND lastnodeprinted ≠ peeknode-&gt;right) 
               /* if visiting node from left child AND right child exists, move right */
               node = peeknode-&gt;right
           ELSE
               stack.pop() 
               visit(peeknode)
               lastnodeprinted = peeknode

[[Ангилал:Өгөгдлийн бүтэц]]</text>
      <sha1>4hevxmp7rgunkjr5hwol4bxmn93fydq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чеченийн нэгдүгээр дайн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39109</id>
    <revision>
      <id>875004</id>
      <parentid>678419</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:56:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>875004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39639" sha1="0dv7u1ive4dxlzexfvi23qhkgw9q2ow" xml:space="preserve">'''Чеченийн нэгдүгээр дайн''' нь [[ОХУ]] болон Ичкерийн бүгд найрамдах [[Чечень|Чечен]]ийн хооронд 1994 оны 12 сараас 1996 оны 8 сар хүртэл үргэлжилжээ.

18-р зууны эхээр Их Петр хааны үед Орос анхлан Чечений уулархаг нутгийг эзлэн авсан бөгөөд 1817-1864 оны Кавказын дайны үед анхны түрэмгийлэгчдийн эсрэг бослого дэгдэж байв. 1870 он гэхэд Орос Чеченьчүүдийг ялж, өөртөө нэгтгэжээ. Оросын эзэнт гүрэн унасны дараа Чеченьчүүд дахин тусгаар тогтнохыг оролдсон боловч бүтэлгүйтэж, 1922 онд Большевист Оросын бүрэлдэхүүнд оров. 1936 онд Йосиф Сталин Өөртөө Засах Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Чечень-Ингушийн улсыг байгуулжээ. Германы цэргүүдтэй хамтран ажиллаж байсанд нь шийтгэн 1944 онд Зөвлөлтийн улс төрийн цагдаагийн газрын дарга Лаврентий Бериягийн тушаалаар 1 сая гаруй Чечень, Ингуш болон бусад Умард Кавказын хүн амыг Сибирь, [[Төв Ази]] руу цөлсөн байна. 1957 онд Зөвлөлтийн нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга Никита Хрущев цөллөгийг дуусган эх нутагтаа эргэн ирж бүгд найрамдах улсаа байгуулахыг зөвшөөрчээ.

1991 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] задарснаар Орос тусгаар тогтнов. Хэдий Оросыг ЗСБНХУ-ыг залгамжлагч хэмээн нийтээр хүлээн зөвшөөрдөг ч урьдын цэрэг, эдийн засгийн их хүчин чадлаа алджээ.

Орос угсаатан Зөвлөлт Социалист Холбооны Орос улсын хүн амын 70 гаруй хувийг бүрдүүлж байсан боловч нилээд олон бүс нутгуудад угсаатны болон шашны ялгаа хүчтэй гарч байлаа. Зөвлөлт засгийн үед Оросын 100 орчим үндэстнүүд угсаатны өөртөө засах янз бүрийн түвшний эрхтэйгээр оршин тогтнож байв. 1990 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялахын тулд [[Борис Ельцин]] тэдгээрийг нэгтгэжээ.

Нэн даруй хуулиар холбооны нэгж бүрийн эрх мэдлийг хуулиар тодорхой зохицуулах шаардлагатай байлаа. 1992 оны 3 сарын 31-нд Ельцин болон Оросын дээд зөвлөлийн дарга Руслан Хасбулатов (Чечень үндэстэн) нар Холбооны гэрээ гэгчийг холбооны 88 нэгжийн 86-тай нь байгуулжээ. Нэгж бүр илүүтэй их өөртөө засах байдал, тэр битгий хэл тусгаар тогтнолыг шаардаж байсан боловч зөвшилцөн өөртөө засах буюу татварын хөнгөлөлтүүдээр аргалж байв. Зөвхөн Чечень ба Татарстан гэрээнд нэгдсэнгүй. 1994 оны хавар Ерөнхийлөгч Ельцин Татарстаны Ерөнхийлөгч Минтимер Шайвмьевтэй тусгайлан улс төрийн хэлэлцээрт орж, түүнд нилээд өргөн эрх мэдэл бүхий өөртөө засах эрхийг олгосноор холбоонд албан ёсоор элсүүлжээ. Ингээд Чечень ганцаар гэрээнд гарын үсэг зураагүй нэгж болон үлдэв. Ельцин, Чечений засаг захиргаа аль аль нь яриа хэлэлцээ хийхээр нухацтай оролдоогүй бөгөөд цаг хугацаа явах тусам нөхцөл байдал мөргөлдөөний шинжийг олжээ.

Энэ үед буюу 1991 оны 9 сарын 6-нд хуучин Зөвлөлтийн агаарын цэргийн хүчний нэр хүнд бүхий генерал байсан Жохар Дудаев тэргүүтэй Чечений ард түмний үндэсний конгресс намын дайчид Чечень-Ингушийн дээд зөвлөлийг хүчээр эзлэн Грозный дахь [[Большевик|Зөвлөлт холбоот улсын коммунист намын]] дарга Виталый Куценког цонхоор шидэн амийг нь хороож, засгийн газрыг тараалаа. Ингээд ард түмний дэмжлэгийг авсан тэрээр завсрын засгийн газар байгуулж, өөрөө Ерөнхийлөгч болон, улмаар ЗХУ-аас тусгаар тогтнож буйгаа зарласан байна.

1991 оны 11 сард Ельцин дотоодын цэргийг Грозный руу оруулсан боловч Дудаевын цэргүүд тэднийг нисэх буудал дээр бүсэлж буулган авав. Ельцин энэ үед Ингуш Оросын өөр нэг бүгд найрамдах улс болох Умард Осеттай зэвсэгт мөргөлдөөн хийж байсныг далимдуулан тус өөртөө засах улсыг задлан шинээр Ингушэтийн өөртөө засах улсыг байгуулж, холбоонд нэгтгэв. Чечень 1993 онд албан ёсоор Москвагаас салж буйгаа зарлан Ичкерийн бүгд найрамдах Чечень улс гэгчийг тунхаглажээ.

1991-ээс 1994 оны хооронд чечень бус үндэстнүүд (голцуу орос, украйн, арменчууд) –ийн эсрэг хүчирхийлэл, ялгаварлан гадуурхалтын улмаас тэдний нилээд нь тус орныг орхин дүрвэв. 1992 оны 3 сард сөрөг хүчин төрийн эргэлт хийхийг оролдсон нь бүтэлгүйтэж, Дудаев Чеченьд хүчтэй ерөнхийлөгчийн засаглал тогтоожээ. 1992 оны 10 сард Оссет-Ингушийн мөргөлдөөнийг зохицуулахад оролцож байсан оросын арми Чечений хилийн ойролцоо шилжих болсныг Дудаев эмзэгээр хүлээн авч улсдаа онц байдал зарлан, хэрэв хилээс цэргээ татахгүй бол хариу арга хэмжээ авахаа мэдэгдэж байлаа.

Чечений сөрөг хүчнийг Москва өөд татан “Чечений Бүгд Найрамдах улсын түр зөвлөл” гэгчийг байгууллаа. 1994 оны 8 сард Умард Чечень дэх сөрөг хүчний бүлэглэл томоохон зэвсэгт ажиллагаа зохион байгуулсан бөгөөд Москва босогчдыг далдуур дэмжин зэр зэвсэг, цэргийн тоног төхөөрөмж, мөн хөлсний цэргүүдээр хангаж байв. Чеченьтэй хиллэх хилийг хаан, Оросын тэмдэггүй онгоцнууд Чеченьд тулалдаж эхлэв. Оросын цэргээр дэмжүүлсэн босогчид 1994 оны 10 сар, 11 сард хоёр удаа Грозный руу довтолсон боловч бут цохигдов.

Москва эвгүй байдалд орсон бөгөөд Дудаевыг дэмжигчид Оросын армийн 20 байлдагч, бусад 50 оросын иргэдийг олзолжээ. 11 сарын 29-нд Ельцин Чечень дэх бүх байлдагч талуудыг зэвсгээ хураалган бууж өгөхийг тулган шаардав. Грозный татгалзахад Ельцин өөрийн армидаа “үндсэн хуулийг хүчээр сэргээн сахиулах” тушаал буулгалаа.

12 сарын 1-нээс Оросын цэрэг Чеченийг маш хүчтэйгээр бөмбөгдөж эхлэв. 12 сарын 11-нд Оросын Батлан хамгаалахын сайд, Генерал Павел Грачев болон Дудаев нар “цаашид хүч хэрэглэхээс татгалзах”-аар тохирон Оросын цэрэг “Чеченьд үндсэн хуулийг сахиулж, Оросын нутаг дэвсгэрийн нэгдмэл байдлыг” хангах нэрийн дор тус бүсд нэвтэрлээ. Грачев Дудаевыг хоёрхон цагийн дотор ганц хороо агаарын десантаар буулгаж авна хэмээн сайрхаж, энэ бол цус урсгахгүй “блицкрэг-цахилгаан дайн” байх болно гээд яаж ч бодсон 12 сарын 20-ноос цааш хэтрэхгүй хэмээж байлаа.

1994 оны 12 сарын 11-нд Оросын цэрэг 3 чиглэлээр Грозный руу давшив. Гэтэл давшилт гэнэт зогсов. Уг тушаалыг Оросын хуурай замын хүчний удирдагч, Генерал Эдуард Воробёв “өөрийн ард түмний эсрэг арми илгээх нь гэмт хэрэг” гэсэн үндэслэлээр гаргасан байсан бөгөөд Ельцин түүнийг тэр дор нь төрийн эсрэг гэмт хэрэг үйлдсэн хэмээн албан тушаалаас нь огцрууллаа. Оросын засгийн газар болон армид олон хүн уг дайныг эхнээс нь эсэргүүцжээ. Ельцины үндэстний асуудал хариуцсан зөвлөх Эмил Пань, Оросын батлан хамгаалахын дэд сайд, генерал Борис Громов (Зөвлөлт-Афганы дайныг удирдаж байсан, баатар), генерал Борис Поляков нар мөн эсэргүүцэж буйгаа илэрхийлэн огцров. Громов телевизээр “Энэ Афганистаны нэгэн адил цусан далай болох болно” хэмээн мэдэгдэж байлаа. 800 гаруй цэргийн албан хаагч, офицерууд мөн энэ ажиллагаанд оролцохгүй хэмээн эсэргүүцэл илэрхийлж, тэдний нилээдийг цэргийн шүүхээр шүүлээ. Сүүлд Генерал Лев Рохлин ч мөн татгалзсан бөгөөд тэрээр уг дайнаар Оросын баатар цол авсан цэргийн гарамгай удирдагч байсан юм.

Чечений агаарын хүчин болон иргэний агаарын тээвэр дайны эхний өдөрт бүрэн устгагдлаа. Ельцин Дудаевын армийн бүрэлдэхүүнд байсан 500 орчим хүнд өршөөл үзүүлэв. Гэсэн хэдий ч Борис Ельцины тодорхойлсноор хөнгөхөн бөгөөд хурдан засан тохинуулах мэс засал нь санаснаар болсонгүй.

Орос тийм ч амархан гарч чадахгүй намаг балчигт суув. Оросын цэргийн сэтгэл санаа, ёс суртахууны болоод байлдааны бэлтгэл, чухам яагаад, бүр хаашаа явж буйгаа ч үл ухах Оросын цэрэг байлдах чадвар үнэхээр сул байжээ. Дайныг эсэргүүцсэн оросын зарим цэргүүд тэр битгий хэл зэр зэвсгээ өөрсдөө устгаж байв. Ингушетэд томоохон хэмжээний эсэргүүцлийн ажиллагаа явагдан баруун замын цэргийг саатуулсан бөгөөд 30 гаруй цэргийн тээврийн хэрэгслийг галдан шатааж, 70 гаруй байлдагч ангиа орхин явлаа. Умард замын цэрэг Долинскойд Чечений гэнэтийн дайралтанд мэгдэн сандарч, ихээхэн хохирол үзэв. Чечений нутгийн гүнд нисдэг тэргээр газардсан Оросын 50 шүхэрчинтэй бүлэг орон нутгийн цагдаа нарт бүслэгдэн бууж өгчээ.

Иргэд дайнд олноор үрэгдэж байсан нь орон нутгийн хүн ам, тэр дундаа Дудаевыг эсэргүүцэгчид хүртэл Оросуудад дайсагнахад хүргэв. Түүнчлэн Ельцин нэгэн алдаа гаргасан нь Чечень руу хөрш зэргэлдээ бүс нутгаас цэрэгт дөнгөж татагдсан шинэ цэргүүдтэй ангиудыг дайчилсан бөгөөд мэргэжлийн цэрэг тун цөөн байлаа. Сэтгэл санааны болоод байлдааны өндөр бэлтгэлтэй Чечений дайчид Оросын цэргүүдийг удаа дараалан хүнд цохилтонд оруулах болов. Нөхцөл байдалд сандарсан оросууд хавтгайруулсан бөмбөгдөлт (carpet bombing) явуулан пуужингаар суман мөндөр буулгасан нь чечень болон орос үндэстний хүн амд их хохирол үзүүлэв. Оросын десантын цэрэг Грозныйгийн ойролцоох агаарын хүчний нисэх буудлыг эзлэн авч Ханкалагийн тулаанаар Чечений хариу дайралтыг няцаажээ. Чеченьчүүд хамгаалах байлдаанд бэлтгэн хот дахь хүн хүчээ бүлэглэв.

Оросын зэвсэгт хүчин өөрийн иргэдийн эсрэг 7 хоног үргэлжилсэн агаарын болон их бууны нүсэр бөмбөгдөлт явуулсан нь цэргийн мэргэжилтнүүдийн дүгнэлтээр Дэлхийн II дайнд Дрезденийг бөмбөгдсөнөөс хойшхи Европт болсон хамгийн том бөмбөгдөх ажиллагаа болсон хэмээн дүгнэгдсэн байдаг. 1995 он гарах шинэ жилийн урьд өдөр Оросын арми томоохон ялагдал хүлээж 2000 орчим оросын цэргүүд амь насаа алдан, Грозныйгийн төмөр замын төв буудлын орчим Майкопын хэмээн алдаршсан 131-р моторжуулсан буудлагын бригад бүрэн сүйрчээ. Хотын тулаан олон хоног үргэлжлэн хүнд хохирол амссаны эцэст Грозный оросуудын гарт орлоо. Дудаевын цэргүүд амьд хүнээр бамбай хийхээс сэрэмжлэн оросын арми иргэдийг хотыг орхин гарахыг санууллаа. Чеченьд оросын олон генерал амь үрэгдсэний анхных нь хошууч генерал Виктор Воробёв 1995 оны 1 сарын 7-нд мина харвагчид өртсөнөөр эхэлжээ. 1 сарын 19-нд 3 долоо хоног зууралдан байлдсаны эцэст Оросын цэрэг хүнд хохирол амсан байж Чечений Ерөнхийлөгчийн ордонг эзэлсэн байна. 1995 оны 3 сарын 6 гэхэд хотын өмнөд хэсгийг Орос хяналтандаа авлаа.

Ельцины хүний эрхийн зөвлөх Сергей Ковалевын тооцоолсноор дайны эхний 5 долоо хоногт 35 орчим мянган энгийн иргэд дайны хөлд амь үрэгджээ. Оросын цэргийн түүхч, генерал Дмитрый Волкогоновын мэдэгдсэнээр амь үрэгдэгсдийн дийлэнх нь орос үндэстнүүд байсан гэжээ. Энэ үе хүртэл Оросын 3000 цэрэг амиа алдаж, мөн сураггүй алга болжээ. Грозный дахь хядлага Орос орон болон дэлхий дахиныг цочирдуулав. Олон улсын Европын аюулгүй байдал, хамтын ажиллагааны байгууллага үүнийг “төсөөлөхийн аргагүй сүйрэл” хэмээн тодорхойлсон бол Зөвлөлтийн удирдагч байсан Михайл Горбачев “шившигт, цуст адал явдал”, Германы канцлер Хэльмут Коль “жинхэнэ солиорол” хэмээн мэдэгдэж байлаа.

Грозныйг эзэлсэний дараа Оросууд удаан боловч эрэмбэ дараатайгаар Чечений талархаг нутгийг хяналтандаа оруулж, эцэст нь уул руу мацаж эхлэв. 4 сарын 7-нд хилийн хаяанд орших Самански сууринг эзлэх үедээ ОМОН (Отряд милиции особого назначения-Тусгай зориулалтын цагдаагийн отряд) болон холбооны хүч 100 гаруй энгийн иргэдийг (өөр хэдэн зуун иргэд баривчлагдах, зодуулах, эрүү шүүлт тулгуулах зэргээр хэлмэгджээ) хяджээ. 4 сарын 15-нд Оросууд бүх фронтоор нэгэн зэрэг дайралт хийсэн бөгөөд 200-300 танк, хуягтаар дэмжүүлсэн байв. Чечений арми Аргун хотыг хамгаалж, төв штабаа бүрэн бүслэгдсэн Шали руу шилжүүлж, дараа нь Сержен-Юрт руу нүүж, сүүлд нь Шамил Басаевын уугуул нутаг болох Веденод ирсэн байна. Цаашид чечений голомт хүч хэд хэдэн удаа бууриа сэлгэн ухарчээ. Гэсэн хэдий ч чечений байлдагчдын зарим хэсэг нь дүрвэгчийн дүрээр чөлөөлөгдсөн нутгуудад дахин байршсаар байв.

Дайнд ялагдал хүлээх болсон салан тусгаарлагчид Оросын олон нийтэд нөлөөлөхийн тулд барьцаалах ажиллагаанууд явуулах болсон бөгөөд Шамил Басаев Будённовскийн эмнэлэгт 1500 хүнийг барьцаалж, Оросын Ерөнхий сайд Виктор Черномырдинтэй хэлэлцээ хийн гал зогсоох хүртэл 120 орчим Оросын иргэд алагджээ. Ингэснээр чеченьчүүд хүчээ дахин бүлэглэж үндэсний хэмжээний партизаны (guerilla) ажиллагаагаа эхлүүлэв. Оросуудын давшилт нь Дудаевын сөрөг хүчний олон хүнийг Оросуудын эсрэг хандахад хүргэн улмаар түүний хүчинд элссэн юм. Олон мянган сайн дурынхан хөдөлгөөнт бүлгүүдэд нэгдэв. 5-6 мянгаар тоологдох нутгийн иргэд сайн дураар өөр өөрсдийн сууринг хамгаалах цэрэгжсэн бүлгүүд болон зохион байгуулагдлаа. Тухайн үед Чечений арми 10-12 мянган цэргийн бүрэлдэхүүнтэй болоод байв. Армийн бүрэлдэхүүнд олон тооны хүүхэд-цэрэг байсны зарим нь 11 настай, бүр эмэгтэй хүүхдүүд ч орж байлаа. Фронтын тулаанд ялагдах тусам улам олон цэрэгжсэн бүлэглэлүүд партизаны дайны тактикт шилжиж, урхи занга тавих, минажуулах зэргээр тэмцэж байжээ. Мөн гар аргаар үйлдвэрлэсэн дэлбэрэх хэрэгслүүдийг өргөнөөр ашиглав. 1995 оны намар Чечень дэх холбооны хүчний командлагч Грозный хотод бөмбөгөнд өртөн хүнд шархдаж, цаашид дайтах чадваргүй болжээ. Уг ажиллагааг оросын армийн бүрэлдэхүүнээс өөрсдөө зохион байгуулсан гэж үзэх нь бий бөгөөд ингэснээр генерал Романов болон Чечений армийн командлагч Аслан Масхадов (урьд нь Зөвлөлтийн армид хошууч цолтой байлдаж байжээ) нарын хоорондын итгэлцэл дээр үндэслэн намдаад байсан гал намжилт эвдрэв. Тэд хамтран Өмнөд Чечень дэх оросын олзлогдсон цэргүүдийг суллах ажлыг чечений армийн орон нутгийн удирдлагад хамтран ятгах байдлаар зохион байгуулж байжээ. 1996 оны 2 сард Грозныйд тусгаар тогтнол олгохыг шаардан жагссан олон арван мянган энгийн иргэдийн өөдөөс холбооны хүчин, түүний утсан хүүхэлдэй болох чеченьчүүд гал нээсний улмаас олон арван хүний амь нас сүйдэж, шархдав. Түүнээс хоёр хоногийн дараа Чечений тусгаар тогтнолын бэлэг тэмдэг болсон Ерөнхийлөгчийн ордонг дэлбэлж нураав.

Оросын байлдааны үндсэн стратеги нь галын хүч буюу хүнд артилери болон агаарын цохилтонд тулгуурлаж байсан тул орон нутгийн иргэдтэй хэлхээ холбоо муутай, хорогдох газар хомс, тусгаарлагдсан орос иргэд уг бөмбөгдөлтийн үндсэн бай болж байжээ.

Заналхийлж буй тулааны аюулаас нүүн шилжих гэсэн энгийн иргэдийн нүүдлийг Оросын цэргүүд хорьж, олон улсын хүмүүнлэгийн байгууллагуудтай хамтран ажиллааагүй учир иргэд олноор хохирч байлаа.

Босогчдын төрөлх хот тосгод, гэр бүл, хамсаатнуудыг Оросын дотоодын цэрэг (МВД - Министерство внутренних дел) гэх мэт оросын хүчнүүд эрүүдэн шүүж, бөөнөөр нь цаазалж байсан юм. Түүнчлэн оросын цэргүүдийн өдөөсөн хүчирхийлэл, дээрэм тонуул газар авч байсан тухай хүмүүнлэгийн байгууллагуудын мэдээнд өгүүлсэн байдаг. Салан тусгаарлагчид ч барьцаалах ажиллагааг өргөн хүрээтэй зохион байгуулж, холбооны хүчинтэй хамтран ажилласан, урвасан чеченүүд болон олзлогдогчдыг олноор нь цаазлаж байв. Оросын тал ч хүн барьцаалж байсан бөгөөд үүний том жишээ нь бүслэгдсэн оросын цэргүүд 500 орчим иргэдийн хамт Грозный хотын төв эмнэлгийг барьцаалж байжээ.

Оросын хүчний удирдлага хууль, ёс суртахуун зөрчсөн өөрийн бүрэлдэхүүнээ чимээгүй өнгөрүүлж байсан бөгөөд шийтгэх бүү хэл шалган тодруулдаг ч үгүй байжээ. Харин телевиз, сонинууд оросын цэргүүдийн үйлдсэн гэмт хэргийн үзэл сурталгүй дүр зургийг уудлан олон нийтэд хүргэж байсан бөгөөд энэ нь олон нийтийн засгийн газартаа итгэх итгэл үнэмшлийг бууруулж, Ельцины нэр хүнд эрс унав. 1996 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд Ельциныг яллах гол эмзэг цэг нь Чечень дэх ажиллагаа байлаа. Оросын холбоон дахь жижиг үндэстнүүд дайныг эсэргүүцэн, төв засгийн газрыг үзэн ядах үзэл газар авав. Чечений тал аргагүйдэн Жихад зарласан нь оросын бусад бүс нутгууд, тэр битгий хэл хилийн чанадаас олон сайн дурынхан дайнд нэгдэхэд хүргэв. Уг дайнд нэгэн тооцоогоор 5000 хүртэлх тооны гадаадын сайн дурынхан шашин, үндсэрхэг үзэл буюу ёс суртахууны итгэл үнэмшлийн улмаас дайтсан байдаг.

Хөрш Ингушетийн жижиг бүгд найрамдах улсад ч жижиг хэмжээний бослого үймээн, тулаан явагдах болжээ. Ингушетийн Ерөнхийлөгч холбооны засгийн газарт эсэргүүцэл илэрхийлэн Оросын цэргийн үйлдэж буй ялт хэргийн талаар гомдол мэдүүлэв. Оросын арми дахь кавказ болон төв азийн гаралтай цэргүүдийг ялгаварлан гадуурхах, хүчирхийлэх явдал газар авсны нэг жишээ нь архи уусан орос цэргүүд 9 ингуш, 1 башкир цэргийг буудан хороосон явдал бөгөөд тэр битгий хэл оросуудын эмх замбараагүй явдлын хохирогч болон 5 ингуш иргэд болон Ингушетийн Эрүүл мэндийн сайд нь өөрөө амиа алджээ. Дагестанд байдал үүнээс дор байв. Дагестан дахь Первомайское тосгоныхныг Оросын цэрэг 1996 оны 1 сард тосгоноор нь хяджээ.

Үндэсний цөөнх цэргийн зарлан дуудлагыг үл хэрэгсэх байдлаар эсэргүүцлээ илэрхийлж байлаа. Чечень дэх учир утгагүй дайнд иргэдээ оролцуулахгүй хэмээн олон бүгд найрамдах улсууд цэрэг татлага зохион байгуулахгүй тухай хууль хүртэл гаргаж байсны нэг жишээ нь Чувашийн засгийн газар Чечень дэх дайнд иргэдээ оролцохоос эрх зүйн хувьд хамгаалж хууль гаргаж байсан явдал юм. Оросын засгийн газар Чечень дэх богино хугацааны ялалт нь дараа дараалсан салан тусгаарлах хөдөлгөөний эхлэл болох вий хэмээн эмээх боллоо.

1996 оны 1 сард 200 гаруй орос иргэдийн зорчиж явсан Туркийн зорчигч тээврийн хөлөг онгоцыг зэвсэглэсэн туркчууд барьцаалан Чеченьд өрнөж буй цуст хядлагыг дэлхий нийтэд мэдээлэхийг шаардсан байна.

Үзэл сурталгүй, хангамж, удирдлага муутай оросын армийн цэргүүдэд шийдсэн чеченьчүүд дараа дараалан цохилт өгөх болов. Грозный хотын баруун өмнөд талд байрлах Бамут хэмээх жижиг тосгоны төлөө хүч нэмэгдүүлсэн оросын хүч 15 сар байлдсан бол, 1996 оны 3 сарын 6-нд 1500-2000 чеченьчүүд зэвсэг барин босч 3 өдрийн дайралтаар хотын нилээд хэсгийг хяналтандаа авч, оросын цэргийн зэр зэвсгийн агуулахыг эзэлсэн байна. Сарын дараа Ибн эл Хатаб хэмээх араб командлагчтай хүч Оросын томоохон хуягт цувааг Шатой болон Веденогийн ойролцоо устгажээ.

Цэрэг дайны ялагдал, өсөн нэмэгдэж буй хохирол иргэдийн сэтгэл зүйд хүчтэй нөлөөлсний улмаас 1996 оны ерөнхийлөгчийн сонгуулийн өмнөхөн Ельцины засгийн газар мөргөлдөөнөөс гарах арга замыг эрэлхийлэх болов. 1996 оны 4 сарын 21-нд Оросын залуурт пуужингийн дайралт Ичкерийн бүгд найрамдах улсын ерөнхийлөгчийг устгаж, Чеченийн ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгч Зелимхан Яндербиевтай түр гал зогсоох гэрээ байгуулсныхаа дараа Ельцин 1996 оны 5 сарын 28-нд Грозныйд хүрэлцэн ирж албан ёсоор “ялалт”-аа зарлав. 1996 оны 8 сарын 6 буюу Ельцин тангараг өргөхөөс 3 хоногийн өмнө, Оросын арми өмнө тийш нягтран ууланд бүгсэн босогчид руу сүүлчийн давшилтаа хийхээр бэлтгэж байх үед Чеченьчүүд Грозныйд дахин гэнэдүүлсэн дайралт хийлээ.

Грозный хотод 12000 гаруй оросын цэрэг байрласан байхад 1500 Чечений партизанууд Масхадовын удирдсан ажиллагаагаар хотын гол дүүргүүдэд хэдхэн цагийн дотор хяналтаа тогтоов. Оросуудтай хамтран ажиллаж байсан Чеченьчүүдийг хоморголон цаазаллаа. Яг энэ үед Аргун болон Гудермиз хот дахь оросын цэргүүд хуарангаасаа гарч чадалгүй бүслэгдэв. Грозный хот дахь бүслэлтээс гарахыг оролдсон хуягт цуваа (900 байлдагчтай 276-р моторжуулсан хороо нийт бүрэлдэхүүнийхээ 50%-ийг хоёр өдрийн дотор алдсан гэдэг) хүнд гарз амсан няцаагдав. Олон мянган цэргүүд олзлогдох буюу бүслэгдэж, зэвсэг техник, сумаа босогчдод олзлуулжээ.

8 сарын 19-нд Оросын коммандлагч Константин Пуликовский 50-200 мянган хүнтэй Грозный хотыг Чечений дайчид 48 цагийн дотор орхин гарах шаардлага хүргүүлж, үгүй бол агаарын болон их буу, баллистик пуужингийн галаар хүйс тэмтрэхээ мэдэгдэв. Энэ мэдэгдэл иргэдийг цочирдуулж, эмх замбараагүй байдал газар аван, армийн цохилтоос өмнө амжин зугтахыг оролдоцгоов. Золоор Ельцины үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөх Генерал Александр Лебедийн зуучлалаар уг тэнэглэл зогсов. Лебедь Генерал Пуликовскыйн тулган шаардлагыг “муухан наргиан” хэмээсэн байдаг.

Лебедев, Масхадов нарын 8 цаг үргэлжилсэн яриа хэлэлцээний үр дүнд Лебедь, Масхадов нар “Касав-Юртийн гэрээ”-ний төслийг бэлдэн 1996 оны 8 сарын 31-нд гарын үсэг зурцгаав. Үүнд цэрэггүйжүүлэх асуудлыг тусган, хоёр тал хоёул Грозный хотыг орхин гарах, хот дахь дээрэм тонуулаас сэрэмжлэн цагдах хамтарсан хүчнийг ажиллуулах, бүх холбооны хүчийг 1996 оны 12 сарын 31 гэхэд Чеченийг орхин гаргуулах, 2001 он хүртэл Ичкерийн бүгд найрамдах Чечень болон Оросын холбооны засгийн газрын хооронд ямарваа болзол, нөхцөлт гэрээ хэлэлцээр хийхгүй, байхгүй байхаар тогтов.

Оросын зэвсэгт хүчний жанжин штабын гаргасан дүн мэдээгээр ОХУ-ын 3826 цэрэг алагдаж, 17892 шархдаж, 1906 сураггүй алга болжээ. НВО хэмээх Оросын цэргийн долоо хоног тутмын нэр хүндтэй сэтгүүлд бичсэнээр 2005 он хүртэлх байдлаар дор хаяж 5362 оросын цэрэг уг дайны үед алагдаж, 52000 шархдаж, 3000 цэрэг сураггүй алга болсон байна. Орос цэргүүдийн эхчүүдийн хороо хэмээх төрийн бус байгууллагын тооцоогоор харин амь үрэгдсэн цэргүүдийн тоо 14000 хүрдэг бөгөөд уг мэдээллийг шархадсан цэргүүд болон цэргүүдийн ар гэрийн мэдүүлэг дээр үндэслэн гаргажээ (үүнд гэрээт цэргүүд болон тусгай хүчнийхэн орохгүй).

Чечений талын хохирлыг 100 мянга гаруй гэж багцаалдгаас дийлэнхи нь энгийн иргэд юм. Оросын дотоод хэргийн сайд Анатолый Куликовын мэдэгдсэнээр бол 20000 иргэд алагджээ.

Сергей Ковалёв тэргүүтэй судлаачдын баг 50 мянгаас илүү хүн амь үрэгдсэнийг судалгаа, нотолгоотойгоор нотолж чадна гэдэг бол Александр Лебедь 80-100 мянга амь үрэгдэн, 240 мянга шархадсан гэж нотолж байв. Оросын Газета сонины мэдээлснээр уг дайны үед Оросын хүчний гарт 35000 орос үндэстэн амь үрэгдсэн бөгөөд дийлэнхи нь Грозный хотын бөмбөгдөлтөнд өртсөн гэсэн байна.

Чечений салан тусгаарлагчид өөрсдийн хохирлыг 3000 орчим гэж тооцоолсон бөгөөд бүрэн тоо гаргах бараг боломжгүй юм. Оросын тооцоо үүнээс хамаагүй их бөгөөд 15 мянган чечень дайчид дайны төгсгөл гэхэд алагдсан байжээ.

Касав-Юртын гэрээний дараа хоёр хэлэлцээр Орос, Чечений талын хооронд явагдав. Үүнд 1996 оны 11 сард Ельцин Масхадов нарын үзэглэсэн “эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба 1994-96 оны дайнаар хохирсон чеченьчүүдэд дайны нөхөн төлбөр олгох тухай” хэлэлцээр орно. Мөн 1997 оны 2 сард 1994 оны 12 сараас 1996 оны 9 сарын хоорондох дайнд оролцож, хууль бус үйлдэл хийсэн оросын цэргүүд болон чечений босогчдыг өршөөх тухай хууль гаргаж байжээ.

1997 оны 5 сарын 12-нд Чечений ерөнхийлөгч Аслан Масхадов, Ельцин нар Москвад “энх тайван тогтоох болоод Орос-Чечений харилцааны зарчмууд”-ын талаархи гэрээнд гарын үсэг зурав. Гэсэн хэдий ч үүнээс хоёр жилийн дараахан 1999 оны зун Масхадовын хуучин зэвсэг нэгт андууд болох радикал үзэлтэн Шамил Басаев болон Ибн эл-Хаттаб нар Дагестан руу дайран халдлага үйлдсэнээр Орос Чеченийг дахин эзэлж, улмаар Чечений хоёрдугаар дайн эхэлсэн юм.

[[Ангилал:20-р зууны дайн]]
[[Ангилал:Азийн дайн]]
[[Ангилал:Чеченийн түүх]]
[[Ангилал:Оросын улс төр]]
[[Ангилал:Партизаны дайн]]
[[Ангилал:1990-д он]]
[[Ангилал:1994 оны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:1995 оны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:1996 оны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:Оросын зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын дараах зөрчилдөөн]]</text>
      <sha1>0dv7u1ive4dxlzexfvi23qhkgw9q2ow</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Commercial off-the-shelf</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46880</id>
    <revision>
      <id>875011</id>
      <parentid>456751</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:58:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>875011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13052" sha1="6g26xxpigex7u6odjdi1k52tlrczirz" xml:space="preserve">'''Commercial off-the-shelf''' гэдэг нь АНУ-д FAR-н худалдааны зориулалттай бараа бүтээгдэхүүн үйлчилгээ бөгөөд худалдааны зах зээлд засгийн газрын гэрээний үндсэн дээр худалдагдахад бэлэн болсон зүйлийг хэлнэ. Жишээ нь, зарим хэрэглэгчийн бараа бүтээгдэхүүн болон барилгын материалууд нь COTS шаардлагыг хангасан байдаг ч томоохон ачаа бараанууд нь хангаж чададгүй. Бараа бүтээгдэхүүнтэй холбоотой үйлчилгээнүүд нь COTS шаардлагыг хангаж болдог.
COTS ийг засгийн газрын дэмжлэгтэй хөгжүүлэлт болон захиалгаар хийсэн хөгжүүлэлт гэх 2 төрлийн боломжоор худалдан авч болно. COTS нь тодорхой хэрэглээ болон шинж чанарыг тохируулсан байх ёстой. Энэ нь COTS ийг бусад захиалгаар хийлгэсэн програмуудаас ялгаатай болгож өгдөг. Хэрэглэгчийн арилжааны бараан дахь тодорхойлсон мэдээллүүд COTS ийн тавигдах шаардлагын дагуу тавигдана. Засгийн газрын болон бизнесийн олон програмд COTS ийг ашиглах болсноор худалдан авах, хөгжүүлэх, засвар үйлчилгээ үзүүлэхэд чухал ач холбогдолтой хэмнэлт гарах юм.
COTS ийг ашигласнаар нийт систем хөгжүүлэлт болон зардалийг багасгана. Мөн COTS ийн бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг худалдаж авч эсхүл оронд нь эхнээс нь хөгжүүлж ч болох юм. 1990-ээд онд COTS ийг ашиглах нь програм хангамж боловсруулах зардал, цаг хугацаа бууруулах нь нэн үр ашигтай гэж үздэг байсан. COTS нь олон давуу болон сул талуудыг дагуулдаг. Эхлэх зардал болон хөгжүүлэх цаг хугацаа багасна. Гэвч ихэвчлэн програм хангамжийн бүрэлдэхүүн хэсэгийг нэгтгэх ажил нэмэгддэг. Мөн худалдаачин, аюулгүй байдлын асуудал, зөрчилдөх хэсгүүд гэх ирээдүйн өөрчлөлтөөс хамааралтай.

== Програм хангамж, үйлчилгээ ==
COTS програм хамгамж, үйлчилгээг хийлгэж аль эсвэл 3 дахь этгээдээс ч авч болох юм. COTS төрлийн програм хангамж, үйлчилгээг худалдан авч, түрээслэн авах боломжтой. Зарим COTS олон нийтэд ашиглуулахаар лицензтэй байдаг.

COTS нь дараах давуу талуудыг олгодог:
1.	Програм илүү бага зардлаар бүтээгддэг
2.	Бусад програм хангамжуудтай харьцуулахад илүү найдвартай байдаг. Энэ байгууллагуудын хэрэглээ нь дээр батлагдсан байдаг
3.	Системийн баримт бичиг нь програмтайгаа хамт ирдэг учраас илүү засвар үйлчилгээ хийх боломжтой. 
4.	Үргэлж өрсөлдөөнтэй тулгарч байдаг тул бүтээгдэхүүний чанар сайн
5.	COTS их нарийн төвөгтэй учир салбар дахь мэргэжилтнүүд л програмыг хөгжүүлдэг
6.	Үйлдвэр биш харин зах зээл програмын хөгжлийг залдаг
7.	Үндсэн үйлдвэрлэлийн хугацаанд хүргэлтийн хугацаа нь багтдаг учир бага хугацаа зарцуллдаг


=== Аюулгүй байдлын үр дагавар ===
АНУ-н дотоодын аюулгүй байдлын газрын мэдээлснээр бол  COTS програм хангамж ашигласны ноцтой эрсдэл бол програм хангамжийн аюулгүй байдал юм. Хэрвээ COTS програм хангамж нь хамгаалалтын тал дээр сул талтай байвал байгууллагын нийлүүлэлтийн гинжин хэлхээнд томоохон эрсдэл үүсгэнэ. COTS нь шинэ нийлмэл програм аль эсвэл системийг үүсгэхээр бусад програмуудтай нэгдсэн аль эсвэл сүлжээгээр холбогдсон үед эрсдэл улам ихэснэ. Нийлмэл програмийн эрсдэл нь COTS-ийн бүрэлдэхүүн хэсгүүдээс удамшсан байж болно.
COTS ашиглахтай холбоотой ниилүүлэлтийн гинжин хэлхээний кибер аюулгүй байдлын асуудлыг зохицуулах ажлыг АНУ-н дотоодын аюулгүй байдлын газар ивээн тэтгэсэн. Гэвч Gartner, Sans institute зэрэг програм хангамжийн ажиглагч байгууллагууд энэ нь нийлүүлэлтийн гинжин хэлхээнд саад учруулах томоохон аюул болж байна гэж үзэж байгаа. “Мэдээллийн технологийн хамгамжийн сүлжээ бай болж эвдэгдэж болзошгүй энэ нь Мэдээллийн технологийн зах зээлийн бүтэц болон [[мэдээллийн технологи]] хэрхэн хувьсан өөрчлөгдхийг хүчлэн эхлүүлнэ” гэж Gartner таамагдаж байгаа. Түүнчлэн, Програм хангамж хэрэглэж буй компаниудын дөнгөж 14% нь аюулгүй байдлын дүн шинжилгээ хийдэг гэж Sans хүрээлэнгийн 2012 оны 12-р сард 700 гаруй IT болон мэргэжилтнүүдийн дунд явуулсан судалгаагаар гарчээ. Бас компаниудын тал гаруй хувь аюулгүй байдлын үнэлгээг хийж байгаагүй байна. Харин оронд нь компаниуд аль нэг үйлдвэрлэгчийн нэр хүнд(25%) болон хууль эрх зүйн хариуцлагын гэрээнд (14%) найддаг байна. Тэдэнд COTS ийг шийдвэрлэх ямар ч бодлого байдаггүй тиймээс COTS нь програм хангамжийн нийлүүлэлтийн сүлжээнд оруулсан эрсдэлийг мэдэх боломжийг хязгаарлаж байна.


=== Бусад салбар дахь асуудлууд ===
Эрүүл мэндийн төхөөрөмжийн салбарт COTS програм нь SOUP буюу Үл мэдэгдэх Ургийн бичгийн болон гарал үүслийн нь программ хангамж гэж дүрслэгддэг. Програм хөгжүүлэх үйл явц, арга хэрэгслийн дагуу хөгжүүлээгүй программуудыг нь эмнэлгийн хэрэгслүүдэд ашиглахыг хориглодог. Энэ салбарт програм хангамжийн бүрэлдэхүүн хэсэг нь өөрсдөө системийн алдаа болж болох юм.
IEC 62304:2006 стандарт буюу “Анагаах ухааны төхөөрөмжийн програм хангамж - Програм хангамжийн амьдралын мөчлөгийн үйл явц” нь SOUP бүрэлдэхүүн хэсгүүд нь программыг хөгжүүлэхэд шаардагдах аюулгүй ажиллагааны шаардлагуудыг хангасан эсэхийг үзүүлдэг стандарт юм. Програм хангамжийн бүрэлдэхүүн хэсэг COTS байгаа тохиолдолд COTS програм хангамжийн эрсдэлийг хянан үзэх Харуулдан тандалтын шилдэг туршлагыг хэрэглэж болно.Гэсэн хэдий ч COTS нь байнга буруу түүх, ил тод хөгжүүлэлттэй гэсэн үг биш юм. Сайн баримтжуулсан COTS програм хангамж нь эмнэлгийн хэрэгслүүдэд хэрэглэгдэж болдог.


== Хоцрогдол ==
Солих сэлбэг (болон материал) нь олон арван жилийн хангамжийг урьдчилан худалдан авах 10 жилийн дотор хуучрах зүйлийг авах аюул гарч болох юм. Эдгээр бүх асуудлууд нь энгийн шийдлийг харьцуулахад хүргэдэг яг л “Paper and Pencil” шиг шийдлүүдийг хэтэрхий төвөгтөй “Rube Goldberg” шиг мөлхөгч шийдэлтэй харьцуулах шиг. Хаана энгийн шийдэл хангалттай байгааг таних гэх мэт хоцрогдлийг үүсгэж магадгүй юм. Ийм харьцуулалтыг авч үзэх нь COTS оос үл хамааран үндсэн хэрэгцээг хангахад зориулан нэмэлт санхүүжилт үүсгэж болзошгүй юм.
Lockheed Martin F-22 Raptor үеэр сурсан процессорын хоцрогдол нь сургамж. Lockheed Martin F-35 Lightning II, боловсруулах явцад процессорын шинэчлэлийг төлөвлөсөн, илүү өргөн хүрээнд дэмждэг C ++ програмчлалын хэл шилжсэн. Тэд бас FPGAs руу ASICS-аас шилжсэн. Энэ шилжилт нь тоног төхөөрөмжийн хувьд шинэчлэх ёстой гэдэгийг харуулсан

COTS бүрэлдэхүүн хэсэг АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хөлөг онгоцыг уснаас нь шинэчлэх нэг хэсэг юм.


== Цөмийн зэвсэг ==
W76 цөмийн зэвсэгт COTS ийг ашигласнаар аюулүй байдлын асуудлыг хөндөх болсон.
болсон.Ингэснээр ухаалаг гар утаснууд нь 15%-иар илүү их цэнэгээ барих боломжтой болно.Ийм төрлийн гар утаснууд нь 2015 он гэхэд бий болно.Энэхүү дэлгэцүүд ухаалах гар утасны камертай адилхан Li-Fi сигнал хүлээж авах боломжтой.Энэхүү дэлгэцны зардал нь нэг ухаалаг гар утсанд 2-3 доллар байна гэж тооцолж байгаа ба энэ нь ихэнх шинэ технологоос харьцангуй хямдхан юм.
Ирээдүйн [[ухаалаг гар утас]] нь зөвхөн жирийн батерай хэрэглэхгүйгээр утасгүй дохио болон радио , телевизээс цэнэг татах боломжтой болно.
2014 оны эхэнд LG G3 гэх мэт ухаалаг гар утаснууд нь Quad HD-ийг ашиглаж эхэлсэн ба энэ нь Apple-ийн retina дэлгэцээс илүү гарах хөгжил байсан(2560x1440 on 5.5&quot; screens with up to 534 ppi).Quad HD нь 110ppi болон түүнээс доош үзүүлэлтэйгээр хүчирхэг зурагт болон компьютерийн дэлгэцэнд ашиглагддаг.
2014 оны байдлаар [[Wi-Fi]] бол хамгийн түгээмэл ухаалаг гар утасны сүлжээ байгаа бөгөөд цаашдаа Wi-Fi-тай холбоотой ухаалаг гар утасны үйлчилгээ хөгжих чиг хандлагтай байна.

== Илүү дэлгэрэнгүй мэдээлэл авахыг хүсвэл ==
* [[Commercial software]]
* [[Commodity off-the-shelf]]
* [[Turnkey]]

== Тэмдэглэл ==
{{reflist}}

== Ашигласан материал ==
*http://www.dwheeler.com/essays/commercial-floss.html

[[Ангилал:Эдийн засгийн информатик]]</text>
      <sha1>6g26xxpigex7u6odjdi1k52tlrczirz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рено</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56360</id>
    <revision>
      <id>874995</id>
      <parentid>859697</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T14:30:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58511-79</username>
        <id>108797</id>
      </contributor>
      <origin>874995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8274" sha1="5ts0srnwhs8a7nvpeb3vpg1o5qjn9tc" xml:space="preserve">{{Инфобокс аж ахуйн нэгж
| Name             = Renault SA&lt;br /&gt;Рено С.А.
| Logo             = Renault 2021 Text.svg
|   Unternehmensform = [[Хувьцаат Компани (Франц)|Хувьцаат Компани]]
| ISIN             = FR0000131906
| Gründungsdatum   = 1898
| Sitz             = [[Булонь-Бийанкур]], [[Франц]]
| Leitung          = [[Карлос Гон]]
| Mitarbeiterzahl  = 120.136 &lt;small&gt;(2015-12-31)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;gb2015&quot;&gt;[https://group.renault.com/wp-content/uploads/2016/04/renaut-ra2015-en_04.pdf ''2015 Annual Report''], Renault Group: Seite 10–11, 2016-09-03 PDF; 5,6&amp;nbsp;MB&lt;/ref&gt;
| Umsatz           = 45,3 тэрбум [[Евро|EUR]] &lt;small&gt;(2015)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;gb2015&quot; /&gt;
| Branche          = [[Автомашины аж үйлдвэр]]
| Homepage         = [http://www.renault.com/ www.renault.com]
}}
'''Рено''' ({{langx|fr|Renault}}) нь [[Франц]]ын [[автомашин]] үйлдвэрлэгч компани юм. 1999 онд [[Ниссан]] болон Рено компаниуд түншилж [[Рено-Ниссан]]ыг бий болгосоноор дэлхийн томоохон автомашин үйлдвэрлэгчдийн нэг болжээ. 2013 онд дэлхий даяар 121.807 ажилчинтайгаар нийт 2.628.208 тээврийн хэрэгсэл үйлдвэрлэсэн аж.&lt;ref name=&quot;gb2013&quot; /&gt; Компанийн төв байр Парисаас холгүй Булонь-Бийанкурт байрладаг.  

== Түүх ==
=== Үүсгэн байгуулагдсан болон эхний жилүүд ===
[[Зураг:Renault at Paris pic1.JPG|thumb|left|Рено тип А (1899 он)]]
[[Зураг:Renault Type AG 9 CV 1910.jpg|thumb|right|Рено тип АГ &quot;Такси де ла Марне&quot;- Ландаулет загвар (1910 он)]]
[[Зураг:Renault Celtaquatre4.JPG|thumb|right|Рено Селтакуатре (1936)]]
Société Renault Frères (''Ах дүү Реногийн компани'')-ийг [[Луи Рено]] (1877-1944), [[Фернан Рено]] (1865-1909) болон [[Марсель Рено]] (1872-1903) ах дүү нар 1899 оны 2-р сарын 25-нд албан ёсоор үүсгэн байгуулжээ.&lt;ref name=&quot;HommageSafrane&quot;&gt;vgl. ''Renault: ein Jahrhundert Tradition in der Spitzenklasse''&lt;/ref&gt; Гэхдээ 1898 оны зул сарын баярын орой нь Реногийн үйлдвэрийн үүсгэн байгуулагдсан өдөр гэж үздэг. Энэ өдөр Луи Рено [[Булонь-Бийанкур]]т өөрийн үйлдвэрлэсэн модон хийцтэй автомашинаар Парис хотоор аялжээ. Яг тэр орой нь тэрбээр энэ загварыг үйлдвэрлэх 12 захиалгын гэрээ хийсэн бөгөөд сүүлд тус загвараа ''«Моделл А»'' гэж нэрлэжээ. 

Луи Рено ах нараа нас барснаас хойш ганцаараа компаниа удирдаж явсаар 1944 онд нас нөгчсөн юм. 

Удирдлагын ажлаас гадна тэрээр техникчийн ажлаа ч үргэлжлүүлэн хийж байв. Ингэж ажилласнаар тэр олон олон патентын эрхтэй болсон нь дэлхийн автомашины хөгжилд ихээхэн тус үүрэг гүйцэтгэсэн. Түүний патентуудаас жишээ нэрлэвэл кардан гол, боох боломжтой [[очлуур]], турбо компрессор ([[турбо цэнэглэгч]]), [[хамгаалалтын бүс]] болон анхны [[Ү-хэлбэрийн хөдөлгүүр|8 цилиндрт салаа хэлбэртэй хөдөлгүүрийн]] нисэх онгоцонд зориулсан хийц мөн түүнчлэн [[хүрдэн тоормос]] гэх мэт.

Гэр бүлийн компанийн хөгжил ихэд хурдацтай явж байсан ба 1900 он гэхэд 100 гаран ажилчинтай болсон байв. Рено нь томоохон [[Концерн|аж үйлдвэрлэлийн концерн]] тооцогдох болсон нь 1906 он байсан ба учир нь Парис хотын таксины үйлчилгээний компани Ренод &quot;Renault AG1&quot; загварын 250 машин захиалснаар эхэлжээ.

=== 1910-1939: Хоёр дайны хоорондын үе ===
Рено [[Хэрэглээний тээврийн хэрэгсэл|хэрэглээний автомашин]]ы үйлдвэрлэлийг маш эрт эхэлжээ. 1909 он гэхэд гурав болон таван тонны даацтай ачааны автомашин, 1915 онд [[бүх дугуй хөтлөгч]]тэй болон залагдах [[зүтгүүрийн машин]]ыг үйлдвэрлэв. 1913 онд Рено арван мянга дахь автомашинаа үйлдвэрлэжээ. Энэ тоогоороо [[Форд]]ын үйлдвэрлэж байсан автомашины үйлдвэрлэлийн тоотой бараг л ойролцоо байснаараа Европт тодорч байв. 

[[Дэлхийн 1-р дайн]]ы үед армид зориулан ачааны автомашин, [[нисэх онгоцны мотор]] болон [[Сум (зэвсэг)|сум]] үйлдвэрлэл эрхэлж байжээ. Рено техникийн шинэ содон шийдэл гаргахдаа гарамгай байсан ба үүний жишээнд анх удаагаа үйлдвэрлэгдсэн өөрийгөө тээгч [[Онгоц (танк)|онгоц]] болон эргэх цамхагтай [[Рено FT]] [[танк]] орно. 

Дэлхийн 1-р дайны дараа Рено буцан автомашины үйлдвэрлэлд орсон бөгөөд дайны өмнө үйлдвэрлэж байсан загваруудаа бага зэрэг сайжруулсан загварууд байв. Удалгүй Рено зөвхөн автомашины загвараа өргөтгөснөөс гадна өөр бүтээгдэхүүнүүд болох моторт завины хөдөлгүүр, уурын галт тэрэг, онгоцны үйлдвэрлэл зэрэгт хүчээ сорьжээ.

== Автомашины загварууд ==
* [[Renault Logan]]
* [[Renault Sandero]]
* [[Renault Duster]]

== Бэлгэдэл ==
&lt;gallery&gt;
Renault Logo 1946.png|'''Рено-Диамант''', Рено улсын харьяалалд орсоны дараа.&lt;br /&gt;'''1946-1959'''
Renault-Logo-1959.svg|'''Рено-Диамант''', анх байсан хэлбэрээ дуурайлган хийжээ.&lt;br /&gt;'''1959-1972'''
Renault Logo 1972.svg|Орчин үед тохируулан бүтээсэн '''Рено-Диамант'''.&lt;br /&gt;'''1972-1981'''
Renault 2009 logo.svg|'''Фото бэлгэдэл''', Рено бичээс нь дэвсгэр өнгөтэй.&lt;br /&gt;'''2004-2015'''
&lt;/gallery&gt;

== Цахим хуудас ==
{{Commonscat|Renault|Рено}}
* [http://www.renault.com/ Реногийн албан ёсны цахим хуудас]

== Зүүлт, тайлбар ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;gb2013&quot;&gt;[http://group.renault.com/wp-content/uploads/2014/07/rapport-annuel-2013.pdf ''2013 Annual Report''] s.10–11, 2015-03-10, Renault Group PDF; 5,6&amp;nbsp;MB &lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Автомашины загвар-Рено}}

[[Ангилал:Хэрэглээний автомашин үйлдвэрлэгч]]
[[Ангилал:Иль-де-Франсын аж ахуйн нэгж]]
[[Ангилал:Ле Маны 24-цагийн уралдааны баг]]
[[Ангилал:Урьдын трактор үйлдвэрлэгч]]
[[Ангилал:Рено| ]]
[[Ангилал:Францын автомашин үйлдвэрлэгч]]
[[Ангилал:Хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй аж ахуйн нэгж]]
[[Ангилал:1898 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>5ts0srnwhs8a7nvpeb3vpg1o5qjn9tc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wired Equivalent Privacy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58070</id>
    <revision>
      <id>875028</id>
      <parentid>720872</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T02:02:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>875028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22450" sha1="mt8zwvb4feb7q25d80rgh3eka42urb2" xml:space="preserve">'''Wired Equivalent Privacy''' ('''WEP''') нь IEEE 802.11 утасгүй сүлжээг хамгаалах алгоритм бөгөөд өнөө үед нилээн хоцрогдсон. Утасгүй сүлжээний мэдээлэл нь агаараар радио долгионоор цацагдан дамждаг учир  ердийн утастай сүлжээг бодвол дохио замаас барьж аван &quot;хулгайлах&quot; боломжтой байдаг. Иймээс 1997 онд утасгүй сүлжээнд нууцлал нэвтрүүлэх зорилгоор WEP-г анх гаргажээ. WEP нь 40-бит, 128-бит болон заримдаа 256-битийн урттай түлхүүр ашиглан утасгүй сүлжээнд төхөөрөмж холбогдох үед урьдчилан тохируулсан нууц үгийг 16-тын тооллоор асуух байдлаар нууцлал хийдэг хэдий ч нууц түлхүүрийн энгийн хэлбэр, радио долгионоор дамжуулж байгаа мэдээлэл дундаас чухал түлхүүр хэсгийг барих боломжтой зэргээс шалтгаалан харьцангүй хялбараар нууц үгийг тайлан сүлжээнд зөвшөөрөлгүй нэвтэрч болдог байна. 

== Hууцлал хамгаалал ==
[[Файл:Wifi-WEP.png|thumb|373x373px]]
[[Файл:Mbit.png|thumb|435x435px]]
Утасгүй сүлжээний аюулгүй байдлыг хаганхын тулд хэд хэдэн аргыг хэрэгдэнэ. Үүнд:

MAC хаягаар access point-од холбогдож буй хэрэглэгчдийг хянах

WEP протоколыг үндэслэн кодчилох (Wired Equivalent Privacy)

802.1х протоколын үндсэн дээр

WPA протоколыг ашиглах (Wi-Fi Protected Access)

VPN тунель үүсгэн ашиглах

MAC Filtering (Media Access Control)

Хэрэглэгч болгон 802.11 NIC Mac Address хаягтай байна.

АР болгон МАС хаягуудыг бүргэн програмчлагдсан байна.

SSID (Service Set Identifier ) фильтртэй хослоно хэрэглэнэ.

Хэрэглэгч ихсэх тутам олон МАС хаягтай тэмдэглэл хөтлөх хэцүү болдог.

AP-д сүлжээнд орох хориотой МАС хаягуудыг мөн програмчлаж болно.

WEP-Based Security (Wired Equivalent Privacy)

Утасгүй сүлжээний бүх төхөөрөмжүүд дээр мэдээллийн урсгалыг кодчиллох горимыг залгаж өгнө. Кодчилолыг IEEE 802.11 WEP стандартын дагуу RC4 алгоритмаар хийгдэнэ.

Хэрэглэгчдэд 64 и 128 bit кодчилол хийгдэж өгнө.

Ийм ч учраас IEEE нь тусгай ажлын хэсэг байгуулан утасгүй сүлжээний стандартд оруулах дараагийн засварт нэмэлт болгон шинэчилсэн нууцлалыг боловсруулсан нь WPA буюу [[Wi-Fi|Wi-FI]] Protected Acces нэрээр 2003 оны IEEE 802.11i нэмэлт өөрчлөлтөнд тусгагджээ.

== Аюулгүй байдал ==

Суурь болсон дамжуулах техникүүдээс гадна 802.11 сүлжээнүүд нь төрөл бүрийн аюулгүй байдлын арга замуудтай байдаг. 

Анхдагч 802.11 тодорхойлолтууд нь WEP гэгддэг аюулгүй байдлын энгийн протоколыг тодорхойлсон билээ. 

Энэ протокол нь тогтмол, урьдчилан хуваалцсан түлхүүр болон RC4 криптограф шифр ашиглан сүлжээнд дамжуулагдах өгөгдлийг кодчилдог.

Станцууд нь өөр хоорондоо холбогдохын тулд бүгд нэг тогтмол түлхүүр дээр зөвшилцөх ёстой. 

Энэ схемийг амархан эвдэх боломжтойг харуулсан бөгөөд дамжин өнгөрөх хэрэглэгчдийг сүлжээнд нэгдэхийг зөвлөдөггүйгээс бусад тохиолдолд одоо ховор ашиглагдах болсон байна. 

Криптографийн шинэ шифрүүд болон станцуудыг хандалтын цэгт танин нэвтрүүлж өгөгдлийн холболтыг хийхийн тулд түлхүүрүүдийг солилцох нэмэлт протоколыг тодорхойлдог IEEE® 802.11i тодорхойлолтоор одоогийн аюулгүй байдлын практикийг тодорхойлдог. 

Мөн криптограф түлхүүрүүд нь үе үе шинэчлэгддэг бөгөөд халдлагын оролдлогуудыг илрүүлэх (ба халдлагын оролдлогуудыг сөрөх) арга замууд бас байдаг. 

Утасгүй сүлжээнүүдэд түгээмэл ашиглагддаг өөр нэг аюулгүй байдлын протоколын тодорхойлолт нь WPA юм. 

Энэ нь үйлдвэрлэлийн бүлгийн тодорхойлсон 802.11i-ийн өмнөх протокол бөгөөд 802.11i-г батлахыг хүлээж байх хугацаанд түр зуурын арга хэмжээ болох юм. 

WPA нь 802.11i-д байгаа шаардлагуудын дэд олонлогийг тодорхойлж хуучин тоног төхөөрөмжүүд дээрх шийдэлд зориулагдан хийгджээ. 

Ялангуяа WPA нь анхдагч WEP шифрээс гарсан TKIP шифрийг зөвхөн шаарддаг. 802.11i нь TKIP-ийн хэрэглээг зөвшөөрдөг боловч өгөгдлийг шифрлэхэд зориулж илүү хүчирхэг шифр болох AES-CCM-ийн дэмжлэгийг бас шаарддаг. 

(AES шифр нь WPA-д шаардагддаггүй, учир нь үүнийг хуучин тоног төхөөрөмж дээр хийхэд тооцооллын хувьд өртөгтэй гэж үздэг.)

== Утасгүй сүлжээ ==

[[Утасгүй сүлжээ]] гэдэг нь 2 ба түүнээс дээш төхөөрөмж тархалтат долгион (spread spectrum division multiplexing) эсвэл OFDM(Orthogonal frequince division multiplexing) хувиргалтын технелоги ашиглан утасгүй холбогдон мэдээлэл солилцохыг хэлнэ.1970 онд Хавайн их сургуульд туршигдаж эхэлсэн ба 1985 он гэхэд Америкын холбоо харилцааны зөвлөл болох FCC(Federal Communication Committee) энгийн хэрэглээнд зориулан долгионы үелзэлийг суллаж өгснөөр хоёр дахь үеийн төхөөрөмжүүд хийгдэж эхэлсэн.Энэ технелоги 1997 он гэхэд IEEE -802.11 нэршилтэй стандарт болж батлагдсан. Утасгүй сүлжээний давуу тал Хүссэн газраасаа сүлжээнд холбогдох боломжтой. Сүлжээний хүрээнд шилжилт хийж хөдлөх боломж олгоно. 

=== (Xамрах хүрээ) ===
Утасгүй сүлжээ нь дараахи зүйлсээс шалтгаалан харилцан адилгүй зайд хүрч ажиллана. 

Үүнд: Аль стандартын утасгүй сүлжээ байгуулсан Ямар төрлийн, ямар загварын замчлагч эсвэл хандалтын цэг ашиглаж байгаа Сүлжээ суурилуулсан газар орны байдал, барилгын хана, баганын материал хийц Энгийн 802.11b/g төрлийн сүлжээ нь дунджаар барилгын дотор орчинд 46-60 метр орчим, 

гадаа орчинд 300-500 метрт хүрч ажиллана. Төмөр бетонон эсвэл тоосгон зузаан ханатай барилгын хувьд энэ хамрах хүрээ дунджаар 25%-иар  буурдаг болно. 

802.11a сүлжээ нь ихэвчлэн дээрх хэмжээний гуравны нэгтэй тэнцэх зайд хүрч ажилладаг. 

Нэмэлт хүчтэй антеннтай замчлагч нь дээрх зайг 2-3 дахин нэмэгдүүлэхээс гадна мэдээлэл дамжуулах хурд нь ч нэмэгдэх боломжтой байдаг. 

Эсвэл зарим төхөөрөмжийн антенныг илүү хүчтэй антеннаар солих боломжтой байдаг.

== Сайжруулалт ==
Wi-Fi Protected Access - WPA ба WPA2 Шинэчлэгдэн гарсан эдгээр нууцлалын стандартууд нь өмнөх WEP-гийн сул талуудыг арилгахыг зорьсон байна.  

WPA нь TKIP (Temporal Key Integrity Protocol) агуулснаараа нэмэлт нууцлалыг хангана гэж үзэж байсан ч TKIP бас л тодорхой хэмжээний сул талтай, эрсдэлтэй байсан учир EAP (Extensible Authentication Protocol)-г нэмж нэвтрүүлсэн байна.  

Хэдийгээр TKIP-г тайлж үзэж болж байгаа ч одоогоор нууц үгийг бүрэн тайлах арга нь арай олдоогүй байгаа.  

Мэдээж их богинохон, хялбар үгээр WPA нууц үгээ хийсэн нөхцөлд программын аргаар хүчээр буюу brute-force дайралт хийн халдах боломж байдаг. WPA2 нь WPA-гийн сайжруулсан хувилбар бөгөөд Wi-Fi Alliance-гийн гэрчилгээг шаардахаас гадна AES (Advanced Encryption Standard) нэмснээрээ илүү сайн хамгаалалт болж чадна.  

WPA, WPA2 нь Personal (эсвэл PSK буюу Pre-shared key) ба Enterprise гэсэн 2 янзын хувилбар байна. Personal хувилбарт 64 оронтой 16-тын тооллоор эсвэл 8-63 оронтой ASCII тэмдэгтээр оруулсан нууц үгийг өндөр түвшний нууцлалаар алгоритмээр тооцоолон 256-битийн нууц түлхүүр болгох бөгөөд энэ нь утасгүй сүлжээгээр дамжиж байгаа мэдээллийн багц тус бүрийг нууцлахад хэрэглэгддэг байна.  

Enterprise хувилбар нь нууц үгийг хангах RADIUS сервертэй холбогдон ажилладаг бөгөөд томоохон байгууллагуудад хэрэглэгддэг.  

Та утасгүй сүлжээгээ нууцлахдаа доод тал нь WPA-PSK эсвэл WPA2-PSK хэрэглэвэл зохистой бөгөөд TKIP нууцлалын алгоритм эсвэл илүү өндөр түвшний AES алгоритм хэрэглэж болно.  

Хэрвээ зарим зөвшөөрөлтэй зөөврийн компьютер утасгүй сүлжээ рүү тань холбогдохгүй асуудалтай байвал WPA-PSK болгон бууруулж үзэж болдог.  

Үүнээс гадна утасгүй сүлжээнийхээ нууц үгийг &quot;байнга&quot; буюу улиралд, ядаж хагас жилд нэг удаа сольчихож байвал мэдээж эрсдлийг бууруулна.  

=== 802.11i ( WPA ) ===  

Wi-Fi Protected Access - WPA протокол 

WEP Wi-Fi солихын тулд шинэ WPA протокол боловсруулагдсан.

WPA давуу талууд:

Temporal Key Integrity Protocol (TKIP) протокол ашиглан илүү найдвартай кодчилол хийгдэнэ.

802.1x и EAP (Extensible Authentication Protocol) протоколуудыг ашиглаж сүлжээнд байгйй хэрэглэгчдийг магадлана

Шинээр гарч буй 802.11i протоколтой харилцан ажиллах боломжтой.

Pre-Shared Key (PSK) функцтэй
[[Файл:Haritsuulalt.png|thumb|398x398px]]
VPN дээр үндэслэсэн сүлжээний нууцлал, аюулгүй ажиллагаа
Virtual Private 

Network
Сүлжээнд нэмэлт нууцлалт хийх, аюулгүй ажиллагааг хангахын тулд 

VPN тохиргоог хиийж өгч болно.
VPN-нээр дамжуулан тухайн сүлжээний хэрэглэгчдийг тодорхойлох болон өгөгдлийн нууцлал кодчилолыг хангаж өгнө.

VPN нь сүлжээний түвшинд ажиллана, wired болон wireless сүлжээнд ашиглах боломжтой

== Hэвтрэлт танилт ==
Ерөнхийдээ хуваалцсан түлхүүр бүхий нэвтрэлт танилтыг ашиглахаас зайлсхийх хэрэгтэй, яагаад гэвэл WEP түлхүүрийн материалыг их хүчилсэн хэлбэрээр ашигладаг нь түлхүүрийг эвдэх боломжийг илүү амархан болгодог. Хэрэв WEP ашиглагдах ёстой бол (өөрөөр хэлбэл хуучин төхөөрөмжтэй нийцтэй байх үүднээс) WEP-ийг &lt;code&gt;open&lt;/code&gt; буюу нээлттэй нэвтрэлт танилттай цуг ашиглах нь зүйтэй юм. 

DHCP серверээс [[IP хаяг]] авч чадахгүй тохиолдолд тогтмол IP хаяг та тавьж болно. Дээр үзүүлсэн &lt;code&gt;DHCP&lt;/code&gt; гэсэн түлхүүр үгийг хаягийн мэдээллээр солих хэрэгтэй. Хандалтын цэгийг сонгохдоо хэрэглэсэн бусад параметрүүдийг үлдээхээ мартуузай:
 wlans_ath0=&quot;wlan0&quot; ifconfig_wlan0=&quot;inet ''&lt;code&gt;192.168.1.100&lt;/code&gt;'' netmask ''&lt;code&gt;255.255.255.0&lt;/code&gt;'' ssid ''&lt;code&gt;your_ssid_here&lt;/code&gt;''&quot;

=== WEP ===

WEP (Wired Equivalent Privacy) нь анхдагч 802.11 стандартын хэсэг юм. Үүнд ямар ч нэвтрэлт танилтын арга байхгүй, энэ нь хандалт хяналтын зөвхөн сул хэлбэр бөгөөд хялбар эвдэх боломжтой байдаг.

WEP-ийг &lt;code&gt;ifconfig&lt;/code&gt; тушаалаар тохируулж болно:
 &lt;code&gt;#&lt;/code&gt; &lt;code&gt;ifconfig wlan0 create wlandev ath0&lt;/code&gt;	    &lt;code&gt;#&lt;/code&gt; &lt;code&gt;ifconfig wlan0 inet 192.168.1.100 netmask 255.255.255.0 \	      ssid my_net wepmode on weptxkey 3 wepkey 3:0x3456789012&lt;/code&gt;
* &lt;code&gt;weptxkey&lt;/code&gt; нь дамжуулалтад ямар WEP түлхүүр ашиглахыг хэлж байна. Энд бид гурав дахь түлхүүрийг ашиглаж байна. Энэ нь хандалтын цэг дэх тохиргоотой таарах ёстой. Хэрэв та хандалтын цэг дээр ямар түлхүүр ашиглагдаж байгааг мэдэхгүй байгаа бол энэ утгад &lt;code&gt;1&lt;/code&gt;-ийг (өөрөөр хэлбэл эхний түлхүүр) ашиглах хэрэгтэй.
* &lt;code&gt;wepkey&lt;/code&gt; нь аль нэг WEP түлхүүрийг сонгоно. Энэ нь ''&lt;code&gt;index:key&lt;/code&gt;'' хэлбэрийн байх ёстой. Анхдагчаар &lt;code&gt;1&lt;/code&gt; гэж түлхүүр тохируулагдана. Хэрэв бид эхний түлхүүрээс өөр түлхүүрүүдийг ашиглах бол индексийг тохируулах хэрэгтэй

== Аюулгүй байдлын хэмжүүp ==
Wireless security ( Утасгүй сүлжээний аюулгүй байдал ) гэдэг бол утасгүй сүлжээг ашиглаад тухайн мэдээлэл болон компьютерт хууль бусаар хандах, эвдэрлээс урьдчилан сэргийлэхийг хэлнэ. A wireless intrusion prevention system / сэргийлэх систем/ утасгүй сүлжээний халдлага удирдчилан Wireless intrusion Prevention System (WIPS) бол утасгүй аюулгүй байдлын эрсдлийн эсрэг хамгийн хүчирхэг аргын тухай ойлголт юм. Гэсэн хэдий ч ийм WIPS програм хангамжийн багц хэлбэрээр хэрэгжүүлхэд бэлэн боловсруулсан шийдэл гэж байхгүй байна.. Security measures / аюулгүй байдлын хэмжүүр. Арга барил./ Бодит байдал дээр утасгүй сүлжээний аюулгүй байдал янз бүрийн хүрээнд байдаг. Үр нөлөөтэй аргууд нь дараах болно 1. SSID hiding : Service Set Identifier hiding :Утасгүй сүлжээний хувьд SSID-г нууна гэдэг бол хялбар боловч үр дүн муутай арга. 2. MAC ID Filtering : мөн хялбар аргуудын нэг бөгөөд зөвхөн урдчилан мэдэж байгаа MAC address –тай төхөөрөмжид хандах эрх өгнө. Бүх wireless access point адилхан MAC ID filtering төрөл агуулдаг. Халдагч буюу дайрагчийн хувьд баталгаажсан хэрэглэгчин MAC хаягийг шүүж олж авхад амархан. 3. Static IP addressing: жирийн wireless access point нь client буюу хэрэглэгч нард DHCP хэрэглэж IP address өгдөг. Wireless access point-с client хэрэглэгч нь үргэлж IP хаяг шаардах буюу broadcast request message явуулдаг. Энэ халдагч нарт бас нэгэсэн халдах боломж болдог. 4. Wireless Security protocol: утасгүй сүлжээний аюулгүй байдлыг хангахын тулд протоколууд хэрэглэх ба үүнийг тоймлож үзвэл.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|Эхэн үеийн шифрлэх протокол
|Завсарын үеийн шифрлэх протокол
|Одоо үеийн шифрлэх протокол
|-
|WEP
|WPA
|802.11i/WPA2
|-
|·          Баталгаажуулалт нь хүчтэй биш
|·          Тодорхой стандартай
|·          AES шифрлэлт
|-
|·          Тогтмол болон хялбар түлхүүртэй
|·          Шифрлэлт нь сайжирсан
|·          Баталгаажуулалт 802.1x
|-
|·          Өрөгжих боломжгүй
|LEAP,PEAP,EAP-FAST  гэх мэт 
|·          Dynamic key management
|-
|
|баталгаажуулалт дээр   үндэслэсэн 
|·          WPA2 is the WI-FI Alliance
|-
|
|хэрэглэгч
|·          Implementation of 802.11
|}

== Халдлага ==
[[Файл:Capture.haldlaga.png|thumb|320x320px]]
Linux Үйлдлийн систем дээр суурилсан backtrack, kali зэрэг үйлдлийн системүүд нь өөр дээрээ маш олон төрлийн халдлагын &quot;tools&quot; тэй. Тэдний хамгийн энгийн &quot;tools&quot; бол Aircrack мөн WiFit зэрэг маш олон байгаа. Aircrack нь тухайн Router тэй сүлжээнд холбогдсон хэн нэгэн хандалт хийх үед Capture хийж (Password) analyze хийж олно. Таньд ердөө Kali эсвэл Backtrack байхад хангалттай https://www.youtube.com/results?search_query=how+to+hack+wep+wifi+with+kali+linux  Тус Линк дээр хэрхэн олох талаар маш хялбараар тайлбарлан ойлгуулсан байгаа.

WEP хүрээ Дараах талбаруудыг багтаaна  [[Файл:Capture.hahahhahah.png|thumb|317x317px]]1.Шифрлэгдээгүй хэсэг 
I.(Eng. Эхлүүлэх Вектор) (24 бит)

II. (Хоосон орон зай) (Eng. Дүүрэн) (6 бит)

III.Түлхүүр тодорхойлогч (Eng. Key ID) (2 бит)

2.Шифрлэгдсэн хэсэг 

I.Өгөгдөл , Мэдээ

II.Checksum32bit

== Хайрцаглалт ==

==== WEP нууцлах ====
[[Файл:WEP Encapsulation.jpg|thumb|377x377px]]
[[Файл:WEP Decapsulation.jpg|thumb|370x370px]]
Мэдээлэл нууцлалт нь дараах байдалтай байна : 

Checksum нь өгөдлийг CRC32 оор тооцоолдог.

Өгөгдлийг нууцлах алгоритм нь RC4 шалгалтын алгоритм нь криптографик

XOR үйлдэл эх текст болон ciphertext дээр хийгддэг.

Frame эхлэх үед вектор болон ID.

==== WEP Нууц үг тайлах ====
Decapsulation буюу нууцласан үг тайлах.

decapsulation дараах байдалтай байна.

Түлхүүр үгийг vectorд нэмж өгдөг.

XOR үйл ажиллагаа хүлээн авж текст болон ciphertext дээр явуулсан байна.

Нийлбэрийг хянаж шалгана.

[[Ангилал:Криптологийн стандарт]]
[[Ангилал:Утасгүй сүлжээ]]
[[Ангилал:Криптографийн протокол]]</text>
      <sha1>mt8zwvb4feb7q25d80rgh3eka42urb2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Virtual Router Redundancy Protocol</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58071</id>
    <revision>
      <id>875018</id>
      <parentid>522709</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:59:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */</comment>
      <origin>875018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19760" sha1="jecuymfthd19napkyut1zp7wjzs0677" xml:space="preserve">== '''I.Онол''' ==

=== FIRST HOP REDUNDANCY PROTOCOLS ===
Энэ технологи нь төхөөрөмжийн гарцыг нөөцтэй болгох бөгөөд гарцаас шалтгаалж сүлжээ тасрахаас сэргийлдэг технологи.Хоёр болон түүнээс дээш тооны бодит рөүтерүүд нэгдэж виртуал рөүтерийг үүсгэж ажиллах бөгөөд виртуал рөүтерийн IP хаяг нь төхөөрөмжийн гарцын хаяг болон тохируулагддаг.Нэг виртуал рөүтер байгаа ч сонгосон протоколоос шалтгаалан нэг бодит рөүтер эсвэл ачааллыг тэнцвэржүүлэх олон рөүтер өгөгдлийг өөр дээгүүрээ дамжуулна.Хэрэв өгөгдлийг дамжуулж байсан рөүтер үүргээ гүйцэтгэх боломжгүй болвол дараагийн рөүтер нь автоматаар үүргийг нь өөр дээрээ шилжүүлэн ажиллах бөгөөд энэ ажиллагаа хэрэглэгчид мэдэгдэхгүй бөгөөд сүлжээний үйлчилгээ тасалдалгүй ажиллана.FHRP нь:

 	Hot Standby Redundancy Protocol (Cisco) 

 	Virtual Router Redundancy Protocol (IEEE) 

 	Gateway Load Balancing Protocol (Cisco) 
HSRP, GLBP рөүтерүүдийн үүрэг 
* 	Active(өгөгдөл дамжуулж буй рөүтер) Active рөүтерийг сонгохдоо priority-ийн утга дээр суурилах бөгөөд хамгийн их priority рөүтер сонгогдоно.Дефаултаараа бүх рөүтерийн priority нь 100 байдаг.Хэрэв бүгд ижил priority бол хамгийн их IP хаягтай нь сонгогдоно.
* 	Standby(Нөөц рөүтер) Хоёрдох их priority сонгогдоно.Хэрэвбүгд ижил priority бол хамгийн их IP хаягтай нь сонгогдоно.
* 	Listen(Active болон Standby үүргүүдийг аваагүй рөүтер)  

VRRP рөүтерүүдийн үүрэг  
* 	Master(Өгөгдөл дамжуулж буй рөүтер)
* 	Backup(Нөөц рөүтер)

=== '''VRRP ажиллагаа'''  ===
LAN клиент нь замчлалыг тодорхойлохдоо рөүтер нь алсад байгаа хэрэглэгчийг first hop-оор нь дамжуулан тодорхойлдог.Тохируулахдаа динамик болон статик байдлаар тохируулж болно. Жишээ нь динамик рөүтерийн хувьд 
* Proxy ARP-Клиент нь ARP хүсэлт илгээнэ.Рөүтер МАС хаягаар нь илгээсэн ARP хүсэлтийг хүлээн авсан бол буцаагаад хариу илгээнэ (response).
* Routing Protocols-Клиентийн хүсэлтийг сонсоод динамик замчлалын протокол тусламжтай замчлалын хүснэгтээсээ update мэдээ илгээнэ.
* ICMP Router Discovery Protocol (IRDP) client-ICMP протоколын тусламжтай рөүтер нь клиентийг илрүүлнэ.
Динамик протоколын нэг сул тал нь LAN клиент дээр зарим нэг тохиргооны хүлээлт болон  боловсруулалтын ачааллыг үүсдэг.Бас нэг рөүтерийн дутагдалтай тал нь гэвэл бусад рөүтер рүү шилжилтийн боловсруулалт удаан.Динамик протоколыг клиент дээр тохируулахдаа  дефаулт рөүтерийн тохиргоог өөрчилж болохгүй.Энэ арга нь клиентийн тохиргоо болон боловсруулалтыг хялбаршуулж байгаа ч гэсэн ганцхан л холболт тогтоодог дутагдалтай талтай.Хэрэв дефаулт гарц нь унавал LAN клиент зөвхөн ганцхан дотоод сүлжээтэй л холбогдоно харин бусад сүлжээтэй холбогдсон холболт тасарна.
VRRP статик тохиргоо нь дээрх асуудлыг шийдвэрлэсэн.VRRP нь нэг виртаул рөүтер үүсгэж өгсөнөөр бусад рөүтер ч нь гэсэн боломжийг олгосон.Тохируулахдаа рөүтерүүдийн дефаулт гарцыг виртуал рөүтер дээрээ тохируулдаг.Виртаул рөүтер нь рөүтерийн төлөөлөл бөгөөдVRRP группууд нь мэдэж байдаг.
VRRP нь Ethernet, Fast Ethernet, BVI, and Gigabit Ethernet interfaces, MPLS VPNs, VRF-aware MPLS VPNs, VLAN эдгээрийг бүгдийг дэмждэг.
Зураг 1-т VRRP тохиргоо.Рөүтер A, B, C нь VRRP рөүтер бөгөөд виртуал рөүтерийг багтааж байгаа.Виртаул рөүтерийн IР хаягийг А рөүтерийн (10.0.0.1) этернет интерфейс дээр тохируулсан.                                                                              Зураг-1 VRRP суурилсан топологи                                                                    [[Файл:11dfghjkl.png|right|446x446px|Зураг-1
VRRP суурилсан топологи
]]
Учир нь виртаул рөүтер нь А рөүтерийн [[физик]] интерфейс дээрх IP хаяг  юм, А рөүтер нь виртаул мастер рөүтерийн үүргийг гүйцэтгэнэ. А рөүтер нь виртуал мастер рөүтер шиг виртуал рөүтерийн IP хаягийг удирдах болон энэ IP хаягаар нь пакетыг илгээж дамжуулна.Клиентүүд дээр дефаулт гарцыг хаягийг нь 10.0.0.1  гэж тохируулна.

Рөүтер B, C виртаул backup(нөөцийн) үүрэгтэй. Хэрэв виртуал рөүтер нь унавал дараагийн хамгийн их priority рөүтер нь мастер виртуал рөүтерийн  үүргийг авна.Рөүтерийн ажиллагаа нь сэргээгдэхэд дахин мастер рөүтер болно.Зураг-2 Рөүтер А, В дээр VRRP тохируулсан.Ачаалал тэнцвэржүүлэх болон нөөц VRRP топологи  Зураг-2[[Файл:Zurag1129284.jpg|frame|'''Зураг-2''' Рөүтер А, В дээр VRRP тохируулсан.Ачаалал тэнцвэржүүлэх болон нөөц VRRP топологи]]
Энэ топологид хоёр виртуал рөүтер тохируулсан.Виртуал рөүтер нэг, рөүтер А нь 10.0.0.1 гэсэн IP хаягтай виртуал мастер рөүтер харин рөүтер В нь backup рөүтер болж байна.Клиент 1, 2-ын дефаулт гарцын хаяг нь 10.0.0.1.                                                                                                                                                      Виртуал рөүтер хоёр, рөүтер В нь 10.0.0.2 гэсэн хаягтай виртуал мастер рөүтер харин рөүтер А нь backup рөүтер болж байна.Клиент 3, 4-ийн дефаулт гарцын хаяг нь 10.0.0.2.

=== '''VRRP-ийн давуу тал''' ===
Хүснэгт №1
{| class=&quot;wikitable&quot;
|№
|Давуу тал 
|Тайлбар 
|-
|'''1'''
|Redundancy(нөөц холболт)
|VRRP-г идэвхжүүлэхдээ олон рөүтер дээр дефаулт гарцын  рөүтерийг тохируулсанаар сүлжээ унасан ч сааталгүй ажиллах боломжийг бүрдүүлдэг.
|-
|'''2'''
|Load  sharing (Ачааллыг тэнцвэржүүлэх)
|. VRRP-г тохируулсанаар  клиентүүд олон рөүтерийг хуваан ашиглана.Ингэснээр рөүтерүүд илүү тэгш  эрхтэйгээр оролцох болон замын ачааллыг тэнцвэржүүлдэг.
|-
|'''3'''
|Multiple  Virtual Router(Мульти виртуал рөүтер)
|VRRP  үйлчилгээ физик интерфейс нь 255 хүртэлх виртуал  рөүтерийг дэмждэг.Мөн олон MAC хаягийг  дэмждэг.Олон виртуал рөүтерийг идэвхжүүлсэнээр нөөц холболт болон замын  ачаалал нь шууд идэвхиж ажиллана.
|-
|'''4'''
|Multiple  IP address
|Виртуал рөүтерүүд нь олон IP хаягийг удирдан ажилладаг.Тиймээс , хэрэв этернет  интерфейс  дээр олон дэд сүлжээ  тохируулахаар бол дэд сүлжээ бүр дээр VRRP-г тохируулах ёстой.
|-
|'''5'''
|Preemption  (давуу эрх)-
|Нөөц холболтой сүлжээ дээр VRRP тохируулсанаар мастер (virtual master) рөүтер нь унахад нөөц (backup) рөүтерээр сонгогдсон рөүтер нь мастер рөүтерийг үүргийг гүйцэтгэнэ.
|-
|'''6'''
|Authentication(адилтган танилт)-
|VRRP  мессежүүд нь халдлагад өртөхөөс сэргийлж MD5 алгоритмийг ашигладаг.Үйлдвэрлэгчид MD5 алгоритмийн найдваржилт олон нууцлал илүү сайжруулсаар  байгаа.
|-
|'''7'''
|Advertisement  Protocol(Мэдээлэл дамжуулах протокол)
|VRRP-т IANA тодорхойлсон  мультикаст хаягаар (244.0.0.18)  мэдээлэлээ дамжуулдаг.VRRP IP протоколын дугаар 112 байдаг.
|}

=== '''VRRP пакет''' ===
Зураг-3
[[Файл:Header layout for Virtual Router Redundancy Protocol.png|alt=Зураг -3|frame|Зураг -3 VRRP пакет]]
IP Header-ийн чухал талбаруудыг тайлбарлая.
* Source IP Address-32 битийн урттай.Энэ хаяг нь мастер рөүтерийн интерфейс дээр холбогдсон LAN сүлжээний IP хаяг.
* Destination IP address-32 битийн урттай.Энэ бол мультикаст IP хаягийг IANA-ээс VRRP-т тодорхойлж өгсөн.Мультикаст хаяг 244.0.0.18 
* Time To Live (TTL)-Энэ 8 битийн урттай.Энэ талбарын утга нь 255 байх ёстой.VRRP пакетын TTL талбарын утга 255-аас бага байж болохгүй.
* Protocol-8 битийн урттай талбар бөгөөд протокол тодорхойлоход ашигладаг.IANA тодорхойлсоноор VRRP-ийн IP протоколын дугаар 112 байдаг.
Одоо бусад талбаруудыг нь авч үзье
* Version (Vers)- 4 битийн урттай VRRP version-г тодорхойлдог.Version 2 байдаг
* Type-4 битийн урттай VRRP пакетын төрлийг тодорхойлдог.Зөвхөн Advertisement байдаг.
* Priority- 8 битийн урттай VRRP рөүтерүүдийн priority-г тодорхойлдог.Дефаулт утга нь 100 байдаг.1-254 хооронд тодорхойлж болно.Priority утга нь 0 байвал мастер рөүтер сонгоход оролцож чадахгүй.
* Count IP address- 8 битийн урттай VRRP advertisement агуулагдах IP хаягийн дугаарыг тодорхойлдог.
* Authentication Type- 8 битийн урттай. Пакетын Authentication type мэдэгдэхгүй эсвэл тохируулсан authentication-ний төрөл тохирохгүй байвал Authentication type устана.RFC-ээс authentication-г тодорхойлсон.
0-No authentication хийгээгүй 

1-Simple Text Password 

2-IP authentication header 
* Advertisement Interval-8 битийн урттай.Мастер рөүтерээс илгээсэн advertisements хугацаанын интервалыг тодорхойлдог.Нөөц рөүтерүүдээ мэдэгдэг.Хамгийн чухал нь бүх рөүтерүүдийн VRID нь advertisement интервал ижил байх ёстой.
* Checksum-16 битийн урттай VRRP мессежинд өөрчлөлт орсон эсэхийг шалгадаг.
* IP address([[Эйнштейни|es]])-32 битийн урттай.Виртуал рөүтерүүдийн хаяг

=== '''VRRP –ийн тохиргооны команд''' ===
Router (config) #interface [interface type] [interface number]

Router (config-if) #vrrp [group] description [text]

Router (config-if) #vrrp [group] priority [level]

Router (config-if) #vrrp [group] preempt [delay minimum second]

Router (config-if) #vrrp [group] timer advertise [msec] [interval]

Router (config-if) # vrrp [group] authentication md5 key-string [0|7] key string [timeout seconds]

Тохиргоог шалгах командууд 
{| class=&quot;wikitable&quot;
| №	
| Командууд 	
|Командын тайлбар 
|-
| '''1'''	
| show running-config	
|Рөүтер дээр хийсэн бүх тохиргоог харах
|-
|'''2'''
|show vrrp	
|VRRP-ийн тохиргоог харах 
|-
|'''3'''
|	show vrrp brief
|	VRRP тохируулсан бүх группын мэдээлэл харах
|-
| '''4'''	
|show vrrp {groupnumber}	
|VRRP тохируулсан тухайн группын мэдээллийг харах 
|-
|'''5'''	
|show vrrp interface fastethernet 0/0	
|VRRP тохируулсан интерфейсийн тохиргоог харах 
|-
|'''6'''	
|show vrrp interface fastethernet 0/0 brief	
|Тухайн интерфейс дээр тохируулсан VRRP-ийн мэдээллийг дэлгэрэнгүй харах 
|}

=== VRRP-г HSRP GLBP харьцуулалт === 

VRRP

IP 112 порт ашиглан пакетаа дамжуулдаг.244.0.0.18 мультикаст хаягтай. IEEE стандартаар хөгжүүлэгдсэн. 0-255 хүртэлх групп үүсгэдэг. Дефаулт priority нь 100 харин 0-255 хооронд тохируулж өгөх боломжтой.Виртуал рөүтерийн МАС хаяг нь 0000.5e00.01XX байдаг.Хугацаанууд нь:

•	Advertisement interval-1 сехунд 

•	Skew timer=(256-Priority)/256

•	Mster_Down_Interval=(3*Advertisement_interval)+Skew_timer

Adverisement пакетыг зөвхөн мастер рөүтер илгээдэг. Хамгийн priority рөүтер нь мастер рөүтер болдог.

HSRP 

UDP 1985 гэсэн портыг ашигладаг.244.0.0.2  мултикаст хаягтай.Сискогоос стандартчлагдсан 0-255 групп үүсгэдэг.Дефаулт priority нь 100 харин 0-255 хооронд тохируулж өгөх боломжтой. Виртуал рөүтерийн MAC хаяг нь 0000.0C07.ACXX.Хугацаа нь 

•	Hello-3 сехунд 

•	Hold-10 сехунд 

Хугацаа нь өөрчилж тохируулж болно.Hello мэдээ нь active, standby рөүтерүүд илгээдэг.Хамгийн priority рөүтер нь active болдог. 

GLBP 

UDP 3222 портыг ашигладаг.Мультикаст хаяг нь 244.0.0.102. Сискогоос стандартчлагдсан 0- 1023 групп үүсгэдэг. Дефаулт priority нь 100 харин 0-255 хооронд тохируулж өгөх боломжтой. Хугацаа нь 

•	Hello-3 сехунд 

•	Hold-10 сехунд 

Группын бүх рөүтерүүд нь hello пакет илгээдэг.
                                                                                                       
== '''II.Тохиргооны хэсэг''' ==
'''Топологи:'''GNS програм дээр топологио угсарч тохиргоогоо хийж гүйцэтгэнэ.
[[Файл:1gth.png|frame|GNS програм дээрх тополого]]
=== '''Хаягийн хүснэгт''' ===
Хүснэгт №2
{| class=&quot;wikitable&quot;
|№
|Төхөөрөмжийн нэр 
|Интерфейсийн    дугаар
|IP хаяг
|Сабнет 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1
| rowspan=&quot;2&quot; |Рөүтер R1 
|Fastethernet0/0
|10.0.254.20
|255.255.255.0
|-
|Fastethernet0/1
|192.168.1.5
|255.255.255.252
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2
| rowspan=&quot;2&quot; |Рөүтер R2
|Fastethernet0/0
|10.0.254.30
|255.255.255.0
|-
|Fastethernet0/1
|192.168.1.1
|255.255.255.252
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |3
| rowspan=&quot;4&quot; |Рөүтер R3 
|Fastethernet0/0
|192.168.1.6
|255.255.255.252
|-
|Fastethernet0/1
|192.168.1.2
|255.255.255.252
|-
|Loopback0
|192.168.2.1
|255.255.255.0
|-
|Loopback1
|192.168.3.1
|255.255.255.0
|-
|4
|Хост 
|
|10.0.254.40
|255.255.255.0
|}

=== '''Ашиглагдах төхөөрөмж''' ===
® Рөүтер-3ш 

® Свич-1ш

® Хост-1ш

=== '''Төхөөрөмжүүдийн тохиргоо''' ===
1.Рөүтер R1

R1#conf t 

R1 (config) #interface fa0/0

R1 (config-if) #ip address 10.0.254.20 255.255.255.0

R1 (config-if) # vrrp 1 ip 10.0.254.10

R1 (config-if) #vrrp 1 timers advertise 3

R1 (config-if) # vrrp 1 timers learn

R1 (config-if) # vrrp 1 priority 200

R1 (config-if) #vrrp 1 authentication cisco

R1 (config-if) #no shut

R1 (config) # interface fa0/1

R1 (config-if) #ip address 192.168.1.5 255.255.255.252

R1 (config-if) #no shut 

R1 (config) #ip route 0.0.0.0 0.0.0.0 192.168.1.6

2.Рөүтер R2 

R2#conf t 

R2 (config) #interface fa0/0

R2 (config-if) #ip address 10.0.254.30 255.255.255.0

R2 (config-if) # vrrp 1 ip 10.0.254.10

R2 (config-if) #vrrp 1 timers advertise 3

R2 (config-if) # vrrp 1 timers learn

R2 (config-if) # vrrp 1 priority 100

R2 (config-if) #vrrp 1 authentication cisco

R2 (config-if) #no shut

R2 (config) # interface fa0/1

R2 (config-if) #ip address 192.168.1.2 255.255.255.252

R2 (config-if) #no shut 

R2 (config) #ip route 0.0.0.0 0.0.0.0 192.168.1.6

3.Рөүтер R3 

R3#conf t 

R3 (config) #interface fa0/0

R3 (config-if) #ip address 192.168.1.6 255.255.255.252

R3 (config-if) #no shut 

R3 (config) #interface fa0/1

R3 (config-if) #ip address 192.168.1.2 255.255.255.252

R3 (config-if) #no shut 

R3 (config) #interface loopback0 

R3 (config-if) #ip address 192.168.2.1 255.255.255.0

R3 (config-if) #no shut 

R3 (config) #interface loopback1

R3 (config-if) #ip address 192.168.3.1 255.255.255.0

R3 (config-if) #no shut 
== III. '''Гадаад холбоос''' == 
http://www.cisco.com/c/en/us/td/docs/ios-xml/ios/ipapp_fhrp/configuration/15-mt/fhp-15-mt-book/fhp-vrrp.html

http://www.pearsonitcertification.com/articles/article.aspx?p=2141274

http://www.cisco.com/c/en/us/td/docs/ios-xml/ios/ipapp_fhrp/configuration/15-mt/fhp-15-mt-book/fhp-vrrp.html#GUID-67BF4D9C-8522-4606-9B29-E5CDAC040E12
  
[[Ангилал:Routing протокол]]</text>
      <sha1>jecuymfthd19napkyut1zp7wjzs0677</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Secure hash algorithm</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58173</id>
    <revision>
      <id>875009</id>
      <parentid>800658</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:57:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|1 */</comment>
      <origin>875009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38091" sha1="ogjdhj5vyjmshgio1xb1uaab0wcbn5i" xml:space="preserve">'''Secure hash algorithm''' ('''SHA''' - найдвартай хэш алгоритм)-г NIST компаниас хөгжүүлэгдсэн. 1993 онд SHA-г Federal Information Processing Standard (FIPS)-с нийтэлсэн анхны хувилбар нь 160 битийн хаш функц юм. Secure hash algorithm нь message authentication,  түлхүүр үүсгэх функцууд ба адилтган танин баталгаажуулахад ашиглагдана. Хаш алгоритм нь дурын битийн уртыг тогтмол битийн урттай болгон гаргадаг функц. SHA нь  SHA-0, SHA-1, SHA-2, SHA-3 гэсэн хувилбаруудтай.   SHA-n гэдэг тэмдэглэгээ нь хэш функцийн үр дүнд n-битийн утга гарна гэдгийг илэрхийлнэ. Харин SHA-1-ийн хувьд NIST FIPS PUB 180-1-д анх тодорхойлсны дагуу 160-битийн утга гаргана.

== SHA төрөл ==
=== SHA-0: ===
1993 онд SHA нэрээр нийтэд хэвлэгдсэн 64 бит Хаш функцийн анхны хувилбар юм. Үүнийг retronym хэмээн нэрийддэг. 160 битийн хаш утгыг ашигладаг.

=== SHA-1: ===
160 бит Хаш функц. NSA-с тоон гарын үсгийн алгоритмийн хэсэг болгож загварчилсан. SHA-1 нь аюулгүй байдлын найдваржилтаар хангалтгүйд тооцогдох болсон тул ашиглахыг татгалз хэмээх болсон.  Оролтонд нь 264 битээс бага мессеж, гаралтанд нь 160 битийн мессеж гарна. Энэхүү стандартын хүрээнд аюулгүй байдлын ажиллагааны турш SHA-384 ба SHA-512 алгоритмууд нь аюулгүй байдлын хамгаалалтаар хамгийн өндөрт байдаг.
==== Хөгжүүлэгчид ====
SHA1 нь MD4 болон MD5 алгоритмын зарчим дээр суурьлан ашиглан MIT дизайнер L.Rivest адил зарчим дээр суурилсан байдлаар илүү уламжлалт байдалтайгаар хөгжүүлсэн юм. Алгоритмийн анхны загварыг Америкийн нэгдсэн улсын NIST буюу стандарт технологийн үндэсний хүрээлэнгээс гаргасан байдаг. Энэхүү хувилбарыг FIPS PUB 180 хэмээн 1993 онд анх үүсгэсэн.

==== SHA1 алгоритмийн нэг давталтын цикл ====
Энэ нь SHA-1 хэрэгжүүлэх хэш функцийг шахах үйл ажиллагаа санаан дээр барьсан. Орц шахалт үйл ажиллагаа 512 битийн зурвас блок урт, өмнөх блок албан тушаалын гаралт нь юм. Гаралт Энэ хүртэл бүх блок хэш утга юм. Өөрөөр хэлбэл, хэш нэгж   тэнцүү   . Бүх мэдээний хэш утга нь сүүлийн блок үр дүн юм.

==== Жишээ болон pseudocode ====

SHA1(Өгөгдөл: &quot;The quick brown fox jumps over the lazy dog&quot;)
16-тын утгаар: 2fd4e1c67a2d28fced849ee1bb76e7391b93eb12
Base64 бинари ASCII кодчилолын утгаар: L9ThxnotKPzthJ7hu3bnORuT6xI=

Энэхүү &quot;The quick brown fox jumps over the lazy dog&quot; гэсэн өгөгдлийг SHA функцаар encryption хийхэд хэдэн битийн утга орж ирж байгаа нь чухал биш. Жишээ нь &quot;The quick brown fox jumps over the lazy dog&quot; өгөдлийг 160 битийн утгаар 81 хэмжээтэй болгон өөрчилөн гаргаж байна. 

SHA1(Өгөгдөл: &quot;The quick brown fox jumps over the lazy cog&quot;)
16-тын утгаар: de9f2c7fd25e1b3afad3e85a0bd17d9b100db4b3
Base64 бинари ASCII кодчилолын утгаар: 3p8sf9JeGzr60+haC9F9mxANtLM=

Энэхүү хаш функцийн утга нь тэг буюу ямарч өгөгдөлгүй байна:
SHA1(&quot;&quot;)
16-тын утгаар: da39a3ee5e6b4b0d3255bfef95601890afd80709
Base64 бинари ASCII кодчилолын утгаар: 2jmj7l5rSw0yVb/vlWAYkK/YBwk=

==== SHA-1 pseudocode ====

Тэмдэглэл 1: Бүх хувьсагчууд нь 32 битийн тоон хэмжээтэй ба бусад тооцоололд 232 зэрэгтийн  модулаар бодогдоно. 
        ml, мессежний урт, аль аль нь 64 бит, ба
        hh, тэр мессежийн задаргаа, 16 битийн тооцоолол юм.
Тэмдэглэл 2: Big-endian нь бүх pseudo-д тогтмол байна. 
        Үг бүрийн доторх хамгийн чухал байт нь хамгийн зүүн талын байтын байрлалд хадгалагдаж байна. 

Хувьсагчуудыг тохируулах:

h0 = 0x67452301
h1 = 0xEFCDAB89
h2 = 0x98BADCFE
h3 = 0x10325476
h4 = 0xC3D2E1F0

ml = мессежийн уртыг битээр (олон битийн үргэлжлэл нь тоон утгатай байна).

Pre-processing:
8 битийн олон өгөгдлүүдийг 0х80 гэх мессежийн урттай болгох гэх мэтчилэн 1 битийг мессежийн утганд нэмсээр байна.
 0 ≤ k &lt; 512 bits '0', тухайн мессежний өгөгдлийн урт нэмнэ.
   энэхүү утгаар нэмнэгдэнэ −64 ≡ 448 (mod 512)
Нэмнэ ml, 64-bit-ийн big-endian integer хувьсагч нэмэгдэнэ. Тиймээс нийт урт нь 512 битээр урт байна. 

Дараагийн 512 битийн дараагийн процесс:
512 битийн мэдээ болгон засварлана. 
Хэсэг бүрт:
     32-bit big-endian өгөгдлийг 16-тын тооллын системд w[i], 0 ≤ i ≤ 15

    8-тын 32 бит үг нь 16-тын 32 бит үг болон сунгагдана.
    for i from 16 to 79
        w[i] = (w[i-3] xor w[i-8] xor w[i-14] xor w[i-16]) leftrotate 1

    Хаш утгын хэсгүүдийн хуваалт:
    a = h0
    b = h1
    c = h2
    d = h3
    e = h4

    Main loop:[44][2]
    for i from 0 to 79
        if 0 ≤ i ≤ 19 then
            f = (b and c) or ((not b) and d)
            k = 0x5A827999
        else if 20 ≤ i ≤ 39
            f = b xor c xor d
            k = 0x6ED9EBA1
        else if 40 ≤ i ≤ 59
            f = (b and c) or (b and d) or (c and d) 
            k = 0x8F1BBCDC
        else if 60 ≤ i ≤ 79
            f = b xor c xor d
            k = 0xCA62C1D6

        temp = (a leftrotate 5) + f + e + k + w[i]
        e = d
        d = c
        c = b leftrotate 30
        b = a
        a = temp

    Хаш функцийн хүсэлтүүд дээр нэмэгдэнэ. 
    h0 = h0 + a
    h1 = h1 + b 
    h2 = h2 + c
    h3 = h3 + d
    h4 = h4 + e

160 битийн хаш утга нь (big-endian) урт 
hh = (h0 leftshift 128) or (h1 leftshift 96) or (h2 leftshift 64) or (h3 leftshift 32) or h4

hh тооны мессежний зардаргаа нь 16тын тооллын системд бичигдэж болно. Гэвч ихэвчлэн ASCII кодчиллоор бичигдсэн байдаг.

Тогтмол утгуудыг ашиглаж сонгосн байна: K тооны утга нь тогтмол 230 байх бөгөөд к тоо нь 2, 3, 5, 10-ын зэрэгтүүд байна. Эхний эхлүүлж буй утгууд нь h0 болон h3 байх бөгөөд MD5 алгоритм ба тав дахь нь T4 тэй төстэй байна. 

Харин анхны FIPS PUB 180-1 тооцоолол нь боловсрууланд дараах тэнцэх илэрхийллүүд дээр гол давталтыг е тоог тооцоолоход хэрэглэж болно:


Bitwise b хянаж с болон d утгуудыг сонсоно
(0  ≤ i ≤ 19): f = d xor (b and (c xor d))                (alternative 1)
(0  ≤ i ≤ 19): f = (b and c) xor ((not b) and d)          (alternative 2)
(0  ≤ i ≤ 19): f = (b and c) + ((not b) and d)            (alternative 3)
(0  ≤ i ≤ 19): f = vec_sel(d, c, b)                       (alternative 4)
 
Bitwise majority функц.
(40 ≤ i ≤ 59): f = (b and c) or (d and (b or c))          (alternative 1)
(40 ≤ i ≤ 59): f = (b and c) or (d and (b xor c))         (alternative 2)
(40 ≤ i ≤ 59): f = (b and c) + (d and (b xor c))          (alternative 3)
(40 ≤ i ≤ 59): f = (b and c) xor (b and d) xor (c and d)  (alternative 4)
(40 ≤ i ≤ 59): f = vec_sel(c, b, c xor d)                 (alternative 5)
Макс Zolotukhin мөн харуулж байгаа бөгөөд 32-79 хоорондох утгыг тооцох нь:

w[i] = (w[i-3] xor w[i-8] xor w[i-14] xor w[i-16]) leftrotate 1
Сольж болно:

w[i] = (w[i-6] xor w[i-16] xor w[i-28] xor w[i-32]) leftrotate 2

Энэ өөрчлөлтийг 64 битийн бүх operand-ууд хадгалж байдаг. үүний утгыг w[i] болон w[3], болон SIMD хөгжүүлэлтийг x86 SSE-с тайлбарладаг.

=== SHA-2: ===
Өөр өөр блокуудтай 2 ижил хаш функцийн бүлэг юм.  SHA-256,  SHA-512
SHA-256 нь SHA-1 ба  MD4, MD5-н аргаар үйл ажиллагаа явуулдаг. SHA-256 шахалтын функц нь 256 битийн завсрын хаш утга ба 512 битийн мессежийн блок дээр ажилладаг. Энэ нь үндсэндээ 256 битийн блок шифрлэлтийн алгоритм юм. SHA-224, SHA-324, SHA-512/224 ба SHA-512/256 гэсэн тус бүрийн стандарт байдаг.  Эдгээрийг NSA зохион бүтээсэн.  2 гол бүрэлдэхүүн хэсэгтэй. 
1. SHA-256 шахалтын функц 
2. SHA-256 мессежний хуваарь
SHA-256 нь 32 битийн үсэгт ашиглагдана.
Доорх тэмдэглэгээг ашиглана. 
[[File:2tiinVildel.png|thumb|2tiinVildel|frame|none|alt=Alt text|Caption text]]  
SHA-512 шахалтын функц нь 512 битийн хаш утга ба 1024 битийн мессежийн блок дээр ажилладаг. Энэ нь үндсэндээ 512 битийн блок шифрлэлт юм.

==== SHA-2 төрлүүдийн жишээ ====
String төрлийн хаш функцийн утгууд:

SHA224(&quot;&quot;) 

0x d14a028c2a3a2bc9476102bb288234c415a2b01f828ea62ac5b3e42f


SHA256(&quot;&quot;)

0x e3b0c44298fc1c149afbf4c8996fb92427ae41e4649b934ca495991b7852b855


SHA384(&quot;&quot;)

0x 38b060a751ac96384cd9327eb1b1e36a21fdb71114be07434c0cc7bf63f6e1da274edebfe76f65fbd51ad2f14898b95b


SHA512(&quot;&quot;)

0x cf83e1357eefb8bdf1542850d66d8007d620e4050b5715dc83f4a921d36ce9ce47d0d13c5d85f2b0ff8318d2877eec2f63b931bd47417a81a538327af927da3e


SHA512/224(&quot;&quot;)

0x 6ed0dd02806fa89e25de060c19d3ac86cabb87d6a0ddd05c333b84f4


SHA512/256(&quot;&quot;)

0x c672b8d1ef56ed28ab87c3622c5114069bdd3ad7b8f9737498d0c01ecef0967a


SHA224(&quot;The quick brown fox jumps over the lazy dog&quot;)

0x 730e109bd7a8a32b1cb9d9a09aa2325d2430587ddbc0c38bad911525


SHA224(&quot;The quick brown fox jumps over the lazy dog.&quot;)

0x 619cba8e8e05826e9b8c519c0a5c68f4fb653e8a3d8aa04bb2c8cd4c

==== Pseudocode ====
Тэмдэглэл 1: Бүх хувьсагчууд 32 битийн unsigned бүхэл тоо байдаг ба нэмэлт модулярыг 232 тооцно.

Тэмдэглэл 2: Тус бүрийн шатанд тогтмол k[i]-ын нэг бүрийн утга нь массив w[i], 0 ≤ i ≤ 63 байна.

Тэмдэглэл 3: а болон h утгууд нь тус бүр шахалтын 8 хувьсагчийг ашигладаг. 

Тэмдэглэл 4: Big-endian зарчмын дагуу блок мэдээний мэдээллийн үгэнд байт нь бичигдэх үед энэ псевдокод-д тогтмолуудыг илэрхийлэн ашигладаг байна 

Хаш утгыг тохируулах:
(Эхний 8 нь ерөнхий 2..19 квадрат дээр үндэслэн бутархай хэсгийн эхний 32 бит):
h0 := 0x6a09e667
h1 := 0xbb67ae85
h2 := 0x3c6ef372
h3 := 0xa54ff53a
h4 := 0x510e527f
h5 := 0x9b05688c
h6 := 0x1f83d9ab
h7 := 0x5be0cd19

Тогтмол тойрогтой массив эхлүүлэх:
(Эхний 64 нь ерөнхий 2..311 квадрат дээр үндэслэн бутархай хэсгийн эхний 32 бит):
k[0..63] :=
   0x428a2f98, 0x71374491, 0xb5c0fbcf, 0xe9b5dba5, 0x3956c25b, 0x59f111f1, 0x923f82a4, 0xab1c5ed5,
   0xd807aa98, 0x12835b01, 0x243185be, 0x550c7dc3, 0x72be5d74, 0x80deb1fe, 0x9bdc06a7, 0xc19bf174,
   0xe49b69c1, 0xefbe4786, 0x0fc19dc6, 0x240ca1cc, 0x2de92c6f, 0x4a7484aa, 0x5cb0a9dc, 0x76f988da,
   0x983e5152, 0xa831c66d, 0xb00327c8, 0xbf597fc7, 0xc6e00bf3, 0xd5a79147, 0x06ca6351, 0x14292967,
   0x27b70a85, 0x2e1b2138, 0x4d2c6dfc, 0x53380d13, 0x650a7354, 0x766a0abb, 0x81c2c92e, 0x92722c85,
   0xa2bfe8a1, 0xa81a664b, 0xc24b8b70, 0xc76c51a3, 0xd192e819, 0xd6990624, 0xf40e3585, 0x106aa070,
   0x19a4c116, 0x1e376c08, 0x2748774c, 0x34b0bcb5, 0x391c0cb3, 0x4ed8aa4a, 0x5b9cca4f, 0x682e6ff3,
   0x748f82ee, 0x78a5636f, 0x84c87814, 0x8cc70208, 0x90befffa, 0xa4506ceb, 0xbef9a3f7, 0xc67178f2

Pre-processing:
(Мессежийн нэг битийг нэмэх)
k бит нь 0-н хамгийн бага тоо &gt;= 0 нь хүсэлтийн хариу мэдээ
    урт (модуль нь 512 бит) нь 448.
мессежний уртыг нэмхэд (1 эсвэл огт бит жийрэглэхгүй) 64 битийн big-endian тоог ашиглана
    (Энэ бүх боловсруулсан утгын урт нь 512 битийн үржвэр болно)

Мессежийн процесс нь 512 битийн хэсгүүдээс тогтоно:
Мэдээг 512 битийн хэсгүүдэд орж засварлана.
хэсэг бүрт
    64 битийн мэдээний хуваарьт массивыг w[0..63] байдлаар 32 бит өгөгдлийг бий болгоно.
    (Маш олон утгууд нь тэг байх бөгөөд w[0..63] эхний утгууд нь тэг байна.)
   
    48 үгтэй w[16...63] массивийн мессеж утгуудын анхны үг нь 16 байна. 
    for i from 16 to 63
        s0 := (w[i-15] rightrotate 7) xor (w[i-15] rightrotate 18) xor (w[i-15] rightshift 3)
        s1 := (w[i-2] rightrotate 17) xor (w[i-2] rightrotate 19) xor (w[i-2] rightshift 10)
        w[i] := w[i-16] + s0 + w[i-7] + s1

    Одоогий хаш функцийн ажлын утгууд: 
    a := h0
    b := h1
    c := h2
    d := h3
    e := h4
    f := h5
    g := h6
    h := h7

    Compression function main loop:
    for i from 0 to 63
        S1 := (e rightrotate 6) xor (e rightrotate 11) xor (e rightrotate 25)
        ch := (e and f) xor ((not e) and g)
        temp1 := h + S1 + ch + k[i] + w[i]
        S0 := (a rightrotate 2) xor (a rightrotate 13) xor (a rightrotate 22)
        maj := (a and b) xor (a and c) xor (b and c)
        temp2 := S0 + maj
 
        h := g
        g := f
        f := e
        e := d + temp1
        d := c
        c := b
        b := a
        a := temp1 + temp2

     Одоогий хаш функцийн ажлын утгууд дээр нэмэх: 
    h0 := h0 + a
    h1 := h1 + b
    h2 := h2 + c
    h3 := h3 + d
    h4 := h4 + e
    h5 := h5 + f
    h6 := h6 + g
    h7 := h7 + h

Сүүлийн хаш утга (big-endian):
digest := hash := h0 append h1 append h2 append h3 append h4 append h5 append h6 append h7

SHA512 болон SHA256 нь бүтцийн хувьд ижилхэн байна.
Мэдээ нь 1024 битэд хуваагдсан байна.
Эхний утгууд 64 битийн тогтмолууд бөгөөд цааш 64 болон 80 үе шаттай байна.
Мэдээний урт нь 64 32 битийн ялгаатай массивт 80 64 битийн үгсийг 16-63 болон 16-79 хүртэл хоорон байдаг. 
Тойргийн 2..409 нь эхний 80 primes дээр үндэслэсэн байдаг. 
Тооцооллын хувьд тухайн үгийн хэмжээ 64 бит урттай байна. 

SHA-512 эхний хаш утгуудын хамт (big-endian):

h[0..7] := 0x6a09e667f3bcc908, 0xbb67ae8584caa73b, 0x3c6ef372fe94f82b, 0xa54ff53a5f1d36f1, 
           0x510e527fade682d1, 0x9b05688c2b3e6c1f, 0x1f83d9abfb41bd6b, 0x5be0cd19137e2179

SHA-512 дараагийн тогтмолууд:

k[0..79] := [ 0x428a2f98d728ae22, 0x7137449123ef65cd, 0xb5c0fbcfec4d3b2f, 0xe9b5dba58189dbbc, 0x3956c25bf348b538, 
              0x59f111f1b605d019, 0x923f82a4af194f9b, 0xab1c5ed5da6d8118, 0xd807aa98a3030242, 0x12835b0145706fbe, 
              0x243185be4ee4b28c, 0x550c7dc3d5ffb4e2, 0x72be5d74f27b896f, 0x80deb1fe3b1696b1, 0x9bdc06a725c71235, 
              0xc19bf174cf692694, 0xe49b69c19ef14ad2, 0xefbe4786384f25e3, 0x0fc19dc68b8cd5b5, 0x240ca1cc77ac9c65, 
              0x2de92c6f592b0275, 0x4a7484aa6ea6e483, 0x5cb0a9dcbd41fbd4, 0x76f988da831153b5, 0x983e5152ee66dfab, 
              0xa831c66d2db43210, 0xb00327c898fb213f, 0xbf597fc7beef0ee4, 0xc6e00bf33da88fc2, 0xd5a79147930aa725, 
              0x06ca6351e003826f, 0x142929670a0e6e70, 0x27b70a8546d22ffc, 0x2e1b21385c26c926, 0x4d2c6dfc5ac42aed, 
              0x53380d139d95b3df, 0x650a73548baf63de, 0x766a0abb3c77b2a8, 0x81c2c92e47edaee6, 0x92722c851482353b, 
              0xa2bfe8a14cf10364, 0xa81a664bbc423001, 0xc24b8b70d0f89791, 0xc76c51a30654be30, 0xd192e819d6ef5218, 
              0xd69906245565a910, 0xf40e35855771202a, 0x106aa07032bbd1b8, 0x19a4c116b8d2d0c8, 0x1e376c085141ab53, 
              0x2748774cdf8eeb99, 0x34b0bcb5e19b48a8, 0x391c0cb3c5c95a63, 0x4ed8aa4ae3418acb, 0x5b9cca4f7763e373, 
              0x682e6ff3d6b2b8a3, 0x748f82ee5defb2fc, 0x78a5636f43172f60, 0x84c87814a1f0ab72, 0x8cc702081a6439ec, 
              0x90befffa23631e28, 0xa4506cebde82bde9, 0xbef9a3f7b2c67915, 0xc67178f2e372532b, 0xca273eceea26619c, 
              0xd186b8c721c0c207, 0xeada7dd6cde0eb1e, 0xf57d4f7fee6ed178, 0x06f067aa72176fba, 0x0a637dc5a2c898a6, 
              0x113f9804bef90dae, 0x1b710b35131c471b, 0x28db77f523047d84, 0x32caab7b40c72493, 0x3c9ebe0a15c9bebc, 
              0x431d67c49c100d4c, 0x4cc5d4becb3e42b6, 0x597f299cfc657e2a, 0x5fcb6fab3ad6faec, 0x6c44198c4a475817]

SHA-512 Sum &amp; Sigma:

S0 := (a rightrotate 28) xor (a rightrotate 34) xor (a rightrotate 39)
S1 := (e rightrotate 14) xor (e rightrotate 18) xor (e rightrotate 41)

s0 := (w[i-15] rightrotate 1) xor (w[i-15] rightrotate 8) xor (w[i-15] rightshift 7)
s1 := (w[i-2] rightrotate 19) xor (w[i-2] rightrotate 61) xor (w[i-2] rightshift 6)
SHA-384 is identical to SHA-512, except that:

SHA-384 эхний хаш утгуудын хамт (big-endian):

h[0..7] := 0xcbbb9d5dc1059ed8, 0x629a292a367cd507, 0x9159015a3070dd17, 0x152fecd8f70e5939, 
           0x67332667ffc00b31, 0x8eb44a8768581511, 0xdb0c2e0d64f98fa7, 0x47b5481dbefa4fa4

=== SHA-3: ===
Одоо ажиллаж буй NIST hash competition функцийн хувилбарт санал болгосон хаш функцийн стандарт. 2012 оны 10 сард  SHA-3 гэсэн шинэ стандартыг бий болгон сонгосон. [[Тоон гарын үсэг]] болон хаш дээр суурилсан MACs, PRFs, RNGs, KDFs-г дэмждэг. Аюулгүй байдлын хувьд маш өндөр нарийвчлалтай.  SHA-3 нь SHA3-224, SHA3-256, SHA3-384 ба SHA3-512 гэсэн 4  криптографын хаш функцээс бүрдэнэ.  2 гол бүрэлдэхүүн хэсэгийг тайлбарлья.
1 SHA-512 шахалтын функц ба SHA-512 мессежийн хуваарьтай. 
Энэ нь доорх тэмдэглэгээг ашиглана.

[[File:2tiinVildel.png|thumb|2tiinVildel|frame|none|alt=Alt text|Caption text| size=115]]                       
SHA-512 нь 64 битийн үсэгт ашиглагдана.


==== SHA-3 төрөл болон жишээ ====
SHA3-224(&quot;&quot;)

6b4e03423667dbb73b6e15454f0eb1abd4597f9a1b078e3f5b5a6bc7


SHA3-256(&quot;&quot;)

a7ffc6f8bf1ed76651c14756a061d662f580ff4de43b49fa82d80a4b80f8434a


SHA3-384(&quot;&quot;)

0c63a75b845e4f7d01107d852e4c2485c51a50aaaa94fc61995e71bbee983a2ac3713831264adb47fb6bd1e058d5f004


SHA3-512(&quot;&quot;)

a69f73cca23a9ac5c8b567dc185a756e97c982164fe25859e0d1dcc1475c80a615b2123af1f5f94c11e3e9402c3ac558f500199d95b6d3e301758586281dcd26


SHAKE128(&quot;&quot;, 256)

7f9c2ba4e88f827d616045507605853ed73b8093f6efbc88eb1a6eacfa66ef26


SHAKE256(&quot;&quot;, 512)

46b9dd2b0ba88d13233b3feb743eeb243fcd52ea62b81b82b50c27646ed5762fd75dc4ddd8c0f200cb05019d67b592f6fc821c49479ab48640292eacb3b7c4be


SHAKE128(Өгөгдөл: &quot;The quick brown fox jumps over the lazy dog&quot;, 256)

f4202e3c5852f9182a0430fd8144f0a74b95e7417ecae17db0f8cfeed0e3e66e


SHAKE128(Өгөгдөл: &quot;The quick brown fox jumps over the lazy dof&quot;, 256)

853f4538be0db9621a6cea659a06c1107b1f83f02b13d18297bd39d7411cf10c

==== Блок permutation ====

w=2ℓ бит урттай хоёр үгийн хэмжээг тодорхойлно. Үндсэн SHA3 нь 64 битийн үгийг хүлээн авч ашигладаг. ℓ = 6.

Төлвийн нь 5*5*w битийн массив хэмээн үзэж болно. а[i][ j][k] нь оролтондоо (5i + j) × w + k болдог. Мөрийн гол индекс болон little-endian битийн дугаарлалтын конвенцийг ашигладаг. Жишээ нь: i багана, j мөр, к нь бит.

Индекс арифметик нь эхний 2 хэмжээст зориулсан модуль 5 болон гуравдугаархад зориулсан модуль w-г хэрэгжүүлсэн. 
Үндсэн блок сэлгэлтийн арга нь таван дэд үеийн 12 + 2ℓ удаа давталтыг агуулдаг энгийн арга юм. 


&lt;b&gt;θ&lt;/b&gt;
5W бүрийн тэнцвэрийг тооцоолоход (320 байхад w = 64) 5-бит багана, эсвэл ердийн загварын  багантай ойролцоо юм. Нарийн байлгахын тулд,   a[i][ j][k] ← a[i][ j][k] ⊕ parity(a[0...4][ j−1][k]) ⊕ parity(a[0...4][ j+1][k−1]) хэмээн өөрчлөгддөг.


&lt;b&gt;ρ&lt;/b&gt;
Bitwise янз бүрийн гурвалжны тоо 0, 1, 3, 6, 10, 15-ны 25 үг тус бүрийн агуулгыг тодорхой байхын тулд [0] [0] -ийг  эргүүлэхгүй ба бүх 0 ≤ t &lt;24хувьд  a[i][ j][k] ← a[i][ j][k−(t+1)(t+2)/2], цаашлаад  &lt;math&gt;\begin{pmatrix} i \\ j \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 3 &amp; 2 \\ 1 &amp; 0 \end{pmatrix}^t \begin{pmatrix} 0 \\ 1 \end{pmatrix}&lt;/math&gt; байна.


&lt;b&gt;π&lt;/b&gt;
Тогтмол 25 үгийн хэв маягийн байрыг сэлгэдэг. a[ j][2i+3 j] ← a[i][ j].


&lt;b&gt;χ&lt;/b&gt;
Bitwise ашиглан эгнээ байрын дагуу солин хэрэглэх a ← a ⊕ (¬b &amp; c). Нарийвчлалтай байхын тулд a[i][ j][k] ← a[i][ j][k] ⊕ ¬a[i][ j+1][k] &amp; a[i][ j+2][k]. Энэ нь SHA3 алгоритмын шугаман бус үйл ажиллагаа юм. 


&lt;b&gt;ι&lt;/b&gt;
Онцгой эсвэл тогтмол үгүүдийг зарлаж болно. 
Нарийвчлалтай байлгахын тулд тойргийг n-д,  0 ≤ M ≤ ℓ   хувьд   а [0] [0] [2м-1] массивын тодорхой битийн m + 7n- ийн   8 зэрэг LFSR дараалалтай байна.

==== Тойргийн тогтмол ====
Тойргийн тогтмол RC[i] нь хамгийн ихдээ 64 битийн хэмжээтэйг доорх хүснэгтэнд үзүүлэв. Бага хэмжээтэй бөгөөд тайрагдсан байна. Томъёог нь олж болно.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! RC [0]  !! 0x0000000000000001 !! RC [12] !! 0x000000008000808B
|-
| RC [1] || 0x0000000000008082 || RC [13] || 0x800000000000008B
|-
| RC [2] || 0x800000000000808A || RC [14] || 0x8000000000008089
|-
| RC [3] || 0x8000000080008000 || RC [15] || 0x8000000000008003
|-
| RC [4] || 0x000000000000808B || RC [16] || 0x8000000000008002
|-
| RC [5] || 0x0000000080000001 || RC [17] || 0x8000000000000080
|-
| RC [6] || 0x8000000080008081 || RC [18] || 0x000000000000800A
|-
| RC [7] || 0x8000000000008009 || RC [19] || 0x800000008000000A
|-
| RC [8] || 0x000000000000008A || RC [20] || 0x8000000080008081
|-
| RC [9] || 0x0000000000000088 || RC [21] || 0x8000000000008080
|-
| RC [10] || 0x0000000080008009 || RC [22] || 0x0000000080000001
|-
| RC [11] || 0x000000008000000A || RC [23] || 0x8000000080008008
|}

==== Cэлгэн хамгаалах ====
Сэлгэн хамгаалах арга нь доорхи r[x,y] хүснэгтэнд өгөгдсөн. 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!  !! x = 3 !! x = 4 !! x = 0 !! x = 1 !! x = 2
|-
| y = 2 || 25 || 39 || 3 || 10 || 43
|-
| y = 1 || 55 || 20 || 36 || 44 || 6
|-
| y = 0 || 28 || 27 || 0 || 1 || 62
|-
| y = 4 || 56 || 14 || 18 || 2 || 61
|-
| y = 3 || 21 || 8 || 41 || 45 || 15
|}

== SHA үйл ажиллагааны харьцуулалт ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Aлгоримт болон вариант !! Гаралтын хэмжээ (bits) !! Дотоод байдлын хэмжээ (bits) !! Блокын хэмжээ (bits) !! Хамгийн их мессежний хэмжээ (bits) !! Үгийн хэмжээ (bits) !! Rounds !! Үйл ажиллагаа !! Онолын дүгнэлт
|-
| MD5 || 128 || 128 || 512 || 2&lt;sup&gt;64&lt;/sup&gt; -1 || 32 || 64 || +,and,or,xor,rot || yes
|-
| SHA 0 || 160 || 160 || 512 ||  2&lt;sup&gt;64&lt;/sup&gt; -1 || 32 || 80 || +,and,or,xor,rot  || yes
|-
| SHA 1 || 160 || 160 || 512 || 2&lt;sup&gt;64&lt;/sup&gt; -1 || 32 || 80 || +,and,or,xor,rot || Theoretical халдлага (2&lt;sup&gt;60&lt;/sup&gt;)
|-
| SHA2-&gt;SHA224,SHA256 || 224, 256 || 256 || 512 || 2&lt;sup&gt;64&lt;/sup&gt; -1 || 32 || 64 || +,and,or,xor,rot || дурын
|-
| SHA2-&gt;SHA384,SHA512,SHA512/224,SHA512/256 || 384,512,224,256 || 512 || 1024 || 2&lt;sup&gt;128&lt;/sup&gt; -1 || 64 || 80 || +,and,or,xor,rot || дурын
|-
| SHA3 || 224/256/384/512 || 1600  ||  ||  || 64 || 24 || and,or,xor,rot || дурын
|}

  Secure Hash Algorithm-ын олон хувилбаруудын харьцуулалт
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Параметр !! SHA-1 !! SHA-256 !! SHA-384 !! SHA-512 
|-
| Мессеж задаргааны хэмжээ (bits) || 160 || 256 || 384 || 512
|-
| Мессежний хэмжээ (bits) || 2&lt;sup&gt;64&lt;/sup&gt; || 2&lt;sup&gt;64&lt;/sup&gt; || 2&lt;sup&gt;64&lt;/sup&gt; || 2&lt;sup&gt;64&lt;/sup&gt;
|-
| Блокын хэмжээ (bits) || 512 || 512 || 1024 || 1024
|-
| Үгийн хэмжээ (bits) || 32 || 32 || 64 || 64
|-
| Алгоритмын алхамууд || 80 || 64 || 80 || 80 
|}


== Pseudo-code тайлбар ==
Pseudo-code нь үе шаттай nr тоонд permutation өргөн хамаарна. n = 12+2l өгөгдсөн байна. Энэ тохиолдол 2&lt;sup&gt;l&lt;/sup&gt; = w болно. Энэ нь Keccak-f[1600] удаагын олголт.

Keccak-f[b](A) {
  forall i in 0…nr-1
    A = Round[b](A, RC[i])
  return A
}
Round[b](A,RC) {
  θ алхам
  C[x] = A[x,0] xor A[x,1] xor A[x,2] xor A[x,3] xor A[x,4],   forall x in 0…4
  D[x] = C[x-1] xor rot(C[x+1],1),                             forall x in 0…4
  A[x,y] = A[x,y] xor D[x],                          forall (x,y) in (0…4,0…4)

  ρ ба π алхамууд
  B[y,2*x+3*y] = rot(A[x,y], r[x,y]),                forall (x,y) in (0…4,0…4)

  χ алхам
  A[x,y] = B[x,y] xor ((not B[x+1,y]) and B[x+2,y]), forall (x,y) in (0…4,0…4)

  ι алхам
  A[0,0] = A[0,0] xor RC

  return A
}


Keccak[r,c](M) {
  Initialization and padding
  S[x,y] = 0,                               forall (x,y) in (0…4,0…4)
  P = M || 0x01 || 0x00 || … || 0x00
  P = P xor (0x00 || … || 0x00 || 0x80)

  Absorbing phase
  forall block Pi in P
    S[x,y] = S[x,y] xor Pi[x+5*y],          forall (x,y) such that x+5*y &lt; r/w
    S = Keccak-f[r+c](S)

  Squeezing phase
  Z = empty string
  while output is requested
    Z = Z || S[x,y],                        forall (x,y) such that x+5*y &lt; r/w
    S = Keccak-f[r+c](S)

  return Z
}

== SHA алгоритмын математик тооцоолол ==
Secure Hash Algorithm нь санамсаргүй байдлаар нууцлал буюу encryption хийдэг. Тухайн нууц үг нь хэдэн ч битийн урттай орж ирхэд тухайн нууц үгийг secure hash algorithm-н төрлөөс хамааран хэдэн үг үсэг, тэмдэгт, тоо орж ирэх нь хамаагүй нэг л хэмжээнд encryption хийдэг. Их хэмжээний өгөгдлийг encryption хийхэд ч мөн адил хийгдэнэ. Энэхүү нууцлалын протокол нь нэг битийн өөрчлөлтөнд тухайн encryption хийсэн өгөгдөл нь бүхэлдээ өөрчлөгддөг. 
[[File:Calculate.png|thumb|400px-SHA-2]]
Жишээ нь: 
SHA1: encryption хийх өгөгдөл: хишгээ
      encryption хийгдсэн байдал: e096d9b2b126eaf1ff75b84c8f2da3074b97d6a9 
SHA1: өгөгдөл: Өгөгдөл гэдэг үг нь ерөнхий тохиолдолд яриан бус мэдээллээр илэрхийлэгдэх бөгөөд хэн бүхэнд харагдах ойлгогдохоор үүсгэж              болох баримт, үзэл санаа, заавар зөвлөгөө, мэдээлэл гэх мэтийг илэрхийлэх утгатай. Өгөгдөл дамжуулах холбооны үндэс нь морзе кодын дамжуулал, телеграфын холбоо, тоон мэдээлэл дамжуулах онол дээр үндэслэгддэг.  Аналог технологитой цахилгаан холбооны сүлжээний сувгаар кодлогдсон мэдээллийг бага хурдтай дамжуулдаг холбооны төрлийг телеграфын холбоо гэнэ. Телеграфын  холбооны сүлжээний онцлог нь хурд бага, өгөгдлийн тоон битийн цувааг аналог хэлбэрт дамжуулах технологитой  байсан.
      боловсруулалт: 309a02a81be7db58b51d13a61fa867169fdaf1d0


SHA256: encryption хийх өгөгдөл: хишгээ
        encryption хийгдсэн байдал: 33c81a747b02a62011290e334033045b8a1dfd4a757e4d4a4d5c5f0988325a36
SHA256: өгөгдөл: Өгөгдөл гэдэг үг нь ерөнхий тохиолдолд яриан бус мэдээллээр илэрхийлэгдэх бөгөөд хэн бүхэнд харагдах ойлгогдохоор үүсгэж              болох баримт, үзэл санаа, заавар зөвлөгөө, мэдээлэл гэх мэтийг илэрхийлэх утгатай. Өгөгдөл дамжуулах холбооны үндэс нь морзе кодын дамжуулал, телеграфын холбоо, тоон мэдээлэл дамжуулах онол дээр үндэслэгддэг.  Аналог технологитой цахилгаан холбооны сүлжээний сувгаар кодлогдсон мэдээллийг бага хурдтай дамжуулдаг холбооны төрлийг телеграфын холбоо гэнэ. Телеграфын  холбооны сүлжээний онцлог нь хурд бага, өгөгдлийн тоон битийн цувааг аналог хэлбэрт дамжуулах технологитой  байсан.
      боловсруулалт:8acf51a95639a442cdb12a9384a393b52bbd29c898a768a38cec13e38696d71e


SHA3: encryption хийх өгөгдөл: хишгээ
      encryption хийгдсэн байдал: 5cdf5ffc84ec3b54b52fb097728990b1592054da9caf125302b0b72f95207afc6b2726b183cd9fd4c1ec4a152dfde7c3f
                                  0a4125dbca0848c32812ed16a3f9541
SHA3: өгөгдөл: Өгөгдөл гэдэг үг нь ерөнхий тохиолдолд яриан бус мэдээллээр илэрхийлэгдэх бөгөөд хэн бүхэнд харагдах ойлгогдохоор үүсгэж              болох баримт, үзэл санаа, заавар зөвлөгөө, мэдээлэл гэх мэтийг илэрхийлэх утгатай. Өгөгдөл дамжуулах холбооны үндэс нь морзе кодын дамжуулал, телеграфын холбоо, тоон мэдээлэл дамжуулах онол дээр үндэслэгддэг.  Аналог технологитой цахилгаан холбооны сүлжээний сувгаар кодлогдсон мэдээллийг бага хурдтай дамжуулдаг холбооны төрлийг телеграфын холбоо гэнэ. Телеграфын  холбооны сүлжээний онцлог нь хурд бага, өгөгдлийн тоон битийн цувааг аналог хэлбэрт дамжуулах технологитой  байсан.
        боловсруулалт: 8acf51a95639a442cdb12a9384a393b52bbd29c898a768a38cec13e38696d71e


SHA512: encryption хийх өгөгдөл: хишгээ
        encryption хийгдсэн байдал: 22901342db3f3b24008ed375daa3464e8b985a3492d4a6f2105daf90c274a8f872ba19f2d38602a7dece5aae46e90261 
                                    f3ecb18b562816676c2532eb969a0ade
SHA512: өгөгдөл: Өгөгдөл гэдэг үг нь ерөнхий тохиолдолд яриан бус мэдээллээр илэрхийлэгдэх бөгөөд хэн бүхэнд харагдах ойлгогдохоор үүсгэж              болох баримт, үзэл санаа, заавар зөвлөгөө, мэдээлэл гэх мэтийг илэрхийлэх утгатай. Өгөгдөл дамжуулах холбооны үндэс нь морзе кодын дамжуулал, телеграфын холбоо, тоон мэдээлэл дамжуулах онол дээр үндэслэгддэг.  Аналог технологитой цахилгаан холбооны сүлжээний сувгаар кодлогдсон мэдээллийг бага хурдтай дамжуулдаг холбооны төрлийг телеграфын холбоо гэнэ. Телеграфын  холбооны сүлжээний онцлог нь хурд бага, өгөгдлийн тоон битийн цувааг аналог хэлбэрт дамжуулах технологитой  байсан.
        боловсруулалт: 2c8740f21e4519de72431c45c21fdc18fac8695213eddf5a7951e862edb0325b57bc62e2ea492834b686b7706dc4cc87dda81a65
                       98e147f600d58ff13d281cb7

== SHA хэрэглээ ==
Secure hash algorithm нь нууцлал хамгаалалтын хувьд бусад алгоритмуудаас хамаагүй өндөр нууцлалтай. Энэхүү давуу тал нь аливаа өгөгдөл, мэдээлэл, хэрэглэгчийн бүртгэл, password гэх мэтийг нууцлахад хамгийн боломжтой. Энэ давуу талыг social network-ийн сайтууд болох facebook, twitter болон gmail гэх мэтэд ашиглагдаж байна. Мөн онлайн гүйлгээний сайтууд болон хувийн хэвшлийн нууцлал шаардсан байгууллагуудад өргөн ашиглагддаг. SHA алгоритмийг банк санхүү, батлан хамгаалах салбарт өргөн ашигладаг.  
== SHA сул тал ==
Secure Hash Algorithm нь нэг битийн өөрчлөлтөнд бүхэлдээ өөрчлөгддөг. Үүнээс үзвэл хэдэн битийн өгөгдөл байсан ч тухайн өгөгдлийг боловсруулах нь компьютерт их хэмжээний ачааллыг бий болгоно. Гэхдээ энэхүү ачаалал нь тийм ч чухал асуудал биш юм. 

== Тайлагдах боломж ==
Secure Hash Algoritm нь маш өндөр нарийвчлалтай учир тайлагдах боломжгүй. Тухайн нэг битийн өөрчлөлтөн encryption хийсэн түлхүүр үг нь бүхэлдээ өөрчлөгддөг. Тиймээс тайлагдах боломж бараг байхгүй. Харин Brote Force attack ашиглан нууц үгийг олох боломжтой боловч тухайн боловсруулалтыг хийх гэж их хэмжээний хугацаа ашиглагдана. Ийм учраас эвдэгдэх боломжгүй юм.


== Гадаад холбоос ==
https://en.wikipedia.org/wiki/Sha

https://en.wikipedia.org/wiki/SHA-1

https://en.wikipedia.org/wiki/SHA-2

https://en.wikipedia.org/wiki/SHA-3

https://en.wikipedia.org/wiki/Pseudocode

https://web.archive.org/web/20161108004941/http://www.dreamincode.net/forums/topic/178143-sha-1-algorithm-pseudocode-interpretation/

https://gist.github.com/mherkender/2041714
[[Ангилал:Алгоритм]]</text>
      <sha1>ogjdhj5vyjmshgio1xb1uaab0wcbn5i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Telnet</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58429</id>
    <revision>
      <id>875027</id>
      <parentid>859240</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T02:02:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>875027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13522" sha1="20smpor0mpu1fn5t1j6bn2ea5j4ijc2" xml:space="preserve">==       '''&lt;big&gt;Telnet&lt;/big&gt;''' ==
Telnet нь Интернэт болон дотоод сүлжээнд ашиглагддаг сүлжээний протокол бөгөөд хэрэглэгчийн болон сүлжээний төхөөрөмж хоёрын хооронд виртуаль, текст дээр суурилсан холболтыг үүсгэж, төхөөрөмж дээр тохиргоо хийх боломжийг олгодог.
•	RFC 15 дараа нь RFC 854 болгож сайжруулсан. 
•	RFCs
•	SSH – Secure Shell
'''Хэрэглэгчийн мэдээлэл''' гэдэг нь [[Transmission Control Protocol]] (TCP) дээр суурилсан 8 битийн хэмжээтэй Telnet хяналтын мэдээлэл болон interspersedin-band мэдээлэл юм.
Telnet нь 1969 оноос RFC 15-г боловсруулж эхлээд RFC 854-г хүртэл хөгжүүлсэн, Инженерийн Task Force (IETF) Интернэт стандарт STD 8-р стандартчилагдсан ,  энэ нь анхны интернэт интернет стандартуудын нэг юм.

=== '''&lt;big&gt;Түүх , стандартууд&lt;/big&gt;''' ===
Telnet тээвэрлэлтийн найдвартай холболтон дээр суурилсан клиент-сервер  рүү чиглэсэн протокол юм. Энэ протокол нь Transmission Control Protocol (TCP) 23р портын дугаарын холболтыг ашигладаг ба Telnet сервер програм (telnetd) нь сонсож байдаг . Гэхдээ Telnet-г  анх TCP / IP болон  Network Control Protocol (NCP) протокол дээр ажиллуулж байсан юм. Гуравдугаар сарын 5, 1973 өмнө Telnet ямар ч албан ёсны тодорхойлолтгүй протокол байсан. Гол нь, Telnet нь 7-битийн ASCII мэдээлэл солилцох 8-бит сувгийг ашиглаж байсан. Бит багцтай ямар ч байт нь тусгай Telnet-н тэмдэгт юм. Гуравдугаар сарын 5, 1973нд Telnet протоколын стандарт нь хоёр NIC баримт бичгийг хэвлэн нийтлэж UCLA-д тодорхойлсон байна : Telnet протоколын тодорхойлолтууд, NIC# 15373 болон NIC# 15372 Telnet тодорхойлолтууд.Учир нь протоколуудын сонголтууд тохиролцох болон архитектурын олон өргөтгөлүүдийг үүнд зориулан хийсэн бөгөөд зарим нь Интернэт стандарт STD 32 замаар STD 27 , IETF-ийн баримт бичиг болгон баталсан байна.

===  &lt;big&gt;'''Telnet-ийн өгөгдөл'''&lt;/big&gt; ===
Бүх өгөгдлийг тооцоолдог 0xff-үүд нь Telnet-р дамжигддаг. Тиймээс Telnet клиент програмыг харилцан боловсроогүй TCP сейшн үүсгэж ашиглаж болдог ба ихэвчлэн иим сэйшн нь IAC(0xff эсвэл аравтын 255)-г хэрэглэдэггүй гэж үздэгээрээ ажиллагааны хувьд адилхан юм. Энэ бол тохиолдол биш, гэвч үүнд зарим сүлжээний виртуал дүрэмүүд, ийм зориулсан шаардлага нь ил байдлаар тэмдэгтийг буцаадаг (CR, ASCII 13)-с NUL(ASCII 0) тэмдэгтийг агуулдаг.


===    '''TCP/IP протокол''' ===
TCP/IP протокол загвар нь OSI загвараас өмнө үүссэн. Эхэн үеийн TCP/IP протокол нь төхөөрөмжийг сүлжээнд холбох, интернэт, тээвэрлэлтийн хэрэглээний гэсэн дөрвөн түвшинтэйгээр хөгжүүлэгдсэн. TCP/IP болон OSI загваруудыг харицуулвал төхөөрөмжийг сүлжээнд холбох түвшин нь физик болон сувгийн түвшинтэй интернэт түвшин нь сүлжээний түвшинтэй, хэрэглээний түвшин нь сейшн, үзүүлэнгийн болон хэрэглээний түвшинтэй харгалзан ижил үүрэг гүйцэтгэнэ. 

===    '''Хэрэглээний түвшин''' ===
Хэрэглээний түвшин нь хэрэглэгчийг сүлжээнд хандах боломжоор хангана. Электрон мейлийн үйлчилгээ, файл солилцох үйлчилгээ, өгөгдлийн санг хуваах, үйлчилгээ гэх мэт олон төрлийн үйлчилгээг хэрэглэгч авч болно. 

====  ''' Telnet-ийн Википедиагийн товч тодорхой тодорхойлолт ''' : ====
&lt;br /&gt;
• '''Сүлжээний протокол''' : Энэ нь үндсэндээ машины хэл бөгөөд хоёр машин  хоорондоо ярих нь нэг арга юм.
&lt;br /&gt;
•   '''Bidirectional''':  Энэ Telnet бол зөвхөн нэг зүйлд л ашиглах гэсэн үг биш юм; Энэ нь мэдээлэл илгээх, хүлээн авахад ашиглаж болно.
&lt;br /&gt;
• '''Интерактив''': Энэ Telnet үндсэндээ холболтын нөгөө талд амьд хэрэглэгч байгаа гэж тооцоолдог гэсэн үг юм. Telnet нь үнэндээ бусад компьютерүүдтэй бие даасан байдлаар харилцдаггүй гэсэн үг бөгөөд хүнд уншигдахаар байдлаар бичэгддэг.
&lt;br /&gt;
• '''Текст баримжаатай''': Telnet нь зөвхөн текст дээр суурилсан протокол юм; Та Telnet ашигдаж байх үедээ график орчин эсвэл ямар нэг хөгжилтэй зураг ба Telnet-г ашиглан файл дамжуулж болохгүй гэсэн үг юм.
Энгийн нэр томъёогоор тодорхойлвол: Telnet нь текст дээр суурилсан машинууд болон бусад компьютеруудтайгаа харилцах байдлаар ашиглагдаж байна. Telnet нь иймэрхүү харагдах болно:[[Файл:Telnet1.jpg|thumbnail|Зураг 1|left|435x435px]]

===  '''Telnet тухай таны мэдэж байх ёстой чухал зүйл :''' ===
Telnet-ий тухай таны мэдэх ёстой нэг зүйл бол telnet нь хамгаалалттай протокол биш юм. Та алсын хост Telnet ашиглан нэвтэрэх үед таны хэрэглэгчийн нэр, нууц үг &quot; тодорхой &quot; харагдаж байх болно.-эх текст нь ямар ч байдлаар шифрлэгдээгүй гэсэн үг юм. Энэ нь таны нэр нууц үгийг замаас нь амархан барьж авч тэр төхөөрөмжөнд хандаж чадна гэсэн үг юм. Энэ шалтгааны улмаас (болон бусад олон протокол) Telnet нь илүү аюулгүй протокол болох SSH-р солигдсон байна.&lt;br /&gt;
[[File:Tel3.jpg|thumb|Telnet|435x300px]]

====  '''Тэгэхээр энэ протоколын юу нь хэрэгтэй бэ?'''  ====
Тэгэхээр Telnet бол текст дээр суурилсан бөгөөд аюулгүй протокол биш юм. Гэхдээ энэ нь telnet-г хэрэглэхгүй бай гэсэн үг биш юм.  Telnet-д хоёр нийтлэг хэрэглээ байдаг.[[File:Telnet2.jpg|thumb|Зураг 2|left|435x300px]]
• '''Сүлжээний төхөөрөмжүүдэд тохиргоо хийх''' : Зураг 2г харна уу (ADSL router) ;&lt;br /&gt;

Энэ нь вэб болон бүх интерфэйстэй орчин үеийн router юм, гэхдээ энэ нь LAN-с ирж байгаа Telnet холболтуудыг мөн хүлээн авна. Энэ нь хэрвээ би хүсэх юм бол telnet-ээр дамжуулан тохиргоо хийж болно гэсэн үг юм.
                    &lt;br /&gt;

===      &lt;big&gt;'''Telnet Интернэт Стандартууд'''&lt;/big&gt; ===
      RFC 854, Telnet протоколын үзүүлэлт
      RFC 855, Telnet тохируулга, тодорхойлолтууд
      RFC 856, Telnet хоёрт хэлбэрийн файлыг нь дамжуулах
      RFC 857, Telnet Echo тохируулга
      RFC 858, Telnet Suppress Go Ahead Option
      RFC 859, Telnet Status Option
      RFC 860, Telnet Timing Mark Option
      RFC 861, Telnet Extended Options: List Option
     &lt;big&gt;'''Telnet-н санал болгож буй Стандартууд'''&lt;/big&gt;
      RFC 885, Telnet end of record option
      RFC 1073, Telnet window хэмжээ тохируулга
      RFC 1079, Telnet terminal хурд тохируулга
      RFC 1091, Telnet terminal-төрөл тохируулга
      RFC 1096, Telnet X дэлгэцийн байршилын тохируулга
      RFC 1123,Интернэт хост дээр тавигдах шаардлага - хэрэглээний болон дэмжлэг хост
      RFC 1184, Telnet Linemode тохируулга
      RFC 1372, Telnet Remote Flow Control тохируулга
      RFC 1572, Telnet Environment тохируулга
      RFC 2941, Telnet Authentication тохируулга
      RFC 2942, Telnet Authentication: Kerberos Version 5
      RFC 2943, TELNET Authentication Using DSA
      RFC 2944, Telnet Authentication: SRP
      RFC 2946, Telnet өгөгдлийн шифрлэлт тохируулга
      RFC 4248, Telnet URI схем
      Бусад RFCs
      RFC 1041, Telnet 3270 дүрмийн сонголт
      RFC 1205, 5250 Telnet интерфэйс
      RFC 2217, Telnet Ком Порт хяналт, тохируулга
      RFC 4777, [[IBM]] iSeries Telnet Сайжруулалтууд
        

===                    '''Нэмэлт мэдээлэл:''' ===
             
      
      *Virtual terminal    https://en.wikipedia.org/wiki/Virtual_terminal
      * Reverse telnet    https://en.wikipedia.org/wiki/Reverse_telnet
      * HyTelnet          https://en.wikipedia.org/wiki/HyTelnet
      * Kermit            https://en.wikipedia.org/wiki/Kermit  
      * SSH              https://en.wikipedia.org/wiki/SSH

===                  '''&lt;big&gt;Бусад RFCs&lt;/big&gt;''' ===
        
      RFC 1041, Telnet 3270 regime тохиргоо
      RFC 1205, 5250 Telnet interface
      RFC 2217, Telnet Com Port Control тохиргоо
      RFC 4777, IBM's iSeries Telnet Enhancements


&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;

=== &lt;big&gt;'''Telnet клиентүүд'''&lt;/big&gt; ===
•	'''Windows, Linux, ба Unix-д зориулсан  PuTTY бол үнэгүй, open-source SSH, Telnet, rlogin, ба raw TCP клиентүүд.'''
&lt;br /&gt;
•	'''AbsoluteTelnet бол Windows үйлдлийн систэмд зориулсан telnet клиент юм.Энэ нь зөвхөн SSH and SFTP-г л дэмждэг.'''&lt;br /&gt;

•	'''RUMBA (Terminal Emulator)'''&lt;br /&gt;

•	'''Line Mode Browser, командын мөр web browser'''&lt;br /&gt;

•	'''NCSA Telnet'''&lt;br /&gt;
•	'''TeraTerm'''&lt;br /&gt;
•	'''SecureCRT  Van Dyke-н програм хангамж'''&lt;br /&gt;
•	'''ZOC Terminal'''&lt;br /&gt;
•	'''SyncTERM BBS терминал нь Telnet, SSHv2, RLogin, Serial, Windows, *nix, and Mac OS X платформуудыг дэмждэг'''&lt;br /&gt;
•	'''NetRunner BBS ANSI-BBS-н telnet client'''&lt;br /&gt;
•	'''Ericom-с PowerTerm InterConnect хийх Windows, Mac OS X, Linux, Windows CE үйлдийн систэмүүд дээр ашиглана.'''&lt;br /&gt;
•	'''Rtelnet бол SOCKS  Telnet-н client хувилбар.'''&lt;br /&gt;                           

===            '''&lt;big&gt;Нэмэлт линкүүд&lt;/big&gt;''' : ===
         
    Telnet Options — the official list of assigned option numbers at iana.org  http://www.iana.org/assignments/telnet-options/telnet-options.xhtml
    Telnet Interactions Described as a Sequence Diagram        https://web.archive.org/web/20100508221446/http://www.eventhelix.com/realtimemantra/networking/Telnet.pdf
    Telnet protocol description, with NVT reference         https://web.archive.org/web/20130620152240/http://www.pcmicro.com/netfoss/telnet.html
    Microsoft TechNet:Telnet commands          https://technet.microsoft.com/en-us/library/bb491013.aspx
    TELNET: The Mother of All (Application) Protocols      https://web.archive.org/web/20160304123943/http://www2.sims.berkeley.edu/courses/is250/s99/articles/w3088.pdf
    Troubleshoot Telnet Errors in Windows Operating System    http://www.technig.com/troubleshoot-telnet-errors/{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}        

==  Ашигласан материал  ==
* Өгөгдлийн холбооны үндэс Э.Батцэцэг О.Бат-Энх 2014он
* http://telnet.org/htm/faq.htm


[[Ангилал:Интернэт хэрэглээний протокол]]</text>
      <sha1>20smpor0mpu1fn5t1j6bn2ea5j4ijc2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Биеийн орчны сүлжээ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58469</id>
    <revision>
      <id>875012</id>
      <parentid>841482</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:58:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>875012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38735" sha1="gljkq03lg68bbjegq3wbz3b0jt2qfw6" xml:space="preserve">=== '''Биеийн орчны сүлжээ''' ===
Биеийн орчны сүлжээ(BAN) нь албан ёсоор IEEE 802.15 тодорхойлогддог. &quot;Харилцаа холбооны стандарт нь бага эрчим хүч төхөөрөмжүүд оновчтой ажиллуулдаг хүний биеийн эргэн тойронд эмнэлэг, хэрэглээний цахилгаан болон бусад төрөл бүрийн салбарт өргөн хэрэглэгдэж байна. Хүн төрөлхтөн болон мал, амьтны эргэн тойронд хяналт физик-логик болон хүрээлэн буй орчны нөхцөл байдалд чиглэсэн мэдрэгч утасгүй сүлжээний технологийн талаар сүүлийн жилүүдэд хөгжиж байна. Компьютерийн шинжлэх ухааны талбар нь томоохон мэдээллийн үйл ажиллагаа болон холболт өндөр түвшинд байлгахын тулд байнга хувьсан өөрчлөгдөж байна. Үүний зэрэгцээ BAN технологи сүүлийн үед маш их хурдацтай хөгжиж байна.

=== BAN түүх болон хөгжил ===
BAN технологи шинээр гарч ирж буй маш богино түүхтэй технологи. Профессор Guang-Zhong Ян албан ёсоор 2006 онд Биеийн мэдрэгч сүлжээ гэсэн өөрийн номондоо &quot;Body Sensor Network&quot; (BSN) хэллэгийг тодорхойлсон анхны хүн байсан юм. BSN технологи BAN ашиглах тохиолдолд хувилбарууд нь эрчим хүч, зурвасын доод хязгаараар илэрхийлэгдэж байна. Гэсэн хэдий ч, BAN технологи нь маш уян хатан бөгөөд BSNs гадна BAN технологийн олон боломжит хэрэглээ байдаг. BAN технологийг зарим нэг нийтлэг тохиолдолд ашиглах нь:
* Биеийн мэдрэгч сүлжээ (BSN)

* [[Спорт]], фитнесс монитор хийх нь

* Утасгүй Аудио

* Хөдөлгөөнт төхөөрөмж 

* Хувийн Видео төхөөрөмжүүд
Доорх '''Зураг1''' спектрийн  өгөгдлийн хурдыг мөн эрчим хүчийг BAN хамгийн тохиромжтой байр суурийг тодорхойлож байгааг харуулж байна.

=== '''BAN-г дэмждэг технологиуд''' ===
Энэ хэсэг нь BAN платформ хурдацтай хөгжил, хөгжил дэвшлийг дэмжих хамгийн сүүлийн үеийн радио-холбооны технологийн ололт амжилтыг танилцуулж байна. Тодруулбал,  '''Зигби''' / IEEE 802.15.4 стандарт мөн  Bluetooth Low Energy.

==== '''Зигби''' ====
Зигби нь персональ сүлжээний орчны IEEE 802 стандарт дээр суурилсан бага чадал шаарддаг дижитал радио дохио ашигладаг технологи бөгөөд дээд түвшний холболтын протокол хэрэглэдэг юм. Зигби төхөөрмжийг голцуу mesh network – д ашиглах ба хол зайд мэдээллийг дамжуулах, өгөгдлийг төхөөрөмжүүдэд шууд хүргэх зорилгоор ашигладаг. Энэ нь Зигби – г ad – hoc горимоор ажиллуулж болох ба дамжуулах болон хүлээж авах төхөөрөмжүүдэд өндөр чадал шаардагдахгүй. Зигби төхөөрөмжүүд нь ажиллаж байгаа сүлжээнд нэмэлтээр орж ажиллаж болдог. Зигби – н хэрэглээний гол зорилго нь өгөгдлийн алдагдлыг бага болгох, баттерейний ашиглалтыг уртасгах болон мэдээллийн аюулгүй байдал болно. Зигби – н тодорохойлогдсон хурд нь 250 kbit/s ба энэ нь мэдрүүр болон оролтын төхөөрөмжөөс дамжуулагдах дохионы урьтамж болон тасалдсан орсон дохиог дамжуулахад хамгийн тохиромжтой хурд юм. Хэрэглээнүүдэд нь утасгүй сүлжээний гэрлэн түлхүүр, гэрээсээ – удирдах электрон метер, замын хөдөлгөөний зохицуулалт бусад хэрэглээний үйлдвэрлэлийн багажууд байх ба бага хурдаар ойр зайд мэдээллийг найдвартай дамжуулахад ашиглагдана. Зигби хэмээн тодорхойлогдсон энэхүү технологи нь Bluetooth – тэй адил үнэтэй ба WPAN – аас харьцангуй бага үнэтэй.

Энэ технологи нь хямд үнэтэй, бага чадалтай, wireless mesh network стандарт дээр тулгуурласан. Хямд учраас энэ технологийг утасгүй сүлжээний хяналтын болон мониторингийн хэрэглээнд их хэрэглэдэг. Бага чадалтай болохоор батерейны цэнэгээ удаан барьдаг. Mesh networking нь найдвартай бөгөөд зайны хувьд өргөн байлгадаг. Зигби – н чип нь микроконтроллёр болон радио агуулсан бөгөөд 60 KB – аас 256 KB флаш меморитай. Зигби нь үйлдвэрлэл, шинжлэх ухаан болон эрүүл мэндийн салбарт ашиглагдах ба радио банд нь: Европт 868 MHz, [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] болон Австралид 915 MHz, ба бусад оронд 2.4 GHz байна. Өгөгдөл дамжуулалтын хурд нь 20 – оос 900 Kb/s байна. Зигби нь сүлжээний түвшний од болон мод хэлбэрийн сүлжээг дэмждэг ба энэ нь ерөнхийдөө торон network юм. Сүлжээ болгон нь өөртөө 1 координат төхөөрөмжтэй байх ёстой ба ажиллахдаа түүний параметр болон бусад хэмжигдэхүүнүүдийг хянаж удирддаг. Од хэлбрийн сүлжээнд координатлагч нь гол зангилаан дээр байна. Торон болон мод хэлбрийн сүлжээнд Зигби – гийн router – үүдийг сүлжээний түвшинд хоболтуудыг өргөтгөхөд ашиглаж болно.

==== '''Bluetooth Low Energy''' ====
Bluetooth технологи нь мэдээлэл харилцаа холбооны дуу хоолой идэвхжүүлэх хувийн төхөөрөмжүүдийн төрөл бүрийн холболтонд өргөн хэрэглэгддэгээс богино зайн утасгүй холбооны стандарт боловсруулагдсан.  Bluetooth төхөөрөмжүүд нь piconet гэгддэг од хэлбэрийн сүлжээний топологийг байгуулах замаар үсрэлттэй  механизмаар давтамжийг дамжуулан 79 сувгууд  хандах ба 2.4 GHz ISM зурваст үйл ажиллагаа явуулдаг. Bluetooth Low Energy технологи нь төхөөрөмжийн хувьд цөөн тооны сувгийг ашиглан 1 Mbps нь өгөгдлийн хурдыг дэмждэг.  Ингэснээр төхөөрөмжийн холболт үйл явцыг хурдасгадаг.

==== '''Bluetooth''' ====
Bluetooth гэсэн үг нь Данийн “Blåtand” гэсэн үгийн англижсан хэлбэр бөгөөд Blåtand нь X зууны үеийн Данийн салангид овгуудыг нэг улс болгон нэгтгэсэн, Денмарк болон Норвегийн зарим хэсгийн захирагч Harald I хааны цол, чимэг байсан үг юм. Bluetooth нь үүнтэй адил мэдээлэл харилцаа холбооний протоколуудыг нэгтгэж, нэг үндсэн стандарттай болгох үйлдлийг хийдэг. Bluetooth технологи нь утасгүй холболтын технологи бөгөөд орчин үеийн хамгийн өргөн тархсан технологи юм. Бидний хамгийн өргөн хэрэглэдэг гар утас энэхүү технологиор зураг, дуу, дүрс гэх мэт дурын файлыг дамжуулах боломжтойгоос гадна гар утсыг хооронд нь холбож тоглоом тоглох боломжтой байдаг.

Bluetooth холболтыг дэмждэг олон төрлийн төхөөрөмж бий. Дан ганц гар утас биш, чихэвч, компьютерын гар, хулгана, зургийн аппарат, видео камер, ер нь орчин үеийн ихэнх төхөөрөмжүүд энэхүү технологийг ашиглан хоорондоо холбогдох боложтой байдаг. Мөн заавал гар утсыг гар утастай, зургийн аппаратыг зургийн аппараттай холбох албагүй, зургийн аппаратыг гар утастай, гар утсыг принтертэй, гар утсыг компьютертай, комьютерыг комьютертай, чихэвчийг гар утастай эсвэл комюьтер гээд төрөл бүрийн төхөөрөмжүүдийг хооронд нь холбох боломжтой. Нэг ёсондоо утасгүйгээр төхөөрөмж холбох хамгийн өргөн дэлгэрсэн технологи юм. Энэхүү технологийг ашиглахад маш хялбар бөгөөд холбох гэж буй хоёр төхөөрөмжийн Bluetooth-ийг идэвхжүүлэх буюу асаагаад төхөөрөмжөө сонгоод л холбогдоно.


Тухайлбал, хэрэглээний онцлог шаардлагууд хүний тодорхой  архитектур дизайны үндсэн дээр зай хэрэглээ, хэлбэр, хүчин зүйлийг (жишээ нь, биеийн хэлбэр, сав баглаа боодол) боловсруулах чадварыг харуулж байна. Энэ хэсэгт бид хамгийн чухал шинж чанар болох BAN төхөөрөмжүүдийг ихэвчлэн харж мэдрэх , түүнчлэн сүлжээнд систем нь энэ төрлийн салшгүй хэрэгцээ шаардлагыг биелүүлэх нь тэдний өгөгдөл боловсруулах, харилцаа холбооны боломжуудыг тайлбарлах болно.

=== Мэдрэгч төрлүүд ===

==== '''Температур мэдрэгч'''. ====
Энэ алдартай мэдрэгчээр биеийн температурыг хэмжихийн тулд хүний биеийн эргэн тойронд янз бүрийн газарт арьс дээр суулгаж байгаа бөгөөд өвчтөнүүдийн физиологийн үнэлгээний явцад тогтмол ажиллаж байх болно.Температур мэдрэгч нь тээврийн хэрэгслийн орчны температурыг хянахад зориулагдсан ба GPS хяналтын төхөөрөмжтэй хослон ажиллана. Тус мэдрэгч нь хөргөлттэй контейнерийн температурыг барих, температур мэдрэмтгий бараа бүтээгдэхүүнийг чанар алдах, муудах эрсдэлээс сэргийлэх, түүнийг зогсоох боломжийг олгоно. Температур мэдрэгч нь орчны температур урьдчилан тохируулсан зөвшөөрөгдсөн хэмжээнээс өөрчлөгдсөн тохиолдолд нөхцөл байдлын талаар жолооч болон оффисийн хяналтын төвд зэрэг дохиолол илгээнэ.

'''Онцлогууд:''' Машины контейнерийн температурыг зайнаас хянана, чанартай хүргэлт хийх боломжийг олгоно хэмжих температурын хүрээ -55 аас +125 мэдрэгчийн холболтын утас 15 метр хүртэл

'''Хэрэглээ:''' Хүнсний худалдааны компаниуд эм, эмнэлгийн бүтээгдэхүүн нийлүүлэгчид

==== '''Оптик мэдрэгч:''' ====
Хүний биеийн цусан дахь хүчилтөрөгчийн хангалт нь инвазив бус хэмжилтэнд ялгаруулж, харагдахуйц, хэт ягаан туяаны гэрэл аль алинд нь гэрлийг хүлээн авах төхөөрөмж нь түгээмэл ашиглаж байна. Үүний тулд, пульс оксигемометрээр өвчтөний цусны болон артерийн судсаар дамжин өнгөрөх гэрэл шингээлт зэргийг хэмждэг. . Оптик мэдрэгч янз бүрийн параметрүүдийг мэдэрч нь цахилгаан дохио болгон гэрэл хувиргах технологийг ашигладаг. Шилэн мэдрэгч хувиргах өмнө шилэн кабель дамжуулан гэрэл дамжуулах шилэн кабелийн технологийг ашиглах. Оптик мэдрэгч зэрэг урсгал зэрэг төрөл бүрийн програмууд ашиглаж болно, хөдөлгөөн, шилжилт, шингэн түвшин, эргүүлэх гэх мэт. Эдгээр параметрүүдийг хэмжих нь, нь гэрлийн эх үүсвэр нь гэрэл үүсгэдэг бөгөөд хүлээн авагч бий гэрэл хянадаг. Параметр хамааран хэмжих нь, Тэнд хэмжсэн гэрлийн өөрчлөлт нь байх болно, улмаар хувь тэнцүүлэн хэмжиж болох. Ойрхон байх мэдрэгч гэрлийн эх үүсвэр болон тусгасан объектын хоорондын зайг хэмжих замаар оптик тандан судлах аргаар технологийг ашиглах. Ойрхон байх мэдрэгч нь ихэвчлэн бичиг хэргийн объект мөн хөдөлж буй биетийн хоорондох хоёр обьектуудын хоорондын зай илрүүлэх хэрэглэж байна.

==== '''Электрохимийн мэдрэгч'''. ====
Эдгээр төрлийн мэдрэгчийн химийн бодис болон бие махбодийн бодисын хооронд жижиг химийн урвалын үүдэлтэй цахилгааны гаралтыг бий болгодог. Жишээ нь цусан дахь сахарыг мэдрэгч, цусны урсгалд глюкозын хэмжээг хэмждэг юм. Өөр нэг жишээ нь хүний амьсгалын нүүрстөрөгчийн давхар ислийн агууламжад хяналт-шинжилгээ хийх юм.

==== '''Био цахилгаан мэдрэгч.''' ====
Эдгээр мэдрэгч нь тодорхой  бие эрхтэн өнөөгийн үйл ажиллагаа, эсвэл нөхцөл байдал нь шууд болон шууд бус хамааралтай болно хэрэглэгч / өвчтөний арьсанд дээр цахилгаан өөрчлөлтийг хэмжин ажиллаж байна. ЭКГ мэдрэгч нь ихэвчлэн стратегийн хүний их биенээсээ болон зүрхний үйл ажиллагаа хяналт тавих үе мөчний эргэн тойронд байрлуулсан дугуй талбайг бэлдэх хэлбэрээр авах нь эдгээр нийтлэг жишээ юм. Үүний нэгэн адил, electromyography (EMG) мэдрэгч нь араг ясны булчин мэдрэлийн үйл ажиллагаа болон булчингийн эмгэг оношлох зорилгоор арьсанд дээр байрлуулан хэмжиж байна.

'''Инерцийн хөдөлгөөн мэдрэгч'''.

Хурдасгал хэмжүүр (Accelerometers) болон гироскоп тооцох, биеийн болон хүний хөдөлгөөн бусад хэв маягийг хянан ажиллах хамгийн түгээмэл төхөөрөмжүүд байна. Энэ нь хэрэглээний олон төрлийн програмуудын зайлшгүй арга ялангуяа эрүүл мэнд, спорт, консол тоглоомын хүрээн дэх юм. Үүний тулд, харин гироскоп хэмжүүр нь өнцгийн шилжилт гравитацийн татах болон хазайлтыг хэмжих хэмжүүр accelerometers. Ер нь олон хэрэглэгчийн хөдөлгөөн хэв маяг тэдний ашиглалтын чиг баримжаа нэгтгэсэн мэдээллийг өгнө.
==== Жишээ нь: ====
Өнөөгөөс хэдхэн жилийн өмнө зурагтаараа кино үзэхээр тухлахдаа унтлагын өрөөнийхөө хөшгийг гараар хаадаг байсан цаг байсныг олон хүмүүс санаж байгаа байхаа. Харин одоо бид технологийн хувьслын дунд байна. Нано жижиг хэсгүүд өвчин эмгэгийг дотроос нь оношилдог цаг удахгүй ирэх төлөвтэй байна. Машинууд машинаа бүтээх цаг ч ойртож байгаа бололтой. Мөн виртуал реалити дуулга, өмсгөлүүд зурагтыг халж, зарим кино студиуд виртуал реалити дуулганд тохирох 360 хэмийн кино бүтээхээр бэлтгэж эхлээд байгаа. Зөвхөн чинээлэг корпорациуд технологийн дэвшлийг агуулсан бүтээгдэхүүн хийхээр хязгаарлагдахгүй өөр олон компаниуд хэрэглэгчдийн өдөр тутмын хэрэглээнд тохирсон шинэлэг, дэвшилтэт төхөөрөмжүүдийг бүтээхээр ажиллаж байна.

Доорх 10 төрлийн төхөөрөмж нь хэрэглэгчдийн амьдралыг хялбар болгоод зогсохгүй илүү гайхалтай болгохоор бүтээгдээд байгаа юм.

1. Microsoft HoloLens Саяхныг хүртэл голограм нь Iron Man кино болон шинжлэх ухааны уран зөгнөлт ертөнцөд л хамаарч байсан. Харин өнгөрөгч 1-р сард танилцуулагдсан Microsoft HoloLens төхөөрөмжөөр өөрчлөлтийг авчирна хэмээн Microsoft итгэж байгаа юм. HoloLens нүдний шилийг зүүсэн хэрэглэгч өөрөө бүтээсэн эсвэл дижитал проекцын голограмуудтай харилцан үйлчлэх, бүтээх боломжтой. Хэрвээ хэрэглэгч өөрийн бүтээсэн тусгай голограмын обьекттой бол түүнийгээ HoloStudio’s 3D хэвлэл ашиглан дижитал ертөнцөөс бодит ертөнц рүү авчрах боломжтой. Түүнчлэн өөр бусад олон онцлогуудтай HoloLens-ийг зүүсэн хэрэглэгч өөр өөр байршилд өөрийгөө аваачих боломжтой юм байна. Чиг хандлагыг тогтоогч анхны хэрэглэгчдэд зориулсан 

2. Ring Зүүж болдог техникийн хөдөлгөөн газар аваад байгаа энэ үеийн нэг шинэлэг төхөөрөмж болох энэ төхөөрөмж нь камер, хөгжим, сошиал медиа бүртгэлээ удирдах боломжийг олгох юм. Ердийн бөгжнөөс үл ялиг том энэ төхөөрөмж Bluetooth технологиор дамжуулан олон арван үүргийг гүйцэтгэнэ. Бөгжийг агаарт тэмдэг зурах, такси дуудах гэх мэт дохио зангаануудад хариулахаар урьдчилан программчлахын хамт iOS болон Android төхөөрөмжүүдтэй харилцах дохио зангаануудаа ч тохируулж болно. Зурагт асаах, хэн нэгэнтэй мэдээлэл солилцох эсвэл зураг илгээхдээ хэрэглэгч Ring-ийн мэдрэгчийг товшиход л болох аж. 

3. Swarovski ба Misfit үйл хөдлөл мөрдөгч 2018 он гэхэд ойролцоогоор 60 сая эрүүл мэнд болон фитнесийн мөрдөгчид хэрэглээнд гарна гэнэ. Swarovski ба Misfit компаниуд Swarovski-ын тансаг зэрэглэлийн гоёл чимэглэлтэй мөрдөх технологийг хослуулахаар хамтарчээ. Swarovski-ын хэв маягийг хадгалсан эдгээр хүзүүний болон гарны зүүлт нь хэрэглэгчийн эрүүл мэндийг хянах ажээ. 

4. Zcan+ Эхлээд гар утас бүтээгдэж, дараа нь камертай болж, одоо камер, хувийн туслахтай болсон. Төхөөрөмжүүд анхдагч хэрэглээнээс цаашхи үүрэг даалгавруудыг гүйцэтгэдэг болсон. Үүнтэй адилаар анх компьютерын хулгана байсан зүйл одоо Zcan+ болжээ. Текст эсвэл ширээн дээр гүйж, скан хийгээд түүнийгээ тэр даруйд документ эсвэл Excel формат руу хувиргана. Хэдийгээр одоогийн хувилбар нь компьютертэй утсаар холбогдож байгаа ч текстийг чангаар уншиж, скан хийх утасгүй хувилбарыг урьдчилан захиалах боломжтой ажээ

5. Mint Амьсгал шинжлэх хамгийн сүүлийн үеийн энэ төхөөрөмж хэрэглэсэн алкохолийг хэмжихийн оронд амьсгалын чанарыг хэмжих аж. Ухаалаг гар утастай холбогдон амьсгалын чанарыг хэмжсэнээр хэрэглэгчдэд амны хөндийн ариун цэврийн мэдээллийг өгөх юм байна. 

6. Sense Сэрүүлгээ тавиад удаагүй байтал сэрүүлэг дуугарах шиг таагүй зүйл байдаггүй. Харин Sense Smart Alarm-аар тоноглогдсон Sense хэмээх төхөөрөмж нь нойрны циклийн тохиромжтой цагт хэрэглэгчийг сэрээснээр дээрх мэдрэмжийг үгүй болгох юм. Түүний үүрэг үүгээр хязгаарлагдахгүй, Sense нь дуу чимээ, гэрэл, температур, чийглэг болон жижиг хэсгүүдийг хянаснаар хэрэглэгчийн нойрны чанарыг сайжруулахад туслах юм байна. 

7. ChefJet ба ChefJet Pro Эдгээр 3D хэвлэгчүүд нь өнгөнд оруулсан элсэн чихэр орлуулагчаар гайхалтай гоёмсог бөгөөд идэж болдог зүйлсийг урлах юм. 

8. Хувийн робот Apple Siri-г, Microsoft Cortana-г, Amazon Alexa-г бүтээсэн. Харин Robotbase Personal Robot-ыг бүтээж байна. Дээрх хувийн туслахуудтай адилгүй нь Personal Robot-ын нэрийг хэрэглэгч өөрөө өгөх боломжтой аж. Хэдийгээр Robotbase-ын ирээдүйн Alfred, Diana-нууд болон R2-D2-ууд 2015 оны сүүл хүртэл үйлдвэрлэгдэхгүй ч ухаалаг хувийн роботууд стилист, оффисын туслах, хамгаалалтын систем, чанга яригч, камер, үлгэрч, гэр ахуйн хянагч зэрэг үүргийг гүйцэтгэх болно гэж байгаа юм. 

9. Copenhagen Wheel Мотор, батерей, мэдрэгч, утасгүй холболт болон хяналтын системээр тоноглогдсон энэ дугуй нь унадаг дугуйн арын дугуй бөгөөд өгсүүр газарт жийх дугуй унагчийн гишгэлтийн хүчийг нэмэгдүүлж, замыг нь мөрдөх юм. Унагчийн хүрээлэн буй орчны тухай мэдээллийг бичихийн зэрэгцээ дугуй унах зуршлыг ч хянах юм байна. 

10. Parrot Flower Power Бидний адил амьд биет болох ургамал хүртэл өөрийн гэсэн төхөөрөмжтэй болжээ. Parrot Flower Power-ын мөчир хэлбэрийн мэдрэгч нь ургамлын орчин болох хөрс, нарны гэрэл, температур, бордоо, чийглэгийн түвшинг хянана. Хэрэгцээгүй шим тэжээлт бодис илрүүлвэл ухаалаг гар утсанд дохио илгээнэ. Гар утасны апп нь зөвлөгөө, мэдээллийн дүн шинжилгээ зэргийг агуулсан. 
* Хувь хүнд зориулсан богино хүрээний утасгүй сүлжээ. 
* Төхөөрөмжийн гарцруу мэдрэгч болон ID-гийн мэдээллийг дамжуулахад өмсөж болох эсвэл суулгасан электрон төхөөрөмжүүдээс бүрдэнэ. 
* BAN цахилгаан-талбар, цахилгаан-гүйдэл, эсвэл цахилгаан холбооны технологи аль алийг нь ашиглаж болно. 
* Хэд хэдэн метрээс холгүй гадаад хандалтын цэг рүү холбоrддог.('''Зураг3)'''                 
 
BAN стандартууд нь хүнд чиглэсэн хүлээлтүүдээс шалтгаалан дэлхийн улс орнуудын ухаалаг нийгмийн дэд бүтцийн өргөжүүлэхийн тулд бусад стандартууд ахиц дэвшил хүчин чармайлт гаргаснаар одоо боломжтой болсон гэдгийг баталсан. 

BAN –ийн зарим чухал ирээдүйтэй хэрэглээг харуулжээ, мөн дараах хэсгүүдэд тодорхой төрлүүдийг тайлбарласан.( '''Зураг4''')

'''Нөүтбүүк комьпютер дахь хэрэглэгчийн баталгаажуулалт''':

Ухаалаг цаг нь бугуйнд зүүдэг, цаг гэхээсээ илүү эрүүл мэнд, фитнесийн хяналтын төхөөрөмж болсон байна. BAN нь нөүтбүүк хэрэглэгчийн хувийн мэдээлэл болон шинж чанарыг нь баталгаажуулахад хэрэглэж болох бөгөөд операторууд нь BAN-н үүргээр ажиллахаар суурилагдсан жижигхэн төхөөрөмж болох “ухаалаг цаг” зүүдэг.( '''Зураг5''')

 
'''Фитнесийн хяналт''': 

BAN нь дасгал хийх үед зүрхний цохилтыг хянаснаар эрүүл болон аюулгүй байдлыг нэмэгдүүлж өгдөг.Түүнээс гадна эзнийхээ шатаасан илчлэг, хөдөлгөөн, өдөрт нийт зогсоогоороо байсан хугацаа, дасгал хийх үед гүйцэтгэлийн тоог хэмжих зэрэг боломжуудтай. Мэдрэгч нь хүмүүсийн арьсыг даган зүрхний цохилтыг хэмжиж бугуйнд зүүсэн ухаалаг цаг руу дамжуулдаг. Хэрэглэгч нь зүрхний цохилтынхоо хурдыг яг бодит хугацаанд нь цагныхаа дэлгэцнээс харж болно.( '''Зураг6''')

'''Асуудлууд'''

'''Аюулгүй байдал:''' Нэлээд хүчин чармайлт WBAN, энэ нь найдвартай үнэн зөв дамжуулах шаардлагатай болно. Энэ нь өвчтөн '' аюулгүй '' мэдээлэл нь зөвхөн өвчтөний тусгай зориулалтын WBAN системээс гаралтай болон бусад өвчтөний тоо хамт хольж ороогүй байна гэдэгт итгэлтэй байх хэрэгтэй болно. Цаашилбал, WBAN олсон мэдээлэл найдвартай, хязгаарлагдмал байх ёстой. Сүлжээний хувьд аюулгүй байдал хамгийн  өндөр ач холбогдолтой учраас WBANs энэ чиглэлээр бага зэрэг судалгаа хийсэн байна. WBAN эрчим хүч, санах ой, харилцаа холбоо түвшин болон тооцооллын чадвар хувьд нөөц хязгаарлагдмал байдаг тул бусад сүлжээнд санал болгосон аюулгүй байдлын шийдэл WBANs хэрэглэж байж болох юм. Нууцлал,адилтган  танилт, бүрэн бүтэн байдал, зэрэг аюулгүй удирдлагын мэдээллийг WBAN аюулгүй байдлын шаардлагууд гэнэ. IEEE 802.15.16 стандарт, WBAN хамгийн сүүлийн үеийн стандарт, WBAN аюулгүй байдлыг хангах гэж оролдсон. Гэсэн хэдий ч, энэ нь аюулгүй байдлын хэд хэдэн асуудал байна.

==== '''Хамтран ажиллах чадвар нь''': ====
WBAN систем мэдээллийн солилцоог дэмжих зэрэг Bluetooth, Зигби гэх мэт стандартын дагуу үл үзэгдэх мэдээлэл дамжуулах хангах хэрэгтэй болно. Цаашилбал, систем нь өргөтгөх боломжтой байх ёстой юм, сүлжээний хэмжээнд үр ашигтай шилжилтийг хангах, тасралтгүй холболтыг санал болгож байна.

'''Системийн тоног төхөөрөмж''': 

WBAN хэрэглэсэн мэдрэгч хэлбэр хүчин зүйл, гэрлийн нөлөө, эрчим хүчний үр ашигтай, хэрэглэхэд хялбар дахин хэрэглэхэд төвөгтэй биш байх ёстой юм. Цаашилбал,санах ойн  төхөөрөмжүүд нь өвчтөний мэдээллийн талаар түүнчлэн интернэтийн хэрэгслээр  дүн шинжилгээ хийхээс гадна өөр арга техникийг ашиглаж боловсруулахыг дэмжих хэрэгтэй.

==== '''Хувийн нууцад халдах:''' ====
Хүмүүс WBAN технологийг аюултай гэж авч үзэж болзошгүй юм.  Эрүүл мэндийн хэрэглээ найдвартай цаашилбал програм хангамжууд нь сайн үр дүнтэй. Нийгмийн хүлээн зөвшөөрөх нь энэ технологийг өргөн хэрэглэх гол түлхүүр юм.

==== '''Мэдрэгч баталгаажуулалт''': ====
түгээмэл тандан судлах төхөөрөмжүүдийг уламжлалт харилцаа, найдваргүй утастай / утасгүй сүлжээний холбоосууд, хөндлөнгөөс оролцох, хязгаарлагдмал эрчим хүчний нөөц, түүний дотор тоног төхөөрөмжийн шахалтуудын эрхшээлд байдаг. Энэ нь буцааж эцсийн хэрэглэгч рүү дамжуулагдаж байгаа алдаатай мэдээлэл багц хүргэж болох юм. Энэ нь ялангуяа бүх мэдрэгч заалтыг баталгаажуулж байгаа нь эрүүл мэндийн домэйн дотор нэн чухал ач холбогдолтой юм. Энэ нь хуурамч түгшүүрийн үеийн бууруулах, техник хангамж, програм хангамжийн дизайн хүрээнд аль болох сул талыг тодорхойлох нь тусална
• Мэдээллийн уялдаа холбоо: Мэдээлэл олон хөдөлгөөнт төхөөрөмж дээр оршин бий байгаа болон утасгүй тэвчээртэй тэмдэглэл цуглуулж, нэг үл үзэгдэх байдлаар дүн шинжилгээ хийж байх хэрэгтэй. биеийн сүлжээнд дотор өвчтөний амин чухал өгөгдлийн сан цэгүүд хэд хэдэн гаруй болон сүлжээний [[компьютер]] эсвэл зөөврийн компьютер нь хэд хэдэн даяар хуваагдсан байж болно. эмч-ийн хөдөлгөөнт төхөөрөмж мэдэгдэж байгаа бүх мэдээллийг агуулсан байх бол дараа нь өвчтөнд үзүүлэх тусламж үйлчилгээний чанарыг доройтуулах болно.

'''Шуугиан''': Шуугиан багасгах, байгаль орчинд байгаа бусад сүлжээний төхөөрөмжүүдтэй мэдрэгч цэг төхөөрөмжүүдийн зэрэгцэн орших нэмэгдүүлэх нь зүйтэй биеийн мэдрэгчийн буй утасгүй сүлжээний холбоос. Энэ нь ялангуяа WBAN системийг хэрэгжүүлэх том хэмжээний ач холбогдолтой юм.

=== '''Стандарт''' ===
BAN хамгийн сүүлийн үеийн олон улсын стандарт IEEE 802.15.6 стандарт

=== BAN тодорхойлолт ===
BSN төхөөрөмжүүд нь маш бага хүрээнд (- 2.00 м &lt;0.01) өөрсдийгөө хязгаарлах замаар ерөнхий шаардлагыг боловсронгуй болгоно. Энэ нь хязгаарлагдмал хүрээ хөгжүүлэгчид нь хүний биеийн хэд хэдэн асуудлаар давуу талыг олгодог. Нэгдүгээрт, хүний бие өөрөө тийм уламжлалт антенн шаардлагыг арилгах, богино хэмжээний харилцаа холбооны суваг болж чадна. 1.0 МВт - нэмэлт антенн шаардлагыг хассан, BSN төхөөрөмжүүдийн эрчим хүчний хэрэглээ 0.1 багасдаг.
{| class=&quot;wikitable&quot;
 
 !Зай
!2m стандарт

5m тусгай зориулалт
|-
!Сүлжээний нягт
!2 - 4 nets / m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
!Сүлжээний Хэмжээ
!&lt;nowiki&gt;|Ихдээ 100 төхөөрөмжүүд&lt;/nowiki&gt;
|-
!Сүлжээний тохиргоо цаг
!&lt; 1 sec
|-
!Эрчим  хүчний хэрэглээ
!~1 mW / Mbps
|-
!Хоцролт  (end to end)
 
 !10 ms
|}

== Гадаад холбоосууд ==
* [https://www.techopedia.com/definition/30083/body-area-network-ban What is a Body Area Network (BAN)]{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

* [http://www.cse.wustl.edu/~jain/cse574-08/ftp/ban/index.html Body Area Networks (BAN)]

* [https://www.youtube.com/watch?v=12Rwzcw4bS0 Body Area Networks]

* [http://www.slideshare.net/jackebrown/medical-body-area-networks-mban Medical Body Area Networks]

== Ашигласан материал ==
* http://www.cse.wustl.edu/~jain/cse574-08/ftp/ban/index.html
* https://web.archive.org/web/20150517045312/http://www.renesas.com/edge_ol/features/08/
* http://www.slideshare.net/kramsheeda/wireless-gbody-area-hnetworkswgbahn?next_slideshow=1

[[Ангилал:Дижитал харилцаа]]
[[Ангилал:Анагаах ухааны информатик]]
[[Ангилал:Сүлжээний төрөл]]</text>
      <sha1>gljkq03lg68bbjegq3wbz3b0jt2qfw6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Windows XP</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65077</id>
    <revision>
      <id>875008</id>
      <parentid>775904</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:57:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|2 */</comment>
      <origin>875008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16766" sha1="2glwjxmsdx6dzkijjt62vntvezw7sud" xml:space="preserve">'''Windows XP''' [[үйлдлийн систем]] нь Microsoft-оос гаргасан хувийн компьютерт зориулсан үйлдлийн систем юм. 2001 оны найман сарын 24нд үйлдвэрлэгдэж эхэлсэн бөгөөд тухайн оны арван сарын 25 наас жижиглэн борлуулах зорилгоор гаргаж байсан. Windows XP-ийг анх 1990 оноос “Neptune” хөгжүүлж ирсэн бөгөөд  энэ үйлдлийн систем нь Windows NT цөмтэй Windows 2000 гэх шинэ хувилбараас анх бизнесийн зах зээлд хэрэглэхээр төлөвлөж байсан. XP нь MS-DOS-ийн үндсэн ашиглалт аюулгүй байдал, тогтвортой байдал, үр ашигтай байдал зэрэг дээр үндэслэсэн байдаг. Энэ нь зохиогчийн эрх зөрчих аюултай байсан тул Windows-ийн анхны хувилбарууд дээр хэрэглэгчийн интерфэйсийг нэмж өгсөн. Windows XP-г гаргасны дараа хэрэглэгчдэд ойлгомжтой хялбар интерфэйс, техник хангамж тоног төхөөрөмжийн дэвшил, мультимедиа боломжуудыг өргөнөөр нэмж өгсөн зэрэг нь хэрэглэгчдээс өндөр үнэлгээ авахад хүргэсэн. Шинэ лицензтэй загвар болон бүтээгдэхүүнийг идэвхжүүлэх(activation) хийх зэрэг асуудлууд байсан ч энэхүү үйлдлийн систем нь өргөн ашиглагдах нь тодорхой болсон юм. Дэлхий дээр  таван жилийн хугацаанд ойролцоогоор 400 сая хувь Windows XP зарагддаг гэсэн тооцоо бий. 2014 оны дөрвөн сар гэхэд нэг тэрбум гаруй XP зарагдсан байна. Windows XP-гийн хөгжүүлэлт 2008 оны зургаадугаар сарын 30нд дууссан байдаг бол түүнээс хойш 2010 оны арван сар хүртэл netbooks үргэлжлүүлсэн. Windows Vista үйлдлийн систем гарсны дараа ч Windows XP нь борлуулалт өндөртэй байсан бөгөөд Windows 7 гарсны дараа хэрэглээ нь буурсан. 2016 оны байдлаар XP нь Windows 7, [[Windows 10]], Windows 8.1 ийн дараа буюу дөрөвт орох Windows-ийн хувилбар юм. Зарим оронд одоо ч алдартай байгаа бөгөөд  [[Африк]] бүхэлдээ болон Ази тив тэр дундаа БНХАУ-д ширээний компьютер тутмын гуравны нэг нь Windows XP ашиглаж байна гэсэн судалгаа байдаг.  

=== Өөрчлөлт шинэчлэлтүүд ===
==== Хэрэглэгчийн интерфейс ====


Өмнөх хувилбаруудаас удамшсан интерфэйсүүдийг, “alpha compositiong эффэкт”, “drop shadows” болон “visual style” зэргээр шинэчлэж үйлдлийн системийн харагдах байдлыг сайжруулсан.  Олон тооны эффект нь компьютерийн процессийн чадлаар үйлдлийн системээр тодорхойлогдон идэвхиждэг, мөн case-by-case үндсээр идэвхижэж, идэвхигүй болгоно. XP нь ClearType-ийг нэвтрүүлсэн, энэ нь LCD дэлгэц дээр фонтуудын харагдацыг сайжруулхын тулд дэд фиксл зурах системийг загвачирласан. Шинэ системийг icon-ний багц нэмэгдсэн. Үндсэн дэлгэцийг зураг Bliss нь Californai мужийн Напа тосгоны  ногоон толгод болон олон давхар үүлтэй цэнхэр тэнгэрийн зураг юм. Start menu нь XP дэх хамгийн эхний томоохон шинэчлэлт болсон. Энэ нь хоёр баганатай жагсаалт болдог, хамгийн их хэрэглэгддэг програмуудыг харуулах, хамгийн сүүлд нээгдсэн файлуудыг харуулах мөн уламжлалт цуврасан “All programs” цэстэй. Taskbar нь зөвхөн нэг л товчлуур дарснаар програмруу нэвтэрч орж чаддаг болсон. Мэдэгдэлүүд нь идэвхгүй icon-уудаар нуугдсан байдаг. Taskbar нь санамсаргүй өөрчлөлт оруулах ийш тийш нь зөөх зэргээс сэргийлж түгжигдсэн байдаг. Нийтлэг командын мөрөнд  жагсаалт нэмэгдсэн мөн Windows Explorer нь шинэ командын мөр дээр суурилан шинэчлэгдсэн. Үүний үүрэг нь дэлгэцэнд фолдеруудыг харагдуулах түүн дотор файлуудыг ажиллуулах үүрэгтэй бөгөөд үүнд дуу болон зургийг багтаасан фолдерууд мөн CD харагдана.  


==== Дэд бүтэц (infrastructure) ====
XP нь pregetcher –ийг ашиглан асах үйл явц болон програмуудын хурдыг сайжруулсан. Энэ нь програмыг суулгах болон түүнд тохирсон driver-ийг суулгахад үр ашгаа өгнө. Мөн өмнөх хувилбаруудаасаа маш олон тооны шинэчлэлт хийсэн үүнд системийн админы хэрэглэх програмууд болох Windows Installer, Windows Script Host, Disk Defragmenter, Windows Task Manager, Group Policy, CHKDSK, NtBackup, Microsoft Management Console, Shadow Copy, Registry Editor, Sysprep болон WMI програмуудад томоохон шинэчлэлтийг хийсэн. XP нь оюуны өмчийн тухай мөн чухалчилж шинэчлэлт хийсэн. Өөрсдийн лицензээ Windows Product Activation-оор сайжруулж өгсөн. Windows-ийн бүх лицензтэй компьютерүүд нь бүгд өөрсдийн гэсэн ID тай байх бөгөөд үүнийг техник хамгамж зөвлөгөө зэргийг интернэт болон телефон утсаар дамжуулан авах боломжтой. XP-ийг суулгаснаас хойш 30 хоногийн дотор идэвхжүүлэлт хийгдээгүй бол үйлдлийн системийг ажиллагаагүй болгодог. Windows нь тогтмол техник хангамжаа шалгаж байдаг. Хэрэв техник хангамж солигдсон бол заавал дахин идэвхжүүлдэг.  

==== Сүлжээ болон интернэтийн үйл ажиллагаа ====
Windows XP-г анх суулгахад Internet Explorer 6, Outlook Express 6, Windows Messenger болон MSN Explorer цуг дагалдаж ирдэг. Мөн шинэ сүлжээний технолууд нэмэгдсэн байдаг үүнд: Internet Connection Firewall, Internet Connection Sharing UPnP, NAT traversal APIs, Quality of Service, IPv6 Teredo tunneling, Backround Intelligent Transfer Service, Fax, Network bridging, peer to peer networking, DSL modem дэмжих, IEEE 802.11 (Wi-Fi), TAPI 3.1 болон  FireWire. 
=== Давуу болон сул талууд ===
===== Давуу талууд  =====
# Татах болон татасны дараа суулгахад хялбар
# [[Microsoft Outlook]]-ийн хаягын нууцлал сайжирсан. 
# Техник хангамж болон програм хангамжууд холбогдоход асуудал байхгүй. 
# XP нь бусад үйлдлийн систем буюу Windows Vista, Windows 7, [[Windows 8]] аас бага зайг эзэлдэг. Энэ нь компьютерийн нөөцийг бага ашигладаг гэсэн үг. 
# Windows XP нь Pentium 233 megaherts-ийн процессор 64 megabyte-ийн RAM-ийг шаарддаг энэ нь Windows 7-ийн шаардлагын 3-6 хувь нь л гэсэн үг юм.  Ихэнх өргөн хэрэглээний програмууд нь Windows 7 гэхээсээ илүү Windows XP дээр ажилладаг. 
# Илүү үр ашигтай хэрэглэхэд хялбар.
# Хэрэглэгчийн интерфэйс нь өмнөх хувилбаруудааса хамгийн сайжирсан. 

===== Сул талууд =====
# Худалдаж авхад үнэтэй. 
# Нэг лиценз худалдаж аваад түүнийг олон төхөөрөмжинд зэрэг хэрэглэх боломжгүй. 
# Windows XP нь malware халдлагад өртөх магадлал их. Вирусний програмгүйгээр интернэтээр аялахад эрсдэл ихтэй. 
# XP нь зөвхөн 4 GB RAM-ийг дэмждэг учир олон тооны програм зэрэг ажиллуулах боломжгүй. Заавал өөр шинэ үйлдлийн систем суулгаж байж олон програм зэрэг ажиллуулах боломжтой. 
# Маш олон тооны драйверуудтай. Энэ драйверууд нь ашиглах хугацаа нь богино. 
# Хамгийн том сул тал нь хамгаалалт юм. XP-д зориулсан вирус маш их байдаг бөгөөд үүнийг XP-ийн өөрийн вирусний програм хамгаалж чаддаггүй. Ийм учраас интернэт банканд ашигладаггүй. 
# Тоглоомчдод зориулсан үйлдлийн систем биш. Учир нь өндөр түвшний видео карт ашигладаг тоглоомууд болон DirectX 10 болон DirectX 11 дэмждэггүй.

===== Хөгжүүлэлт зогссон тухай =====
АНУ-ын сүлжээний аюулгүй байдал, зөвлөх үйчилгээ үзүүлдэг    “FireEye” компанийн судлаачид Windows XP болон Windowsсервер 2003 үйлдлийн системд Privilege escalation буюу үйлдлийн систем, программын алдааг ашиглаж халдлага үйлдэгч этгээдэд сүлжээнд хандах эрх олж авах нөхцлийг бүрдүүлэх төрлийн эмзэг байдлыг илрүүлсэн байна. 2014 оны 4 дүгээр сарын 8-нд Microsoft компани нь Windows XP, Office 2003 зэрэг бүтээгдэхүүнийг хөгжүүлэхээ зогсоож байгааг мэдэгдсэн. Энэ өдрөөс хойш эдгээр бүтээгдэхүүн цаашид ямар ч үйлчилгээ авах боломжгүй болсон байна. Үүнд:
* Компьютерийг хор хөнөөлтэй вирус, тагнуулын программ болон бусад төрлийн хорлон сүйтгэх программаас хамгаалах аюулгүй байдлын нөхөөс программ
* Microsoft компаниас техникийн дэмжлэг тусламж үзүүлэх үйлчилгээ
* Программ хангамж болон агуулгын шинэчлэлт гэх мэт. 
Программ хангамж хөгжүүлэх амьдралын тойрог гэх ойлголт байдаг. Microsoft компани нь автомат засвар, шинэчлэлт, онлайн интернэтийн тусламжаар хангах асуудал зогссоноор тухайн программын хөгжүүлэлт дуусгавар болсон гэж үздэг. Гэвч 2014 оны 3 дугаар сарын эхний байдлаар интернэт сүлжээнд холбоотой компьютерийн 30 хувь нь Windows XP хэрэглэгчид байна. Microsoft компаниас зөвшөөрөгдөөгүй программ ашиглаж байгаа компьютерийн системүүдэд кибер аюулгүй байдлын аюул занал нь маш өндөр эрсдэл заналхийлж байдаг. Тухайлбал хор уршигтай халдлагаууд, электрон өгөдлийн алдагдал гэх мэт. Түүнчлэн програм болон техник хангамж хоорондын зохицолдоотой холбоотой асуудлуудтай тулгарч болох юм. 
Хөгжүүлэлт зогссон хэдий ч Windows XP үйлдлийн системтэй компьютерүүд эсвэл Office 2003 ажиллаж буй бүтээгдэхүүнүүдийг үргэлжлүүлэн ажиллуулах боломж байгаа. Гэвч хөгжүүлэлт нь зогссон программ хангамж ашиглах нь вирусын аюул болон бусад аюулгүй байдалд эрсдлийг нэмэгдүүлнэ. Тэгэхээр хэрэглэгчид одоогоор хөгжүүлэлт хийгдэж буй үйлдлийн систем болон оффисын программаар сайжруулахаас өөр сонголт байхгүй болж байна. Энэ салбарын зах зээл дээрх программ хангамж нийлүүлэгчид болон үйлчилгээ үзүүлэгчид нь Windows XP болон Office 2003-аас одоогоор хөгжүүлэлт хийгдэж бүтээгдэхүүн рүү  шилжүүлэлт хийхийг санал болгодог. 
Windows XP-ийн хөгжүүлэлт дууссаны дараа тухайн хэрэглэгч үргэлжлүүлэн ашиглахдаа Internet Explorer-аас бусад хөтөчийг ашиглаж зарим нэг эрсдлийг бууруулж болох юм. Хэрэглэгчид өөрсдийн сонгосон өөр хөтчийн хөгжүүлэлттэй холбоотой асуудлыг лавлаж судлах хэрэгтэй. 

=== Системийн шаардлага ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!   !! Хамгийн багадаа !! Зөвлөмж
|-
|  || '''Home/Professional Edition''' || 
|-
| CPU|| Pentium or compatible, 233 MHz BIOS or compatible firmware || Pentium or compatible, 300 MHz BIOS or compatible firmware
|-
|Санах ой || 64 MB || 128 MB
|-
| Хатуу диск || 1.5 GB Master boot record used || 
* +661 MB for Service Pack 1 and 1a
* +1.8 GB for Service Pack 2
* +900 MB for Service Pack 3
|-
| Медиа || CD-ROM drive or compatible|| 
|-
| Дэлгэц || Super VGA (800 × 600)|| 
|-
| Дууны төхөөрөмж || || 	Sound card plus speakers/headphones
|-
| Оролтын төхөөрөмжүүд || 	Keyboard, mouse || 
|-
|  || '''Professional x64 Edition''' || 
|-
| CPU || 
* x86-64 or compatible
* BIOS or compatible firmware
 || 
|-
| Санах ой  || 	256 MB || 
|-
| Хатуу диск || 
* 1.5 GB
* Master boot record used

 || 
|-
| Медиа || 	CD-ROM drive or compatible || 
|-
| Дэлгэц || Super VGA (800 × 600) || Example
|-
| Дууны төхөөрөмж  || || Sound card plus speakers/headphones
|-
|Оролтын төхөөрөмжүүд || 	Keyboard, mouse || 
|-
|  || '''64-Bit Edition''' || 
|-
| CPU || Itanium 733 MHz	 || Itanium 800 MHz
|-
| Санах ой || 	1 GB || 
|-
| Хатуу диск || 6 GB || 
|-
| Медиа || CD-ROM drive or compatible || 
|-
| Дэлгэц|| Super VGA (800 × 600) ||
|-
| Оролтын төхөөрөмжүүд || 	Keyboard, mouse ||
|}

=== Цахим холбоос ===
{{Commons|Microsoft Windows XP|Windows XP}}
* [https://www.microsoft.com/en-gb/ Майкрософт компанийн Windows XP үйлдлийн системийн албан ёсны цахим хуудас]


[[Ангилал:2001 оны програм хангамж]]
[[Ангилал:Windows үйлдлийн систем]]</text>
      <sha1>2glwjxmsdx6dzkijjt62vntvezw7sud</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өгөгдлийн сангийн загвар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65522</id>
    <revision>
      <id>875025</id>
      <parentid>720320</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T02:02:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>875025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22900" sha1="tjon9yjve9cyz9m38qp0psy16kvog8z" xml:space="preserve">==Models of Database ('''Өгөгдлийн сангийн загварууд''') ==
Өгөгдлийн сан болон загвар нь мэдээллийн сангийн логик бүтцийг тодорхойлж, өгөгдөл хадгалах аргыг зохион байгуулж, удирдахад тодорхойлдог мэдээллийн загварын төрөл юм. Мэдээллийн баазын загварын хамгийн сайн жишээ нь харилцааны загвар, хүснэгтэнд суурилсан форматыг ашигладаг юм. 

==Relationships and functions==
Өгөгдсөн өгөгдлийн сангийн систем нь нэг буюу хэд хэдэн загвар гаргаж болно. Ихэнх өгөгдлийн сангийн удирдлагын систем нь ялангуяа нэг загварын эргэн тойронд байгаа бүтээгдэхүүн дээр нэгээс илүү загварын хувьд ашиглагддаг.
Загвар нь зүгээр нэг арга биш юм. Энэ нь мэдээлэл болон үйл ажиллгааг тодорхойлно. Харилцааны загварын жишээ нь ямар нэгэн үйл ажиллагааг тодорхойлдог. Эдгээр үйл ажиллагаа нь тухайн хайлтын хэл нь тодорхой байж болох боловч аль нэг хайлтын хэлийн суурийг хангасан байна.

*Model of database types – Өгөгдлийн сангийн загварын төрлүүд: 
Өгөгдлийн сангийн загвар нь өгөгдлийн сангийн бүтцийг ашиглаж  тодорхойлсон тодорхойлолт юм. Хэд хэдэн загварыг санал болгож байна. Үүнд:

[[File:Flat Model.png|thumb|Зураг1- Flat File Model]]
==Flat model – Жигд, хавтгай загвар==
Энэ өгөгдлийн загвар нь зарим нэгэн шалгуурыг хангахгүй байж болно. Хавтгай эсвэл жигд загвар нь өгөгдлийн элемент тухайн баганын бүх гишүүд ижил утгатай байх нэг, хоёр хэмжээст массиваас бүрддэг. Мөн тухайн баганын утгууд нь нэг нэгэндээ холбоотой байна гэж үздэг.
 Жишээ нь: Нэр, нууц үг байх баганыг системийн аюулгүй байдлын мэдээллийн сангийн нэг хэсэг болгон авч үзэж болдог юм. Мөр тус бүр нь бие даасан хэрэглэгчтэй холбоотой тусдаа нууц үгтэй байна. Хүснэгтийн багана нь ихэвчлэн тэмдэгт мэдээлэл, огноо болон цагийн мэдээлэл, бүхэл эсвэл бутархай тоо болгон тодорхойлдог. Энэ нь хүснэгтэн хэлбэрийн загварын эхний хэсэг юм.


==Early data models – Эрт өгөгдлийн загварууд==
Энэ загвар нь 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед алдартай байсан харин одоо хуучин системд л болж байгаа. Гол төлөв мэдээллийн хараат бус байдал тэдний логик, болон физик төлөвийн холболт болон мөн дутагдалтайгаараа онцлоготой.

[[File:Hire.png|thumb|Зураг 2 - Hierarchical model]]

===Hierarchical model– Шаталсан загвар===
Шаталсан загварт холбоосууд, мод бүтэцтэй сүлжээний загвар бөгөөд  бусад  сүлжээний загвартай төстэй юм.
Шаталсан загварын өгөгдлийн бичлэг тус бүр нэг эцэг эхтэй бөгөөд мод шиг бүтэц болон зохион байгуулалттай байна. Өгөгдлийн талбар нь тодорхой дарааллаар бүртгэлийг хадгалж байдаг. Шаталсан бүтэц нь Мэдээллийн менежментийн систем ( Information Management System ) – ээс хост мэдээллийн системийн удирдлагын ашиглаж байсан XML баримт бичгийн бүтцийг тайлбарлах болно. Энэ бүтэц нь нэг нь нэг-олон тоо хоёр төрлийн харилцааны боломжийг олгодог. Энэ бүтэц нь бодит ертөнцөд олон харилцааг тодорхойлоход маш үр ашигтай байна. Түүний бүтцийг хадгалах, бүртгэлийг нь физик өгөгдлийн төрөлд ашиглаж байна. Бичлэгийг дарааллан хандахаас нэгтгэн ашиглах нь өгөгдлийн бүтцийг дамжихийг хэлж байна. Ийм учраас, шаталсан бүтэц нь бүрэн замд мөн рекорд бүрийн хувьд өгөгдөл оруулж байх үед зарим мэдээллийн баазын үйл ажиллагаа үр ашиггүй байна. 
 
[[File:Neet.png|thumb|Зураг 3 - Network Model]]
===Network model – Сүлжээний загвар===
Сүлжээний загвар нь олон эцэг эхтэй бөгөөд мод шиг бүтэцтэй олон-олон харилцааг зөвшөөрдөг бөгөөд шаталсан бүтэц дээр нэмдэг. Энэ нь харилцааны загваруудаас хамгийн алдартай байсан CODASYL тодорхойлолтод тодорхойлогдсон байна. Сүлжээний загвар нь хоёр үндсэн үзэл баримтлалыг ашигладаг.Үүнд:  өгөгдөл, бүртгэлийн багц зохион байгуулдаг. Бүртгэл талбаруудыг (програмчлалын хэл COBOL шиг шатлалтайгаар зохион байгуулагдсан байдаг) агуулсан байдаг. Багц (математик бүрдэл) тодорхойлогдох нэг-олон бүртгэл хоорондын харилцааны: Нэг эзэн, олон гишүүдийн бичлэг нь багц ямар ч тоо гишүүн байж болно. Сүлжээний загвар нь шаталсан загварт илүү үр ашигтай. Сүлжээний загварыг үйл ажиллагааны хэв маяг нь навигацийн байна. Хамгийн илүү объект өгөгдлийн сан нь 1990-ээд онд зохион бүтээсэн холбогдох обьектуудад ерөнхийдөө ашигладаг. Бодитой Өгөгдлийн санд
 Жишээ нь: Нэг-нэг гүйцэтгэдэг нэг-олон, олон-нэг, олон-олон мэдээллийн сантхй харилцдаг. Олон объект мэдээллийн сан нь мөн аль алинд нь загварын давуу хослуулах, SQL дэмждэг.

===Inverted file model – Урвуу байрлалтай файлын загвар===
Урвуу файл эсвэл урвуу индекс нь мэдээллийн агуулга хайх хүснэгтэд түлхүүрүүд болгон ашиглаж байгаа бөгөөд хүснэгтийн утга өгөгдсөн жишээ тус бүрийн байршил заагч юм. Энэ нь орчин үеийн мэдээллийн сангийн индекс зөвхөн хайх хүснэгтэд тодорхой багана дахь агуулгыг ашиглаж болох логик бүтэц юм. Урвуу файлын өгөгдөл загварын индекс файлууд нь  мэдээллийн баазын файлуудыг үр ашигтай шаардлагатай бүртгэлийг хандахын тулд хийж өгч болно.

[[File:Rel model.png|thumb|Зураг 4 -Relational mode]]
==Relational model – Харилцааны загвар==
Харилцааны загвар нь тухайн ямар нэг програмын өгөгдлийн сангийн менежментийн системд илүү бие даасан болгох арга зам гэж 1970 онд  E.F. Codd танилцуулсан. Энэ нь үндсэн логик нөхцөлийг, тогтоосон онол, хэрэгжүүлэх Микрокомпьютерийн системүүдэд хэрэглэгддэг байна. Энэ нь системд тодорхойлсон математик загвар юм. Ерөнхийдөө өгөгдлийн санг  Codd бүтээгдэхүүн гэж тодорхойлсон. Математик загвар нь зөвхөн ойролцоо загварыг хэрэгжүүлэх. харилцаа, шинж, болон домэйн гэсэн  гурван гол нэр томъёог хамаардаг өгөгдлийн сангийн загварыг өргөнөөр ашиглаж байна. Харилцааны загвар нь багана, эгнээ бүхий хүснэгт юм. Харилцааны загварт ашигладаг хамгийн түгээмэл а хэл Structured Query Language (SQL) юм. Жишээ нь:
   
===Dimensional model - Хэмжээст загвар===
Хэмжээст загвар нь өгөгдлийг онлайн шинжилгээний боловсруулалт, эсвэл OLAP асуулга ашиглан дүгнэж болно гэсэн байдлаар өгөгдлийг төлөөлөхөд ашигласан харилцааны загварт зохицох юм. Хэмжээст загварт мэдээллийн сангийн схемийн хэмжээ, арга хэмжээг ашиглан тодорхойлсон байгаа баримтууд дээр тогтдог. Хэмжээс нь баримт нөхцөл байдлыг хангаж,  холбоотой баримт бичгийг хэрэглэж байна ( хэзээ, хаана болсон хэн оролцсон, түүний төрөл гэх мэт). Мэдээлэл агуулах тэднийг хамтад нь ашиглах боломж олгож, хэмжээст загварт хуваалцах нь олон хэмжээст схем агуулж болно. Хэмжээст стандарт нь хэмжээст загварчлал нэг чухал хэсэг юм. Хэмжээст загвар нь OLAP хамгийн алдартай мэдээллийн баазын бүтцээр хийсэн байна.
OLAP - Online analytical processing (Онлайн шинжилгээ боловсруулах)

==Post-relational database models - Post-relational өгөгдлийн сангийн загварууд==
Харилцааны загварт илүү ерөнхий мэдээлэл загварыг санал болгодог. Мэдээллийн санд бүх мэдээлэл харилцаа нь өөр ямар ч аргаар тодорхойлогдох ёстой. Харилцааны загварт эдгээр нь урьдчилан харилцааны загварыг нэгтгэх. Жишээ нь:  Нэг чиглэлтэй графикийг олгодог. Германы компани Sone-ийн өөрийн гаргасан иGraphDB  үзэл баримтлалыг хэрэгжүүлдэг. Нөөцийн хэмжээ загвар (resource space model RSM) олон хэмжээст дээр суурилсан харилцааны загвар юм.

===Graph model – Диаграмм загвар===
Диаграмм өгөгдлийн сан нь сүлжээний мэдээллийн санд илүү их ерөнхий бүтэцийг зөвшөөрөх ямар нэгэн  зангилаанд холбоотой байж болох юм.

===Object-oriented database models - Объект хандалтат өгөгдлийн сангийн загварууд===
1990-ээд онд объект хандлагат програмчлалын зарчмыг зорилго мэдээллийн сан гэгддэг шинэ өгөгдлийн сангийн загварыг бий болгох, мэдээллийн сангийн технологи хэрэглэж байна. Объект өгөгдлийн сан нь техникийн стандартчиллын салбарт дутагдал нь: стандартыг ODMG тодорхойлсон байсан хэдий ч, тэд бүтээгдэхүүнд харилцан ажиллахын тулд хангалттай сайн хэрэгжсэн байна. Гэсэн хэдий ч, обьект өгөгдлийн санг олон програмуудад амжилттай ашиглаж байна. Обьект өгөгдлийн сан нь SQL хэлний хийсэн өргөтгөлүүдийг авсан байна.

==Нэмэлт мэдлэг==
===Data model topics – Өгөгдлийн загварын сэдэвүүд===
Үүнд: 
Data architecture – Өгөгдлийн архитектур
Өгөгдлийн архитектур зорилго, зорилтот төлөвт хэрэгтэй дараагийн төлөвлөлтийг тодорхойлоход ашиглах өгөгдлийн загвар юм. Энэ нь ихэвчлэн энтерпрайс архитектур болон хэд хэдэн архитектур салбартын нэг юм.Өгөгдлийн архитектур бизнес ба /  түүний програмуудад ашиглагддаг өгөгдлийн бүтцийг тодорхойлно. Өгөгдлийн архитектурыг боловсруулсан хэрхэн хадгалах, зэрэгээ тухайн системд ашиглаж тайлбарлана. Энэ нь аль болох өгөгдлийн урсгалыг боловсруулах, мөн системд өгөгдөл болон мэдээллийн урсгалыг хянахын тулд хийж мэдээлэл боловсруулах үйл ажиллагааны шалгуур үзүүлэлтийг хангах шаардлагатай.

===Data modeling – Өгөгдлийн загвар===
Програм хангамжийн инженерийн өгөгдлийн загварчлалын арга техникийг ашиглан албан ёсны өгөгдлийн загварыг ашиглан бий болгох үйл ажиллагаа юм. Өгөгдлийн загвар бол өгөгдлийн санд бизнесийн шаардлагыг тодорхойлох арга юм. Энэ нь өгөгдлийн загварын мэдээллийн санд хэрэгжиж байна, үүнийг өгөгдлийн сангийн загвар гэж нэрлэдэг. Өгөгдлийн загвар нь голдуу үйл ажиллагааны загварын хүрээнд боловсруулсан байгаа програмын өгөгдлийн шаардлагад үндэслэн боловсруулагдаж байна. Өгөгдлийн загвар нь энтерпрайсын (томоохон хэмжээний байгууллага) төрөл, шинж, харилцаа, дүрэм, ба эдгээр объектоос бүрдэнэ. Энэ нь интерфэйс эсвэл өгөгдлийн сангийн загварыг эхлэх цэг болгон ашиглаж байна.

===Data properties – Өгөгдлийн шинж чанар===
Шаардлагыг хангасан байх шаардлагатай бөгөөд өгөгдлийн зарим чухал шинж чанар нь:
* definition-related properties – Тодорхойлолт -  холбоотой шинж чанар
**''	Ач холбогдол: Таны бизнесийн хүрээн дэхь өгөгдлийн ач холбогдол.''
**''Тодорхой: өгөгдөлд зориулсан тодорхойлолт, хуваалцсан эсэх.''
**'' Уялдаа: өөр эх сурвалжаас авсан мэдээ ижил төрлийн нийцтэй байх.''

*content-related properties – Агууламж – холбоотой шинж чанар
**''Цаг хугацаа: Өгөгдөлд шаардлагатай мэдээлэл байна.''
**''Нарийвчлал: Үнэн зөв өгөгдөл.''

*properties related to both definition and content - Тодорхойлолт, агуулга хоёулантай нь холбоотой шинж чанар
**''Бүрэн: Шаардлагатай өгөгдөл их байдаг.''
**''Хүртээмж: Хэрхэн, хэнд ''
**''Зардал: Нийт олсон орлогоос ашигийг хасна''

===Data organization – Өгөгдлийн байгууллага===
Өгөгдлийн загвар өөр нэг зүйл нь өгөгдлийн сангийн удирдлагын систем, мэдээллийн менежментийн бусад технологийг ашиглан өгөгдлийг зохион байгуулах талаар тайлбарлах болно. Өөр өөр хандлагатай бие даасан мэдээллийн далд загварыг бий болгох  сүлжээ зэрэг дасан зохицох системийг ашиглах явдал юм.

===Data structure – Өгөгдлийн бүтэц===
Өгөгдлийн бүтэцийг үр ашигтай ашиглах нь компьютерт өгөгдөл хадгалах нэг арга юм. Энэ нь өгөгдлийн математик, логик үзэл баримтлал дээр байгуулагдсан юм. Өгөгдлийн бүтэцийн сонголт  нь ихэвчлэн хийсвэр өгөгдлийн төрлийн сонголтоос эхэлдэг. 
Өгөгдлийн бүтцийн төрөлд нь : 
Массив , [[Хэш хүснэгт]], Холбоост жагсаалт, Stack

===Related models – Холбоотой загварууд===
 Үүнд:

'''Data flow diagram – Өгөгдлийн урсгалын диаграмм'''
Өгөгдлийн урсгалын диаграмм (data flow diagram – DFD ) мэдээллийн системээр дамжуулан өгөгдлийг “урсгал” – ийн график дүрслэл юм. Энэ нь мэдээллийн урсгалын оронд хөтөлбөрийн хяналтын урсгалыг харуулж байгн. Энэ ерөнхий бүдүүвчлэлээрээ ялгаатай. Өгөгдлийн урсгалын диаграммд өгөгдлийн боловсруулалтыг ашиглаж болно. Өгөгдлийн урсгалын диаграммын дизайн анхны хөгжүүлэгчид Ларри Константин,  Мартин нар нь тооцооллын Estrin-н “ өгөгдлийн урсгалын хүснэгт&quot; загвар дээр үндэслэн зохион бүтээсэн байна.

'''Information model – Мэдээллийн загвар'''
Мэдээллийн загвар мэдээлэл загварын төрөл биш, харин өөр загвар. Програм хангамжийн инженерчлэлийн салбар дотор нь өгөгдлийн загвар, мэдээллийн загвар аль аль нь тэдний шинж, харилцаан дээр хийж болно.

'''Object model – Объект загвар '''
Компьютерийн [[шинжлэх ухаан]] дахь объект загварууд эсвэл түүний зарим тодорхой хэсгийг өөрчилж болно. Өөрөөр хэлбэл зарим үйлчилгээ буюу системийн обьект хандалтат интерфэйс юм. Ийм интерфэйс үйлчилгээ нь системийн обьект загвар байх ёстой гэж үздэг. 

'''Object-Role Model - Объект үүрэг загвар'''
Объект үүрэг загварын үзэл баримтлалын загварчлалд зориулсан арга юм. Мэдээллийн журамд дүн шинжилгээ хийх хэрэгсэл болгон ашиглаж болно. Объект үүрэг загвар үзэл баримтлалын түвшинд систем шинжилгээг гүйцэтгэхэд чиглэсэн арга юм. Өгөгдлийн сангын баазын програмын чанар нь түүний загвараас хамаарна. Тодорхой зохицох, бүтээмжийг хангахын тулд мэдээллийн системийн хамгийн анхны үзэл баримтлалын түвшинд,  хүмүүс хялбар ойлгодог хэлийг ашиглан зааж байна.

'''Unified Modeling Language models - Нэгдсэн Загварчлалын хэлний загварууд'''
Нэгдсэн Загварчлалын хэл нь програм хангамжийн инженерчлэлийн салбарт стандартын дагуу ерөнхий зориулалтын загварчлалын хэл юм. UML дотор: 
•	Бизнесийн үйл ажиллагаа, системийн үйл ажиллагаа гэх мэт ойлголтын зүйл
•	Прогрмчлалын хэл, тайлан, өгөгдлийн сангийн схем, 
•	Дахин ашиглах програм хангамжийн бүрэлдэхүүн хэсэг.
UML үйл ажиллагааны загвар нь өгөгдлийн загвар болон өгөгдлийн сангийн загварын холимог юм.

== Ашигласан материал ==
*David C. Hay (1996). Data Model Patterns: Conventions of Thought. New York:Dorset House Publishers, Inc.
*Len Silverston (2001). The Data Model Resource Book Volume 1/2. John Wiley &amp; Sons.
*Matthew West (2011) Developing High Quality Data Models Morgan Kaufmann
*https://en.wikipedia.org/wiki/Database_model
*https://en.wikipedia.org/wiki/Data_model

[[Ангилал:Өгөгдлийн сангийн онол]]
[[Ангилал:Өгөгдлийн загварчлал]]</text>
      <sha1>tjon9yjve9cyz9m38qp0psy16kvog8z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бодис</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69523</id>
    <revision>
      <id>875016</id>
      <parentid>775874</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:59:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>875016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19323" sha1="fwrzuelrgwz2yydepi5mkwr6mfsw2z7" xml:space="preserve">'''Бодисын бүтцийн тухай онолын хөгжил''' нь Ямар ч бие маш жижиг хэсгүүдээс бүрэлдэн тогтдог гэсэн санааг бүр эртний [[Грек]]ийн философичид дэвшүүлж байжээ. Энэ санааг анх удаа манай тооллын өмнөх V зуунд [[Демокрит]] өөрийн бүтээлдээ дурьдсан байдаг. Түүний бичсэнээр бодис нь атом гэж нэрлэгдэх асар олон тооны үл хуваагдах маш жижиг хэсгүүдээр дүүргэгдсэн орон зай болох ажээ. Нэгэнт бодисыг гаднаас харахад үргэлжилсэн нэп орчин, биет зүйл харагдаж байгаа тул эртний Грект ихэнх эрдэмтэд энэ санааг дэмжиж хүлээж аваагүй. Атомс-үл хуваагдах гэсэн грек үг. 

Дараа нь Аристотель бодис буюу нэп орчин нь шороо, хий (агаар), гал, ус гэсэн махбодиос бүрдэнэ гэсэн үзэл санааг дэвшүүлснээр атомын тухай шинэ үзэл санаа түүний хөдөлгөөний тухай үзлийн нэгэн адил XVII зууны сүүлч хүртэл ноёлж байв. Харин энэ үеэс бодисыг бүтээдэг маш жижиг хэсгүүд буюу атом байдаг тухай үзэл санаанд итгэдэг Галилей, Ньютон нарын эрдэмтэд гарч ирсэн боловч атомын тухай онолыг бүр химийн шинжлэх ухаан хөгжсөн XVIII зууны сүүлч XIX зууны эхэн үе хүртэл түгээмлээр хүлээн зөвшөөрөөгүй явсаар ирсэн билээ. 

1802 онд Английн эрдэмтэн Ж.Дальтон атомын тухай орчин үеийн сургаалын эхийг тавьжээ. Нийлмэл бодис элемэнтүүдээс, элемэнт атомоос тогтоно гэж тэр үзэж байв. 

'''Жон Дальтон (1766-1844),''' английн химич, физикч эрдэмтэн, Химийн атомын тухай онолыг үндэслэгч, 1803 онд элементийн “атомын жин”-гийн тухай ойлголтыг оруулж, хэд хэдэн элементийн атомын жинг тодорхойлсон. 

1869 онд Оросын эрдэмтэн Д.И.Менделеев элементүүдийн үелэх хуулийг нээсэн нь атомын сургаалын цаашдын хөгжилд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Дараахан нь Ж.Томсон электроныг нээж, түүнийг бодисын атомын бүрэлдэхүүнд ордог болохыг тогтоож, улмаар атом нь 10&lt;sup&gt;-10&lt;/sup&gt; м радиустай дотроо сөрөг цэнэгтэй электроныг шигтгээ мэт байдлаар агуулсан жигд тархсан эерэг цэнэгтэй үүл бүхий бөмбөрцөг бөгөөд үүлний эерэг цэнэгийн хэмжээ нийт электроны сөрөг цэнэгийн нийлбэртэй тэнцүү учраас атом нь цахилгаан саармаг байна гэж үзсэн, атомын анхны загвараа зохиов. Гэхдээ удалгүй энэ загвар атомын хэмжээг ерөнхийдөө зөв тусгаж байгаа боловч түүний бүтцийн бодит байдалыг тусгаж чадаагүй нь нотлогдсоноор атомын мөн чанарыг тайлбарлах гэсэн оролдлогын нэг жишээ болон физикийн шинжлэх ухааны түүхэнд үлдсэнээс хэтэрч чадаагүй билээ. 

'''Жозеф Жон Томсон (1856-1940),''' английн физикч, 1906 онд [[Нобелийн шагнал]] хүртсэн эрдэмтэн, 1897 онд электроныг нээж 1898 онд түүний цэнэгийг тодорхойлосон, 1903 онд атомын анхны загварын нэгийг санал болгосон. Металлын электроны онолыг үндэслэгчдийн нэг.

Э.Резерфорд атомыг эерэг цэнэгтэй их хурдтай бөөмөөр бөмбөгдөж туршлага хийсний үндсэн дээр Ж.Томсоны загварыг буруу болохыг нотолж, атом нь түүний бараг бүх массыг маш бага хэмжээтэй (10&lt;sup&gt;-15&lt;/sup&gt;м радиустай) эерэг цэнэгтэй цөм, түүнийг тойрсон электроны үүлнээс тогтоно гэсэн атомын цөм буюу гариган загварыг гаргаж ирсэн байна. 

'''Эрнест Резерфорд (1871-1937)''', английн физикч, 1908 онд Нобелийн шагнал хүртсэн эрдэмтэн. Атомын бүтцийн сургаалыг үндэслэгчдийн нэг. 1911 онд атомын цөмт загварыг санал болгосон. 

Цаашид атомын цөмт бүтцийг онолын үүднээс тайлбарлах оролдлого хийгдэн Н.Борын устөрөгчийн атомын онол гарч улмаар атомын электроны хөдөлгөөн, байршлыг түүний энергийн дискрет төлөв байдалтай уялдуулан тайлбарласан [[квант механик]] хөгжиж эхлэв. Атомын бүтцийн тухай төсөөллийн цаашдын хөгжилд Э.Шредингерийн онол үүрэг гүйцэтгэсэн. Энэ онолоор устөрөгчийн атомын мөн чанарыг тогтооход нэг атомын дотор квант тоонуудаараа адилхан буюу нэг ижил төлөв байдалд орших хоёр электрон байж болохгүй гэсэн В.Паулийн хоригийн зарчим том алхам болсон. 

'''[[Нильс Бор|Нильс Хенрик Дэвид Бор]] (1885-1962)''', данийн физикч, 1922 онд Нобелийн шагнал хүртсэн. Атомын бүтцийн мөн чанарийг тодорхойлсон “Борын постулат” гэж хожим нэрлэгдэх гурван үндэслэлийг дэвшүүлсэн. Гариган загвар ба квантлаг төсөөлөл дээр суурьлагдсан атомын онолыг үндэслэгч. 

'''Эрвин Шредингер (1887-1961).''' Австрийн онолийн физикч, 1933 онд Нобелийн шагнал хүртсэн. Квант механикийг үндэслэгчдийн нэг. Бичил бөөмсийн биелэг ба долгионлог хоёрдмол чанарын математик илэрхийлэл болох релятив бус квант механикийн денамикийн үндсэн тэгшитгэлийг (хожим Шрендигерийн тэгшитгэл) гаргасан. 

'''Вольфганг Паули (1900-1958).''' Швейцарийн онолын физикч, Квант механикт [[соронзон орон]] дахь чөлөөт электроны спиний тухай ерөнхий формаль ойлголтыг оруулсан. 1925 онд хагас бүхэл (1/2, 3/2,...) спинтэй хоёр буюу түүнээс олон ижилхэн төлөв байдалд орших эгэл бөөмс нэгэн зэрэг байж болохгүй гэсэн “хоригийн зарчим” гэж нэрлэгдэх байгалийн суурь хуулийг нээсэн. 

Паулийн зарчмыг тогтоосны дараагаар сая л Д.И.Менделеевийн үелэх хууль төгс хэлбэрийг олж авсан билээ. Ингэж бүх элементүүдийг электроны өөр өөрсдийн бүрхүүлүүд дээрээ цэгтэй байрших байршил тодрон гарч ирсэн. 

Электронт атомын бүтэц, шинж чанарыг ойлгож мэдсэнээр бодисын химийн шинж агуулсан хамгийн жижиг хэсэг болох молекулын тухай ярилцах боломж бүрдэж байгаа юм. Молекул атомуудаас бүрдэнэ. Цахилгаан саармаг (цэнэггүй) атомууд нэгдэж тогтвортой молекулуудыг үүсгэдэг. Энэ нь молекул дахь атом хоорондын харилцан үйлчлэлийн хүч атомуудын хамгийн гадна талын бүрхүүл дээр орших валентын электронуудын хооронд үүсгэгчтэй холбоотой юм. Түүнээс биш атом дахь электроноор аль хэдийн дүүргэгдсэн дотоод бүрхүүлийн электронууд химийн энэ холбоонд оролцохгүй. 

Бодисыг бүрдүүлж буй атом, молекул нь бие биедээ ойртоход тодорхой зайнаас эхлэн огцом ихсэх түлхэлцлийн хүч үүсдэг ба харьцангуй хол зайтай байхад тэдгээрийн хооронд таталцлын хүч үйлчилнэ. Иймд бие биедээ ойртоход тодорхой зайнаас эхлэн огцом ихсэх түлхэлцлийн хүч үйлчилнэ. Иймд бие биедээ ойртсон молекулууд тогтвортой тэнцвэрийн төлөвт шилжин харилцан үйлчлэлийн нөлөөгөөр эрэмбэлэгдсэн зөв байрлалд орж, кристал торыг үүсгэдэг. Хатуу биеийн молекулууд хоорондоо маш сайн эрэмбэлэгдсэн тэгш хэмийн шинж чанараараа ялгагдах куб, тетрагональ, ромб, тригониль, гексагональ, моноклин, триклин гэсэн 7 төрлийн системийн кристал тортой байхад, шингэний молекулууд зөвхөн хос хосоороо холбогдсон байдаг. Харин хийн төлөв байдалтай бодисын молекулууд хоорондоо ямар ч холбоогүй байдаг билээ. Гэхдээ энд бас л молекул хоорондын харилцан үйлчлэлийн, өөрөөр хэлбэл алслагдсан молекулууд таталцах, хэт ойртоход түлхэлцэх үйлчлэлийн хүч илэрсэн хэвээр байна. Жишээлбэл, хатуу биеийн атомууд бие биедээ ойртон кристал торыг үүсгэхэд тэдгээрийн гадаад электрон бүрхүүл деформацлагдан улмаар атомаасаа салж чөлөөт “валентын” электроны үүл буюу электрон-хийг (фермион буюу фермихий гэж статистикт нэрлэдэг) бий болгосон байдаг. Мөн хатуу биеийн атомууд  кристал торын зангилаан дээрх тэнцвэрт байдлынхаа орчимд хэлбэлзэн дулааны хөдөлгөөн хийж байдаг билээ. Энэ үед атомд үйлчилж, түүнийг торын зангилаан дээр буюу өөрөөр хэлбэл анхны байршилд нь буцааж авчрахыг эрмэлзсэн хүч нь атомын торын зангилаанаасаа хазайсан хазайлтын зайд пропорциональ хэмжээтэй байна (квант механик үүнээс ялгагдах, өөрөөр хэлбэл шилжилтээсээ шугаман бус хамааралтайгаар үйлчлэх хүч байдаг) гэж үзэж болно. Үүнийг төгс харимхай пүршээр холбогдсон жижиг үрлүүд лугаа адилаар төсөөлж гаргасан хатуу биеийн кристал торын загварыг 1 дугаар зураг дээр үзүүлэв. Үүнээс үзэхэд атомуудын дулааны хэлбэлзэх хөдөлгөөн ба чөлөөт электроны үүл нь хатуу биеийн дулаан, цахилгаан дамжуулах нэг үндэс болно. Кристал торын атомын энэ хэлбэлзлийг квант механикийн үүднээс атомын масс бүхий гармоник осципляторын энергитэй тэнцүү гэж үзэж болно. Ингэснээр дулааны хэлбэлзлийн үед торын шингээх буюу цацруулах энергийн хэмжээ нь тухайн энергийн түвшинд орших осциляторын хамгийн ойр байх хоёр энергийн түвшний хоорондын шилжилтийн энергитэй дүйцэх энергийг квантлах квазибөөм буюу фотон байна. Иймд хатуу биеийн тристалл торын дулааны хэлбэлзлийг квант механикт тайлбарлахдаа түүнийг фонон хийгээр дүүргэгдсан хайрцаг лугаа адилтган үзэдэг. Бодисын агергат төлөв байдал өөрчлөглөж хатуу төлөвөөсөө шингэн буюу хийн төлөвт шилжих температураас хол байх нөхцөлд фонон хийг төгс хий гэж үзэж түүнийг статистикийн хуулиар судалж болно. 
Энд хэрэглэхэд хамгийн тохиромжтой нь бозоны (бозе-хий) тархалтыг тодорхолсон Бозе-Энштэйний статистик юм. 
Хатуу биеийн кристал торын дулааны хэлбэлзэлд тулгуурлан түүний дулаан багтаамжийг тодорхойлж болно. Үүнийг А.Эйнштейн N тооны тогтомлыг агуулсан нэг моль бодисыг 3N чөлөөний зэрэгтэй биеэс үл хамаарах систем гэж үзэж түүний молийн изохор дулаан багтаамжийг 3R  (энд R=3,814 Дж/моль*К-хийн уневерсаль тогтмол) гэж тодорхойлсон байхад П.Дебай кристал торын атомуудын хэлбэлзлийг бие биеэс хамааралтай гэж үзэж молийн изохор дулаан багтаамжийг нам температурын мужид абсолют температурын мужид тогмол (зураг-2) бөгөөд Эйнштэйнийхтэй адил (3R) утгатай байхаар тодорхойлсныг жишээнээс харж болно.&lt;br&gt;
'''Петер Дебай (1884-1966)''', голландын онолын физикч, Хатуу биеийн квант механикаар тулгуур бүтээл туурвиж, нам температурын муж дахь кристалд зөвхөн торын нам давтамжийн хэлбэлзлийн долгион үүсгэдэг тулгуурласан дулаан багтаамжийн онол, энэ онол хүчин төгөлдөр байх буюу өөрөөр хэлбэл квантлаг эффект үүсэх дээд хязгаарын температурыг (хожим Дебайгийн температур гэж нэрлэгдэх) тодорхойлсон. 

Дулаан багтаамжийн Дебайгийн хууль кристалл торын үүрэндээ нэг атом агуулсан энгийн тогтоцтой бодисын хувьд туршилтын үр дүнтэй сайн тохирдог бөгөөд үүрэндээ хэд хэдэн атом агуулах нийлмэл тогтоцтой кристал тор бүхий бодисын хувьд барагцаалсан үр дүн өгнө. Мөн чөлөөт электроныг агуулаагүй диэлектрик материалын дулаан багтаамж зөвхөн энэхүү фотон хийн дулаан багтаамжаар тодорхойлогдоно. Харин металл зэрэг чөлөөт электроныг агуулсан бодист Дебайгийн хуулиар тодорхойлогдох кристал торын дулаан багтаамжийн зэрэгцээгээр электроны хийн дулаан багтаамж нэмэгдэнэ. Энэ нь электрон хийн дулааны хөдөлгөөнөөр тодорхойлогдох ба металл дахь чөлөөт электроныг фермион (ферми хий) гэж үзэж болох тул түүний дулаан багтаамжийг Ферми Диракийн статистикийг үндэслэн тогтоож болно. Хатуу биед электрон хийн дулаан багтаамж нь абсолют тэг температурын орчимд зонхилох нөлөөлийг үзүүлэх бөгөөд, харин ердийн ба өндөр температурт Дебайгийн хуулиар тодорхойлогдох фотон хийн дулаан багтаамж голлоно. Дебайгийн дулаан багтаамжийн онолд тулгуурлан хатуу биеийн дулаан нэвтрүүлдэгийг тодохойлж болно. Ингэж зөвхөн XIX зууны үеэс л бодисын бүтэц нь жижиг хэсгүүд, тэдгээрийг тойрсон орон зайгаар тогтдог тухай бүр эртнээс байн байн дэвшигдэж байсан таамаглал сая шинжлэх ухааны онол, туршилтын үр дүнд дахин сэргэж баталгаажин бодисын бүтцийн тухай цэгц сургаал болж ирсэн бөгөөд энэ үеэс эхлэн уг таамаглалыг молекул кинетикийн онол гэж нэрлэх болсон.

[[Ангилал:Бодис| ]]</text>
      <sha1>fwrzuelrgwz2yydepi5mkwr6mfsw2z7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фрэдди Мэркүри</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73696</id>
    <revision>
      <id>875032</id>
      <parentid>633711</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T03:50:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lapin kuski</username>
        <id>108810</id>
      </contributor>
      <comment>File</comment>
      <origin>875032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4727" sha1="a0yosslnxpbejghpvoypb0s5jlcho6m" xml:space="preserve">[[File:Freddie Mercury performing in New Haven, CT, November 1977.jpg|thumb|''&lt;small&gt;Мэркүри АНУ-ын Коннектикут муж дахь Нью Хэйвенд Queen хамтлагтайгаа хийсэн тоглолтынхоо үеэр ([[1977]] он)&lt;/small&gt;''                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            |alt=|367x367px]]
[[File:Queen 1984 0009.jpg|thumb|Mercury (1984)]]

'''Фрэдди Мэркүри''' (Төрсөн нэр : '''Фаррох Булсара''') нь [[Британи]]йн [[дуучин]], дуу зохиогч бөгөөд мөн Queen хамтлагийн гоцлол дуучин гэдгээрээ ихэд алдаршсан. Тэрээр тайзан дээрх этгээд байдал болон 4 актавын хоолойны цар хүрээгээрээ бусдаас онцгой байсан юм. 

Фрэдди нь 1946 оны 9-р сарын 5-нд Занзибар хотноо парси шашинтай эцэг эхийнхээ ууган хүү болж мэндэлсэн ба өсвөр насандаа тэрбээр Английн Мидлсекс гэх газар луу нүүжээ. Фрэдди нь '''&quot;Queen&quot;''' хамтлагыг гитарчин Брайн Мэй, бөмбөрчин Рожер Тэйлор нарын хамтаар 1970 онд үүсгэн байгуулсан бөгөөд '''Bohemian Rhapsody''', '''Killer Queen''', '''Somebody to Love''', '''Don't Stop Me Now''', '''We Are The Champions''' зэрэг олон тооны хит дуунуудыг зохиосон юм. Тэрээр хамтлагаасаа гадуур өөрийнхөө хоёр ч ганцаарчилсан цомгийг (1985 онд &quot;Mr. Bad Guy&quot;, 1988 онд &quot;Barcelona&quot;) гаргасан ч тэд нар нь төдийлөн сайн амжилт олж чадаагүй юм. 

1987 онд өөрийгөө дархлал хомсдолын вирус туссан гэдгээ мэдсэн Фрэдди нас барах өдөр хүртлээ уран бүтээлүүдээ гаргаж, аялан тоглолт хийсээр л байсан юм. Эцэст нь 1991 оны 11-р сарын 23-ны өдөр буюу нас барсан өдрийнхөө өмнөх өдөр өөрийгөө эдгэршгүй өвчин туссан гэдгээ олон нийтийн хэвлэл мэдээллээр зарлажээ.

2002 онд BBC-ийнхан Фрэддиг &quot;Их Британийн түүхэн дахь агуу 100 хүмүүс&quot;-ийн 58-т жагсаажээ. Мөн саяхан 2018 онд өөрийнх нь намтараар хийсэн '''&quot;Bohemian Rhapsody&quot;''' кино нь их олон шагналыг хүртэж, нийтдээ $817,437,341-ийн орлого олсон билээ. Фрэддигийн дүрийг жүжигчин '''Рами Малек''' мөнхөлсөн ба тэрээр &quot;Алтан бөмбөрцөг&quot; болон &quot;Оскар&quot;-аас &quot;Шилдэг эрэгтэй гол дүр&quot;-ийн шагналыг хүртсэн юм.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Freddie Mercury|Фрэдди Мэркүри}}
* [http://www.queenconcerts.com/index.php?section=concerts&amp;action=tour&amp;who=freddie Queen Concerts: Concertography Freddie Mercury]

{{DEFAULTSORT:Мэркүри, Фрэдди}}
[[Ангилал:Queen (хамтлаг)]]
[[Ангилал:Рок дуучин]]
[[Ангилал:Төгөлдөр хуурч]]
[[Ангилал:Дуу зохиогч]]
[[Ангилал:Их Британийн хөгжимчин]]
[[Ангилал:Псевдоним]]
[[Ангилал:Айвор-Новелло шагналтан]]
[[Ангилал:Их Британичууд]]
[[Ангилал:Танзанийн хүн]]
[[Ангилал:1946 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1991 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>a0yosslnxpbejghpvoypb0s5jlcho6m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бионүүрс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75636</id>
    <revision>
      <id>875023</id>
      <parentid>806653</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T02:01:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>875023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8007" sha1="bdiicnvcaai2tp095pwfccqp6pdnf23" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Бионүүрс''' нь ургамал, амьтны органик түүхий эдийг агааргүй орчинд халаах аргаар үйлдвэрлэсэн, ус агаар шингээх чадвар бүхий нүх сүвүүдтэй сэвсгэр, нунтаг нүүрс юм. Ургамал, амьтны гаралтай органик материал гэдэгт бүх төрлийн ой модны хаягдал, хатсан ургамлын үлдэгдэл, сүрэл, навч, мөчир, иш болон бүх төрлийн мал амьтны өтөг бууц, багтдаг. Бионүүрс маань ямар түүхий эд ашиглаж, ямар арга технологиор үйлдвэрлэснээсээ хамаараад маш олон төрлийн, янз бүрийн шинж чанартай байдаг тул ашиглах хэрэглэх зориулалт нь ч гэсэн өөр өөр байдаг. Бионүүрс маань өөрөө хөрсний органик карбон болон үржил шимийг хадгалдаг, хөдөө аж ахуйн хог хаягдлыг багасгадаг, мөн сэргээгдэх цэвэр эрчим хүч нийлүүлдэг ашигтай. Биомассаас [[энерги]] гаргаж авах ердийн арга нь биологийн түүхий эдүүдийг зүгээр л шатаан энерги болгож, хувиргаснаараа хөрсний нөхөн сэргээлтийн асуудлыг орхигдуулахад хүргэдэг бол бионүүрс үйлдвэрлэх процесс нь эрчим хүч гарган авах болон хөрс сайжруулах хоёр хэрэгцээг хоёуланг нь хангаж өгөх бололцоотой .

-Манай орны хувьд таван хошуу малаас гарч буй ялагдасын хэмжээг тооцоолж үзэхэд жилд 60 сая орчим тонн болдог. Иймд бионүүрс үйлдвэрлэх боломж манай оронд тэр дундаа хөдөө аж ахуйд илүү байгаа нь тодорхой л доо. Түүнчлэн мод, ургамлын хаягдал, навч, сүрэл, хот, хөдөөгийн ахуйн хаягдал зэрэг эх үүсгэвэрийг оруулаад тооцоолбол түүхий эдийн нөөцийн хэмжээ улам бүр нэмэгдэх боломжтой.

Малын ялагдасыг яаж нүүрс болгох технологи

-Ерөөсөө био нүүрс үйлдвэрлэх ерөнхий зарчим нь органик гаралтай түүхий эдийг агааргүй орчинд халаах пиролиз буюу нэрэх технологи юм л даа. Аливаа биомассыг агааргүй орчинд халаагаад нүүрсжүүлэх процессыг пиролиз технологи гэж нэрлэдэг. Үйлдвэрлэх энгийн технологи нь модны нүүрс гаргаж авах уламжлалт аргатай адилхан боловч утаа үүсгэгч хий, тосны алдагдлаас сэргийлэх зориулалттай [[металл]] торх гэх мэт зарим нэг тоног төхөөрөмж ашигладагаараа бага зэрэг ялгаатай. Бионүүрсдээ тохирсон эрдэс хольж өгдөг юм. Бид бионүүрсийг өндөр болон нам температураар боловсруулах явцад дулааныг нь ашиглан цахилгаан гаргах, дайвар бүтээгдэхүүн байдлаар шатаах хий, үнэрт тос гаргаж авах боломжтойг тооцоолж зууханд нэмэлт тоног төхөөрөмжийг суурилуулчихсан. Энгийн хялбар хийцтэй өрх гэрийн нөхцөлд ашиглаж бионүүрс гарган авах зуухны биет загвар зураг төслийг хийж туршсан.

Бионүүрсийг газар тариалан, эрчим хүч, мал эмнэлэг, анагаах ухааны салбарт янз бүрийн зориулалтаар өргөн ашиглах боломжтой. Хөрсний ус, шим тэжээлийг тогтоон хадгалахад тустай, нунтаг, сийрэг, нүхэрхэг бие бүтэцтэй болохоор үүнд агуулагддаг нүүрстөрөгч нь хөрсөнд 500-1000 жилийн турш хадгалагдан үлддэг тул доройтолд орсон хуурай цөлөрхөг хөрсийг ургамалжуулахад хэрэглэгдэх амин чухал хэрэглэгдэхүүн гэж эрдэмтэн судлаачид нотолчихоод байна.   Бионүүрсийг хөрсөнд холиход хөрсний бүтэц, үржил шим, ус тогтоох чадварыг сайжруулан аливаа ургамлын ургалтыг дэмждэг учраас газар тариалан, цөлжилтийн эсрэг хөтөлбөрүүд, ойжуулалт, цэцэрлэгжүүлэлт,хөрсний нөхөн сэргээлтэд ашиглахад тустай. Мөн бионүүрсийг тусгай барьцалдуулагч материал ашиглан шахмал хэлбэрт оруулж, утаагүй шахмал түлш хийж болно. Эсвэл маш сайн нунтаглаад өндөр технологи ашиглан, нунтаг нүүрснээс эрчим хүч гарган авдаг цахилгаан станцууд хэрэглэх боломжтой. Ус, агаар цэвэршүүлэгч шүүлтүүр хийж ч болно. Тэр ч бүү хэл мал, амьтныг эрүүлжүүлэх хүнсний нэмэгдэл бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж болно. Гэдэс дотор цэвэрлэх, хордлого тайлах үйлчилгээтэй эрүүл мэндийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд ашиглаж болдог.
-Бионүүрс бол химийн бордоо биш. Гэхдээ энэ бол хөрсний бүтцийг сайжруулж,хөрсний микро организмуудын амьдралыг тэтгэх чадвартай органик идэвхжүүлэгч. Бионүүрсийг хөрсөнд хичнээн их хийх тусам ургамал амьтанд хор болдоггүй, харин ч ашигтай. Бидний судалгаагаар 1 гр хөрсний бактерийн тоо ерөнхийдөө 300 мянга орчим байсан ба харин бионүүрс хийсний үр дүнд 1 гр хөрсний бактерийг 300 сая хүртэл нэмэгдэж байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл хөрсний бактерийн тоо эрчимтэй нэмэгдэж, түүний тусламжтайгаар хөрсөн дахь органик бодисын задрал эрчимтэй явж, хөрсний байгалийн үржил шим нэмэгдэж тухайн талбайд тарьсан ургац тогтвортой нэмэгдэх боломжтойг харуулж байгаа юм. Эрдэс болон шим бордоо шиг бороо цасны усанд урсаад алга болдоггүй.

[[Ангилал:Био хатуу шатах бодис]]
[[Ангилал:Нүүрс]]
[[Ангилал:Хөрсний үржил шим]]
[[Ангилал:Хүнсний нэмэлт бүтээгдэхүүн]]
[[Ангилал:Хүнсний будаг]]</text>
      <sha1>bdiicnvcaai2tp095pwfccqp6pdnf23</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Найрамдлын Хөлбөмбөг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75772</id>
    <revision>
      <id>875015</id>
      <parentid>874573</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:59:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */</comment>
      <origin>875015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47054" sha1="06mmqighge05734v7krbson6t981axf" xml:space="preserve">'''Найрамдлын Хөлбөмбөг''' гэдэг нь ГазПром ХК-ийн жил бүр зохион байгуулдаг олон улсын хүүхдийн нийгмийн хөтөлбөр юм. Уг хөтөлбөрийн зорилго нь хөлбөмбөгөөр дамжуулан залуу үед найрамдлал нөхөрлөл, эрүүл амьдралын сонирхлыг суулгахад оршино. Хөтөлбөрийн хүрээнд олон орноос ирсэн 12 настай хөлбөмбөгчид&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://www.sportindustry.biz/news/football-friendship-project-returns&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt; жил бүрийн олон улсын хүүхдийн форум, &quot;Найрамдлын Хөлбөмбөг&quot; Дэлхий Цом болон Хөлбөмбөг ба Найрамдал Олон Улсын Өдөрт оролцдог.&lt;ref&gt;www.newswire.ca/en/story/1505319/europe-and-asia-to-meet-within-football-for-friendship-international-children-s-social-project-of-gazprom&lt;/ref&gt; Хөтөлбөр нь дэмждэг FIFA, UEFA, [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] (НҮБ), Олимпын болон Паралимпийн хороо, төрийн тэргүүн, засгийн газар, олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо, олон улсын буяны сан, олон нийтийн байгууллага, дэлхийн хөл бөмбөгийн клубүүд дэмждэг&lt;ref&gt;https://www.sport-express.ru/football/gazprom/reviews/futbol-dlya-druzhby-2018-obyavleny-imena-uchastnikov-programmy-ot-rossii-1401229/&lt;/ref&gt;.  Хөтөлбөрийн ерөнхий зохион байгуулагч нь AGT Communications Group (ОХУ) юм.&lt;ref&gt;www.prnewswire.com/news-releases/young-football-players-from-24-countries-of-europe-and-asia-meet-at-third-international-childrens-football-for-friendship-forum-506472841.html&lt;/ref&gt;
== '''Түүх''' ==

=== Найрамдлын Хөлбөмбөг 2013 ===
Анхны Найрамдлын Хөлбөмбөг олон улсын хүүхдийн форум 2013 оны тавдугаар сарын 25-нд Лондонд болсон. Болгар, [[Их Британи]], Унгар, Герман, Грек, Орос, Серби болон Словени гэсэн 8 улсын 670 хүүхдүүд оролцсон. 2018 онд FIFA-н Дэлхийн Цомын тэмцээнүүд явагдах 11 хотын 11 хөлбөмбөгийн багууд ОХУ-ыг төлөөлсөн. Форумд Зенит, Челси, Шальке-04, Црвена-Звезда клубуудийн хүүхдийн баг, Газпромийн спортийн өдөрлөгийн ялагчид, Fakel их наадмын ялагчид мөн оролцсон.&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://archive.is/20150515191023/http:/fcbusiness.co.uk/news/article/newsitem=2379/title=franz+beckenbauer+kicks+off+gazprom%92s+%91football+for+friendship%92+campaign&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

Форумын үеэр хүүхдүүд бусад орноос ирсэн үеийнхэнтэйгээ болон алдарт хөлбөмбөгчидтөй ярилцаж, Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэнд UEFA-гийн Аваргуудын Лигийн финалд зочилсон.&lt;ref&gt;www.ntv.ru/sport/627113&lt;/ref&gt;

Форумын үр дүнд хүүхдүүд хөтөлбөрийн найман үнэт зүйлсийг тодорхойлсон нээлттэй бичиг баримттай боллоо : нөхөрлөл, тэгш байдал, шударга ёс, эрүүл мэнд, энх тайван, үнэнч байдал, ялалт ба уламжлал. Дараа нь уг захиаг UEFA, FIFA болон ОУОХ-ы тэргүүлэгчид рүү илгээсэн. 2013 оны есдүгээр сард Владимир Путин болон Виталий Мутко нартай уулзаж байх үедээ Сепп Блаттер захиаг авсан гэдгээ баталгаажуулаад Найрамдлын Хөлбөмбөгийг дэмжихэд бэлэн гэдгээ илэрхийлсэн.&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://web.archive.org/web/20150522173321/http:/www.epochtimes.de/service/vladimir-putin-und-fifa-praesident-joseph-s-blatte-bei-football-for-friendship-222&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt; 

=== Найрамдлын Хөлбөмбөг 2014 ===
Найрамдлын Хөлбөмбөг хөтөлбөрийн хоёр дахь улирал Лиссабон хотод 2014 оны тавдугаар сарын 23-аас 25-нд болсон ба 16 орны 450 гаруй өсвөр насны хүүхдүүдийг хамарсан. Беларусь, Болгар, Их Британи, Унгар, Герман, Итали, Нидерланд, Польш, Португал, Орос, Серби, Словени, Турк, Украин, Франц ба Хорват. Залуу хөлбөмбөгчид Найрамдлын Хөлбөмбөг форумд болон гудамжны хөлбөмбөгийн тоглолтонд оролцож, 2013/2014 оны UEFA-гийн Аваргуудын Лигийн Финалд зочилсон.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;www.euronews.com/2014/05/27/football-for-friendship-teaching-values-through-football&lt;/ref&gt; 2014 оны Олон Улсын Гудамжны Хөлбөмбөгийн Тэмцээний аваргаар хүүхдийн Benfica баг (Португал) шалгарсан. 

Хөтөлбөрийн хоёр дахь улирлын үр дүнд Найрамдлын Хөлбөмбөг хөдөлгөөний тэргүүлэгчийг сонгосон. Португалийн Фелипе Суарэзийг тэргүүлэгчээр сонгосон. Тэрээр 2014 оны зургаадугаар сард уг хөдөлгөөний тэргүүний хувиар Юрий Андреевич Морозовын дурсгалд зориулсан олон улсын залуу хөлбөмбөгчдийн есдүгээр тэмцээнд зочилсон.&lt;ref&gt;www.lazionews.eu/settore-giovanile/oltre-450-ragazzi-riuniti-da-gazprom-in-occasione-del-secondo-forum-internazionale-football-for-friendship/&lt;/ref&gt; 

=== Найрамдлын Хөлбөмбөг 2015 ===
Найрамдлын Хөлбөмбөг нийгмийн хөтөлбөрийн гуравдугаар улирал 2015 оны долдугаар сард Берлинд болсон. Анх удаа Ази тивийн төлөөлөл болон Япон, Хятад болон Казахийн хүүхдийн хөлбөмбөгийн багууд хөтөлбөрт оролцсон. Гурав дахь улиралд нийтдээ 24 улсын 24 хөлбөмбөгийн клубын хүүхдийн баг оролцсон.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;www.noodls.com/viewNoodl/28582380/oao-gazprom/young-football-players-from-24-countries-of-europe-and-asia-&lt;/ref&gt;

Залуу хөлбөмбөгчид бусад улсаас ирсэн үе тэнгийнхэнтэйгээ болон Франц Беккенбауэр гэх мэт дэлхийн хөлбөмбөгийн одуудтай ярилцсан ба мөн хүүхдийн багуудын дунд болсон Олон улсын гудамжны хөлбөмбөгийн тэмцээнд оролцсон.  2015 оны Олон Улсын Гудамжны Хөлбөмбөгийн Тэмцээний аваргаар хүүхдийн Rapid баг (Австри) шалгарсан. Найрамдлын Хөлбөмбөгийн гурав дахь улирлын үйл ажиллагаанд дэлхийн тэргүүлэх хэвлэлүүдийн 200 орчим сэтгүүлчид болон Олон Улсын Хүүхдийн Хэвлэл Мэдээллийн Төвийн гишүүн болох Европ, Азийн 24 залуу сэтгүүлч оролцсон.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

2015 оны оргил үе нь Барселоны хөлбөмбөгийн клубын (Испани) авсан Есөн бэлгэдлийн Цомыг гардуулах ёслолын ажиллагаа байсан. Ялагчийг Форумын өмнөх өдөр бүх 24 оролцогч орны дунд явагдсан глобал санал асуулгад оролцсон хүүхдүүд сонгосон.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Форумын дараа бүх оролцогчид уламжлал ёсоор Берлин дэх Олимпын цэнгэлдэх хүрээлэнд 2014/2015 оны UEFA-гийн Аваргуудын Лигийн Финалд зочилсон.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;www.prnewswire.com/news-releases/young-football-players-from-24-countries-of-europe-and-asia-meet-at-third-international-childrens-football-for-friendship-forum-506472841.html&lt;/ref&gt; 

=== Найрамдлын Хөлбөмбөг 2016 ===
2016 оны Найрамдлын Хөлбөмбөг Олон Улсын Хүүхдийн Нийгмийн Хөтөлбөрийн эхлэл нь гуравдугаар сарын 24-нд Мюнхенд болсон онлайн Hangout хэвлэлийн хурал болсон ба түүнд хөтөлбөрийг глобал элч төлөөлөгч Франц Беккенбауэр оролцсон.&lt;ref&gt;www.mirror.co.uk/sport/football/news/franz-beckenbauer-reveals-hes-barcelona-7695610&lt;/ref&gt; 

Уг хөтөлбөрийн дөрөвдүгээр улиралд 8 шинэ хүүхдийн баг Азербайжан, Алжир, Армен, Аргентин, Бразил, Вьетнам, Киргиз, Сири улсаас оролцсон ба оролцогч орнуудын нийт тоо нь 32 болсон.&lt;ref&gt;www.sgb-sports.com/index.php/fourth-gazprom-football-for-friendship-project-launches/&lt;/ref&gt;

2016 оны дөрөвдүгээр сарын 5-нд өвөрмөц цом болох Есөн бэлгэдлийн Цомын санал асуулга эхэлсэн. Бүх дэлхийн фэнүүд нь ялагчийг сонгоход оролцсон боловч эцсийн шийдвэрийг Найрамдлын Хөлбөмбөг хөтөлбөрийн оролцогчдын санал хураалтаар шийдсэн. Энэ Цомыг Баварийн (Мюнхен) хөлбөмбөгийн клуб авсан. Найрамдлын Хөлбөмбөгийн оролцогчид клубийн үйл ажиллагаа тусгай хэрэгцээтэй хүүхдүүдийг дэмжихэд чиглэсэн байдал болон төрөл бүрийн оронд байгаа тусламж хэрэгтэй байгаа хүүхдүүдэд тусалсан байдлыг цохон тэмдэглэсэн.&lt;ref&gt;rbth.com/sport/2016/06/01/gazprom-brings-soccer-crazy-kids-to-milan-for-uefa-champions-league-final_599353&lt;/ref&gt;

Найрамдлын Хөлбөмбөгийн олон улсын дөрөвдүгээр форум болон гудамжны хөлбөмбөгийн тэмцээний эцсийн тоглолт  2016 оны тавдугаар сарын 27-28-нд Миланд боллоо.  Энэ тэмцээний аваргаар Словенийн Марибор баг шалгарсан. Форумын дараа оролцогчид уламжлал ёсоор UEFA-гийн Аваргуудын Лигийн Финалд зочилсон. Форумын үйл ажиллагаанд дэлхийн тэргүүлэх хэвлэл мэдээллийн сэтгүүлчид болон оролцогч орнуудын залуу сэтгүүлчдээс бүрдсэн Хүүхдийн Олон Улсын Хэвлэл Мэдээллийн Төв оролцсон.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;www.beyondsport.org/articles/fourth-international-football-for-friendship-forum-brings-together-young-footballers-from-three-continents/&lt;/ref&gt;

Найрамдлын Хөлбөмбөгийн дөрөвдүгээр улиралд Сирийн Al-Wahda клубийн хөлбөмбөгчид оролцсон нь өмнө нь болж байгаагүй явдал юм. Сирийн баг хөтөлбөрт оролцсон явдал болон Сирийн хүүхдүүд Миланд ирж арга хэмжээнд зочилсон нь уг улсын хүмүүнлэгийн хямралыг даван туулахад чухал алхам болсон. Russia Today олон улсын телевизийн сувгийн Арабын спортын редакц Сирийн Хөлбөмбөгийн Холбоотой хамтран төсөлд оролцож байгаа хүүхдүүдийн тухай &quot;Дайнгүй гурван өдөр&quot; гэсэн баримтат кино хийсэн. 2016 оны есдүгээр сард 7000 гаруй хүмүүс киноны нээлтийг Дамаскт ирж үзсэн.&lt;ref&gt;www.euronews.com/2016/05/31/football-for-friendship-syrian-youth-team-make-tournament-debut-in-milan&lt;/ref&gt; 

=== Найрамдлын Хөлбөмбөг 2017 ===
2017 онд Найрамдлын Хөлбөмбөг олон улсын хүүхдийн нийгмийн төсөл Санкт-Петербург (ОХУ) хотод зохион байгуулагдсан ба финалын арга хэмжээ нь  зургаадугаар сарын 26-аас долдугаар сарын 3-ны хооронд болсон.&lt;ref&gt;www.live5news.com/story/34934258/fifth-season-of-gazproms-football-for-friendship-international-childrens-project-launched&lt;/ref&gt;

2017 онд оролцогч орнуудын тоо 32-оос 64 болж өссөн. Найрамдлын Хөлбөмбөг хөтөлбөрт анх удаа Мехикогийн болон Америкийн Нэгдсэн улсын хүүхдүүд оролцсон. Ингээд уг төсөл Африк, Еврази, Хойд Америк, Өмнөд Америк гэсэн дөрвөн тивийн залуу тоглогчдыг нэгтгэсэн.&lt;ref&gt;finance.dailyherald.com/dailyherald/news/read/33918303/Fifth_Season_of_Gazprom's_Football_for_Friendship_International_Children's_Project_Launched&lt;/ref&gt;

Хөтөлбөрийн тавдугаар улирлаас эхлэн  дараах шинэ зарчмыг мөрдөж эхэлсэн: улс бүрээс нэг залуу хөлбөмбөгчин сонгогдон улсаа төлөөлөх. Тэд 12 настай, хөгжлийн бэрхшээлтэй ч байж болох охид, хөвгүүдээс бүрдсэн олон улсын Найрамдлын Багуудад нэгдэнэ. Нээлттэй оноолтын үед багуудын ямар улсаас оролцох болон улсын төлөөлөгчдийн тоглолтонд эзлэх байрлалуудыг тодорхойлсон. Оноолтыг Интернет конференц хэлбэрээр явуулсан. Найман Найрамдлын Багийн ахлагч нь залуу дасгалжуулагч нар байв: Рене Ламперт (Словени), Стефан Максимович (Серби), Брэндон Шабани (Их Британи), Чарли Суй (Хятад), Анатолий Чентулоев (Орос), Богдан Кролевецкий (Орос), Антон Иванов (Орос), Эмма Хеншен (Нидерланд). Найрамдлын Хөлбөмбөг олон улсын хэвлэл, мэдээллийн төвийн төлөөлөгч Лилия Мацумото (Япон) ч бас оноолтонд оролцсон.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;www.newswit.com/.gen/2017-03-17/bafb838790ea60129b53d1add5e4ee99/&lt;/ref&gt;

2017 оны Найрамдлын Хөлбөмбөгийн Дэлхийн Цомыг хүртсэн &quot;улбар шар&quot; баг нь дараах есөн улсын залуу дасгалжуулагч болон залуу хөлбөмбөгчдөөс бүрдэж байлаа: Рене Ламперт (Словени), Хун Юнь Марвин Тью (Сингапур), Пол Пуиг I Монтана (Испани), Габриэль Мендоса (Боливи), Раван Казимов (Азербайжан), Хризимир Станимиров Станчев (Болгар), Иван Агустин Каско (Аргентин), Роман Хорак (Бүгд Найрамдах Чех Улс), Хамза Юсуф Нури Альхавват (Ливи).&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Найрамдлын Хөлбөмбөг олон улсын хүүхдийн форумд Виктор Зубков (Газпром ХК-ийн захирлуудын зөвлөлийн дарга) [38], Фатма Самура (ФИФА-гийн ерөнхий нарийн бичгийн дарга), Филипп Ле Флок (ФИФА-гийн худалдааны ерөнхий захирал), Джулио Баптиста ( Бразилийн хөлбөмбөгч), Иван Заморано (Чилийн довтлогч), Александр Кержаков (Оросын хөлбөмбөгч) болон бусад зочид ирж залуу үеийнхэнд хүний гол үнэт зүйлсээ хөгжүүлэхийг уриалсан.&lt;ref&gt;www.euronews.com/2017/07/06/football-brings-kids-together&lt;/ref&gt;

2017 онд уг төсөл 600 000 гаруй хүмүүсийг нэгтгэн, Санкт-Петербург хотод болсон эцсийн үйл ажиллагаанд 64 орны 1000 гаруй хүүхэд, том хүмүүс оролцсон.&lt;ref&gt;stomp.straitstimes.com/singapore-seen/12-year-old-sporean-messi-wins-global-football-contest-in-russia&lt;/ref&gt; 

=== Найрамдлын Хөлбөмбөг 2018 ===
2018 онд Найрамдлын Хөлбөмбөг хөтөлбөрийн зургаадугаар улирлыг хоёрдугаар сарын 15-аас зургаадугаар сарын 15 хүртэл Орос улсад зохион байгуулахаар шийдвэрлэсэн. Хөтөлбөрийн оролцогчид нь дэлхийн 211 улс, орныг төлөөлөн ирэх залуу хөлбөмбөгчид болон сэтгүүлч нар юм.&lt;ref&gt;www.thedailystar.net/sports/football/time-defender-bangladesh-1543027&lt;/ref&gt; 018 онд уг хөтөлбөрийн албан ёсны эхлэл нь Найрамдлын Хөлбөмбөгийн нээлттэй оноолтыг шууд дамжуулсан явдал байсан бөгөөд үр дүнд нь олон улсын 32 хөлбөмбөгийн баг буюу Найрамдлын багууд оролцсон. 

Найрамдлын Хөлбөмбөгийн хөтөлбөрийн шинэ хэсэг нь байгаль орчны сэдэвтэй байсан ба 2018 онд олон улсын Найрамдлын Хөлбөмбөгийн багуудыг ховор, устах аюулд орсон амьтдын нэрээр нэрлэсэн: 
* Африкийн Заан
* Комодо Гүрвэл
* Кипунжи Сармагчин
* Том Яст Мэлхий
* Аддрын Цагаан Зээр
* Ирвэс
* Хирс
* Хавтгай Аварга Загас
* Цагаан Баавгай
* Лемур
* Хүрэн Баавгай 
* Халиман Аварга Загас
* Гурван Хуруутай Залхуу Баавгай
* Хаан Наж Могой
* Шимпанзе
* Энэтхэг Гавиал Матар
* Барууны Мич
* Хаан Тоншуул
* Бөхөн
* Цагаан малгайтай капуцин
* Коала
* Сибирийн Бар
* Гревийн Судалт Тахь 
* Орангутан
* Том Панда
* Магелланы Оцон Шувуу 
* Ротшильдын анааш
* Бөгтөр Халим
* Африк Анч Нохой
* Арслан
* Усны Үхэр
* Галапагосын Тэнгисийн Арслан

=== Найрамдал хөлбөмбөг 2019 ===
Олон улсын хүүхдийн “Нөхөрлөлийн хөлбөмбөг” хөтөлбөрийн долдугаар улирлын нээлт 2019 оны 3 дугаар сарын 18-нд болж өнгөрсөн. Уг хөтөлбөрийн төгсгөлийн арга хэмжээнүүд 5 дугаар сарын 28-наас 6 дугаар сарын 2-нд явагдсан.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://business.dailytimesleader.com/dailytimesleader/news/read/37931695/Football_for_Friendship_Launches_Its_Seventh_Season |title=Archive copy |access-date=2020-12-19 |archive-date=2020-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201219130508/http://business.dailytimesleader.com/dailytimesleader/news/read/37931695/Football_for_Friendship_Launches_Its_Seventh_Season |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

4 дүгээр сарын 25-нд Нөхөрлөл, Хөлбөмбөгийн олон улсын өдрийг Европ, Ази, Африк, Умард болон Өмнөд Америкийн 50 гаруй оронд тэмдэглэлээ. Баярын үйл ажиллагаанд Оросын хөлбөмбөгийн холбоо (ОХБХ) мөн нэгдлээ.&lt;ref&gt;https://www.prnewswire.com/news-releases/international-day-of-football-and-friendship-celebrated-in-schools-around-the-world-300837486.html#:~:text=Gazprom%20Football%20for%20Friendship&amp;text=MOSCOW%2C%20April%2025%2C%202019%20%2F,Africa%2C%20North%20and%20South%20America.&lt;/ref&gt;

5 дугаар сарын 30-нд Мадрид хотноо “Газпром” ХК-иас зохион байгуулдаг Олон улсын хүүхдийн “Нөхөрлөлийн хөлбөмбөг” 2019 хөтөлбөрийн олон улсын чуулган боллоо. Уг чуулганд хөлбөмбөгийн дасгалжуулагчид, хүүхдийн багийн эмч нар, одод, олон улсын нэртэй хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн сэтгүүлчид, олон улсын хөлбөмбөгийн академи болон холбоодын төлөөлөгч зэрэг дэлхий дахины мэргэжилтнүүд оролцов.&lt;ref&gt;https://sputniknews.com/agency_news/201905301075473427-forum-children-experts/&lt;/ref&gt;

5 дугаар сарын 31-нд Мадрид хотноо хамгийн олон үндэстнээс бүрдсэн хөлбөмбөгийн дасгал сургуулилалт боллоо. Дасгал сургуулилтын үр дүнгээр “Нөхөрлөлийн хөлбөмбөг” хөтөлбөр  GUINNESS WORLD RECORDS® албан ёсны гэрчилгээ авав.&lt;ref&gt;https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/547224-most-nationalities-in-a-football-soccer-training-session&lt;/ref&gt;

Долдугаар улирлын хүрээнд Европ, Африк, Ази, Умард болон Өмнөд Америкийн 32 залуу сэтгүүлч “Нөхөрлөлийн хөлбөмбөг” хөтөлбөрийн олон улсын хүүхдийн мэдээллийн төвийн багийг бүрдүүлж хөтөлбөрийн төгсгөлийн арга хэмжээнүүдийг сурвалжилж, олон улсын болон зарим улсын хэвлэлтэй хамтран материал бэлтгэхэд оролцов.&lt;ref&gt;https://tass.com/press-releases/1061492&lt;/ref&gt;

Долдугаар улирлын оролцогчдоос “Есөн үнэт зүйл” цомыг ( Олон улсын хүүхдийн “Нөхөрлөлийн хөлбөмбөг” хөтөлбөрийн шагналыг) хамгийн сайн нийгмийн хариуцлагатай баг хэмээн үзэж хөлбөмбөгийн “Ливерпуль” клубт гардууллаа.&lt;ref&gt;https://sputniknews.com/society/201906041075611076-football-friendship-madrid/&lt;/ref&gt;

6 дугаар сарын 1-нд Мадридын  UEFA Pitch хөлбөмбөгийн талбайд долдугаар улирлын гол арга хэмжээ болох “Нөхөрлөлийн хөлбөмбөг”-ийн Аварга шалгаруулах финалын тоглолт боллоо. Энэхүү тоглолтонд «Антигуаны Полоз» шигшээ бага «Тасманы чөтгөр» багтай тоглон, тоглолтын үндсэн цагийг 1:1 харьцаатай дуусгаад, нэмэлт цагт хэд хэдэн торгуулийн цохилт хийн ялалт байгуулж, гол шагналыг авлаа.&lt;ref&gt;https://www.euronews.com/2019/06/06/football-for-friendship-international-programme-for-kids-breaks-records-and-teaches-sports&lt;/ref&gt;

=== Найрамдал хөлбөмбөг 2020 ===
2020 онд “Нөхөрлөлийн хөлбөмбөг” хөтөлбөрийн наймдугаар улирал 2020 оны 11 сарын 27-ноос 12 сарын 9-нд цахим хэлбэрээр явагдлаа. Нийт 100 гаруй орны 10 000 гаруй оролцогч үндсэн үйл ажиллагаанд нэгдэв.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://footballforfriendship.com/ |title=Archive copy |access-date=2020-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161003091330/https://footballforfriendship.com/ |archive-date=2016-10-03 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Хөтөлбөрийн наймдугаар улиралд зориулан  Football for Friendship World хэмээх олон хэрэглэгч нэгэн зэрэг ашиглаж болох цахим симулятор тоглоомын платформыг байгуулж, “Нөхөрлөлийн хөлбөмбөг” 2020-д зориулсан олон улсын аварга шалгаруулах тэмцээнийг цахим хэлбэрээр хийв. Олон улсын хөлбөмбөгийн өдөр буюу 2020 оны 12 сарын 10-наас эхлээд тоглоомыг дэлхий даяар татаж авах боломжтой боллоо. Хэрэглэгчид олон улсын шигшээ баг бүрдүүлэн “Нөхөрлөлийн хөлбөмбөг”-ийн дүрмийн дагуу тэмцээнүүдэд оролцоно. Уг тоглоом нь нөхөрлөл, энх тайван, тэгш эрх зэрэг хөтөлбөрийн хамгийн чухал үнэт зүйлс дээр үндэслэсэн.&lt;ref&gt;https://sputniknews.com/sport/202011051081023614-new-football-simulator-football-for-friendship-to-be-released-on-world-football-day/&lt;/ref&gt;

11 сарын 27-нд “Нөхөрлөлийн хөлбөмбөг” 2020-ын аварга шалгаруулах олон улсын цахим тэмцээний сугалаа нээлттэй хэлбэрээр явагдлаа.&lt;ref&gt;https://www.gazprom-football.com/football-for-friendship/news/newsdetail/children-from-over-100-countries-to-take-part-in-football-for-friendship-eworld-championship/&lt;/ref&gt;

11 сарын 28-наас 12 сарын 6-нд хүүхдүүдэд зориулсан хүмүүнлэгийн болон боловсролын хөтөлбөрүүдээс бүрдсэн олон улсын онлайн цугларалт явагдлаа.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://footballforfriendship.com/friendship-camp/ |title=Archive copy |access-date=2020-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115083647/https://footballforfriendship.com/friendship-camp/ |archive-date=2021-01-15 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

11 сарын 30-наас 12 сарын 4-нд “Нөхөрлөлийн хөлбөмбөг” олон улсын цахим чуулган болж хүүхдийн спортыг хөгжүүлэх төслүүдийг танилцууллаа. Шинжээчдээс бүрдсэн шүүгчид “Нөхөрлөлийн хөлбөмбөг”-ийн олон улсын шагнал авахыг зорьж буй төслүүдийн танилцуулгыг үнэллээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://footballforfriendship.com/experts-forum/live-broadcast/ |title=Archive copy |access-date=2020-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204005358/https://footballforfriendship.com/experts-forum/live-broadcast/ |archive-date=2020-12-04 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

12 сарын 7-8-нд “Нөхөрлөлийн хөлбөмбөг”-ийн аварга шалгаруулах олон улсын цахим тэмцээн боллоо. Энэ жил тоглолтууд  Football for Friendship  хэмээх олон хэрэглэгч нэгэн зэрэг ашиглаж болох цахим симулятор тоглоомын платформ дээр боллоо.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://footballforfriendship.com/world-championship/ |title=Archive copy |access-date=2020-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114171143/https://footballforfriendship.com/world-championship/ |archive-date=2021-01-14 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

12 сарын 9-нд “Нөхөрлөлийн хөлбөмбөг”-ийн финалын шат явагдлаа.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://footballforfriendship.com/live-broadcast-grand-final/ |title=Archive copy |access-date=2020-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114135317/https://footballforfriendship.com/live-broadcast-grand-final/ |archive-date=2021-01-14 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

НҮБ-ын 75 жилийн ойтой холбоотой, орон бүрийн хүүхдүүдэд зориулсан цахим сургалтууд наймдугаар улирлын арга хэмжээнүүдийн үеэр болж өнгөрлөө.

Хөтөлбөрийн наймдугаар улирлын үеэр дэлхий дахины хөлбөмбөгийн фристайлеруудтай хамтарсан “Байгаа газар бүхэн маань цэнгэлдэх” нэртэй долоо хоног бүрийн шоуны нээлтийг хийв. Дугаар болгонд фристайлерууд хөтөлбөрийн залуу элч нарт төрөл бүрийн үзүүлбэр зааж, төгсгөлд нь шилдэг оролцогчийг шалгаруулж байв. Шоуны төгсгөл болгон бүх дэлхийн цахим хичээл явагдаж “Нөхөрлөлийн хөлбөмбөг” хөтөлбөр оролцогчдынхоо (2020 оны 12 сарын 6) тоогоор хоёр дахь удаагаа Гиннесийн номонд бичигдлээ.

Нөхөрлөлийн хөлбөмбөг”- ийн залуу сэтгүүлчдийн эхлүүлсэн “Шилдэг мэдээний редакц” хэмээх долоо хоног тутмын шоунд хүүхдүүд оролцож дэлхий дахины гэгээлэг мэдээнүүдийг үзэгчидтэй хуваалцав.

== Найрамдлын Хөлбөмбөгийн Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн ==
Олон улсын хүүхдийн хөлбөмбөгийн тэмцээн нь Найрамдлын Хөлбөмбөг хөтөлбөрийн хүрээнд явагдана. Аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцох багуудыг буюу Найрамдлын Багуудыг Нээлттэй Оноолтоор сонгодог. Багуудыг Найрамдлын Хөлбөмбөгийн зарчмаар зохион байгуулдаг: нэг багт төрөл бүрийн үндэстэн, хүйс болон биеийн хөгжил бүхий тамирчид орно.&lt;ref&gt;rbth.com/sport/2014/05/30/big_soccer_for_little_europeans_37075.html&lt;/ref&gt; 

== Найрамдлын Хөлбөмбөгийн Олон Улсын Хүүхдийн Форум ==
Жил бүрийн Найрамдлын Хөлбөмбөгийн Хүүхдийн Форум дээр төслийн залуу оролцогчид томчуудтай хамт хөтөлбөрийн үнэт зүйлсийг дэлхий даяар дэлгэрүүлэн хөгжүүлэх талаар хэлэлцдэг. Форумын үеэр хүүхдүүд бусад улсуудаас ирсэн үе тэнгийнхэнтэйгээ болон алдартай хөлбөмбөгчид, сэтгүүлчид, нийгмийн зүтгэлтнүүдтэй мөн ирээдүйд өөрсдийн үе тэнгийнхэн дотор нийтлэг үнэт зүйлсийг бие даан дэлгэрүүлэх залуу элч төлөөлөгч нартай уулзан ярилцсан.&lt;ref&gt;www.fifa.com/confederationscup/news/y=2017/m=8/news=confed-cup-hosts-friendship-forum-2902692.html&lt;/ref&gt; 

== Олон Улсын Хүүхдийн Хэвлэл Мэдээллийн Төв ==
Найрамдлын Хөлбөмбөг хөтөлбөрийн нэг онцлог нь түүний өөрийн Олон Улсын Хүүхдийн Хэвлэл, Мэдээллийн Төв юм. Үүнийг Найрамдлын Хөлбөмбөгийн хүрээнд 2014 онд анх зохион байгуулсан. Хэвлэл мэдээллийн төв дэх залуу сэтгүүлч нар хөтөлбөрийн үйл ажиллагааны талаар өөрийн улсдаа мэдээллэдэг: тэд үндэсний болон олон улсын спортын хэвлэл мэдээллийн мэдээ бэлдэх болон Найрамдлын Хөлбөмбөг ТВ-д, Найрамдлын Хөлбөмбөг сонинд, албан ёсны радио станцад зориулсан материал бэлдэхэд оролцдог. Олон Улсын Хүүхдийн Хэвлэл Мэдээллийн Төв нь үндэсний Шилдэг Залуу Сэтгүүлч тэмцээний ялагчид, залуу блоггерууд, гэрэл зурагчид болон зохиолчдыг нэгтгэдэг. Хэвлэл мэдээллийн төвийн залуу сэтгүүлчид хөтөлбөр дотроос өөрийн үзэл бодлоо илэрхийлж, &quot;хүүхдүүд хүүхдүүдийн тухай&quot; хэлбэрээр хэрэгжүүлдэг.&lt;ref&gt;www.financialexpress.com/india-news/mission-xi-million-picks-chandigarh-girl-ananya-kamboj/689736/&lt;/ref&gt; 

== Олон Улсын Хөлбөмбөгийн болон Найрамдлын Өдөр ==
Найрамдлын Хөлбөмбөг хөтөлбөрийн хүрээнд Олон Улсын Хөлбөмбөг ба Найрамдлын Өдрийг дөрөвдүгээр сарын 25-нд тэмдэглэдэг. Энэ өдрийг анх 2017 онд 16 улсад тэмдэглэн өнгөрүүлсэн. Уг өдөрлөгт нөхөрсөг тоглолт, флеш-моб, радио марафон, мастер класс, телевизийн шоу, нээлттэй сургалтын хичээл гэх мэт үйл ажиллагаа болдог. 50 000 гаруй хүн баярт оролцсон.&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://www.theguardian.com/football/2015/apr/26/said-and-done-blatter-putin-david-cameron&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

2015 онд Хөлбөмбөг ба Найрамдлын Өдрийг 24 улсад тэмдэглэн өнгөрүүлсэн.  Энэ баярын үеэр нөхөрсөг хөлбөмбөгийн тэмцээн болон бусад арга хэмжээ зохиогдсон. Германд Шальке-04-ийн хөлбөмбөгчид нээлттэй сургалт хийж, Серби телевизийн шоу зохион байгуулж, Украин Волын клубийн хүүхдийн баг болон Луцк хотын гэр бүл, хүүхэд, залуучуудын нийгмийн үйлчилгээний төвд  бүртгүүлсэн хүүхдүүдийн хооронд тоглолт зохион байгуулсан.&lt;ref&gt;business-center.amchamchina.org/news/?dir=17&amp;doc=201504262030PR_NEWS_ASPR_____EN90314&amp;andorquestion=OR&amp;&amp;ok=1&amp;passDir=0&lt;/ref&gt;

Орост Хөлбөмбөг ба Найрамдлын Өдрийг дөрөвдүгээр сарын 25-нд 11 хотод тэмдэглэн өнгөрүүллээ. Хөтөлбөрийн гол үнэт зүйлсийг сануулах зорилгоор хөлбөмбөгийн нөхөрсөг тоглолтууд Владивосток, Новосибирск, Екатеринбург, Красноярск, Барнаул, Санкт-Петербург болон Саранск хотуудад боллоо. Красноярск, Сочи болон Донын Ростов хотуудад Найрамдлын Буухиа болсон ба түүнд 2014 оны Олимпын Бамбар Дамжуулалтанд оролцсон бамбар баригчид оролцсон. Москвад Хараагүйчүүдийн Спортын Холбооны дэмжлэгтэйгээр Тэгш Боломж Тэмцээнийг зохион байгуулсан. Тавдугаар сарын 5-нд Хөлбөмбөг ба Найрамдлын Өдрийг Нижний Новгород болон Казань хотуудад тэмдэглэсэн.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

2016 онд Хөлбөмбөг ба Найрамдлын өдрийг 32 оронд тэмдэглэн өнгөрүүлсэн. Оросын найман хотод үүнийг тэмдэглэсэн: Москва, Санкт-Петербург, Новосибирск, Барнаул, Биробиджан, Эрхүү, Краснодар, Нижний Новгород болон Донын Ростов. Нижний Новгород хотод Волга хөлбөмбөгийн клубийн тоглогчид болон залуу хөлбөмбөгчдийн хооронд бие халаалтын болон сургалтын тоглолтыг зохион байгуулсан. Новосибирскт болсон нөхөрсөг тоглолтонд оролцсон Новосибирск мужийн Ермак-Сибирь багт хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүд оролцсон. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

2017 онд Хөлбөмбөг ба Найрамдлын Өдрийг 64 улсад тэмдэглэн өнгөрүүлсэн. Сербийн хамгаалагч Бранислав Иванович болон Данийн довтлогч Дирк Куйт гэх мэт алдартай хөлбөмбөгчид дэлхийн өнцөг булан бүрт арга хэмжээнд оролцсон. Грект болсон уг үйл ажиллагаанд 2004 онд өөрийн үндэсний багийн хамт Европын Хөлбөмбөгийн Аварга болсон Теодора Загоракис оролцсон. Орост Зенит хөлбөмбөгийн клуб 2017 оны Найрамдлын Хөлбөмбөг хөтөлбөрийн залуу элчин төлөөлөгч Захар Бадюкт тусгай сургалтыг зохион байгуулсан. Сургалтын үеэр Зенит хөлбөмбөгийн клубийн хаалгач Юрий Лодыгин нь Захарын чадварыг өндрөөр үнэлээд түүнтэй хаалгачийнхаа нууцуудаас хуваалцсан байна.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

== Есөн утга «Найрамдал хөлбөмбөг» ==
Анхны Найрамдлын Хөлбөмбөг олон улсын хүүхдийн форум 2013 оны тавдугаар сарын 25-нд, Их Британи, Герман, Словени, Унгар Улс, Серби, Болгар, Грек болгон Орос  залуу элч нар хөтөлбөрийн анхны найман үнэт зүйл- нөхөрлөл, тэгш байдал, шударга ёс, эрүүл мэнд, энх тайван, онцгой байдал, ялалт, уламжлалыг илтгэн харуулав. Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо (FIFA), Европын хөлбөмбөгийн холбоод (UEFA) Форумын үр дүнд хүүхдүүд хөтөлбөрийн найман үнэт зүйлсийг тодорхойлсон нээлттэй бичиг баримттай боллоо : нөхөрлөл, тэгш байдал, шударга ёс, эрүүл мэнд, энх тайван, үнэнч байдал, ялалт ба уламжлал. Дараа нь уг захиаг UEFA, FIFA болон ОУОХ-ы тэргүүлэгчид рүү илгээсэн. 2013 оны есдүгээр сард Владимир Путин болон Виталий Мутко нартай уулзаж байх үедээ Сепп Блаттер захиаг авсан гэдгээ баталгаажуулаад Найрамдлын Хөлбөмбөгийг дэмжихэд бэлэн гэдгээ илэрхийлсэн.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

2015 онд Япон, Хятад болон Казахийн хүүхдийн хөлбөмбөгийн багууд хөтөлбөрт оролцсон «Найрамдал хөлбөмбөй» хөлбөмбөгт оролцож, ес дэх шагналыг хүртэхийг санал болгов.&lt;ref&gt;http://www.joblenobl.ru/news/287-v-ramkakh-programmy-futbol-dlya-druzhby-uchrezhden-kubok-devyati-tsennostej&lt;/ref&gt;

== Есөн Бэлгэдлийн Цом ==
Есөн Бэлгэдлийн Цом нь Найрамдлын Хөлбөмбөг Олон Улсын Хүүхдийн Нийгмийн Хөтөлбөрийн шагнал юм. Жил бүр уг Цомыг төслийн үнэт зүйлсэд чухал хувь нэмэр оруулсан тохиолдолд олгодог: нөхөрлөл, тэгш байдал, шударга ёс, эрүүл мэнд, энх тайван, үнэнч байдал, ялалт, уламжлал болон хүндэтгэл. Дэлхий даяны хөгжөөн дэмжигчид ялагчийг тодорхойлоход оролцдог боловч Найрамдлын Хөлбөмбөг төслийн оролцогчдын эцсийн шийдвэрийг санал хураалтаар шийдвэрлэдэг. Есөн Бэлгэдлийн Цомын эзэмшдэг хөлбөмбөгийн клубууд: Барселона (2015), Байерн Мюнхен (2016), Al Wahda (Тусгай Шагнал), Реал Мадрид (2017).&lt;ref&gt;www.euronews.com/2017/07/17/f4f-nine-values-cup-2017-goes-to-real-madrid&lt;/ref&gt; 

== Найрамдлын Бугуйвч ==
Найрамдлын Хөлбөмбөг хөтөлбөрийн бүх үйл ажиллагааны эхэнд эрх тэгш байдал болон эрүүл амьдралын хэв маягийн бэлэг тэмдэг болсон Найрамдлын Бугуйвчийг солилцдог.  Уг бугуйвч нь цэнхэр болон ногоон хоёр утаснаас тогтох ба уг хөтөлбөрийн үнэт зүйлсийг хуваалцдаг хэн ч зүүж болно.&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://www.theguardian.com/football/2015/apr/26/said-and-done-blatter-putin-david-cameron&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

Франц Бекенбауэрийн хэлснээр

&quot;Уг хөдөлгөөний бэлэг тэмдэг нь хоёр-өнгөтэй бугуйвч ба энэ нь Найрамдлын Хөлбөмбөгийн хөтөлбөрийн салшгүй үнэт зүйлийн адил энгийн бөгөөд ойлгомжтой байдаг.

Хөтөлбөрийн залуу оролцогчид Найрамдлын Бугуйвчийг дараах алдартай тамирчин болон олон нийтийн хүмүүсийн бугуйнд зүүсэн: Дик Адвокат, Анатолий Тимощук ба Луис Нету, Франц Беккенбауэр, Луис Фернандев, Дидье Дрогба, Макс Мейер, Фатма Самура, Леон Горецка, Доменико Кришито, Мишель Сальгадо, Александр Кержаков, Димас Пиррос, Миодраг Божович , Аделина Сотникова, Юрий Каменец.&lt;ref&gt;www.theboltonnews.co.uk/news/11270319.Interview_sends_Megan_Mackey_to_Champions_League_final/&lt;/ref&gt; 

== Оролцогчдын улирал хоорондын үйл ажиллагаа ==
Найрамдлын Хөлбөмбөгийн залуу хөлбөмбөгчид албан ёсны улирлаас гадна олон тооны үйл ажиллагаанд оролцдог. 2013 оны тавдугаар сард залуу хөлбөмбөгчдийн Марибор клубийн (Словени) тоглогчид Камбожийн хүүхдүүдтэй хүмүүнлэгийн, нөхөрсөг тоглолт хийсэн. 2014 оны есдүгээр сард Сочид хөтөлбөрийн нэг Орос оролцогч Оросын Холбооны Улсын Ерөнхийлөгч FIFA-гийн Ерөнхийлөгч Сепп Блаттертэй уулзах үед Владимир Путинтэй ярилцсан&lt;ref&gt;en.kremlin.ru/events/president/news/19222&lt;/ref&gt;. 2014 оны зургаадугаар сард Францын Ерөнхийлөгч Франсуа Олланд Найрамдлын Хөлбөмбөг хөтөлбөрийн гишүүн Таверни багийг Елисейн Ордонд ирж 2014 оны FIFA-гийн Дэлхийн Цомын тэмцээний Франц, Нигерийн хооронд болсон тоглолтыг үзэхийг урьсан. 2016 оны дөрөвдүгээр сард 2015 оны Найрамдлын Хөлбөмбөг хөтөлбөрийн элч төлөөлөгч Юрий Ващук Беларусийн хамгийн хүчтэй хүн Кирилл Шимкотой болон BATE хөлбөмбөгийн клубын залуу хөлбөмбөгчидтой уулзаж өөрийн төсөлд оролцсон туршлагаасаа хуваалцлаа. Юрий Ващук Кирилл Шимкод бэлэг тэмдэг болсон Найрамдлын Бугуйвчийг өгснөөр түүнд төслийн үнэт зүйлс болох найрамдал, шударга ёс, эрүүл амьдралын хэв маягийг дэмжих ажлыг шилжүүлэн өгсөн.&lt;ref&gt;www.leparisien.fr/politique/mondial-2014-hollande-invite-deux-clubs-amateurs-a-l-elysee-pour-france-nigeria-28-06-2014-3960541.php&lt;/ref&gt;

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Газпром]]
[[Ангилал:Хөлбөмбөгийн тэмцээн]]</text>
      <sha1>06mmqighge05734v7krbson6t981axf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эдийн Засгийн Дээд Сургууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96564</id>
    <revision>
      <id>875020</id>
      <parentid>806342</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T02:00:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>875020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8429" sha1="6slvkirjnnkvdglkhqlij6gbdqdvs5f" xml:space="preserve">[[File:Moscow Durasov Palace asv2018-08.jpg|thumb|Эдийн Засгийн Дээд Сургууль]]

'''ОХУ-ын Үндэсний Судалгааны Эдийн Засгийн Их Сургууль''' ([[:ru:Высшая_школа_экономики|Национальный исследовательский университет «Высшая школа экономики»]] ''&quot;Вы́шка&quot;,'' орос товчлол - '''НИУ ВШЭ''') нь зөвхөн эдийн засаг бус, анагаахаас бусад салбарыг судалдаг үндэсний судалгааны их сургууль юм. Сүүлийн 20 жилийн хугацаанд тус их сургууль нь дээд боловсролын салбарт тэргүүлэх байр сууриа олж чадсан бөгөөд энэ нь НИУ ВШЭ-ийн үзүүлэлтүүд нь дэлхийд эзлэх зэрэглэлээрээ нотлогддог. 2013 оноос хойш тус их сургууль нь дэлхийн тэргүүлэх зэргийн боловсролын төвд багтсаар ирсэн ба ОХУ-ын их дээд сургуулиудын дунд өрсөлдөх чадвараа дээшлүүлэх төрийн төсөлд (Төсөл 5-100) оролцохоор сонгогдсон болно.

НИУ ВШЭ нь бүх түвшний боловсролын хөтөлбөрийг санал болгодог буюу лицейгээс аспирантур хүртэл, үүнээс орос хэл дээрх '''бакалаврын 80, магистрын 184''' хөтөлбөрүүд болон зөвхөн [[англи хэл]] дээр заадаг '''бакалаврын 8, магистрын 40''' хөтөлбөрийг, түүнчлэн ОХУ-ын анхны онлайн-магистратурын хөтөлбөрийг Шинжлэх ухааны магистр зэрэгтэйгээр суралцуулан төгсгөдөг нь гадаад оюутнуудын хувьд илүү таатай нөхцөлийг бий болгодог юмаа.

Одоогийн байдлаар 47500+ гаруй оюутан суралцаж байгаагаас 109+ гаруй гадаадын улсуудаас ирсэн 4500+ гаруй оюутан байна. 

НИУ ВШЭ нь 69 орны их дээд сургууль болон байгууллагуудтай хамтран ажилладаг, хамтын ажиллагаа болон солилцооны 765 гаруй олон улсын хэлэлцээр байгуулсан нь оюутнуудын хувьд хос дипломын хөтөлбөрөөр суралцан төгсөх эсвэл семестрээр гадаадын их дээд сургуульд суралцах боломжийг олгодог. Түүнээс гадна, жил бүр өвлийн болон зуны сургалтыг янз бүрийн салбар хичээлүүдийг хамруулан орос, англи хэл дээр явуулдаг.  

2020/2021 үзүүлэлтээс харахад энэ сургууль нь дэлхийн болон европын их дээд сургуулиудаас '''305''' дугаарт, ОХУ-даа '''7''' дугаарт эрэмбэлэгдэж байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://strategy.hse.ru/en/rating/ |title=QS World University Rankings |access-date=2020-07-04 |archive-date=2020-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612121406/https://strategy.hse.ru/en/rating |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Мөн Оросын Forbes сэтгүүлийн Хамгийн шилдэг их сургууль үзүүлэлтээр сүүлийн 2 жил нэгдүүгээрт жагсаж байна.&lt;ref&gt;[https://www.forbes.ru/obshchestvo-photogallery/432783-luchshie-rossiyskie-vuzy-2021-reyting-forbes Лучшие российские вузы — 2021. Рейтинг Forbes]&lt;/ref&gt;  

Бусад орнуудтай харьцуулахад ОХУ-д суралцаж, амьдрахад хямд байдаг бөгөөд сургалтын чанар, практикт чиглэсэн хандлага болон НИУ ВШЭ-с олгосон дипломыг гадаадын бусад орнуудад хүлээн зөвшөөрдог болохыг тэмдэглэх нь зүйтэй юм. Гадаад оюутнууд стипендтэй 100%-ийн тэтгэлэг авах эсвэл сургалтын төлбөрөө 70% хүртэл хөнгөлүүлэх боломжтой байдаг.

Мөн олимпиадад амжилттай оролцсоноор тэтгэлэгтэй элсэн суралцах боломжтой болдог юм. Гадаадын сурагч, оюутан залуусыг бакалаврын хөтөлбөрийн «Олон улсын хүүхэд залуучуудын олимпиад» (Международная Олимпиада Молодежи) олимпиадад оролцохыг урьдаг.  

Тус сургуулийн оюутны хотхон /кампус/ нь ОХУ-ын ''Москва, Санкт-Петербург, Нижний Новгород, Пермь'' зэрэг хотуудад байдаг. Хотхон болгон нь номын сан, хоолны газар, үнэгүй WiFi, кафетэй, бүх төрлийн тээврийн үйлчилгээнд ойр байршилтай байх бөгөөд  орчин үеийн загвартай, тохь тухтай дотуур байраар баталгаатай хангадаг.


'''Их сургуулийн талаар:'''

•	4 оюутны хотхон /кампус/: Москва, Нижний Новгород, Санкт-Петербург, Пермь.

•	Бакалаврын түвшиний 80 хөтөлбөртэй.

•	Англи хэл дээрх 8 хөтөлбөр, үүнээс хос дипломын 5 хөтөлбөрийг сонгон суралцах боломжтой.

•	Магистрын түвшиний 184 хөтөлбөртэй.

•	Гадаадын оюутнуудыг шалгаруулан, стипендтэй 100%-ийн тэтгэлэг авах боломжийг олгодог.

•	Сургалтын 70% хүртэлх хөнгөлөлттэй тэтгэлэг авах боломжтой.

•	Хэлний бэлтгэлтэй. Хичээл орос англи хэл дээр орно. 

•	Бусад чадвараа хөгжүүлэх зорилгоор нэмэлт сургалтын хөтөлбөрийг сонгож болно.

•	Эрдэм шинжилгээ болон зураг төслийн лабораторид судалгааны ажил явуулах боломжтой.

•	Англи хэлний мэдлэгийн түвшингээ баталгаажуулсан олон улсын гэрчилгээ авна.

•	Дэлхийд тэргүүлэгч эрдэмтэдтэй хамтран ОУ-ын эрдэм шинжилгээний бага хуралд оролцох боломжтой.

•	Австри, Бельги, Бразили, [[Их Британи]], Унгар, Герман, Канад, Хятад, АНУ, [[Өмнөд Солонгос]], Франц, Япон болон бусад орон дахь хамтрагч их дээд сургуулиудын солилцооны хөтөлбөрт суралцах боломжтой.


Эдийн засгийн их сургуулийн диплом нь хөдөлмөрийн зах зээл дээрх эрэлт хүсэлтийн баталгаа болдог.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|National Research University Higher School of Economics|Москва Эдийн Засгийн Их Сургууль}}
* [https://www.hse.ru/en/ Албан ёсны цахим хуудас]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}
[[Ангилал:Москвагийн их сургууль]]
[[Ангилал:Санкт-Петербургийн их сургууль]]
[[Ангилал:Пермийн их дээд сургууль]]
[[Ангилал:Доод Новгородын их сургууль]]
[[Ангилал:Их сургууль]]
[[Ангилал:1992 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Эдийн засгийн дээд сургууль]]</text>
      <sha1>6slvkirjnnkvdglkhqlij6gbdqdvs5f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гомеостаз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99885</id>
    <revision>
      <id>875030</id>
      <parentid>776454</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T02:03:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>875030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30524" sha1="c1g0k2h8su43osy9c7rq7cfvg7u9mrg" xml:space="preserve">{{Цэвэрлэгээ}}
Гомеостазыг “судасны гэмтсэн талбайд цусны бүлэн үүсэх үйл явц юм” гэж энгийнээр тодорхойлж болох юм. Гомеостаз нь амьдралд орлуулагдашгүй чухал бөгөөд түүний эмгэгүүдийг өргөн хүрээнд янз бүрийн бүлэг болгож үздэг ч 2 том бүлэгт хуваадаг. Цусархагшилт эмгэгүүд (hemorrhagic disorders): цус алдамтгай байдлаар илэрдэг онцлогтой, гемостатын механизм нь цус эмгэгээр алдагдахаас урьдчилан сэргийлэх тогтолцоо хангалтгүй байх эсвэл дийлэхгүй байх аль алинаар нь явагддаг. Харин тромботик эмгэгүүд (thrombotic disorders) нь зүрхний хөндийд эсвэл бүрэн бүтэн судсан дотор бүлэн үүсдэгээр ялгаатай. Тромбоз нь зүрх судасны өвчний хамгийн нийтлэг, эмнэлзүйд чухал хэлбэрүүдэд төвийн үүрэгтэй оролцдог.

Цусархагшилт болон тромботик эмгэгүүдийг хооронд нь ялгаж таних ёстой ч заримдаа бэрх байдаг, энэ нь судсан дотор цус түгмэл бүлэгнэх үед цус бүлэгнэлтийн идэвхжил үүссэн ч бүлэгнэлтийн хүчин зүйлсийн зарцуулалтын улмаас прадоксаль (зохицолгүй) цус алдалт үүсдэг.

Энэхүү сэдэвт цус алдалт болон бүлэгнэлтийн эмгэгүүдийг ойлгоход дөхөм болох үүднээс хэвийн гомеостазаар эхэлж ялтас, бүлэгнэлтийн хүчин зүйлс, болон эндотелийг илүүтэй тусгасан. Харин цус бүлэгнэлтийн шинжилгээний эмнэлзүйн хэрэглээг тусад нь сэдэв болгон оруулсан (Унших бол дарна уу: Цус бүлэгнэлтийн эмнэлзүйн хэрэглээ )

Гомеостаз нь ялтас, бүлэгнэлтийн хүчин зүйлс, болон эндотелийн оролцох үйл явцыг зохицуулж судасны гэмтсэн талбайд цусны бүлэнг үүсгэснээр цус алдалтын хугацааг хязгаарлах эсвэл сэргийлдэг.

* Артерийн судасны агшилт судас гэмтсэн даруйд болж гэмтсэн талбайруу очих цусны урсгалыг бууруулдаг . Энэ нь мэдрэлийн гаралтай (нейроген) рефлексийн механизмаар зуучлагддаг бөгөөд хэсэг газрын хүчин зүйлсийн ялгаралт тухайлбал эндотелээс үүсдэг судасыг хүчтэй агшаагч эндотелин ихэсдэг. Үүний нөлөө түр зуур байдаг бөгөөд хэрвээ ялтасын идэвхжил болон цус бүлэгнэлтийн хүчин зүйлс үгүй бол цус алдалт үргэжилсээр байх болно.
* Анхдагч гомеостаз: ялтас эсүүдээс тогтсон бөглөө үүсэх үйл явцыг хэлдэг. Эндотелийн задралын дүнд эндотелийн доод давхарга (субэндотель) дах вон Виллебрандын хүчин зүйл болон [[коллаген]] ил гарснаар ялтасын идэвжхил болон наалдацыг сэдээдэг. Ялтасын идэвхжил нь гайхалтай хэлбэрийн өөрчлөлт (жижиг зээрэнцэг хэлбэрээс өргөс мэт төвгөрүүдтэй хавтгай хэлбэртэй болсноор гадаргуун талбайгаа нэмэгдүүлдэг) үүсгэдэг төдийгүй мөхлөг дэх шүүрлүүдээ ялгаруулдаг. Шүүрлийн бүтээгдэхүүнүүд хэдхэн минутын дотор нэмж ялтасуудыг дайчлан анхдагч гемостазын бөглөөг үүсгэх ялтасуудын агрегацийг бий болгодог .

* Хоёрдогч гомеостаз: фибрин хуримтлагдалт юм. Эдийн хүчин зүйл нь гэмтлийн талбайд мөн илэрдэг мембран-холбоот прокоагулянт гликопротейн бөгөөд судасны хананы эсүүдээр тухайлбал гөлгөр булчингийн эсүүд болон фибробластууд хэвийн үед нийлэгждэг. Энэхүү эдийн хүчин зүйл нь цус бүлэгнэлтийн VII хүчин зүйлтэй холбогдож дараалсан урвалыг эхлүүлж эцэст нь тромбин үүсгэдэг. Тромбин нь цусны эргэлтэн дэх фибриногенийг уусдаггүй фибрин болгож задалснаар фибриний сүлжээг бий болгодог, бас ялтасыг хүчтэй идэвхжүүлэгч тул гэмтлийн талбай дах ялтасын агрегаци нэмэгдэхэд хүргэдэг. Энэхүү дараалалыг хоёрдогч гомеостаз гэдэг бөгөөд анхдагч гомеостазын ялтсан бөглөөг бэхжүүлдэг.
* Бүлэн тогтворжилт ба шимэгдэлт. Полимержсэн фибрин болон ялтасын бөөгнөрөл (агрегаци) нь агшиж хатууран байнгын бөглөөг үүсгэж цаашид цус алдахаас сэргийлдэг. Тэгвэл энэ үе шатанд эсрэг зохицуулгын механизм (ж нь: эдийн плазминоген идэвхжүүлэгч – tPA) үйлчилж гэмтлийн талбай дах бүлэгнэлтийг хязгаарлажэцэст нь эдийг нөхөн төлжүүлж, бүлэнг шимэгдүүлдэг.

'''Ялтас'''

Ялтас нь судасны гэмтлийн гадаргууд холбогдож анхдагч бөглөөг үүсгэж, цусны бүлэгнэлтийн идэвхижсэн хүчин зүйлсийг хуримтлуулан судасны гажигийг засахад чухал үүрэгтэй байдаг. Ялтас нь чөмгөн дэх мегакариоцитээс тасарч цус руу ордог зээрэнцэг (диск) хэлбэртэй бөөмгүй, эсийн хэсэг юм. Тэдгээрийн үйл ажиллагаа нь хэд хэдэн гликопротейн рецептор, агшигч цитоскелетон, болон [[цитоплазм]] дах 2 төрлийн мөхлөгөөс хамаардаг.

α-Мөхлөг нь мембран дээрх адгезид оролцдог молекул Р-селектин болон бүлэгнэлтэнд оролцдог уургууд тухайлбал фибриноген, бүлэгнэлтийн хүчин зүйл V, вон Виллебрандын хүчин зүйл, төдийгүй шарх эдгэрэлтэнд оролцдог уурган хүчин зүйлс тухайлбал фибронектин, ялтасын хүчин зүйл 4 (геприн-холбогч хемокин), ялтасаас-үүсдэг өсөлтийн хүчин зүйл (PDGF) болон TGF-β (transforming growth factor-β) агуулж байдаг.

Нягт (буюу δ) мөхлөг нь аденозин дифосфат (АДФ) болон аденозин трифосфат, ионжсон калци, серотонин, болон адреналин агуулдаг. Судас гэмтсэний дараа ялтасууд эндотелийн доорх бүтцүүд рүү тухайлбал вон Виллебрандын хүчин зүйл болон коллаген –руу харилцан үйлчилцдэг. Эдгээр уургууд руу харилцан үйлчилцснээр ялтаст дараалсан урвалууд идэвхжиж үр дүнд нь ялтсан бөглөө үүсэж төгсдөг (Зураг №1В). Вон Виллебрандын хүчин зүйлс (вВХЗ) нь ялтасын гадаргуун рецептор гликопротейн Ib (GpIb) болон ил гарсан коллаген хооронд гүүрийн үүрэг гүйцэтгэн холбодог тул Ялтасын адгези (наалдалт) –д вВХЗ гол үүрэгтэй оролцдог .

Ялангуяа вВХЗ-ийн генетикийн хомсдол нь цус алдалтат эмгэгийг үүсдэг нь энэхүү хүчин зүйлийн хэр чухал гэдгийг харуулдаг.

* Адгези хийсний даруйд ялтас хэлбэрээ хурдан өөрчилдөг бөгөөд гөлгөр зээрэнцэг хэлбэрээс өргөстэй мэт гадаргуутай хавтгай хэлбэртэй болж гадаргуун хэмжээгээ ихэсгэдэг. Энэхүү өөрчлөлт нь ялтасын гадаргуун гликопротейн IIb/IIIa рецепторууд сөрөг цэнэгжсэн фосфолипидүүдийн транслокаци (ялангуяа фосфатидилсерин)-н үр дүнд фибриногентэй холбогдох авцаалт чанар өндөр болж өөрчлөгдөх үйл явцтай хамт явагддаг. Эдгээр фосфолипидүүд калцитай холбогдож цус бүлэгнэлтийн хүчин зүйлсийн бүрдлүүд нэгдэхэд оролцдог.
* Мөхлөг дэх агуулагдахуун чөлөөгдөх нь ялтас хэлбэрээ өөрчлөхтэй хамт явагддаг буюу эдгээр 2 үйл явцыг хамтад нь ялтасын идэвхжил гэж нэрлэдэг. Ялтасын идэвхжил нь хэд хэдэн хүчин зүйлсээр өдөөгддөг үүнд: бүлэгнэлтийн хүчин зүйл тромбин, АДФ (аденозин дифосфат) багтана. Тромбин нь протеаз-идэвхжүүлэгч рецептор (PAR)-т багтдаг G-уураг хослолт рецепторын төрлөөр ялтасыг идэвхжүүлдэг. АДФ нь нягт мөхлөгт агуулагддаг тиймээс ялтас идэвхжих болон АДФ ялгарснаар эргэн тойрон дах бусад ялтасуудыг идэвхжүүлэн дайчилдаг. Идэвхижсэн ялтасууд мөн ялтасын агрегацийг хүчтэй өдөөгч простагландин болох тромбоксан А2 (TxA2)–ыг үүсгэдэг. Энэ нь сайн тал биш хэдий ч гэмтлийн дараах судасны хана нөхөн төлжихөд оролцдог ялтасаас ялгардаг өсөлтийн хүчин зүйл гэж үзэж байна. Харин аспирин нь Тромбоксан А2 нийлэгжихэд шаардлагатай энзим болох циклооксигеназыг дарангуйлснаар ялтасын агрегацийг дарангуйлах, мөн хөнгөн зэргийн цус алдалтын эмгэгшлийг үүсгэдэг.
* Ялтасын идэвхижлийн дараах агрегаци. Ялтасын идэвхижлийн үед гликопротейн IIb/IIIa орон зайн өөрчлөлтөнд орсноор фибриногентэй холбогдох боломжтой болдог, үүний дүнд фибриноген ялтасуудыг дээрх рецептортой сийвэнд бивалент холбоос үүсгэн ялтас хооронд гүүр болон холбосноор агрегацийг болгодог. Өмнө таамаглаж байсанчлан GpIIb/IIIa –ийн удамшлын хомсдол нь Glanzmann thrombasthenia гэж нэрлэдэг цус алдамтгай эмгэг үүсгэдэг. Агрегацийн эхний үе эргэх чанартай байдаг боловч тромбины хам идэвхжил ялтасуудын агшилтыг (нягтаршилт – platelet contraction) өдөөснөөр цаашдын ялтасын идэвхжил болон агрегацаас тогтсон ялтсан бөглөөг эргэшгүйгээр тогтворжуулдаг. Ялтасуудын агшилт нь скелетийн үйл ажиллагаатай холбоотой бөгөөд бөөгнөрсөн ялтасуудыг бэхжүүлдэг. Ялтасын агшилттай зэрэгцэн тромбин нь фибриногенийг уусдаггүй фибрин рүү хувиргаснаар тухайн хэсэг дэх ялтасуудыг улам барьцалдуулдаг бөгөөд энэ нь хоёрдогч гемостазын бүлэнг үүсгэж байгаа юм. Гемостазын бүлэнд мөн улаан эсүүд болон лейкоцитүүд олддог нь идэвхижсэн ялтас дээр илэрсэн Р селектин рүү лейкоцитууд холбогдсноос юм.

'''Цус бүлэгнэлтийн дараалал (Coagulation Cascade)'''

Бүлэгнэлтийн дараалал нь уусдаггүй фибринэн бүлэнгийн хуримтлал бий болгодог энзимүүдын дараалсан урвал юм. Бүлэн үүсэлт янз бүрийн хүчин зүйлээс хамаардаг тул лабораторын нөхцөлд болон биеийн цусны судсанд ялгаатай байдаг. Гэхдээ in vitro болон in vivo аль алинд нь бүлэгнэлтийн үндсэн зарчим нь дараах байдлаар ижил байдаг. Механизм дах урвалын дараалал нь бүлэгнэлтийн хүчин зүйлийн дараагийн нэг хамт оролцогчдоор дамжин явагддаг.

Үе шатын урвал тус бүрд энзим (бүлэгнэлтийн идэвхижсэн хүчин зүйл), субстрат (бүлэгнэлтийн хүчин зүйлийн идэвхигүй про-энзим), болон хамт-хүчин зүйл буюу кофактор (урвалыг эрчимжүүлэгч) оролцдог. Эдгээр бүрэлдэхүүнүүд нь идэвхижсэн ялтасын гадаргуун сөрөг цэнэгжсэн фосфолипидүүд дээр угсрагдан явагддаг. Урвалын комплексийн угсрагдалт калци хамааралтай явагддаг бөгөөд калци нь II, VII, IX, X хүчин зүйлд агуулагддаг γ-карбоксилжсэн глютамины хүчлийн үлдэгдэл рүү холбогдсноор хооронд нь холбож өгдөг. Харин γ-карбоксилжсэн глютамины хүчлийн үүсэлтэнд витамин К кофакторын үүрэг гүйцэтгэдэг бол  үүний антагонист эмүүдийг гарган авч тухайлбал коуматин зэргийг антикоагулянтын зорилгоор өргөн хэрэглэж байна.

Эмнэлзүйн лабораторт гаргаж авсан шинжилгээнд хэрэглэдэг бүлэгнэлтийн дараалалыг гадаад болон дотоод зам гэж хуваадаг уламжлалтай билээ .

* Протромбины хугацаа (PT)-гаар гадаад замын уургуудын (VII, X, V, II болон фибриноген) үйл ажиллагааг үнэлдэг. Эдийн хүчин зүйл, фосфолипидүүд, калцийг сийвэнд нэмснээр фибриний бүлэн үүсэх хугацааг хэмждэг.
* Зориуд идэвхжүүлсэн тромбопластины хугацаа (PTT) нь дотоод замын уургуудын (XII, XI, IX, VIII, X, V, II, фибриноген) үйл ажиллагааг шинжилдэг. Энэхүү аргын үед сийвэнд фосфолипидүүд, болон калцитай хамт сөрөг цэнэгжсэн өчүүхэн хэсэг нэмснээр (тухайлбал ground glass) сийвэнгийн бүлэгнэлтийг эхлүүлж фибрин бүлэн үүсэх хугацааг хэмждэг.

PT болон PTT-г хэмжиж өвчтний цусны бүлэгнэлтийн хүчин зүйлсийн үйл ажиллагааг үнэлэх нь хамгийн сайн арга ч бие мах бодь дах бүлэгнэлтийн замыг бүрэн илэрхийлж чадахгүй. Үүнийг цусны бүлэгнэлтийн янз бүрийн хүчин зүйлсийн дутагдлын эмнэлзүйн нөлөөтэй харгалзуулан хамгийн тодорхой болгосон. V, VII, VIII, IX, болон X хүчин зүйлийн дутагдал нь дунд зэргээс хүнд зэргийн цус алдамтгай эмгэгтэй холбоотой байдаг бол протромбины дутагдалын үед амьдралтай нийцдэггүй байх талтай байдаг.

Ялгаатай нь XI хүчин зүйлийн хомсдолын үед зөвхөн хөнгөн зэргийн цус алдамтгай байдалтай хамааралтай байдаг бол XII хүчин зүйлийн дутагдалтай хүнд цус алдалт илэрдэггүй, бодит байдалд тромбозод өртөмхий байх боломжтой. Энэхүү XII хүчин зүйлийн дутагдлын үеийн хачирхалтай байдал нь фибринолизын замд оролцдог үүргээр нь тайлбарлаж магадгүй болох юм.  IX хүчин зүйл идэвхижихэд VIIa/эдийн хүчин зүйл гэсэн бүрдэл хамгийн чухал үүрэгтэй бол IXa/VIIIa бүрдэл нь Х хүчин зүйл идэвхжихэд хамгийн чухал оролцдогийг амьд биед, янз бүрийн хүчин зүйлийн дутагдал хүнд хэрхэн нөлөөлж буйд суурьлан баттай мэдэж авсан (Зураг №4В). XI хүчин зүйлийн дутагдалтай өвчтөнд хөнгөн зэргийн цус алдалт илэрдэг нь эргэх холбооны механизмаар бүлэгнэлтийн дарааллыг хүчжүүлдэг тромбин нь XI хүчин зүйл шиг чадвартай (төдийгүй V, VII хүчин зүйл) байдгаар тайлбарлагдаж болох юм.

Бүлэгнэлтийн хүчин зүйлсийн дундаас тромбин нь үрэвсэл болон нөхөн төлжилтийг бүлэгнэлт рүү холбож өгөх болон гемостазад оролцдог янз бүрийн энзимүүдийн идэвхийг хянадаг тул хамгийн чухал нь юм. Тромбины хамгийн чухал үүргүүдээс доор дурьдав:

* Фибриногенийг хөндлөн холбогдсон фибрин рүү хувиргадаг. Тромбин нь уусамтгай фибриногенийг фибриний [[мономер]] руу шууд хувиргаснаар фибриний мономерууд полимержин уусдаггүй бүлэн үүсгэдэг, мөн зөвхөн X хүчин зүйлийг идэвхжүүлээд зогсохгүй V болон VIII хүчин зүйлийн идэвхжилд онцгой кофакторын үүрэг гүйцэтгэж бүлэгнэлтийн үйл явцыг хүчжүүлдэг. Мөн ковалентаар фибринийг хөндлөн холбогч XIII хүчин зүйлийг идэвхжүүлснээр хоёрдогч гемостазын бүлэнг тогтворжуулдаг.
* [[Ялта]]сыг идэвхжүүлэх. Тромбин нь ялтасын PARs-той холбогдсноор ялтасын идэвхийг болон агрегацийг хүчтэй сөдөөж, бүлэгнэлт рүү ялтасыг нэгтгэж өгдөг.
* Үрэвслийн өмнөх нөлөө. PARs нь бас үрэвслийн эсүүд, эндотель, болон бусад эсийн төрлүүд дээр илэрдэг , мөн тромбиноор эдгээр рецепторууд идэвхжихэд судас үүсэлт болон эд нөхөн төлжих оролцдог үрэвслийн урдал нөлөө үзүүлдэг гэж үздэг.

* Бүлэгнэлтийн эсрэг нөлөө. Гайхалтай нь хожим тодорхойлогдсон механизмаар эндотель хэвийн үед тромбин нь бүлэгнэлтийн урьдлаас бүлэгнэлтийн эсрэг үйлдэлтэй бол өөрчлөгддөг байна. Энэхүү 2 талын үйл ажиллагаа нь судасны гэмтлийн талбайд бүлэгнэлт хэт сунжрахаас сэргийлдэг ажээ.

'''''Бүлэгнэлтийн хязгаар бол хүчин зүйлс'''''

Нэг эхэлсэн бол хор хөнөөлтэй үр дагавар гарахаас сэргийлж судас гэмтсэн талбайд бүлэгнэлт хязгаарлагдах ёстой. Нэг хязгаарлагч хүчин зүйл бол энгийн сулруулга юм: цусны урсгал судасны гэмтлсэн талбайн хэсгээр урсан өнгөрөхдөө бүлэгнэлтийн идэвхижсэн хүчин зүйлсийг угаах зарчмаар урсган авч явсаар элгэнд аваачихад тэдгээрийг элэг цуснаас зайлуулдаг. Хоёрдугаарт судасны гэмтсэн талбай дах эндотелийн доорх матрикстай харилцан үйлчилж идэвхижсэн ялтасуудын сөрөг цэнэгжсэн фосфолипид бүлэгнэлтэнд шаардлагатай байдаг. Гэхдээ хамгийн чухал сөрөг зохицуулга нь гэмтсэн талбай дах зэрэгцээ эндотелиудын харилцан үйлчлэлээр илэрдэг хүчин зүйлсийн оролцоо юм. Бүлэгнэлтийн дарааллын идэвхжил нь хожим бүлэнг задлах, хэмжээг хязгаарлах фибринолитик дараалал (fibrinolytic cascade) хамт явагдахыг бүрдүүлж өгдөг .

Фибринийг задалж багасгах болон түүний полимержилтийг саатуулж фибринолизэд энзимын идэвхтэй плазмин томоохон үүрэг гүйцэтгэдэг. Фибриногений задралын бүтээгдэхүүний (ихэнхдээ фибриний задралын бүтээгдэхүүн гэж нэрлэдэг) төвшин нэмэгддэг ялангуяа ихэнхдээ фибринээс үүссэн Д-димерийг хэд хэдэн тромботик байдлын эмнэлзүйн маркер болгон ашигладаг. XII хүчин зүйл хамааралт эсвэл плазминоген идэвхжүүлэгч аль аль замаар задарснаар цусны эргэлтэн дэх идэвхигүй урьдал плазминогенээс плазмин үүсдэг. Хамгийн чухал плазмин идэвхжүүлэгч нь эдийн плазмин идэвхжүүлэгч (tPA) юм. Энэ нь эндотелиэр үндсэндээ нийлэгждэг бөгөөд фибрин рүү холбогдсон үед хамгийн идэвхтэй байдаг. Энэ онцлогоор нь t-PA-ыг эмчилгээнд ашиглаж байна. Нэг идэвхижсэн плазмин нь эсрэг зохицуулгын хүчин зүйлсээр тухайлбал чөлөөт плазминтай хурдан холбогдож дарангуйлдаг сийвэнгийн уураг α2-плазмин дарангуйлагчаар идэвхи нь хязгаарлагддаг.

'''Эндотель'''

Эндотелийн Антикоагулянт (бүлэгнэлтийн эсрэг тогтолцоо) болон Прокоагулянт (бүлэгнэлтийн урьдал тогтолцоо) идэвхийн хоорондох тэнцвэр бүлэн үүсэлт, пропагаци, эсвэл хайлалтыг аль нь явагдаж буйгаар тодорхойлогддог. Хэвийн эндотель эсүүдээр ялтасын прокоагулянт идэвхийг дарангуйлагч болон фибринолизыг нэмэгдүүлэгч маш олон хүчин зүйлс нийлэгждэг 

Эдгээр хүчин зүйлс нь тромбозоос сэргийлэх болон судасны гэмтлийн талбай дах бүлэгнэлтийг хязгаарлахад үйлдэлтэй. Гэхдээ хэрвээ гэмтсэн эсвэл үрэвслийн урьдал хүчин зүйлс илэрсэн бол эндотель эсүүдийн тромбийн эсрэг чанаруудын ихэнх нь үгүй болдог.

Эндотелийн антитромботик чанарыг ялтасыг шууд идэвхжүүлэгч, бүлэгнэлтийн хүчин зүйлс, болон фибринолиз гэсэн идэвхүүдэд хувааж болно.

* Ялтас дарангуйлагч нөлөө. Эндотель эс нь эндотелийн доод давхарга дах вВХЗ болон коллагентэй ялтас эс харилцан үйлчлэхээс хамгаалж хоригийн үүрэг гүйцэтгэдэг. Гэхдээ хэвийн эндотель бас ялтасын идэвхжил болон агрегацийг дарангуйлдаг хүчин зүйлсийг ихээхэн ялгаруулдаг. Эдгээрийн хамгийн чухал нь простациклин (PGI2), нитрик оксид (NO), болон өмнө өгүүлсэн Аденозин дифосфатыг задалдаг аденозин дифосфатаз юм. Эцэст нь эндотель эс тромбинтой холбогдолж, идэвхийг өөрчилдөг.
* Антикоагулянт нөлөө. Хэвийн эндотель судасны ханан дах эдийн хүчин зүйлсээс бүлэгнэлтийн хүчин зүйлсийг хамгаалдаг төдийгүй бүлэгнэлтийн эсрэг идэвхтэй олон хүчин зүйлс нийлэгжүүлдэг эдгээрээс хамгийн чухал нь: тромбомодулин, эндотелийн уураг С рецептор, гепарин-төст молекул, болон эдийн хүчин зүйлийн замаар дарангуйлагч багтдаг. Тромбомодулин болон эндотелийн уураг-С рецептор нь тус бүр тромбин болон С-уургийг холбож эндотелийн гадаргууд бүрдэл үүсгэдэг. Энэхүү бүрдэл үүссэн үед тромбин нь ялтастай холбогдох болон бүлэгнэлтийн хүчин зүйлсийг идэвхжүүлэх идэвхи нь үгүй болдог, бөгөөд кофактор (хам хүчин зүйл) S-уургийг шаарддаг витамин-К хамааралт протеаза С-уургийг задалж идэвхжүүлдэг. Идэвжижсэн С уураг/S уургийн бүрдэл нь бүлэгнэлтийн Va болон VIIIa хүчин зүйлүүдийн хүчтэй дарангуйлагч юм. Эндотелийн гадаргуу дээрх Гепарин-төст молекуль нь тромбин болон бүлэгнэлтийн IXa, Xa, XIa, болон XIIa хүчин зүйлсийг дарангуйлагч антитромбин III –ийг холбож идэвхжүүлдэг. Гепарин болон түүний бүлгийн эмүүдийн эмнэлзүйн үйлдэл нь түүний антитромбин III-ийг идэвхжүүлэх чадварт суурилдаг юм. Эдийн хүчин зүйлийн замаар дарангуйлагч (Tissue factor pathway inhibitor (TFPI)) нь S уургийг кофактор болгодгоороо С уурагтай төстэй ч эдийн хүчин зүйл/VIIa хүчин зүйлийн бүрдлийг холбож дарангуйлдаг.
* Фибринолитик нөлөө (фибрин хайлуулах нөлөө). Хэвийн эндотель эсүүд t-PA нийлэгжүүлдгийг дээр өгүүслэн билээ. Энэ нь фибрин хайлуулах замын түлхүүр бүрэлдэхүүн болдог.</text>
      <sha1>c1g0k2h8su43osy9c7rq7cfvg7u9mrg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>SWIFT</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119283</id>
    <revision>
      <id>875006</id>
      <parentid>717697</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:56:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>875006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4790" sha1="0l34nzgpm7apbxkomvkbi39kg5mtv8v" xml:space="preserve">'''Дэлхий нийтийн банк хоорондын санхүүгийн харилцаа холбооны нийгэмлэг,''' товчоор '''SWIFT''' (''«свифт» гэж дууддаг,'' англи. Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunications) - Олон улсын банк хоорондын төлбөр хийсэн тухай мэдээлэл дамжуулдаг тогтолцоо буюу систем юм. Энэхүү систем нь дэлхий бүх орнуудын санхүүгийн байгууллагууд санхүүгийн гүйлгээ хийсэн тухай мэдээллийг аюулгүй, стандартын дагуу найдвартай илгээх буюу хүлээн авах боломжийг бүрдүүлдэг байна. 

Санхүүгийн мэдээ дамжуулах SWIFT системыг анх 19 орны 248 банк хамтран 1973 онд анхны ерөнхий захирал Карл Рейтерскиёльдын /Carl Reuterskiöld'''/''' удирдлага дор үүсгэн байгуулагдсан ажээ. Төв нь Бельги улсын Брюссель хотын ойролцоо байралдаг байна. SWIFT нь Бельгийн хууль тогтоомжийн дагуу байгуулагдсан хоршоодын нийгэмлэг бөгөөд гишүүдийн эзэмшилд байдаг байна.

2015 оны байдлаар дэлхийн 200 гаруй орны 11 мянга гаруй санхүүгийн байгууллага, түүний дотор 1000 орчим корпораци SWIFT-ийн гишүүнээр элссэн бөгөөд өдөрт дунджаар 30 сая, жилд 5 тэрбум орчим мэдээлэл дамжуулдаг байна. Систем ашиглагчдын албан ёсны хаягийг олон улсын ISO 9362 стандартын дагуу BIC (англи. Business Identifier Code, өмнө нь Bank Identifier Code гэдэг байсан) үндэслэж олгодог байна. 

Мөн зарим тохиолдолд SWIFT-BIC, SWIFT ID буюу SWIFT code гэж нэрэлдэг байна. Жишээ нь Европд санхүүгийн төлбөр тооцоо/ гүйлгээ хийхэд хүлээн авагчийн албан ёсны нэр бөгөөд банкны IBAN-кодыг мэддэг байхад л хангалттай байдаг байна.

SWIFT 1978 оноос хойш жил бүр санхүүгийн үйлчилгээнд зориулсан '''Sibos''' (англи. SWIFT International Banking Operations Seminar гэсэн үгнүүдийн товчлол) нэртэй гишүүдийн нэгдсэн семинар, хуралдаан зохион байгуулдаг. 

Үндсэн ажлын протоколууд, хариуцлагын дүрэм зэргийг 1975 онд тогтоосон бөгөөд 1977 онд анх удаа уг системийн дагуу мөнгөний гүйлгээ хийжээ. АНУ-д тус системийн анхны гүйлгээний төвийг 1979 онд Виржиния мужийн захирагч Жон Н.Далтон нээж байжээ.

== Төлбөр тооцооны мэдээлэл дамжуулах бусад системүүд ==

Иран, БНАСАУ-д хориг тавьж SWIFT системээс өмнө салгаж байсан. Сүүлд 2018 оны 11 дүгээр сард [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын Засгийн газрын шахалтаар Ираны олон банкыг тус системээс салгаж байжээ. 

2022 оны 2 дугаар сарын 24-нд [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]] Украин улс руу довтолсоны дараа АНУ, Европын Холбоо, Их Британий саналаар тус системээс ОХУ-ыг салгасан байна. 

Ийм байдал үүсч болзошгүй гэж ОХУ 2019 онд SWIFT-тай адилхан өөрийн - Оросын Төв банкны &quot;Төлбөрийн хурдан систем&quot; /Система быстрых платежей (СБП) Банка России/ нэвтрүүлээд байгаа ажээ. 

[[Хятад|БНХАУ]] 2015 оны 10 дугаар сарын 8-нд өөрийн банк хоорондын төлбөр тооцооны &quot;Cross-Border Interbank Payment System (CIPS)&quot; систем нэвтрүүлээд байна.
[[Ангилал:Төлбөрийн систем]]
[[Ангилал:1973 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Бизнесийн программ хангамж]]</text>
      <sha1>0l34nzgpm7apbxkomvkbi39kg5mtv8v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Доржсүрэнгийн Жаргалсайхан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119800</id>
    <revision>
      <id>875024</id>
      <parentid>834327</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T02:01:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>875024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10449" sha1="tuto09q4u3aeo6l7kvgougl1mprxabm" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Доржсүрэнгийн  Жаргалсайхан''' (1965 онд [[Дархан (хот)|Дархан]] хотын Дархан хороод төрсөн) нь Монголын спортын зүтгэлтэн юм.

==Намтар==
Жаргалсайхан 1972-1982 онуудад Дархан хотын нэгдүгээр 10 жилийн сургуулийг төгсөж, 1982-1985 онд хугацаат цэргийн алба хаав. 1985-1987 онд Дархан хотын ус сувгийн товчоонд засварчнаар ажиллаж байгаад 1987-1991 онд УБДС-ийн биеийн тамирын багшийн ангид элсэн орж суралцан, онц дүнтэй төгссөнөөр спорттой амьдралаа холбожээ.

1991-1994 он Засгийн газрын дэргэдэх Залуучууд, спортын хороонд мэргэжилтэн, 1995-1999 онд ОХУ-ын Томск хотын УБИС-ийн аспирант, 2000- 2003 онуудад Биеийн тамир, спортын үндэсний төвийн дэд дарга, 2003-2005 онд Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг Биеийн тамир, спортын улсын хорооны орлогч дарга, 2012 оны 9 сараас 2013 оны 3 сар хүртэл ССАЖЯамны БТС-ын бодлогын хэрэгжилтийг зохицуулах газрын даргаар, 2016 онд ЭМС-ын яамны харьяа Биеийн тамир, спортын хөгжлийн төвийн даргаар тус тус ажиллаж байв.

==Спортын зүтгэлтэн==
Д.Жаргалсайхан нь 2000-2003 онуудад “Биеийн тамир, спортын тухай хууль”-ийн эх төслийг санаачлан боловсруулж, [[Улсын Их Хурал|УИХ]], Засгийн газрын гишүүдтэй хамтран УИХ, Засгийн газарт өргөн барьж, ажлын хэсгийн ахлагч, гишүүнээр ажиллан, хэлэлцүүлж, батлуулахад үнэтэй хувь нэмрээ оруулж байсан юм. 

Д,Жаргалсайхан нь Монгол Улсад 2002 онд дэлхийн оюутны аварга шалгаруулах шатрын VII тэмцээн, 2006 онд бөхийн чөлөөт, сонгомол барилдааны VII тэмцээн, 2008 онд Азийн оюутны аварга шалгаруулах ширээний теннисний анхдугаар тэмцээн, 2010 онд  дэлхийн оюутны аварга шалгаруулах боксын IV тэмцээн, 2012 онд Азийн оюутны аварга шалгаруулах эмэгтэй волейболын II тэмцээн, 2014 онд олон улсын гандболын цомын төлөө Зүүн Азийн бүсийн тэмцээн, 2016 онд байт харвааны XI оюутны ДАШТ, 2016 онд эрэгтэй сагсан бөмбөгийн VI оюутны Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн, 2019 онд Олон улсын гандболын холбооны цомын тэмцээнийг Засгийн газрын шийдвэр, Ерөнхий сайдын захирамжын дагуу зохион байгуулж, үндэсний ЗБХ-ны нарийн бичгийн даргаар амжилттай ажиллаж өндөр хэмжээнд явуулан олон улсын байгууллагаас өндөр үзүүлэлт авч байв. 

Түүний удирдсан оюутны спортын баг тамирчид ОУОСХолбооноос зохион байгуулдаг дэлхийн оюутны спортын зуны “Универсиад” наадамд 22 удаа, өвлийн Универсиадад 14 удаа, оюутны ДАШТ-д 31 удаа, Азийн оюутны аваргын тэмцээнд 40 удаа оролцож зөвхөн дэлхийн Универсиад наадмаас  11 [[алт]], 17 мөнгө, 27 хүрэл, нийт 55 медалийг хүртэн Монголын оюутан, залуучуудыг спортын өндөр амжилтыг гаргахад туслан, биечлэн оролцож, зохион байгуулж байна.

Д.Жаргалсайхан нь БТС-ын төрийн бус байгууллагад ажиллаж Монголын Оюутны спортын холбооны (МОСХ) ерөнхийлөгчөөр 1992-1996 онд, 1996 оноос тус холбооны ерөнхий нарийн бичгийн даргаар одоог хүртэл, Монголын гандболын спортын холбоог (МГХ) 1993 онд анх үүсгэн байгуулан тэргүүлэгч гишүүнээр, 1999 оноос ерөнхийлөгчөөр, Монголын модон бөмбөгийн холбоог (ММБХ) 2003 онд байгуулж 2007 оныг хүртэл ерөнхийлөгчөөр, 2008 оноос тэргүүн дэд ерөнхийлөгчөөр, 2011 оноос ерөнхийлөгчөөр, Монголын софтболын холбоог (МСХ) 2005 онд бий болгон ерөнхийлөгчөөр, 2009 оноос тэргүүн дэд ерөнхийлөгчөөр тус тус ажиллаж байна. Түүнчлэн 1991-2003 онд Монголын залуучуудын холбооны тэргүүлэгч гишүүнээр, 1994 оноос эхлэн Монголын үндэсний олимпын хорооны гишүүнээр, 2005 оноос Монголын хөнгөн атлетикийн холбооны удирдах зөвлөлийн гишүүнээр тус тус сонгогдон ажиллаж байна. 

Д.Жаргалсайхан МОСХ-г 1995 онд Японы Фүкүока хотноо, МГХ-г 2000 онд Португалын Эсторил хотноо, ММБХ-г 2003 онд [[Тайвань|Тайванийн]] Тайпэй хотноо, МСХ-г 2005 онд Филлипиний Манила хотноо болсон олон улсын хурлуудад төлөөлж оролцон тус тус гишүүнээр Монгол улсыг гишүүнээр элсүүлэх ажлыг зохион байгуулжээ. Тэр 2004 оноос Азийн оюутны спортын холбооны Гүйцэтгэх хорооны гишүүнээр, 2016 оноос тус холбооны дэд ерөнхийлөгчөөр, 2007 оноос Олон улсын модон бөмбөгийн холбооны дэд ерөнхийлөгчөөр, 2017 оноос гүйцэтгэх хорооны гишүүнээр, 2007 оноос Олон улсын оюутны спортын холбооны Хяналтын хорооны гишүүнээр, 2015 оноос хяналтын хорооны дэд даргаар сонгогдон олон улсын нэр хүндтэй спортын байгууллагад Монгол улсын нэр хүндийг өргөн идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж, дэлхийн спортын түвшинд ажиллаж байгаа юм.

Д. Жаргалсайхан нь нийтийн биеийн тамирын чиглэлээр ОХУ-ын Томск хотноо 1999 онд “Багш болох оюутныг БТС-д дур сонирхолтой болгон төлөвшүүлэн хөгжүүлэх нь” сэдвээр сурган хүмүүжүүлэх ухааны докторын зэргийг хамгаалсан. Дэлхийн 30 орчим оронд болсон олон улсын хуралд 65 эрдэм шинжилгээний илтгэл, нийтлэл хэвлүүлэн хэлэлцүүлж, 30 орчим ном, сурах бичиг, гарын авлага материалыг зохион, эмхэтгэж, төвийн хэвлэлд 1000 гаруй мэдээ, сурвалжилга, ярилцлага гаргаж байв. 

Д.Жаргалсайхан нь олон улсын хэмжээний мастерын цолтой, олон улсын шүүгч юм. Д.Жаргалсайхан нь дэлхийн 60 орчим оронд биеийн тамир, спортын чиглэлээр ажиллаж төрөл бүрийн уулзалт, хурал, арга хэмжээнд улс , эх орноо төлөөлөн оролцсон ба орос, англи хэлтэй юм.  

==Шагнал==
Түүнийг хөдөлмөрийг төрөөс үнэлэн 2002 онд Засгийн газрын шагнал “Биеийн тамир, спортын тэргүүний ажилтан” цол, тэмдэг, 2008 онд “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль”, 2011 онд Боловсролын тэргүүний ажилтан, “Алтан гадас” одон, 2012 онд Батлан хамгаалахын Хүндэт тэмдэг, Эрүүлийг хамгаалахын тэргүүний ажилтан, 2013 онд &quot;Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон&quot;, 2015 онд төрийн дээд шагнал Монгол улсын &quot;Гавьяат дасгалжуулагч&quot; цолоор тус тус шагнасан байна.

==Гэр бүл==
Жаргалсайханы ам бүл 4, хоёр хүүхэдтэй.

{{DEFAULTSORT:Жаргалсайхан, Доржсүрэнгийн}}
[[Ангилал:Монголын спортын тэргүүн]]
[[Ангилал:Гавьяат Дасгалжуулагч]]
[[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]]
[[Ангилал:Боловсролын Тэргүүний Ажилтан]]
[[Ангилал:Хөдөлмөрийн хүндэт медаль шагналтан]]
[[Ангилал:Эрүүлийг Хамгаалахын Тэргүүний Ажилтан]]
[[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]]
[[Ангилал:Дарханы хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1965 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>tuto09q4u3aeo6l7kvgougl1mprxabm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улаанбаатар Марафон 2023</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128376</id>
    <revision>
      <id>875013</id>
      <parentid>872252</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:58:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>875013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20198" sha1="7iiuo5q14nqkrwqlv7xuufuai5wcnhn" xml:space="preserve">{{unreferenced}}

'''Улаанбаатар марафон-2023''' олон улсын гүйлт 6-р сарын 3-нд зохиогдлоо. Энэ жилийн “Улаанбаатар марафон”-д гүйлтийн спортоор сонирхон хичээллэдэг ахмад буурлууд болон нас насны төлөөллөөс бүрдсэн дэлхийн олон орны тамирчид оролцож байгаа юм.

Марафонд оролцогчдын тоо жил ирэх бүр нэмэгдэж байгаа бөгөөд 2022 онд дэлхийн 29 орны 23,690 хүн оролцож байжээ.

“Улаанбаатар марафон-2023” олон улсын гүйлтэд 30 орны 25 мянга орчим гүйгчид бүтэн марафон, хагас марафон, 10000 м, 5000м, 1500 м-ийн гэр бүл, тэргэнцэртэй, харааны бэрхшээлтэй иргэдийн, оюуны бэрхшээлтэй хүүхдүүдийн 800м, 500м-ийн зэрэг төрөлд зайд оролцлоо.

{|class=&quot;greentable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+
|[[Зураг:UB marathon 2023 track.jpg|center|x120px]]
|[[Зураг:20230603 1281618 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]]
|[[Зураг:20230603 121618 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg |center|x88px]]
|[[Зураг:20230603 121330 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg |center|x88px]]
|[[Зураг:20230603 120913 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]]
|[[Зураг:20230603 113244 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]]
|-
|
|
|
|
|
|}

{|class=&quot;greentable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+
|[[Зураг:20230603 112636 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]]
|[[Зураг:20230603 11262818 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]]
|[[Зураг:20230603 122431 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]]
|[[Зураг:20230603 113202 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]]
|[[Зураг:20230603 113139 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]]
|[[Зураг:20230603 112731 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]]
|-
|
|
|
|
|
|}

{|class=&quot;greentable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+
|[[Зураг:20230603 112628 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]]
|[[Зураг:20230603 112618 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]]
|[[Зураг:20230603 121603 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg |center|x88px]]
|[[Зураг:20230603 121541 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]]
|[[Зураг:20230603 1281618 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]]
|[[Зураг:20230603 112718 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]]
|-
|
|
|
|
|
|}

Энэ марофоноор 100 гаруй аж ахуй нэгж, 500 гаруй сайн дурын ажилтан оролцож, 30 орны 20 мянга гаруй хүн хурд хүчээ сорилоо. Тодруулбал, өдөрлөгт спортын чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг байгууллагуудаас гадна олон улсын байгууллагууд, Элчин сайдын яамд, уул уурхай, банк санхүү, худалдаа үйлчилгээний байгууллагууд оролцов. Мөн гүйлтийн зам дагуу дөрвөн усны цэг ажиллаж, цэг тус бүрд эрүүл мэндийн үзлэг, үйлчилгээ үзүүлж 

===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 Марафонд уралдах зөвлөмж 🏅 🥇 🏆===

#Хооллолт, ус, ундаа:

*[[Нүүрс]] ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн [[энерги]], тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй.
*Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. 
*Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална.
*Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй.

#Уралдааны тактик:

*Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг.
*Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй.
*Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай.

=== Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) ===
Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг.

Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй.

==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт==

* Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар.
* Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа.
* Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай.

==🏃‍♂️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон)==

* Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар.
* Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа.
* Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал &quot;Урт гүйлт&quot; (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой.

==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон)==

* Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг).
* Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа.
* Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ.


===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 / 🍯 🍝 / 🍜 🍌 🍳 / 🍗 / 🐟===

Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол &quot;шатахуун&quot; юм.

==📅 Бэлтгэлийн саруудад==

* **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ.
* **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 / 🍗 / 🐟 тахианы цээж мах, [[загас]], өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх.
* **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших.

===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)===

* Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг.
* **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз.


==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө==

* Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах.
* Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална.
*  👟  Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх).


==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)==

Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай:

===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)===

* Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно.
* Хувцаслалт: Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй.

===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)===

==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)==

* Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана.
* ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол.

== 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)==

* Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж.
* Энергийн гел ⚡ / 🧪 (Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна).

== 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан)==

* Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг &quot;Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ&quot; эсвэл &quot;Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье&quot; гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул.
* Сүүлийн 2-3 км: Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай.

Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 / 🥇 Танд амжилт хүсэе!


=== 👟 Гутлаа сонгох 👟 ===

Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн.  Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна.

==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)==

Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй.

* Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг.
* *Сонголт:* **Neutral** ангиллын гутал.


* Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг.
* *Сонголт:* Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй **Stability** (Тогтворжуулагч) ангиллын гутал.


* Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй.
* *Сонголт:* Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай **Cushioned** ангиллын гутал.


==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)==

&gt; ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх гутлыг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай.

* Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог.
* Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй.

==3. Зөөлөвч ба Уулны өндөр (Cushioning &amp; Drop)==

* Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) уултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална.
* Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой.

==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)==

* Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) &quot;Super Shoes&quot; ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг.
* Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна.

==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд==

* Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж хөл хамгийн их томорсон байдаг тул **оройн цагаар** очиж өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй.
* Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал хүний хөлийн хэлбэрт орж дасахын тулд багадаа **50-80 км** бэлтгэлийн гүйлт хийсэн байх шаардлагатай.

Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой!

{{commonscat}}

[[Ангилал:Улаанбаатар марафон]]
[[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]]
[[Ангилал:2023 оны спорт]]
[[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]]</text>
      <sha1>7iiuo5q14nqkrwqlv7xuufuai5wcnhn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Даваасүрэнгийн Ган-Очир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130773</id>
    <revision>
      <id>874986</id>
      <parentid>869840</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:19:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-50079-92</username>
        <id>107509</id>
      </contributor>
      <origin>874986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8449" sha1="k19v0gc37jgr1r1c97axl7p4ua1opjx" xml:space="preserve">'''Даваасүрэнгийн Ган-Очир''' (Дорнод аймгийн Цагаан-Овоо сум, Хөөврийн нуур хэмээх газар 1976 онд мэндэлж, Чулуунхороот сум, Эрээнцав нутагт өсөж өндийсөн) - Д.Нацагдоржийн болон Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагналт яруу найрагч, сэтгүүлч 
[[Файл:Даваасүрэнгийн Ган-Очир.jpg|thumb|433x433px|border|left]]

== Товч намтар ==
Чойбалсан хотын Ерөнхий боловсролын 1-р 10 жилийн сургууль, мэргэшсэн эрдмийн сургууль МУИС-ын сэтгүүл зүйн ангийг “Тогтмол хэвлэлийн сэтгүүлч” мэргэжлээр төгссөн.

* Монголын Сэтгүүлчдийн Холбооны гишүүн-2006 он
* Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн гишүүн-2001 он

== Яруу найраг, шүлгийн түүврийн жагсаалт: ==

* 2002 он Зүүдний зураг
* 2006 он Цаг хугацааг нэрэхүй- /Г.Сэр-Одын нэрэмжит шагнал/
* 2008 он Бие галбирлаг сарны доор...
* 2009 он Сүүлчийнх гэж дурласаар байтал... /МЗЭ-ийн шагнал/
* 2010 он Миний ирсний учир-/Олон улсын ”Алтаргана” наадмын дэд байр/
* 2012 он Урин
* 2013 он Үүлсийн галбир 
* 2015, 2016 он Бясалгагч шүүдэр /Уншигчдын хүсэлтээр дахин хэвлэсэн/
* 2017 он Сэтгэлийн реализм /Интерномын 04 сарын шилдэг борлуулалттай номын эхний аравт 7 хоног байршиж байсан/
* 2022 он Сэтгэлийн чанар
* 2023, 2025 он Оддын ай...(Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагнал хүртсэн)
* 2026 он Сэтгэлийн урсгал, Оддын ай...(Уншигчдын хүсэлтээр дахин засварлаж хэвлүүлсэн)

== Үргэлжилсэн үгийн төрөлд хэвлүүлсэн ном бүтээл: ==

* Есенин Монголд- 2012 он /Орчуулгын эмхэтгэл, цоморлиг/
* Бодролын цонх- 2013 он /Дурсамж, хөрөг, аян замын тэмдэглэл/
* Яруусахуйн зүг-2016 он, 2018 он /Хөрөг, дурсамж, шүүмж, нийтлэл/
* Бодролын зүг- 2018 он, 2019 он /Тэмдэглэл, сэтгэгдэл, бодрол, эсээ/
* Сэтгэлийн зүг- 2022 он /Сэтгэгдэл, эсээ, нийтлэл, бодрол, ойллого/
* Туг Чингисийн сүмийн түүхийг тодруулахуй-2025 /Түүхэн судалгааны бүтээл/

== Уран бүтээлийн тайлан тоглолт: ==

* 2001 оны 08 сар - МЗХ-ны санаачлагаар “Урлагийн тэнгэртэй залуу нас” нэртэй тоглолтыг Монгол бөхийн өргөөнд
* 2007 оны 03 сар - Дорнод аймгийн Чойбалсан хотод “Ээжийгээ баярлуулж яваарай” тайлан тоглолт  /Бөхийн өргөө/
* 2010 оны 04 сар - Дорнод аймгийн Чойбалсан хотод “Би энд төрсөн юм” уран бүтээлийн тайлан тоглолт /Бөхийн өргөө/
* 2022 оны 03 сар - Дорнод аймгийн Хөгжимт Драмын театрт  “Дорнод нутаг мину” уран бүтээлийн тайлан тоглолт
* 2023 оны 02 сар - Бие даасан “Сэтгэлийн чанар” яруу найргийн уншлага Улаанбаатар хотын Баянгол дүүрэгт байрлах “Тайж палас”-т тус тус зохион байгуулсан

== Уран бүтээлээрээ гадаадын шагнал хүртсэн нь: ==

* 1995 онд Казакстан улсад зохион байгуулсан “Азиа-Даусия” наадамд Никитон хамтлагийн дуулсан “Цамцаа тайл” дуу Гран-При шагнал хүртсэн. /Дууны шүлгийг Д.Ган-Очир, аяыг Б.Батчулуун зохиожээ/
* 2002 онд Япон улсад зохион байгуулсан Азийн хүүхдийн дууны наадам, тухайн үедээ хөгжим бүжгийн коллежийн сурагч байсан Г.Солонго оролцож, тусгай байр эзэлжээ. Тэрээр Д.Ган-Очирын шүлэг, Н.Халиуны ая “Санан зүүдлэх нутаг” дуугаар амжилттай оролцсон юм.
* 2005 оны 12.01-нд Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагаас ДОХ-ын эсрэг аянд нэгдэхийн уриалсан “Бидний чин хүслэн” дууны уран бүтээлийг яруу найрагч Д.Ган-Очир, “Титэм” хамтлагийн ахлагч, продюсер Л.Тайванбаттай хамтран зохиож оролцож, “Хүндэт өргөмжлөл”-өөр шагнагдаж байв.


[[Файл:Davaasuren.jpg|border|center|frameless|743x743px]]


== Мэргэжлийн, урлагийн байгууллагуудын шагнал хүртсэн байдал: ==

* 2006.01.08-нд залуу уран бүтээлчид олгодог Г. Сэр-Одын нэрэмжит шагнал
* 2007 оны 12.25-нд МЗЭ-ээс шилдэг уран бүтээлийн “Алтан-Өд” шагналыг &quot;дууны яруу найргийн төрөл&quot;-д
* 2011 оны 01.07-нд “Сүүлчийнх гэж дурласаар байтал...” номоороо Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагнал
* 2012, 2014 онд Оюуны өмчийг хамгаалах хамтын удирдлагын олон улсын байгуулага болох MOSCAP-ын оны шилдэг уран бүтээлийн шагнал хүртсэн
* 2019 онд Монголын Хөгжмийн Зохиолчдын Холбооны тэргүүн дээд шагнал “Цагаан лавай” цол, тэмдгээр шагнагдсан
* 2025 он &quot;Оддын ай...&quot; яруу найргийн түүвэр номоороо Д. Нацагдоржийн нэрэмжит шагнал
* 2025 он &quot;Туг Чингисийн сүмийн түүхийг тодруулахуй&quot; номоороо Ц. Дамдинсүрэнгийн нэрэмжит &quot;Оюуны ундарга&quot; шагнал

== Төр засгийн шагнал хүртсэн нь: ==
2001 оны 08-р сарын 26-нд Тэргүүний залуу алтан медаль /МЗХ/

2006 оны 03-р сарын 06-нд Хөдөлмөрийн алдар медаль /МЗХ/

2007 оны 03-р сард Монгол Улсын Соёлын Тэргүүний Ажилтан цол тэмдэг

2009 оны 01.08-нд Алтан Гадас одон

2013 оны 02-р сар Хэвлэл Мэдээллийн Тэргүүний Ажилтан цол тэмдэг

2021 оны 01.08-нд Хөдөлмөрийн Гавъяаны улаан тугийн одон

== Холбоосууд ==
Facebook: https://www.facebook.com/davaasuren.ganochir

Website: http://www.ganochir.mn{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{DEFAULTSORT:Ган-Очир, Даваасүрэнгийн }}
[[Ангилал:Цагаан-Овоогийн хүн]]
[[Ангилал:1970 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголын яруу найрагч]]
[[Ангилал:Монголын сэтгүүлч]]
[[Ангилал:21-р зууны зохиолч]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]]
[[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>k19v0gc37jgr1r1c97axl7p4ua1opjx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хургаагийн Сүглэгмаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134086</id>
    <revision>
      <id>875007</id>
      <parentid>866982</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:57:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|2 */</comment>
      <origin>875007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34238" sha1="3dg6v3zhnfd6bz1676qhubm06ilnp9x" xml:space="preserve">'''Хургаагийн Сүглэгмаа''' нь Алтан гадас одонт, Д.Нацагдоржийн шагналт [[яруу найрагч]], [[монгол хэл|Хэл бичгийн ухааны доктор (Ph.D), профессор,]] уран зохиол судлаач хүн юм. 

== Намтар ==
[[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]] аймгийн [[Ханбогд сум|Ханбогд]] суманд төрсөн. 

=== Боловсрол ===
1990 онд [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] аймаг дахь Анагаах Ухааны Коллежийг төгссөн. 

1998 онд Дорно дахины утга зохиолын дээд сургуулийг бакалавр зэрэгтэй төгсжээ. 

1999 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-ийн Монгол хэл соёлын сургуулийг магистр зэрэгтэй төгссөн, монгол хэл уран зохиол судлаач, багш мэргэжилтэй. “Хуульч Сандагийн зохиолуудын эх бичгийн судалгаа” сэдвээр “[[МУИС]]-ийн МХСС”-д магистрын зэрэг хамгаалсан. 

2004 онд “ Монголын уран зохиол дахь үг зохиолын төрөл зүйл” сэдвээр Хэлбичгийн ухааны доктор-ын зэрэг хамгаалсан. МУИС-ийн Шинжлэх ухааны сургуулийн Утга зохиол, урлаг судлалын тэнхимийн багш. 
* &quot;Дэд профессор&quot; (2006)
* &quot;Профессор&quot; (2017)

== Уран бүтээл ==
* &quot;Орхиж боломгүй 20 нас&quot; (2000)
* &quot;Буйд газрын шүлгүүд&quot; (2004)
* &quot;А very elepant&quot; (2007)
* &quot;Echoes from the steppe&quot; (2009)
* &quot;Цаг хугацааны дэргэд&quot; (2010)
* &quot;Нүүдэл&quot; (2011)

== Эрдэм шинжилгээний бүтээл ==
* &quot;Монголын уран зохиол дахь үг зохиолын төрөл зүйл&quot; (2005)
* &quot;Халхын хуульч хэмэх цэцэн Сандаг&quot; (2006)
* &quot;Очирбатын Дашбалбар&quot; (2009)
* &quot;Лхамсүрэнгийн Хүрэлбаатар&quot; (2017)
* &quot;Монголын эртний уран зохиол&quot; (2021)

== Хөрвүүлсэн бүтээл ==
* &quot;Монголын орчин үеийн уран зохиолын судлал шүүмжлэлийн хураангуй&quot; (2005)
* &quot;Монголын эртний утга зохиолын шинэ судлал&quot; (2008) 
* &quot;Агванчойдор гуайн ярьсан Монгол төвдийн бурхан шашны аман түүх&quot; (2016)
* &quot;Бүрэнбэхийн «Монгол шүлгийн гоо зүйн түүхчилсэн төлөв»&quot; (2017)
* &quot;Хурц, Чан мин «Хорчин товчоон» (Монгол үндэстний орчин, одоо үеийн утга зохиолын өгүүллийн түүвэр)&quot; (2018)

== Хэвлэгдсэн эрдэм  шинжилгээний өгүүлэл ==

*  Импакт фактор бүхий сэтгүүлд хэвлүүлсэн 
#	The notion of heaven worship in the poetry written by Ts. Bavuudorj  /with Tiunurhaatar.M/ -Международный научно-инсследовательский журнал, &quot;Евразийский Союз Ученых.  Серия: Филология, искусствоведение и культурология. IMJ.I.J.Q3J6I81E5U .24J.329335 2021 I 9|. 1500
#	Scientific research works on the prominent poet of mongolia danzan ravjaa in the world's mongolian studies /with Tiunurhaatar.M/ -Еurasian union of scientists. Series: philology, art history and cultural studies. Санкт-Петербург.2021 5 /86 DOI: 10.31618/2782-2451
#	  Jamyangarav, a famous buddhist figure, is a poetic theorist and writer of the late 19th and early 20th centuries.- “Евразийский Союз Учёных” (ISSN 2413-9335 GIF -0.388). Том 1, 3⁄96⁄2022 ⁄ISSN: 2411-6467 (Print).  (ИМПАКТ ФАКТОР -1.5 DOI: 10.31618/ESU.2413-9335.2022.6.96.1634)
#	The ritual for summoning prosperity or waving endowment. -&quot;Национальная ассоциация учёных&quot; (НАУ) 80/2022.
#	Арвайн хүрээний “Тарган бандида” ламтан Цэвэлванчигдоржийн зохиосон малын өвчнийг анагаах арга, заслын судруудыг судалсан дүн /Я.Ганзаяагийн хамт/ -“Mongolian Journal of Agricultural Sciences”  Vol. 29 No. 1 (2020) 

Холбоосууд:
* 	https://doi.org/10.31618/ESU.2413-9335.2021.1.86.1378
* 	https://doi.org/10.31618/ESU.2413-9335.2021.1.91.1500
* 	https://web.archive.org/web/20240517144227/https://phil-art.euroasia-science.ru/index.php/Euroasia/article/view/746
* 	https://doi.org/10.5564/mjas.v29i1.1367
* 	https://cyberleninka.ru/article/n/the-ritual-for-summoning-prosperity-or-waving-endowment

== Дотоод, гадаадад хэвлүүлсэн өгүүлэл == 
	
#	Хуульч Сандагийн “үг” зохиолын гар бичмэлүүд. -“Уран зохиол судлал” Боть 25. УБ., 2001 он.
#	Some issues to the Poem of Sandag “цber-ьn bey-e `tьlьged noyan-iyan ma!taji kelegsen-inь” (in Mongolian) “Nomadic Studies” (International institute for the Study of Nomadic  Civilizations) 2003.¹ 7
#	“Үг” зохиол дахь амьтдын өгүүлэмж. МУИС-ийн “ЭШ-ний бичиг”. 2003 он.
#	Монголын уран зохиол дахь “үг” зохиолын төрөл зүйлийн хөгжил.  -Өвөр Монголын Үндэсний Их Сургуулийн “ЭШ Бичиг”. Хөх хот. 2003 он.
#	Хуульч Сандагийн нэгэн шинэ шүлгийн тухайд. -Хүмүүнлэгийн ИС-ийн “ЭШБичиг”.боть 1 (05).УБ., 2003 он. 
#	“Авын хоморгонд орсон чонын хэлсэн нь”, “Чоно ноён хоёрын яриа” хэмээх хоёр зохиолын туурвил зүйд хийсэн зарим ажиглалт. - “Яруу утгын тайлал” эмхтгэл. УБ., 2003 он.
#	“Үг” зохиол дахь хулганы өгүүлэмж. -“Яруу утгын тайлал” эмхтгэл. УБ., 2003 он.
#	“Үг” зохиол дахь утга далдлах хийгээд ёгт битүү үг. - “Уран зохиол судлал” Боть 26. УБ., 2004 он.
#	“Үг зохиол дахь утга далдлах өгүүлэмж”. - Улаанбаатарын Их Сургуулийн “Эрдэм шинжилгээний бичиг” Боть –1. дэвтэр-19. УБ.,2004 он.
#	Монголчуудын үгийн сэтгэлгээний уламжлалын тухайд. –“Шинэ зуун” уран сайхны шүүмжийн цуврал сэтгүүл. 2004 он.  ¹ 1
#	Данзанравжаагийн нэгэн дууны шүлгийн тухайд. МУБИС-ийн “Эрдэм шинжилгээний бичиг”. УБ., 2005 он
#	Монголчуудын үгийн сэтгэлгээний уламжлалын тухайд. –“Нийгмийн Шинжлэх ухааны Залуу эрдэмтдийн холбооны хурлын эмхэтгэл”. УБ., 2005 он
#	Эртний монгол сургаалын зохиол дахь төр ёсны уламжлалын тухайд. –“Нийгмийн Шинжлэх ухааны Залуу эрдэмтдийн холбооны хурлын эмхэтгэл”. УБ., 2006 он.
#	Өвгөн шувуу хоёр хэмээх харилцаа дууны туурвил зүйн онцлог.-“Данзанравжаагийн 200 жилийн ойн ОУЭШ хурлын эмхтгэл”. УБ., 2003 он.
#	Хуульч Сандагийн үг зохиол дахь ёгт битүү утгат нэгэн өгүүлэмжийн тухай. -“Шинэ зуун”. Уран сайхны шүүмжийн цуврал.УБ., 2006.¹2 
#	Statehood traditions in ancient teachings.- “International Conference “History and tradition of Mongolian Statehood” dedicated to 800 th anniversary of Great Mongolian State”.UB.2006.  
#	Хуульч Сандагийн 4 зохиолын нэг өгүүлэмж. -“Монгол судлалын чуулган”.УБ., 2006.¹1 (36)
#	Үг зохиолын төрөрл зүйлийн нэрийн тухайд.-“Нэр томьёо судлал”.УБ., 2006. ¹ 8
#	Төрийн ёсыг номын ёсоор өгүүлэх нь буюу эртний монгол сургаалын зохиол дахь төр ёсны уламжлалын тухай. –“Шинжлэх ухааны академийн мэдээ”. УБ. 2006. ¹ 3. Volume 181 
#	Д.Нацагдоржийн Харанхуй хад өгүүллэгийг зө совин, сэрэл мэдрэмжийн үүднээс авч үзэх нь.-“Үндэсний монгол судлал”.УБ. 2006.¹8
#	“Regarding the statehood traditions represented in ancient time Mongolian teachings”. –“Statehood of Nomads: History and Tradition”.UB.2007
#	&quot;Status of Mongolian Women students studying Science and Technology and their social advance&quot;. –“Chunbuk-Mongolian Women Scientists Forum”.Cheongju, Korea.2007.¹1
#	Эртний монгол сургаалын зохиол дахь төр ёсны уламжлалын тухай.-“Хүрэлтогоот-2007 Эрдэм шинжилгээний бага хурлын эмхтгэл”.УБ.2007 ¹3
#	Монголын орчин үеийн уран зохиол дахь үг зохиол. –“Монгол судлалын чуулган” (МУБИС). 2009 он.
#	Залуу монгол судлаачдыг бэлтгэж байгаа өнөөгийн байдал. (Л.Хүрэлбаатар доктор профессор, С.Байгалсайхан доктор профессор, С.Цолмон доктор (Ph.D), профессор нарын хамт) –“Улаанбаатарын их сургуулийн эрдмийн бичиг” . 2009 он 
#	Төвдөч эрдэмтэн Л.Хүрэлбаатарын утга зохиол судлалын бүтээлүүд. –“Шинжлэх ухааны академийн мэдээ” сэтгүүл. 2010. №3. volume 197.
#	“Дэлхийн монгол судлал дахь Равжаа судлалын бүтээлүүд”- Journal of Philology and literature journal of the school of Ulaanbaatar, NUM Volume 8 (7) November 2012 ISSN 2310-2551
#	Ноён хутагт Данзанравжаагийн гүн ухааны үзэл хийгээд нэгэн овоо тахилгын тухайд - “Хэл бичиг утга соёл” Эрдэм шинжилгээний бичиг №15 (14). ,2019 он. ISSN 2310-2551
#	Арвайн хүрээний “Тарган бандида” ламтан Цэвэлванчигдоржийн зохиосон малын өвчнийг анагаах арга, заслын судруудыг судалсан дүн /Я.Ганзаяагийн хамт/ “Mongolian Journal of Agricultural Sciences”  Vol. 29 No. 1 (2020) 
#	Монголын нууц товчоон дахь ураг, гэр бүлийн зарим заншилын тухай. (Чиндамаагийн хамт) БНХАУ, Баруун хойтын үндэсний их сургуулийн эрдэм шинжилгээний сэтгүүл. Гүн ухаан нийгмийн шинжлэх ухааны монгол хэвлэл. 2021 оны 2 дугаар хугацаа № 68.

== Хэлэлцүүлсэн эрдэм шинжилгээний илтгэл ==

#	Хуульч Сандагийн намтарт холбогдох хоёр асудал. Герасимовичийн семинар. 1996 он
#	Монгол уран зохиол дахь “үгийн” уламжлал. “Эврика- 2001”  ЭШ бага хурал. 2001 он.
#	Өрнө дорны уран зохиол дахь “үг” зохиолын уламжлал. “Эврика- 2002”  ЭШ бага хурал.2002 он.
#	“Хуульч Сандагийн нэгэн шүлгийн хувилбарууд. Их Дээд сургуулийн багш нарын ЭШ бага хурал. 2002 он
#	Хуульч Сандагийн нэгэн шинэ шүлгийн тухайд. –“Глобальчлал ба дээд боловсрол” багш нарын ЭШ бага хурал.2003 он
#	“Үг” зохиол дахь амьтдын өгүүлэмж. МУИС. ОУ-ын ЭШ-ний хаврын бага хурал. 2003 он.
#	“Өвгөн шувуу хоёр” хэмээх харилцаа дууны туурвил зүйн өвөрмөц онцлог. Данзанравжаагийн 200 жилийн ойд зориулсан ОУ-ын ЭШ-ний хурал. 2003 он.
#	“Үг” зохиол дахь хулганы өгүүлэмж. Дэлхийн яруу найргийн өдөрт зориулсан ЭШ-ний хурал. 2003 он.
#	Эртний монгол сургаалын зохиол дахь төр ёсны уламжлалын тухайд. Олон улсын залуу монгол судлаачдын эрдэм шинжилгээний хурал. УБ. 2006 он
#	 “Авын хоморгонд орсон чоно”, “Чоно ноён хоёрын яриа” хэмээх хоёр зохиолын туурвил зүйд хийсэн зарим ажиглалт. Хүрэлтогоотын семинар. 2003 он.
#	Данзанравжаагийн нэгэн шүлэг “үг” зохиолын төрөл зүйлд холбогдох нь . ШУБИС-ийн Утга зохиолын тэнхим байгуулагдсаны ойд зориулсан Эрдэм шинжилгээний бага хурал. 2004 он
#	Монголчуудын үгийн сэтгэлгээний уламжлалын тухай. Хүрэлтогоот-2005 НШУЗЭ-ийн эрдэм шинжилгээний бага хурал.2005 он
#	Хуульч Сандагийн “үг” зохиол дахь ёгт битүү утгат нэгэн өгүүлэмжийн тухай. Тоншуул сонины 70 жилийн ойд зориулсан ЭШ-ний бага хурал. 2005 он
#	“Харанхуй хад” өгүүллэгийг зохиолчийн зөн, сэрэл мэдрэмжийн үүднээс авч үзэх нь. Нацагдоржийн 100 насны ойн эрдэм шинжилгээний бага хурал.2006 он   
#	Эртний монгол сургаалын зохиол дахь төр ёсны уламжлалын тухайд. Олон улсын залуу монгол судлаачдын эрдэм шинжилгээний хурал.2006 он
#	&quot;Status of Mongolian Women students studying Science and Technology and their social advance&quot;.–“Chunbuk-Mongolian Women Scientists Forum”. Chungbuk National university. Korea. From 26 March, 2007 to 29 March  29, 2007.
#	“О.Дашбалбарын яруу найргийн уламжлал шинэчлэлийн асуудалд”.-“Дашбалбарын 50 насны ойд зориулсан эрдэм шинжилгээний бага хурал”. 2007 он
#	“Монголын орчин үеийн уран зохиол дахь “үг” зохиол” Ц.Дамдинсүрэнгийн мэндэлсний 100 жилийн ойд зориулсан Эрдэм шинжилгээний бага хурал. 2008 он.
#	“Залуу монгол судлаачдыг бэлтгэж байгаа өнөөгийн байдал”. (Л.Хүрэлбаатар доктор профессор, С.Байгалсайхан доктор профессор, С.Цолмон доктор (Ph.D), профессор нарын хамт) –Олон монголч эрдэмтдийн анхдугаар их хурлын 50 жилийн ойд зориулсан монгол судлалын бага хурал. 2009 он 
#	“Монголын эртний уран зохиол дахь үгийн сэтгэлгээний уламжлалын тухай”. Улаанбаатарын Их сургууль, БНСУ-ын Данкукийн Их Сургуулийн эрдэмтэдтэй хамтран зохион байгуулсан “Дорнод Монголын түүх соёл” олон улсын бага хурал.2009  он
#	“ХХ зууны уран зохиол дахь “үг” зохиол” –ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнгийн Хэлзохиол судлал-2010 эрдэм шинжилгээний хурал.2010 он
#	“Ц.Бавуудоржийн яруу найраг дахь тэнгэрийг шүтэх үзлийн үзэл” –ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэн Дэлхийн яруу найргийн өдөрт зориулсан эрдэм шинжилгээний хурал. 2012 он
#	“Эртний монгол сургаалын зохиол дахь төр ёсны уламжлал”- International Literature festival Symposuim БНСУ- Бусанд,2012 он
#	“Монголын уран зохиол дахь үгийн сэтгэлгээний уламжлал шинэчлэл”- Олон улсын монголч эрдэмтдтийн хурал, 2012 он. 
#	“Чойсүрэнгийн Дагвадоржийн яруу найргийн туурвил зүйн зарим онцлог” – Ч.Дагвадоржийн 70 насны ойд зориулсан “Утга зохиолын ертөнц он жилүүд” Олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал 
#	“Дэлхийн монгол судлал дахь Равжаа судлалын бүтээлүүд” –Данзанравжаагийн ойд зориулсан Олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал 2013 он.  
#	“Б.Ууганжаргалын “Гал улаан ганцаардал” номын тухайд” Бээжин Төвийн Үндэстний Их Сургуулийн багш нарын эрдэм шинжилгээний хурал.2014 он.
#	“Инжинашийн яруу найргийн уламжлал шинэчлэлийн тухайд” Инжинаши судлалын Олон улсын монголч эрдэмтдийн хурал 2016 он.
#	“Очирбатын Дашбалбарын Бурханы шашны үзэл баримтлал” О.Дашбалбарын 60 насны ойд зориулсан Эрдэм шинжилгээний бага хурал. 2017 он.
#	“Данзанравжаагийн гүн ухааны үзэл хийгээд нэгэн овоо тахилгын тухай”-Тунляогийн Өвөрмонголын үндэсний их сургууль, Угсаатан зүйн олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал, 2019 он
#	“ХХ зууны уран зохиол дахь үг зохиол ба Б.Явуухулан”. Эрдэм шинжилгээний бага хурал. 2019 он Уб
#	 Ж.Саруулбуянгийн яруу найраг дахь дорно дахины уламжлалт нэгэн сэтгэлгээний тухай. Эрдэм шинжилгээний бага хурал. 2019 он. УБ
#	“Тэнгэрийн зүрх түг түг цохилно” буюу өр зүрхний яруу найраг. Б.Доржпаламын 70 насны ойд зориулсан ЭШ-ний хурал, 2022 он“ 
#	“Дууллын яруу найргийн монгол уламжлал хийгээд цогт хун тайж”. Цогт хун тайжийн мэндэлсний 440 жилийн ойд зориулсан ЭШ-ний хурал 2021-10-28 
#	“Базарын Цэдэндамбын яруу найргийн сэтгэлгээний онцлог”.Б.Цэдэндамбын 990 насны ойд зориулсан ЭШ-ний хурал, 2021 он 

== Уран сайхны шүүмж, өгүүлэл ==

#	“Үг” зохиолын тухай. Монголын мэдээ. 2002-04-30. ¹ 085  хэвлэгдэв.
#	Хутагтын ариун орны нэгэн шүтээн. Улаанбаатар Tаймс. 2003 он хэвлэгдэв.
#	Монголын яруу найраг дахь бүсгүйчүүд. -“Утга зохиол урлаг” сонин. 2006 оны 3 сар.¹ 007-2204 хэвлэгдэв.
#	Эгэл иргэний сэтгэл дэх төрийн эрхэм дээд чанарыг шүүн үзэж номын ёсоор өгүүлэх нь. –“Утга зохиол урлаг” сонин. 2006 оны 8 сар.¹ 022-2219 хэвлэгдэв.
#	Яруу найргийн сүүн зам буюу Сүхбаатарын Батмөнх.-“Өдрийн сонин”. УБ.2007-10-31- ний дугаарт хэвлэгдэв.
#	Гуниг аргадсан сэтгэл буюу учиг шингээх үг.-“Э.Анхбаяр “Давалгаа” яруу найргийн түүвэр”-т хэвлэгдэв. УБ.2007 он.
#	Замба тивийн наран дор. –С.Оюунчимэгийн “Замба тивийн наран дор” түүвэр зохиолд хэвлэгдэв..УБ., 2008 он
#	Цогт Очирваанийн шүлэгч Цогдоржийн Бавуудорж. -Ц.Бавуудорж “Яруу найргийн 20 жил” эмхтгэлл хэвлэгдэв.. УБ.,2010 он
#	Дотоод сэтгэлийн сонортой бүсгүй.-Э.Үржинхандын “Шувуутай цүнх” өгүүллэгийн түүвэрт хэвлэгдэв..УБ.,2010 он
#	“Монгол хүний сэтгэлийн эгшиг” -Б.Октябрь “Сэтгэлийн эгшиг”яруу найргийн түүвэрт хэвлэгдэв.. УБ., 2011 он.
#	“Чонын зүүд юу өгүүлэв” -Б.Октябрь “Чонын зүүд” яруу найргийн түүвэрт хэвлэгдэв. УБ., 2011 он.
#	“Төрсөн нутгийн зураглал” -Б.Октябрь “Төрсөн нутгийн зураглал” яруу найргийн түүвэрт хэвлэгдэв. УБ., 2011 он.
#	«Бор дэвтрийн шүлгүүд» номын учир өгүүлэх нь –Ч.Дагвадоржийн “Бор дэвтрийн шүлгүүд” яруу найргийн түүвэрт хэвлэгдэв.. УБ.,2012 он
#	Д.Цэдэвийн «Зүрхний айзам» номын тухай –Д.Цэдэвийн «Бүтээлийн чуулган»-д хэвлэгдэв.. УБ., 2012 он
#	Дуулаад л уйлаад л Далайн цэнхэр давалгаан мэт тийм гэгээн үнэн хүн –«Чойсүрэнгийн Дагвадорж» эмхтгэлд хэвлэгдэв.. УБ., 2012 он 
#	Өвөртөө эх орноо тээж яваа бүсгүй хүн –Э.Дэлгэрмаа “Идэр Тэрхийн урсгал” яруу найргийн түүвэрт хэвлэгдэв.. УБ., 2012 он
#	“Тэмээтэй хүн” Яруу найрагч Осоржингийн дурсгалын түүвэрт хэвлэгдэв. 2019 он. 
#	“Номын учир өгүүлэх нь” –Бишрэлт мэргэн бандида Цэвэлванчигдоржийн “Адууны хишиг даллага” судрын хэвлэлтэд хэвлэгдэв. УБ., 2014 он. ISBN 99973-2-583-4
#	 “Эрдэмт монгол хүмүүний “Оюунтүлхүүр” –Улирал ба зохиолч сэтгүүл. 2014 он №4 хэвлэгдэв.
#	“Дотуур байрны домог шиг түүх” С.Оюунчимэг “Хүсэл дүүрэн хүүхэд нас” дурсамжийн номонд хэвлэгдэв.. УБ., 2015 он. 
#	Уулын өндрийг үүлс, усны тунгалгийг салхины бидэр чимдэг”-Ц.Хулан “Алтан зэгсний ангир”, яруу найргийн түүвэрт хэвлэгдэв.. УБ., 2014 он. 
#	“Гэгээний хишиг даллага дуудалцах өргөл үг” -Бишрэлт мэргэн бандида Цэвэлванчигдоржийн “Гэгээний хишиг даллага” /Үр хүүхдийн даллага/ судрын хэвлэлтэд хэвлэгдэв.. УБ., 2015 он. ISBN 9789997354303
#	“Алтан бумбанд жиргэсэн үзэсгэлэнт шувуухайн  үлгэр буюу  цаг үе ба зохиолчид”. -«Өдрийн сонин» 2019.1.9 хэвлэгдэв.
#	«Гэгээн шаргал»-ын зүг шүүмж. Б.Эрдэнэ. «Гэгээн шаргалын зүг» түүвэрт хэвлэгдэв. УБ. 2018
#	Хүн чанар мөн чанарын шүлгүүд –Ч.Амгалан Яруу найргийн түүвэрт хэвлэгдэв.. УБ., 2018 он
#	Алшаа зүүнгар Буянбатын «Азын дөрвөн бэрх». -Буянбат.«Азын дөрвөн бэрх» номонд хэвлэгдэв.. УБ. 2019 он
#	Мэнэнгийн талд хөрвөөсөн шүлэгч (Б.Ууганжаргалын “гал улаан ганцаардал” номын тухайд) «Улирал ба зохиолч» сэтгүүлд 2016 онд хэвлэгдэв.
#	Шар усан голд аавыгаа хөтөлсөн “хас цагаан туулай”- Тугч Урангуа «Хүн заяа» номонд хэвлэгдэв. УБ., 2018 он.

== Редакторласан ном ==

#	Хүрэлбаатар.Л «Дуун утгын яруу зохист» судалгааны бүтээл.УБ., 2006 он
#	Оюунчимэг.С «Замба тивийн наран дор» түүвэр зохиол.УБ., 2008 он
#	Анхбаяр.Э «Давалгаа» яруу найргийн түүвэр. УБ.,2007 он 
#	Үржинханд.Э «Шувуутай цүнх» өгүүллэгийн түүвэр.УБ.,2010 он
#	Ч.Дагвадоржийн “Бор дэвтрийн шүлгүүд” яруу найргийн түүвэр. УБ.,2012 он
#	Б.Октябрь «Сэтгэлийн эгшиг» яруу найргийн түүвэр. УБ.,2011 он
#	Б.Октябрь «Чонын зүүд» яруу найргийн түүвэр. УБ.,2011 он
#	Б.Октябрь «Төрсөн нутгийн зураглал» яруу найргийн түүвэр. УБ.,2011 он
#	Э.Дэлгэрмаа “Идэр Тэрхийн урсгал” яруу найргийн түүвэр. УБ., 2012 он
#	Д.Бат “Агваанчойдор гуайн ярьсан монгол төвд Бурханы шашны аман түүх”. УБ., 2012 он 
#	Сөеө “ХХ зууны Дундад улсын Монголын үндэстний утга зохиолын түүх”. УБ., 2012 он
#	Бишрэлт мэргэн бандида Цэвэлванчигдоржийн “Адууны хишиг даллага” судрын хэвлэлт. УБ., 2014 он. ISBN 99973-2-583-4
#	Бишрэлт мэргэн бандида Цэвэлванчигдоржийн “Гэгээний хишиг даллага” /Үр хүүхдийн даллага/ судрын хэвлэлт. УБ., 2015 он. ISBN 99973-2-,,,,
#	Эртний сургаалын зохиолууд. УБ.,2015 он. ISBN 99973-2-,,,,
#	Ц.Норжин «Монгол бичгийн хэлний гол ёс» УБ., 2017 он. ISBN 978-99978-3-8
#	Боржигон Цэцэн «Нийгмийн шилжилтийн үеийн монгол утга зохиолын үзэл урсгал» УБ., 2017 он. ISBN 978-99978-843-2-1
#	Цэнгэлтэй «Орчин цагийн монгол хэлний зүй». УБ.,2018 он

== Эмхтгэсэн ном == 

#	«Монголын орчин үеийн уран зохиолын дээжис» -1 дүгээр боть Д.Нацагдорж “Миний нутаг”, Өвөрмонголын Сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо. 2011 он. ISBN 978-7-5311-8493-5
#	«Монголын орчин үеийн уран зохиолын дээжис» -2 дүгээр боть С.Буяннэмэх “Алсыг зорьсон алтан загас”. Өвөрмонголын Сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо. 2011 он. ISBN 978-7-5311-8493-5
#	«Монголын орчин үеийн уран зохиолын дээжис» -3 дүгээр боть Б.Ринчин “Шүхэрч Буньяа”. Өвөрмонголын Сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо. 2011 он. ISBN 978-7-5311-8493-5
#	«Монголын орчин үеийн уран зохиолын дээжис» -4 дүгээр боть Ц.Дамдинсүрэн “Буурал ээж минь”. Өвөрмонголын Сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо. 2011 он. ISBN 978-7-5311-8493-5
#	«Монголын орчин үеийн уран зохиолын дээжис» -5 дүгээр боть Ч.Ойдов “Зам”. Өвөрмонголын Сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо. 2011 он. ISBN 978-7-5311-8493-5
#	«Монголын орчин үеийн уран зохиолын дээжис» -6 дүгээр боть Д.Сэнгээ “Аюуш”. Өвөрмонголын Сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо. 2011 он. ISBN 978-7-5311-8493-5
#	«Монголын орчин үеийн уран зохиолын дээжис» -7 дүгээр боть Ч.Лодойдамба “Хугараагүй ноён нуруу”. Өвөрмонголын Сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо. 2011 он. ISBN 978-7-5311-8493-5
#	«Монголын орчин үеийн уран зохиолын дээжис» -1 дүгээр боть Ч.Лхамсүрэн “Хүрэн морь”. Өвөрмонголын Сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо. 2011 он. ISBN 978-7-5311-8493-5
#	«Чойсүрэнгийн Дагвадорж» II боть.УБ., 2012 он. ISBN 9789996241345
#	Нийгмийн шинжлэх ухааны залуу эрдэмтдийн оны шилдэг бүтээлийн эмхтгэл «Хүрэлтогоот-2006».УБ., 2006 он
#	Нийгмийн шинжлэх ухааны залуу эрдэмтдийн оны шилдэг бүтээлийн эмхтгэл «Хүрэлтогоот-2006».УБ., 2006 он
#	Нийгмийн шинжлэх ухааны залуу эрдэмтдийн оны шилдэг бүтээлийн эмхтгэл «Хүрэлтогоот-2007».УБ., 2007 он
#	Нийгмийн шинжлэх ухааны залуу эрдэмтдийн оны шилдэг бүтээлийн эмхтгэл «Хүрэлтогоот-2008».УБ., 2008 он
#	Нийгмийн шинжлэх ухааны залуу эрдэмтдийн оны шилдэг бүтээлийн эмхтгэл «Хүрэлтогоот-2009».УБ., 2009 он
#	Нийгмийн шинжлэх ухааны залуу эрдэмтдийн оны шилдэг бүтээлийн эмхтгэл «Хүрэлтогоот-2010».УБ., 2010 он
#	Данзанравжаа Олон улсын эрдэм шинжилгээний хурлын эмхтгэл. УБ., 2003 он
#	Шинэ зуун Уран сайхны шүүмжийн цуврал 1. УБ., 2006 он
#	Шинэ зуун Уран сайхны шүүмжийн цуврал 1. УБ., 2008 он
#	Лхамсүрэнгийн Хүрэлбаатар. УБ., 2017, ISBN 978-99978-834-9-0

== Гавьяа Шагнал ==
* “Мөнгөн цом” яруу найргийн наадмын тэргүүн шагнал (2003)
* МЗЭ-ийн шагнал (2004)
* Алтан дигваранз шагнал&lt;ref&gt;2006 онд Данзанравжаа хутагтын жанч халсны 150 жилийн ойгоор Монгол улсад зохиогдсон Дэлхийн яруу найргийн наадмын тэргүүн шагнал&lt;/ref&gt; (2006)
* “Алтан-Өд” шагнал (2009)
* Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагнал (2011) 
* Шинжлэх ухааны тэргүүн ажилтан (2015) 
* Алтан гадас одон (2018)
* Боловсролын тэргүүний ажилтан (2020)
* Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон (2023)
* Ханбогд сумын хүндэт иргэн&lt;ref&gt; Өмнөговь аймгийн Ханбогд сум үүсэн байгуулагдсаны түүхт 100 жилийн ой, Ханбогд сумын ИТХ-ын 2024 оны 7 дугаар сарын 18-ны өдрийн 18-1 тоот тогтоолоор шагнасан.&lt;/ref&gt; (2024) 

{{DEFAULTSORT:Сүглэгмаа, Хургаагийн}}
[[Ангилал:Монголын яруу найрагч]]
[[Ангилал:Монголын зохиолч]]
[[Ангилал:Монголын эрдэмтэн]]
[[Ангилал:Монголч эрдэмтэн]]
[[Ангилал:Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагналтан]]
[[Ангилал:Ханбогдын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Монголын эмэгтэйчүүд]]
[[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]]</text>
      <sha1>3dg6v3zhnfd6bz1676qhubm06ilnp9x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Математик загвар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135916</id>
    <revision>
      <id>875010</id>
      <parentid>842941</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:57:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>875010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9247" sha1="sauuqqbtdda4bdhpw43afiny1nakv4t" xml:space="preserve">[[Математик]] загвар нь математикийн ойлголт, хэлийг ашиглан тодорхой системийн хийсвэр тайлбар юм. Математик загвар боловсруулах үйл явцыг математик загварчлал гэж нэрлэдэг. Математик загваруудыг хэрэглээний математик болон байгалийн шинжлэх ухаан ([[физик]], [[Амин судлал|биологи]], газар судлал, хими гэх мэт) болон инженерийн салбарууд (компьютерийн шинжлэх ухаан, цахилгааны инженер гэх мэт), түүнчлэн [[нийгмийн шинжлэх ухаан]] зэрэг физикийн бус системд ашигладаг. (эдийн засаг, сэтгэл судлал, социологи, улс төрийн шинжлэх ухаан гэх мэт). Мөн үүнийг дангаар нь хичээл болгон зааж болно.

Бизнесийн болон цэргийн ажиллагааны асуудлуудыг шийдвэрлэхэд математик загварыг ашиглах нь үйл ажиллагааны судалгааны талбарын томоохон хэсэг юм. Математик загварыг хөгжим, хэл шинжлэл, гүн ухаанд бас ашигладаг (жишээлбэл, аналитик философид эрчимтэй ашигладаг). Загвар нь системийг тайлбарлах, янз бүрийн бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн үр нөлөөг судлах, зан үйлийн талаар таамаглал гаргахад тусалдаг.

Загвар нь системийг тайлбарлах, түүний өөр бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн нөлөөг судлах, системийн төлөв байдлын талаар таамаглал дэвшүүлэхэд тусалдаг.

==Математик загварын элементүүд==

Математик загварууд нь янз бүрийн хэлбэртэй байж болох ч ихэвчлэн дараах элементүүдийг агуулдаг:

* **Удирдах тэгшитгэлүүд:** Системийн үндсэн хууль, хамаарлыг илэрхийлнэ.
* **Нэмэлт туслах загварууд:**
* **Тодорхойлох тэгшитгэлүүд:** Шинэ хувьсагчдыг тодорхойлох.
* **Үндсэн тэгшитгэлүүд:** Материалын шинж чанарыг тодорхойлох хамаарал.


* **Таамаглал болон хязгаарлалтууд:**
* **Анхны болон хилийн нөхцөлүүд:** Хугацааны эхэн болон орон зайн хил дээрх утгууд.
* **Кинематик тэгшитгэлүүд:** Хөдөлгөөний геометрийн хязгаарлалт.


===Ангилал===

Математик загваруудыг дараах байдлаар ангилж болно:

==Шугаман ба шугаман бус (Linear vs. nonlinear)==

Хэрэв математик загвар дахь бүх операторууд шугаман шинж чанарыг хангаж байвал уг загварыг шугаман гэнэ. Бусад тохиолдолд шугаман бус гэж үзнэ. Шугаман бүтэц нь асуудлыг тусад нь шинжилж болох энгийн хэсгүүдэд хуваах боломжийг олгодог. Шугаман бус системүүд, тэр ч байтугай энгийн хэлбэртэй байсан ч хаос (chaos) болон эргэшгүй (irreversibility) үзэгдлүүдтэй холбогддог.

==Статик ба динамик (Static vs. dynamic)==

**Динамик загвар** нь системийн төлөв байдлын хугацаанаас хамаарсан өөрчлөлтийг тооцдог бол **статик загвар** нь системийг тэнцвэрт байдалд буюу хугацаанаас хамааралгүйгээр тооцоолдог. Динамик загваруудыг ихэвчлэн дифференциал тэгшитгэлээр илэрхийлдэг.

==Илэрхий ба далд (Explicit vs. implicit)==

Хэрэв загварын гаралтын бүх параметрүүдийг оролтын параметрүүдийн функцээр шууд тодорхойлж болох бол уг загварыг **илэрхий** гэнэ. Хэрэв гаралтын параметрүүдийг олохын тулд тэгшитгэл шийдэх шаардлагатай бол **далд** гэнэ.

==Дискрет ба тасралтгүй (Discrete vs. continuous)==

**Тасралтгүй загвар** нь объектуудыг тасралтгүй үргэлжлэх байдлаар авч үздэг бол **дискрет загвар** нь объектуудыг тусдаа нэгжүүд (дискрет утгууд) гэж үздэг.

==Тодорхойлогдсон ба магадлалын (Deterministic vs. stochastic)==

**Тодорхойлогдсон загвар** нь өгөгдсөн анхны нөхцөл бүрт ижил үр дүн гаргадаг. Харин **магадлалын загвар** (stochastic) нь санамсаргүй байдлыг агуулдаг бөгөөд үр дүн нь магадлалын тархалтаар илэрхийлэгддэг.

==Стратегийн ба стратегийн бус (Strategic vs. non-strategic)==

Тоглоомын онолд ашиглагддаг загварууд нь шийдвэр гаргагч талуудын хоорондын харилцан үйлчлэлийг (стратеги) тооцдог бол стратегийн бус загварууд нь зөвхөн системийн ерөнхий төлөвийг тодорхойлдог.

==Бүтэц (Construction)==

Загвар боловсруулах үйл явцад дараах хүчин зүйлс чухал:

==Нарийн төвөгтэй байдал (Complexity)==

Загвар хэт энгийн байвал бодит байдлыг илэрхийлж чадахгүй (underfitting), харин хэт төвөгтэй байвал өгөгдлийн дуу чимээнд (noise) хэт мэдрэмтгий болж таамаглах чадвар нь мууддаг (overfitting). Энэ хоёрын тэнцвэрийг олох нь математик загварчлалын гол сорилт юм.

==Үнэлгээ ба шалгалт (Evaluation and assessment)==

Загварын үнэн зөв байдлыг дараах байдлаар үнэлдэг:

1. **Эмпирик өгөгдөлтэй таарах байдал:** Бодит ажиглалттай хэр зэрэг нийцэж байгааг шалгах.
2. **Загварын хүрээ:** Загвар ямар нөхцөлд ажиллах боломжтойг тодорхойлох.
3. **Философийн асуудал:** Загвар нь зөвхөн &quot;хар хайрцаг&quot; (black box) байх уу, эсвэл учир шалтгааныг тайлбарлах уу гэдгийг шийдэх.

==Байгалийн шинжлэх ухаан дахь ач холбогдол==

Математик загварууд нь байгалийн хуулиудыг математик хэлээр илэрхийлж, тэдгээр дээр үндэслэн туршилтаар баталж болох таамаглалууд дэвшүүлэх боломжийг олгодог. Физикийн салбарт энэ нь хамгийн тод илэрдэг.

==Жишээ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Математик загваруудын жишээ
|-
! Салбар !! Загварын нэр !! Математик аппарат
|-
| Физик || Ньютоны 2-р хууль || &lt;math&gt;F = ma&lt;/math&gt;
|-
| Популяцийн биологи || Мальтусын өсөлт || &lt;math&gt;P(t) = P_0 e^{rt}&lt;/math&gt;
|-
| Санхүү || Блэк-Шоулзын загвар || Тухайн уламжлалт дифференциал тэгшитгэл
|-
| Эпидемиологи || SIR загвар || Дифференциал тэгшитгэлийн систем
|}

==Мөн үзэх==

* [Математик загварчлал](https://www.google.com/search?q=https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB)
* [Системийн шинжилгээ](https://www.google.com/search?q=https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D1%8D%D1%8D)
* [Тоон арга](https://www.google.com/search?q=https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%BE%D0%BE%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%BD_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D1%8D%D1%81)</text>
      <sha1>sauuqqbtdda4bdhpw43afiny1nakv4t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калифорниа мужийн их сургууль, Чико</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141164</id>
    <revision>
      <id>875021</id>
      <parentid>827627</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T02:01:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>875021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3757" sha1="aii4k9c6ly33lpkjywbsvx228yrb42w" xml:space="preserve">[[Калифорни|Калифорниа]] мужийн [https://www.csuchico.edu/ их] сургууль, &lt;ref&gt;{{Citation |title=Chico, California |date=2025-07-17 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Chico,_California&amp;oldid=1300903858 |work=Wikipedia |access-date=2025-07-21 |language=en}}&lt;/ref&gt;Чико нь [[Калифорни|Калифорниа]] муж дахь Чико хотод байрладаг их сургууль юм. &lt;ref&gt;{{Citation |title=19th century |date=2025-06-18 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=19th_century&amp;oldid=1296217197 |work=Wikipedia |access-date=2025-07-21 |language=en}}&lt;/ref&gt;19-р зуунд багш нарийг маш хурдтай өсөж буй улсын их сургуулиудад бэлтгэх зорилготойгоор бусад адил 180 сургуулиудтай адил 1887 онд байгуулагдсан. Зарим сургуулиуд бүр мөсөн хаасан ч зарим нь өөрсдийн талбараа томсгож 20-р зууны эхээр улсын коллеж харин &lt;ref&gt;{{Citation |title=20th century |date=2025-07-07 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=20th_century&amp;oldid=1299321293 |work=Wikipedia |access-date=2025-07-21 |language=en}}&lt;/ref&gt;20-р зууны сүүлээр улсын их сургууль болсон юм.

Калифорниа Их  Сургуулийн системийн 2 дахь хамгийн эртний кампустай их сургууль юм. 2020 оны намрын хичээлийн жил гэхэд  нийт 16,630 оюутнууд элссэн байдаг. Тус сургууль нь 126 бакалаврын хөтөлбөр, магистрын 35 хөтөлбөр, 4 төрлийн багшлах эрх олгодог байна. Чико бол [[Испани]] төрлийн байгууллага. 2023 онд АНУ-д болсон [https://www.collegekickstart.com/blog/item/u-s-news-world-report-posts-2023-college-rankings News &amp; World] Report [[Дээд боловсролын газар|коллежийн]] чансааны дагуу Чико сургууль нь &quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Military Times: Best for Vets – Helping veterans find the best schools and employers |url=https://bestforvets.militarytimes.com/ |access-date=2025-07-21 |website=bestforvets.militarytimes.com}}&lt;/ref&gt;Ахмад дайчдын шилдэг коллеж&quot;-оор 13-т бичигдэж, Улсын шилдэг сургуулиудаар 10-т, Нийгмийн хөдөлгөөнөөр шилдэг гүйцэтгэгчдээр 22-т, Инженерийн бакалаврын шилдэг хөтөлбөрөөр барилгын инженерчлэлээр 70-т, Сувилахуйн чиглэлээр 206-д жагссан. Харин 2022 онд болсон [https://www.collegekickstart.com/blog/item/u-s-news-world-report-posts-2022-college-rankings News &amp; World] коллежийн чансааны дагуу Чико сургууль нь &quot;Ахмад дайчдын шилдэг коллеж&quot;-оор 17-т, Улсын шилдэг сургуулиудаар 18-д, Нийгмийн хөдөлгөөнөөр шилдэг гүйцэтгэгчдээр 24-т, Инженерийн бакалаврын шилдэг хөтөлбөрөөр 75-т, Сувилахуйн чиглэлээр 251-д жагссан юм.
[[Файл:Colusa Hall, California State University, Chico (2025)-L1007258.jpg|alt=Колуса танхим|thumb|Калифорниа Их Сургууль, Чико]]

==Эх сурвалж==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Калифорнийн их сургууль|Чико]]
[[Ангилал:1887 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>aii4k9c6ly33lpkjywbsvx228yrb42w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бабур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145449</id>
    <revision>
      <id>874989</id>
      <parentid>850567</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:43:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1441" sha1="ita9j1an9fvyurbq1cy72lgjbkvgtx0" xml:space="preserve">[[Файл:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Babur detail.jpg|thumb]]
'''Захир-ад-дин Мухаммад Бабур''' ([[Цагадайн хэл|цагадайн хэл.]] ظهیرالدین محمد بابر‎, [[Араб хэл|араб]]. ﻇَﻬﻴﺮْ ﺍَﻟَﺪّﻳﻦ مُحَمَّدْ بَابُرْ‎; ''«Бабур»'' гэж «арслан, жанжин, барс» гэх перс '''ْبَبْر''' (''babr'') үгнээс гаралтай'', ''1483 оны 2-р сарын 14-нд [[Андижан]] хотод төрсөн — 1530 оны 12-р сарын 26-нд нас барсан) ''— ''дундад зууны Энэтхэгийн цэргийн жанжин, яруу найрагч бөгөөд төрийн зүтгэлтэн. [[Доголон Төмөр|Доголон Төмөрийн]] 3 дахь удмын хүн бөгөөд [[Их Могол Улс|Их Могол улсыг]] үүсгэн байгуулагч гэгддэг. 

1494-1504 онд [[Фергана]] болон 1504-1526 онд [[Кабул]] хотын захирагч, 1507-1526 онд падишах цолтой Төмөрийн эзэнт улсын тэргүүн, 1497-1498, 1511-1512 онд Мавераннахрын захирагч, 1512-1526 онд [[Кандахар]] хотын захирагч, 1526-1530 онд Хиндустан буюу Умард Энэтхэгийн падишах байсан.</text>
      <sha1>ita9j1an9fvyurbq1cy72lgjbkvgtx0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэрэглэгч:HY Tengis/sandbox</title>
    <ns>2</ns>
    <id>148753</id>
    <revision>
      <id>874988</id>
      <parentid>874198</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:39:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HY Tengis</username>
        <id>107937</id>
      </contributor>
      <origin>874988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20093" sha1="ekyzkjc7jo18iv0tgu5lqobh45fina1" xml:space="preserve">'''Макдональдчлал''' нь нийгэм түргэн хоолны рестораны шинж чанарыг өөртөө шингээх үйл явц юм. ''McWord'' хэмээх ойлголтыг [[:en:Sociologist|социологич]] [[:en:George Ritzer|Жорж Ритцер]] 1983 онд ''Journal of American Culture'' сэтгүүлд нийтлүүлсэн өгүүлэлдээ дэвшүүлж,&lt;ref name=&quot;Ritzer1983&quot;&gt;{{cite journal|last=Ritzer|first=George|title=The &quot;McDonaldization&quot; of Society|journal=Journal of American Culture|volume=6|issue=1|pages=100–107|year=1983|doi=10.1111/j.1542-734X.1983.0601_100.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1542-734X.1983.0601_100.x}}&lt;/ref&gt; 1993 онд хэвлэгдсэн ''The McDonaldization of Society'' номдоо хөгжүүлжээ. Макдональдчлал нь [[:en:Rationalization (sociology)|рационалчлал]] болон [[:en:Scientific management|шинжлэх ухааны менежмент]]ийн тухай ойлголтыг дахин тайлбарласан хэлбэр юм.

[[:en:Max Weber|Макс Вебер]] нийгмийн өөрчлөлтийн чиглэлийг бюрократ тогтолцоогоор төлөөлүүлсэн бол Ритцер орчин үеийн нийгэм дэх рационалчлалын илүү төлөөлөх загвар нь түргэн хоолны ресторан гэж үзжээ.&lt;ref&gt;Ritzer, 2004:553.&lt;/ref&gt; Макдональдчлалын онолын шүүмжлэлд Ахувиа, Изберк-Билгин нарын «eBayчлал» хэмээн нэрлэсэн эсрэг чиг хандлагын шинжилгээ,&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Ahuvia|first1=Aaron|last2=Izberk-Bilgin|first2=Elif|year=2011|title=Limits of the McDonaldization thesis: eBayization and ascendant trends in post-industrial consumer culture|journal=Consumption Markets &amp; Culture|volume=14|issue=4|pages=361–384|doi=10.1080/10253866.2011.604496}}&lt;/ref&gt; мөн Макдональдчлалыг хүмүүсийг нийгмийн тогтолцоонд нөлөөлөх боломжгүй мэтээр ойлгуулах эрсдэлтэй гэж үзэж, хоршоо болон Тоёотагийн үйлдвэрлэлийн тогтолцоо зэрэг хүн төвтэй загваруудыг авч үзэхийг санал болгосон Титус Александрын тайлбар багтдаг.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Alexander|first=Titus|year=2023|title=Unwrapping the McDonald's model: An introduction to dynamic social theory|journal=The Journal of American Culture|volume=46|issue=3|pages=232–241|doi=10.1111/jacc.13467}}&lt;/ref&gt;

== Үндсэн шинжүүд ==

Ритцер макдональдчлалын дөрвөн үндсэн бүрэлдэхүүнийг онцолсон: үр ашиг, тооцоолох боломж, урьдчилан таамаглах боломж болон хяналт юм.&lt;ref name=&quot;book&quot;&gt;{{cite book|last=Ritzer|first=George|year=2009|title=The McDonaldization of Society|publisher=Pine Forge Press|location=Los Angeles|doi=10.4135/9781446279007|isbn=978-0-7619-8812-0}}&lt;/ref&gt; Рационал тогтолцоо явцуу хүрээндээ үр ашигтай байж болох ч хор хөнөөлтэй эсвэл рационал бус үр дагавар үүсгэж болзошгүй.&lt;ref name=&quot;Ritzer1983&quot;/&gt;

=== Үр ашиг ===

Үр ашиг гэдэг нь аливаа ажлыг гүйцэтгэх хамгийн оновчтой арга юм. Энэ хүрээнд Ритцер «үр ашиг» гэдгийг тодорхой утгаар хэрэглэдэг. McDonald's-ийн үйлчлүүлэгчийн жишээгээр бол өлссөн байдлаас цадсан байдалд хүрэх хамгийн хурдан арга юм. Макдональдчлал дахь үр ашиг гэдэг нь байгууллагын үйл ажиллагааны бүх талыг зарцуулах хугацааг хамгийн бага байлгахад чиглүүлэхийг хэлнэ.&lt;ref name=&quot;book&quot;/&gt;

=== Тооцоолох боломж ===

Тооцоолох боломж гэдэг нь зорилгыг амт зэрэг субъектив шинжээр бус, борлуулалт зэрэг тоон үзүүлэлтээр хэмжихийг хэлнэ. Макдональдчлалын хүрээнд тоо хэмжээг чанартай адилтгаж, богино хугацаанд их хэмжээний бүтээгдэхүүн хүргэхийг өндөр чанартай бүтээгдэхүүн хүргэхтэй дүйцүүлэн үздэг. Ингэснээр хүмүүс төлсөн мөнгөтэйгөө харьцуулан хэр их бүтээгдэхүүн авч байгаагаа тооцож чадна. Байгууллагууд хэрэглэгчдэд бага мөнгөөр их хэмжээний бүтээгдэхүүн авч байгаа гэсэн итгэл төрүүлэхийг зорьдог. Ийм байгууллагын ажилтнуудыг ажлын чанараас илүү хурдтай ажилласнаар нь үнэлэх нь түгээмэл.&lt;ref name=&quot;book&quot;/&gt;

=== Урьдчилан таамаглах боломж ===

Урьдчилан таамаглах боломж гэдэг нь өргөн тархсан [[:en:Standardization|стандартчилал]] болон нэгэн жигд үйлчилгээг хэлнэ. Хүн хаашаа ч явсан макдональдчлалд орсон байгууллагаар үйлчлүүлэх бүрдээ ижил үйлчилгээ, ижил бүтээгдэхүүн авна гэсэн үг. Энэ нь тухайн байгууллагын ажилтнуудад ч хамаарна. Тэдний ажил үүрэг давтагддаг, хэвшсэн, урьдчилан таамаглах боломжтой байдаг.&lt;ref name=&quot;book&quot;/&gt;

=== Хяналт ===

Хяналт гэдэг нь ажилтнуудыг стандартчилсан, нэгэн жигд журмаар ажиллуулах, мөн хүний оролцоог хүний бус технологиор орлуулахыг хэлнэ.&lt;ref name=&quot;book&quot;/&gt;

== Жишээнүүд ==

Маргаан үүсгэхээргүй, ач холбогдол багатай мэдээг хүлээн авахад хялбар жижиг хэсгүүдээр хүргэдэг «[[:en:Junk food news|түргэн хоол маягийн мэдээ]]» нь макдональдчлалын нэг жишээ юм. Өөр нэг жишээ нь «МакИхСургууль» юм. Энэ нь сургалтын хөтөлбөрөө модулиудад хувааж, хүн бүрийн сонирхолд нийцүүлэхээр сонгон хослуулж, боловсролын зэргийг түргэвчилсэн хэлбэрээр олгодог. Бүтээгдэхүүний чанар буурсныг тэдгээрийг байнга шинэ мэтээр дахин танилцуулдаг өргөн хүрээний сурталчилгаагаар далдалдаг гэж тайлбарладаг.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|last1=Scott|first1=John|last2=Marshall|first2=Gordon|year=2009|title=McDonaldization|encyclopedia=A Dictionary of Sociology|edition=3rd|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/acref/9780199533008.001.0001|isbn=978-0-19-953300-8}}&lt;/ref&gt;

[[:en:David Shichor|Дэвид Шичор]] ял шийтгэлийн бодлогод макдональдчлалын шинжүүд хэрхэн илэрч байгааг судалжээ. Тэрээр гэмт хэрэг үйлдсэн хүн бүрд тохируулсан шийтгэл, засрал хүмүүжлийн арга хэмжээнээс дахин гэмт хэрэг үйлдэх өндөр эрсдэлтэй гэж үзсэн бүлгүүдийг стандартчилсан шийтгэлээр хянах оролдлого руу шилжих хандлагыг авч үзсэн. [[:en:Three-strikes law|«Гурван удаагийн гэмт хэргийн хууль»]] болон [[:en:Sentencing guideline|ял оногдуулах удирдамж]] үүний жишээ болно. Гэмт хэрэг үйлдэгчдийг [[:en:Prison#Inmate security classifications|аюулгүй байдлын түвшнээр ангилж]], тухайн эрсдэлийн бүлгийн хоригдлуудыг [[:en:Incapacitation (penology)|дахин гэмт хэрэг үйлдэх боломжгүй байлгах]] байгууллагад илгээдэг. Ял шийтгэлийн тогтолцоонд [[:en:Electronic surveillance|цахим тандалт]], [[:en:Electronic monitoring|цахим хяналт]], [[:en:Urinalysis|шээсний шинжилгээ]] болон гэмт хэрэг үйлдэгчдийг компьютерын системээр хянах зэрэг технологийг ашигладаг.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Shichor|first=David|year=1997|title=Three Strikes as a Public Policy: The Convergence of the New Penology and the McDonaldization of Punishment|journal=Crime &amp; Delinquency|volume=43|issue=4|pages=470–492|doi=10.1177/0011128797043004005}}&lt;/ref&gt;

=== Боловсрол ===

Роберт О. Слэйтер 1999 оны өгүүлэлдээ Перу болон АНУ-ын сургуулиудын анги дүүргэлт, зохион байгуулалт, сургалтын арга барилыг харьцуулж, боловсролд макдональдчлалын шинжүүд илэрч байгааг тайлбарласан. Түүний үзсэнээр Перугийн сургуулиудын анги танхим, сурагчдын тоо болон мэдлэг дамжуулах арга барил Америкийн сургуулиудтай төстэй байв. Слэйтер ийм сургалт нь асуулт тавих, эрэлхийлэх болон бүтээлчээр сэтгэх чадварыг дэмжихгүй байж болзошгүй гэж үзсэн.&lt;ref name=&quot;Slater1999&quot;&gt;{{cite journal|last=Slater|first=Robert O.|year=1999|title=La macdonalización de la educación|journal=Educación|volume=8|issue=15|pages=21–37|doi=10.18800/educacion.199901.002|url=https://revistas.pucp.edu.pe/index.php/educacion/es/article/view/5233|language=es}}&lt;/ref&gt;

Вонгийн үзсэнээр макдональдчлал дээд боловсролын сургалтад ч нөлөөлжээ. Үр ашиг талаас нь авч үзвэл компьютероор дүгнэдэг шалгалт багшийн үнэлгээнд зарцуулах хугацааг багасгадаг. Тооцоолох боломж талаас нь оюутны амжилтыг үсгэн үнэлгээ болон голч дүнгээр хэмждэг. Урьдчилан таамаглах боломжийн хувьд их сургуулиудын санал болгодог хичээл, тавигдах шаардлага стандартчилагдаж, өөр өөр газраас ижил төстэй хичээл, агуулга олоход хялбар болсон. Хяналтын хувьд хичээлүүд тодорхой бүтэц, шаардлага, удирдамжтай бөгөөд урьдчилан тогтоосон өдөр, цагт эхэлж дуусаж, тогтсон хугацаанд үргэлжилдэг.&lt;ref name=&quot;Wong2010&quot;&gt;Wong, D. (2010). [http://www.stanford.edu/group/ccr/ccrblog/2010/02/mcdonaldization_and_higher_edu.html McDonaldization and Higher Education].&lt;/ref&gt;

Ноэл Кэрроллын 2013 оны судалгаанд цахим сургалтын технологид төвлөрөхдөө суралцах үйл явц болон оюутны туршлагад үзүүлэх нөлөөг орхигдуулах эрсдэлийг авч үзжээ. Технологи нь зарим тохиолдолд суралцах үйл явц дахь хүний хүчин зүйлийг сулруулж, суралцагчийг илүү тусгаарлагдмал байдалд оруулж болзошгүй. Иймээс цахим сургалтын платформыг ашиглахдаа оюутнуудын суралцах туршлагад үзүүлэх нөлөөг бүрэн ойлгох шаардлагатай гэж уг судалгаанд тэмдэглэсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Carroll|first=Noel|year=2013|title=E-learning – the McDonaldization of education|journal=European Journal of Higher Education|volume=3|issue=4|pages=342–356|doi=10.1080/21568235.2013.833405|url=https://web.archive.org/web/20181201135207/http://eprints.teachingandlearning.ie/1951/1/Carroll%20McDonalization%20of%20Education%202013.pdf}}&lt;/ref&gt;

Боловсролын макдональдчлал нь зөвхөн танхимын сургалтаар хязгаарлагдахгүй. Жорж Ритцер 2013 онд олон нийтэд нээлттэй, олон оролцогчтой цахим хичээлүүд буюу MOOC (''Massive Open Online Courses'') нь боловсролын макдональдчлалыг нэмэгдүүлж болзошгүй гэж бичжээ. Семестр бүр шинэ MOOC зохиож болох ч үндсэн бүтцийг дахин ашиглаж, бага зэрэг өөрчлөх нь илүү үр ашигтай байж болно. Ижил урьдчилан бичсэн хичээлийг олон их сургууль ашиглавал суралцагчид ижил агуулга үзнэ. Компьютероор дүгнэдэг шалгалт багшийн ажлыг хөнгөвчлөх боловч MOOC нь багш, суралцагчийн шууд харилцааг хязгаарлаж, хичээлийг илүү гүнзгий судлахад хүндрэл учруулж болзошгүй.&lt;ref name=&quot;Ritzer2013&quot;&gt;{{cite web|last=Ritzer|first=George|year=2013|title=MOOCs and the McDonaldisation of Education|website=Introduction to Sociology|url=https://georgeritzer.wordpress.com/2013/01/12/moocs-and-the-mcdonaldization-of-education/}}&lt;/ref&gt;

== Макдональдчлалаас ангижрах нь ==

Байгууллагууд макдональдчлалын рационалчлалыг эсэргүүцэхийг оролдсоор ирсэн. Эдгээр оролдлого нь тоо хэмжээнээс илүү чанарт анхаарах, үйлчилгээ болон бүтээгдэхүүний урьдчилан таамаглахын аргагүй байдлыг таашаах, гаднын хяналтгүй ажиллах илүү ур чадвартай ажилтнуудыг ажиллуулахтай холбоотой. Улс орнууд макдональдчлалын явцыг удаашруулж, орон нутгийн онцлог болон уламжлалт үнэт зүйлсээ хамгаалах эсэргүүцлийн хөдөлгөөн өрнүүлдэг.&lt;ref name=&quot;Ritzer2008&quot;&gt;{{cite book|last=Ritzer|first=George|year=2008|title=The McDonaldization of Society|publisher=Pine Forge Press|location=Los Angeles|pages=351–384|isbn=978-0-7619-8812-0|url=https://archive.org/details/mcdonaldizationo0000ritz/page/351}}&lt;/ref&gt;

Орон нутгийн зарим тохиолдлын судалгаа McDonald's-ийн рационал загварыг тухайн газрын соёлын сонголтод нийцүүлэн өөрчлөх нь анхны бүтээгдэхүүнийх нь шинжийг сулруулдгийг харуулдаг. Компани орон нутгийн нөхцөлд хэдий чинээ их дасан зохицно, америк хэв маягийн бүтээгдэхүүний шинжлэх ухааны тооцоонд тулгуурласан загварын давуу тал төдий чинээ алдагдаж болзошгүй. Үүнийг McDonald's-ийн нэгэн жигд арга барилыг зөвтгөхөд ашиглаж болно. McDonald's-ийн дэлхий даяарх тархалт болон үйл ажиллагааны нэгэн жигд байдал нь [[:en:Globalization|даяаршилд]] нөлөөлөх хүчин зүйл юм.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Turner|first=Bryan S.|year=2003|title=McDonaldization: Linearity and Liquidity in Consumer Cultures|journal=American Behavioral Scientist|volume=47|issue=2|pages=137–153|doi=10.1177/0002764203256180}}&lt;/ref&gt;

== McDonald's-ийн хариу тайлбар ==

[[:en:United Kingdom|Их Британи]] дахь McDonald's-ийн төлөөлөгчдийн илэрхийлсэн хариу тайлбарт Ритцер бусад тайлбарлагчдын адил компанийн хэмжээ болон брэндийн танигдсан байдлыг ашиглан, бодит үйл ажиллагаатай нь заавал холбоотой байх албагүй санаануудыг сурталчилдаг гэжээ.&lt;ref&gt;{{cite web|author=McDonald's UK|title=Questions Answered|work=Make up your own mind|url=http://www.makeupyourownmind.co.uk/questions/what-are-you-doing-about/mcdonaldization/|archive-url=https://web.archive.org/web/20100325232151/http://www.makeupyourownmind.co.uk/questions/what-are-you-doing-about/mcdonaldization/|archive-date=2010-03-25|url-status=usurped}}&lt;/ref&gt;

== Мөн үзэх ==

* [[:en:Americanization|Америкжилт]]
* [[:en:Cocacolonization|Кока-колоничлол]]
* [[:en:Cultural globalization|Соёлын даяаршил]]
* [[:en:Disneyfication|Диснейчлол]]
* ''[[:en:Fast Food Nation|Fast Food Nation]]'', 2001 оны ном
* ''[[:en:Food, Inc.|Food, Inc.]]''
* [[:en:Fordism|Фордизм]]
* [[:en:Globalization|Даяаршил]]
* [[:en:Golden Arches Theory of Conflict Prevention|Мөргөлдөөнөөс сэргийлэх Алтан нуман хаалганы онол]]
* ''[[:en:Jihad vs. McWorld|Jihad vs. McWorld]]''
* [[:en:McWorld|McWorld]]
* ''[[:en:Super Size Me|Super Size Me]]'', 2004 оны баримтат кино
* [[:en:Walmarting|Волмартчлал]]

== Эшлэл ==

{{Reflist}}

== Нэмэлт унших материал ==

* George Ritzer, ''The McDonaldization of Society: Revised New Century Edition''. Pine Forge Press, 2004. ISBN 0-7619-8812-2.
* George Ritzer, ''McDonaldization: The Reader''. ISBN 0-7619-8767-3.
* George Ritzer, ''The McDonaldization Thesis: Explorations and Extensions''. ISBN 0-7619-5540-2.
* Bryan Turner, ''McCitizens''.
* Barry Smart (ред.), ''Resisting McDonaldization''.
* James L. Watson, ''Golden Arches East: McDonald's in East Asia''.
* George Ritzer (ред.), ''Sociology of Consumption: Fast Food, Credit Cards and Casinos''.
* Dennis Hayes, Robin Wynyard (ред.), ''The McDonaldization of Higher Education''. Praeger, 2002. ISBN 978-0-89789-856-0.
* George Ritzer, ''Enchanting a Disenchanted World''.
* John Drane, ''The McDonaldization of the Church''.
* Titus Alexander, ''[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jacc.13467 Unwrapping the McDonald's model: An introduction to dynamic social theory]''. ''The Journal of American Culture'', 46(3), х. 232–241, 2023.

== Мөн үзэх эх сурвалж ==

* Ritzer, G. (2013). “MOOCs and the McDonaldisation of Education”. ''Introduction to Sociology''. [https://georgeritzer.wordpress.com/2013/01/12/moocs-and-the-mcdonaldization-of-education/]
* Slater, R. O. (1999). “La Macdonalización de la educación”. ''Educación'', 8(15).
* Wong, D. (2010). [http://www.stanford.edu/group/ccr/ccrblog/2010/02/mcdonaldization_and_higher_edu.html “McDonaldization and Higher Education”].</text>
      <sha1>ekyzkjc7jo18iv0tgu5lqobh45fina1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шахрисабз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149154</id>
    <revision>
      <id>874992</id>
      <timestamp>2026-11-06T13:16:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Foreign Tourists at Amir Temur Square in Shahrisabz.jpg|thumb]] [[Файл:Kok Gumbaz Mosque and panorama of Shahrisabz 2026.jpg|thumb]] '''Шахриса́бз''' ([[Узбек хэл|узбек.]] ''Shahrisabz / Шаҳрисабз'') — [[Узбекистан|Узбекистаны]] Кашкадар мужийн хот. Дундад Азийн хамгийн эртний хотуудын нэг бөгөөд 16-р зуунаас өмнө Кеш г...&quot;</comment>
      <origin>874992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4567" sha1="hlptl9rujzip9fo3vs957ojmuwwz6se" xml:space="preserve">[[Файл:Foreign Tourists at Amir Temur Square in Shahrisabz.jpg|thumb]]
[[Файл:Kok Gumbaz Mosque and panorama of Shahrisabz 2026.jpg|thumb]]
'''Шахриса́бз''' ([[Узбек хэл|узбек.]] ''Shahrisabz / Шаҳрисабз'') — [[Узбекистан|Узбекистаны]] Кашкадар мужийн хот. Дундад Азийн хамгийн эртний хотуудын нэг бөгөөд 16-р зуунаас өмнө Кеш гэж нэртэй байсан. 2026 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар тус хот 152,700 байнгын оршин суугтай байжээ. Хүн амын дийлэнх нь [[Узбекчүүд]] юм. Тус хот &quot;Китаб&quot; нисэх онгоцны буудал, төмөр замын өртөө байдаг аж.

== Хотын нэр ==
Эрт дээр үеэс 14-р зуун хүртэл Шахрисабз хотыг &quot;Кеш&quot; гэж нэрлэдэг байжээ. МЭ-ийн эхний зуунуудад хамаарах хамгийн эртний [[Согд хэл|Согдын]] бичээсүүдэд Кеш гэдэг нэр байдаг. Шахрисабз гэдэг нэр нь перс (shahr) &quot;хот&quot; болон (sabz) &quot;ногоон&quot; гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд шууд утгаараа &quot;Ногоон хот&quot; гэж орчуулагддаг байна.

Энэ нэр нь 15-р зуунаас хойш хоттой холбоотой болсон. 15-р зуунаас өмнө энэ хотыг Согдын Кеш ([[Согд хэл|согд:]] Kəš) гэдэг нэрээр нэрлэдэг байсан бөгөөд энэ нь &quot;орон сууц, байшин, суурин&quot; гэсэн утгатай байв. &quot;Бабурын ном&quot; (15-р зуун - 16-р зууны эхэн үе) бүтээлд тус хотыг Шахрисабз болон Кеш гэх нэрүүдийг аль алийг нь хэрэглэсэн байдаг ажээ.

== Түүх ==
Зарим эх сурвалжийн мэдээгээр энэ хот МЭӨ 8-р зууны үед байгуулагдсан. Эрт дээр үед энэ хотыг Кеш гэж нэрлэдэг байжээ.

Хотын эртний оршин суугчид болох Кешчүүд гар урлал, худалдаа, өндөр соёлоороо алдартай байжээ. МЭ-ийн эхний зуунд хамаарах хамгийн эртний Согдын бичээсүүд нь одоогийн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орших Култобе суурингаас олдсон бөгөөд Кеш гэдэг нэртэй уг суурингийн захирагчид [[Сырдарья|Сырдарья мөрний]] бүс нутагт хотыг байгуулсан ажээ.

Энэ хот нь [[Зороастризм]] шашны, хожим нь Несторианизмын шашны төвүүдийн нэг байсан ажээ.

МЭӨ 329 онд Кеш хотыг [[Македоны Александр|Македоны Александрын]] цэргүүд эзэлж, Эллинист соёлын нөлөөнд автсан байна. 8-р зуунд хотыг  Арабууд эзлэн авчээ. Арабын довтолгооны үеэр Кашкадарийн хөндий, ялангуяа Кеш хот нь түүхэнд &quot;Цагаан хувцастай хүмүүсийн бослого&quot; гэгддэг Муканнагийн удирдсан Арабын эсрэг болон Исламын эсрэг чөлөөлөх хөдөлгөөний голомт болсон юм. Эцэст нь энэхүү эсэргүүцэл нь нийслэл хотын уналтад хүргэсэн. 701-704 оны хооронд Несеф, Кешийн ойролцоо Түрэг, Арабын хооронд тулаан болжээ.

14-р зуунаас хойш энэ хотыг Шахрисабз гэж нэрлэж ирсэн. Энэ үеэс тухайн үеийн зоосон дээр хотын уг нэр гарч ирсэн.

1336 онд зүүн Анатолиас зүүн Энэтхэг хүртэл үргэлжилсэн өөрийн үеийн хамгийн том, хамгийн хүчирхэг эзэнт гүрнүүдийн нэгийг байгуулсан Амир Төмөр ([[Доголон Төмөр]]) Шахрисабз хотын захад орших Хожа Илгар тосгонд мэндэлсэн байна.</text>
      <sha1>hlptl9rujzip9fo3vs957ojmuwwz6se</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874994</id>
      <parentid>874992</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T13:23:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>874994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4571" sha1="nyr4g81jjz98524g9nwa9tm0m9nzjv2" xml:space="preserve">[[Файл:Foreign Tourists at Amir Temur Square in Shahrisabz.jpg|thumb]]
[[Файл:Kok Gumbaz Mosque and panorama of Shahrisabz 2026.jpg|thumb]]
'''Шахриса́бз''' ([[Узбек хэл|узбек.]] ''Shahrisabz / Шаҳрисабз'') — [[Узбекистан|Узбекистаны]] Кашкадарья мужийн хот. Дундад Азийн хамгийн эртний хотуудын нэг бөгөөд 16-р зуунаас өмнө Кеш гэж нэртэй байсан. 2026 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар тус хот 152,700 байнгын оршин суугтай байжээ. Хүн амын дийлэнх нь [[Узбекчүүд]] юм. Тус хот &quot;Китаб&quot; нисэх онгоцны буудал, төмөр замын өртөө байдаг аж.

== Хотын нэр ==
Эрт дээр үеэс 14-р зуун хүртэл Шахрисабз хотыг &quot;Кеш&quot; гэж нэрлэдэг байжээ. МЭ-ийн эхний зуунуудад хамаарах хамгийн эртний [[Согд хэл|Согдын]] бичээсүүдэд Кеш гэдэг нэр байдаг. Шахрисабз гэдэг нэр нь перс (shahr) &quot;хот&quot; болон (sabz) &quot;ногоон&quot; гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд шууд утгаараа &quot;Ногоон хот&quot; гэж орчуулагддаг байна.

Энэ нэр нь 15-р зуунаас хойш хоттой холбоотой болсон. 15-р зуунаас өмнө энэ хотыг Согдын Кеш ([[Согд хэл|согд:]] Kəš) гэдэг нэрээр нэрлэдэг байсан бөгөөд энэ нь &quot;орон сууц, байшин, суурин&quot; гэсэн утгатай байв. &quot;Бабурын ном&quot; (15-р зуун - 16-р зууны эхэн үе) бүтээлд тус хотыг Шахрисабз болон Кеш гэх нэрүүдийг аль алийг нь хэрэглэсэн байдаг ажээ.

== Түүх ==
Зарим эх сурвалжийн мэдээгээр энэ хот МЭӨ 8-р зууны үед байгуулагдсан. Эрт дээр үед энэ хотыг Кеш гэж нэрлэдэг байжээ.

Хотын эртний оршин суугчид болох Кешчүүд гар урлал, худалдаа, өндөр соёлоороо алдартай байжээ. МЭ-ийн эхний зуунд хамаарах хамгийн эртний Согдын бичээсүүд нь одоогийн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орших Култобе суурингаас олдсон бөгөөд Кеш гэдэг нэртэй уг суурингийн захирагчид [[Сырдарья|Сырдарья мөрний]] бүс нутагт хотыг байгуулсан ажээ.

Энэ хот нь [[Зороастризм]] шашны, хожим нь Несторианизмын шашны төвүүдийн нэг байсан ажээ.

МЭӨ 329 онд Кеш хотыг [[Македоны Александр|Македоны Александрын]] цэргүүд эзэлж, Эллинист соёлын нөлөөнд автсан байна. 8-р зуунд хотыг  Арабууд эзлэн авчээ. Арабын довтолгооны үеэр Кашкадарийн хөндий, ялангуяа Кеш хот нь түүхэнд &quot;Цагаан хувцастай хүмүүсийн бослого&quot; гэгддэг Муканнагийн удирдсан Арабын эсрэг болон Исламын эсрэг чөлөөлөх хөдөлгөөний голомт болсон юм. Эцэст нь энэхүү эсэргүүцэл нь нийслэл хотын уналтад хүргэсэн. 701-704 оны хооронд Несеф, Кешийн ойролцоо Түрэг, Арабын хооронд тулаан болжээ.

14-р зуунаас хойш энэ хотыг Шахрисабз гэж нэрлэж ирсэн. Энэ үеэс тухайн үеийн зоосон дээр хотын уг нэр гарч ирсэн.

1336 онд зүүн Анатолиас зүүн Энэтхэг хүртэл үргэлжилсэн өөрийн үеийн хамгийн том, хамгийн хүчирхэг эзэнт гүрнүүдийн нэгийг байгуулсан Амир Төмөр ([[Доголон Төмөр]]) Шахрисабз хотын захад орших Хожа Илгар тосгонд мэндэлсэн байна.</text>
      <sha1>nyr4g81jjz98524g9nwa9tm0m9nzjv2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ирак дахь Монгол цэргийн оролцоо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149155</id>
    <revision>
      <id>874996</id>
      <timestamp>2026-11-06T17:36:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59018-66</username>
        <id>108801</id>
      </contributor>
      <comment>Монгол цэрэг хилийн чанадад үүрэг гүйцэтгэж эхлэсэн нь:</comment>
      <origin>874996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3175" sha1="2c3ahmbi1bun6axel7nuvnu3qtbxdmp" xml:space="preserve">Моншол Улсын Зэвсэгт Хүчний цэргийн баг, бүрэлдэхүүн Дэлхийн 2-р дайнаас хойш анх удаа хилийн чанадад үүрэг гүйцэтгэсэн эхлэсэн тохиолдол юм. Энэхүү үйл ажиллагаа нь 2003 онд АНУ-ын засгийн газраас Иракийн ерөнхийлөгч Саддам Хусейн, түүний засаг захиргаа үй олноор хөнөөх зэвсэг болсон гэсэн тул тус улсын зэвсэглэл болон засаглалын түлхэн унагаах гэсэн зорилго, үндэслэлээр мөн оны 03 дугаар сард байлдааны ажиллагааг эхлүүлсэн. Тус байлдааны ажиллагааны эхний үе шатанд Ирак улсын засгийн газар, зэвсэгт хүчний нэгдсэн зохион байгуулалттай эсэргүүцлийг бүрэн дарснаар байлдааны ажиллагааны хамгийн идэвхитэй үе шат өндөрлөсөн. Энэ мөчөөс нэгдсэн удирдлага зохион байгууллалтгүй болсон цэргийн алба хаагч болон нутгийн иргэд &quot;Иргэний дайн буюу партизан&quot;-ы хэлбэрт шилжиж эхлэснээр АНУ-ын засаг захиргаанаас Олон улсын цэргийн оролцоог дэлхийн бүх улс оронд уриалга хэлбэрээр хүргэж, улстөр, диплом болон цэргийн хамтын ажиллагааны хүрээнд саналуудыг улс орнуудад хүргэсэн. Энэхүү хүсэлтийн дагуу Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн  2003 оны 03 дугаар сарын хуралдааны шийдвэр, зөвлөмжийг үндэлэн Засгийн газраас Ирак улс дахь дайны дараах сэргээн босголт, аюулгүй байдлыг сэргээх АНУ-ын тэргүүлсэн &quot;Иракийн эрх чөлөө&quot; /уг цэргийн ажиллагаа 10 гаруй жил үргэлжилсэн/ эвслийн цэргийн ажиллагаанд МОНГОЛ УЛС-ын цэргийн баг /нийт 10 удаагийн цэргийн багт 1300 гаруй цэргийн албан хаагч үүрэг гүйцэтгэсэн/ийг үүрэг гүйцэтгүүлэх тухай тогтоол гарсан.   

2003 оны 08 дугаар сард Монгол Улсын цэргийн багийн бүрэлдэхүүнийг үүрэг гүйцэтгэх газар оронд шилжүүлэн байршуулж, Дэлхийн 2 дугаар дайнаас хойш анх удаа байлдааны ажиллагааны газар орон холын зайн хөдөлгөөн үйлдэн, байрлалтыг зохион байгуулж үрэг гүйцэтгэж эхлэсэн болно.</text>
      <sha1>2c3ahmbi1bun6axel7nuvnu3qtbxdmp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>874997</id>
      <parentid>874996</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T17:40:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59018-66</username>
        <id>108801</id>
      </contributor>
      <origin>874997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3154" sha1="auhl2au90dukcyhnph89c60x62tc8fu" xml:space="preserve">Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний цэргийн баг, бүрэлдэхүүн Дэлхийн 2-р дайнаас хойш анх удаа хилийн чанадад үүрэг гүйцэтгэсэн эхлэсэн тохиолдол юм. Энэхүү үйл ажиллагаа нь 2003 онд АНУ-ын засгийн газраас Иракийн ерөнхийлөгч Саддам Хусейн, түүний засаг захиргаа үй олноор хөнөөх зэвсэгтэй болсон гэсэн шалтагаар засаглалын түлхэн унагаах гэсэн зорилго, үндэслэлээр мөн оны 03 дугаар сард байлдааны ажиллагааг эхлүүлсэн. Тус байлдааны ажиллагааны эхний үе шатанд Ирак улсын засгийн газар, зэвсэгт хүчний нэгдсэн зохион байгуулалттай эсэргүүцлийг бүрэн дарснаар байлдааны ажиллагааны хамгийн идэвхитэй үе шат өндөрлөсөн. Энэ мөчөөс нэгдсэн удирдлага зохион байгуулалтгүй болсон цэргийн алба хаагч болон нутгийн иргэд &quot;Иргэний дайн буюу партизан&quot;-ы хэлбэрт шилжиж эхлэснээр АНУ-ын засаг захиргаанаас Олон улсын цэргийн оролцоог дэлхийн бүх улс оронд уриалга хэлбэрээр хүргэж, улстөр, диплом болон цэргийн хамтын ажиллагааны хүрээнд санлуудыг улс орнуудад хүргэсэн. Энэхүү хүсэлтийн дагуу Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн 2003 оны 03 дугаар сарын хуралдааны шийдвэр, зөвлөмжийг үндэслэн Засгийн газраас Ирак улс дахь дайны дараах сэргээн босголт, аюулгүй байдлыг сэргээх АНУ-ын тэргүүлсэн &quot;Иракийн эрх чөлөө&quot; /уг цэргийн ажиллагаа 10 гаруй жил үргэлжилсэн/ эвслийн цэргийн ажиллагаанд МОНГОЛ УЛС-ын цэргийн баг /нийт 10 удаагийн цэргийн багт 1300 гаруй цэргийн албан хаагч үүрэг гүйцэтгэсэн/-ийг үүрэг гүйцэтгүүлэх тухай тогтоол гарсан.   

2003 оны 08 дугаар сард Монгол Улсын цэргийн нэгдүгээр багийн бүрэлдэхүүнийг үүрэг гүйцэтгэх газар оронд шилжүүлэн байршуулж, Дэлхийн 2 дугаар дайнаас хойш анх удаа байлдааны ажиллагааны газар орон холын зайн марш үйлдэн, байрлалтыг зохион байгуулж үүрэг гүйцэтгэж эхлэсэн болно.</text>
      <sha1>auhl2au90dukcyhnph89c60x62tc8fu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэрэглэгч:Zåiromos</title>
    <ns>2</ns>
    <id>149156</id>
    <revision>
      <id>874998</id>
      <timestamp>2026-11-06T21:44:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zåiromos</username>
        <id>108781</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Zåiromos.</comment>
      <origin>874998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="coibr1cjhe0mycy2bjznl7nup9987xv" xml:space="preserve">Сайн байна уу, би Зайромос байна.</text>
      <sha1>coibr1cjhe0mycy2bjznl7nup9987xv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>АНУ-ын Сонгуулийн тогтолцоо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149157</id>
    <revision>
      <id>875031</id>
      <timestamp>2026-11-07T03:42:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''АНУ-ын Сонгуулийн тогтолцоо'''- Америкийн Нэгдсэн Улсыг [[АНУ-ын Холбооны Засгийн газар|Холбооны засгийн газар]] удирддаг бөгөөд холбооны (үндэсний), муж улсын болон орон нутгийн түвшинд сонгогдсон төлөөлөгчидтэй. Сонгууль болон түүнд бэлтгэх нь Америки...&quot;</comment>
      <origin>875031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9759" sha1="gs0i0ews9tadhiaonhiwfeybc5f5e2y" xml:space="preserve">'''АНУ-ын Сонгуулийн тогтолцоо'''- Америкийн Нэгдсэн Улсыг [[АНУ-ын Холбооны Засгийн газар|Холбооны засгийн газар]] удирддаг бөгөөд холбооны (үндэсний), муж улсын болон орон нутгийн түвшинд сонгогдсон төлөөлөгчидтэй. Сонгууль болон түүнд бэлтгэх нь Америкийн нийгмийн улс төрийн амьдралын гол үйл явдал болдог юм. АНУ-ын Ерөнхийлөгчөөс эхлээд жижиг орон нутгийн шериф хүртэл 18,000 гаруй албан тушаал сонгогддог. Холбооны сонгууль нь тэгш тоотой жил бүрийн 11-р сард улс орон даяар нэгэн зэрэг явагддаг байна.

== Ерөнхийлөгчийн сонгууль ==
АНУ-ын Ерөнхийлөгч болон Дэд Ерөнхийлөгчийг 4 жил тутамд болдог сонгуулиар хамтдаа сонгодог байна. Сонгууль нь шууд бус: ялагчийг Сонгогчдын Коллеги тодорхойлдог; муж бүрийн сонгогчид нэр дэвшигчийн нэр дэвшүүлсэн сонгогчдын жагсаалтаас нэгийг нь сонгодог. Сонгогчид ихэвчлэн өөрийнхөө буюу дэмждэг намын нэр дэвшигчид саналаа өгөхөө урьдчилан амладаг (мөн эдгээр нэр дэвшигчдийн нэрс нь саналын хуудсан дээр гардаг бөгөөд тус тусын сонгогчдын нэр биш). Сонгогчдын Коллегийн саналын талаас илүү хувийг авсан нэр дэвшигч (одоогоор 538 саналаас дор хаяж 270 нь) ард түмний санал хураалтад ялдаг. Сонгуулийн шууд бус шинж чанараас шалтгаалан улсын хэмжээнд хувь хүний ​​саналыг тоолсон ч олонхийн санал авсан нэр дэвшигч ялагдах боломжтой (ийм тохиолдол гардаг). 1804 онд [[АНУ-ын Үндсэн хууль|АНУ-ын Үндсэн хуулийн]] 12-р нэмэлт өөрчлөлтийг батлахаас өмнө энэ сонгуульд хоёрдугаар байрт орсон хүн дэд ерөнхийлөгч болдог байсан.

АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн сонгууль нь ялагч бүгдийг авах зарчим дээр явагддаг бөгөөд энэ дүрэм нь муж улсын түвшинд (дүүргийн түвшинд зарим сонгогчдыг сонгодог хоёр мужаас бусад), Сонгогчдын Коллеги сонгогдсон үед болон Сонгогчдын Коллегийн түвшинд аль алинд нь хамаарна. Энэ нь муж улсын сонгуульд (Сонгогчдын Коллежийн сонгуульд олон гишүүнтэй тойрог) ялахад үнэмлэхүй олонх шаардлагагүй бөгөөд энгийн олонх нь Сонгогчдын Коллегийн санал хураалтад хангалттай гэсэн үг юм. Тус улс 50 мужаас бүрддэг. Муж бүр хүн амынхаа тоотой пропорциональ (хамгийн сүүлийн үеийн хүн амын тооллогоор тодорхойлогдсон) &quot;сонгуулийн санал&quot; өгдөг. Нутаг дэвсгэрт (нэгдсэн нутаг дэвсгэрийг оруулаад) амьдардаг АНУ-ын иргэд сонгуульд оролцдоггүй. Сонгогчдын саналын тоо хүн ам зүйн өөрчлөлтөөс хамааран хэлбэлздэг. Жишээлбэл, Флорида муж 2000 онд 25 сонгуулийн санал өгсөн бол 2016 онд 29 санал өгсөн. Улс даяар өгсөн сонгуулийн саналын нийт тоо 538 байна. Ялахын тулд сонгуулийн саналын энгийн олонхийг авах шаардлагатай юм.

&quot;Ялагч-бүгдийг авдаг&quot; гэсэн дүрэм нь саналын пропорциональ хуваарилалтаас үл хамааран энгийн олонхийн санал авсан нэр дэвшигч бүх сонгуулийн саналыг авна гэсэн үг юм. '''Жишээлбэл''', 2000 оны Калифорнийн Сонгуулийн Коллегийн сонгууль болон муж улсын доторх нэг нэр дэвшигч бусад нэр дэвшигчээс илүү санал авсан нөхцөл байдлыг авч үзье. 2000 онд [[Ал Гор]] Калифорнид 5.8 сая санал буюу 53.45%, [[Жорж Буш]] 4.5 сая буюу 41.65% авсан. Тиймээс Гор Калифорнид олонхийн санал авч, Калифорнийн сонгуулийн 54 саналыг бүгдийг нь авсан. Флорида мужид Гор 2,912,253 санал авсан бол Жорж Буш 2,912,790 санал авсан. Энэхүү 500 саналын зөрүү нь Ж.Бушийг тухайн мужид ялалтад хүргэсэн. Эцэст нь Жорж Буш Флорида мужийн бүх 25 сонгуулийн саналыг авсан.

2000 оны сонгуулийн нийт дүн:

* Альберт Гор – 266 сонгуулийн санал
* Жорж В. Буш – 271 сонгуулийн санал

Бараг ямар ч жижиг муж 3-4 санал авсан тохиолдолд үр дүнг өөрчилж болох байсан.

Ал Гор улс даяар Жорж Бушаас илүү олон санал авсан ч Жорж Буш сонгуулийн саналаар ялсан юм.

Энэхүү сонгуулийн тогтолцоо нь нэр дэвшигчдийг зүгээр л Америкийн нийт хүн амын дунд сурталчилгаа хийхээс илүү муж улс бүрийн нөхцөл байдлыг шинжлэн тухайн мужид олонхийн санал авч, бүх сонгуулийн саналыг авах боломжтой эсэхийг, эсвэл олонхийн санал авах магадлал мэдэгдэхүйц өндөр байгаа муж улсууд руу ихээхэн нөөцийг чиглүүлэх нь утга учиртай эсэхийг тодорхойлоход хүргэдэг. 2008, 2016 оны ерөнхийлөгчийн сонгуулийн кампанит ажил нь юуны түрүүнд нэр дэвшигчид бараг тэнцүү магадлалтай мужуудад, ихэвчлэн 5-7 сонгуулийн санал өгдөг цөөн хүн амтай мужуудад өрсөлдөж байдгаагаараа онцлог юм.

== Конгрессын сонгууль ==
[[АНУ-ын Конгресс]] нь хоёр танхимаас бүрдэнэ: Төлөөлөгчдийн танхим (шууд сонгогддог), муж улс бүрээс хоёр төлөөлөгчөөс бүрддэг Сенат. Төлөөлөгчдийн танхим нь хүн амын тоогоор муж улсуудад хуваарилагдсан 435 суудалтай; гишүүдийг хоёр жилийн хугацаатай сонгодог.

Сенат нь муж улс бүрээс хоёр гишүүнтэй, зургаан жилийн хугацаатай сонгогддог 100 гишүүнээс бүрдэнэ. Эхэндээ сенаторуудыг муж улсын хууль тогтоох байгууллагын гишүүд сонгодог байсан бол 1913 оноос хойш Үндсэн хуулийн 17 дахь нэмэлт өөрчлөлт хүчин төгөлдөр болсноор сенаторуудыг шууд сонгодог болсон. Эдгээрийг Төлөөлөгчдийн танхимын сонгуультай зэрэгцүүлэн явуулдаг бөгөөд Сенатын гуравны нэгийг хоёр жил тутамд сонгодог. Сенатын тойрог нь бүхэл бүтэн муж юм.

Үндсэн хууль (болон түүний нэмэлт өөрчлөлтүүд) нь 18-аас дээш насны бүх АНУ-ын иргэдэд санал өгөх эрхийг баталгаажуулдаг. Ерөнхийлөгчийн сонгууль нь сонгогчдын дунд хамгийн их сонирхол татдаг. Хэрэв конгрессын болон захирагчийн сонгуулийг ерөнхийлөгчийн сонгуультай зэрэгцүүлэн явуулахгүй бол тэдгээрт сонирхол, улмаар сонгогчдын ирц дунджаар 14 хувиар буурдаг.

АНУ нь олонхийн сонгуулийн системийг ашигладаг бөгөөд нэг гишүүнтэй тойрогт харьцангуй олонхийн санал авсан нэр дэвшигчийг ялагч гэж үздэг. Энэ нь хоёр намын тогтолцоог хөгжүүлэх нөхцөлийг бүрдүүлдэг.</text>
      <sha1>gs0i0ews9tadhiaonhiwfeybc5f5e2y</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>