Узбекистан

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Узбекистан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5830</id>
    <revision>
      <id>875773</id>
      <parentid>875607</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T10:49:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>875773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50142" sha1="c3am8ke7fu0f3xcmrthi2hiiozaznb9" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ&lt;br/&gt;ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ&lt;br/&gt;ᠤᠽᠪᠧᠺᠢᠰᠲᠠᠨ&lt;br/&gt;ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}
| common_name            = Узбекистан
| religion               = {{unbulleted list
|96.1% [[Узбекистан дахь лалын шашин|Ислам]]
|2.2% [[Узбекистан дахь христийн шашин|Христ]]
|1.7% [[Узбекистан дахь шашин шүтлэг|Бусад]]
}}
| native_name            = {{lang|uz|Oʻzbekiston Respublikasi}}&lt;br/&gt;{{lang|uz|Ўзбекистон Республикаси|italics=no}} ([[Узбек хэл|Узбек]])
| image_flag             = Flag of Uzbekistan.svg
| flag_type              = [[Узбекистаны төрийн далбаа|Далбаа]]
| image_coat             = Emblem of Uzbekistan.svg
| symbol_type            = [[Узбекистаны төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_anthem        = {{lang|uz|O{{okina}}zbekiston Respublikasining Davlat Madhiyasi / Ўзбекистон Республикасининг Давлат Мадҳияси}}&lt;br /&gt;&quot;[[Узбекистаны төрийн дуулал|Бүгд Найрамдах Узбекистан Улсын Төрийн Дуулал]]&quot;{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Uzbekistan (Instrumental).ogg]]}}
| image_map              = File:Uzbekistan (centered orthographic projection).svg
| map_caption            = Узбекистаны байршил (улаан)
| capital                = [[Ташкент]]
| coordinates            = {{Coord|41|19|N|69|16|E|type:city_region:UZ}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Узбек хэл]]&lt;ref name=law&gt;{{cite web |title=Uzbekistan: Law &quot;On Official Language&quot; |url=https://www.refworld.org/docid/3ae6b4d328.html |website=Refworld |access-date=26 November 2022 |archive-date=8 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508060700/https://www.refworld.org/docid/3ae6b4d328.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Constitution of the Republic of Uzbekistan|url=http://constitution.uz/en|website=constitution.uz|access-date=26 November 2022|archive-date=15 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151215043716/http://constitution.uz/en|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| regional_languages     = [[Каракалпак хэл]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| common_languages       = [[Узбек хэл]] • [[Орос хэл]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mytashkent.uz/2015/04/27/bespraven-no-vostrebovan-russkij-yazyk-v-uzbekistane|publisher=MyTashkent|access-date=26 November 2022|title=Бесправен, но востребован. Русский язык в Узбекистане|date=27 April 2015|archive-date=28 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221128024300/https://mytashkent.uz/2015/04/27/bespraven-no-vostrebovan-russkij-yazyk-v-uzbekistane/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://365info.kz/2015/09/russkij-yazyk-v-uzbekistane|publisher=365info|access-date=1 August 2022|title=Почему русский язык нужен узбекам?|date=11 September 2015|archive-date=17 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220817070937/https://365info.kz/2015/09/russkij-yazyk-v-uzbekistane|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://magazines.russ.ru/nz/2009/4/ab21.html|work=Emergency Reserve Magazine|access-date=1 August 2022|title=Русский язык: жизнь после смерти. Язык, политика и общество в современном Узбекистане|date=2019|archive-date=23 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623201807/http://magazines.russ.ru/nz/2009/4/ab21.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cabar.asia/en/uzbekistan-why-uzbek-language-has-not-become-a-language-of-politics-and-sciencel|publisher=cabar|access-date=26 November 2022|title=Uzbekistan: Why Uzbek Language Has Not Become a Language of Politics and Science?|date=2019}}{{Dead link|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;
| religion_year          = 2021
| languages_type         = Ярианы хэлнүүд
| languages              = [[Каракалпак хэл]] • [[Тажик хэл]] • [[Корё мар]] • [[Туркмен хэл]] • [[Украин хэл]] • [[Азербайжан хэл]] • [[Уйгур хэл]] • [[Араб хэлний Төв Азийн аялгуу|Төв Азийн Араб хэл]] • [[Бухори (Еврей-Тажик аялга)|Бухори]] ба [[Узбекистаны хэлнүүд|бусад]]
| ethnic_groups          = {{unbulleted list
|84.5% [[Узбекчүүд]]
|4.8% [[Тажикууд]]
|2.4% [[Казахууд]]
|2.2% [[Каракалпакчууд]]
|2.1% [[Узбекистан дахь оросууд|Оросууд]]
|4.0% [[Узбекистан дахь угсаатны бүлгүүд|Бусад]]
}}
| ethnic_groups_year     = 2021&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.egov.uz/eng/data/6117a05996188a0f14ac917b?page=1|title=Permanent population by national and / or ethnic group, urban / rural place of residence|id=2-001-1779|publisher=Data.egov.uz|access-date=2022-09-16|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202184355/https://data.egov.uz/eng/data/6117a05996188a0f14ac917b?page=1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| religion_ref           = &lt;ref&gt;{{cite web|title=2021 Report on International Religious Freedom: Uzbekistan|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/uzbekistan/|access-date=26 November 2022|website=United States Department of State|archive-date=2 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220602232057/https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/uzbekistan/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| demonym                = [[Узбекистаны хүн ам|Узбекистанчууд]]
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|нэгдмэл]] [[ноёрхогч намын тогтолцоо|ноёрхогч-намын]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]]  [[бүгд найрамдах улс]]&lt;ref name=&quot;UNDP&quot;&gt;{{cite web|date=2006|title=Bertelsmann Transformation Index 2006|url=https://bti-project.org/fileadmin/api/content/en/downloads/reports/country_report_2006_UZB.pdf|access-date=3 January 2021|website=World Development Report 2006|publisher=[[The World Bank]]|quote=The party system appears stable and moderate, characterized by moderate fragmentation, relatively high polarization, and moderate voter volatility. However, it is not socially rooted. All five registered parties strictly follow the government line. The Liberal Democratic Party of Uzbekistan (LDPU) is the dominant party. At the other end of the party spectrum, there are four opposition parties that have consistently been denied registration. Most of the officially registered cooperative associations and interest groups are part of authoritarian corporatist structures.|archive-date=19 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210919051656/https://bti-project.org/fileadmin/api/content/en/downloads/reports/country_report_2006_UZB.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1          = [[Узбекистаны Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Шавкат Мирзиёев]]
| leader_title2          = [[Узбекистан Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name2           = [[Абдулла Арипов]]
| legislature            = [[Олий Мажлис]]
| upper_house            = [[Узбекистаны Сенат|Сенат]]
| lower_house            = [[Узбекистаны Хууль Тогтоох Танхим|Хууль Тогтоох Танхим]]
| sovereignty_type       = [[Узбекистаны түүх|Түүх]]
| established_event1     = [[Хар ханы улс]]
| established_date1      = 840
| established_event2     = [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезмын эзэнт гүрэн]]
| established_date2      = 1077
| established_event3     = [[Төмөрийн улс|Төмөрийн эзэнт гүрэн]]
| established_date3      = 1370-1507
| established_event4     = [[Узбекийн ханлиг]]
| established_date4      = 1428-1471
| established_event5     = [[Шейбанидын ханлиг]]
| established_date5      = 1500-1920
| established_event6     = [[Хивын ханлиг]]
| established_date6      = 1511-1920
| established_event7     = [[Кокандын хаант улс]]
| established_date7      = 1709-1876
| established_event8     = [[Бухарын Эмират Улс]]
| established_date8      = 1785 -1920
| established_event9     = [[Туркестаны Автономит Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улс|Туркестаны АЗСБН]]
| established_date9      = 4 сарын 30 1918
| established_event10    = [[ЗХУ-ын үндэсний хил хязгаараар явуулсан хуваалт#Төв Ази|Үндэсний хуваалтын]] дараа [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс|ЗСБНУзбУ]] байгуулагдав
| established_date10     = 10 сарын 27, 1924 он
| established_event11    = [[ЗХУ]]-аас тусгаар тогтнов
| established_date11     = 8 сарын 31, 1991 он
| established_event12    = [[ЗХУ-ын задрал|Хүлээн зөвшөөрөгдөв]]
| established_date12     = 12 сарын 26, 1991 он
| area_km2               = 448,978
| area_rank              = 56
| area_sq_mi             = 172,742 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = 4.9
| population_estimate    = 37,543,167&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stat.uz/uz/|title= O‘zbekiston respublikasi prezidenti huzuridagi statistika agentligi }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://stat.uz/uz/matbuot-markazi/qo-mita-yangiliklar/34140-demografik-holat-2022-yil-yanvar-sentabr-2 |title= Demografik holat (2022 yil yanvar-dekabr) |access-date=2023-02-01 |archive-date=2022-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421125517/https://data.gov.uz/ru/datasets/4967 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 40
| population_census_year = 
| population_density_km2 = 82.3
| population_density_sq_mi = 182.8 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 128
| GDP_PPP                = {{increase}} $425.238  тэрбум&lt;ref name=&quot;IMFWEOUZ&quot;/&gt;
| GDP_PPP_year           = 2024
| GDP_PPP_rank           = 57
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $11,900&lt;ref name=&quot;IMFWEOUZ&quot;/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 122
| GDP_nominal            = {{increase}} $112.689 тэрбум&lt;ref name=&quot;IMFWEOUZ&quot;/&gt;
| GDP_nominal_year       = 2024
| GDP_nominal_rank       = 67
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $3,600&lt;ref name=&quot;IMFWEOUZ&quot;/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 137
| Gini                   = 36.7 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2013
| Gini_change            = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/income-gini-coefficient|title=Income Gini coefficient {{!}} Human Development Reports|website=hdr.undp.org|access-date=6 December 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100610232357/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|archive-date=10 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mecometer.com/whats/uzbekistan/gini-index/|title=GINI index – Uzbekistan|website=MECOMeter – Macro Economy Meter|access-date=6 December 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150404160525/http://mecometer.com/whats/uzbekistan/gini-index/|archive-date=4 April 2015}}&lt;/ref&gt;
| HDI                    = 0.727 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=26 November 2022|archive-date=8 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908114232/http://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 101
| currency               = [[Узбекистаны сум|Узбекийн сум]]
| currency_code          = UZS
| time_zone              = [[Узбекистаны Цаг|UZT]]
| utc_offset             = +5
| utc_offset_DST         = 
| time_zone_DST          = 
| date_format            = өө/сс жжжж&lt;sup&gt;c&lt;/sup&gt;
| drives_on              = right
| calling_code           = [[Узбекистан дахь утасны дугаар|+998]]
| cctld                  = [[.uz]]
| footnote_a             = [[Каракалпакстан]]д давхар албан ёсны.&lt;ref name=law/&gt;
| footnote_b             = 1991 оны 8 сарын 31-нд [[ЗСБН Узбек улсын Дээд Зөвлөл]] нь узбек улсыг [[Зөвлөл Холбоот Улс]]аас тусгаар тогтносон гэж зарласан. Узбекийн засгийн газар нь дараагийн өдрийг үндэсний баяраар зарлаж, тухайн өдөр нь [[Тусгаар Тогтнолын Өдөр (Узбекистан)|Тусгаар Тогтнолын Өдөр]] болсон.
| footnote_c             = [[Орос хэл]] болон [[Кирилл үсэг]] өө.сс.жжжж форматыг ашигладаг.
| today                  = 
| official_website       = {{URL|https://www.gov.uz/en|gov.uz}}
}}

'''Узбекистан''' ([[Узбек хэл|узбек.]] ''Oʻzbekiston / Ўзбекистон'' [ozbekiˈstɒn]), албан ёсоор — '''''Бүгд Найрамдах Узбекиста́н Улс''''' ([[Узбек хэл|узбек.]] ''Oʻzbekiston Respublikasi / Ўзбекистон Республикаси'')- [[Төв Ази]], тэр дундаа [[Дундад Ази]], [[ГЦ+5]] цагийн бүсэд [[Казахстан]], [[Киргиз]], [[Тажикистан]], [[Афганистан]], [[Туркменистан]] таван улсаар хүрээлүүлж оршдог, тусгаар тогтносон, [[Далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]], эх газрын 448 924 км² нутагтай (дэлхийд 51-р том, Монголоос 3,5 дахин бага) [[улс]]. Баруун болон төв нутаг нь нам доор, зүүн хилээрээ 4000 м-ээс өндөр уултай. 90% цөл, 10% хувь үржил шимт [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийд]] оршино. 

Узбекистан улс түүхэндээ [[перс]], [[түрэг угсаатан|түрэг]], [[монгол угсаатан|монгол]], [[слав угсаатан|слав]] угсаатны эрхэнд ээлж дараалан орж явсан байна. [[Бухар]], [[Самарканд]] гээд [[Торгоны зам]] дагуу эртний хотууд байдаг. [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] бутарсан [[1991]] онд '''Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс''' (БНУзбУ) нэрээр тусгаар тогтнож, [[1992]] онд [[НҮБ]]-д элсэн [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрх улс]] болжээ. [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] төрийн байгууламж, [[ерөнхийлөгч]]ийн эрх давамгайлах [[бүгд найрамдах улс|Бүгд найрамдах]] засаглалтай. Засаг захиргааны хувьд 12 муж, 1 Бүгд найрамдах улс, 1 улсын зэрэгтэй хотод [[Узбекистан улсын засаг захиргааны хуваарь|хуваагддаг]]. Улсын албан ёсны [[узбек хэл]]энд улсаа [[латин үсэг|латин]] үсгээр ''O'zbekiston'' хэмээн бичиж, ['''Узбекистан'''] гэж хэлдэг. Үүний ''[[-стан]]'' нь монголоор ''улс, орон'' гэх залгавар юм. Нийслэл [[Ташкент]] 2 сая оршин суугчтай.  

[[Монгол Улс]]тай 1992 оны 1-р сарын 25-нд дипломат харилцаа тогтоосон байна. Мөнгөний нэгж — [[Узбекистаны сум|сум]]. Одоогийн ерөнхийлөгч нь [[Шавкат Мирзиёев]]. 

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] 2024 оны 6-р сарын 24-25-нд Узбекистан улсад албан ёсны айлчлал хийсэн. 

Узбекистаны Ерөнхийлөгч [[Шавкат Мирзиёев]] Монгол Улсад 2025 оны 6-р сарын 24-25-нд албан ёсоор айлчилсан. 

== Хүн ам ==
2025 оны Узбекистаны Статистикийн газрын мэдээгээр 38 256 514 сая хүн амтай (дэлхийд 46-р ордог). Хүн амын 80 хувийг эзэлсэн [[узбекчүүд|узбек үндэстнээс]] гадна [[оросууд|орос]], [[тажикууд|тажик]], [[казахууд|казах]], [[хархалпак ястан|хархалпак]] гээд 100 орчим ястан аж төрөн сууж байдаг ба бүх ардын 90 хувь [[исламын шашин|ислам]], 9 хувь [[христ итгэл]]т шашны ёсыг дагадаг байна.

1950–аад оноос хойш Узбекистан орны хүн олширч, хэд дахин нэмэгдэж 2025 онд 38 256 514–д хүрчээ. Дэлхийн 194 улсаас [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|41–р]] ордог олон хүн амтай бөгөөд [[Дундад Ази]]даа нэгдүгээрт байна. Мянган хүн тутамд 22 төрж, 5 нас бардаг. Хүн амын 26 хувь 0–14 насны багачууд, 67% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 6% нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. Хүн амын нягт — 65.8 хүн/км², хүйсийн харьцаа жигд, бичиг үсэг тайлагдалт — 99%, хотжилт — 51%, дундаж наслалт — 72 нас.  

== Эдийн засаг ==
Узбекистан улс [[хөвөн]], [[зэс]], [[алт]], [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[шатдаг хий]] гэх мэт олон төрлийн зүйл бүтээж дотоод гадаадад борлуулдаг. Нийт [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ]]-ийн хэмжээгээр дэлхийн [[Улс орнуудын жагсаалт|194]] улсаас [[Дэлхийн улсуудын дотоодын нийт бүтээгдэхүүний жагсаалт (нэрлэсэн үнэ)|69]], нэг хүнд ноогдох дүнгээр [[Олон улсын харьцуулалт: Нэг хүнд ногдох ДНБ|135]]-р байр хавьд явж байгаа. НҮБ, [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|ТУХН]], [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ШХАБ]]-ын гишүүн болж олон улстай харилцаа өргөжүүлж буй.  

== Нэр ==
Энэ улсын үндсэн хүн ам нь [[узбекчүүд|узбек]] үндэстэн учраас оноосон нэрийг '''Узбек''' гэсэн. Узбекистан болон [[орос]], [[англи]] хэлнээ '''Узбекистан''' буюу &quot;улс, орон&quot; гэсэн ''[[-стан]]''  дагаврыг хамтатган бичиж байгаагаас [[Монгол Улс|Монголд]] ''Узбекистан Улс'' гэх маягаар ижил утга давтан хэрэглэгдэж байна. Узбек гэсэн нэрийг [[Алтан Орд|Алтан ордны]] улсын ''[[Өзбег|Узбек хан]]ы'' нэрээс үүсэв үү, ''өөртөө эзэн'' гэсэн түрэг үгсийн нийлэмж үү гэх мэт бат мэдэгдээгүй хэдэн таамаг байдаг. [[Узбек хэл|Узбекээр]] ''Oʻzbekiston'' гэж бичдэгээс хараад ''Өзбек'' гэмээр юм шиг боловч узбекээр хэлэхийг нь сонсвол хуучнаараа ''Узбек'' гэхэд болно. Монгол үсгээр {{юникодмонгол|ᠦᠽᠪᠡᠻ}} (''үзбек'') гэж бичнэ.

== Газар зүй ==
Узбекистан '''448,978''' хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, [[Ирак]] улсаас арай том, Монгол Улсын газар нутгаас 3,5 дахин бага буюу дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|58-р том]] орон юм. 

[[Зураг:Uzbekistan_satellite_photo.jpg|thumb|left|200px|Сансраас харсан зураг]]
[[Зураг:Узбек улсын газрын зураг.png|right]]

=== Байрлал ===
Хойд өргөргийн  37° — 46°, зүүн уртрагийн 56° — 74° дотор [[Төв Ази]], тэр дундаа [[Дундад Ази]]д оршдог. Хөндлөн 1,425 км, гулд 930 км байдаг тэгш өнцөгт хэлбэрийн нутаг дэвсгэртэй. Далайд гарцгүй, бүр [[Лихтенштайн]] шиг хоёр улс дамжих хэрэг гарна. Хойд талаараа [[Казахстан|Казахстан улс]] (203 км), [[Арал тэнгис]] (420 км), зүүн талаараа [[Киргиз]] (1099 км), [[Тажикистан]] (1161 км), өмнө талаараа [[Афганистан]] (137 км), [[Туркменистан]] (1621 км) улстай хиллэдэг.

=== Газар ус ===
Узбекистан орны 80% цөл, 10% л үржил шимтэй. Нутгийн баруун болон төв биеэр алдарт [[Кызылкум]] (Улаан элс), баруун урд талаар [[Аралын Каракум]] байдаг. Зүүн талд үржил шимт [[Ферганы хөндий]] байна. Узбекистан ерөнхийдөө нам доор газар, зүүн хойд талаар харин [[Тэнгэр уул]], зүүн урд талаар [[Памирын нуруу]] тулдаг. [[Гиссарын нуруу]]нд Узбекистаны хамгийн өндөр [[Хазрет-Султан]] (4,643 м)  ([[Узбек хэл|узбек]]. ''Hazrati Sulton choʻqqisi'') оргил байдаг. [[Сырдарья]] мөрөн хөндлөн дайраад гардаг бол [[Амударья]] баруун урд хилээр урсаад [[Арал тэнгис|Арал тэнгист]] цутгана. Туркмений хил дээр хамгийн нам доор цэг [[Сарыкамыш]] (12 м) гэж томоохон нуур тогтсон. Мөн [[Устюрт]]ын өндөрлөг, [[Мирзачуль|Мирзачулийн]] тал, [[Айдаркуль]] нуурыг дурдууштай.
[[File:Aral Sea 1989-2008.jpg|thumb|left|200px|1989, 2008 оны [[Арал тэнгис]]]]
[[File:Chatkal-Charvak.jpg|thumb|right|200px|[[Чаткал]] голын гүүртэй хэсэг]]
=== Уур амьсгал ===
Узбекистан орон эх газрын уур амьсгалтай. Өвлийн хүйтэн −40 °C, зуны халуун 40 °C хүрнэ. Жилд дунджаар 100 — 200 мм хур тунадас, уулнаа 900 м хүртэл унадаг.

=== Амьтан ургамал ===
3000 зүйлийн [[өвс]] ургамал, 80 зүйлийн [[мод]] ургадаг. 5 хувь хүрэхгүй ойтой. 

[[Каракуль хонь]], [[цагаан зээр]], [[бөхөн]], [[хүрэн баавгай]], [[чоно]], [[үнэг]], [[дорго]], [[зэрлэг гахай]] зэрэг 40 зүйлийн хөхтөн, [[тагтаа]], [[бүргэд]], [[шонхор]] гээд 400 зүйл шувуу байна. 

=== Ашигт малтмал ===
[[Газрын тос]], [[шатдаг хий]], [[нүүрс]], [[алт]], [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[мөнгө]], [[зэс]], [[төмрийн хүдэр]], [[молибден]]ий нөөцтэй.

=== Ард түмэн ===
[[Зураг:Uzbek_Kids.JPG|thumb|right|200px|[[Самарканд]]ын зах дотор хуушуур зарж явсан хөвүүд]]
Узбекистанд олон үндэстэн, ястан аж төрөн суудаг. [[Узбекчүүд|Узбек үндэстэн]] 78% эзэлж байна. Үлдсэн 22 хувийг [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын ул мөр [[оросууд|орос]] (5%), [[Тажикууд|тажик]] (5%), [[казахууд|казах]] (4%), [[Каракалпакчууд|хархалпак]] (2%), [[Татарууд|татар]] (1%), [[Киргизүүд|киргиз]] (1%), [[Солонгосчууд|солонгос]] (0.7), [[Туркменчүүд|туркмен]] (0.6), [[украинчууд]] (0.4), [[арменичууд|армени]] (0.2) гээд зуу гаруй яс, үндэсний оршин суугчтай. Тажикийн тоо үүнээс ч их байж мэднэ. Энд эртнээс тажик (иран), узбекчүүд (түрэг) хутгалдан сууж цус ихээр холилдсон ([[сарт]] гэгдэж байв) гэдэг бол хаа холын солонгос, [[еврей|еврейчүүд]] [[Иосиф Сталин|Сталины]] үед цөллөгөөр нутагшжээ.

=== Хэл, шашин ===
Ард түмэн [[Узбек хэл|узбек]], [[тажик хэл|тажик]], [[казах хэл|казах]] гэх мэт өөрсдийн төрөлх хэлээр ярина. Үндсэн хүн амын [[узбек хэл]] 1991 онд тусгаар тогтносон Узбекистан улсын цор ганц төрийн албан ёсны хэл болжээ. Хот томоохон суурин газрынхан [[орос хэл]] мэддэг. 1992 онд узбек бичгийг [[кирилл үсэг|кирилл]] цагаан толгойг халж [[латин үсэг]]т шилжихээр шийдвэрлээд 2005 оноос дунд сургуульд зааж эхэлсэн юм.

Иран, [[түрэг угсаатан]] буюу хүн амын 90% [[ислам шашин]]тан хотон хүмүүс юм. Тэртээ 8-р зуунаас ислам дэлгэрсэн. Суннит урсгал голлох болсон. Удаагаар нь орос, украин голдуу хүн амын 9% [[христ итгэл]]тэн байна. Одоо Узбекистан улсад исламын 2050, үнэн алдартны 37, солонгос христийн 52, [[Иудаин|иудейн]] 8, [[бахай шүтлэг|бахайн]] 6 сүм байгаа ажээ.
=== Хот суурин ===
[[Зураг:Vue_de_l%27Aqua-Park_-_Tachkent.jpg|thumb|left|200px|[[Ташкент хот]]]]
Узбекистан улсад [[Узбекистан улсын 10 том хот|120 гаруй хот]], 115 гаруй [[балгас]] (томоохон суурин) байна. Үүнээс томоохон нь:
{|class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2010 оны хүн амын тоогоор:
|- valign=&quot;top&quot;
|
* [[Ташкент]] (2,194,272 хүнтэй)
* [[Наманган]] (427,783)
* [[Андижан]] (370,714)
* [[Самарканд]] (352,047)
* [[Нукус]] (240,488)
* [[Бухар]] (231,793)
||
* [[Харш]] (226,130)
* [[Коканд]] (209,389)
* [[Ферган]] (209,389)
* [[Маргилан]] (168,515)
* [[Навои]] (159,138)
* [[Жизак]] (147,260)
|}

== Эш түүх ==
=== Түүхийн эхэн үе ===
[[Зураг:Silk_route.jpg|thumb|200px|right|[[Торгоны зам]] дайрдаг байв]]
Узбекистанаас [[палеолит]]ийн үеийн дурсгал олддог. 1938 онд 70 мянган жилийн тэртээх [[неандерталь]] хүний гавлын ясыг олжээ.

Эртний Узбекистанд [[иран угсаатан]] амьдарч байв. Манай эриний өмнөх үед [[Бухар]], [[Самарканд]] зэрэг олон хот үүсч [[Согд]], [[Тохар]]ын улс оршиж, [[Өрнө дахин|Өрнө]]-[[Дорно дахин|Дорныг]] холбосон [[Торгоны зам]] гарч [[Мавереннахр]] харьцангуй баян чинээлэг газар болжээ. [[Македоны Александр]]ын байлдан дагууллын дараа [[Грек-Бактрын улс]] тогтож байсныг персийн [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] хоёр улс залгажээ. 5-7-р зуунд [[Цагаан хүннү]], [[Түрэг улс]] Узбекистанд нэвтэрсэн. Түүхийн эхэн үед [[зороастрын шашин|зороастр]], [[буддын шашин|будда]], [[христ итгэл|христ]], [[тэнгэр шүтлэг|тэнгэр]] гээд олон шашин байсан бол [[Арабчууд|арабын]] байлдан дагуулалтын 7-р зуунаас [[ислам шашин]] дэлгэрч эндхийн үндсэн шашин болон уламжилжээ. [[Дамаскийн халифт улс]] (661–750)–ын үед шинжлэх ухаантай хоршин [[перс хэл]] [[Дундад Ази]]д голлосоор байсан ба 819–999 онд [[Саманы улс]] (тажик перс) Узбекистанд төвлөж байв.

[[Зураг:Teymur.jpg|thumb|200px|left|[[Төмөр]] хаан [[Самарканд]]ад хуримласан нь. 1628 оны зураг]]
===  Түрэг, монголын үе ===
IX зуунаас [[түрэг угсаатан|түрэг угсааны]] нүүдэлчин аймгууд урагш түрж Хорасанд [[Газнийн улс]], Өрнө Ази даяар [[Сельжук улс]], Мавереннахрт [[Хар ханы улс]]ыг байгуулжээ. 1097-1231 онд перс соёлтой, түрэг хааны [[Хорезм улс]] оршин байв. 1219-1225 онд [[Чингис хаан]]ы [[монгол үндэстэн|монгол]] цэрэг энэхүү сартуул иргэнийг дайлаар мордоод нутаг орныг [[Их Монгол Улс|гүрэндээ]] нэгтгэснээс Мавереннахр [[Цагаадайн улс]] (1225–1340)–ынх болов. Цагаадайн улс доройтоход олон аймаг тэмцсэнээс [[Доголон Төмөр]] дийлж [[Төмөрийн улс|Төмөрийн эзэнт улс]] (1370–1507) байгуулсан ч өөрөөс нь хойш өөдлөөгүй. Төмөрийн улсын үед үндсэн хүн ам түрэг болж, [[Алишер Навои]] [[Цагадайн хэл]]ээр (түргээр) зохиол туурвиж, [[Улугбек]] одон орон судалж байв.

=== Узбекистаны ханлигууд ===
[[Зураг:Kalon-Ensemble_Buchara.jpg|thumb|200px|right|[[Бухар]]ын түүхэн төв]]
[[Арал тэнгис|Арал тэнгисийн]] эрэгт байсан [[узбекчүүд]] 1501 оноос Узбекистан орныг эзэлж эхэлсэн. [[Бухарын хант улс]] (1500–1785) Бухар, [[Ташкент]], [[Ферганы хөндий]]д бэхэжсэн бол [[Хивын ханлиг]] (1511–1920) Каспийн тэнгисийн эрэг [[Хорезм]] нутаг болон [[Амударья]]гийн баян бүрдийг түшин тогтжээ. Бухарын ханлигийг Зүчийн хүү [[Шибан]]ы удмынхан байгуулсан бөгөөд суннит, шийтийн ялгаанаас болж [[Сафавын улс]] (Иран)–тай байлдаж байлаа. Умрын түрэлт үргэлжээс байсан бөгөөд Узбекистаны хотуудыг [[казахстан]], [[монголчууд]] довтолсоор байв. Сүүлд Ферганы хөндийд [[Кокандын хант улс]] (1709–1876), Бухарт төвлөсөн [[Бухарын Эмират Улс]] (1785–1920) тогтжээ. Эмир нь [[мангыт]] овогтой байв.

=== Орос, Зөвлөлтийн үе ===
[[Зураг:Cotton (8145399540).jpg|thumb|200px|right|[[Хөвөн]]гийн тариалан]]
[[Зураг:Ветераны ТашКБМ.jpeg|thumb|200px|right|1979 он. [[Ташкент]]ийн машин зохион бүтээх товчооныхон]]
[[Оросын Хаант Улс]] 1850 онд [[Кавказ]]ыг эзэлчихээд [[Дундад Ази]] руу хандаж 1865, 1867, 1868 онд [[Ташкент]], [[Бухар]], Самаркандыг буулган авав. Тэгэхдээ ивээлийн орон (᠋᠋''[[проктерат]]'') гэж ойлголцсон бөгөөд 1876 онд Коканд бууж өгснөөр бүрэн эзлэгджээ. [[Туркестаны губерн]]ийг үүсгэснээс Узбекистан оронд ''Сырдарья'', ''Самарканд'', ''Каспийн чанад'' гэсэн гурван муж болон ''Бухарын эмирийн нутаг'' байсан. Орост 1917 онд [[Октябрийн хувьсгал|Октябрын хувьсгал]] гарч [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] болон өөрчлөгдөхөд [[Туркестан]]ыг ард түмний яс үндсээр ангилж шинээр таван хэсэгт салгасан байна. Үүнд Узбек үндэстний голлосон нутаг — Узбекистан 1924 онд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс]] (ЗСБНУзбУ) нэртэй байгуулагдаж ЗХУ-ын 15 Бүгд найрамдах улсын нэг болжээ. 1929 онд [[Тажикистан]] салж, 1936 [[Каракалпакчууд|Хархалпак]] нэмэгдсэнээр өөр газар нутгийн том өөрчлөлт ороогүй байсаар тэр чигээр тусгаар тогтносон юм. Зөвлөлтийн үед бүх төрлийн аж үйлдвэр хөгжиж, төр соёлын олон төрлийн албан газар нээгджээ. [[Хөвөн]]гийн тариалалтанд 1960-аад оноос [[Амударья]] болон [[Сырдарья]] мөрнүүдийн усыг ашигласан нь [[Арал тэнгис]]ийг ширгэхэд нөлөөлсөн. Хамгийн удаанаар 1959—1983 онд [[Шараф Рашидов]] нам, орны тэргүүнээр ажилласан байна.

=== Өнөөгийн Узбекистан ===
ЗХУ-ын төгсгөл үе 1989 онд [[узбек хэл]]ийг албан ёсны болгож, 1990 онд [[Ислам Каримов]]ыг Дээд Зөвлөлийн дарга болгожээ. 1991 оны 8-р сарын 31-нд Узбекистан улсын тусгаар тогтнолыг зарласан нь 12 сарын 21-нд [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|ТУХН]]-д гишүүнээр элсэж, хэд хоногийн дараа ЗХУ албан ёсоор задарч, бүх нийтийн 98 хувийн саналыг хурааснаар бүрэн баталгаажжээ. Ислам Каримов анхны ерөнхийлөгч болсон. Тусгаар тогтносны дараа улсын цөөнх болсон [[оросууд]]аас 2 сая хүн Узбекистаныг орхин гарсан ба шашин шүтэх эрх чөлөөлөгдсөнөөр уламжлалт [[ислам]] шууд сэргэжээ. Каримов 1995 онд шууд улирсан бол 2000, 2007, 2015 онд 90 хувийн дэмжлэгтэй улиран сонгогдсон. Каримовыг 2016 онд нас барсны дараа [[Шавкат  Мирзиёев]] ерөнхийлөгчөөр сонгогдов.

== Төр засаг==
[[File:Oliy Majlis (Parliament of Uzbekistan).jpg|thumb|left|200px||Хуулийн танхимын ордон]]
[[File:Islam karimov cropped.jpg|right|thumb|180px|[[Ислам Каримов]]]]
Узбекистан бол [[ерөнхийлөгч]]ийн эрх мэдэл давуу [[бүгд найрамдах улс|Бүгд найрамдах засагтай]], [[Нэгдмэл улс|нэгдмэл]] төрийн байгууламж бүхий улс юм. 1989 оноос төр засгийн тэргүүн, улсын ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан [[Ислам Каримов]] 2016 онд нас нөгчиж, түүний халааг ерөнхий сайд байсан [[Шавкат  Мирзиёев]] авсан. Улсын ерөнхийлөгчийг 7 жил тутам бүх нийтийн саналаар сонгодог. 

Ерөнхийлөгч нь [[ерөнхий сайд]]ыг томилдог. 2016 оноос [[Абдулла Арипов]] ерөнхий сайд хийж байна. 

''[[Олий мажлис]]'' (Дээд хурал) 1995 онд үүсэн байгуулагдсан. 100 гишүүнтэй Сенат, 150 гишүүнтэй Хуулийн танхим гэж хуваагдана. Хуулийн танхимын 150 суудлын 15-ыг байгаль орчны газраас томилдог. 2010 оны сонгуулиар [[Узбекистаны либерал ардчилсан нам]], [[Узбекистаны ардын ардчилсан нам]], [[Узбекистаны үндэсний сэргэл ардчилсан нам]], [[Шударга нийгэм ардчилсан нам]] 135 суудлыг хуваан суусан. 

2005 онд Андижаны жагсаалыг эрх баригчид зэвсгээр дарсан бол 2007 онд цаазаар авах ялыг халжээ. 

=== Засаг захиргаа === 
Узбекистан улс эхлээд 12 [[муж]] ({{lang-uz|viloyat}}), 1 [[бүгд найрамдах улс]] (''respublika''), 1 [[хот]] (''shahar''), бүгд 14 нутагт хуваагдаж байна. 
[[Зураг:Uzbekistan provinces numbered.svg|thumb|right|450px|Узбекистан улсын 14 орон нутаг (хүснэгтийн дугаараар)]]
{| class=&quot;wikitable&quot;  style=&quot;font-size:90%;&quot; align=center
|- style=&quot;text-align:center; 
! #
! width=&quot;110&quot; | Нэр
! Узбекистан нэр
! Нутгийн төв
! Хүн ам (2008)
|----------bgcolor=lightblue
|Colspan=6 align=center|— '''[[хот]]''' — (shahar, үгийн араас shahri)
|- align=&quot;center&quot; 
|1
|[[Ташкент хот]]
|Toshkent shahri
|[[Ташкент]]
|2,192,700
|----------bgcolor=lightblue
|Colspan=6 align=center|— '''[[муж]]''' — (viloyat, үгийн араас viloyati)
|- align=&quot;center&quot; 
|2
|Андижан муж
|Andijon viloyati
|[[Андижан]]
|2,477,900
|- align=&quot;center&quot; 
|3
|Бухар муж
|Buxoro viloyati
|[[Бухар]]
|1,576,800
|- align=&quot;center&quot; 
|12
|Фергона муж
|Farg’ona viloyati
|[[Фергона]]
|2,997,400
|- align=&quot;center&quot; 
|4
|Жизак муж
|Jizzah viloyati
|Жизак
|1,090,900
|- align=&quot;center&quot; 
|7
|Наманган муж
|Namangan viloyati
|[[Наманган]]
|2,196,200
|- align=&quot;center&quot; 
|6
|Навои муж
|Navoiy viloyati
|Навои
|834,100
|- align=&quot;center&quot; 
|5
|Кашкадарья муж
|Qashqadaryo viloyati
|[[Харш (хот)|Харш]]
|2,537,600
|- align=&quot;center&quot; 
|8
|Самарканд муж
|Samarqand viloyati
|[[Самарканд]]
|3,032,000
|- align=&quot;center&quot; 
|10
|Сырдарья муж
|Sirdaryo viloyati
|Гулистан
|698,100
|- align=&quot;center&quot; 
|9
|Сурхандарья муж
|Surxondaryo viloyati
|Термез
|2,012,600
|- align=&quot;center&quot; 
|11
|Ташкент муж
|Toshkent viloyati
|[[Ташкент]]
|2,537,500
|- align=&quot;center&quot; 
|13
|Хорезм муж
|Xorazm viloyati
|[[Ургенч]]
|1,517,600
|----------bgcolor=lightblue
|Colspan=6 align=center|— '''[[бүгд найрамдах улс]]''' — (respublika, respublikasi)
|- align=&quot;center&quot; 
|14
|[[Каракалпакстан]]
|Qoraqalpog’iston Respublikasi
|[[Нукус]]
|1,612,300
|----------
|}

{{clr}}

== Аж байдал ==
=== Эдийн засаг ===
[[Зураг:UZS5000_2013_front.jpg|thumb|200px|right|Узбекистанийн 5000 сумын дэвсгэрт]]
2012 онд Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээ 51.11 тэрбум ам.доллар байсан. Нэг хүнд 3,500 $ ноогдоно.

Узбекистан улс [[алт]], [[зэс]], [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[шатдаг хий]] олборлолтоор дэлхийд эхний аравт байгаа. Төрийн өмчийн ''Узбекнефтьгаз'' компани үйлдвэрлэлийн хүндийг үүрдэг. Узбек дэлхийд айргийн тавд орохуйц их хөвөн тариалдаг. 

1992 онд үнийн өсөлт 1000%-д хүрч, ДНБ огцом унаж байсан ч аажмаар зах зээлийн журмын цочроос салж, 2003 оноос тогтворжиж эдийн засаг жигдэрчээ. 
Узбекистаны хөрөнгийн бирж 1994 онд үүсэн байгуулагдаж одоо 1200 компанийн үнэ цэнийг тодорхойлж байна.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:450 height:225
PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy
AlignBars = justify
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:50.0
TimeAxis = orientation:horizontal
AlignBars = early
Colors =
  id:gray     value:rgb(0.97,0.97,0.97)
  id:PAN      value:rgb(0.4, 0.6, 1)
  id:PRD      value:rgb(1, 0.84314, 0)
  id:PRI      value:rgb(1, 0.5372, 0.5372)
  id:ALT      value:rgb(0.2, 0.6, 0.8)
  id:NA       value:rgb(0,0.4,0.4)
  id:darkgray     value:rgb(0.80,0.80,0.80)
  id:midgray     value:rgb(0.30,0.57,0)
ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0
ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0

BarData=
  barset:Países

PlotData=
  width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red
  barset:Países  
  from:0 till:21.20 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Хятад улс|Хятад]] (21.2%)&quot;
  from:0 till:15.90 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[казах улс|Казах]] (15.9%)&quot;
  from:0 till:15.80 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Турк улс|Турк]] (15.8%)&quot;
  from:0 till:14.70 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Орос улс|Орос]] (14.7%)&quot;
  from:0 till:09.50 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Бангладеш]] (9.5%)&quot;
  from:0 till:04.00 color:midgray width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Хиргис улс|Хиргис]] (4.0%)&quot;  
  from:0 till:19.90 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:&quot;бусад орон (19.9%)&quot;

TextData=
  pos:(180,215) fontsize:M text:&quot;Экспорт&quot;
  pos:(110,205) fontsize:S text:&quot;Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2012 он. 16.65 тэрбум $&quot;
  pos:(400,1) fontsize:S text:(%)
&lt;/timeline&gt;

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:450 height:225
PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy
AlignBars = justify
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:50.0
TimeAxis = orientation:horizontal
AlignBars = early
Colors =
  id:gray     value:rgb(0.97,0.97,0.97)
  id:PAN      value:rgb(0.4, 0.6, 1)
  id:PRD      value:rgb(1, 0.84314, 0)
  id:PRI      value:rgb(1, 0.5372, 0.5372)
  id:ALT      value:rgb(0.2, 0.6, 0.8)
  id:NA       value:rgb(0,0.4,0.4)
  id:darkgray     value:rgb(0.80,0.80,0.80)
  id:midgray     value:rgb(0.30,0.57,0)
ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0
ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0

BarData=
  barset:Países

PlotData=
  width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red
  barset:Países  
  from:0 till:20.70 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Орос улс|Орос]] (20.7%)&quot;
  from:0 till:16.60 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Хятад улс|Хятад]] (16.6%)&quot;
  from:0 till:16.40 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Өмнө Солонгос]] (16.4%)&quot;
  from:0 till:12.50 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[казах улс|Казах]] (12.5%)&quot;
  from:0 till:4.60 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Герман улс|Герман]] (4.6%)&quot;
  from:0 till:4.20 color:midgray width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Турк улс|Турк]] (4.2%)&quot;  
  from:0 till:25.00 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:&quot;бусад орон (25.0%)&quot;

TextData=
  pos:(180,215) fontsize:M text:&quot;Импорт&quot;
  pos:(110,205) fontsize:S text:&quot;Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2012 он. 15.53 тэрбум $&quot;
  pos:(400,1) fontsize:S text:(%)
&lt;/timeline&gt;

[[Зураг:Hi-speed_trains_Afrosiyab_(Uzbekistan).JPG|thumb|200px|right|Хурдан галт тэрэг]]
[[Зураг:Uzbekistan_Airways_Boeing_767-300ER_UK-67001_DXB_2013-1-21.png|thumb|200px|right|Узбекистаны Боинг-767]]

=== Зам тээвэр ===
Узбекистан улс 3,645 км төмөр замтайгаас 620 км нь цахилгаанжсан. Энэхүү [[Транс-Каспийн төмөр зам]]аар улсынхаа томоохон хотуудыг хооронд нь болоод бүх хөрштэйгээ холбожээ. Ташкент–Самаркандын хурдан галт тэрэгний шугам 2011 онд ашиглалтад орсон. 1977 онд ашиглалтад орсон [[Ташкентын метро]] Казахт [[Алматын метро]] нээгдэхээс өмнө Дундад Азид ганц метро байлаа.

Узбекистанд  84,400 км авто зам байгаагаас 72,000 км нь цардмал. Узбекчүүд Солонгосын [[Тэү]], Америкийн [[Женерал-Моторс]]той хамтарсны үрээр [[автомашин]] үйлдвэрлэдэг болсон бөгөөд 2013 онд 251,342-г босгож ихэнхийг экспортолжээ. Туркийн ачаар мөн [[автобус]] хийж байгаа.

Узбекистанд нийтдээ 53 нисэх буудал байгаагаас 33 нь цардмал. Хамгийн том нь [[Ташкентийн олон улсын нисэх буудал]]. Эндээс Узбекистаны иргэний агаарын тээврийн компанийн онгоцонд суугаад [[Москва]], [[Токио]], [[Сингапур]], [[Лондон]], [[Нью-Йорк]] хүрч болно.

Узбекистан 10,253 км шатдаг хийн хоолой, 868 км газрын тосны хоолойтой.

=== Хэвлэл, холбоо ===
Узбекистанд 28 телевиз, 16 радиогийн газартай. 2012 онд 9 сая интернет хэрэглэгч байсан.

2001 онд Узбекистанд 507 сонин, 157 сэтгүүл хэвлэгдэж байжээ.

==Лавлах бичиг==
{{лавлах холбоос}}

== Цахим холбоос ==
{{commons category|Uzbekistan}}
* [https://web.archive.org/web/20160306164612/http://ikhzasag_diplomat.miniih.com/index.php/home/post/248 Монгол-Узбекистаны харилцаа]
* [https://globalconnect.uz/uzbekistan/general-information Узбекистаны талаархи ерөнхий мэдээлэл]

{{Ази}}
{{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}}
{{OIC}}
{{Хөтлөгч мөр Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл}}
{{Хөтлөгч мөр Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага}}
[[Ангилал:Узбекистан| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]]
[[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс]]
[[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон]]
[[Ангилал:Төв Ази]]</text>
      <sha1>c3am8ke7fu0f3xcmrthi2hiiozaznb9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875776</id>
      <parentid>875773</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T11:00:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>875776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50133" sha1="i41hnzgegdq54x9xbxtmn2gkit87cc5" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ&lt;br/&gt;ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ&lt;br/&gt;ᠤᠽᠪᠧᠺᠢᠰᠲᠠᠨ&lt;br/&gt;ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}
| common_name            = Узбекистан
| religion               = {{unbulleted list
|96.1% [[Узбекистан дахь лалын шашин|Ислам]]
|2.2% [[Узбекистан дахь христийн шашин|Христ]]
|1.7% [[Узбекистан дахь шашин шүтлэг|Бусад]]
}}
| native_name            = {{lang|uz|Oʻzbekiston Respublikasi}}&lt;br/&gt;{{lang|uz|Ўзбекистон Республикаси|italics=no}} ([[Узбек хэл|Узбек]])
| image_flag             = Flag of Uzbekistan.svg
| flag_type              = [[Узбекистаны төрийн далбаа|Далбаа]]
| image_coat             = Emblem of Uzbekistan.svg
| symbol_type            = [[Узбекистаны төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_anthem        = {{lang|uz|O{{okina}}zbekiston Respublikasining Davlat Madhiyasi / Ўзбекистон Республикасининг Давлат Мадҳияси}}&lt;br /&gt;&quot;[[Узбекистаны төрийн дуулал|Бүгд Найрамдах Узбекистан Улсын Төрийн Дуулал]]&quot;{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Uzbekistan (Instrumental).ogg]]}}
| image_map              = File:Uzbekistan (centered orthographic projection).svg
| map_caption            = Узбекистаны байршил (улаан)
| capital                = [[Ташкент]]
| coordinates            = {{Coord|41|19|N|69|16|E|type:city_region:UZ}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Узбек хэл]]&lt;ref name=law&gt;{{cite web |title=Uzbekistan: Law &quot;On Official Language&quot; |url=https://www.refworld.org/docid/3ae6b4d328.html |website=Refworld |access-date=26 November 2022 |archive-date=8 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508060700/https://www.refworld.org/docid/3ae6b4d328.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Constitution of the Republic of Uzbekistan|url=http://constitution.uz/en|website=constitution.uz|access-date=26 November 2022|archive-date=15 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151215043716/http://constitution.uz/en|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| regional_languages     = [[Каракалпак хэл]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| common_languages       = [[Узбек хэл]] • [[Орос хэл]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mytashkent.uz/2015/04/27/bespraven-no-vostrebovan-russkij-yazyk-v-uzbekistane|publisher=MyTashkent|access-date=26 November 2022|title=Бесправен, но востребован. Русский язык в Узбекистане|date=27 April 2015|archive-date=28 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221128024300/https://mytashkent.uz/2015/04/27/bespraven-no-vostrebovan-russkij-yazyk-v-uzbekistane/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://365info.kz/2015/09/russkij-yazyk-v-uzbekistane|publisher=365info|access-date=1 August 2022|title=Почему русский язык нужен узбекам?|date=11 September 2015|archive-date=17 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220817070937/https://365info.kz/2015/09/russkij-yazyk-v-uzbekistane|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://magazines.russ.ru/nz/2009/4/ab21.html|work=Emergency Reserve Magazine|access-date=1 August 2022|title=Русский язык: жизнь после смерти. Язык, политика и общество в современном Узбекистане|date=2019|archive-date=23 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623201807/http://magazines.russ.ru/nz/2009/4/ab21.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cabar.asia/en/uzbekistan-why-uzbek-language-has-not-become-a-language-of-politics-and-sciencel|publisher=cabar|access-date=26 November 2022|title=Uzbekistan: Why Uzbek Language Has Not Become a Language of Politics and Science?|date=2019}}{{Dead link|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;
| religion_year          = 2021
| languages_type         = Ярианы хэлнүүд
| languages              = [[Каракалпак хэл]] • [[Тажик хэл]] • [[Корё мар]] • [[Туркмен хэл]] • [[Украин хэл]] • [[Азербайжан хэл]] • [[Уйгур хэл]] • [[Араб хэлний Төв Азийн аялгуу|Төв Азийн Араб хэл]] • [[Бухори (Еврей-Тажик аялга)|Бухори]] ба [[Узбекистаны хэлнүүд|бусад]]
| ethnic_groups          = {{unbulleted list
|84.5% [[Узбекчүүд]]
|4.8% [[Тажикууд]]
|2.4% [[Казахууд]]
|2.2% [[Каракалпакчууд]]
|2.1% [[Узбекистан дахь оросууд|Оросууд]]
|4.0% [[Узбекистан дахь угсаатны бүлгүүд|Бусад]]
}}
| ethnic_groups_year     = 2021&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.egov.uz/eng/data/6117a05996188a0f14ac917b?page=1|title=Permanent population by national and / or ethnic group, urban / rural place of residence|id=2-001-1779|publisher=Data.egov.uz|access-date=2022-09-16|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202184355/https://data.egov.uz/eng/data/6117a05996188a0f14ac917b?page=1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| religion_ref           = &lt;ref&gt;{{cite web|title=2021 Report on International Religious Freedom: Uzbekistan|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/uzbekistan/|access-date=26 November 2022|website=United States Department of State|archive-date=2 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220602232057/https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/uzbekistan/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| demonym                = [[Узбекистаны хүн ам|Узбекистанчууд]]
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|нэгдмэл]] [[ноёрхогч намын тогтолцоо|ноёрхогч-намын]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]]  [[бүгд найрамдах улс]]&lt;ref name=&quot;UNDP&quot;&gt;{{cite web|date=2006|title=Bertelsmann Transformation Index 2006|url=https://bti-project.org/fileadmin/api/content/en/downloads/reports/country_report_2006_UZB.pdf|access-date=3 January 2021|website=World Development Report 2006|publisher=[[The World Bank]]|quote=The party system appears stable and moderate, characterized by moderate fragmentation, relatively high polarization, and moderate voter volatility. However, it is not socially rooted. All five registered parties strictly follow the government line. The Liberal Democratic Party of Uzbekistan (LDPU) is the dominant party. At the other end of the party spectrum, there are four opposition parties that have consistently been denied registration. Most of the officially registered cooperative associations and interest groups are part of authoritarian corporatist structures.|archive-date=19 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210919051656/https://bti-project.org/fileadmin/api/content/en/downloads/reports/country_report_2006_UZB.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1          = [[Узбекистаны Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Шавкат Мирзиёев]]
| leader_title2          = [[Узбекистан Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name2           = [[Абдулла Арипов]]
| legislature            = [[Олий Мажлис]]
| upper_house            = [[Узбекистаны Сенат|Сенат]]
| lower_house            = [[Узбекистаны Хууль Тогтоох Танхим|Хууль Тогтоох Танхим]]
| sovereignty_type       = [[Узбекистаны түүх|Түүх]]
| established_event1     = [[Хар ханы улс]]
| established_date1      = 840
| established_event2     = [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезмын эзэнт гүрэн]]
| established_date2      = 1077
| established_event3     = [[Төмөрийн улс|Төмөрийн эзэнт гүрэн]]
| established_date3      = 1370-1507
| established_event4     = [[Узбекийн ханлиг]]
| established_date4      = 1428-1471
| established_event5     = [[Шейбанидын ханлиг]]
| established_date5      = 1500-1920
| established_event6     = [[Хивын ханлиг]]
| established_date6      = 1511-1920
| established_event7     = [[Кокандын хаант улс]]
| established_date7      = 1709-1876
| established_event8     = [[Бухарын Эмират Улс]]
| established_date8      = 1785 -1920
| established_event9     = [[Туркестаны Автономит Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улс|Туркестаны АЗСБН]]
| established_date9      = 4 сарын 30 1918
| established_event10    = [[ЗХУ-ын үндэсний хил хязгаараар явуулсан хуваалт#Төв Ази|Үндэсний хуваалтын]] дараа [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс|ЗСБНУзбУ]] байгуулагдав
| established_date10     = 10 сарын 27, 1924 он
| established_event11    = [[ЗХУ]]-аас тусгаар тогтнов
| established_date11     = 8 сарын 31, 1991 он
| established_event12    = [[ЗХУ-ын задрал|Хүлээн зөвшөөрөгдөв]]
| established_date12     = 12 сарын 26, 1991 он
| area_km2               = 448,978
| area_rank              = 56
| area_sq_mi             = 172,742 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = 4.9
| population_estimate    = 37,543,167&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stat.uz/uz/|title= O‘zbekiston respublikasi prezidenti huzuridagi statistika agentligi }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://stat.uz/uz/matbuot-markazi/qo-mita-yangiliklar/34140-demografik-holat-2022-yil-yanvar-sentabr-2 |title= Demografik holat (2022 yil yanvar-dekabr) |access-date=2023-02-01 |archive-date=2022-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421125517/https://data.gov.uz/ru/datasets/4967 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 40
| population_census_year = 
| population_density_km2 = 82.3
| population_density_sq_mi = 182.8 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 128
| GDP_PPP                = {{increase}} $425.238  тэрбум&lt;ref name=&quot;IMFWEOUZ&quot;/&gt;
| GDP_PPP_year           = 2024
| GDP_PPP_rank           = 57
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $11,900&lt;ref name=&quot;IMFWEOUZ&quot;/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 122
| GDP_nominal            = {{increase}} $112.689 тэрбум&lt;ref name=&quot;IMFWEOUZ&quot;/&gt;
| GDP_nominal_year       = 2024
| GDP_nominal_rank       = 67
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $3,600&lt;ref name=&quot;IMFWEOUZ&quot;/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 137
| Gini                   = 36.7 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2013
| Gini_change            = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/income-gini-coefficient|title=Income Gini coefficient {{!}} Human Development Reports|website=hdr.undp.org|access-date=6 December 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100610232357/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|archive-date=10 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mecometer.com/whats/uzbekistan/gini-index/|title=GINI index – Uzbekistan|website=MECOMeter – Macro Economy Meter|access-date=6 December 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150404160525/http://mecometer.com/whats/uzbekistan/gini-index/|archive-date=4 April 2015}}&lt;/ref&gt;
| HDI                    = 0.727 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=26 November 2022|archive-date=8 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908114232/http://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 101
| currency               = [[Узбекистаны сум|Узбекийн сум]]
| currency_code          = UZS
| time_zone              = [[Узбекистаны Цаг|UZT]]
| utc_offset             = +5
| utc_offset_DST         = 
| time_zone_DST          = 
| date_format            = өө/сс жжжж&lt;sup&gt;c&lt;/sup&gt;
| drives_on              = right
| calling_code           = [[Узбекистан дахь утасны дугаар|+998]]
| cctld                  = [[.uz]]
| footnote_a             = [[Каракалпакстан]]д давхар албан ёсны.&lt;ref name=law/&gt;
| footnote_b             = 1991 оны 8 сарын 31-нд [[ЗСБН Узбек улсын Дээд Зөвлөл]] нь узбек улсыг [[Зөвлөл Холбоот Улс]]аас тусгаар тогтносон гэж зарласан. Узбекийн засгийн газар нь дараагийн өдрийг үндэсний баяраар зарлаж, тухайн өдөр нь [[Тусгаар Тогтнолын Өдөр (Узбекистан)|Тусгаар Тогтнолын Өдөр]] болсон.
| footnote_c             = [[Орос хэл]] болон [[Кирилл үсэг]] өө.сс.жжжж форматыг ашигладаг.
| today                  = 
| official_website       = {{URL|https://www.gov.uz/en|gov.uz}}
}}

'''Узбекистан''' ([[Узбек хэл|узбек.]] ''Oʻzbekiston / Ўзбекистон'' [ozbekiˈstɒn]), албан ёсоор — '''''Бүгд Найрамдах Узбекиста́н Улс''''' ([[Узбек хэл|узбек.]] ''Oʻzbekiston Respublikasi / Ўзбекистон Республикаси'')- [[Төв Ази]], тэр дундаа [[Дундад Ази]], [[ГЦ+5]] цагийн бүсэд [[Казахстан]], [[Киргиз]], [[Тажикистан]], [[Афганистан]], [[Туркменистан]] таван улсаар хүрээлүүлж оршдог, тусгаар тогтносон, [[Далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]], эх газрын 448 924 км² нутагтай (дэлхийд 51-р том, Монголоос 3,5 дахин бага) [[улс]]. Баруун болон төв нутаг нь нам доор, зүүн хилээрээ 4000 м-ээс өндөр уултай. 90% цөл, 10% хувь үржил шимт [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийд]] оршино. 

Узбекистан улс түүхэндээ [[перс]], [[түрэг угсаатан|түрэг]], [[монгол угсаатан|монгол]], [[слав угсаатан|слав]] угсаатны эрхэнд ээлж дараалан орж явсан байна. [[Бухар]], [[Самарканд]] гээд [[Торгоны зам]] дагуу эртний хотууд байдаг. [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] бутарсан [[1991]] онд '''Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс''' (БНУзбУ) нэрээр тусгаар тогтнож, [[1992]] онд [[НҮБ]]-д элсэн [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрх улс]] болжээ. [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] төрийн байгууламж, [[ерөнхийлөгч]]ийн эрх давамгайлах [[бүгд найрамдах улс|Бүгд найрамдах]] засаглалтай. Засаг захиргааны хувьд 12 муж, 1 Бүгд найрамдах улс, 1 улсын зэрэгтэй хотод [[Узбекистан улсын засаг захиргааны хуваарь|хуваагддаг]]. Улсын албан ёсны [[узбек хэл]]энд улсаа [[латин үсэг|латин]] үсгээр ''O'zbekiston'' хэмээн бичиж, ['''Узбекистан'''] гэж хэлдэг. Үүний ''[[-стан]]'' нь монголоор ''улс, орон'' гэх залгавар юм. Нийслэл [[Ташкент]] 2 сая оршин суугчтай.  

[[Монгол Улс]]тай 1992 оны 1-р сарын 25-нд дипломат харилцаа тогтоосон байна. Мөнгөний нэгж — [[Узбекистаны сум|сум]]. Одоогийн ерөнхийлөгч нь [[Шавкат Мирзиёев]]. 

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] 2024 оны 6-р сарын 24-25-нд Узбекистан улсад албан ёсны айлчлал хийсэн. 

Узбекистаны Ерөнхийлөгч [[Шавкат Мирзиёев]] Монгол Улсад 2025 оны 6-р сарын 24-25-нд албан ёсоор айлчилсан. 

== Хүн ам ==
2025 оны Узбекистаны Статистикийн газрын мэдээгээр 38 256 514 сая хүн амтай (дэлхийд 46-р ордог). Хүн амын 80 хувийг эзэлсэн [[узбекчүүд|узбек үндэстнээс]] гадна [[оросууд|орос]], [[тажикууд|тажик]], [[казахууд|казах]], [[хархалпак ястан|хархалпак]] гээд 100 орчим ястан аж төрөн сууж байдаг ба бүх ардын 90 хувь [[исламын шашин|ислам]], 9 хувь [[христ итгэл]]т шашны ёсыг дагадаг байна.

1950–аад оноос хойш Узбекистан орны хүн олширч, хэд дахин нэмэгдэж 2025 онд 38 256 514–д хүрчээ. Дэлхийн 194 улсаас [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|41–р]] ордог олон хүн амтай бөгөөд [[Дундад Ази]]даа нэгдүгээрт байна. Мянган хүн тутамд 22 төрж, 5 нас бардаг. Хүн амын 26 хувь 0–14 насны багачууд, 67% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 6% нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. Хүн амын нягт — 65.8 хүн/км², хүйсийн харьцаа жигд, бичиг үсэг тайлагдалт — 99%, хотжилт — 51%, дундаж наслалт — 72 нас.  

== Эдийн засаг ==
Узбекистан улс [[хөвөн]], [[зэс]], [[алт]], [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[шатдаг хий]] гэх мэт олон төрлийн зүйл бүтээж дотоод гадаадад борлуулдаг. Нийт [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ]]-ийн хэмжээгээр дэлхийн [[Улс орнуудын жагсаалт|194]] улсаас [[Дэлхийн улсуудын дотоодын нийт бүтээгдэхүүний жагсаалт (нэрлэсэн үнэ)|69]], нэг хүнд ноогдох дүнгээр [[Олон улсын харьцуулалт: Нэг хүнд ногдох ДНБ|135]]-р байр хавьд явж байгаа. НҮБ, [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|ТУХН]], [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ШХАБ]]-ын гишүүн болж олон улстай харилцаа өргөжүүлж буй.  

== Нэр ==
Энэ улсын үндсэн хүн ам нь [[узбекчүүд|узбек]] үндэстэн учраас оноосон нэрийг '''Узбек''' гэсэн. Узбекистан болон [[орос]], [[англи]] хэлнээ '''Узбекистан''' буюу &quot;улс, орон&quot; гэсэн ''[[-стан]]''  дагаврыг хамтатган бичиж байгаагаас [[Монгол Улс|Монголд]] ''Узбекистан Улс'' гэх маягаар ижил утга давтан хэрэглэгдэж байна. Узбек гэсэн нэрийг [[Алтан Орд|Алтан ордны]] улсын ''[[Өзбег|Узбек хан]]ы'' нэрээс үүсэв үү, ''өөртөө эзэн'' гэсэн түрэг үгсийн нийлэмж үү гэх мэт бат мэдэгдээгүй хэдэн таамаг байдаг. [[Узбек хэл|Узбекээр]] ''Oʻzbekiston'' гэж бичдэгээс хараад ''Өзбек'' гэмээр юм шиг боловч узбекээр хэлэхийг нь сонсвол хуучнаараа ''Узбек'' гэхэд болно. Монгол үсгээр {{юникодмонгол|ᠦᠽᠪᠡᠻ}} (''үзбек'') гэж бичнэ.

== Газар зүй ==
Узбекистан '''448,978''' хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, [[Ирак]] улсаас арай том, Монгол Улсын газар нутгаас 3,5 дахин бага буюу дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|58-р том]] орон юм. 

[[Зураг:Uzbekistan_satellite_photo.jpg|thumb|left|200px|Сансраас харсан зураг]]
[[Зураг:Узбек улсын газрын зураг.png|right]]

=== Байрлал ===
Хойд өргөргийн  37° — 46°, зүүн уртрагийн 56° — 74° дотор [[Төв Ази]], тэр дундаа [[Дундад Ази]]д оршдог. Хөндлөн 1,425 км, гулд 930 км байдаг тэгш өнцөгт хэлбэрийн нутаг дэвсгэртэй. Далайд гарцгүй, бүр [[Лихтенштайн]] шиг хоёр улс дамжих хэрэг гарна. Хойд талаараа [[Казахстан|Казахстан улс]] (203 км), [[Арал тэнгис]] (420 км), зүүн талаараа [[Киргиз]] (1099 км), [[Тажикистан]] (1161 км), өмнө талаараа [[Афганистан]] (137 км), [[Туркменистан]] (1621 км) улстай хиллэдэг.

=== Газар ус ===
Узбекистан орны 80% цөл, 10% л үржил шимтэй. Нутгийн баруун болон төв биеэр алдарт [[Кызылкум]] (Улаан элс), баруун урд талаар [[Аралын Каракум]] байдаг. Зүүн талд үржил шимт [[Ферганы хөндий]] байна. Узбекистан ерөнхийдөө нам доор газар, зүүн хойд талаар харин [[Тэнгэр уул]], зүүн урд талаар [[Памирын нуруу]] тулдаг. [[Гиссарын нуруу]]нд Узбекистаны хамгийн өндөр [[Хазрет-Султан]] (4,643 м)  ([[Узбек хэл|узбек]]. ''Hazrati Sulton choʻqqisi'') оргил байдаг. [[Сырдарья]] мөрөн хөндлөн дайраад гардаг бол [[Амударья]] баруун урд хилээр урсаад [[Арал тэнгис|Арал тэнгист]] цутгана. Туркмений хил дээр хамгийн нам доор цэг [[Сарыкамыш]] (12 м) гэж томоохон нуур тогтсон. Мөн [[Устюрт]]ын өндөрлөг, [[Мирзачуль|Мирзачулийн]] тал, [[Айдаркуль]] нуурыг дурдууштай.
[[File:Aral Sea 1989-2008.jpg|thumb|left|200px|1989, 2008 оны [[Арал тэнгис]]]]
[[File:Chatkal-Charvak.jpg|thumb|right|200px|[[Чаткал]] голын гүүртэй хэсэг]]
=== Уур амьсгал ===
Узбекистан орон эх газрын уур амьсгалтай. Өвлийн хүйтэн −40 °C, зуны халуун 40 °C хүрнэ. Жилд дунджаар 100 — 200 мм хур тунадас, уулнаа 900 м хүртэл унадаг.

=== Амьтан ургамал ===
3000 зүйлийн [[өвс]] ургамал, 80 зүйлийн [[мод]] ургадаг. 5 хувь хүрэхгүй ойтой. 

[[Каракуль хонь]], [[цагаан зээр]], [[бөхөн]], [[хүрэн баавгай]], [[чоно]], [[үнэг]], [[дорго]], [[зэрлэг гахай]] зэрэг 40 зүйлийн хөхтөн, [[тагтаа]], [[бүргэд]], [[шонхор]] гээд 400 зүйл шувуу байна. 

=== Ашигт малтмал ===
[[Газрын тос]], [[шатдаг хий]], [[нүүрс]], [[алт]], [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[мөнгө]], [[зэс]], [[төмрийн хүдэр]], [[молибден]]ий нөөцтэй.

=== Ард түмэн ===
[[Зураг:Uzbek_Kids.JPG|thumb|right|200px|[[Самарканд]]ын зах дотор хуушуур зарж явсан хөвүүд]]
Узбекистанд олон үндэстэн, ястан аж төрөн суудаг. [[Узбекчүүд|Узбек үндэстэн]] 78% эзэлж байна. Үлдсэн 22 хувийг [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын ул мөр [[оросууд|орос]] (5%), [[Тажикууд|тажик]] (5%), [[казахууд|казах]] (4%), [[Каракалпакчууд|хархалпак]] (2%), [[Татарууд|татар]] (1%), [[Киргизүүд|киргиз]] (1%), [[Солонгосчууд|солонгос]] (0.7), [[Туркменчүүд|туркмен]] (0.6), [[украинчууд]] (0.4), [[арменичууд|армени]] (0.2) гээд зуу гаруй яс, үндэсний оршин суугчтай. Тажикийн тоо үүнээс ч их байж мэднэ. Энд эртнээс тажик (иран), узбекчүүд (түрэг) хутгалдан сууж цус ихээр холилдсон ([[сарт]] гэгдэж байв) гэдэг бол хаа холын солонгос, [[еврей|еврейчүүд]] [[Иосиф Сталин|Сталины]] үед цөллөгөөр нутагшжээ.

=== Хэл, шашин ===
Ард түмэн [[Узбек хэл|узбек]], [[тажик хэл|тажик]], [[казах хэл|казах]] гэх мэт өөрсдийн төрөлх хэлээр ярина. Үндсэн хүн амын [[узбек хэл]] 1991 онд тусгаар тогтносон Узбекистан улсын цор ганц төрийн албан ёсны хэл болжээ. Хот томоохон суурин газрынхан [[орос хэл]] мэддэг. 1992 онд узбек бичгийг [[кирилл үсэг|кирилл]] цагаан толгойг халж [[латин үсэг]]т шилжихээр шийдвэрлээд 2005 оноос дунд сургуульд зааж эхэлсэн юм.

Иран, [[түрэг угсаатан]] буюу хүн амын 90% [[ислам шашин]]тан хотон хүмүүс юм. Тэртээ 8-р зуунаас ислам дэлгэрсэн. Суннит урсгал голлох болсон. Удаагаар нь орос, украин голдуу хүн амын 9% [[христ итгэл]]тэн байна. Одоо Узбекистан улсад исламын 2050, үнэн алдартны 37, солонгос христийн 52, [[Иудаин|иудейн]] 8, [[бахай шүтлэг|бахайн]] 6 сүм байгаа ажээ.
=== Хот суурин ===
[[Зураг:Vue_de_l%27Aqua-Park_-_Tachkent.jpg|thumb|left|200px|[[Ташкент хот]]]]
Узбекистан улсад [[Узбекистан улсын 10 том хот|120 гаруй хот]], 115 гаруй [[балгас]] (томоохон суурин) байна. Үүнээс томоохон нь:
{|class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2010 оны хүн амын тоогоор:
|- valign=&quot;top&quot;
|
* [[Ташкент]] (2,194,272 хүнтэй)
* [[Наманган]] (427,783)
* [[Андижан]] (370,714)
* [[Самарканд]] (352,047)
* [[Нукус]] (240,488)
* [[Бухар]] (231,793)
||
* [[Харш]] (226,130)
* [[Коканд]] (209,389)
* [[Фергона]] (209,389)
* [[Маргилан]] (168,515)
* [[Навои]] (159,138)
* [[Жизак]] (147,260)
|}

== Эш түүх ==
=== Түүхийн эхэн үе ===
[[Зураг:Silk_route.jpg|thumb|200px|right|[[Торгоны зам]] дайрдаг байв]]
Узбекистанаас [[палеолит]]ийн үеийн дурсгал олддог. 1938 онд 70 мянган жилийн тэртээх [[неандерталь]] хүний гавлын ясыг олжээ.

Эртний Узбекистанд [[персүүд]] амьдарч байв. Манай эриний өмнөх үед [[Бухар]], [[Самарканд]] зэрэг олон хот үүсч [[Согд]], [[Тохар]]ын улс оршиж, [[Өрнө дахин|Өрнө]]-[[Дорно дахин|Дорныг]] холбосон [[Торгоны зам]] гарч [[Мавереннахр]] харьцангуй баян чинээлэг газар болжээ. [[Македоны Александр]]ын байлдан дагууллын дараа [[Грек-Бактрын улс]] тогтож байсныг персийн [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] хоёр улс залгажээ. 5-7-р зуунд [[Цагаан хүннү]], [[Түрэг улс]] Узбекистанд нэвтэрсэн. Түүхийн эхэн үед [[зороастрын шашин|зороастр]], [[буддын шашин|будда]], [[христ итгэл|христ]], [[тэнгэр шүтлэг|тэнгэр]] гээд олон шашин байсан бол [[Арабчууд|арабын]] байлдан дагуулалтын 7-р зуунаас [[ислам шашин]] дэлгэрч эндхийн үндсэн шашин болон уламжилжээ. [[Дамаскийн халифт улс]] (661–750)–ын үед шинжлэх ухаантай хоршин [[перс хэл]] [[Дундад Ази]]д голлосоор байсан ба 819–999 онд [[Саманы улс]] (тажик перс) Узбекистанд төвлөж байв.

[[Зураг:Teymur.jpg|thumb|200px|left|[[Төмөр]] хаан [[Самарканд]]ад хуримласан нь. 1628 оны зураг]]
===  Түрэг, монголын үе ===
IX зуунаас [[түрэг угсаатан|түрэг угсааны]] нүүдэлчин аймгууд урагш түрж Хорасанд [[Газнийн улс]], Өрнө Ази даяар [[Сельжук улс]], Мавереннахрт [[Хар ханы улс]]ыг байгуулжээ. 1097-1231 онд перс соёлтой, түрэг хааны [[Хорезм улс]] оршин байв. 1219-1225 онд [[Чингис хаан]]ы [[монгол үндэстэн|монгол]] цэрэг энэхүү сартуул иргэнийг дайлаар мордоод нутаг орныг [[Их Монгол Улс|гүрэндээ]] нэгтгэснээс Мавереннахр [[Цагаадайн улс]] (1225–1340)–ынх болов. Цагаадайн улс доройтоход олон аймаг тэмцсэнээс [[Доголон Төмөр]] дийлж [[Төмөрийн улс|Төмөрийн эзэнт улс]] (1370–1507) байгуулсан ч өөрөөс нь хойш өөдлөөгүй. Төмөрийн улсын үед үндсэн хүн ам түрэг болж, [[Алишер Навои]] [[Цагадайн хэл]]ээр (түргээр) зохиол туурвиж, [[Улугбек]] одон орон судалж байв.

=== Узбекистаны ханлигууд ===
[[Зураг:Kalon-Ensemble_Buchara.jpg|thumb|200px|right|[[Бухар]]ын түүхэн төв]]
[[Арал тэнгис|Арал тэнгисийн]] эрэгт байсан [[узбекчүүд]] 1501 оноос Узбекистан орныг эзэлж эхэлсэн. [[Бухарын хант улс]] (1500–1785) Бухар, [[Ташкент]], [[Ферганы хөндий]]д бэхэжсэн бол [[Хивын ханлиг]] (1511–1920) Каспийн тэнгисийн эрэг [[Хорезм]] нутаг болон [[Амударья]]гийн баян бүрдийг түшин тогтжээ. Бухарын ханлигийг Зүчийн хүү [[Шибан]]ы удмынхан байгуулсан бөгөөд суннит, шийтийн ялгаанаас болж [[Сафавын улс]] (Иран)–тай байлдаж байлаа. Умрын түрэлт үргэлжээс байсан бөгөөд Узбекистаны хотуудыг [[казахстан]], [[монголчууд]] довтолсоор байв. Сүүлд Ферганы хөндийд [[Кокандын хант улс]] (1709–1876), Бухарт төвлөсөн [[Бухарын Эмират Улс]] (1785–1920) тогтжээ. Эмир нь [[мангыт]] овогтой байв.

=== Орос, Зөвлөлтийн үе ===
[[Зураг:Cotton (8145399540).jpg|thumb|200px|right|[[Хөвөн]]гийн тариалан]]
[[Зураг:Ветераны ТашКБМ.jpeg|thumb|200px|right|1979 он. [[Ташкент]]ийн машин зохион бүтээх товчооныхон]]
[[Оросын Хаант Улс]] 1850 онд [[Кавказ]]ыг эзэлчихээд [[Дундад Ази]] руу хандаж 1865, 1867, 1868 онд [[Ташкент]], [[Бухар]], Самаркандыг буулган авав. Тэгэхдээ ивээлийн орон (᠋᠋''[[проктерат]]'') гэж ойлголцсон бөгөөд 1876 онд Коканд бууж өгснөөр бүрэн эзлэгджээ. [[Туркестаны губерн]]ийг үүсгэснээс Узбекистан оронд ''Сырдарья'', ''Самарканд'', ''Каспийн чанад'' гэсэн гурван муж болон ''Бухарын эмирийн нутаг'' байсан. Орост 1917 онд [[Октябрийн хувьсгал|Октябрын хувьсгал]] гарч [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] болон өөрчлөгдөхөд [[Туркестан]]ыг ард түмний яс үндсээр ангилж шинээр таван хэсэгт салгасан байна. Үүнд Узбек үндэстний голлосон нутаг — Узбекистан 1924 онд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс]] (ЗСБНУзбУ) нэртэй байгуулагдаж ЗХУ-ын 15 Бүгд найрамдах улсын нэг болжээ. 1929 онд [[Тажикистан]] салж, 1936 [[Каракалпакчууд|Хархалпак]] нэмэгдсэнээр өөр газар нутгийн том өөрчлөлт ороогүй байсаар тэр чигээр тусгаар тогтносон юм. Зөвлөлтийн үед бүх төрлийн аж үйлдвэр хөгжиж, төр соёлын олон төрлийн албан газар нээгджээ. [[Хөвөн]]гийн тариалалтанд 1960-аад оноос [[Амударья]] болон [[Сырдарья]] мөрнүүдийн усыг ашигласан нь [[Арал тэнгис]]ийг ширгэхэд нөлөөлсөн. Хамгийн удаанаар 1959—1983 онд [[Шараф Рашидов]] нам, орны тэргүүнээр ажилласан байна.

=== Өнөөгийн Узбекистан ===
ЗХУ-ын төгсгөл үе 1989 онд [[узбек хэл]]ийг албан ёсны болгож, 1990 онд [[Ислам Каримов]]ыг Дээд Зөвлөлийн дарга болгожээ. 1991 оны 8-р сарын 31-нд Узбекистан улсын тусгаар тогтнолыг зарласан нь 12 сарын 21-нд [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|ТУХН]]-д гишүүнээр элсэж, хэд хоногийн дараа ЗХУ албан ёсоор задарч, бүх нийтийн 98 хувийн саналыг хурааснаар бүрэн баталгаажжээ. Ислам Каримов анхны ерөнхийлөгч болсон. Тусгаар тогтносны дараа улсын цөөнх болсон [[оросууд]]аас 2 сая хүн Узбекистаныг орхин гарсан ба шашин шүтэх эрх чөлөөлөгдсөнөөр уламжлалт [[ислам]] шууд сэргэжээ. Каримов 1995 онд шууд улирсан бол 2000, 2007, 2015 онд 90 хувийн дэмжлэгтэй улиран сонгогдсон. Каримовыг 2016 онд нас барсны дараа [[Шавкат  Мирзиёев]] ерөнхийлөгчөөр сонгогдов.

== Төр засаг==
[[File:Oliy Majlis (Parliament of Uzbekistan).jpg|thumb|left|200px||Хуулийн танхимын ордон]]
[[File:Islam karimov cropped.jpg|right|thumb|180px|[[Ислам Каримов]]]]
Узбекистан бол [[ерөнхийлөгч]]ийн эрх мэдэл давуу [[бүгд найрамдах улс|Бүгд найрамдах засагтай]], [[Нэгдмэл улс|нэгдмэл]] төрийн байгууламж бүхий улс юм. 1989 оноос төр засгийн тэргүүн, улсын ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан [[Ислам Каримов]] 2016 онд нас нөгчиж, түүний халааг ерөнхий сайд байсан [[Шавкат  Мирзиёев]] авсан. Улсын ерөнхийлөгчийг 7 жил тутам бүх нийтийн саналаар сонгодог. 

Ерөнхийлөгч нь [[ерөнхий сайд]]ыг томилдог. 2016 оноос [[Абдулла Арипов]] ерөнхий сайд хийж байна. 

''[[Олий мажлис]]'' (Дээд хурал) 1995 онд үүсэн байгуулагдсан. 100 гишүүнтэй Сенат, 150 гишүүнтэй Хуулийн танхим гэж хуваагдана. Хуулийн танхимын 150 суудлын 15-ыг байгаль орчны газраас томилдог. 2010 оны сонгуулиар [[Узбекистаны либерал ардчилсан нам]], [[Узбекистаны ардын ардчилсан нам]], [[Узбекистаны үндэсний сэргэл ардчилсан нам]], [[Шударга нийгэм ардчилсан нам]] 135 суудлыг хуваан суусан. 

2005 онд Андижаны жагсаалыг эрх баригчид зэвсгээр дарсан бол 2007 онд цаазаар авах ялыг халжээ. 

=== Засаг захиргаа === 
Узбекистан улс эхлээд 12 [[муж]] ({{lang-uz|viloyat}}), 1 [[бүгд найрамдах улс]] (''respublika''), 1 [[хот]] (''shahar''), бүгд 14 нутагт хуваагдаж байна. 
[[Зураг:Uzbekistan provinces numbered.svg|thumb|right|450px|Узбекистан улсын 14 орон нутаг (хүснэгтийн дугаараар)]]
{| class=&quot;wikitable&quot;  style=&quot;font-size:90%;&quot; align=center
|- style=&quot;text-align:center; 
! #
! width=&quot;110&quot; | Нэр
! Узбекистан нэр
! Нутгийн төв
! Хүн ам (2008)
|----------bgcolor=lightblue
|Colspan=6 align=center|— '''[[хот]]''' — (shahar, үгийн араас shahri)
|- align=&quot;center&quot; 
|1
|[[Ташкент хот]]
|Toshkent shahri
|[[Ташкент]]
|2,192,700
|----------bgcolor=lightblue
|Colspan=6 align=center|— '''[[муж]]''' — (viloyat, үгийн араас viloyati)
|- align=&quot;center&quot; 
|2
|Андижан муж
|Andijon viloyati
|[[Андижан]]
|2,477,900
|- align=&quot;center&quot; 
|3
|Бухар муж
|Buxoro viloyati
|[[Бухар]]
|1,576,800
|- align=&quot;center&quot; 
|12
|Фергона муж
|Farg’ona viloyati
|[[Фергона]]
|2,997,400
|- align=&quot;center&quot; 
|4
|Жизак муж
|Jizzah viloyati
|Жизак
|1,090,900
|- align=&quot;center&quot; 
|7
|Наманган муж
|Namangan viloyati
|[[Наманган]]
|2,196,200
|- align=&quot;center&quot; 
|6
|Навои муж
|Navoiy viloyati
|Навои
|834,100
|- align=&quot;center&quot; 
|5
|Кашкадарья муж
|Qashqadaryo viloyati
|[[Харш (хот)|Харш]]
|2,537,600
|- align=&quot;center&quot; 
|8
|Самарканд муж
|Samarqand viloyati
|[[Самарканд]]
|3,032,000
|- align=&quot;center&quot; 
|10
|Сырдарья муж
|Sirdaryo viloyati
|Гулистан
|698,100
|- align=&quot;center&quot; 
|9
|Сурхандарья муж
|Surxondaryo viloyati
|Термез
|2,012,600
|- align=&quot;center&quot; 
|11
|Ташкент муж
|Toshkent viloyati
|[[Ташкент]]
|2,537,500
|- align=&quot;center&quot; 
|13
|Хорезм муж
|Xorazm viloyati
|[[Ургенч]]
|1,517,600
|----------bgcolor=lightblue
|Colspan=6 align=center|— '''[[бүгд найрамдах улс]]''' — (respublika, respublikasi)
|- align=&quot;center&quot; 
|14
|[[Каракалпакстан]]
|Qoraqalpog’iston Respublikasi
|[[Нукус]]
|1,612,300
|----------
|}

{{clr}}

== Аж байдал ==
=== Эдийн засаг ===
[[Зураг:UZS5000_2013_front.jpg|thumb|200px|right|Узбекистанийн 5000 сумын дэвсгэрт]]
2012 онд Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээ 51.11 тэрбум ам.доллар байсан. Нэг хүнд 3,500 $ ноогдоно.

Узбекистан улс [[алт]], [[зэс]], [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[шатдаг хий]] олборлолтоор дэлхийд эхний аравт байгаа. Төрийн өмчийн ''Узбекнефтьгаз'' компани үйлдвэрлэлийн хүндийг үүрдэг. Узбек дэлхийд айргийн тавд орохуйц их хөвөн тариалдаг. 

1992 онд үнийн өсөлт 1000%-д хүрч, ДНБ огцом унаж байсан ч аажмаар зах зээлийн журмын цочроос салж, 2003 оноос тогтворжиж эдийн засаг жигдэрчээ. 
Узбекистаны хөрөнгийн бирж 1994 онд үүсэн байгуулагдаж одоо 1200 компанийн үнэ цэнийг тодорхойлж байна.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:450 height:225
PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy
AlignBars = justify
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:50.0
TimeAxis = orientation:horizontal
AlignBars = early
Colors =
  id:gray     value:rgb(0.97,0.97,0.97)
  id:PAN      value:rgb(0.4, 0.6, 1)
  id:PRD      value:rgb(1, 0.84314, 0)
  id:PRI      value:rgb(1, 0.5372, 0.5372)
  id:ALT      value:rgb(0.2, 0.6, 0.8)
  id:NA       value:rgb(0,0.4,0.4)
  id:darkgray     value:rgb(0.80,0.80,0.80)
  id:midgray     value:rgb(0.30,0.57,0)
ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0
ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0

BarData=
  barset:Países

PlotData=
  width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red
  barset:Países  
  from:0 till:21.20 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Хятад улс|Хятад]] (21.2%)&quot;
  from:0 till:15.90 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[казах улс|Казах]] (15.9%)&quot;
  from:0 till:15.80 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Турк улс|Турк]] (15.8%)&quot;
  from:0 till:14.70 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Орос улс|Орос]] (14.7%)&quot;
  from:0 till:09.50 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Бангладеш]] (9.5%)&quot;
  from:0 till:04.00 color:midgray width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Хиргис улс|Хиргис]] (4.0%)&quot;  
  from:0 till:19.90 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:&quot;бусад орон (19.9%)&quot;

TextData=
  pos:(180,215) fontsize:M text:&quot;Экспорт&quot;
  pos:(110,205) fontsize:S text:&quot;Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2012 он. 16.65 тэрбум $&quot;
  pos:(400,1) fontsize:S text:(%)
&lt;/timeline&gt;

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:450 height:225
PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy
AlignBars = justify
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:50.0
TimeAxis = orientation:horizontal
AlignBars = early
Colors =
  id:gray     value:rgb(0.97,0.97,0.97)
  id:PAN      value:rgb(0.4, 0.6, 1)
  id:PRD      value:rgb(1, 0.84314, 0)
  id:PRI      value:rgb(1, 0.5372, 0.5372)
  id:ALT      value:rgb(0.2, 0.6, 0.8)
  id:NA       value:rgb(0,0.4,0.4)
  id:darkgray     value:rgb(0.80,0.80,0.80)
  id:midgray     value:rgb(0.30,0.57,0)
ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0
ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0

BarData=
  barset:Países

PlotData=
  width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red
  barset:Países  
  from:0 till:20.70 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Орос улс|Орос]] (20.7%)&quot;
  from:0 till:16.60 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Хятад улс|Хятад]] (16.6%)&quot;
  from:0 till:16.40 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Өмнө Солонгос]] (16.4%)&quot;
  from:0 till:12.50 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[казах улс|Казах]] (12.5%)&quot;
  from:0 till:4.60 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Герман улс|Герман]] (4.6%)&quot;
  from:0 till:4.20 color:midgray width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Турк улс|Турк]] (4.2%)&quot;  
  from:0 till:25.00 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:&quot;бусад орон (25.0%)&quot;

TextData=
  pos:(180,215) fontsize:M text:&quot;Импорт&quot;
  pos:(110,205) fontsize:S text:&quot;Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2012 он. 15.53 тэрбум $&quot;
  pos:(400,1) fontsize:S text:(%)
&lt;/timeline&gt;

[[Зураг:Hi-speed_trains_Afrosiyab_(Uzbekistan).JPG|thumb|200px|right|Хурдан галт тэрэг]]
[[Зураг:Uzbekistan_Airways_Boeing_767-300ER_UK-67001_DXB_2013-1-21.png|thumb|200px|right|Узбекистаны Боинг-767]]

=== Зам тээвэр ===
Узбекистан улс 3,645 км төмөр замтайгаас 620 км нь цахилгаанжсан. Энэхүү [[Транс-Каспийн төмөр зам]]аар улсынхаа томоохон хотуудыг хооронд нь болоод бүх хөрштэйгээ холбожээ. Ташкент–Самаркандын хурдан галт тэрэгний шугам 2011 онд ашиглалтад орсон. 1977 онд ашиглалтад орсон [[Ташкентын метро]] Казахт [[Алматын метро]] нээгдэхээс өмнө Дундад Азид ганц метро байлаа.

Узбекистанд  84,400 км авто зам байгаагаас 72,000 км нь цардмал. Узбекчүүд Солонгосын [[Тэү]], Америкийн [[Женерал-Моторс]]той хамтарсны үрээр [[автомашин]] үйлдвэрлэдэг болсон бөгөөд 2013 онд 251,342-г босгож ихэнхийг экспортолжээ. Туркийн ачаар мөн [[автобус]] хийж байгаа.

Узбекистанд нийтдээ 53 нисэх буудал байгаагаас 33 нь цардмал. Хамгийн том нь [[Ташкентийн олон улсын нисэх буудал]]. Эндээс Узбекистаны иргэний агаарын тээврийн компанийн онгоцонд суугаад [[Москва]], [[Токио]], [[Сингапур]], [[Лондон]], [[Нью-Йорк]] хүрч болно.

Узбекистан 10,253 км шатдаг хийн хоолой, 868 км газрын тосны хоолойтой.

=== Хэвлэл, холбоо ===
Узбекистанд 28 телевиз, 16 радиогийн газартай. 2012 онд 9 сая интернет хэрэглэгч байсан.

2001 онд Узбекистанд 507 сонин, 157 сэтгүүл хэвлэгдэж байжээ.

==Лавлах бичиг==
{{лавлах холбоос}}

== Цахим холбоос ==
{{commons category|Uzbekistan}}
* [https://web.archive.org/web/20160306164612/http://ikhzasag_diplomat.miniih.com/index.php/home/post/248 Монгол-Узбекистаны харилцаа]
* [https://globalconnect.uz/uzbekistan/general-information Узбекистаны талаархи ерөнхий мэдээлэл]

{{Ази}}
{{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}}
{{OIC}}
{{Хөтлөгч мөр Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл}}
{{Хөтлөгч мөр Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага}}
[[Ангилал:Узбекистан| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]]
[[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс]]
[[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон]]
[[Ангилал:Төв Ази]]</text>
      <sha1>i41hnzgegdq54x9xbxtmn2gkit87cc5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875777</id>
      <parentid>875776</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T11:03:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>875777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50178" sha1="mdz9vijovp4ip1hyr46wc83qzbbz7b0" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ&lt;br/&gt;ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ&lt;br/&gt;ᠤᠽᠪᠧᠺᠢᠰᠲᠠᠨ&lt;br/&gt;ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}
| common_name            = Узбекистан
| religion               = {{unbulleted list
|96.1% [[Узбекистан дахь лалын шашин|Ислам]]
|2.2% [[Узбекистан дахь христийн шашин|Христ]]
|1.7% [[Узбекистан дахь шашин шүтлэг|Бусад]]
}}
| native_name            = {{lang|uz|Oʻzbekiston Respublikasi}}&lt;br/&gt;{{lang|uz|Ўзбекистон Республикаси|italics=no}} ([[Узбек хэл|Узбек]])
| image_flag             = Flag of Uzbekistan.svg
| flag_type              = [[Узбекистаны төрийн далбаа|Далбаа]]
| image_coat             = Emblem of Uzbekistan.svg
| symbol_type            = [[Узбекистаны төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_anthem        = {{lang|uz|O{{okina}}zbekiston Respublikasining Davlat Madhiyasi / Ўзбекистон Республикасининг Давлат Мадҳияси}}&lt;br /&gt;&quot;[[Узбекистаны төрийн дуулал|Бүгд Найрамдах Узбекистан Улсын Төрийн Дуулал]]&quot;{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Uzbekistan (Instrumental).ogg]]}}
| image_map              = File:Uzbekistan (centered orthographic projection).svg
| map_caption            = Узбекистаны байршил (улаан)
| capital                = [[Ташкент]]
| coordinates            = {{Coord|41|19|N|69|16|E|type:city_region:UZ}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Узбек хэл]]&lt;ref name=law&gt;{{cite web |title=Uzbekistan: Law &quot;On Official Language&quot; |url=https://www.refworld.org/docid/3ae6b4d328.html |website=Refworld |access-date=26 November 2022 |archive-date=8 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508060700/https://www.refworld.org/docid/3ae6b4d328.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Constitution of the Republic of Uzbekistan|url=http://constitution.uz/en|website=constitution.uz|access-date=26 November 2022|archive-date=15 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151215043716/http://constitution.uz/en|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| regional_languages     = [[Каракалпак хэл]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| common_languages       = [[Узбек хэл]] • [[Орос хэл]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mytashkent.uz/2015/04/27/bespraven-no-vostrebovan-russkij-yazyk-v-uzbekistane|publisher=MyTashkent|access-date=26 November 2022|title=Бесправен, но востребован. Русский язык в Узбекистане|date=27 April 2015|archive-date=28 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221128024300/https://mytashkent.uz/2015/04/27/bespraven-no-vostrebovan-russkij-yazyk-v-uzbekistane/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://365info.kz/2015/09/russkij-yazyk-v-uzbekistane|publisher=365info|access-date=1 August 2022|title=Почему русский язык нужен узбекам?|date=11 September 2015|archive-date=17 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220817070937/https://365info.kz/2015/09/russkij-yazyk-v-uzbekistane|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://magazines.russ.ru/nz/2009/4/ab21.html|work=Emergency Reserve Magazine|access-date=1 August 2022|title=Русский язык: жизнь после смерти. Язык, политика и общество в современном Узбекистане|date=2019|archive-date=23 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623201807/http://magazines.russ.ru/nz/2009/4/ab21.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cabar.asia/en/uzbekistan-why-uzbek-language-has-not-become-a-language-of-politics-and-sciencel|publisher=cabar|access-date=26 November 2022|title=Uzbekistan: Why Uzbek Language Has Not Become a Language of Politics and Science?|date=2019}}{{Dead link|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;
| religion_year          = 2021
| languages_type         = Ярианы хэлнүүд
| languages              = [[Каракалпак хэл]] • [[Тажик хэл]] • [[Корё мар]] • [[Туркмен хэл]] • [[Украин хэл]] • [[Азербайжан хэл]] • [[Уйгур хэл]] • [[Араб хэлний Төв Азийн аялгуу|Төв Азийн Араб хэл]] • [[Бухори (Еврей-Тажик аялга)|Бухори]] ба [[Узбекистаны хэлнүүд|бусад]]
| ethnic_groups          = {{unbulleted list
|84.5% [[Узбекчүүд]]
|4.8% [[Тажикууд]]
|2.4% [[Казахууд]]
|2.2% [[Каракалпакчууд]]
|2.1% [[Узбекистан дахь оросууд|Оросууд]]
|4.0% [[Узбекистан дахь угсаатны бүлгүүд|Бусад]]
}}
| ethnic_groups_year     = 2021&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.egov.uz/eng/data/6117a05996188a0f14ac917b?page=1|title=Permanent population by national and / or ethnic group, urban / rural place of residence|id=2-001-1779|publisher=Data.egov.uz|access-date=2022-09-16|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202184355/https://data.egov.uz/eng/data/6117a05996188a0f14ac917b?page=1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| religion_ref           = &lt;ref&gt;{{cite web|title=2021 Report on International Religious Freedom: Uzbekistan|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/uzbekistan/|access-date=26 November 2022|website=United States Department of State|archive-date=2 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220602232057/https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/uzbekistan/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| demonym                = [[Узбекистаны хүн ам|Узбекистанчууд]]
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|нэгдмэл]] [[ноёрхогч намын тогтолцоо|ноёрхогч-намын]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]]  [[бүгд найрамдах улс]]&lt;ref name=&quot;UNDP&quot;&gt;{{cite web|date=2006|title=Bertelsmann Transformation Index 2006|url=https://bti-project.org/fileadmin/api/content/en/downloads/reports/country_report_2006_UZB.pdf|access-date=3 January 2021|website=World Development Report 2006|publisher=[[The World Bank]]|quote=The party system appears stable and moderate, characterized by moderate fragmentation, relatively high polarization, and moderate voter volatility. However, it is not socially rooted. All five registered parties strictly follow the government line. The Liberal Democratic Party of Uzbekistan (LDPU) is the dominant party. At the other end of the party spectrum, there are four opposition parties that have consistently been denied registration. Most of the officially registered cooperative associations and interest groups are part of authoritarian corporatist structures.|archive-date=19 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210919051656/https://bti-project.org/fileadmin/api/content/en/downloads/reports/country_report_2006_UZB.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1          = [[Узбекистаны Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Шавкат Мирзиёев]]
| leader_title2          = [[Узбекистан Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name2           = [[Абдулла Арипов]]
| legislature            = [[Олий Мажлис]]
| upper_house            = [[Узбекистаны Сенат|Сенат]]
| lower_house            = [[Узбекистаны Хууль Тогтоох Танхим|Хууль Тогтоох Танхим]]
| sovereignty_type       = [[Узбекистаны түүх|Түүх]]
| established_event1     = [[Хар ханы улс]]
| established_date1      = 840
| established_event2     = [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезмын эзэнт гүрэн]]
| established_date2      = 1077
| established_event3     = [[Төмөрийн улс|Төмөрийн эзэнт гүрэн]]
| established_date3      = 1370-1507
| established_event4     = [[Узбекийн ханлиг]]
| established_date4      = 1428-1471
| established_event5     = [[Шейбанидын ханлиг]]
| established_date5      = 1500-1920
| established_event6     = [[Хивын ханлиг]]
| established_date6      = 1511-1920
| established_event7     = [[Кокандын хаант улс]]
| established_date7      = 1709-1876
| established_event8     = [[Бухарын Эмират Улс]]
| established_date8      = 1785 -1920
| established_event9     = [[Туркестаны Автономит Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улс|Туркестаны АЗСБН]]
| established_date9      = 4 сарын 30 1918
| established_event10    = [[ЗХУ-ын үндэсний хил хязгаараар явуулсан хуваалт#Төв Ази|Үндэсний хуваалтын]] дараа [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс|ЗСБНУзбУ]] байгуулагдав
| established_date10     = 10 сарын 27, 1924 он
| established_event11    = [[ЗХУ]]-аас тусгаар тогтнов
| established_date11     = 8 сарын 31, 1991 он
| established_event12    = [[ЗХУ-ын задрал|Хүлээн зөвшөөрөгдөв]]
| established_date12     = 12 сарын 26, 1991 он
| area_km2               = 448,978
| area_rank              = 56
| area_sq_mi             = 172,742 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = 4.9
| population_estimate    = 37,543,167&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stat.uz/uz/|title= O‘zbekiston respublikasi prezidenti huzuridagi statistika agentligi }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://stat.uz/uz/matbuot-markazi/qo-mita-yangiliklar/34140-demografik-holat-2022-yil-yanvar-sentabr-2 |title= Demografik holat (2022 yil yanvar-dekabr) |access-date=2023-02-01 |archive-date=2022-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421125517/https://data.gov.uz/ru/datasets/4967 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 40
| population_census_year = 
| population_density_km2 = 82.3
| population_density_sq_mi = 182.8 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 128
| GDP_PPP                = {{increase}} $425.238  тэрбум&lt;ref name=&quot;IMFWEOUZ&quot;/&gt;
| GDP_PPP_year           = 2024
| GDP_PPP_rank           = 57
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $11,900&lt;ref name=&quot;IMFWEOUZ&quot;/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 122
| GDP_nominal            = {{increase}} $112.689 тэрбум&lt;ref name=&quot;IMFWEOUZ&quot;/&gt;
| GDP_nominal_year       = 2024
| GDP_nominal_rank       = 67
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $3,600&lt;ref name=&quot;IMFWEOUZ&quot;/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 137
| Gini                   = 36.7 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2013
| Gini_change            = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/income-gini-coefficient|title=Income Gini coefficient {{!}} Human Development Reports|website=hdr.undp.org|access-date=6 December 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100610232357/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|archive-date=10 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mecometer.com/whats/uzbekistan/gini-index/|title=GINI index – Uzbekistan|website=MECOMeter – Macro Economy Meter|access-date=6 December 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150404160525/http://mecometer.com/whats/uzbekistan/gini-index/|archive-date=4 April 2015}}&lt;/ref&gt;
| HDI                    = 0.727 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=26 November 2022|archive-date=8 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908114232/http://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 101
| currency               = [[Узбекистаны сум|Узбекийн сум]]
| currency_code          = UZS
| time_zone              = [[Узбекистаны Цаг|UZT]]
| utc_offset             = +5
| utc_offset_DST         = 
| time_zone_DST          = 
| date_format            = өө/сс жжжж&lt;sup&gt;c&lt;/sup&gt;
| drives_on              = right
| calling_code           = [[Узбекистан дахь утасны дугаар|+998]]
| cctld                  = [[.uz]]
| footnote_a             = [[Каракалпакстан]]д давхар албан ёсны.&lt;ref name=law/&gt;
| footnote_b             = 1991 оны 8 сарын 31-нд [[ЗСБН Узбек улсын Дээд Зөвлөл]] нь узбек улсыг [[Зөвлөл Холбоот Улс]]аас тусгаар тогтносон гэж зарласан. Узбекийн засгийн газар нь дараагийн өдрийг үндэсний баяраар зарлаж, тухайн өдөр нь [[Тусгаар Тогтнолын Өдөр (Узбекистан)|Тусгаар Тогтнолын Өдөр]] болсон.
| footnote_c             = [[Орос хэл]] болон [[Кирилл үсэг]] өө.сс.жжжж форматыг ашигладаг.
| today                  = 
| official_website       = {{URL|https://www.gov.uz/en|gov.uz}}
}}

'''Узбекистан''' ([[Узбек хэл|узбек.]] ''Oʻzbekiston / Ўзбекистон'' [ozbekiˈstɒn]), албан ёсоор — '''''Бүгд Найрамдах Узбекиста́н Улс''''' ([[Узбек хэл|узбек.]] ''Oʻzbekiston Respublikasi / Ўзбекистон Республикаси'')- [[Төв Ази]], тэр дундаа [[Дундад Ази]], [[ГЦ+5]] цагийн бүсэд [[Казахстан]], [[Киргиз]], [[Тажикистан]], [[Афганистан]], [[Туркменистан]] таван улсаар хүрээлүүлж оршдог, тусгаар тогтносон, [[Далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]], эх газрын 448 924 км² нутагтай (дэлхийд 51-р том, Монголоос 3,5 дахин бага) [[улс]]. Баруун болон төв нутаг нь нам доор, зүүн хилээрээ 4000 м-ээс өндөр уултай. 90% цөл, 10% хувь үржил шимт [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийд]] оршино. 

Узбекистан улс түүхэндээ [[перс]], [[түрэг угсаатан|түрэг]], [[монгол угсаатан|монгол]], [[слав угсаатан|слав]] угсаатны эрхэнд ээлж дараалан орж явсан байна. [[Бухар]], [[Самарканд]] гээд [[Торгоны зам]] дагуу эртний хотууд байдаг. [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] бутарсан [[1991]] онд '''Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс''' (БНУзбУ) нэрээр тусгаар тогтнож, [[1992]] онд [[НҮБ]]-д элсэн [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрх улс]] болжээ. [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] төрийн байгууламж, [[ерөнхийлөгч]]ийн эрх давамгайлах [[бүгд найрамдах улс|Бүгд найрамдах]] засаглалтай. Засаг захиргааны хувьд 12 муж, 1 Бүгд найрамдах улс, 1 улсын зэрэгтэй хотод [[Узбекистан улсын засаг захиргааны хуваарь|хуваагддаг]]. Улсын албан ёсны [[узбек хэл]]энд улсаа [[латин үсэг|латин]] үсгээр ''O'zbekiston'' хэмээн бичиж, ['''Узбекистан'''] гэж хэлдэг. Үүний ''[[-стан]]'' нь монголоор ''улс, орон'' гэх залгавар юм. Нийслэл [[Ташкент]] 2 сая оршин суугчтай.  

[[Монгол Улс]]тай 1992 оны 1-р сарын 25-нд дипломат харилцаа тогтоосон байна. Мөнгөний нэгж — [[Узбекистаны сум|сум]]. Одоогийн ерөнхийлөгч нь [[Шавкат Мирзиёев]]. 

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] 2024 оны 6-р сарын 24-25-нд Узбекистан улсад албан ёсны айлчлал хийсэн. 

Узбекистаны Ерөнхийлөгч [[Шавкат Мирзиёев]] Монгол Улсад 2025 оны 6-р сарын 24-25-нд албан ёсоор айлчилсан. 

== Хүн ам ==
2025 оны Узбекистаны Статистикийн газрын мэдээгээр 38 256 514 сая хүн амтай (дэлхийд 46-р ордог). Хүн амын 80 хувийг эзэлсэн [[узбекчүүд|узбек үндэстнээс]] гадна [[оросууд|орос]], [[тажикууд|тажик]], [[казахууд|казах]], [[хархалпак ястан|хархалпак]] гээд 100 орчим ястан аж төрөн сууж байдаг ба бүх ардын 90 хувь [[исламын шашин|ислам]], 9 хувь [[христ итгэл]]т шашны ёсыг дагадаг байна.

1950–аад оноос хойш Узбекистан орны хүн олширч, хэд дахин нэмэгдэж 2025 онд 38 256 514–д хүрчээ. Дэлхийн 194 улсаас [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|41–р]] ордог олон хүн амтай бөгөөд [[Дундад Ази]]даа нэгдүгээрт байна. Мянган хүн тутамд 22 төрж, 5 нас бардаг. Хүн амын 26 хувь 0–14 насны багачууд, 67% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 6% нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. Хүн амын нягт — 65.8 хүн/км², хүйсийн харьцаа жигд, бичиг үсэг тайлагдалт — 99%, хотжилт — 51%, дундаж наслалт — 72 нас.  

== Эдийн засаг ==
Узбекистан улс [[хөвөн]], [[зэс]], [[алт]], [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[шатдаг хий]] гэх мэт олон төрлийн зүйл бүтээж дотоод гадаадад борлуулдаг. Нийт [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ]]-ийн хэмжээгээр дэлхийн [[Улс орнуудын жагсаалт|194]] улсаас [[Дэлхийн улсуудын дотоодын нийт бүтээгдэхүүний жагсаалт (нэрлэсэн үнэ)|69]], нэг хүнд ноогдох дүнгээр [[Олон улсын харьцуулалт: Нэг хүнд ногдох ДНБ|135]]-р байр хавьд явж байгаа. НҮБ, [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|ТУХН]], [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ШХАБ]]-ын гишүүн болж олон улстай харилцаа өргөжүүлж буй.  

== Нэр ==
Энэ улсын үндсэн хүн ам нь [[узбекчүүд|узбек]] үндэстэн учраас оноосон нэрийг '''Узбек''' гэсэн. Узбекистан болон [[орос]], [[англи]] хэлнээ '''Узбекистан''' буюу &quot;улс, орон&quot; гэсэн ''[[-стан]]''  дагаврыг хамтатган бичиж байгаагаас [[Монгол Улс|Монголд]] ''Узбекистан Улс'' гэх маягаар ижил утга давтан хэрэглэгдэж байна. Узбек гэсэн нэрийг [[Алтан Орд|Алтан ордны]] улсын ''[[Өзбег|Узбек хан]]ы'' нэрээс үүсэв үү, ''өөртөө эзэн'' гэсэн түрэг үгсийн нийлэмж үү гэх мэт бат мэдэгдээгүй хэдэн таамаг байдаг. [[Узбек хэл|Узбекээр]] ''Oʻzbekiston'' гэж бичдэгээс хараад ''Өзбек'' гэмээр юм шиг боловч узбекээр хэлэхийг нь сонсвол хуучнаараа ''Узбек'' гэхэд болно. Монгол үсгээр {{юникодмонгол|ᠦᠽᠪᠡᠻ}} (''үзбек'') гэж бичнэ.

== Газар зүй ==
Узбекистан '''448,978''' хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, [[Ирак]] улсаас арай том, Монгол Улсын газар нутгаас 3,5 дахин бага буюу дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|58-р том]] орон юм. 

[[Зураг:Uzbekistan_satellite_photo.jpg|thumb|left|200px|Сансраас харсан зураг]]
[[Зураг:Узбек улсын газрын зураг.png|right]]

=== Байрлал ===
Хойд өргөргийн  37° — 46°, зүүн уртрагийн 56° — 74° дотор [[Төв Ази]], тэр дундаа [[Дундад Ази]]д оршдог. Хөндлөн 1,425 км, гулд 930 км байдаг тэгш өнцөгт хэлбэрийн нутаг дэвсгэртэй. Далайд гарцгүй, бүр [[Лихтенштайн]] шиг хоёр улс дамжих хэрэг гарна. Хойд талаараа [[Казахстан|Казахстан улс]] (203 км), [[Арал тэнгис]] (420 км), зүүн талаараа [[Киргиз]] (1099 км), [[Тажикистан]] (1161 км), өмнө талаараа [[Афганистан]] (137 км), [[Туркменистан]] (1621 км) улстай хиллэдэг.

=== Газар ус ===
Узбекистан орны 80% цөл, 10% л үржил шимтэй. Нутгийн баруун болон төв биеэр алдарт [[Кызылкум]] (Улаан элс), баруун урд талаар [[Аралын Каракум]] байдаг. Зүүн талд үржил шимт [[Ферганы хөндий]] байна. Узбекистан ерөнхийдөө нам доор газар, зүүн хойд талаар харин [[Тэнгэр уул]], зүүн урд талаар [[Памирын нуруу]] тулдаг. [[Гиссарын нуруу]]нд Узбекистаны хамгийн өндөр [[Хазрет-Султан]] (4,643 м)  ([[Узбек хэл|узбек]]. ''Hazrati Sulton choʻqqisi'') оргил байдаг. [[Сырдарья]] мөрөн хөндлөн дайраад гардаг бол [[Амударья]] баруун урд хилээр урсаад [[Арал тэнгис|Арал тэнгист]] цутгана. Туркмений хил дээр хамгийн нам доор цэг [[Сарыкамыш]] (12 м) гэж томоохон нуур тогтсон. Мөн [[Устюрт]]ын өндөрлөг, [[Мирзачуль|Мирзачулийн]] тал, [[Айдаркуль]] нуурыг дурдууштай.
[[File:Aral Sea 1989-2008.jpg|thumb|left|200px|1989, 2008 оны [[Арал тэнгис]]]]
[[File:Chatkal-Charvak.jpg|thumb|right|200px|[[Чаткал]] голын гүүртэй хэсэг]]
=== Уур амьсгал ===
Узбекистан орон эх газрын уур амьсгалтай. Өвлийн хүйтэн −40 °C, зуны халуун 40 °C хүрнэ. Жилд дунджаар 100 — 200 мм хур тунадас, уулнаа 900 м хүртэл унадаг.

=== Амьтан ургамал ===
3000 зүйлийн [[өвс]] ургамал, 80 зүйлийн [[мод]] ургадаг. 5 хувь хүрэхгүй ойтой. 

[[Каракуль хонь]], [[цагаан зээр]], [[бөхөн]], [[хүрэн баавгай]], [[чоно]], [[үнэг]], [[дорго]], [[зэрлэг гахай]] зэрэг 40 зүйлийн хөхтөн, [[тагтаа]], [[бүргэд]], [[шонхор]] гээд 400 зүйл шувуу байна. 

=== Ашигт малтмал ===
[[Газрын тос]], [[шатдаг хий]], [[нүүрс]], [[алт]], [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[мөнгө]], [[зэс]], [[төмрийн хүдэр]], [[молибден]]ий нөөцтэй.

=== Ард түмэн ===
[[Зураг:Uzbek_Kids.JPG|thumb|right|200px|[[Самарканд]]ын зах дотор хуушуур зарж явсан хөвүүд]]
Узбекистанд олон үндэстэн, ястан аж төрөн суудаг. [[Узбекчүүд|Узбек үндэстэн]] 78% эзэлж байна. Үлдсэн 22 хувийг [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын ул мөр [[оросууд|орос]] (5%), [[Тажикууд|тажик]] (5%), [[казахууд|казах]] (4%), [[Каракалпакчууд|хархалпак]] (2%), [[Татарууд|татар]] (1%), [[Киргизүүд|киргиз]] (1%), [[Солонгосчууд|солонгос]] (0.7), [[Туркменчүүд|туркмен]] (0.6), [[украинчууд]] (0.4), [[арменичууд|армени]] (0.2) гээд зуу гаруй яс, үндэсний оршин суугчтай. Тажикийн тоо үүнээс ч их байж мэднэ. Энд эртнээс тажик (иран), узбекчүүд (түрэг) хутгалдан сууж цус ихээр холилдсон ([[сарт]] гэгдэж байв) гэдэг бол хаа холын солонгос, [[еврей|еврейчүүд]] [[Иосиф Сталин|Сталины]] үед цөллөгөөр нутагшжээ.

=== Хэл, шашин ===
Ард түмэн [[Узбек хэл|узбек]], [[тажик хэл|тажик]], [[казах хэл|казах]] гэх мэт өөрсдийн төрөлх хэлээр ярина. Үндсэн хүн амын [[узбек хэл]] 1991 онд тусгаар тогтносон Узбекистан улсын цор ганц төрийн албан ёсны хэл болжээ. Хот томоохон суурин газрынхан [[орос хэл]] мэддэг. 1992 онд узбек бичгийг [[кирилл үсэг|кирилл]] цагаан толгойг халж [[латин үсэг]]т шилжихээр шийдвэрлээд 2005 оноос дунд сургуульд зааж эхэлсэн юм.

Иран, [[түрэг угсаатан]] буюу хүн амын 90% [[ислам шашин]]тан хотон хүмүүс юм. Тэртээ 8-р зуунаас ислам дэлгэрсэн. Суннит урсгал голлох болсон. Удаагаар нь орос, украин голдуу хүн амын 9% [[христ итгэл]]тэн байна. Одоо Узбекистан улсад исламын 2050, үнэн алдартны 37, солонгос христийн 52, [[Иудаин|иудейн]] 8, [[бахай шүтлэг|бахайн]] 6 сүм байгаа ажээ.
=== Хот суурин ===
[[Зураг:Vue_de_l%27Aqua-Park_-_Tachkent.jpg|thumb|left|200px|[[Ташкент хот]]]]
Узбекистан улсад [[Узбекистан улсын 10 том хот|120 гаруй хот]], 115 гаруй [[балгас]] (томоохон суурин) байна. Үүнээс томоохон нь:
{|class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2010 оны хүн амын тоогоор:
|- valign=&quot;top&quot;
|
* [[Ташкент]] (2,194,272 хүнтэй)
* [[Наманган]] (427,783)
* [[Андижан]] (370,714)
* [[Самарканд]] (352,047)
* [[Нукус]] (240,488)
* [[Бухар]] (231,793)
||
* [[Харш]] (226,130)
* [[Коканд]] (209,389)
* [[Фергона]] (209,389)
* [[Маргилан]] (168,515)
* [[Навои]] (159,138)
* [[Жизак]] (147,260)
|}

== Эш түүх ==
=== Түүхийн эхэн үе ===
[[Зураг:Silk_route.jpg|thumb|200px|right|[[Торгоны зам]] дайрдаг байв]]
Узбекистанаас [[палеолит]]ийн үеийн дурсгал олддог. 1938 онд 70 мянган жилийн тэртээх [[неандерталь]] хүний гавлын ясыг олжээ.

Эртний Узбекистанд [[персүүд]] амьдарч байв. Манай эриний өмнөх үед [[Бухар]], [[Самарканд]] зэрэг олон хот үүсч [[Согд]], [[Тохар]]ын улс оршиж, [[Өрнө дахин|Өрнө]]-[[Дорно дахин|Дорныг]] холбосон [[Торгоны зам]] гарч [[Мавереннахр]] харьцангуй баян чинээлэг газар болжээ. [[Македоны Александр]]ын байлдан дагууллын дараа [[Грек-Бактрын улс]] тогтож байсныг персийн [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] хоёр улс залгажээ. 5-7-р зуунд [[Цагаан хүннү]], [[Түрэг улс]] Узбекистанд нэвтэрсэн. Түүхийн эхэн үед [[зороастрын шашин|зороастр]], [[буддын шашин|будда]], [[христ итгэл|христ]], [[тэнгэр шүтлэг|тэнгэр]] гээд олон шашин байсан бол [[Арабчууд|арабын]] байлдан дагуулалтын 7-р зуунаас [[ислам шашин]] дэлгэрч эндхийн үндсэн шашин болон уламжилжээ. [[Дамаскийн халифт улс]] (661–750)–ын үед шинжлэх ухаантай хоршин [[перс хэл]] [[Дундад Ази]]д голлосоор байсан ба 819–999 онд [[Саманы улс]] (тажик перс) Узбекистанд төвлөж байв.

[[Зураг:Teymur.jpg|thumb|200px|left|[[Төмөр]] хаан [[Самарканд]]ад хуримласан нь. 1628 оны зураг]]
===  Түрэг, монголын үе ===
IX зуунаас [[түрэг угсаатан|түрэг угсааны]] нүүдэлчин аймгууд урагш түрж Хорасанд [[Газнийн улс]], Өрнө Ази даяар [[Сельжук улс]], Мавереннахрт [[Хар ханы улс]]ыг байгуулжээ. 1097-1231 онд перс соёлтой, түрэг хааны [[Хорезм улс]] оршин байв. 1219-1225 онд [[Чингис хаан]]ы [[монгол үндэстэн|монгол]] цэрэг энэхүү сартуул иргэнийг дайлаар мордоод нутаг орныг [[Их Монгол Улс|гүрэндээ]] нэгтгэснээс Мавереннахр [[Цагаадайн улс]] (1225–1340)–ынх болов. Цагаадайн улс доройтоход олон аймаг тэмцсэнээс [[Доголон Төмөр]] дийлж [[Төмөрийн улс|Төмөрийн эзэнт улс]] (1370–1507) байгуулсан ч өөрөөс нь хойш өөдлөөгүй. Төмөрийн улсын үед үндсэн хүн ам түрэг болж, [[Алишер Навои]] [[Цагадайн хэл]]ээр (түргээр) зохиол туурвиж, [[Улугбек]] одон орон судалж байв.

=== Узбекистаны ханлигууд ===
[[Зураг:Kalon-Ensemble_Buchara.jpg|thumb|200px|right|[[Бухар]]ын түүхэн төв]]
[[Арал тэнгис|Арал тэнгисийн]] эрэгт байсан [[узбекчүүд]] 1501 оноос Узбекистан орныг эзэлж эхэлсэн. [[Бухарын хант улс]] (1500–1785) Бухар, [[Ташкент]], [[Ферганы хөндий]]д бэхэжсэн бол [[Хивын ханлиг]] (1511–1920) Каспийн тэнгисийн эрэг [[Хорезм]] нутаг болон [[Амударья]]гийн баян бүрдийг түшин тогтжээ. Бухарын ханлигийг Зүчийн хүү [[Шибан]]ы удмынхан байгуулсан бөгөөд суннит, шийтийн ялгаанаас болж [[Сафавын улс]] (Иран)–тай байлдаж байлаа. Умрын түрэлт үргэлжээс байсан бөгөөд Узбекистаны хотуудыг [[казахстан]], [[монголчууд]] довтолсоор байв. Сүүлд Ферганы хөндийд [[Кокандын хант улс]] (1709–1876), Бухарт төвлөсөн [[Бухарын Эмират Улс]] (1785–1920) тогтжээ. Эмир нь [[мангыт]] овогтой байв.

=== Орос, Зөвлөлтийн үе ===
[[Зураг:Cotton (8145399540).jpg|thumb|200px|right|[[Хөвөн]]гийн тариалан]]
[[Зураг:Ветераны ТашКБМ.jpeg|thumb|200px|right|1979 он. [[Ташкент]]ийн машин зохион бүтээх товчооныхон]]
[[Оросын Хаант Улс]] 1850 онд [[Кавказ]]ыг эзэлчихээд [[Дундад Ази]] руу хандаж 1865, 1867, 1868 онд [[Ташкент]], [[Бухар]], Самаркандыг буулган авав. Тэгэхдээ ивээлийн орон (᠋᠋''[[проктерат]]'') гэж ойлголцсон бөгөөд 1876 онд Коканд бууж өгснөөр бүрэн эзлэгджээ. [[Туркестаны губерн]]ийг үүсгэснээс Узбекистан оронд ''Сырдарья'', ''Самарканд'', ''Каспийн чанад'' гэсэн гурван муж болон ''Бухарын эмирийн нутаг'' байсан. Орост 1917 онд [[Октябрийн хувьсгал|Октябрын хувьсгал]] гарч [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] болон өөрчлөгдөхөд [[Туркестан]]ыг ард түмний яс үндсээр ангилж шинээр таван хэсэгт салгасан байна. Үүнд Узбек үндэстний голлосон нутаг — Узбекистан 1924 онд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс]] (ЗСБНУзбУ) нэртэй байгуулагдаж ЗХУ-ын 15 Бүгд найрамдах улсын нэг болжээ. 1929 онд [[Тажикистан]] салж, 1936 [[Каракалпакчууд|Хархалпак]] нэмэгдсэнээр өөр газар нутгийн том өөрчлөлт ороогүй байсаар тэр чигээр тусгаар тогтносон юм. Зөвлөлтийн үед бүх төрлийн аж үйлдвэр хөгжиж, төр соёлын олон төрлийн албан газар нээгджээ. [[Хөвөн]]гийн тариалалтанд 1960-аад оноос [[Амударья]] болон [[Сырдарья]] мөрнүүдийн усыг ашигласан нь [[Арал тэнгис]]ийг ширгэхэд нөлөөлсөн. Хамгийн удаанаар 1959—1983 онд [[Шараф Рашидов]] нам, орны тэргүүнээр ажилласан байна.

=== Өнөөгийн Узбекистан ===
ЗХУ-ын төгсгөл үе 1989 онд [[узбек хэл]]ийг албан ёсны болгож, 1990 онд [[Ислам Каримов]]ыг Дээд Зөвлөлийн дарга болгожээ. 1991 оны 8-р сарын 31-нд Узбекистан улсын тусгаар тогтнолыг зарласан нь 12 сарын 21-нд [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|ТУХН]]-д гишүүнээр элсэж, хэд хоногийн дараа ЗХУ албан ёсоор задарч, бүх нийтийн 98 хувийн саналыг хурааснаар бүрэн баталгаажжээ. Ислам Каримов анхны ерөнхийлөгч болсон. Тусгаар тогтносны дараа улсын цөөнх болсон [[оросууд]]аас 2 сая хүн Узбекистаныг орхин гарсан ба шашин шүтэх эрх чөлөөлөгдсөнөөр уламжлалт [[ислам]] шууд сэргэжээ. Каримов 1995 онд шууд улирсан бол 2000, 2007, 2015 онд 90 хувийн дэмжлэгтэй улиран сонгогдсон. Каримовыг 2016 онд нас барсны дараа [[Шавкат  Мирзиёев]] ерөнхийлөгчөөр сонгогдов.

== Төр засаг==
[[File:Oliy Majlis (Parliament of Uzbekistan).jpg|thumb|left|200px||Хуулийн танхимын ордон]]
[[File:Islam karimov cropped.jpg|right|thumb|180px|[[Ислам Каримов]]]]
Узбекистан бол [[ерөнхийлөгч]]ийн эрх мэдэл давуу [[бүгд найрамдах улс|Бүгд найрамдах засагтай]], [[Нэгдмэл улс|нэгдмэл]] төрийн байгууламж бүхий улс юм. 1989 оноос төр засгийн тэргүүн, улсын ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан [[Ислам Каримов]] 2016 онд нас нөгчиж, түүний халааг ерөнхий сайд байсан [[Шавкат  Мирзиёев]] авсан. Улсын ерөнхийлөгчийг 7 жил тутам бүх нийтийн саналаар сонгодог. 

Ерөнхийлөгч нь [[ерөнхий сайд]]ыг томилдог. 2016 оноос [[Абдулла Арипов]] ерөнхий сайд хийж байна. 

[[Узбекистаны Олий Мажлис|''Олий Мажлис'']] (Дээд хурал) 1995 онд үүсэн байгуулагдсан. 100 гишүүнтэй Сенат, 150 гишүүнтэй Хуулийн танхим гэж хуваагдана. Хуулийн танхимын 150 суудлын 15-ыг байгаль орчны газраас томилдог. 2010 оны сонгуулиар [[Узбекистаны либерал ардчилсан нам]], [[Узбекистаны ардын ардчилсан нам]], [[Узбекистаны үндэсний сэргэл ардчилсан нам]], [[Шударга нийгэм ардчилсан нам]] 135 суудлыг хуваан суусан. 

2005 онд Андижаны жагсаалыг эрх баригчид зэвсгээр дарсан бол 2007 онд цаазаар авах ялыг халжээ. 

=== Засаг захиргаа === 
Узбекистан улс эхлээд 12 [[муж]] ({{lang-uz|viloyat}}), 1 [[бүгд найрамдах улс]] (''respublika''), 1 [[хот]] (''shahar''), бүгд 14 нутагт хуваагдаж байна. 
[[Зураг:Uzbekistan provinces numbered.svg|thumb|right|450px|Узбекистан улсын 14 орон нутаг (хүснэгтийн дугаараар)]]
{| class=&quot;wikitable&quot;  style=&quot;font-size:90%;&quot; align=center
|- style=&quot;text-align:center; 
! #
! width=&quot;110&quot; | Нэр
! Узбекистан нэр
! Нутгийн төв
! Хүн ам (2008)
|----------bgcolor=lightblue
|Colspan=6 align=center|— '''[[хот]]''' — (shahar, үгийн араас shahri)
|- align=&quot;center&quot; 
|1
|[[Ташкент хот]]
|Toshkent shahri
|[[Ташкент]]
|2,192,700
|----------bgcolor=lightblue
|Colspan=6 align=center|— '''[[муж]]''' — (viloyat, үгийн араас viloyati)
|- align=&quot;center&quot; 
|2
|Андижан муж
|Andijon viloyati
|[[Андижан]]
|2,477,900
|- align=&quot;center&quot; 
|3
|Бухар муж
|Buxoro viloyati
|[[Бухар]]
|1,576,800
|- align=&quot;center&quot; 
|12
|Фергона муж
|Farg’ona viloyati
|[[Фергона]]
|2,997,400
|- align=&quot;center&quot; 
|4
|Жизак муж
|Jizzah viloyati
|Жизак
|1,090,900
|- align=&quot;center&quot; 
|7
|Наманган муж
|Namangan viloyati
|[[Наманган]]
|2,196,200
|- align=&quot;center&quot; 
|6
|Навои муж
|Navoiy viloyati
|Навои
|834,100
|- align=&quot;center&quot; 
|5
|Кашкадарья муж
|Qashqadaryo viloyati
|[[Харш (хот)|Харш]]
|2,537,600
|- align=&quot;center&quot; 
|8
|Самарканд муж
|Samarqand viloyati
|[[Самарканд]]
|3,032,000
|- align=&quot;center&quot; 
|10
|Сырдарья муж
|Sirdaryo viloyati
|Гулистан
|698,100
|- align=&quot;center&quot; 
|9
|Сурхандарья муж
|Surxondaryo viloyati
|Термез
|2,012,600
|- align=&quot;center&quot; 
|11
|Ташкент муж
|Toshkent viloyati
|[[Ташкент]]
|2,537,500
|- align=&quot;center&quot; 
|13
|Хорезм муж
|Xorazm viloyati
|[[Ургенч]]
|1,517,600
|----------bgcolor=lightblue
|Colspan=6 align=center|— '''[[бүгд найрамдах улс]]''' — (respublika, respublikasi)
|- align=&quot;center&quot; 
|14
|[[Каракалпакстан]]
|Qoraqalpog’iston Respublikasi
|[[Нукус]]
|1,612,300
|----------
|}

{{clr}}

== Аж байдал ==
=== Эдийн засаг ===
[[Зураг:UZS5000_2013_front.jpg|thumb|200px|right|Узбекистанийн 5000 сумын дэвсгэрт]]
2012 онд Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээ 51.11 тэрбум ам.доллар байсан. Нэг хүнд 3,500 $ ноогдоно.

Узбекистан улс [[алт]], [[зэс]], [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[шатдаг хий]] олборлолтоор дэлхийд эхний аравт байгаа. Төрийн өмчийн ''Узбекнефтьгаз'' компани үйлдвэрлэлийн хүндийг үүрдэг. Узбек дэлхийд айргийн тавд орохуйц их хөвөн тариалдаг. 

1992 онд үнийн өсөлт 1000%-д хүрч, ДНБ огцом унаж байсан ч аажмаар зах зээлийн журмын цочроос салж, 2003 оноос тогтворжиж эдийн засаг жигдэрчээ. 
Узбекистаны хөрөнгийн бирж 1994 онд үүсэн байгуулагдаж одоо 1200 компанийн үнэ цэнийг тодорхойлж байна.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:450 height:225
PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy
AlignBars = justify
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:50.0
TimeAxis = orientation:horizontal
AlignBars = early
Colors =
  id:gray     value:rgb(0.97,0.97,0.97)
  id:PAN      value:rgb(0.4, 0.6, 1)
  id:PRD      value:rgb(1, 0.84314, 0)
  id:PRI      value:rgb(1, 0.5372, 0.5372)
  id:ALT      value:rgb(0.2, 0.6, 0.8)
  id:NA       value:rgb(0,0.4,0.4)
  id:darkgray     value:rgb(0.80,0.80,0.80)
  id:midgray     value:rgb(0.30,0.57,0)
ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0
ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0

BarData=
  barset:Países

PlotData=
  width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red
  barset:Países  
  from:0 till:21.20 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Хятад улс|Хятад]] (21.2%)&quot;
  from:0 till:15.90 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[казах улс|Казах]] (15.9%)&quot;
  from:0 till:15.80 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Турк улс|Турк]] (15.8%)&quot;
  from:0 till:14.70 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Орос улс|Орос]] (14.7%)&quot;
  from:0 till:09.50 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Бангладеш]] (9.5%)&quot;
  from:0 till:04.00 color:midgray width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Хиргис улс|Хиргис]] (4.0%)&quot;  
  from:0 till:19.90 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:&quot;бусад орон (19.9%)&quot;

TextData=
  pos:(180,215) fontsize:M text:&quot;Экспорт&quot;
  pos:(110,205) fontsize:S text:&quot;Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2012 он. 16.65 тэрбум $&quot;
  pos:(400,1) fontsize:S text:(%)
&lt;/timeline&gt;

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:450 height:225
PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy
AlignBars = justify
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:50.0
TimeAxis = orientation:horizontal
AlignBars = early
Colors =
  id:gray     value:rgb(0.97,0.97,0.97)
  id:PAN      value:rgb(0.4, 0.6, 1)
  id:PRD      value:rgb(1, 0.84314, 0)
  id:PRI      value:rgb(1, 0.5372, 0.5372)
  id:ALT      value:rgb(0.2, 0.6, 0.8)
  id:NA       value:rgb(0,0.4,0.4)
  id:darkgray     value:rgb(0.80,0.80,0.80)
  id:midgray     value:rgb(0.30,0.57,0)
ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0
ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0

BarData=
  barset:Países

PlotData=
  width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red
  barset:Países  
  from:0 till:20.70 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Орос улс|Орос]] (20.7%)&quot;
  from:0 till:16.60 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Хятад улс|Хятад]] (16.6%)&quot;
  from:0 till:16.40 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Өмнө Солонгос]] (16.4%)&quot;
  from:0 till:12.50 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[казах улс|Казах]] (12.5%)&quot;
  from:0 till:4.60 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Герман улс|Герман]] (4.6%)&quot;
  from:0 till:4.20 color:midgray width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Турк улс|Турк]] (4.2%)&quot;  
  from:0 till:25.00 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:&quot;бусад орон (25.0%)&quot;

TextData=
  pos:(180,215) fontsize:M text:&quot;Импорт&quot;
  pos:(110,205) fontsize:S text:&quot;Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2012 он. 15.53 тэрбум $&quot;
  pos:(400,1) fontsize:S text:(%)
&lt;/timeline&gt;

[[Зураг:Hi-speed_trains_Afrosiyab_(Uzbekistan).JPG|thumb|200px|right|Хурдан галт тэрэг]]
[[Зураг:Uzbekistan_Airways_Boeing_767-300ER_UK-67001_DXB_2013-1-21.png|thumb|200px|right|Узбекистаны Боинг-767]]

=== Зам тээвэр ===
Узбекистан улс 3,645 км төмөр замтайгаас 620 км нь цахилгаанжсан. Энэхүү [[Транс-Каспийн төмөр зам]]аар улсынхаа томоохон хотуудыг хооронд нь болоод бүх хөрштэйгээ холбожээ. Ташкент–Самаркандын хурдан галт тэрэгний шугам 2011 онд ашиглалтад орсон. 1977 онд ашиглалтад орсон [[Ташкентын метро]] Казахт [[Алматын метро]] нээгдэхээс өмнө Дундад Азид ганц метро байлаа.

Узбекистанд  84,400 км авто зам байгаагаас 72,000 км нь цардмал. Узбекчүүд Солонгосын [[Тэү]], Америкийн [[Женерал-Моторс]]той хамтарсны үрээр [[автомашин]] үйлдвэрлэдэг болсон бөгөөд 2013 онд 251,342-г босгож ихэнхийг экспортолжээ. Туркийн ачаар мөн [[автобус]] хийж байгаа.

Узбекистанд нийтдээ 53 нисэх буудал байгаагаас 33 нь цардмал. Хамгийн том нь [[Ташкентийн олон улсын нисэх буудал]]. Эндээс Узбекистаны иргэний агаарын тээврийн компанийн онгоцонд суугаад [[Москва]], [[Токио]], [[Сингапур]], [[Лондон]], [[Нью-Йорк]] хүрч болно.

Узбекистан 10,253 км шатдаг хийн хоолой, 868 км газрын тосны хоолойтой.

=== Хэвлэл, холбоо ===
Узбекистанд 28 телевиз, 16 радиогийн газартай. 2012 онд 9 сая интернет хэрэглэгч байсан.

2001 онд Узбекистанд 507 сонин, 157 сэтгүүл хэвлэгдэж байжээ.

==Лавлах бичиг==
{{лавлах холбоос}}

== Цахим холбоос ==
{{commons category|Uzbekistan}}
* [https://web.archive.org/web/20160306164612/http://ikhzasag_diplomat.miniih.com/index.php/home/post/248 Монгол-Узбекистаны харилцаа]
* [https://globalconnect.uz/uzbekistan/general-information Узбекистаны талаархи ерөнхий мэдээлэл]

{{Ази}}
{{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}}
{{OIC}}
{{Хөтлөгч мөр Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл}}
{{Хөтлөгч мөр Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага}}
[[Ангилал:Узбекистан| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]]
[[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс]]
[[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон]]
[[Ангилал:Төв Ази]]</text>
      <sha1>mdz9vijovp4ip1hyr46wc83qzbbz7b0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875779</id>
      <parentid>875777</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T11:20:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>875779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50158" sha1="tv1wygvvmye5k64vcuf90j798b96nlq" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ&lt;br/&gt;ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ&lt;br/&gt;ᠤᠽᠪᠧᠺᠢᠰᠲᠠᠨ&lt;br/&gt;ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}
| common_name            = Узбекистан
| religion               = {{unbulleted list
|96.1% [[Узбекистан дахь лалын шашин|Ислам]]
|2.2% [[Узбекистан дахь христийн шашин|Христ]]
|1.7% [[Узбекистан дахь шашин шүтлэг|Бусад]]
}}
| native_name            = {{lang|uz|Oʻzbekiston Respublikasi}}&lt;br/&gt;{{lang|uz|Ўзбекистон Республикаси|italics=no}} ([[Узбек хэл|Узбек]])
| image_flag             = Flag of Uzbekistan.svg
| flag_type              = [[Узбекистаны төрийн далбаа|Далбаа]]
| image_coat             = Emblem of Uzbekistan.svg
| symbol_type            = [[Узбекистаны төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_anthem        = {{lang|uz|O{{okina}}zbekiston Respublikasining Davlat Madhiyasi / Ўзбекистон Республикасининг Давлат Мадҳияси}}&lt;br /&gt;&quot;[[Узбекистаны төрийн дуулал|Бүгд Найрамдах Узбекистан Улсын Төрийн Дуулал]]&quot;{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Uzbekistan (Instrumental).ogg]]}}
| image_map              = File:Uzbekistan (centered orthographic projection).svg
| map_caption            = Узбекистаны байршил (улаан)
| capital                = [[Ташкент]]
| coordinates            = {{Coord|41|19|N|69|16|E|type:city_region:UZ}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Узбек хэл]]&lt;ref name=law&gt;{{cite web |title=Uzbekistan: Law &quot;On Official Language&quot; |url=https://www.refworld.org/docid/3ae6b4d328.html |website=Refworld |access-date=26 November 2022 |archive-date=8 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508060700/https://www.refworld.org/docid/3ae6b4d328.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Constitution of the Republic of Uzbekistan|url=http://constitution.uz/en|website=constitution.uz|access-date=26 November 2022|archive-date=15 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151215043716/http://constitution.uz/en|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| regional_languages     = [[Каракалпак хэл]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| common_languages       = [[Узбек хэл]] • [[Орос хэл]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mytashkent.uz/2015/04/27/bespraven-no-vostrebovan-russkij-yazyk-v-uzbekistane|publisher=MyTashkent|access-date=26 November 2022|title=Бесправен, но востребован. Русский язык в Узбекистане|date=27 April 2015|archive-date=28 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221128024300/https://mytashkent.uz/2015/04/27/bespraven-no-vostrebovan-russkij-yazyk-v-uzbekistane/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://365info.kz/2015/09/russkij-yazyk-v-uzbekistane|publisher=365info|access-date=1 August 2022|title=Почему русский язык нужен узбекам?|date=11 September 2015|archive-date=17 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220817070937/https://365info.kz/2015/09/russkij-yazyk-v-uzbekistane|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://magazines.russ.ru/nz/2009/4/ab21.html|work=Emergency Reserve Magazine|access-date=1 August 2022|title=Русский язык: жизнь после смерти. Язык, политика и общество в современном Узбекистане|date=2019|archive-date=23 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623201807/http://magazines.russ.ru/nz/2009/4/ab21.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cabar.asia/en/uzbekistan-why-uzbek-language-has-not-become-a-language-of-politics-and-sciencel|publisher=cabar|access-date=26 November 2022|title=Uzbekistan: Why Uzbek Language Has Not Become a Language of Politics and Science?|date=2019}}{{Dead link|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;
| religion_year          = 2021
| languages_type         = Ярианы хэлнүүд
| languages              = [[Каракалпак хэл]] • [[Тажик хэл]] • [[Корё мар]] • [[Туркмен хэл]] • [[Украин хэл]] • [[Азербайжан хэл]] • [[Уйгур хэл]] • [[Араб хэлний Төв Азийн аялгуу|Төв Азийн Араб хэл]] • [[Бухори (Еврей-Тажик аялга)|Бухори]] ба [[Узбекистаны хэлнүүд|бусад]]
| ethnic_groups          = {{unbulleted list
|84.5% [[Узбекчүүд]]
|4.8% [[Тажикууд]]
|2.4% [[Казахууд]]
|2.2% [[Каракалпакчууд]]
|2.1% [[Узбекистан дахь оросууд|Оросууд]]
|4.0% [[Узбекистан дахь угсаатны бүлгүүд|Бусад]]
}}
| ethnic_groups_year     = 2021&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.egov.uz/eng/data/6117a05996188a0f14ac917b?page=1|title=Permanent population by national and / or ethnic group, urban / rural place of residence|id=2-001-1779|publisher=Data.egov.uz|access-date=2022-09-16|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202184355/https://data.egov.uz/eng/data/6117a05996188a0f14ac917b?page=1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| religion_ref           = &lt;ref&gt;{{cite web|title=2021 Report on International Religious Freedom: Uzbekistan|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/uzbekistan/|access-date=26 November 2022|website=United States Department of State|archive-date=2 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220602232057/https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/uzbekistan/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| demonym                = [[Узбекистаны хүн ам|Узбекистанчууд]]
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|нэгдмэл]] [[ноёрхогч намын тогтолцоо|ноёрхогч-намын]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]]  [[бүгд найрамдах улс]]&lt;ref name=&quot;UNDP&quot;&gt;{{cite web|date=2006|title=Bertelsmann Transformation Index 2006|url=https://bti-project.org/fileadmin/api/content/en/downloads/reports/country_report_2006_UZB.pdf|access-date=3 January 2021|website=World Development Report 2006|publisher=[[The World Bank]]|quote=The party system appears stable and moderate, characterized by moderate fragmentation, relatively high polarization, and moderate voter volatility. However, it is not socially rooted. All five registered parties strictly follow the government line. The Liberal Democratic Party of Uzbekistan (LDPU) is the dominant party. At the other end of the party spectrum, there are four opposition parties that have consistently been denied registration. Most of the officially registered cooperative associations and interest groups are part of authoritarian corporatist structures.|archive-date=19 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210919051656/https://bti-project.org/fileadmin/api/content/en/downloads/reports/country_report_2006_UZB.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1          = [[Узбекистаны Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Шавкат Мирзиёев]]
| leader_title2          = [[Узбекистан Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name2           = [[Абдулла Арипов]]
| legislature            = [[Олий Мажлис]]
| upper_house            = [[Узбекистаны Сенат|Сенат]]
| lower_house            = [[Узбекистаны Хууль Тогтоох Танхим|Хууль Тогтоох Танхим]]
| sovereignty_type       = [[Узбекистаны түүх|Түүх]]
| established_event1     = [[Хар ханы улс]]
| established_date1      = 840
| established_event2     = [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезмын эзэнт гүрэн]]
| established_date2      = 1077
| established_event3     = [[Төмөрийн улс|Төмөрийн эзэнт гүрэн]]
| established_date3      = 1370-1507
| established_event4     = [[Узбекийн ханлиг]]
| established_date4      = 1428-1471
| established_event5     = [[Шейбанидын ханлиг]]
| established_date5      = 1500-1920
| established_event6     = [[Хивын ханлиг]]
| established_date6      = 1511-1920
| established_event7     = [[Кокандын хаант улс]]
| established_date7      = 1709-1876
| established_event8     = [[Бухарын Эмират Улс]]
| established_date8      = 1785 -1920
| established_event9     = [[Туркестаны Автономит Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улс|Туркестаны АЗСБН]]
| established_date9      = 4 сарын 30 1918
| established_event10    = [[ЗХУ-ын үндэсний хил хязгаараар явуулсан хуваалт#Төв Ази|Үндэсний хуваалтын]] дараа [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс|ЗСБНУзбУ]] байгуулагдав
| established_date10     = 10 сарын 27, 1924 он
| established_event11    = [[ЗХУ]]-аас тусгаар тогтнов
| established_date11     = 8 сарын 31, 1991 он
| established_event12    = [[ЗХУ-ын задрал|Хүлээн зөвшөөрөгдөв]]
| established_date12     = 12 сарын 26, 1991 он
| area_km2               = 448,978
| area_rank              = 56
| area_sq_mi             = 172,742 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = 4.9
| population_estimate    = 37,543,167&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stat.uz/uz/|title= O‘zbekiston respublikasi prezidenti huzuridagi statistika agentligi }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://stat.uz/uz/matbuot-markazi/qo-mita-yangiliklar/34140-demografik-holat-2022-yil-yanvar-sentabr-2 |title= Demografik holat (2022 yil yanvar-dekabr) |access-date=2023-02-01 |archive-date=2022-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421125517/https://data.gov.uz/ru/datasets/4967 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 40
| population_census_year = 
| population_density_km2 = 82.3
| population_density_sq_mi = 182.8 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 128
| GDP_PPP                = {{increase}} $425.238  тэрбум&lt;ref name=&quot;IMFWEOUZ&quot;/&gt;
| GDP_PPP_year           = 2024
| GDP_PPP_rank           = 57
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $11,900&lt;ref name=&quot;IMFWEOUZ&quot;/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 122
| GDP_nominal            = {{increase}} $112.689 тэрбум&lt;ref name=&quot;IMFWEOUZ&quot;/&gt;
| GDP_nominal_year       = 2024
| GDP_nominal_rank       = 67
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $3,600&lt;ref name=&quot;IMFWEOUZ&quot;/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 137
| Gini                   = 36.7 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2013
| Gini_change            = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/income-gini-coefficient|title=Income Gini coefficient {{!}} Human Development Reports|website=hdr.undp.org|access-date=6 December 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100610232357/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|archive-date=10 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mecometer.com/whats/uzbekistan/gini-index/|title=GINI index – Uzbekistan|website=MECOMeter – Macro Economy Meter|access-date=6 December 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150404160525/http://mecometer.com/whats/uzbekistan/gini-index/|archive-date=4 April 2015}}&lt;/ref&gt;
| HDI                    = 0.727 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=26 November 2022|archive-date=8 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908114232/http://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 101
| currency               = [[Узбекистаны сум|Узбекийн сум]]
| currency_code          = UZS
| time_zone              = [[Узбекистаны Цаг|UZT]]
| utc_offset             = +5
| utc_offset_DST         = 
| time_zone_DST          = 
| date_format            = өө/сс жжжж&lt;sup&gt;c&lt;/sup&gt;
| drives_on              = right
| calling_code           = [[Узбекистан дахь утасны дугаар|+998]]
| cctld                  = [[.uz]]
| footnote_a             = [[Каракалпакстан]]д давхар албан ёсны.&lt;ref name=law/&gt;
| footnote_b             = 1991 оны 8 сарын 31-нд [[ЗСБН Узбек улсын Дээд Зөвлөл]] нь узбек улсыг [[Зөвлөл Холбоот Улс]]аас тусгаар тогтносон гэж зарласан. Узбекийн засгийн газар нь дараагийн өдрийг үндэсний баяраар зарлаж, тухайн өдөр нь [[Тусгаар Тогтнолын Өдөр (Узбекистан)|Тусгаар Тогтнолын Өдөр]] болсон.
| footnote_c             = [[Орос хэл]] болон [[Кирилл үсэг]] өө.сс.жжжж форматыг ашигладаг.
| today                  = 
| official_website       = {{URL|https://www.gov.uz/en|gov.uz}}
}}

'''Узбекистан''' ([[Узбек хэл|узбек.]] ''Oʻzbekiston / Ўзбекистон'' [ozbekiˈstɒn]), албан ёсоор — '''''Бүгд Найрамдах Узбекиста́н Улс''''' ([[Узбек хэл|узбек.]] ''Oʻzbekiston Respublikasi / Ўзбекистон Республикаси'')- [[Төв Ази]], тэр дундаа [[Дундад Ази]], [[ГЦ+5]] цагийн бүсэд [[Казахстан]], [[Киргиз]], [[Тажикистан]], [[Афганистан]], [[Туркменистан]] таван улсаар хүрээлүүлж оршдог, тусгаар тогтносон, [[Далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]], эх газрын 448 924 км² нутагтай (дэлхийд 51-р том, Монголоос 3,5 дахин бага) [[улс]]. Баруун болон төв нутаг нь нам доор, зүүн хилээрээ 4000 м-ээс өндөр уултай. 90% цөл, 10% хувь үржил шимт [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийд]] оршино. 

Узбекистан улс түүхэндээ [[перс]], [[түрэг угсаатан|түрэг]], [[монгол угсаатан|монгол]], [[слав угсаатан|слав]] угсаатны эрхэнд ээлж дараалан орж явсан байна. [[Бухар]], [[Самарканд]] гээд [[Торгоны зам]] дагуу эртний хотууд байдаг. [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] бутарсан [[1991]] онд '''Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс''' (БНУзбУ) нэрээр тусгаар тогтнож, [[1992]] онд [[НҮБ]]-д элсэн [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрх улс]] болжээ. [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] төрийн байгууламж, [[ерөнхийлөгч]]ийн эрх давамгайлах [[бүгд найрамдах улс|Бүгд найрамдах]] засаглалтай. Засаг захиргааны хувьд 12 муж, 1 Бүгд найрамдах улс, 1 улсын зэрэгтэй хотод [[Узбекистан улсын засаг захиргааны хуваарь|хуваагддаг]]. Улсын албан ёсны [[узбек хэл]]энд улсаа [[латин үсэг|латин]] үсгээр ''O'zbekiston'' хэмээн бичиж, ['''Узбекистан'''] гэж хэлдэг. Үүний ''[[-стан]]'' нь монголоор ''улс, орон'' гэх залгавар юм. Нийслэл [[Ташкент]] 2 сая оршин суугчтай.  

[[Монгол Улс]]тай 1992 оны 1-р сарын 25-нд дипломат харилцаа тогтоосон байна. Мөнгөний нэгж — [[Узбекистаны сум|сум]]. Одоогийн ерөнхийлөгч нь [[Шавкат Мирзиёев]]. 

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] 2024 оны 6-р сарын 24-25-нд Узбекистан улсад албан ёсны айлчлал хийсэн. 

Узбекистаны Ерөнхийлөгч [[Шавкат Мирзиёев]] Монгол Улсад 2025 оны 6-р сарын 24-25-нд албан ёсоор айлчилсан. 

== Хүн ам ==
2025 оны Узбекистаны Статистикийн газрын мэдээгээр 38 256 514 сая хүн амтай (дэлхийд 46-р ордог). Хүн амын 80 хувийг эзэлсэн [[узбекчүүд|узбек үндэстнээс]] гадна [[оросууд|орос]], [[тажикууд|тажик]], [[казахууд|казах]], [[хархалпак ястан|хархалпак]] гээд 100 орчим ястан аж төрөн сууж байдаг ба бүх ардын 90 хувь [[исламын шашин|ислам]], 9 хувь [[христ итгэл]]т шашны ёсыг дагадаг байна.

1950–аад оноос хойш Узбекистан орны хүн олширч, хэд дахин нэмэгдэж 2025 онд 38 256 514–д хүрчээ. Дэлхийн 194 улсаас [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|41–р]] ордог олон хүн амтай бөгөөд [[Дундад Ази]]даа нэгдүгээрт байна. Мянган хүн тутамд 22 төрж, 5 нас бардаг. Хүн амын 26 хувь 0–14 насны багачууд, 67% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 6% нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. Хүн амын нягт — 65.8 хүн/км², хүйсийн харьцаа жигд, бичиг үсэг тайлагдалт — 99%, хотжилт — 51%, дундаж наслалт — 72 нас.  

== Эдийн засаг ==
Узбекистан улс [[хөвөн]], [[зэс]], [[алт]], [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[шатдаг хий]] гэх мэт олон төрлийн зүйл бүтээж дотоод гадаадад борлуулдаг. Нийт [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ]]-ийн хэмжээгээр дэлхийн [[Улс орнуудын жагсаалт|194]] улсаас [[Дэлхийн улсуудын дотоодын нийт бүтээгдэхүүний жагсаалт (нэрлэсэн үнэ)|69]], нэг хүнд ноогдох дүнгээр [[Олон улсын харьцуулалт: Нэг хүнд ногдох ДНБ|135]]-р байр хавьд явж байгаа. НҮБ, [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|ТУХН]], [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ШХАБ]]-ын гишүүн болж олон улстай харилцаа өргөжүүлж буй.  

== Нэр ==
Энэ улсын үндсэн хүн ам нь [[узбекчүүд|узбек]] үндэстэн учраас оноосон нэрийг '''Узбек''' гэсэн. Узбекистан болон [[орос]], [[англи]] хэлнээ '''Узбекистан''' буюу &quot;улс, орон&quot; гэсэн ''[[-стан]]''  дагаврыг хамтатган бичиж байгаагаас [[Монгол Улс|Монголд]] ''Узбекистан Улс'' гэх маягаар ижил утга давтан хэрэглэгдэж байна. Узбек гэсэн нэрийг [[Алтан Орд|Алтан ордны]] улсын ''[[Өзбег|Узбек хан]]ы'' нэрээс үүсэв үү, ''өөртөө эзэн'' гэсэн түрэг үгсийн нийлэмж үү гэх мэт бат мэдэгдээгүй хэдэн таамаг байдаг. [[Узбек хэл|Узбекээр]] ''Oʻzbekiston'' гэж бичдэгээс хараад ''Өзбек'' гэмээр юм шиг боловч узбекээр хэлэхийг нь сонсвол хуучнаараа ''Узбек'' гэхэд болно. Монгол үсгээр {{юникодмонгол|ᠦᠽᠪᠡᠻ}} (''үзбек'') гэж бичнэ.

== Газар зүй ==
Узбекистан '''448,978''' хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, [[Ирак]] улсаас арай том, Монгол Улсын газар нутгаас 3,5 дахин бага буюу дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|58-р том]] орон юм. 

[[Зураг:Uzbekistan_satellite_photo.jpg|thumb|left|200px|Сансраас харсан зураг]]
[[Зураг:Узбек улсын газрын зураг.png|right]]

=== Байрлал ===
Хойд өргөргийн  37° — 46°, зүүн уртрагийн 56° — 74° дотор [[Төв Ази]], тэр дундаа [[Дундад Ази]]д оршдог. Хөндлөн 1,425 км, гулд 930 км байдаг тэгш өнцөгт хэлбэрийн нутаг дэвсгэртэй. Далайд гарцгүй, бүр [[Лихтенштайн]] шиг хоёр улс дамжих хэрэг гарна. Хойд талаараа [[Казахстан|Казахстан улс]] (203 км), [[Арал тэнгис]] (420 км), зүүн талаараа [[Киргиз]] (1099 км), [[Тажикистан]] (1161 км), өмнө талаараа [[Афганистан]] (137 км), [[Туркменистан]] (1621 км) улстай хиллэдэг.

=== Газар ус ===
Узбекистан орны 80% цөл, 10% л үржил шимтэй. Нутгийн баруун болон төв биеэр алдарт [[Кызылкум]] (Улаан элс), баруун урд талаар [[Аралын Каракум]] байдаг. Зүүн талд үржил шимт [[Ферганы хөндий]] байна. Узбекистан ерөнхийдөө нам доор газар, зүүн хойд талаар харин [[Тэнгэр уул]], зүүн урд талаар [[Памирын нуруу]] тулдаг. [[Гиссарын нуруу]]нд Узбекистаны хамгийн өндөр [[Хазрет-Султан]] (4,643 м)  ([[Узбек хэл|узбек]]. ''Hazrati Sulton choʻqqisi'') оргил байдаг. [[Сырдарья]] мөрөн хөндлөн дайраад гардаг бол [[Амударья]] баруун урд хилээр урсаад [[Арал тэнгис|Арал тэнгист]] цутгана. Туркмений хил дээр хамгийн нам доор цэг [[Сарыкамыш]] (12 м) гэж томоохон нуур тогтсон. Мөн [[Устюрт]]ын өндөрлөг, [[Мирзачуль|Мирзачулийн]] тал, [[Айдаркуль]] нуурыг дурдууштай.
[[File:Aral Sea 1989-2008.jpg|thumb|left|200px|1989, 2008 оны [[Арал тэнгис]]]]
[[File:Chatkal-Charvak.jpg|thumb|right|200px|[[Чаткал]] голын гүүртэй хэсэг]]
=== Уур амьсгал ===
Узбекистан орон эх газрын уур амьсгалтай. Өвлийн хүйтэн −40 °C, зуны халуун 40 °C хүрнэ. Жилд дунджаар 100 — 200 мм хур тунадас, уулнаа 900 м хүртэл унадаг.

=== Амьтан ургамал ===
3000 зүйлийн [[өвс]] ургамал, 80 зүйлийн [[мод]] ургадаг. 5 хувь хүрэхгүй ойтой. 

[[Каракуль хонь]], [[цагаан зээр]], [[бөхөн]], [[хүрэн баавгай]], [[чоно]], [[үнэг]], [[дорго]], [[зэрлэг гахай]] зэрэг 40 зүйлийн хөхтөн, [[тагтаа]], [[бүргэд]], [[шонхор]] гээд 400 зүйл шувуу байна. 

=== Ашигт малтмал ===
[[Газрын тос]], [[шатдаг хий]], [[нүүрс]], [[алт]], [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[мөнгө]], [[зэс]], [[төмрийн хүдэр]], [[молибден]]ий нөөцтэй.

=== Ард түмэн ===
[[Зураг:Uzbek_Kids.JPG|thumb|right|200px|[[Самарканд]]ын зах дотор хуушуур зарж явсан хөвүүд]]
Узбекистанд олон үндэстэн, ястан аж төрөн суудаг. [[Узбекчүүд|Узбек үндэстэн]] 78% эзэлж байна. Үлдсэн 22 хувийг [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын ул мөр [[оросууд|орос]] (5%), [[Тажикууд|тажик]] (5%), [[казахууд|казах]] (4%), [[Каракалпакчууд|хархалпак]] (2%), [[Татарууд|татар]] (1%), [[Киргизүүд|киргиз]] (1%), [[Солонгосчууд|солонгос]] (0.7), [[Туркменчүүд|туркмен]] (0.6), [[украинчууд]] (0.4), [[арменичууд|армени]] (0.2) гээд зуу гаруй яс, үндэсний оршин суугчтай. Тажикийн тоо үүнээс ч их байж мэднэ. Энд эртнээс тажик (иран), узбекчүүд (түрэг) хутгалдан сууж цус ихээр холилдсон ([[сарт]] гэгдэж байв) гэдэг бол хаа холын солонгос, [[еврей|еврейчүүд]] [[Иосиф Сталин|Сталины]] үед цөллөгөөр нутагшжээ.

=== Хэл, шашин ===
Ард түмэн [[Узбек хэл|узбек]], [[тажик хэл|тажик]], [[казах хэл|казах]] гэх мэт өөрсдийн төрөлх хэлээр ярина. Үндсэн хүн амын [[узбек хэл]] 1991 онд тусгаар тогтносон Узбекистан улсын цор ганц төрийн албан ёсны хэл болжээ. Хот томоохон суурин газрынхан [[орос хэл]] мэддэг. 1992 онд узбек бичгийг [[кирилл үсэг|кирилл]] цагаан толгойг халж [[латин үсэг]]т шилжихээр шийдвэрлээд 2005 оноос дунд сургуульд зааж эхэлсэн юм.

Иран, [[түрэг угсаатан]] буюу хүн амын 90% [[ислам шашин]]тан хотон хүмүүс юм. Тэртээ 8-р зуунаас ислам дэлгэрсэн. Суннит урсгал голлох болсон. Удаагаар нь орос, украин голдуу хүн амын 9% [[христ итгэл]]тэн байна. Одоо Узбекистан улсад исламын 2050, үнэн алдартны 37, солонгос христийн 52, [[Иудаин|иудейн]] 8, [[бахай шүтлэг|бахайн]] 6 сүм байгаа ажээ.
=== Хот суурин ===
[[Зураг:Vue_de_l%27Aqua-Park_-_Tachkent.jpg|thumb|left|200px|[[Ташкент хот]]]]
Узбекистан улсад [[Узбекистан улсын 10 том хот|120 гаруй хот]], 115 гаруй [[балгас]] (томоохон суурин) байна. Үүнээс томоохон нь:
{|class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2010 оны хүн амын тоогоор:
|- valign=&quot;top&quot;
|
* [[Ташкент]] (2,194,272 хүнтэй)
* [[Наманган]] (427,783)
* [[Андижан]] (370,714)
* [[Самарканд]] (352,047)
* [[Нукус]] (240,488)
* [[Бухар]] (231,793)
||
* [[Харш]] (226,130)
* [[Коканд]] (209,389)
* [[Фергона]] (209,389)
* [[Маргилан]] (168,515)
* [[Навои]] (159,138)
* [[Жизак]] (147,260)
|}

== Эш түүх ==
=== Түүхийн эхэн үе ===
[[Зураг:Silk_route.jpg|thumb|200px|right|[[Торгоны зам]] дайрдаг байв]]
Узбекистанаас [[палеолит]]ийн үеийн дурсгал олддог. 1938 онд 70 мянган жилийн тэртээх [[неандерталь]] хүний гавлын ясыг олжээ.

Эртний Узбекистанд [[персүүд]] амьдарч байв. Манай эриний өмнөх үед [[Бухар]], [[Самарканд]] зэрэг олон хот үүсч [[Согд]], [[Тохар]]ын улс оршиж, [[Өрнө дахин|Өрнө]]-[[Дорно дахин|Дорныг]] холбосон [[Торгоны зам]] гарч [[Мавереннахр]] харьцангуй баян чинээлэг газар болжээ. [[Македоны Александр]]ын байлдан дагууллын дараа [[Грек-Бактрын улс]] тогтож байсныг персийн [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] хоёр улс залгажээ. 5-7-р зуунд [[Цагаан хүннү]], [[Түрэг улс]] Узбекистанд нэвтэрсэн. Түүхийн эхэн үед [[зороастризм]], [[буддын шашин|будда]], [[христ итгэл|христ]], [[тэнгэр шүтлэг|тэнгэр]] гээд олон шашин байсан бол [[Арабчууд|арабын]] байлдан дагуулалтын 7-р зуунаас [[ислам шашин]] дэлгэрч эндхийн үндсэн шашин болон уламжилжээ. [[Дамаскийн халифт улс]] (661–750)–ын үед шинжлэх ухаантай хоршин [[перс хэл]] [[Дундад Ази]]д голлосоор байсан ба 819–999 онд [[Саманы улс]] (тажик перс) Узбекистанд төвлөж байв.

[[Зураг:Teymur.jpg|thumb|200px|left|[[Төмөр]] хаан [[Самарканд]]ад хуримласан нь. 1628 оны зураг]]
===  Түрэг, монголын үе ===
IX зуунаас [[түрэг угсаатан|түрэг угсааны]] нүүдэлчин аймгууд урагш түрж Хорасанд [[Газнийн улс]], Өрнө Ази даяар [[Сельжук улс]], Мавереннахрт [[Хар ханы улс]]ыг байгуулжээ. 1097-1231 онд перс соёлтой, түрэг хааны [[Хорезм улс]] оршин байв. 1219-1225 онд [[Чингис хаан]]ы [[монгол үндэстэн|монгол]] цэрэг энэхүү сартуул иргэнийг дайлаар мордоод нутаг орныг [[Их Монгол Улс|гүрэндээ]] нэгтгэснээс Мавереннахр [[Цагаадайн улс]] (1225–1340)–ынх болов. Цагаадайн улс доройтоход олон аймаг тэмцсэнээс [[Доголон Төмөр]] дийлж [[Төмөрийн улс|Төмөрийн эзэнт улс]] (1370–1507) байгуулсан ч өөрөөс нь хойш өөдлөөгүй. Төмөрийн улсын үед үндсэн хүн ам түрэг болж, [[Алишер Навои]] [[Цагадайн хэл]]ээр (түргээр) зохиол туурвиж, [[Улугбек]] одон орон судалж байв.

=== Узбекистаны ханлигууд ===
[[Зураг:Kalon-Ensemble_Buchara.jpg|thumb|200px|right|[[Бухар]]ын түүхэн төв]]
[[Арал тэнгис|Арал тэнгисийн]] эрэгт байсан [[узбекчүүд]] 1501 оноос Узбекистан орныг эзэлж эхэлсэн. [[Бухарын хант улс]] (1500–1785) Бухар, [[Ташкент]], [[Ферганы хөндий]]д бэхэжсэн бол [[Хивын ханлиг]] (1511–1920) Каспийн тэнгисийн эрэг [[Хорезм]] нутаг болон [[Амударья]]гийн баян бүрдийг түшин тогтжээ. Бухарын ханлигийг Зүчийн хүү [[Шибан]]ы удмынхан байгуулсан бөгөөд суннит, шийтийн ялгаанаас болж [[Сафавын улс]] (Иран)–тай байлдаж байлаа. Умрын түрэлт үргэлжээс байсан бөгөөд Узбекистаны хотуудыг [[казахстан]], [[монголчууд]] довтолсоор байв. Сүүлд Ферганы хөндийд [[Кокандын хант улс]] (1709–1876), Бухарт төвлөсөн [[Бухарын Эмират Улс]] (1785–1920) тогтжээ. Эмир нь [[мангыт]] овогтой байв.

=== Орос, Зөвлөлтийн үе ===
[[Зураг:Cotton (8145399540).jpg|thumb|200px|right|[[Хөвөн]]гийн тариалан]]
[[Зураг:Ветераны ТашКБМ.jpeg|thumb|200px|right|1979 он. [[Ташкент]]ийн машин зохион бүтээх товчооныхон]]
[[Оросын Хаант Улс]] 1850 онд [[Кавказ]]ыг эзэлчихээд [[Дундад Ази]] руу хандаж 1865, 1867, 1868 онд [[Ташкент]], [[Бухар]], Самаркандыг буулган авав. Тэгэхдээ ивээлийн орон (᠋᠋''[[проктерат]]'') гэж ойлголцсон бөгөөд 1876 онд Коканд бууж өгснөөр бүрэн эзлэгджээ. [[Туркестаны губерн]]ийг үүсгэснээс Узбекистан оронд ''Сырдарья'', ''Самарканд'', ''Каспийн чанад'' гэсэн гурван муж болон ''Бухарын эмирийн нутаг'' байсан. Орост 1917 онд [[Октябрийн хувьсгал|Октябрын хувьсгал]] гарч [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] болон өөрчлөгдөхөд [[Туркестан]]ыг ард түмний яс үндсээр ангилж шинээр таван хэсэгт салгасан байна. Үүнд Узбек үндэстний голлосон нутаг — Узбекистан 1924 онд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс]] (ЗСБНУзбУ) нэртэй байгуулагдаж ЗХУ-ын 15 Бүгд найрамдах улсын нэг болжээ. 1929 онд [[Тажикистан]] салж, 1936 [[Каракалпакчууд|Хархалпак]] нэмэгдсэнээр өөр газар нутгийн том өөрчлөлт ороогүй байсаар тэр чигээр тусгаар тогтносон юм. Зөвлөлтийн үед бүх төрлийн аж үйлдвэр хөгжиж, төр соёлын олон төрлийн албан газар нээгджээ. [[Хөвөн]]гийн тариалалтанд 1960-аад оноос [[Амударья]] болон [[Сырдарья]] мөрнүүдийн усыг ашигласан нь [[Арал тэнгис]]ийг ширгэхэд нөлөөлсөн. Хамгийн удаанаар 1959—1983 онд [[Шараф Рашидов]] нам, орны тэргүүнээр ажилласан байна.

=== Өнөөгийн Узбекистан ===
ЗХУ-ын төгсгөл үе 1989 онд [[узбек хэл]]ийг албан ёсны болгож, 1990 онд [[Ислам Каримов]]ыг Дээд Зөвлөлийн дарга болгожээ. 1991 оны 8-р сарын 31-нд Узбекистан улсын тусгаар тогтнолыг зарласан нь 12 сарын 21-нд [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|ТУХН]]-д гишүүнээр элсэж, хэд хоногийн дараа ЗХУ албан ёсоор задарч, бүх нийтийн 98 хувийн саналыг хурааснаар бүрэн баталгаажжээ. Ислам Каримов анхны ерөнхийлөгч болсон. Тусгаар тогтносны дараа улсын цөөнх болсон [[оросууд]]аас 2 сая хүн Узбекистаныг орхин гарсан ба шашин шүтэх эрх чөлөөлөгдсөнөөр уламжлалт [[ислам]] шууд сэргэжээ. Каримов 1995 онд шууд улирсан бол 2000, 2007, 2015 онд 90 хувийн дэмжлэгтэй улиран сонгогдсон. Каримовыг 2016 онд нас барсны дараа [[Шавкат  Мирзиёев]] ерөнхийлөгчөөр сонгогдов.

== Төр засаг==
[[File:Oliy Majlis (Parliament of Uzbekistan).jpg|thumb|left|200px||Хуулийн танхимын ордон]]
[[File:Islam karimov cropped.jpg|right|thumb|180px|[[Ислам Каримов]]]]
Узбекистан бол [[ерөнхийлөгч]]ийн эрх мэдэл давуу [[бүгд найрамдах улс|Бүгд найрамдах засагтай]], [[Нэгдмэл улс|нэгдмэл]] төрийн байгууламж бүхий улс юм. 1989 оноос төр засгийн тэргүүн, улсын ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан [[Ислам Каримов]] 2016 онд нас нөгчиж, түүний халааг ерөнхий сайд байсан [[Шавкат  Мирзиёев]] авсан. Улсын ерөнхийлөгчийг 7 жил тутам бүх нийтийн саналаар сонгодог. 

Ерөнхийлөгч нь [[ерөнхий сайд]]ыг томилдог. 2016 оноос [[Абдулла Арипов]] ерөнхий сайд хийж байна. 

[[Узбекистаны Олий Мажлис|'''''Олий Мажлис''''']] (Дээд хурал) 1995 онд үүсэн байгуулагдсан. 100 гишүүнтэй Сенат, 150 гишүүнтэй Хуулийн танхим гэж хуваагдана. Хуулийн танхимын 150 суудлын 15-ыг байгаль орчны газраас томилдог. 2010 оны сонгуулиар [[Узбекистаны либерал ардчилсан нам]], [[Узбекистаны ардын ардчилсан нам]], [[Узбекистаны үндэсний сэргэл ардчилсан нам]], [[Шударга нийгэм ардчилсан нам]] 135 суудлыг хуваан суусан. 

2005 онд Андижаны жагсаалыг эрх баригчид зэвсгээр дарсан бол 2007 онд цаазаар авах ялыг халжээ. 

=== Засаг захиргаа === 
Узбекистан улс эхлээд 12 [[муж]] ({{lang-uz|viloyat}}), 1 [[бүгд найрамдах улс]] (''respublika''), 1 [[хот]] (''shahar''), бүгд 14 нутагт хуваагдаж байна. 
[[Зураг:Uzbekistan provinces numbered.svg|thumb|right|450px|Узбекистан улсын 14 орон нутаг (хүснэгтийн дугаараар)]]
{| class=&quot;wikitable&quot;  style=&quot;font-size:90%;&quot; align=center
|- style=&quot;text-align:center; 
! #
! width=&quot;110&quot; | Нэр
! Узбекистан нэр
! Нутгийн төв
! Хүн ам (2008)
|----------bgcolor=lightblue
|Colspan=6 align=center|— '''[[хот]]''' — (shahar, үгийн араас shahri)
|- align=&quot;center&quot; 
|1
|[[Ташкент хот]]
|Toshkent shahri
|[[Ташкент]]
|2,192,700
|----------bgcolor=lightblue
|Colspan=6 align=center|— '''[[муж]]''' — (viloyat, үгийн араас viloyati)
|- align=&quot;center&quot; 
|2
|Андижан муж
|Andijon viloyati
|[[Андижан]]
|2,477,900
|- align=&quot;center&quot; 
|3
|Бухар муж
|Buxoro viloyati
|[[Бухар]]
|1,576,800
|- align=&quot;center&quot; 
|12
|Фергона муж
|Farg’ona viloyati
|[[Фергона]]
|2,997,400
|- align=&quot;center&quot; 
|4
|Жизак муж
|Jizzah viloyati
|Жизак
|1,090,900
|- align=&quot;center&quot; 
|7
|Наманган муж
|Namangan viloyati
|[[Наманган]]
|2,196,200
|- align=&quot;center&quot; 
|6
|Навои муж
|Navoiy viloyati
|Навои
|834,100
|- align=&quot;center&quot; 
|5
|Кашкадарья муж
|Qashqadaryo viloyati
|[[Харш (хот)|Харш]]
|2,537,600
|- align=&quot;center&quot; 
|8
|Самарканд муж
|Samarqand viloyati
|[[Самарканд]]
|3,032,000
|- align=&quot;center&quot; 
|10
|Сырдарья муж
|Sirdaryo viloyati
|Гулистан
|698,100
|- align=&quot;center&quot; 
|9
|Сурхандарья муж
|Surxondaryo viloyati
|Термез
|2,012,600
|- align=&quot;center&quot; 
|11
|Ташкент муж
|Toshkent viloyati
|[[Ташкент]]
|2,537,500
|- align=&quot;center&quot; 
|13
|Хорезм муж
|Xorazm viloyati
|[[Ургенч]]
|1,517,600
|----------bgcolor=lightblue
|Colspan=6 align=center|— '''[[бүгд найрамдах улс]]''' — (respublika, respublikasi)
|- align=&quot;center&quot; 
|14
|[[Каракалпакстан]]
|Qoraqalpog’iston Respublikasi
|[[Нукус]]
|1,612,300
|----------
|}

{{clr}}

== Аж байдал ==
=== Эдийн засаг ===
[[Зураг:UZS5000_2013_front.jpg|thumb|200px|right|Узбекистанийн 5000 сумын дэвсгэрт]]
2012 онд Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээ 51.11 тэрбум ам.доллар байсан. Нэг хүнд 3,500 $ ноогдоно.

Узбекистан улс [[алт]], [[зэс]], [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[шатдаг хий]] олборлолтоор дэлхийд эхний аравт байгаа. Төрийн өмчийн ''Узбекнефтьгаз'' компани үйлдвэрлэлийн хүндийг үүрдэг. Узбек дэлхийд айргийн тавд орохуйц их хөвөн тариалдаг. 

1992 онд үнийн өсөлт 1000%-д хүрч, ДНБ огцом унаж байсан ч аажмаар зах зээлийн журмын цочроос салж, 2003 оноос тогтворжиж эдийн засаг жигдэрчээ. 
Узбекистаны хөрөнгийн бирж 1994 онд үүсэн байгуулагдаж одоо 1200 компанийн үнэ цэнийг тодорхойлж байна.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:450 height:225
PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy
AlignBars = justify
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:50.0
TimeAxis = orientation:horizontal
AlignBars = early
Colors =
  id:gray     value:rgb(0.97,0.97,0.97)
  id:PAN      value:rgb(0.4, 0.6, 1)
  id:PRD      value:rgb(1, 0.84314, 0)
  id:PRI      value:rgb(1, 0.5372, 0.5372)
  id:ALT      value:rgb(0.2, 0.6, 0.8)
  id:NA       value:rgb(0,0.4,0.4)
  id:darkgray     value:rgb(0.80,0.80,0.80)
  id:midgray     value:rgb(0.30,0.57,0)
ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0
ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0

BarData=
  barset:Países

PlotData=
  width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red
  barset:Países  
  from:0 till:21.20 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Хятад улс|Хятад]] (21.2%)&quot;
  from:0 till:15.90 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[казах улс|Казах]] (15.9%)&quot;
  from:0 till:15.80 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Турк улс|Турк]] (15.8%)&quot;
  from:0 till:14.70 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Орос улс|Орос]] (14.7%)&quot;
  from:0 till:09.50 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Бангладеш]] (9.5%)&quot;
  from:0 till:04.00 color:midgray width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Хиргис улс|Хиргис]] (4.0%)&quot;  
  from:0 till:19.90 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:&quot;бусад орон (19.9%)&quot;

TextData=
  pos:(180,215) fontsize:M text:&quot;Экспорт&quot;
  pos:(110,205) fontsize:S text:&quot;Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2012 он. 16.65 тэрбум $&quot;
  pos:(400,1) fontsize:S text:(%)
&lt;/timeline&gt;

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:450 height:225
PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy
AlignBars = justify
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:50.0
TimeAxis = orientation:horizontal
AlignBars = early
Colors =
  id:gray     value:rgb(0.97,0.97,0.97)
  id:PAN      value:rgb(0.4, 0.6, 1)
  id:PRD      value:rgb(1, 0.84314, 0)
  id:PRI      value:rgb(1, 0.5372, 0.5372)
  id:ALT      value:rgb(0.2, 0.6, 0.8)
  id:NA       value:rgb(0,0.4,0.4)
  id:darkgray     value:rgb(0.80,0.80,0.80)
  id:midgray     value:rgb(0.30,0.57,0)
ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0
ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0

BarData=
  barset:Países

PlotData=
  width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red
  barset:Países  
  from:0 till:20.70 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Орос улс|Орос]] (20.7%)&quot;
  from:0 till:16.60 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Хятад улс|Хятад]] (16.6%)&quot;
  from:0 till:16.40 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Өмнө Солонгос]] (16.4%)&quot;
  from:0 till:12.50 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[казах улс|Казах]] (12.5%)&quot;
  from:0 till:4.60 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Герман улс|Герман]] (4.6%)&quot;
  from:0 till:4.20 color:midgray width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Турк улс|Турк]] (4.2%)&quot;  
  from:0 till:25.00 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:&quot;бусад орон (25.0%)&quot;

TextData=
  pos:(180,215) fontsize:M text:&quot;Импорт&quot;
  pos:(110,205) fontsize:S text:&quot;Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2012 он. 15.53 тэрбум $&quot;
  pos:(400,1) fontsize:S text:(%)
&lt;/timeline&gt;

[[Зураг:Hi-speed_trains_Afrosiyab_(Uzbekistan).JPG|thumb|200px|right|Хурдан галт тэрэг]]
[[Зураг:Uzbekistan_Airways_Boeing_767-300ER_UK-67001_DXB_2013-1-21.png|thumb|200px|right|Узбекистаны Боинг-767]]

=== Зам тээвэр ===
Узбекистан улс 3,645 км төмөр замтайгаас 620 км нь цахилгаанжсан. Энэхүү [[Транс-Каспийн төмөр зам]]аар улсынхаа томоохон хотуудыг хооронд нь болоод бүх хөрштэйгээ холбожээ. Ташкент–Самаркандын хурдан галт тэрэгний шугам 2011 онд ашиглалтад орсон. 1977 онд ашиглалтад орсон [[Ташкентын метро]] Казахт [[Алматын метро]] нээгдэхээс өмнө Дундад Азид ганц метро байлаа.

Узбекистанд  84,400 км авто зам байгаагаас 72,000 км нь цардмал. Узбекчүүд Солонгосын [[Тэү]], Америкийн [[Женерал-Моторс]]той хамтарсны үрээр [[автомашин]] үйлдвэрлэдэг болсон бөгөөд 2013 онд 251,342-г босгож ихэнхийг экспортолжээ. Туркийн ачаар мөн [[автобус]] хийж байгаа.

Узбекистанд нийтдээ 53 нисэх буудал байгаагаас 33 нь цардмал. Хамгийн том нь [[Ташкентийн олон улсын нисэх буудал]]. Эндээс Узбекистаны иргэний агаарын тээврийн компанийн онгоцонд суугаад [[Москва]], [[Токио]], [[Сингапур]], [[Лондон]], [[Нью-Йорк]] хүрч болно.

Узбекистан 10,253 км шатдаг хийн хоолой, 868 км газрын тосны хоолойтой.

=== Хэвлэл, холбоо ===
Узбекистанд 28 телевиз, 16 радиогийн газартай. 2012 онд 9 сая интернет хэрэглэгч байсан.

2001 онд Узбекистанд 507 сонин, 157 сэтгүүл хэвлэгдэж байжээ.

==Лавлах бичиг==
{{лавлах холбоос}}

== Цахим холбоос ==
{{commons category|Uzbekistan}}
* [https://web.archive.org/web/20160306164612/http://ikhzasag_diplomat.miniih.com/index.php/home/post/248 Монгол-Узбекистаны харилцаа]
* [https://globalconnect.uz/uzbekistan/general-information Узбекистаны талаархи ерөнхий мэдээлэл]

{{Ази}}
{{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}}
{{OIC}}
{{Хөтлөгч мөр Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл}}
{{Хөтлөгч мөр Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага}}
[[Ангилал:Узбекистан| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]]
[[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс]]
[[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон]]
[[Ангилал:Төв Ази]]</text>
      <sha1>tv1wygvvmye5k64vcuf90j798b96nlq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тулуй</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10432</id>
    <revision>
      <id>875757</id>
      <parentid>841755</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T02:42:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tungalagj</username>
        <id>108888</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>875757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20732" sha1="tm6w24cj3wg554y2o583iyaxybzlzyp" xml:space="preserve">{{Short description|1227-1229 онуудад Монголын эзэнт гүрний захирагч}}
{{Инфобокс хаан
| name            = {{Plain list|
* Тулуй
* {{MongolUnicode|ᠲᠤᠯᠤᠢ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}
}}
| image           = Tolui_Khan.jpg
| caption         = [[Рашид ад-Дин]]ий [[Судрын чуулган]]ы гар бичмэл дээрх Тулуйгийн дүрслэл
| birth_date      = {{circa| {{birth year|1191}}}}
| birth_place     = 
| death_date      = {{death year|1232}}
| death_place     = 
| spouse          = {{Plain list|
* [[Сорхагтани Бэхи]]
* [[Докуз хатан]]
}}
| issue           = {{Plain list|
* [[Мөнх хаан]]
* [[Хубилай хаан]]
* [[Хүлэгү]]
* [[Аригбуха хаан]]
}}
| full name     = Тулуй ({{lang|zh-hans|{{linktext|拖|雷}}}} эсвэл {{lang|zh-hans|{{linktext|圖|壘}}}}){{sfn|Moule|1957|p=102}}
| posthumous name = {{plainlist|
* Инү хаан ({{lang|zh-hans|{{linktext|英|武|皇|帝}}}}) (1251 онд олгосон){{sfn|Moule|1957|p={{linktext|景|襄|皇|帝}}}}) (1265 онд олгосон){{sfn|Moule|1957|
| house           = [[Боржигин]]
| father          = [[Чингис хаан]]
| mother          = [[Бөртэ үжин]]
}}

'''Тулуй''' (нэрийн зөв хэлбэр нь '''Толуй''') (ойролцоогоор 1190 – 1232 оны намар) нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] их хатан [[Бөртэ]] үжингээс төрсөн отгон хүү болно. 1227 онд Чингис хааныг нас барсны дараагаас 1229 онд өөрийн ах [[Өгэдэй хаан]] хаан ширээнд суух хүртэл хугацаанд Тулуй [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] 2 жил захирч байжээ. Отгон хүү гал голомтоо сахих монгол ёс заншлын дагуу Тулуй Монголын эзэнт гүрний Монгол эх нутгийн хэсгийг захирч байжээ. [[Алтан улс]] болон [[Хорезм|Хорезмд]] хийсэн аян дайнд Тулуй амжилттай оролцож өөрийн цэрэг дайны хэрэгт авьяас чадварыг харуулсан.

== Байлдан дагуулалтад оролцсон нь ==  
Эцэг Тэмүжин  тэмцэл, байлдан дагуулалтаа эхлэж байх үед Тулуй балчир байсан учраас хувь нэмэр оруулж чадаагүй. Анхны байлдаанд 1213 онд хүргэн ах [[Чигү хүргэн|Чигүтэй]] хамт Дэшин фу ([[:zh:德兴府|德兴府]]) (одоогийн [[БНХАУ]]-ын [[Хэбэй муж|Хэбэй мужийн]] [[Хаалган|Жанчхүү хот]]) хотыг довтлон эзлэсэн.  
 
Анхны томоохон байлдан дагуулалтыг удирдсан нь 1221 онд персийн Хорезм буюу Хорасан (одоогийн Иран, Афганистан) улсыг эзлэх байжээ. Хорезмын болон зэргэлдээ бусад хотууд татвар гувчуур төлөхгүй гэж эсэргүүцэл үзүүлж байсныг дарах даалгаврыг эцэг Чингис хаан нь өөрөө өгч явуулсан. Үүнээс нэг жилийн өмнө 1220 оны 11-р сард Нишапур хотод бослого гарч, түүнийг дарахаар очсон Тогучарын ([[Тоорил хан]] хүү) амийг хотынхон хороосон тул Тулуй өшөө авч бослогыг дарсны дараа хотод үлдсэн энгийн иргэдийг бүгдийг нь хээр талд хөөн гаргаж Нишапурыг үнсэн нуранги болтол нь шатаасан. Мерв (одоогийн [[Туркменистан]]д) хотыг мөн адил бүхэлд нь шатаасан. 1227 онд эцэгтэйгээ хамт Ся улсыг дахин дарахад оролцсон. 1231–32 онуудад ах [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]]тэй хамт зүрчидийн [[Алтан улс]]&lt;nowiki/&gt;ын өмнөд нутаг одоогийн Хэнань, Шаньси муж орчмын нутаг дахь Тунгуан боомтыг эзлэхийн төлөө олон удаа оролдсон ч монгол цэргүүд удаа дараа бут цохиулсан. Ингээд Тунгуан боомтын бүслэлтийг хаяж, Алтан улсын өмнөд нийслэл рүү довтлохоор хөдлөх үед тус боомтыг сахьсан Вангин Хада жанжин цэргээ удирдан Өмнөд нийслэлээ хамгаалахаар хотоос гарч Тулуйн захирсан цэргийн хойноос нэхсэн. 1232 оны 2 сарын 9 нд Санфэн уулын тулалдаанд Алтан улсын жанжин Вангин Хадагийн захирсан шилмэл 150,000 цэргийг ялсан. Улмаар Алтан улсын өмнөд нийслэл Кайфэн хотыг (одоогийн БНХАУ-ын [[Хэнань]] мужийн Кайфэн хот) эзлэх аянд оролцоод нутаг буцах үедээ нас барсан.

== Чингис хааны хаан ширээг залгамжлагчийг сонгосон нь ==  

[[Тангуд]]ыг дахин дайлаар мордох үед [[Есүй]] хатан удам залгамжлагчийн асуудлыг гаргаж тавьсан байна. [[Зүчи]] хэдий авьяаслаг удирдагч, цэргийн жанжин байсан хэдий ч Бөртэ үжинг [[Мэргид]]ээс буцаан авах үед эхийн хэвлийд байсан тул Чингисийн төрсөн хүү эсэх талаар маргаан байсны улмаас эвдрэл хагарал гарах магадлалтай хэмээн түүнийг залгамжлагчаар тодруулах боломжгүй байсан байна. Ялангуяа түүний удаах дүү [[Цагадай]] эрс эсэргүүцэж байсан. Цагадай хатуу ширүүн ааштай хүн байсан тул олон үндэстнийг хамарсан том гүрнийг удирдахад зохимжтой бус байжээ. Тулуй цэргийн жанжны хувьд маш авьяаслаг, цэргийн хүч ихтэй, олон ноёдын дэмжлэг хүртсэн хүн байсан тул хаан ширээнд сууж болох байв. Харин 3 дахь хүү Өгөдэй ааш зан зөөлөн, олон талуудын эв зүйг олохдоо сайн, улс төрийн уян хатан бодлого явуулах чадвартай хүн байсан тул Чингис хаан өөрийн залгамжлагчаар Өгөдэйг заан сонгожээ. Монголын олонх ноёд Тулуйг дэмжиж хаан болгохыг хүссэн боловч Тулуй эцгийн гэрээслэлийг даган ах Өгөдэйг хаан ширээнд суулгажээ.

== Үхэл ==

«[[Монголын нууц товчоо]]»-ны 272 дугаар зүйлд бичсэнээр &quot;1232 онд Алтан улсад хийж байсан аян дайны үеэр Өгөдэй хааны бие өвдсөнд дайн дажин сүйтгүүлсэн [[Хятад]]ын Алтан улсын газар усны эзэд хилэгнэсэн байна гэж [[бөө]] нар мэргэлэн ойр төрлийн буюу алтан ургийн хүнийг золиослох хэрэгтэй гэсэнд Тулуй өөрийн саналаар адисласан усыг уун өөрийн амийг золиослон ахынхаа амийг аварсан гэж бичсэн байдаг. Тулуй үхэхийн өмнө &lt;blockquote&gt;Суут Чингис хаан эзэн минь, дээр чинь ах нар, доор чинь дүү нар байтал, хаан ах таныг агт морь шиг сорьж, ирэг хонь шиг барилж үзээд их сууринд суулгаж, олон улсыг захирах дээд үүргийг даатгав. 

Намайг хаан ахын дэргэд байж, '''мартсаныг сануулж, унтсаныг сэрүүлж''' яв гэсэн билээ. Одоо хаан ах чамайг алдвал, би хэний мартсаныг сануулж, хэний унтсаныг сэрүүлэх вэ? Үнэхээр хаан ах муужирвал, олон монгол улс өнчирч, Хятад улс баясах болно. Хаан ахын оронд би золио болъё!&lt;br&gt;[[Тул загас]]ны нурууг тунтарч явлаа, би.&lt;br&gt;[[Хилэм загас]]ны нурууг хяргаж явлаа, би.&lt;br&gt;Илэ-ийг (Алтан улсын [[Вангин Илэ]] жанжин) ялж,&lt;br&gt;Хада-ыг (Алтан улсын [[Вангин Хада]] жанжин) дарж байв.&lt;br /&gt;Миний нүүр гоо, нуруу өндөр биз. Бөө нар бөөлж залбирагтун! гэж хэлсэн байна.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: Чингис хаан нас барсан ба Өгэдэй хаан болсон нь |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/13_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2023-11-30 |website=www.mongolian-art.de}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Гэр бүл ==
Тулуйн хатан [[Сорхагтани Бэхи]] нь [[хэрэйд]]ийн [[Тоорил хан]]ы дүү [[Жаха Хамбу]]гийн охин байсан бөгөөд Тулуйд [[Мөнх хаан|Мөнх]], [[Хүлэгү]], [[Хубилай хаан|Хубилай]], [[Аригбөх]] гэсэн дөрвөн хүүг төрүүлж өгчээ. Чингисийн хөвгүүдийн дундаас Тулуйн үр удам Монголын түүхэнд хамгийн их нөлөө үзүүлсэн байна. Мөнх хаан Их Монгол улсын дөрөв дахь хаан байсан бол Хубилай бүх Хятадыг байлдан дагуулж [[Юань]] гүрнийг байгуулжээ. Хүлэгү нь баруун өмнөд Азид байлдан дагуулалт хийж [[Ил Хаант Улс|Ил Хан]]ы улсыг байгуулсан байна. Тулуйн удмын хаад олон зууны турш (1251-1691) Монгол улсын төрийн эрхийг барьж, захирчээ.
Тулуйн бага хатан, татвар эмсийн нэр Судрын чуулганд бичигдэж үлджээ.
* [[Линхум хатан]]: Найманы [[Хүчлүг|Хүчүлүг]] ханы охин. Хутугтийг төрүүлсэн.
* [[Сарух хатан]]: Найман аймгийн эмэгтэй. Журика, Мүгэг төрүүлсэн. Хубилай хааны хөхүүл эх. 
* [[Докуз хатан]]: Хэрэйдийн Тоорил ханы хүү Уйкугийн охин. Тулуй хааныг өөд болсны дараа Хүлэгүгийн бага эхнэр болсон.
* [[Огул Түтмыш|Огул Түтмыш хатан]]: [[Ойрад]] аймгийн хүн. Тулуй хааныг өөд болсны дараа Мөнхийн бага эхнэр болсон.

=== Хөвүүд ===
Юань улсын түүхийн гол эх сурвалж болох «[[Юань улсын судар]]»-т дурьдсан нэрсийг тоолоход Тулуй 11 хүүтэй байхаар байгаа бол тухайн үеийн [[Судрын чуулган]] тэргүүтэй персийн эх сурвалжуудаас харахад 10 хүүтэй байна.

# [[Мөнх хаан|Мөнх]], Монголын эзэнт гүрний их хаан, Тулуйн Сорхагтани хатнаас гарсан 
# Журика, нь Сарух хатнаас гарсан бөгөөд бага  насандаа нөгчсөн, хүүхэдгүй&lt;ref&gt;Рашидаддин &quot;Судрын чуулган&quot; орос хэлнээс орчуулж, тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. II боть.т.118&lt;/ref&gt;
# Хутугт, эх нь Лингүм хатан. Түүний Бехламиш нэрт охиныг Хонгирадын Салжиудай хүргэнд өгсөн. Салжиудай хүргэнээс болж [[Тохта|Тохта хан]], [[Ногай|Ногай хан]] хоёр байлдсан.
# [[Хубилай хаан|Хубилай]], [[Юань улс|Юан гүрнийг]] үүсгэн байгуулагч, эх нь Сорхагтани
# [[Хүлэгү]] (Хулагу), Монголын [[Ил Хаант Улс|Ил Хаант Улсыг]] байгуулсан, эх нь Сорхагтани
# [[Аригбөх]], Их Монгол улсын 5 дахь их хаан, [[Чингис хаан|Чингис хааны]] билиг сургаалийг баримтлагч, ээж нь Сорхагтани
# [[Бүчүг]], 1236–1241 онуудад Европыг эзлэн дагуулахад оролцсон, &quot;...тэрбээр зуун хөвүүдтэй байсан...&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Рашидаддин &quot;Судрын чуулган&quot; орос хэлнээс орчуулж, тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. II боть. т.120&lt;/ref&gt;
# [[Мөгэ]], Чунгтум, Өвгөн, Булат гэсэн гурван хөвүүдтэй байсан.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
# [[Сүйхэтү]] , (Сүюгтай), Тогтохтөмөр гэдэг нэг хүүтэй. Тэр нь Номуганыг 1276 оны хан хөвүүдийн бослогод оролцсон.
# Сүбэдэй нь хүүхэдгүй.

=== Охид ===

# [[Есүбух гүнж|Есүбуха]], Хонгирадын Ожин хүргэнд өгсөн.
# [[Думуган]], Хонгирадын Нэгүдэй хүргэнд өгсөн
===Тулуйн хойчис===
{{tree list|}}
*'''Тулуй их ноён'''
**''' [[Мөнх хаан]]'''
***Балт
***[[Асутай|Асудай]]
***[[Өрөндаш]]
****Сарбан
****Өлзий
*****Цэцэгт
***[[Ширэги]]
****Улсбуха
****Хонхтөмөр
*****Хорху
*****Даш ишидэй
*****Өлзийтөмөр
**Зүрхи: Тэр хүүхэдгүй.
**Хутугт
***Бэхлэмиш хатан: [[Хонгирад|Хонгирадын]] Салжидай хүргэнтэй гэрлэсэн. Түүний охин Өлзий нь [[Мөнхтөмөр|Мөнхтөмөр ханы]] хатан болсон.
**'''[[Хубилай хаан]]'''
***[[Дорж хунтайж]]
***[[Чингим|Чингим хунтайж]]
****[[Гамала]]
*****[[Есөнтөмөр хаан]]
******[[Ашидхэв хаан]]
*****[[Дэлгэрбуха]]
*****[[Сүншан]]
****[[Дармабала|Дармабал ван]]
*****[[Хайсан хүлэг хаан]]
******[[Хүслэн хутагт хаан]]
*******[[Тогоонтөмөр хаан]]
********[[Аюушридар хаан|Аюушридар билэгт хаан]]
*******[[Ринчинбал хаан]]
******[[Тугтөмөр хаан]]
*****[[Элтөгс]]
*****Алтандара хунтайж
*****[[Аюурбарбад буянт хаан]]
******[[Шадбал гэгээн хаан]]
*****[[Амуга]]
****[[Төмөр Өлзийт хаан]]
*****Даш хунтайж
***[[Мангала|Мангала ван]]
****[[Ананд (Ань Си ван)|Ананд]]
****Алтанбуха ван
***[[Номуган|Номухан]]
***[[Хөхэчи]]
****Есөнтөмөр ван
*****Тогоонбуха
*****Болд
******[[Басалаварми|Базарварми]]
*******Агай гүнж
*****Аруг
***[[Аяч|Аячи]]
****Амуган
*****Идгүбөх
****Буянтөмөр
***[[Агругчи]]
****Төмөрбөх
*****Луудахан
******Анашир
*****Чосбал
******Хэв
******Ижибал 
****Бадамдаш
*****Гунгабал
***[[Хөхчү (Нин ван)|Хөхчү]]
****Сэцэнт
****Адууч
***[[Тогоон (Хубилай хааны хүү)|Тогоон]]
****Луужан
****Төмөрбуха
****Гончигбуха
****Тобуха
****Манз
****Будашир
***[[Хутлугтөмөр]]
****Аба өвгөн
*****Бардорж
***Хуридай
***Тэмүчи
**'''[[Хүлэгү|Хүлэгү хан]]'''
**'''[[Аригбуха хаан]]'''
***[[Юбугур]]
****Хүлэгү
****Алтанбуха
****Өлзий
****Өлзийтөмөр
***[[Мэлигтөмөр]]
****Саланхайн
****Ачиги
****Есөндува
****Чирадай
****Махмуд
***Хутуг
***Тамачи
****Баян
***Найрубуха
****Бачин
****Баян өвгөн
****Урантөмөр
****Хурбуха
***Халухан ахай: Баяуд аймгийн Татахтай хүргэнтэй гэрлэсэн.
***Нэгүдэр ахай: 
***Номгон ахай: Ойрадын Чапар хүргэнтэй гэрлэсэн.
**[[Бүчүг]]
***Сайнбуха
****Данишменд
***Чауту
****Төртөмөр
***Төвшин
****Балтачар
****Саут
****Буралгай
**[[Мөгэ]]
***Чунтум
****Байтөмөр ван
*****Баянтөмөр ван
****Хасан
****Хитай
***Даштөмөр
***Өвгөн
***Болд
**Сахугтай
***Тогтохтөмөр
**Сүбэдэй
**[[Есүбух гүнж]]
**[[Думуган|Думухан гүнж]]
{{tree list|end}}

== Бусад ==
Тулуй өөрөө хэзээ ч “хаан” буюу хаантай  ижилсэхүйц  бусад цол хэргэм хэрэглэж байгаагүй, түүнийг “Их ноён”, “Үлүг ноён”  гэдэг байжээ. 1251 онд [[Мөнх хаан|Мөнх хааны]] зарлигаар &quot;Ин-ү хуанди (英武皇帝)&quot;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=元史/卷115 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7115 |access-date=2023-11-30 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}&lt;/ref&gt;, 1271 онд [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] зарлигаар &quot;Жиншян хуанди (景襄皇帝)&quot;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; гэх цолоор нэхэн өргөмжилсөн.  

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name      = Монголын эзэнт гүрний их хаад
| state     = {{{state&lt;includeonly&gt;|collapsed&lt;/includeonly&gt;}}}
| title     = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]]
| bodyclass = hlist
|group1 = Их Монгол Улсын хаад
|list1 =
* [[Чингис хаан]]
* [[Тулуй]] &lt;small&gt;(Төр баригч)&lt;/small&gt;
* [[Өгэдэй хаан]]
* [[Дөргөнэ]] &lt;small&gt;&lt;nowiki&gt;(Төр баригч)&lt;/nowiki&gt;&lt;/small&gt;
* [[Гүюг хаан]]
* [[Огул Каймиш]] &lt;small&gt;(Төр баригч)&lt;/small&gt;
* [[Мөнх хаан]]
* [[Аригбуха хаан]]
|group2 = Их Юань улсын хаад
|list2 =
* [[Хубилай хаан]]
* [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]]
* [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]]
* [[Аюурбарбад хаан]]
* [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]]
* [[Есөнтөмөр хаан]]
* [[Аригиба хаан]]
* [[Төвтөмөр хаан]]
* [[Хүслэн хаан]]
* [[Ринчинбал хаан]]
* [[Тогоонтөмөр хаан]]
| below = 
}}

[[Ангилал:Иx Монгол Улсын жанжин]]
[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Алтан ураг]]
[[Ангилал:Чингис хаан]]
[[Ангилал:Монгол хан]]
[[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Хиад боржигин]]
[[Ангилал:12-р зуунд төрсөн]]
[[Ангилал:1232 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>tm6w24cj3wg554y2o583iyaxybzlzyp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зүүнгарын Хаант Улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15849</id>
    <revision>
      <id>875733</id>
      <parentid>871669</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T14:11:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bataa202601</username>
        <id>102072</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Added</comment>
      <origin>875733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="152813" sha1="fej31a32xzscszp233cw2xt0junbshe" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}
{{Featured article}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Зүүнгарын Хаант Улс
| common_name            = Зүүнгар
| native_name            = {{MongolUnicode|ᠴᡈᡉᠨᡎᠠᠷ ᡍᠠᠨᡐᡇ ᡇᠯᡇᠰ}}&lt;br&gt;'''Зүнһар хаант улс'''&lt;br&gt;([[Ойрад аялга|Ойрад]])
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга
| symbol_type            = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635–1741
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1667–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1688–1759
| event_end              = [[Мөхсөн]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс''',{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}}

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}}
=== Гарал үүсэл ===
[[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|243x243px|[[Эсэн тайш]]]]
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} 

1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}}

Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}}

1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}}
[[Файл:Mongolia_1600-1680.svg|left|thumb|XVII зууны Монгол.]]
1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн [[Далайбаатар тайш]], Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}}

1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу &quot;салхи шиг хурдан&quot; гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}
[[Файл:Jokhang,Gushi Khan Fresco.Color.jpg|thumb|341x341px|[[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] ]]
Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}}

1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Галдан бошигт хаан ба Энх амгалан хоёрын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1759 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
[[Файл:Modern illustration of Tsewang Rabtan Khan.png|thumb|[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] орчин үеийн дүрслэл]]
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Калмаккирилган|Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Цэвээнравдан хаан ба Энх амгалан хоёрын мөргөлдөөн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
{{main|Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаан ба Найралт төв хоёрын дайн|Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)}}
[[Файл:Modern illustration of Galdan Tseren Khan as an equestrian portrait.png|thumb|Морин дээрх [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] орчин үеийн дүрслэл]]
[[Цэвээнравдан хаан]] 1727 онд зуурдаар нас барж, төрсөн ах Лувсансүрэнг няцаснаар түүний хүү [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] хаан ширээнд суув. Тэрээр [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Халх|Халх монголчуудын]] эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. 1730-аад оны эхээр Чин улсын Найралт төв Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг довтолсоны хариуд 10,000 хүнтэй довтолгоон цэрэг илгээж, Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|бут цохижээ]].{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Гэвч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн]] ойролцоо Халхуудад ялагдсан. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь улсын талд орж байсан Турпан руу довтлов. Эмин Хожа Турпаны ард түмнийг [[Ганьсү муж]] руу ухарч, Гуажоу хотод суурьшжээ.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Кадырбаевын хэлснээр 1735 онд Зүүнгарууд Чин улстай энхийн гэрээ байгуулж, улмаар Ахлах Жүз (Казахын ордон) руу довтолсон байна.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Гэсэн хэдий ч ЮНЕСКО-гийн хэлснээр, 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрчээ.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Галданцэрэн хаан Манжийн эсрэг цэргийн холбоо байгуулах, Умард Юань улсын монголчуудтай эвлэрэхийг хүссэн захидал илгээжээ.{{sfn|Lee|2016|p=13}}{{quote|''&quot;Бид анх [[Юань улс|нэг газар]] амьдарч, бие биетэйгээ маш эелдэг харьцдаг байсан. [[Галдан бошигт хаан]] та бүхэнтэй сайн харилцаатай байгаагүй тул бид тархай бутархай амьдарч байсан. Хожим нь та нар бүгд [[Чин улс|Дундад улсад]] захирагдаж, алба хааж, алба гувчуур төлсөн нь маш харамсалтай. Та нар бүгд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] үр удам бөгөөд ард түмний харьяат биш. Яагаад мал аж ахуйн нүүдлийн ажлаа [[Алтай]] руу дахин нүүлгэж, бидэнтэй нэгдэж, нэг газар амьдарч, хамтдаа амар амгалан, аз жаргалыг эдэлж, хуучин нөхөрлөлөө сэргээж болохгүй гэж? Хэрэв дайн болвол бид эсэргүүцэхийн тулд хүчээ нэгтгэнэ.&quot;''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Lee|2016|p=13}}}}1739 оны хавар 24,000 Зүүнгарын морьт цэрэг Дундад Жүзийн нутгийг хоёр тусдаа цуваагаар довтлов. [[Халимагийн хант улс]] болон [[Башкирууд|Башкируудын]] эсрэг аян дайн бэлтгэж байсан Казахууд бэлтгэлгүй баригдаж, Зүүнгарын довтолгоог няцааж чадаагүй юм. Дайн 1741 он хүртэл үргэлжил, Казахууд Зүүнгарын хүчийг хэд хэдэн удаа ялсан ч эцэст нь ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}}

Казахуудын эсрэг амжилттай хийсэн аян дайнуудын үр дүнд (1734–1735, 1739–1741) Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Их болон Дунд Жүз хүлээн зөвшөөрөв. Их Жүзийн феодал ноёд жил бүр Хулж хотод барьцаалан цэргүүд (аманат) илгээж, хүн ам албан татвар төлдөг байв.{{sfn|Moiseev|1991|pages=|p=44}} Дундад Жүзийн хан Абулмамбет болон [[Аблай султан|Аблай]], Абулфейз, Нияз нарын султанууд мөн Зүүнгар руу барьцаалан илгээхээс өөр аргагүй болсон. 1742 оны хавар [[Абулхайр хаан]] руу аялаад буцаж ирсэн Оросын [[Оренбург|Оренбургийн]] дэслэгч Д.Гладышев Бага Жүзийн язгууртнуудын хурлын талаар мэдээлж, уг хурлаар  Зүүнгарын Хаант Улсын хааны иргэншлийг хүлээн зөвшөөрөх шийдвэр гаргасан байна.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Moiseev |first=Vladimir |date=2000 |title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian policy |url=https://cyberleninka.ru/article/n/dzhungaro-kazahskie-otnosheniya-v-xvii-xviii-vekah-i-politika-rossii |journal=Herald of Eurasia / Вестник Евразии |pages=36—37}}&lt;/ref&gt; Удалгүй Бага Жүзийн хаан Абулхайр хүүгээ Зүүнгар руу илгээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}}

Галданцэрэн хаан хожим нь Казахын ноёдуудыг өөрийн талд татахыг эрэлхийлжээ. Зүүнгарын дипломатчид Казахууд болон баруун монголчуудын эдийн засаг, соёлын олон ижил төстэй нүүдэлчин ард түмэн болох нийтлэг байдлыг онцолсон. Тэд мөн өөрсдийн нийтлэг түүхэн өнгөрсөн үе болон хөдөө аж ахуйн нийгмийг нүүдэлчдийн уламжлалт үзэн ядалтыг дурдаж, [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] эсрэг эвсэхийг ил тод уриалж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}{{quote|''&quot;Бид, Халимагууд [Зүүнгарууд] болон Кайсакууд [Казахууд] хамтдаа харцага бөгөөд бид тэр хэрээний [Оросын хатан хааны] өмнө өвдөг сөгдөхгүй, учир нь тэд тэрэгтэй хүмүүс, харин бид Узбекүүд [нүүдэлчид] юм.&quot;''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}}}Зүүнгарууд 1742, 1745 онд [[Кокандын хант улс]] руу довтолж, няцаагдсанаар Абдул Карим Бигийн удирдлага бэхжиж, Коканд хант улсын бүс нутгийн байр суурийг бэхжүүлсэн. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн хувьд ихээхэн хурцадмал байдал нь Зүүнгарын Хаант Улсын уналтыг хурдасгаж, Төв Азид улс төрийн ноёрхлыг нь зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|1991|pp=160-175}}

1745 он гэхэд Зүүнгарын Хаант Улс [[Төв Ази|Төв Азийн]] хамгийн том гүрэн болж, [[Еврази|Евразийн]] хамгийн хүчирхэг хоёр эзэнт гүрэн болох Оросын эзэнт гүрэн, Чин улсын хүчээр тооцогдох хүч болжээ. Зүүнгарын Хаант Улс нь орчин үеийн Казахстаны нэлээд хэсэг, Хятадын [[Шинжаан]] Уйгурын өөртөө засах орны хойд хэсэг, баруун өмнөд Монгол, Алтайн нурууны өмнөд хэсгийг хянаж байв. Баянбүрд улсууд болох Алтай, Казах Их Жүзийн захирагчид Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдийн дээд эзэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Bazarov|2019|p=369}}

=== Уналт (1745–1757) ===
{{main|Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь}}
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}}

Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}

2026 онд ''&quot;Science Advances&quot;'' сэтгүүлд нийтлэгдсэн судалгаагаар Зүүнгарын Хаант Улс 1751–1761 онуудад хүчтэй ган гачиг, бэлчээрийн доройтол, өргөн тархсан өлсгөлөнтэй тулгарсан байна. 1755 оны түүхэн тэмдэглэлд дурдсанаар Зүүнгарын Хаант Улсын хүн амын тал хувь нь өлсгөлөнгийн улмаас тархан суурьшсан бөгөөд нөгөө тал нь мал сүрэг, үр тариагүй байжээ.{{sfn|Tang et al.|2026|p=2-3}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
{{Инфобокс зэвсэгт хүчин|name=Зүүнгарын Хаант Улсын зэвсэгт хүчин|country={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|founded=1634|disbanded=1758|image=Banner of the Dzungar Khanate.png|caption=Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}|age=18–50 насныхан|conscription=Тийм|available=Үгүй|current_form=Татан буугдсан|foreign_suppliers={{flag|Оросын царьт улс}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}&lt;br&gt;{{flag|Оросын эзэнт гүрэн}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}&lt;br&gt;{{flag|Бухарын хант улс}}{{sfn|Atwood|2004|p=422}}|history=Харах: [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт#Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын оролцсон дайны жагсаалт]]|headquarters=[[Хулж хот]]|deployed=80,000–100,000{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Adle|2003|p=150}}}}

==== Тактикууд ====
[[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]]
Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}}
[[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]]
Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ====
[[Файл:Dzungar (Oirat) spherocylindrical helmet reconstruction.png|thumb|Л. А. Бобров, Юрий Филипович нарын судалгаанд үндэслэн сэргээн бүтээсэн түүхэн зураг.]]
[[Файл:Джунгарский доспех.jpg|thumb|Дотор болон гадна талын Зүүнгарын ламеллар хуяг]]
XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}}

[[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}}

Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}

Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна.

XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}}

Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}}

Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}}

1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}}

Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман &quot;хөөрөгдсөн&quot; их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

=== Хууль ===
Ойрадууд анх ''&quot;Цаазийн бичиг&quot;'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''&quot;Монгол–Ойрадын Их Цааз&quot;''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 

Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}}

=== Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал ===
[[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} 

Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''&quot;Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл&quot;''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} 

Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}}

Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}}

== Эдийн засаг ==

=== Худалдаа ===
[[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн &quot;Гайхамшиг өлзийт бор&quot; хэмээх сайхан морь.]]
Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} 
[[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]]
Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}}

Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}}

=== Хөдөө аж ахуй ===
Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200–300 үхэр, 400–500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40–50 үхэр, 200–300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}}

Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

== Нийгэм ==

=== Хүн ам ===
[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}}

Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, &quot;үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ&quot;.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}}

[[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}}

=== Архитектур ===
[[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]]
20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}}

17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. &quot;Хятад, Могол ард түмэн&quot;-ийн барьсан Хулжийн чулуун хотод лам болон газар тариалан эрхэлдэг &quot;тариалангийн Бухарчууд&quot; амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ &quot;хот&quot; нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт &quot;цайз&quot;-ын ойролцоо тэнүүчилж байв:
{{Quote|&quot;...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг&quot;.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}}
Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүмийг [[Чэндэ]] хотод барьсан бөгөөд энэ нь &quot;алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг&quot; гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}}

Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}}

=== Соёл ===
[[Файл:Oirat and Tibetan script petroglyphs, Kazakhstan, 2009.jpg|thumb|237x237px|Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Ойрад болон Төвд бичгийн хадны сүг зураг.]]
Зүүнгарын Хаант Улсын хэрэглэж байсан бичиг нь эртний [[Уйгур хэл|Уйгур]] [[Монгол бичиг]] дээр үндэслэсэн [[Тод бичиг]] байв. Энэ бичгийг [[Хойд|Хойдын]] лам [[Зая бандид Намхайжамц]] боловсруулсан бөгөөд,{{sfn|Adle|2003|p=171}} Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хунтайж Эрдэнэбаатар үүнийг ивээн тэтгэж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=157}} Хэрэв Тод бичиг үсэг нь иргэний зориулалтаар бол, харин [[Төвөд хэл]] нь лам нарын зориулалтаар ашиглагддаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тод бичиг нь баримт бичиг бүтээх, Монгол, Төвдийн соёлыг холбоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 1650–1662 онуудад Зая бандид Намхайжамц болон түүний шавь нар [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] судар, Хятад хэлний бүтээлүүд, түүнчлэн анагаах ухаан, одон орон судлал, түүх, уран зохиолын орчуулгыг хариуцаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 
[[Файл:Djangarchi.jpg|left|thumb|190x190px|[[Халимаг|Халимагийн]] [[Элиста]] дахь &quot;Жангарч&quot;]]
Бичгийн уран зохиол болон аман уламжлал байсан. Хамгийн чухал үлгэрийн жишээ болох [[Жангар]] нь [[Ойрадууд|Ойрадын]] ард түмний эр зориг, аз жаргал, Диваажин санаа бүхий Бумба, муу муухай болон түрэмгийлэгчдийг үзэн ядахтай холбоотой байдлын зүйрлэл юм.{{sfn|Adle|2003|pp=171-172}} Энэ нь [[Уйгур хэл|Уйгур]], [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад]], Төвөд хэл дээр хадгалагдан үлдсэн бөгөөд [[Герман хэл|Герман]], [[Япон хэл|Япон]], [[Орос хэл|Орос]], [[Украин хэл|Украин]], [[Гүрж хэл|Гүрж хэлний]] орчуулгад гарсан.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Цаашилбал, Ойрадын уран зохиол [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийн]] &quot;Тэнгэрийн охины сайхан сэтгэл&quot; үлгэрээр өргөжиж, 17-р зууны эхээр &quot;Монголын Убаши Хунтайжийн үлгэр&quot; гарч ирэв.{{sfn|Adle|2003|p=172}}

Жамбзанжав хэмээх язгууртан гаралтай ламыг Зүүнгарын ордонд урьсан бөгөөд [[Галдан бошигт хаан]] сүм хийд байгуулж, Буддын шашны боловсролыг дэмжсэн байна. Галданы 5000 ламаас 3500 орчим нь Төвдөөс хөөгдөж, Зүүнгарын Буддын шашныг дэмжих үүргийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1717 онд уламжлалт Нийнма шашны дэг журмыг хавчсаны улмаас Зүүнгарууд хожим Төвдөд дургүйцэх болсон.{{sfn|Atwood|2004|p=422}}

=== Газрын зурагууд ===
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
&lt;/gallery&gt;Зүүнгарын Хаант Улсын хоёр газрын зургийг 1879 онд Шведийн яруу найрагч, зохиолч Стриндберг нээжээ. Зүүнгаруудад олзлогдсон Шведийн иргэн [[Йохан Густав Ренат]] уг газрын зургийг [[Галданцэрэн хаан]] бүтээсэн гэж мэдэгджээ. Эдгээр газрын зурагт уулс, гол мөрөн, нуур, ой мод, амьтан, хүмүүсийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл, 250 газрын нэр, тэмдэглэл байдаг тул Хятад болон Ойрадын газарзүйн үнэт зүйл гэж үздэг.{{sfn|Adle|2003|p=174}}&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчлал
!Нас нөгчсөн он
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжийн]] ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдангийн]] ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|}

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines|date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |url=https://archive.org/details/beyond-the-pass |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |url=https://archive.org/details/ethnicgroupsofno0000jame |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |url=https://archive.org/details/tibetitshistory0000rich |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
*{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}}
* {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}}
* {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}}
*{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}}
* {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}}
* {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}}
* {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}}
* {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}}
*{{cite journal
 |last1=Tang
 |first1=Wanru
 |last2=Fang
 |first2=Keyan
 |last3=Linderholm
 |first3=Hans W.
 |last4=Boucher
 |first4=Étienne
 |last5=Mei
 |first5=Zepeng
 |last6=Li
 |first6=Jinbao
 |last7=Lin
 |first7=Shuheng
 |last8=Zhou
 |first8=Feifei
 |last9=Camarero
 |first9=J. Julio
 |last10=Seppä
 |first10=Heikki
 |last11=Chen
 |first11=Fahu |date=5 August 2026 |title=Steppe productivity decline contributed to smallpox outbreak and the collapse of the last nomadic empire in the 1750s |journal=Science Advances |location=Washington D.C. |publisher=American Association for the Advancement of Science |volume=12 |issue=32 |issn=2375-2548}}
{{s-end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]
[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]</text>
      <sha1>fej31a32xzscszp233cw2xt0junbshe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедиа:Хурал/Гадаад хэл</title>
    <ns>4</ns>
    <id>40836</id>
    <revision>
      <id>875758</id>
      <parentid>874271</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T03:30:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>26946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Article guidance feature is ready to be set up for your Wikipedia */ шинэ хэсэг</comment>
      <origin>875758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="241084" sha1="mncr3qmx4uhp7jlnmsji1bzwqrd91ww" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__
{{/header}}

== The Vector 2022 skin as the default in two weeks? ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:Wikimania 2022 Vector (2022) Presentation.pdf|thumb|The slides for our presentation at Wikimania 2022|page=26]]
Hello. I'm writing on behalf of the [[mw:Reading/Web|Wikimedia Foundation Web team]]. '''In two weeks, we would like to make the Vector 2022 skin the default on this wiki.'''

We have been working on it for the past three years. So far, it has been the default on more than 30 wikis, including sister projects, all accounting for more than 1 billion pageviews per month. On average [[phab:T317529#8246686|87% of active logged-in users]] of those wikis use Vector 2022.

It would become the default for all logged-out users, and also all logged-in users who currently use Vector legacy. Logged-in users can at any time switch to [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering|any other skins]]. No changes are expected for users of these skins.

&lt;div style=&quot;width:100%; margin:auto;&quot;&gt;&lt;gallery widths=&quot;220&quot; heights=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot; caption=&quot;Top of an article&quot;&gt;
Screenshot Historia da moeda do Tíbet - 2022-09-22 - Vector 2010 top.png|Vector legacy (current default)
Screenshot Historia da moeda do Tíbet - 2022-09-22 - Vector 2022 top.png|Vector 2022
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery widths=&quot;220&quot; heights=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot; caption=&quot;A section of an article&quot;&gt;
Screenshot Historia da moeda do Tíbet - 2022-09-22 - Vector 2010 scrolled.png|Vector legacy (current default)
Screenshot Historia da moeda do Tíbet - 2022-09-22 - Vector 2022 scrolled.png|Vector 2022
&lt;/gallery&gt;&lt;/div&gt;
=== About the skin ===

'''[Why is a change necessary]''' The current default skin meets the needs of the readers and editors as these were 13 years ago. Since then, new users have begun using Wikimedia projects. [https://diff.wikimedia.org/2022/08/18/prioritizing-equity-within-wikipedias-new-desktop/ The old Vector doesn't meet their needs.]

'''[Objective]''' The objective for the new skin is to make the interface more welcoming and comfortable for readers and useful for advanced users. It draws inspiration from previous requests, the [[metawiki:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey|Community Wishlist Surveys]], and gadgets and scripts. The work helped our code follow the standards and improve all other skins. [[phab:phame/post/view/290/how_and_why_we_moved_our_skins_to_mustache/|We reduced PHP code in Wikimedia deployed skins by 75%]]. The project has also focused on making it easier to support gadgets and use APIs.

'''[Changes and test results]''' The skin introduces a [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features|series of changes]] that improve readability and usability. The new skin does not remove any functionality currently available on the Vector skin.

* The sticky header makes it easier to find tools that editors use often. It decreases scrolling to the top of the page by 16%.
* The new table of contents makes it easier to navigate to different sections. Readers and editors jumped to different sections of the page 50% more than with the old table of contents. It also looks a bit different on talk pages.
* The new search bar is easier to find and makes it easier to find the correct search result from the list. This increased the amount of searches started by 30% on the wikis we tested on.
* The skin does not negatively affect pageviews, edit rates, or account creation. There is evidence of increases in pageviews and account creation across partner communities.

'''[Try it out]''' Try out the new skin by going to the appearance tab in [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering|your preferences]] and selecting Vector 2022 from the list of skins.

=== How can editors change and customize this skin? ===

It's possible to configure and personalize our changes. We support volunteers who create new gadgets and user scripts. Check out [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Repository|our repository]] for a list of currently available customizations, or add your own. 

=== Our plan ===

'''If no large concerns are raised, we plan on deploying in the week of October 3, 2022'''. If your community would like to request more time to discuss the changes, hit the button and write to us. We can adjust the calendar.

&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;[[mw:Talk:Reading/Web/Desktop Improvements|&lt;span class=&quot;plainlinks mw-ui-button&quot;&gt;Request for more time to discuss the change&lt;/span&gt;]]&lt;/div&gt;
If you'd like ask our team anything, if you have questions, concerns, or additional thoughts, please ping me here or write on the [[mw:Talk:Reading/Web/Desktop Improvements|talk page of the project]]. We will gladly answer! Also, [[mw:Reading/Web/Desktop Improvements/Frequently asked questions|see our FAQ]]. Thank you! [[mw:User:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[mw:User talk:SGrabarczuk (WMF)|talk]]) 04:15, 22 Есдүгээр сар 2022 (UTC)

:Hey, was wondering how you were going with this - looks like the old skin is still intact? [[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]] 11:35, 18 Аравдугаар сар 2022 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:SGrabarczuk (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:SGrabarczuk_(WMF)/sandbox/MM/Varia&amp;oldid=23838600 --&gt;

== Update on Vector 2022 ==

[[File:Screenshot Historia da moeda do Tíbet - 2022-09-22 - Vector 2022 scrolled.png|thumb]]
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Hello. I'm sorry for not communicating in your language. I'll be grateful if you translated my message. I'm writing on behalf of the [[mw:Reading/Web|Web team]] working on the new skin, [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector 2022]].

We wanted to apologize for the delays in the deployment of Vector 2022. We know many of you are waiting for this eagerly. We have been delaying the deployment because we have been working on the logos. It has taken us more time than originally expected. Once the logos are ready, we will let you know the exact date of deployment. '''We are planning for either the next (more likely) or the following week'''. If your wiki doesn't currently have a localized logo, we encourage you to [[mw:Talk:Reading/Web/Desktop Improvements|reach out to us]] and we can help make one.

We invite you to [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements#contact|get involved in the project]]. Contact us if you have any questions or need any help, particularly with the compatibility of gadgets and user scripts. Thank you! [[User:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[User talk:SGrabarczuk (WMF)|talk]]) 23:24, 19 Аравдугаар сар 2022 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:SGrabarczuk (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:SGrabarczuk_(WMF)/sandbox/MM/Varia&amp;oldid=23955535 --&gt;

== Invitation to attend “Ask Me Anything about Movement Charter” Sessions ==

&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Ask Me Anything Sessions|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Ask Me Anything Sessions|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Ask Me Anything Sessions}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]
Hello all, 

During the 2022 Wikimedia Summit, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee|Movement Charter Drafting Committee]] (MCDC) presented the first outline of the Movement Charter, giving a glimpse on the direction of its future work, and the Charter itself. The MCDC then integrated the initial feedback collected during the Summit. Before proceeding with writing the Charter for the whole Movement, the MCDC wants to interact with community members and gather feedback on the drafts of the three sections: Preamble, Values &amp; Principles, and Roles &amp; Responsibilities (intentions statement). The Movement Charter drafts will be available on the Meta page [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Content|here]] on November 14, 2022. Community wide consultation period on MC will take place from November 20 to December 18, 2022. Learn more about it [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|here]]. 

With the goal of ensuring that people are well informed to fully participate in the conversations and are empowered to contribute their perspective on the Movement Charter, three '''“Ask Me Anything about Movement Charter&quot;''' sessions have been scheduled in different time zones. Everyone in the Wikimedia Movement is invited to attend these conversations. The aim is to learn about Movement Charter - its goal, purpose, why it matters, and how it impacts your community. MCDC members will attend these sessions to answer your questions and hear community feedback.     

The “Ask Me Anything” sessions accommodate communities from different time zones. Only the presentation of the session is recorded and shared afterwards, no recording of conversations. Below is the list of planned events: 

*&lt;s&gt;'''Asia/Pacific''': November 4, 2022 at 09:00 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1667552400 your local time]). Interpretation is available in Chinese and Japanese.&lt;/s&gt;
* '''Europe/MENA/Sub Saharan Africa''': November 12, 2022 at 15:00 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1668265257 your local time]). Interpretation is available in  Arabic, French and Russian.  
* '''North and South America/ Western Europe''': November 12, 2022 at 15:00 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1668265257 your local time]). Interpretation is available in Spanish and Portuguese. 

On the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|Meta page]] you will find more details; Zoom links will be shared 48 hours ahead of the call.

'''Call for Movement Charter Ambassadors'''

Individuals or groups from all communities who wish to help include and start conversations in their communities on the Movement Charter are encouraged to become [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Movement Charter Ambassadors Program/About|Movement Charter Ambassadors]] (MC Ambassadors). MC Ambassadors will carry out their own activities and get financial support for enabling conversations in their own languages. [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Team|Regional facilitators]] from the Movement Strategy and Governance team are available to support applicants with MC Ambassadors grantmaking. If you are interested please sign up [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Movement Charter Ambassadors Program/About|here]]. Should you have specific questions, please reach out to the MSG team via email: strategy2030@wikimedia.org or on the MS forum. 

We thank you for your time and participation. 

On behalf of the Movement Charter Drafting Committee,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;

[[User:MNadzikiewicz (WMF)|MNadzikiewicz (WMF)]] 15:33, 7 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:MNadzikiewicz (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery&amp;oldid=23914777 --&gt;

== Apply for Funding through the Movement Strategy Community Engagement Package to Support Your Community ==

:''{{More languages}}''
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt; 
The Wikimedia Movement Strategy implementation is a collaborative effort for all Wikimedians. 
[[m:Special:MyLanguage/Grants:MSIG/About|Movement Strategy Implementation Grants]] support projects that take the current state of a [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy/Initiatives|Movement Strategy Initiative]] and push it one step forward. If you are looking for an example or some guide on how to engage your community further on Movement Strategy and the Movement Strategy Implementation Grants specifically, you may find this '''[[m:Special:MyLanguage/Grants:MSIG/Community Engagement Package|community engagement package]]''' helpful.

The goal of this community engagement package is to support more people to access the funding they might need for the implementation work. By becoming a recipient of this grant, you will be able to support other community members to develop further grant applications that fit with your local contexts to benefit your own communities. With this package, the hope is to break down language barriers and to ensure community members have needed information on Movement Strategy to connect with each other. Movement Strategy is a two-way exchange, we can always learn more from the experiences and knowledge of Wikimedians everywhere. We can train and support our peers by using this package, so more people can make use of this great funding opportunity.

If this information interests you or if you have any further thoughts or questions, please do not hesitate to reach out to us as your [[m:Special:MyLanguage/Movement_Strategy_and_Governance/Team|regional facilitators]] to discuss further. We will be more than happy to support you. When you are ready, follow the steps on [[m:Special:MyLanguage/Grants:MSIG/About |this page]] to apply. We look forward to receiving your application.

Best regards, &lt;br&gt; Movement Strategy and Governance Team &lt;br&gt; Wikimedia Foundation&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;

[[User:MNadzikiewicz (WMF)|MNadzikiewicz (WMF)]] 16:26, 14 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:MNadzikiewicz (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery&amp;oldid=23914777 --&gt;

== Opportunities open for the Ombuds commission and the Case Review Committee ==

&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;margin:.2em 0 .5em;margin-{{#switch:{{PAGELANGUAGE}}|ar|arc|ary|arz|azb|bcc|bgn|ckb|bqi|dv|fa|fa-af|glk|ha-arab|he|kk-arab|kk-cn|ks|ku-arab|ms-arab|mzn|pnb|prd|ps|sd|ug|ur|ydd|yi=right|left}}:3ex;&quot;&gt;
[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Announcement/2023 OC and CRC appointments process|''You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.'']]

''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Announcement/2023 OC and CRC appointments process|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/Announcement/2023 OC and CRC appointments process}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/span&gt;''
&lt;/div&gt;

Hi everyone! The Ombuds commission (OC) and the Case Review Committee (CRC) are looking for members. People are encouraged to nominate themselves or encourage others they feel would contribute to these groups to do so. There is more information below about the opportunity and the skills that are needed.

'''About the Ombuds commission'''

The Ombuds commission (OC) works on all Wikimedia projects to investigate complaints about violations of the privacy policy, especially in use of [[m:Special:MyLanguage/CheckUser policy|CheckUser]] and [[m:Special:MyLanguage/Oversight policy|Oversight]] (also known as Suppression) tools. The Commission mediates between the parties of the investigation and, when violations of the policies are identified, advises the Wikimedia Foundation on best handling. They may also assist the General Counsel, the Chief Executive Officer, or the Board of Trustees of the Foundation in these investigations when legally necessary. For more on the OC's duties and roles, '''[[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|see Ombuds commission on Meta-Wiki]]'''.

Volunteers serving in this role should be experienced Wikimedians, active on any project, who have previously used the CheckUser/Oversight tools OR who have the technical ability to understand these tools and the willingness to learn them. They must be able to communicate in English, the common language of the commission. They are expected to be able to engage neutrally in investigating these concerns and to know when to recuse when other roles and relationships may cause conflict. Commissioners will serve '''two-year terms''' (note that this is different from past years, when the terms have been for one year).

'''About the Case Review Committee'''

The Case Review Committee (CRC) reviews appeals of eligible Trust &amp; Safety office actions. The CRC is a critical layer of oversight to ensure that Wikimedia Foundation office actions are fair and unbiased. They also make sure the Wikimedia Foundation doesn’t overstep established practices or boundaries. For more about the role, '''[[m:Special:MyLanguage/Case Review Committee|see Case Review Committee on Meta-Wiki]]'''.

We are looking for current or former functionaries and experienced volunteers with an interest in joining this group. Applicants must be fluent in English (additional languages are a strong plus) and willing to abide by the [[m:Special:MyLanguage/Trust_and_Safety/Case_Review_Committee/Charter|terms of the Committee charter]]. If the work resonates and you qualify, please apply. Committee members will serve '''two-year terms''' (note that this is different from past years, when the terms have been for one year).

'''Applying to join either of these groups'''

Members are required to sign the [[m:Special:MyLanguage/Confidentiality agreement for nonpublic information|Confidentiality agreement for nonpublic information]] and must be willing to comply with the appropriate Wikimedia Foundation board policies (such as the [[m:Special:MyLanguage/Access to nonpublic information policy|access to non-public information policy]] and the [[foundation:Special:MyLanguage/Privacy policy|Foundation privacy policy]]). These positions requires a high degree of discretion and trust. Members must also be over 18 years of age.

'''If you are interested in serving in either capacity listed above,''' please write in English to the Trust and Safety team at ca[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org (to apply to the OC) or to the Legal Team at legal[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org (to apply to the CRC) with information about:

* Your primary projects
* Languages you speak/write
* Any experience you have serving on committees, whether movement or non-movement
* Your thoughts on what you could bring to the OC or CRC if appointed
* Any experience you have with the Checkuser or Oversight tools (OC only)
* Any other information you think is relevant

'''The deadline for applications is 31 December 2022 in any timezone.'''

Please feel free to pass this invitation along to any users who you think may be qualified and interested. Thank you!

On behalf of the Committee Support team,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;!-- Message sent by User:MNadzikiewicz (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery&amp;oldid=23914777 --&gt;

== Community Wishlist Survey 2023 opens in January! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''{{int:Please-translate}}''

{{int:Hello}}

The [[m:Community Wishlist Survey 2023|'''Community Wishlist Survey (CWS) 2023''']], which lets contributors propose and vote for tools and improvements, starts next month on Monday, [https://zonestamp.toolforge.org/1674496831 23 January 2023, at 18:00 UTC] and will continue annually.

We are inviting you to share your ideas for technical improvements to our tools and platforms. Long experience in editing or technical skills is not required. If you have ever used our software and thought of an idea to improve it, this is the place to come share those ideas!

The dates for the phases of the Survey will be as follows:
* Phase 1: Submit, discuss, and revise proposals – Monday, Jan 23, 2023 to Sunday, Feb 6, 2023
* Phase 2: WMF/Community Tech reviews and organizes proposals – Monday, Jan 30, 2023 to Friday, Feb 10, 2023
* Phase 3: Vote on proposals – Friday, Feb 10, 2023 to Friday, Feb 24, 2023
* Phase 4: Results posted – Tuesday, Feb 28, 2023

If you want to start writing out your ideas ahead of the Survey, you can start thinking about your proposals and draft them in [[m:Community Wishlist Survey/Sandbox|the CWS sandbox]].

We are grateful to all who participated last year. See you in January 2023!
&lt;/div&gt;

{{int:Feedback-thanks-title}} &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Community Tech, [[m:User:STei (WMF)|STei (WMF)]]&lt;/bdi&gt; 12:59, 13 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:STei_(WMF)/CWS_2023_List&amp;oldid=24226232 --&gt;

== Vote for your favourite Wikimedia sound logo ==

''{{int:Please-translate}}''

''We are really sorry for posting in English''
[[Файл:Sound_Logo_Cover_Image_-_Linkedin.png|center|800x800px]]
Voting in the Wikimedia sound logo contest [[c:Commons:Sound_Logo_Vote|'''has started''']]. From December 6 to 19, 2022, please play a part and help chose the sound that will identify Wikimedia content on audio devices. [[wmfblog:2022/12/06/vote-for-the-sound-of-all-human-knowledge/|Learn more on Diff]].

The sound logo team is grateful to everyone who participated in this global contest. We received 3,235 submissions from 2,094 participants in 135 countries. We are incredibly grateful to the team of [[wmfblog:2022/10/31/screening-3235-sound-submissions/|volunteer screeners]] and the [https://meta.wikimedia.org/wiki/Communications/Sound_Logo/Contest_proposal#How_will_the_final_selection_happen? selection committee] who, among others, helped bring us to where we are today. It is now up to Wikimedia to choose the Sound Of All Human Knowledge.

Best wishes, [[Хэрэглэгч:Arupako-WMF|Arupako-WMF]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Arupako-WMF|talk]]) 10:50, 17 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC)

== Questionable article ==

Hello Mongolian Wikipedia editors. I do not speak Mongolian, but I think that the [[MongoDB]] page is just a tutorial copied from somewhere, and I think it should be rewritten or deleted. Thanks in advance for anybody willing to help {{smiley}}. [[Хэрэглэгч:QuickQuokka|QuickQuokka]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:QuickQuokka|talk]]) 16:41, 20 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC)

== Feminism and Folklore 2023 ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;center&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/center&gt;

Dear Wiki Community,

Christmas Greetings and a Happy New Year 2023,
 
You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition from February 1, 2023, to March 31, 2023 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2023|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia.
 
You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a [[:m:Feminism and Folklore 2023/List of Articles|list]] of suggested articles.
 
Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project:
# Create a page for the contest on the local wiki.
# Set up a fountain tool or dashboard.
# Create the local list and mention the timeline and local and international prizes.
# Request local admins for site notice.
# Link the local page and the fountain/dashboard link on the [[:m:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta project page]].
 
This year we would be supporting the community's financial aid for Internet and childcare support. This would be provided for the local team including their jury and coordinator team. This support is opt-in and non mandatory. Kindly fill in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSea81OO0lVgUBd551iIiENXht7BRCISYZlKyBQlemZu_j2OHQ/viewform this Google form] and mark a mail to [mailto:support@wikilovesfolklore.org support@wikilovesfolklore.org] with the subject line starting as [Stipend] Name or Username/Language. The last date to sign up for internet and childcare aid from our team is 20th of January 2023, We encourage the language coordinators to sign up their community on this link by the 25th of January 2023.
 
Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2023|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance.
 
We look forward to your immense coordination.
 
Thank you and Best wishes,

[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023 International Team]]

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|talk]]) 10:23, 24 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=23942484 --&gt;

== Global ban for PlanespotterA320/RespectCE ==

Per the [[m:Global bans|Global bans]] policy, I'm informing the project of this request for comment: [[m:Requests for comment/Global ban for PlanespotterA320 (2) ]] about banning a member from your community. Thank you.--[[User:Lemonaka|Lemonaka]] ([[User talk:Lemonaka|talk]]) 21:40, 6 February 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Zabe@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Lemonaka/Massmessagelist&amp;oldid=24501599 --&gt;

== Editing news 2023 #1 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;&lt;i&gt;[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2023/February|Read this in another language]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]&lt;/i&gt;

This newsletter includes two key updates about the [[mw:Special:MyLanguage/Editing team|Editing]] team's work:

# The Editing team will finish adding new features to the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Talk pages project]] and deploy it.
# They are beginning a new project, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]].

&lt;strong&gt;Talk pages project&lt;/strong&gt;
[[File:Page Frame Features on desktop.png|alt=Screenshot showing the talk page design changes that are currently available as beta features at all Wikimedia wikis. These features include information about the number of people and comments within each discussion.|thumb|300px|Some of the upcoming changes]]

The Editing team is nearly finished with this first phase of the [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project|Talk pages project]]. Nearly all [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|new features]] are available now in the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature for {{int:discussiontools-preference-label}}]].

It will show information about how active a discussion is, such as the date of the most recent comment. There will soon be a new &quot;{{int:skin-action-addsection}}&quot; button. You will be able to turn them off at [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]]. Please [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Talk_pages_project/Usability#c-PPelberg_(WMF)-20230215001000-Feedback:_Proposed_Revisions_to_%22Add_topic%22_button|tell them what you think]].

[[File:Daily edit completion rates mobile talk pages.png|thumb|300px|Daily edit completion rate by test group: DiscussionTools (test group) and MobileFrontend overlay (control group)]]

An A/B test for [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|{{int:discussiontools-preference-label}} on the mobile site]] has finished. Editors were [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|more successful with {{int:discussiontools-preference-label}}]]. The Editing team is enabling these features for all editors on the mobile site.

&lt;strong&gt;New Project: Edit Check&lt;/strong&gt;

The Editing team is beginning [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|a project to help new editors of Wikipedia]]. It will help people identify some problems before they click &quot;{{int:publishchanges}}&quot;. The first tool will encourage people to add references when they add new content. Please [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist|watch]] that page for more information. You can [[mw:Special:MyLanguage/Editing_team/Community_Conversations#20230303|join a conference call on 3&amp;nbsp;March&amp;nbsp;2023]] to learn more.&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

–[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 23:24, 22 Хоёрдугаар сар 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&amp;oldid=24611966 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Your wiki will be in read only soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] tests the switch between its first and secondary data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to do a planned test. This test will show if they can reliably switch from one data centre to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. 

All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2023-03-01|en}}'''. The test will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-03-01T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-03-01T14:00}}]'''.

Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. 

'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''

*You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2023-03-01|en}}.
*If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.

''Other effects'':

*Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.

This project may be postponed if necessary.  You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;span dir=ltr&gt;[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])&lt;/span&gt; 21:20, 27 Хоёрдугаар сар 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=24390465 --&gt;

== Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023: We are back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:UCDM 2023 promo.png|180px|right]]
{{int:please-translate}}

Hello, dear Wikipedians!&lt;br/&gt;

[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|Ministry of Foreign Affairs of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the third edition of writing challenge &quot;'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from 1st until 31st March 2023. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023/Prizes|prizes]].&lt;br/&gt;

We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[m:CentralNotice/Request/UCDM 2023|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge!
&lt;/div&gt;
[[m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) 07:58, 1 March 2023 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=23942484 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Wikimania 2023 Welcoming Program Submissions&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;wikimania-program-submissions&quot;/&gt;[[File:Wikimania Singapore Logo.svg|right|frameless]]Do you want to host an in-person or virtual session at Wikimania 2023? Maybe a hands-on workshop, a lively discussion, a fun performance, a catchy poster, or a memorable lightning talk? [[wmania:Special:MyLanguage/2023:Program/Submissions|'''Submissions are open until March 28''']]. The event will have dedicated hybrid blocks, so virtual submissions and pre-recorded content are also welcome. If you have any questions, please join us at an upcoming conversation on March 12 or 19, or reach out by email at wikimania@wikimedia.org or on Telegram. More information on-wiki.&lt;section end=&quot;wikimania-program-submissions&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:CKoerner (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=24390465 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Your wiki will be in read-only soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] tests the switch between its first and secondary data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to do a planned test. This test will show if they can reliably switch from one data centre to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. 

All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2023-04-26|en}}'''. The test will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-04-26T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-04-26T14:00}}]'''.

Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. 

'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''

*You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2023-04-26|en}}.
*If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.

''Other effects'':

*Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.

This project may be postponed if necessary.  You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 00:41, 21 Дөрөвдүгээр сар 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=24748237 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Seeking volunteers for the next step in the Universal Code of Conduct process&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt; 
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Hello,

As follow-up to [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/IOMVS7W75ZYMABQGOQ2QH2JAURC3CHGH/ the message about the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines] by Wikimedia Foundation Board of Trustees Vice Chair, Shani Evenstein Sigalov, I am reaching out about the next steps. I want to bring your attention to the next stage of the Universal Code of Conduct process, which is forming a building committee for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). I invite community members with experience and deep interest in community health and governance to nominate themselves to be part of the U4C building committee, which needs people who are:

* Community members in good standing
* Knowledgeable about movement community processes, such as, but not limited to, policy drafting, participatory decision making, and application of existing rules and policies on Wikimedia projects
* Aware and appreciative of the diversity of the movement, such as, but not limited to, languages spoken, identity, geography, and project type
* Committed to participate for the entire U4C Building Committee period from mid-May - December 2023
* Comfortable with engaging in difficult, but productive conversations
* Confidently able to communicate in English

The Building Committee shall consist of volunteer community members, affiliate board or staff, and Wikimedia Foundation staff.

The Universal Code of Conduct has been a process strengthened by the skills and knowledge of the community and I look forward to what the U4C Building Committee creates. If you are interested in joining the Building Committee, please either [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee/Nominations|sign up on the Meta-Wiki page]], or contact ucocproject[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org by May 12, 2023. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read more on Meta-Wiki]]'''.

Best regards,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] 19:00, 26 Дөрөвдүгээр сар 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Xeno (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=24941045 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Automatic citations based on ISBN are broken&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot; /&gt;
Apologies if this message does not reach you in your favorite language. [[:m:User:Elitre (WMF)/ISBN|You can help translate it centrally at Meta]]. Thanks for your help. 

We have recently become unable to access the WorldCat API which provided the ability to generate citations using ISBN numbers. The Wikimedia Foundation's [[mw:Editing_team|Editing team]] is investigating several options to restore the functionality, but will need to disable ISBN citation generation for now.

This affects citations made with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User_guide/Citations-Full#Automatic|VisualEditor Automatic tab]], and the use of the citoid API in gadgets and user scripts, such as the autofill button on [[:en:Wikipedia:RefToolbar|refToolbar]]. Please note that all the other automatic ways of generating citations, including via URL or DOI, are still available.

You can keep updated on the situation [[phab:T336298|via Phabricator]], or by reading the next issues of [[m:Tech News]]. If you know of any users or groups who rely heavily on this feature (for instance, someone who has an upcoming editathon), I'd appreciate it if you shared this update with them.

[[User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]], on behalf of the Editing team.&lt;section end=&quot;message&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|talk]]) 19:45, 11 Тавдугаар сар 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Elitre (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox3&amp;oldid=25009633 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Selection of the U4C Building Committee&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
The next stage in the Universal Code of Conduct process is establishing a Building Committee to create the charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). The Building Committee has been selected. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read about the members and the work ahead on Meta-wiki]].&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Project|UCoC Project Team]], 04:20, 27 Тавдугаар сар 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25018085 --&gt;

== A new entry point available in Mongolian Wikipedia ==

{{int:Hello}} Mongolian Wikipedians!

Apologies as this message is not in your language, {{int:Please help translate}} to your language.

The WMF Language team has introduced a new entry point called &quot;Contribute&quot; to your Wikipedia. The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other Product teams on [[mw:Edit_Discovery|Edit discovery]]. The Product teams evaluated different paths people took to contribute to the Wikimedia project and located a persistent and constant place where contributors (both old and new) could discover and understand how to contribute and improve any content in Wikipedia. So, you can access the Content and Section translation tool from a desktop or mobile device with ease, without a link from your Wikipedia account.

To access the new entry point, just login into your account, click on the User drop-down menu and choose the Contribute icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to “view contributions” is also available to access the list of your contributions.
[[Файл:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|alt=Mobile contribute menu (detailed)|right|670x670px]]
[[Файл:Mobile_Contribute_Page.png|Mobile Contribute Page]]

        
This entry point is designed to be a central point to discover contribution tools. Currently, a limited number of options are provided, but different MediaWiki extensions can add more options to expand the list. This is also a new infrastructure, so there may be some issues to fix (such as [[phab:T336838|issues on mobile]] and [[phab:T337366|with some skins]]) and other ideas to improve. Since this is a new feature in active development, issues are expected to be resolved soon.   

We have made this feature available in your Wikipedia and four others (Albanian, Malayalam, Bangla, Tagalog) because we want your community to use this entry point and [[mw:Talk:Edit_Discovery|provide feedback]] to help us improve its discoverability and iterate in other Wikipedias. We [[mw:Content_translation/Section_translation#Boost_initiative:_communities_with_potential_to_grow_with_translation|chose your Wikipedia]] to be the first to have it because of your valuable contributions to bridging the knowledge gap using the Content and Section translation tool and your previous involvement in testing some of our tools.


We look forward to your valuable feedback soon.

Thank you!


[[Хэрэглэгч:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:UOzurumba (WMF)|talk]]) 15:47, 30 Тавдугаар сар 2023 (UTC) On behalf of the WMF Language team.

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Announcing the new Elections Committee members&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt; 
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Hello there, 

We are glad to announce [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/4TALOUFPAP2VDBR27GKRVOP7IGQYU3DB/|the new members and advisors of the Elections Committee]]. The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Elections Committee]] assists with the design and implementation of the process to select Community- and Affiliate-Selected trustees for the Wikimedia Foundation Board of Trustees. After an open nomination process, the strongest candidates spoke with the Board and four candidates were asked to join the Elections Committee. Four other candidates were asked to participate as advisors. 

Thank you to all the community members who submitted their names for consideration. We look forward to working with the Elections Committee in the near future.

On behalf of the Wikimedia Foundation Board of Trustees,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:00, 28 Зургаадугаар сар 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25018085 --&gt;

== MinT Machine Translation added to your Wikipedia ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
{{int:Hello}}!
 
Apologies as this message is not in your language, {{int:Please help translate}} to your language.

The WMF Language team has added another machine translation (MT) system for [https://en.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation Content Translation] in your Wikipedia called MinT; you can use [https://www.mediawiki.org/wiki/Content_translation/Machine_Translation/MinT MinT machine translation] when translating Wikipedia articles using the Content and Section Translation tool.
 
The WMF Language team provides the MinT service. It is hosted in the Wikimedia Foundation Infrastructure with [https://en.wikipedia.org/wiki/Neural_machine_translation neural machine translation] models that other organizations have released with an open-source license. MinT integrates translation based on [https://ai.facebook.com/research/no-language-left-behind/ NLLB-200], [https://opus.nlpl.eu/ OpusMT], [https://ai4bharat.iitm.ac.in/indic-trans2 IndicTrans2] and [https://github.com/Softcatala/nmt-models Softcatalà].  This MT is set as optional in your Wikipedia. Still, you can choose not to use it by selecting &quot;Start with empty paragraph&quot; from the &quot;Initial Translation&quot; dropdown menu.
 
Since MinT is hosted in the WMF Infrastructure and the models are open source, it adheres to Wikipedia's policies about attribution of rights, your privacy as a user and brand representation. You can find more information about the MinT machine translation and the models on [https://www.mediawiki.org/wiki/Content%20translation/Machine%20Translation/MinT this page].
 
Please note that the use of the MinT MT is not compulsory. However, we would want your community to:
*use it to improve the quality of the Machine Translation service
*[https://www.mediawiki.org/wiki/Talk:Content_translation provide feedback] about its quality, and '''if you prefer the MinT machine translation as default in your Wikipedia'''.
 
We trust that introducing this MT is a good support to the Content Translation tool.
 
Thank you!
&lt;/div&gt;

[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[User talk:UOzurumba (WMF)|яриа]]) 22:02, 4 Долоодугаар сар 2023 (UTC) On behalf of the WMF Language team.
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_MinT_announcement_list_2&amp;oldid=25258883 --&gt;

== Deploying the Phonos in-line audio player to your Wiki ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
{{int:Hello}}!

Apologies if this message is not in your language, {{int:Please help translate}} to your language.

This wiki will soon be able to use the [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|inline audio player]] implemented by the [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] extension. This is part of fulfilling a wishlist proposal of providing [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|audio links that play on click]].

With the inline audio player, you can add text-to-speech audio snippets to wiki pages by simply using a tag:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
&lt;phonos file=&quot;audio file&quot; label=&quot;Listen&quot;/&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;
The above tag will show the text next to a speaker icon, and clicking on it will play the audio instantly without taking you to another page. A common example where you can use this feature is in adding pronunciation to words as illustrated on the [[wiktionary:en:English#Pronunciation|English Wiktionary]] below.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Could become:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
&lt;phonos file=&quot;En-uk-English.oga&quot; label=&quot;Audio (UK)&quot;/&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

The inline audio player will be available in your wiki in 2 weeks time; in the meantime, we would like you to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos|read about the features]] and give us feedback or ask questions about it in this [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|talk page]].

Thank you!&lt;/div&gt;
&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]], on behalf of the Foundation's Language team&lt;/bdi&gt;
&lt;/div&gt;

02:26, 27 Долоодугаар сар 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_announcement_list_(In-line_audio_player)&amp;oldid=25350821 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Review the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt; 
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Hello all,

I am pleased to share the next step in the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] work. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) draft charter]] is now ready for your review. 

The [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|Enforcement Guidelines]] require a [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4.5_U4C_Building_Committee|Building Committee]] form to draft a charter that outlines procedures and details for a global committee to be called the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4._UCoC_Coordinating_Committee_(U4C)|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. Over the past few months, the U4C Building Committee worked together as a group to discuss and draft the U4C charter. The U4C Building Committee welcomes feedback about the draft charter now through 22 September 2023. After that date, the U4C Building Committee will revise the charter as needed and a community vote will open shortly afterward.

Join the conversation during the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee#Conversation hours|conversation hours]] or on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Meta-wiki]].

Best,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]], on behalf of the U4C Building Committee, 15:35, 28 Наймдугаар сар 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25392152 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Your wiki will be in read-only soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to do a planned test. This test will show if they can reliably switch from one data centre to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. 

All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2023-09-20|en}}'''. The test will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-09-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-09-20T14:00}}]'''.

Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. 

'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''

*You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2023-09-20|en}}.
*If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.

''Other effects'':

*Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.

This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|talk]]) 09:23, 15 Есдүгээр сар 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=25018086 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;== Opportunities open for the Affiliations Committee, Ombuds commission, and the Case Review Committee  ==&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;margin:.2em 0 .5em;margin-{{#switch:{{PAGELANGUAGE}}|ar|arc|ary|arz|azb|bcc|bgn|ckb|bqi|dv|fa|fa-af|glk|ha-arab|he|kk-arab|kk-cn|ks|ku-arab|ms-arab|mzn|pnb|prd|ps|sd|ug|ur|ydd|yi=right|left}}:3ex;&quot;&gt;
[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|''You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.'']]

''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/span&gt;''&lt;/div&gt;

Hi everyone! The [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee]] (AffCom), [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Ombuds commission]] (OC), and the [[m:Special:MyLanguage/Trust_and_Safety/Case_Review_Committee|Case Review Committee]] (CRC) are looking for new members. These volunteer groups provide important structural and oversight support for the community and movement. People are encouraged to nominate themselves or encourage others they feel would contribute to these groups to apply. There is more information about the roles of the groups, the skills needed, and the opportunity to apply on the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments|'''Meta-wiki page''']]. 

On behalf of the Committee Support team,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
~ [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 16:41, 9 Аравдугаар сар 2023 (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25570445 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Review and comment on the 2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection rules package&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Dear all, 

Please review and comment on the Wikimedia Foundation Board of Trustees selection rules package from now until 29 October 2023. The selection rules package was based on older versions by the Elections Committee and will be used in the 2024 Board of Trustees selection. Providing your comments now will help them provide a smoother, better Board selection process. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|More on the Meta-wiki page]].

Best,

Katie Chan &lt;br&gt;
Chair of the Elections Committee&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

01:13, 17 Аравдугаар сар 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25570445 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Coming soon: Reference Previews&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;ReferencePreviewsDefault&quot;/&gt;
[[File:Example_of_a_Reference_Preview.png|right|300px]]
A new feature is coming to your wiki soon: Reference Previews are popups for references. Such popups have existed on wikis as local gadgets for many years.  Now there is a central solution, available on all wikis, and consistent with the [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|PagePreviews feature]].

Reference Previews will be visible to everyone, including readers. If you don’t want to see them, [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Opt-out feature|you can opt out]]. If you are [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|using the gadgets]] Reference Tooltips or Navigation Popups, you won’t see Reference Previews unless you disable the gadget.

Reference Previews have been a beta feature on many wikis since 2019, and a default feature on some since 2021. Deployment is planned for November 22. 

* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Help page]] 
* [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Project page with more information (in English)]]. 
* Feedback is welcome [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|on this talk page]]. 
-- For [[m:WMDE Technical Wishes|Wikimedia Deutschland’s Technical Wishes]] team,
&lt;section end=&quot;ReferencePreviewsDefault&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 13:11, 15 Арваннэгдүгээр сар 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&amp;oldid=25866958 --&gt;

== Is there actually a specific rule dictating that all pages on Mongolian Wikipedia must directly relate to the county of Mongloia? ==

Based on the logs, it would appear that the Mongolian Wikipedia article about the 67th ''yokozuna'' [[Мүсашимарү Кооёо|Musashimaru Kōyō]] was deleted in compliance with such a rule. [[Хэрэглэгч:ArguaBILL|ArguaBILL]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:ArguaBILL|talk]]) 10:28, 8 Арванхоёрдугаар сар 2023 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;(New) Feature on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]]: Adding geopoints via QID&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Body&quot;/&gt;Since September 2022, it is possible to create geopoints using a QID. Many wiki contributors have asked for this feature, but it is not being used much. Therefore, we would like to remind you about it. More information can be found on the [[M:WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|project page]]. If you have any comments, please let us know on the [[M:Talk:WMDE Technical Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|talk page]]. – Best regards, the team of Technical Wishes at Wikimedia Deutschland
&lt;section end=&quot;Body&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[M:User:Thereza Mengs (WMDE)|Thereza Mengs (WMDE)]] 12:31, 13 Арванхоёрдугаар сар 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&amp;oldid=25955829 --&gt;

== Do you use Wikidata in Wikimedia sibling projects? Tell us about your experiences ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''Note: Apologies for cross-posting and sending in English.''

Hello, the '''[[m:WD4WMP|Wikidata for Wikimedia Projects]]''' team at Wikimedia Deutschland would like to hear about your experiences using Wikidata in the sibling projects. If you are interested in sharing your opinion and insights, please consider signing up for an interview with us in this '''[https://wikimedia.sslsurvey.de/Wikidata-for-Wikimedia-Interviews Registration form]'''.&lt;br&gt; 
''Currently, we are only able to conduct interviews in English.''

The front page of the form has more details about what the conversation will be like, including how we would '''compensate''' you for your time.

For more information, visit our ''[[m:WD4WMP/AddIssue|project issue page]]'' where you can also share your experiences in written form, without an interview.&lt;br&gt;We look forward to speaking with you, [[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[m:User talk:Danny Benjafield (WMDE)|talk]]) 08:53, 5 January 2024 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WD4WMP/ScreenerInvite&amp;oldid=26027495 --&gt;

== Reusing references: Can we look over your shoulder? ==

''Apologies for writing in English.''

The Technical Wishes team at Wikimedia Deutschland is planning to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. For our research, we are looking for wiki contributors willing to show us how they are interacting with references.

* The format will be a 1-hour video call, where you would share your screen. [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ More information here].
* Interviews can be conducted in English, German or Dutch.
* [[mw:WMDE_Engineering/Participate_in_UX_Activities#Compensation|Compensation is available]].
* Sessions will be held in January and February.
* [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ Sign up here if you are interested.]
* Please note that we probably won’t be able to have sessions with everyone who is interested. Our UX researcher will try to create a good balance of wiki contributors, e.g. in terms of wiki experience, tech experience, editing preferences, gender, disability and more. If you’re a fit, she will reach out to you to schedule an appointment.

We’re looking forward to seeing you, [[m:User:Thereza Mengs (WMDE)| Thereza Mengs (WMDE)]]
&lt;!-- Message sent by User:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&amp;oldid=25956752 --&gt;

== Feminism and Folklore 2024 ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;center&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/center&gt;

Dear Wiki Community,

You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition from February 1, 2024, to March 31, 2024 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia.
 
You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles.
 
Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project:
# Create a page for the contest on the local wiki.
# Set up a campaign on '''CampWiz''' tool.
# Create the local list and mention the timeline and local and international prizes.
# Request local admins for site notice.
# Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta project page]].

This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools''']

Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2024|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance.
 
We look forward to your immense coordination.
 
Thank you and Best wishes,

'''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024 International Team]]'''

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|talk]]) 07:26, 18 Нэгдүгээр сар 2024 (UTC)

== Wiki Loves Folklore is back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

{{int:please-translate}}

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]

Dear Wiki Community,
You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore 2024]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March.

You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&amp;campaign=wlf_2024 submitting] them in this commons contest.

You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language.

Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2024|project Talk page]] if you need any assistance. 

'''Kind regards,'''

'''Wiki loves Folklore International Team'''

-- [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|talk]]) 07:26, 18 Нэгдүгээр сар 2024 (UTC)
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=23942484 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Vote on the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Hello all,

I am reaching out to you today to announce that the voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) Charter is now open. Community members may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|cast their vote and provide comments about the charter via SecurePoll]] now through '''2 February 2024'''. Those of you who voiced your opinions during the development of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|UCoC Enforcement Guidelines]] will find this process familiar.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|current version of the U4C Charter]] is on Meta-wiki with translations available. 

Read the charter, go vote and share this note with others in your community. I can confidently say the U4C Building Committee looks forward to your participation.

On behalf of the UCoC Project team,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:08, 19 Нэгдүгээр сар 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25853527 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Last days to vote on the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Hello all,

I am reaching out to you today to remind you that the voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) charter will close on '''2 February 2024'''. Community members may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|cast their vote and provide comments about the charter via SecurePoll]]. Those of you who voiced your opinions during the development of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|UCoC Enforcement Guidelines]] will find this process familiar.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|current version of the U4C charter]] is on Meta-wiki with translations available. 

Read the charter, go vote and share this note with others in your community. I can confidently say the U4C Building Committee looks forward to your participation.

On behalf of the UCoC Project team,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:00, 31 Нэгдүгээр сар 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25853527 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Announcing the results of the UCoC Coordinating Committee Charter ratification vote&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

Thank you everyone for following the progress of the Universal Code of Conduct. I am writing to you today to announce the outcome of the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|ratification vote]] on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee Charter]]. 1746 contributors voted in this ratification vote with 1249 voters supporting the Charter and 420 voters not. The ratification vote process allowed for voters to provide comments about the Charter. 

A report of voting statistics and a summary of voter comments will be published on Meta-wiki in the coming weeks.

Please look forward to hearing about the next steps soon.

On behalf of the UCoC Project team,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:23, 12 Хоёрдугаар сар 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26160150 --&gt;

== Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024: We are back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:UCDM 2024 general.jpg|180px|right]]
{{int:please-translate}}

Hello, dear Wikipedians!&lt;br/&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the forth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from 1st until 31st March 2024. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive prizes.&lt;br/&gt;

We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/UCDM 2024|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[:m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]])
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=26166467 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Report of the U4C Charter ratification and U4C Call for Candidates now available&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Hello all,

I am writing to you today with two important pieces of information. First, the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Vote results|report of the comments from the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter ratification]] is now available. Secondly, the call for candidates for the U4C is open now through April 1, 2024.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members are invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Per the charter, there are 16 seats on the U4C: eight community-at-large seats and eight regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement.

Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Meta-wiki]].

On behalf of the UCoC project team,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 16:25, 5 Гуравдугаар сар 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26276337 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Wikimedia Foundation Board of Trustees 2024 Selection&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
: ''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''
: ''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Dear all,

This year, the term of 4 (four) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats.

The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Elections Committee]] will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Board Governance Committee created a Board Selection Working Group from Trustees who cannot be candidates in the 2024 community- and affiliate-selected trustee selection process composed of Dariusz Jemielniak, Nataliia Tymkiv, Esra'a Al Shafei, Kathy Collins, and Shani Evenstein Sigalov [3]. The group is tasked with providing Board oversight for the 2024 trustee selection process, and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4]. 

Here are the key planned dates:

*  May 2024: Call for candidates and call for questions
*  June 2024: Affiliates vote to shortlist 12 candidates (no shortlisting if 15 or less candidates apply) [5]
*  June-August 2024: Campaign period
*  End of August / beginning of September 2024: Two-week community voting period
*  October–November 2024: Background check of selected candidates
*  Board's Meeting in December 2024: New trustees seated

Learn more about the 2024 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|this Meta-wiki page]], and make your plan.

'''Election Volunteers'''

Another way to be involved with the 2024 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Election Volunteers|Meta-wiki page]].

Best regards,

[[m:Special:MyLanguage/User:Pundit|Dariusz Jemielniak]] (Governance Committee Chair, Board Selection Working Group)

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2021/Results#Elected

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter

[3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Minutes:2023-08-15#Governance_Committee

[4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles

[5] Even though the ideal number is 12 candidates for 4 open seats, the shortlisting process will be triggered if there are more than 15 candidates because the 1-3 candidates that are removed might feel ostracized and it would be a lot of work for affiliates to carry out the shortlisting process to only eliminate 1-3 candidates from the candidate list.&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]]19:57, 12 Гуравдугаар сар 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:MPossoupe (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26349432 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Your wiki will be in read-only soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster.

All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2024-03-20|en}}'''. The test will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-03-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2024-03-20T14:00}}]'''.

Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. 

'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''

*You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2024-03-20|en}}.
*If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.

''Other effects'':

*Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.

This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]], 00:01, 15 Гуравдугаар сар 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=25636619 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Vote now to select members of the first U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through May 9, 2024. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility.

The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

On behalf of the UCoC project team,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 20:21, 25 Дөрөвдүгээр сар 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Sign up for the language community meeting on May 31st, 16:00 UTC&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;Hello all,

The next language community meeting is scheduled in a few weeks - May 31st at 16:00 UTC. If you're interested, you can [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Wikimedia_Language_engineering/Community_meetings#31_May_2024 sign up on this wiki page].

This is a participant-driven meeting, where we share language-specific updates related to various projects, collectively discuss technical issues related to language wikis, and work together to find possible solutions. For example, in the last meeting, the topics included the machine translation service (MinT) and the languages and models it currently supports, localization efforts from the Kiwix team, and technical challenges with numerical sorting in files used on Bengali Wikisource.

Do you have any ideas for topics to share technical updates related to your project? Any problems that you would like to bring for discussion during the meeting? Do you need interpretation support from English to another language? Please reach out to me at ssethi(__AT__)wikimedia.org and [[etherpad:p/language-community-meeting-may-2024|add agenda items to the document here]].

We look forward to your participation!
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 21:22, 14 Тавдугаар сар 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Feedback invited on Procedure for Sibling Project Lifecycle&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

[[File:Sibling Project Lifecycle Conversation 3.png|150px|right|link=:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle]]

Dear community members,

The [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee]] (CAC) of the [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] invites you to give feedback on a '''[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle|draft Procedure for Sibling Project Lifecycle]]'''. This draft Procedure outlines proposed steps and requirements for opening and closing Wikimedia Sibling Projects, and aims to ensure any newly approved projects are set up for success. This is separate from the procedures for opening or closing language versions of projects, which is handled by the [[:m:Special:MyLanguage/Language committee|Language Committee]] or [[m:Special:MyLanguage/Closing_projects_policy|closing projects policy]]. 

You can find the details on [[:m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle#Review|this page]], as well as the ways to give your feedback from today until the end of the day on '''June 23, 2024''', anywhere on Earth. 

You can also share information about this with the interested project communities you work with or support, and you can also help us translate the procedure into more languages, so people can join the discussions in their own language.

On behalf of the CAC,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:25, 22 Тавдугаар сар 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Announcing the first Universal Code of Conduct Coordinating Committee&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Hello,

The scrutineers have finished reviewing the vote results. We are following up with the results of the first [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) election]]. 

We are pleased to announce the following individuals as regional members of the U4C, who will fulfill a two-year term:

* North America (USA and Canada)
** –
* Northern and Western Europe
** [[m:Special:MyLanguage/User:Ghilt|Ghilt]]
* Latin America and Caribbean
** –
* Central and East Europe (CEE)
** —
* Sub-Saharan Africa
** –
* Middle East and North Africa
** [[m:Special:MyLanguage/User:Ibrahim.ID|Ibrahim.ID]]
* East, South East Asia and Pacific (ESEAP)
** [[m:Special:MyLanguage/User:0xDeadbeef|0xDeadbeef]]
* South Asia
** –

The following individuals are elected to be community-at-large members of the U4C, fulfilling a one-year term:

* [[m:Special:MyLanguage/User:Barkeep49|Barkeep49]]
* [[m:Special:MyLanguage/User:Superpes15|Superpes15]]
* [[m:Special:MyLanguage/User:Civvì|Civvì]]
* [[m:Special:MyLanguage/User:Luke081515|Luke081515]]
* –
* –
* –
* –

Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community.

Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. Follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-wiki]].

On behalf of the UCoC project team,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:15, 3 Зургаадугаар сар 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;The final text of the Wikimedia Movement Charter is now on Meta&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Hi everyone,

The final text of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] is now up on Meta in more than 20 languages for your reading.

'''What is the Wikimedia Movement Charter?'''

The Wikimedia Movement Charter is a proposed document to define roles and responsibilities for all the members and entities of the Wikimedia movement, including the creation of a new body – the Global Council – for movement governance.

'''Join the Wikimedia Movement Charter “Launch Party”'''

Join the [[m:Special:MyLanguage/Event:Movement Charter Launch Party|“Launch Party”]] on '''June 20, 2024''' at '''14.00-15.00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1718892000 your local time]). During this call, we will celebrate the release of the final Charter and present the content of the Charter. Join and learn about the Charter before casting your vote.

'''Movement Charter ratification vote'''

Voting will commence on SecurePoll on '''June 25, 2024''' at '''00:01 UTC''' and will conclude on '''July 9, 2024''' at '''23:59 UTC.''' You can read more about the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|voting process, eligibility criteria, and other details]] on Meta.

If you have any questions, please leave a comment on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|Meta talk page]] or email the MCDC at [mailto:mcdc@wikimedia.org mcdc@wikimedia.org].

On behalf of the MCDC,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:44, 11 Зургаадугаар сар 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Voting to ratify the Wikimedia Movement Charter is now open – cast your vote&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Hello everyone,

The voting to ratify the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|'''Wikimedia Movement Charter''']] is now open. The Wikimedia Movement Charter is a document to define roles and responsibilities for all the members and entities of the Wikimedia movement, including the creation of a new body – the Global Council – for movement governance.

The final version of the Wikimedia Movement Charter is [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|available on Meta in different languages]] and attached [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wikimedia_Movement_Charter_(June_2024).pdf here in PDF format] for your reading.

Voting commenced on SecurePoll on '''June 25, 2024''' at '''00:01 UTC''' and will conclude on '''July 9, 2024''' at '''23:59 UTC'''. Please read more on the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|voter information and eligibility details]].

After reading the Charter, please [[Special:SecurePoll/vote/398|'''vote here''']] and share this note further.

If you have any questions about the ratification vote, please contact the Charter Electoral Commission at [mailto:cec@wikimedia.org '''cec@wikimedia.org'''].

On behalf of the CEC,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 10:51, 25 Зургаадугаар сар 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Voting to ratify the Wikimedia Movement Charter is ending soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Hello everyone,

This is a kind reminder that the voting period to ratify the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] will be closed on '''July 9, 2024''', at '''23:59 UTC'''.

If you have not voted yet, please vote [[m:Special:SecurePoll/vote/398|on SecurePoll]]. 

On behalf of the [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Ratification/Voting#Electoral_Commission|Charter Electoral Commission]],&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 03:45, 8 Долоодугаар сар 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;U4C Special Election - Call for Candidates&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Hello all,

A special election has been called to fill additional vacancies on the U4C. The call for candidates phase is open from now through July 19, 2024.

The [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the [[:foundation:Wikimedia Foundation Universal Code of Conduct|UCoC]]. Community members are invited to submit their applications in the special election for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please review the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|U4C Charter]].

In this special election, according to [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#2. Elections and Terms|chapter 2 of the U4C charter]], there are 9 seats available on the U4C: '''four''' community-at-large seats and '''five''' regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#5. Glossary|No more than two members of the U4C can be elected from the same home wiki]]. Therefore, candidates must not have English Wikipedia, German Wikipedia, or Italian Wikipedia as their home wiki.

Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Meta-wiki]].

In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:03, 10 Долоодугаар сар 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Wikimedia Movement Charter ratification voting results&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Hello everyone,

After carefully tallying both individual and affiliate votes, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting#Electoral Commission|Charter Electoral Commission]] is pleased to announce the final results of the Wikimedia Movement Charter voting.  

As [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter#Thank you for your participation in the Movement Charter ratification vote!|communicated]] by the Charter Electoral Commission, we reached the quorum for both Affiliate and individual votes by the time the vote closed on '''July 9, 23:59 UTC'''. We thank all 2,451 individuals and 129 Affiliate representatives who voted in the ratification process. Your votes and comments are invaluable for the future steps in Movement Strategy.

The final results of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] ratification voting held between 25 June and 9 July 2024 are as follows: 

'''Individual vote:'''

Out of 2,451 individuals who voted as of July 9 23:59 (UTC), 2,446 have been accepted as valid votes. Among these, '''1,710''' voted “yes”; '''623''' voted “no”; and '''113''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 73.30% voted to approve the Charter (1710/2333), while 26.70% voted to reject the Charter (623/2333).

'''Affiliates vote:'''

Out of 129 Affiliates designated voters who voted as of July 9 23:59 (UTC), 129 votes are confirmed as valid votes. Among these, '''93''' voted “yes”; '''18''' voted “no”; and '''18''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 83.78% voted to approve the Charter (93/111), while 16.22% voted to reject the Charter (18/111).

'''Board of Trustees of the Wikimedia Foundation:'''

The Wikimedia Foundation Board of Trustees voted '''not to ratify''' the proposed Charter during their special Board meeting on July 8, 2024. The Chair of the Wikimedia Foundation Board of Trustees, Nataliia Tymkiv, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Board_resolution_and_vote_on_the_proposed_Movement_Charter|shared the result of the vote, the resolution, meeting minutes and proposed next steps]].  

With this, the Wikimedia Movement Charter in its current revision is '''not ratified'''.

We thank you for your participation in this important moment in our movement’s governance.

The Charter Electoral Commission,

[[m:User:Abhinav619|Abhinav619]], [[m:User:Borschts|Borschts]], [[m:User:Iwuala Lucy|Iwuala Lucy]], [[m:User:Tochiprecious|Tochiprecious]], [[m:User:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]]&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 17:52, 18 Долоодугаар сар 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Vote now to fill vacancies of the first U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through '''August 10, 2024'''. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility.

The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:47, 27 Долоодугаар сар 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Reminder! Vote closing soon to fill vacancies of the first U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

The voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is closing soon. It is open through 10 August 2024. Read the information on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election#Voting|the voting page on Meta-wiki to learn more about voting and voter eligibility]]. If you are eligible to vote and have not voted in this special election, it is important that you vote now.

'''Why should you vote?''' The U4C is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community input into the committee membership is critical to the success of the UCoC.

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 15:30, 6 Наймдугаар сар 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Coming soon: A new sub-referencing feature – try it!&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Sub-referencing&quot;/&gt;
[[File:Sub-referencing reuse visual.png|{{#ifeq:{{#dir}}|ltr|right|left}}|400px]]
Hello. For many years, community members have requested an easy way to re-use references with different details. Now, a MediaWiki solution is coming: The new sub-referencing feature will work for wikitext and Visual Editor and will enhance the existing reference system. You can continue to use different ways of referencing, but you will probably encounter sub-references in articles written by other users. More information on [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|the project page]].

'''We want your feedback''' to make sure this feature works well for you:

* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|Please try]] the current state of development on beta wiki and [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|let us know what you think]]. 
* [[m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Sign-up|Sign up here]] to get updates and/or invites to participate in user research activities.

[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team is planning to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We will reach out to creators/maintainers of tools and templates related to references beforehand.

Please help us spread the message. --[[m:User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[m:User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 10:36, 19 August 2024 (UTC)
&lt;section end=&quot;Sub-referencing&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&amp;oldid=27309345 --&gt;

== Sign up for the language community meeting on August 30th, 15:00 UTC ==

Hi all,

The next language community meeting is scheduled in a few weeks—on August 30th at 15:00 UTC. If you're interested in joining, you can [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#30_August_2024 sign up on this wiki page].

This participant-driven meeting will focus on sharing language-specific updates related to various projects, discussing technical issues related to language wikis, and working together to find possible solutions. For example, in the last meeting, topics included the Language Converter, the state of language research, updates on the Incubator conversations, and technical challenges around external links not working with special characters on Bengali sites.

Do you have any ideas for topics to share technical updates or discuss challenges? Please add agenda items to the document [https://etherpad.wikimedia.org/p/language-community-meeting-aug-2024 here] and reach out to ssethi(__AT__)wikimedia.org. We look forward to your participation!

[[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 23:19, 22 Наймдугаар сар 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Announcing the Universal Code of Conduct Coordinating Committee&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/board-elections@lists.wikimedia.org/thread/OKCCN2CANIH2K7DXJOL2GPVDFWL27R7C/ Original message at wikimedia-l]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Hello all,

The scrutineers have finished reviewing the vote and the [[m:Special:MyLanguage/Elections Committee|Elections Committee]] have certified the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Results|results]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) special election]].

I am pleased to announce the following individual as regional members of the U4C, who will fulfill a term until 15 June 2026:

* North America (USA and Canada)
** Ajraddatz

The following seats were not filled during this special election:

* Latin America and Caribbean
* Central and East Europe (CEE)
* Sub-Saharan Africa
* South Asia
* The four remaining Community-At-Large seats

Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community.

Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. You can follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-Wiki]].

On behalf of the U4C and the Elections Committee,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 14:06, 2 Есдүгээр сар 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Have your say: Vote for the 2024 Board of Trustees!&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Hello all,

The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|2024 Board of Trustees election]] is now open. There are twelve (12) candidates running for four (4) seats on the Board.

Learn more about the candidates by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Candidates|reading their statements]] and their [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Questions_for_candidates|answers to community questions]].

When you are ready, go to the [[Special:SecurePoll/vote/400|SecurePoll]] voting page to vote. '''The vote is open from September 3rd at 00:00 UTC to September 17th at 23:59 UTC'''.

To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Voter_eligibility_guidelines|voter eligibility page]].

Best regards,

The Elections Committee and Board Selection Working Group&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 12:14, 3 Есдүгээр сар 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Your wiki will be in read-only soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster.

All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2024-09-25|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-09-25T15:00|en}} {{#time:H:i e|2024-09-25T15:00}}]'''.

Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. 

A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. 

'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''

*You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2024-09-25|en}}.
*If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.

''Other effects'':

*Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.

This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. 

'''Please share this information with your community.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]], 09:37, 20 Есдүгээр сар 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27248326 --&gt;

== 'Wikidata item' link is moving. Find out where... ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;i&gt;Apologies for cross-posting in English. Please consider translating this message.&lt;/i&gt;{{tracked|T66315}}

Hello everyone, a small change will soon be coming to the user-interface of your Wikimedia project.
The [[d:Q16222597|Wikidata item]] [[w:|sitelink]] currently found under the &lt;span style=&quot;color: #54595d;&quot;&gt;&lt;u&gt;''General''&lt;/u&gt;&lt;/span&gt; section of the '''Tools''' sidebar menu will move into the &lt;span style=&quot;color: #54595d;&quot;&gt;&lt;u&gt;''In Other Projects''&lt;/u&gt;&lt;/span&gt; section.

We would like the Wiki communities feedback so please let us know or ask questions on the   [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Discussion page]] before we enable the change which can take place October 4 2024, circa 15:00 UTC+2.
More information can be found on [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|the project page]].&lt;br&gt;&lt;br&gt;We welcome your feedback and questions.&lt;br&gt; [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 18:57, 27 Есдүгээр сар 2024 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=27524260 --&gt;

== Invitation to Participate in Wiki Loves Ramadan Community Engagement Survey ==

Dear all,

Apologies for writing in English. Please help to translate in your language.
We are excited to announce the upcoming [[m:Wiki Loves Ramadan|Wiki Loves Ramadan]] event, a global initiative aimed at celebrating Ramadan by enriching Wikipedia and its sister projects with content related to this significant time of year. As we plan to organize this event globally, your insights and experiences are crucial in shaping the best possible participation experience for the community.

To ensure that Wiki Loves Ramadan is engaging, inclusive, and impactful, we kindly invite you to participate in our community engagement survey. Your feedback will help us understand the needs of the community, set the event's focus, and guide our strategies for organizing this global event.

Survey link: https://forms.gle/f66MuzjcPpwzVymu5

Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will make a difference!

Thank you for being a part of our journey to make Wiki Loves Ramadan a success.


Warm regards,

User:ZI Jony 03:20, 6 Аравдугаар сар 2024 (UTC)

Wiki Loves Ramadan Organizing Team
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27510935 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Preliminary results of the 2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Hello all,

Thank you to everyone who participated in the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees election]]. Close to 6000 community members from more than 180 wiki projects have voted.

The following four candidates were the most voted:

# [[User:Kritzolina|Christel Steigenberger]]
# [[User:Nadzik|Maciej Artur Nadzikiewicz]]
# [[User:Victoria|Victoria Doronina]]
# [[User:Laurentius|Lorenzo Losa]]

While these candidates have been ranked through the vote, they still need to be appointed to the Board of Trustees. They need to pass a successful background check and meet the qualifications outlined in the Bylaws. New trustees will be appointed at the next Board meeting in December 2024.

[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Results|Learn more about the results on Meta-Wiki.]]

Best regards,

The Elections Committee and Board Selection Working Group

&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]] 08:25, 14 Аравдугаар сар 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:MPossoupe (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Seeking volunteers to join several of the movement’s committees&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. 

Read more about the committees on their Meta-wiki pages:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations_Committee|Affiliations Committee (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Ombuds commission (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]]

Applications for the committees open on 16 October 2024. Applications for the Affiliations Committee close on 18 November 2024, and applications for the Ombuds commission and the Case Review Committee close on 2 December 2024. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email [mailto:cst@wikimedia.org cst@wikimedia.org] with any questions you may have.

For the Committee Support team,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:08, 16 Аравдугаар сар 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27601062 --&gt;

== 'Wikidata item' link is moving, finally. ==

Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] 11:29, 22 Аравдугаар сар 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=27535421 --&gt;

== Final Reminder: Join us in Making Wiki Loves Ramadan Success ==

Dear all,

We’re thrilled to announce the Wiki Loves Ramadan event, a global initiative to celebrate Ramadan by enhancing Wikipedia and its sister projects with valuable content related to this special time of year. As we organize this event globally, we need your valuable input to make it a memorable experience for the community.

Last Call to Participate in Our Survey: To ensure that Wiki Loves Ramadan is inclusive and impactful, we kindly request you to complete our community engagement survey. Your feedback will shape the event’s focus and guide our organizing strategies to better meet community needs.

* Survey Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSffN4prPtR5DRSq9nH-t1z8hG3jZFBbySrv32YoxV8KbTwxig/viewform?usp=sf_link Complete the Survey]
* Deadline: November 10, 2024
Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will truly make a difference!

'''Volunteer Opportunity''': Join the Wiki Loves Ramadan Team! We’re seeking dedicated volunteers for key team roles essential to the success of this initiative. If you’re interested in volunteer roles, we invite you to apply.
* Application Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfXiox_eEDH4yJ0gxVBgtL7jPe41TINAWYtpNp1JHSk8zhdgw/viewform?usp=sf_link Apply Here]
* Application Deadline: October 31, 2024
Explore Open Positions: For a detailed list of roles and their responsibilities, please refer to the position descriptions here: [https://docs.google.com/document/d/1oy0_tilC6kow5GGf6cEuFvdFpekcubCqJlaxkxh-jT4/ Position Descriptions]

Thank you for being part of this journey. We look forward to working together to make Wiki Loves Ramadan a success!


Warm regards,&lt;br&gt;
The Wiki Loves Ramadan Organizing Team 05:12, 29 Аравдугаар сар 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27568454 --&gt;

== Sign up for the language community meeting on November 29th, 16:00 UTC ==

Hello everyone,

The next language community meeting is coming up next week, on November 29th, at 16:00 UTC (Zonestamp! For your timezone &lt;https://zonestamp.toolforge.org/1732896000&gt;). If you're interested in joining, you can sign up on this wiki page: &lt;https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#29_November_2024&gt;.

This participant-driven meeting will be organized by the Wikimedia Foundation’s Language Product Localization team and the Language Diversity Hub. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Moore Wikipedia, and the language support track at Wiki Indaba. We will also have members from the Wayuunaiki community joining us to share their experiences with the Incubator and as a new community within our movement. This meeting will have a Spanish interpretation.

Looking forward to seeing you at the language community meeting! Cheers, [[User:SSethi (WMF)|Srishti]] 19:54, 21 Арваннэгдүгээр сар 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27746256 --&gt;

== Launching! Join Us for Wiki Loves Ramadan 2025! ==

Dear All,

We’re happy to announce the launch of [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]], an annual international campaign dedicated to celebrating and preserving Islamic cultures and history through the power of Wikipedia. As an active contributor to the Local Wikipedia, you are specially invited to participate in the launch. 

This year’s campaign will be launched for you to join us write, edit, and improve articles that showcase the richness and diversity of Islamic traditions, history, and culture.

* Topic: [[m:Event:Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch|Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch]]
* When: Jan 19, 2025 
* Time: 16:00 Universal Time UTC and runs throughout Ramadan (starting February 25, 2025).
* Join Zoom Meeting: https://us02web.zoom.us/j/88420056597?pwd=NdrpqIhrwAVPeWB8FNb258n7qngqqo.1 
* Zoom meeting hosted by [[m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]]

To get started, visit the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|campaign page]] for details, resources, and guidelines: Wiki Loves Ramadan 2025.

Add [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Participant|your community here]], and organized Wiki Loves Ramadan 2025 in your local language.

Whether you’re a first-time editor or an experienced Wikipedian, your contributions matter. Together, we can ensure Islamic cultures and traditions are well-represented and accessible to all.

Feel free to invite your community and friends too. Kindly reach out if you have any questions or need support as you prepare to participate.

Let’s make Wiki Loves Ramadan 2025 a success!

For the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Team|International Team]] 12:08, 16 Нэгдүгээр сар 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27568454 --&gt;

== Enabling Dark mode for logged-out users in this Wikipedia ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;

{{int:Hello}} Wikipedians,

Apologies, as this message is not written in your native language. {{Int:please-translate}}.

The [[mediawikiwiki:Reading/Web|Wikimedia Foundation Web team]] will be enabling [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility_for_reading|dark mode]] here on your Wikipedia by February 2025 now that pages on your wiki have passed our checks for accessibility and other quality checks. Congratulations!

The plan to enable is made possible by the diligent work of editors and other technical contributors in your community who ensured that templates, gadgets, and other parts of pages can be accessible in dark mode. Thank you all for making dark mode available for everybody!

For context, the Web team has concluded work on dark mode. If, on some wikis, the option is not yet available for logged-out users, this is likely because many pages do not yet display well in dark mode. As communities make progress on this work, we enable this feature on additional wikis once per month.

If you notice any issues after enabling dark mode, please create a page: &lt;code&gt;Reading/Web/Accessibility for reading/Reporting/xx.wikipedia.org&lt;/code&gt; in MediaWiki ([[mediawikiwiki:Reading/Web/Accessibility_for_reading/Reporting|like these pages]]), and report the issue in the created page.

Thank you!

On behalf of the [[mediawikiwiki:Reading/Web|Wikimedia Foundation Web team]].
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]&lt;/bdi&gt; 22:14, 21 Нэгдүгээр сар 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_Dark_mode_deployment_list_(February_2025)&amp;oldid=28153450 --&gt;

== Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:11, 24 Нэгдүгээр сар 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27746256 --&gt;

== Feminism and Folklore 2025 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;center&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/center&gt;

Dear Wiki Community,

You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia.
 
You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles.
 
Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project:
# Create a page for the contest on the local wiki.
# Set up a campaign on '''CampWiz''' tool.
# Create the local list and mention the timeline and local and international prizes.
# Request local admins for site notice.
# Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]].

This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools''']

Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance.
 
We look forward to your immense coordination.
 
Thank you and Best wishes,

'''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]'''

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 02:36, 29 Нэгдүгээр сар 2025 (UTC)

== Wiki Loves Folklore is back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

{{int:please-translate}}

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]

Dear Wiki Community,
You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March.

You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&amp;campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest.

You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language.

Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. 

'''Kind regards,'''

'''Wiki loves Folklore International Team'''
--[[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 02:36, 29 Нэгдүгээр сар 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=26503019 --&gt;

== Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. 

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:48, 3 Хоёрдугаар сар 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28198931 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt; Upcoming Language Community Meeting (Feb 28th, 14:00 UTC) and Newsletter&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Hello everyone!
[[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=An image symbolising multiple languages]]
We’re excited to announce that the next '''Language Community Meeting''' is happening soon, '''February 28th at 14:00 UTC'''! If you’d like to join, simply sign up on the '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|wiki page]]'''.

This is a participant-driven meeting where we share updates on language-related projects, discuss technical challenges in language wikis, and collaborate on solutions. In our last meeting, we covered topics like developing language keyboards, creating the Moore Wikipedia, and updates from the language support track at Wiki Indaba.

'''Got a topic to share?''' Whether it’s a technical update from your project, a challenge you need help with, or a request for interpretation support, we’d love to hear from you! Feel free to '''reply to this message''' or add agenda items to the document '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|here]]'''.

Also, we wanted to highlight that the sixth edition of the Language &amp; Internationalization newsletter (January 2025) is available here: [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. This newsletter provides updates from the October–December 2024 quarter on new feature development, improvements in various language-related technical projects and support efforts, details about community meetings, and ideas for contributing to projects. To stay updated, you can subscribe to the newsletter on its wiki page: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]].

We look forward to your ideas and participation at the language community meeting, see you there!
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 08:29, 22 Хоёрдугаар сар 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28217779 --&gt;

== Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 18:51, 7 Гуравдугаар сар 2025 (UTC)

&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28307738 --&gt;

== An improved dashboard for the Content Translation tool ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
{{Int:hello}} Wikipedians,

Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}.

The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&amp;filter-type=automatic&amp;filter-id=previous-edits&amp;active-list=suggestions&amp;from=en&amp;to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device.

With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below.
[[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the &quot;For you&quot; and &quot;...More&quot; buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups (&quot;Create new pages&quot; and &quot;Expand with new sections&quot;)-one for each activity.]]
[[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]]
We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''.
Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. 

Thank you!

On behalf of the Language and Product Localization team.
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]&lt;/bdi&gt; 02:56, 13 Гуравдугаар сар 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&amp;oldid=28382282 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Your wiki will be in read-only soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster.

All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2025-03-19|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-03-19T14:00|en}} {{#time:H:i e|2025-03-19T14:00}}]'''.

Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. 

A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. 

'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''

*You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2025-03-19|en}}.
*If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.

''Other effects'':

*Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.

This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. 

'''Please share this information with your community.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23:14, 14 Гуравдугаар сар 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=28307742 --&gt;

== Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon.

Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. 

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:04, 4 Дөрөвдүгээр сар 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28469465 --&gt;

== Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]]
{{int:please-translate}}

Hello, dear Wikipedians!&lt;br/&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! 

The most active contesters will receive prizes.

If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.
&lt;br/&gt;

We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]])
&lt;/div&gt;

16:11, 16 Дөрөвдүгээр сар 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Hide on Rosé@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 --&gt;

== Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines (&quot;UCoC EG&quot;) and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:34, 17 Дөрөвдүгээр сар 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28469465 --&gt;

== Sub-referencing: User testing ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]]
&lt;small&gt;''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''&lt;/small&gt;

Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further:

#'''Try it out and share your feedback'''
#:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. 
#'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs'''
#:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''.

We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well.

Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! &lt;/div&gt; &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])&lt;/bdi&gt; 15:03, 28 Дөрөвдүгээр сар 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&amp;oldid=28628657 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well.

In cooperation with the U4C -- &lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 03:41, 29 Дөрөвдүгээр сар 2025 (UTC)&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! ==

''(Apologies for posting in English)''

Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them.

As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]].

After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki.

The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org.

If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]].

Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:07, 6 Тавдугаар сар 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=28663781 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]].

You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC.

If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, &lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|хэлэлцүүлэг]])&lt;/bdi&gt; 22:07, 15 Тавдугаар сар 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)''

Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. 

We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation.

You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;{{int:Talkpagelinktext}}&lt;/span&gt;]]) 15:27, 22 Тавдугаар сар 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=28768453 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection &amp; Call for Questions&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats.

The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4].

Here are the key planned dates:

* May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6]
* June 17 – July 1, 2025: Call for candidates
* July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5]
* August 2025: Campaign period
* August – September 2025: Two-week community voting period
* October – November 2025: Background check of selected candidates
* Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated

Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]].

'''Call for Questions'''

In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]]

'''Election Volunteers'''

Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]]

Thank you!

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter

[3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024

[4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles

[5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ

[6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates

Best regards,

Victoria Doronina

Board Liaison to the Elections Committee

Governance Committee&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 03:07, 28 Тавдугаар сар 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== Vote now in the 2025 U4C Election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}

Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:01, 13 Зургаадугаар сар 2025 (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28848819 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;
Hello all,

The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position.

This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3]

Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election.

Best regards,

Abhishek Suryawanshi&lt;br /&gt;
Chair of the Elections Committee

On behalf of the Elections Committee and Governance Committee

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term.

[3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 17:44, 17 Зургаадугаар сар 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28866958 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Dear Wikimedia Community,

The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]]  of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]].

A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity.

Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact.

Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement.

Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate.

Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended.

=== Wikispore ===

The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects.

After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support. 

We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future.

As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting.

Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed.

=== Wikinews ===

We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways.

Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf &lt;nowiki&gt;[1]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 &lt;nowiki&gt;[2]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F &lt;nowiki&gt;[3]&lt;/nowiki&gt;] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years.

While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews &lt;nowiki&gt;[4]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F &lt;nowiki&gt;[5]&lt;/nowiki&gt;, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? &lt;nowiki&gt;[6]&lt;/nowiki&gt;].

[[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews.

Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs.

SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives.

'''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to:
*Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects,
*Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace,
*Merge content into compatibly licensed external projects,
*Archive Wikinews projects.
Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels.

=== Feedback and next steps ===

We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language.

I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions. 
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 20:57, 27 Зургаадугаар сар 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&amp;oldid=28911188 --&gt;

== Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes ==

''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)''

Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations.

The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''.
The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below:
[[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]]

These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages.

Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change.

Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]].

Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 12:45, 14 Долоодугаар сар 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=28981877 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Temporary accounts will be rolled out soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;body&quot;/&gt;
Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''.

Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. 

'''Why we are building temporary accounts'''

Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. 

Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users.

'''How temporary accounts work'''
[[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]]
Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: &lt;code dir=ltr&gt;~2025-12345-67&lt;/code&gt; (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it.

'''What does this mean for different groups of users?'''

'''For logged-out editors'''

* This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki.
* If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice.

'''For community members interacting with logged-out editors'''

* A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address).
* Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community.

'''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki'''

* '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.)
* '''For admins blocking logged-out editors''':
** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option.
** It will still be possible to block an IP address or IP range.
* Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this.

'''Our requests for you, and next steps'''

* If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]].
* If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in.
* Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options.
* Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses.

To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!&lt;section end=&quot;body&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]&lt;/bdi&gt; 21:36, 26 Наймдугаар сар 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&amp;oldid=29181713 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster.

All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2025-09-24|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]'''.

Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. 

A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. 
You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&amp;task=view&amp;language=&amp;filter=&amp;action=translate translation or proofreading] of this banner text.

'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''

*You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2025-09-24|en}}.
*If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.

''Other effects'':

*Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.

This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. 

'''Please share this information with your community.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;span dir=ltr&gt;[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])&lt;/span&gt; 15:41, 18 Есдүгээр сар 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29170715 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Hello all,

The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board.

To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]].

Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]].

When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]].

'''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.'''

Best regards,

Abhishek Suryawanshi&lt;br /&gt;Chair, Elections Committee&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 04:48, 9 Аравдугаар сар 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29360896 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function1&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere).

There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function1&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:43, 20 Аравдугаар сар 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29432175 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Seeking volunteers to join several of the movement’s committees&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. 

Read more about the committees on their Meta-wiki pages:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]]

Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have.

For the Committee Support team,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:12, 30 Аравдугаар сар 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:MKaur (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29517125 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function2&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki&lt;/span&gt;. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function2&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:22, 20 Арваннэгдүгээр сар 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29583860 --&gt;

== Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 ==

Dear Wikimedia communities,

We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year.

''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.''

In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects.

We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community.

📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]]

If you have questions about the project, please refer to the FAQs:  
* [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]]
* [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]]

''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]'''''

''Stay connected and receive updates:''  
* [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel]  
* [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list]

We look forward to collaborating with you and your community.


'''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45, 16 Нэгдүгээр сар 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29879549 --&gt;

== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 

Dear Wiki Community,

We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.

The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.

;About the Campaign 
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.

;What Can Participants Write About? 
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:

* Folk festivals, rituals, and celebrations  
* Folk dances, music, and traditional performances  
* Women and queer figures in folklore  
* Women in mythology and oral traditions  
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives  
* Fairy tales, folk stories, and legends  
* Folk games, sports, and cultural practices  

Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.

;How to Sign Up as an Organizer 
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:

# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] 
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool  
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline  
#* Local and international prizes  
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]  
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''

;Campaign Tools

The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:

* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.

Both tools are now available for use in the campaign.  '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''

;Learn More &amp; Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.

If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.

;Join Us 
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.

Thank you and best wishes,
  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''

----

''Stay connected:''  
[[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp;
[[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Hello everyone,

We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe.

;About Wiki Loves Folklore 

'''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight:
* Folk traditions and rituals  
* Cultural festivals and celebrations  
* Traditional attire and crafts 
* Performing arts, music, and dance  
* Everyday practices rooted in folk heritage  

Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world.

[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] 

; Host a Local Edition 

As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to:
* Increase visibility of your region’s folk culture  
* Engage new contributors in your community  
* Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content  

'''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:'''  

If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know.

If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region.

;Get in Touch 
If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via:

* The project Talk pages  
* Email: '''support@wikilovesfolklore.org'''

We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail.

Warm regards,  

'''The Wiki Loves Folklore International Team'''
&lt;/div&gt;
[[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 13:21, 18 Нэгдүгээр сар 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=29228188 --&gt;

== Report possible machine-translated article by user who engaged in cross-wiki abuse ==

Dear admins,

I'm an active user from Commons and Wikidata. I was led here because I'm investigating a [[wikidata:Wikidata:Requests_for_checkuser/Case/Yukitanooki|sockpuppetry in Wikidata]] of [[User:Yukitanooki]], who was mainly active in enwiki with [[:en:Special:Diff/1232853533|babels]] (Non-native speaker here) and basically adds machine translations to the other languages' Wikipedias with sock puppets and temp accounts.

I suspect the article [[Баруун Филиппиний тэнгис]] was also created by Yukitanooki' temp accounts with machine translation service.

All in all, I suggest that article be reviewed carefully. 

Thanks. [[Хэрэглэгч:0x0a|0x0a]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:0x0a|яриа]]) 14:26, 18 Нэгдүгээр сар 2026 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

21:01, 19 Нэгдүгээр сар 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29905753 --&gt;

== Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]]
{{int:please-translate}}

Dear Wikipedians!

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''.

The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences.

🧩'''How to participate?'''

Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine.

🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''.

'''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.'''

If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&amp;messages=&amp;language=en&amp;x=D banner] into your own language.

Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! 

[[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 --&gt;

== Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) ==

Hello everyone,

This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as &lt;code&gt;Module:Itemgroup/list&lt;/code&gt;).

'''The Change:'''&lt;br /&gt;
Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. 

We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''.

'''What You Need To Do:'''&lt;br /&gt;
To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search.

'''Deadline:'''&lt;br /&gt;
We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles.

Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 17:11, 3 Дөрөвдүгээр сар 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29941252 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]&lt;/bdi&gt; 21:13, 13 Дөрөвдүгээр сар 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-16_Wikipedias&amp;oldid=30402528 --&gt;

== Request for comment (global AI policy) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 00:58, 26 Дөрөвдүгээр сар 2026 (UTC)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30424282 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote now in the 2026 U4C election&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:14, 27 Тавдугаар сар 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|хэлэлцүүлэг]])&lt;/bdi&gt; 17:11, 23 Зургаадугаар сар 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Message&quot;/&gt;
'''Legal &amp; Safety Contacts'''

Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]].

&lt;section end=&quot;Message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:29, 25 Зургаадугаар сар 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=30731267 --&gt;

== Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}
You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}}
[[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]])  12:24, 24 Долоодугаар сар 2026 (UTC)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster.

All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2026-09-23|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]'''.

Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. 

A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. 
You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&amp;task=view&amp;language=&amp;filter=&amp;action=translate translation or proofreading] of this banner text.

'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''

* You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2026-09-23|en}}.
* If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.

''Other effects'':

* Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.

This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. 

'''Please share this information with your community.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 Есдүгээр сар 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=30513874 --&gt;

== Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges ==
''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)''

Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.&lt;br/&gt;
We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader).

We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.&lt;br/&gt;
Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis.
[[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of &quot;Language Link&quot; edits as seen in the Recent Changes feed]]

The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why?
Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. 

Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]]

Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:16, 22 Есдүгээр сар 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&amp;oldid=31067455 --&gt;

== Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist ==
''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)''

Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary.

The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the  Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].&lt;br/&gt;
Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes.

Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]])  sent via [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 09:28, 9 Аравдугаар сар 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=31142775 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster.

All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2026-10-28|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-10-28T15:00|en}} {{#time:H:i e|2026-10-28T15:00}}]'''.

Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. 

A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. 
You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&amp;task=view&amp;language=&amp;filter=&amp;action=translate translation or proofreading] of this banner text.

'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''

* You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2026-10-28|en}}.
* If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.

''Other effects'':

* Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.

This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. 

'''Please share this information with your community.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[user:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]] 14:01, 26 Аравдугаар сар 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=30513874 --&gt;

== Article guidance feature is ready to be set up for your Wikipedia ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Hello Wikipedians,

Apologies, this message is not in your language. {{int:Please-translate}}.

I'm writing on behalf of the Language and Product Localization team. The Article guidance feature is ready to be enabled on your Wikipedia. Administrators and interface administrators can turn on the feature through the &lt;code&gt;Special:CommunityConfiguration/ArticleGuidance&lt;/code&gt; to expose it for editors to use it. 

'''Background information'''

[[mw:Article guidance|Article guidance]] guides contributors when they start a new article, so they don't meet an empty page. It provides a start-up content structure for writing a particular topic at every stage of the article, as well as advice, community practices, and source recommendations. The feature is designed so that communities can fully customize that guidance shown to editors is the most relevant for their wikis and specific topics. We collaborated with a few communities to build and test the feature. Through their feedback and experiments, we improved the feature and validated that articles created through this workflow survive better on Wikipedia.

'''Setting up the feature'''

To ensure that this feature works as intended, you should do the following:
* [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:MessageGroupStats&amp;language=fi&amp;group=ext-articleguidance Translate the user interface] on translatewiki.net
* Create pages called outlines: These pages contain all the editing guidelines tailored for specific article topics that the feature will use. The guidance that editors see depends on the outlines available on your wiki. See [[simple:Wikipedia:Article Guidance|outlines examples in Simple English Wikipedia]] and the [[mw:Article guidance/How to create an outline|How to create an outline]] guide to learn and create outlines. A generic outline can also be created; this generic outline can be the fallback for all topics when no topic-specific outlines exist.
* We have also created a guide for administrators – [[mw:Article guidance/Community Configuration|Article guidance/Community Configuration]] – with instructions on the pre-configuration tasks. We recommend reading it before changing the settings in Community Configuration.

'''Our request'''

We encourage experienced editors to complete the above tasks and work with an admin to enable it. Please join the [https://discord.gg/R59wcJFuh outline creation support Discord server] to ask questions about outlines and get the help you need. Go to [[mw:Talk:Article guidance|this talk page]] to ask the team questions about this feature.
We look forward to seeing it used in your Wiki and the impact it will have on the number of created articles that survive in this Wikipedia. Thank you!
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]&lt;/bdi&gt; 03:30, 9 Арваннэгдүгээр сар 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox/AG_dark_launch_message_list_1&amp;oldid=31275344 --&gt;</text>
      <sha1>mncr3qmx4uhp7jlnmsji1bzwqrd91ww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кори Жозеф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41832</id>
    <revision>
      <id>875737</id>
      <parentid>783624</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:17:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zafer</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <comment>Photo changed</comment>
      <origin>875737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3721" sha1="kdz8u3rfb6uhsmq4sjnlndaxpbrm511" xml:space="preserve">{{НБА2 тоглогч
| Нэр                = Кори Жозеф
| Англиар  = Cory Joseph
| Зураг               = Cory Joseph 34 Olympiacos BC Euroleague 20261028 (7) (cropped).JPG
| Хэмжээ             = 210px
| Тайлбар            = Олимпиакос багийн өмсгөлтэй.
| Байрлал            = [[Холбон тоглогч]]
| Өндөр              = 188 [[Сантиметр|см]]
| Жин                = 84 [[Килограмм|кг]]
| Баг               = Сан-Антонио Спёрс
| Дугаар               = 5
| Иргэншил        = {{CAN}}
| Мэндэлсэн огноо      = {{Birth date and age|1991|08|20|mf=y}}
| Мэндэлсэн газар     = [[Канад]], [[Торонто]]
| Бага сургууль            = Хендерсоны дунд сургууль ([[Невада]])
| Коллеж            =  [[Техасын их сургууль|Техас]]
| Драфт              = 29
| Драфтын жил         = 2011
| Сонгогдсон баг         = [[Сан-Антонио Спёрс]]
| Багууд           = &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
* [[Сан-Антонио Спёрс]] (2011—)
*&gt;[[Остин Торос]] (2012)
| Алдар цол = &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
* [[НБА-гийн аварга]] (2014)
}}
'''Кори Эфрам Жозеф''' ({{lang-en|Cory Ephram Joseph}}, ''[[1991]] оны [[8 сарын 10|наймдугаар сарын 10-нд]] [[Торонто]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Канад]]ын мэргэжлийн [[сагсан бөмбөг]]чин бөгөөд [[Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбоо]]ны [[Сан-Антонио Спёрс]] багт тоглодог.

== Замнал ==
Жозеф [[2011]] онд драфтлагдаж&lt;ref&gt;[http://seattletimes.nwsource.com/html/sports/2015409778_apbkndraftspursjoseph.html Spurs take Texas' Joseph with 29th pick]&lt;/ref&gt; [[Сан-Антонио Спёрс]] багт элсэж, Спёрс багийн хөгжлийн лиг дэх Остин Торос багт ихэнхи тоглолтоо хийсэн юм.

[[Тони Паркер]]ийн гэмтлээс шалтгаалж, [[2013]] оны хоёрдугаар сард [[Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбоо|НБА-гийн]] таван тоглолтонд гарааны тоглогчоор Жозеф оролцож, 8.8 оноо, 2.6 дамжуулалт дунджилж 58.6 хувьтай шидэлт гүйцэтгэсэн байжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://blog.mysanantonio.com/spursnation/2013/03/13/spurs-notebook-joseph-making-most-of-fill-in-time-for-parker/ |title=Spurs Notebook: Joseph Making Most of Fill-in-time for Parker |access-date=2014-04-09 |archive-date=2014-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218171119/http://blog.mysanantonio.com/spursnation/2013/03/13/spurs-notebook-joseph-making-most-of-fill-in-time-for-parker/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==Эшлэл==
{{reflist|colwidth=30em}}

==Холбоос==
* [http://www.nba.com/playerfile/cory_joseph Профайл - NBA]{{ref-en}}

{{Сан Антонио Спарс багийн бүрэлдэхүүн}}
{{2013-2014 оны НБА-гийн аваргууд}}
{{2011 оны НБА-гийн драфт}}

{{DEFAULTSORT:Жозеф, Кори}}
[[Ангилал:1991 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн холбон тоглогч]]
[[Ангилал:Канадын сагсан бөмбөгчин]]
[[Ангилал:НБА-гийн тоглогч]]
[[Ангилал:Сан-Антонио Спёрс багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Канадчууд]]</text>
      <sha1>kdz8u3rfb6uhsmq4sjnlndaxpbrm511</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Костас Папаниколау</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46291</id>
    <revision>
      <id>875765</id>
      <parentid>796878</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:25:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zafer</username>
        <id>24674</id>
      </contributor>
      <comment>Photo changed</comment>
      <origin>875765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7312" sha1="0j0qbqo7m75shx86r5013ez5d7pe3h6" xml:space="preserve">{{НБА2 тоглогч
| Нэр                = Костас Папаниколау
| Англиар  = Kostas Papanikolaou
| Хоч       = 
| Зураг               = Kóstas Papanikoláou 16 Olympiacos BC Euroleague 20261028 (2) (cropped).JPG
| Хэмжээ             = 210px
| Тайлбар            = Костас Папаниколау «Олимпиакост»
| Байрлал            = [[Жижиг довтлогч]]
| Өндөр              = 203 [[Сантиметр|см]]
| Жин                = 102 [[Килограмм|кг]]
| Баг               = Хьюстон Рокетс
| Дугаар              = 16
| Иргэншил        = {{GRE}}
| Мэндэлсэн огноо      = {{Birth date and age|1990|7|31}}
| Мэндэлсэн газар     = [[Грек]], [[Трикала]]
| Драфт              = 48
| Драфтын жил         = 2012
| Сонгогдсон баг     = [[Нью-Йорк Никс]]
| Багууд           = &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
* {{Далбаа Грек|20px}} [[Арис (сагсан бөмбөгийн баг)|Арис]] (2008—2009)
* {{Далбаа Грек|20px}} [[Олимпиакос (сагсан бөмбөгийн баг)|Олимпиакос]] (2009—2013)
* {{Далбаа Испани|20px}} [[Барселона (сагсан бөмбөгийн баг)|Барселона]] (2013—2014)
* {{Далбаа АНУ|20px}} [[Хьюстон Рокетс]] (2014—одоо)
| Алдар цол           = &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
* Залуучуудын ЕАШТ-ий MVP (2009)
* [[Грекийн сагсан бөмбөгийн лиг|А1-ийн]] шилдэг залуу тоглогч (2009, 2012)
* [[Евролиг (сагсан бөмбөг)|Евролигийн аварга]] (2012—2013)
* Евролигт цахиур хагалагч (2013)
* [[Грекийн сагсан бөмбөгийн лиг|Грекийн аварга]] (2012)
* [[Испанийн сагсан бөмбөгийн лиг|Испанийн аварга]] (2014)
}}
'''Константинос «Костас» Папаниколау''' ({{lang-el|Κωνσταντίνος &quot;Κώστας&quot; Παπανικολάου}}, [[1990]] оны [[8 сарын 1|наймдугаар сарын 1-нд]] [[Трикала]] [[хот]]од төрсөн) — [[Грек]]ийн мэргэжлийн [[сагсан бөмбөг]]чин бөгөөд [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо|НБА-гийн]] «[[Хьюстон Рокетс]]» багт [[жижиг довтлогч]]оор тоглодог.

== Замнал ==
[[2012]] оны [[6 сарын 28|зургаадугаар сарын 28-нд]] [[НБА-гийн драфт]]ын №48 Костасыг «[[Нью-Йорк Никс|Нью-Йорк Никст]]» хуваарилав. Улмаар 2012 оны [[7 сарын 16|долоодугаар сарын 16-нд]] «[[Портленд Трэйл Блэйзерс]]» руу [[Рэймонд Фелтон]]оор солин илгээжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://knicksnow.com/posts/1601/knicks-acquire-felton-thomas |title=Knicks Acquire Felton &amp; Thomas |access-date=2014-11-09 |archive-date=2014-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140419012802/http://knicksnow.com/posts/1601/knicks-acquire-felton-thomas |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[2013]] оны [[7 сарын 10|долоодугаар сарын 10-нд]] «[[Хьюстон Рокетс|Хьюстон Рокетст]]» [[Томас Робинсон (сагсан бөмбөгчин)|Томас Робинсон]]оор солигддон элссэн юм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.iamatrailblazersfan.com/PressReleaseDisplay/tabid/297/itemId/3866/Default.aspx|title=TRAIL BLAZERS ACQUIRE THOMAS ROBINSON FROM HOUSTON|work=NBA.com|date=July 10, 2013|accessdate=July 10, 2013}}&lt;/ref&gt; Удалгүй [[7 сарын 20|долоодугаар сарын 20-нд]] [[Испанийн сагсан бөмбөгийн лиг|Испанийн лигийн]] «[[Барселона (сагсан бөмбөгийн баг)|Барселона]]» багтай дөрвөн жилээр гэрээлж,&lt;ref&gt;[http://www.euroleague.net/euroleaguenews/transactions/2013-14-signings/i/114958/8177 FC BARCELONA lands Kostas Papanikolaou!]&lt;/ref&gt; 5.5 сая еврогоор цалинжжээ.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.redplanet.gr/basket/paei-sthn-mpartselona-o-papanikolaoy.2340225.html |wayback=20140726043335 |text=Πάει στην Μπαρτσελόνα ο Παπανικολάου! |archiv-bot=2023-09-26 12:32:49 InternetArchiveBot }} {{el icon}}&lt;/ref&gt;

[[2014]] оны [[9 сарын 23|есдүгээр сарын 23-нд]] «Рокетстой» албан ёсны гэрээ байгуулжээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nba.com/rockets/news/rockets-sign-kostas-papanikolaou|title=Rockets Sign Kostas Papanikolaou|work=NBA.com|date=September 23, 2014|accessdate=September 23, 2014}}&lt;/ref&gt;

== Лавлах холбоос ==
{{лавлах холбоос}}

== Цахим холбоос ==
* [http://www.euroleague.net/competition/players/showplayer?clubcode=OLY&amp;seasoncode=E2011&amp;pcode=001255 Профайл - Евролиг] {{ref-en}}
* [http://london2012.fiba.com/pages/eng/fa/player/p/pid/57921/pid2//sid/7526/tid/291/tid2//_/2011_EuroBasket/index.html Профайл - ФИБА]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-en}}
* [http://www.eurobasket.com/player.asp?Cntry=GRE&amp;PlayerID=132098 Профайл - Евробаскет]
* [https://web.archive.org/web/20131006203408/http://www.draftexpress.com/profile/Kostas-Papanikolaou-6147/ Профайл - Draftexpress.com] {{ref-en}}

{{Хьюстон Рокетс багийн бүрэлдэхүүн}}
{{2012 оны НБА-гийн драфт}}
{{Хураангуй багц2
|гарчиг_хэвжүүлэлт = background:
|гарчиг = Өгүүлэлтэй холбоотой
|2011 оны ЕАШТ-д Грекийн сагсан бөмбөгийн шигшээ
|2013 оны ЕАШТ-д Грекийн сагсан бөмбөгийн шигшээ
|2014 оны ДАШТ-д Грекийн сагсан бөмбөгийн шигшээ
|2011-2012 оны Евролигийн аваргууд
|2012-2013 оны Евролигийн аваргууд
|Евролигт цахиур хагалагч
}}
{{DEFAULTSORT:Папаниколау, Костас}}
[[Ангилал:НБА-гийн тоглогч]]
[[Ангилал:Грекийн шигшээ багийн сагсан бөмбөгчин]]
[[Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин]]
[[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн жижиг довтлогч]]
[[Ангилал:Арис багийн сагсан бөмбөгчин]]
[[Ангилал:Олимпиакос багийн сагсан бөмбөгчин]]
[[Ангилал:Барселона багийн сагсан бөмбөгчин]]
[[Ангилал:Хьюстон Рокетс багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Грекийн сагсан бөмбөгийн улсын аварга]]
[[Ангилал:Испанийн сагсан бөмбөгийн улсын аварга]]
[[Ангилал:Грекчүүд]]
[[Ангилал:1990 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>0j0qbqo7m75shx86r5013ez5d7pe3h6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Засагт хан аймаг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55263</id>
    <revision>
      <id>875742</id>
      <parentid>858064</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T00:30:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47206-70</username>
        <id>107170</id>
      </contributor>
      <origin>875742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22071" sha1="olmvc87ak817438v6brmoh1quwe2s0l" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Засагт хан аймаг
| native_name            = {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠭᠳᠤ ᠬᠠᠨ&lt;br&gt;ᠠᠢᠮᠠᠭ}}
| image_map              = Zasagt Khan aimag.png
| capital                = Засагт ханы хүрээ
| official_languages     = [[Монгол хэл]]
| religion               = [[Шарын шашин]]
| government_type        = Хант засаг
| leader_title1          = 1590-1596
| leader_name1           = [[Лайхур хан]]
| leader_title2          = 1596-1650
| leader_name2           = [[Субадай засагт хан]]
| leader_title3          = 1912-1923
| leader_name3           = Цэрэнгомбожав
| established_event1     = [[Лайхур хан|Лайхур]] хунтайж Халхын баруун гарын '''хан''' болов
| established_date1      = 1590 он
| established_event2     = '''Засагт хан''' цолыг [[Ашихай|Ашихайн]] угсааны Цэвээнжав ханаас хурааж, [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] угсааны Гэлэг-Ямпилд шилжүүлэв&lt;ref&gt;Засагт хан Цэвээнжав Зүүнгарын цэрэгтэй байлдахаас татгалзан цэргээ авч нутаг буцсан учраас Манжийн хааны зарлигаар Засагт хан цолыг Ноёнтой хатанбаатарын угсаанд үе улиран залгамжлуулахаар болсон&lt;/ref&gt;
| established_date2      = 1733 он
| established_event3     = Засагт хан аймгийг татан буулгаж, [[Хантайшир уулын аймаг]] болгон солив
| established_date3      = 1923 он
| year_end               = 1923
| year_start             = 1590/1691
| today                  = {{MNG}}
{{CHN}}
{{RUS}}
}}

'''Засагт хан аймаг''' нь [[Халх|Халхын]] баруун гарт үндэслэж байгуулагдсан бөгөөд [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Улс төрийн бутралын үе]], [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Манжийн эрхшээлийн үе]], [[Богд Хаант Монгол Улс|Богд хаант Монгол улсын]] үед оршин байсан Халх Монголын 4 аймгийн нэг юм.  

== Түүх ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] хүү [[Гэрсэнз|Гэрсэнзийн]] дараа түүний хатан Хатунгай Халхыг 7 хүүдээ хуваан өгөхдөө,  ахмад хүү [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хун тайж]], дэд хүү [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндой хатан баатар]], зургадугаар хүү [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн]], отгон хүү [[Саму буйма|Саму Буйма]] нарт Халхын баруун гарыг хуваан захируулжээ. Ахмад хөвүүд эхлэн Баруун гарыг захируулсан нь баруунш нутаг тэлэхэд нас өсгөвөрийг тооцсон бололтой. 1580-аад онд Ашихайн ач [[Лайхур хан|Лайхур]] Халхын баруун гарын “[[хан|хаан]]” болжээ. Баруун гар &quot;хаан&quot;-тай болсны дараа Хаан, [[Жонон]], [[Хунтайж]] нарт захиргасан гурван хошуу болгосон нь Хүрэн бэлчирийн чуулганаар найман хошуу болж олшроод 1691 оны Долоннуурын чуулган хүртэл хэвээр явсан. Лайхур хаан Ойрадтай хийсэн дайнд амь үрэгдсэний дараа 1596 онд ахмад хөвгүүн [[Субадай засагт хан|Субадай]] “Богд Засагт хаан” гэж өргөмжлөгдөж 1650 он хүртэл захирчээ. Засагт хаан цолыг [[Норов Бишрэлт хан|Норов]], [[Ванчиг Засагт хан|Ванчиг]], [[Цэнгүүн Засагт хан|Цэнгүн]], [[Шар Засагт хан|Шар]] нар цолыг залгамжлан суув. Норов бишрэлт ханы төгсгөл үеэс Засаг ханыхан дотроо хямарч, үүнээс болж Түшээт хантай зөрчилдөх болов. 1662 оны Хотогойдын Лувсанринчений самуунаас хойш Засагт уналтанд орж, улмаар Ойрадын Зүүнгарыг түших болсноор Халх, Ойрадыг дайныг өдүүлэв. 

Дайнд ялагдсан Халхууд 1691 оноос [[Манж|Манжийн]] эрхшээлд дагасны дараа  Халхын уг байдалд үндэслэн 3 аймгийг албан ёсоор сэргээн байгуулсны нэг нь Засагт хан аймаг бөгөөд хуучин 8 хошууг өөрчлөн сэргээж, 1692 онд Халхын аймгуудыг гурван зам болгон хуваахад Засагт хан аймгийн хошууд нь '''&quot;Халхын өрнө зам&quot;''' хэмээн нэрлэгджээ. Тус аймагт урьдны Халхын баруун гарт багтаж байсан хошуудыг захируулсан ажээ. Засагт хан аймгийн анхны тэргүүн нь Ашихайн удмын чин ван Цэвээнжав байгаад 1732 онд Зүүнгарын дайны үеэр Ойрадтай байлдахаас зайлсхийсэн тул түүний Засагт хан цолыг хурааж, Ноёндай хатанбаатарын удмын Гэлэг-ямпилд шилжүүлжээ. Тус аймгийн нутагт эхлээд Манж нар тэргүүлсэн '''&quot;Түйн гол, Булганы чуулган&quot;''' гэж хуралдаж байгаад удалгүй аймаг өөрийн &quot;'''Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган&quot;'''-ыг байгуулжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://govi-altai.gov.mn/208/item/196 |title=ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ |access-date=2022-07-28 |archive-date=2020-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200129055511/http://govi-altai.gov.mn/208/item/196 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ардын хувьсгал ялсны дараа 1923 онд аймаг, хошууны нэрсийг уул, усны нэрээр солиход тус аймгийг [[Хан тайшир уулын аймаг|Хан Тайшир уулын аймаг]] гэж нэрлэжээ.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://mongoltoli.mn/history/h/85 Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ.]&lt;/ref&gt;[[Файл:1911-1919.jpg |thumb|200px|Олноо өргөгдсөн үед Засагт хан]]

== Газар зүй ==
Аймгийн эртний нутаг нь зүүн тийш [[Онги гол|Онги]], [[Шаргалжуут]], баруун тийш [[Хар-Ус нуур|Хар ус]], Элсэн нуур, өмнөт тал нь Арцын хар тохой, умар тал нь [[Түйн гол]] хүрдэг байжээ. Газарзүйн энэ баримжааг авч үзэхдээ, зүүн өмнө зүгийг уламжилалт өмнө зүг хэмээн үзсэнээр ойлгох учиртай. Манжийн үеийн Засагт ханы нутаг нь хуучнаас зүүн талдаа өөрчлөгдсөн бөгөөд тус аймагт өнөөгийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн нутаг бүхлээрээ, [[Завхан аймаг|Завхан]], [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]], [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгуудын нутгийн хагас, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]], [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн зарим сумдын газар нутаг багтаж байв.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Дэл элс, Монгол элс, Бага нуурын өмнөд элс зэрэг 150-200 гаруй км үргэлжилсэн их элснүүд оршин бөгөөд алдарт Хүйс, Шаргын говиуд энэ аймгийн нутагт багтаж байв.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР&lt;/ref&gt;

Засагт хан аймгийн нутаг дэвсгэрийн хэмжээ 288.740 ам дөрвөлжин км, нутгийн урт нь 1080 км, өргөн нь 240-540 км.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж ==
Эхэн үедээ Халхын долоон хошууны баруун гарт 7 отгоос бүрдсэн 4 хошуу багтаж байгаад 1590-ээд оноос Лайхур анх хан болоход хан, жонон, хунтайжийн гурван отог болжээ. Энэ үеийн Халхын үйсэн цаазад Зүүн, Баруун гарыг &quot;зургаан хошуу&quot; гэж байсны учир үүнтэй холбоотой. Үүнийг бас '''&quot;Манай баруун этгээдэд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]], Бэсүдийн [[Хонгор сэцэн жонон|Сэцэн жонон]] нар, зүүн этгээдэд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]],  [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]] бүлгээ&quot;'''&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар. |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}&lt;/ref&gt; гэж тодорхойлсон Чахундорж хааны үг (1686 он) бий. Ийнхүү гурван гол хошуун дээр 1610-аад оноос [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарын]] удмын [[Элжигин|Элжигиний]] [[Бадам дайчин хатанбаатар]] ноёны захирсан нэг хошуу нэмэгдэж 4 хошуутай болсон.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}&lt;/ref&gt; Эдгээр дөрвөн хошуу захирсан ноёдыг &quot;их ноёд&quot; гэж нэрлээд, хошуу захирах ноёнд захирагдаж хувийн отогоо захирах ноёдыг &quot;бага ноёд&quot; гэдэг байсан. 1655 онд Элжигиний Хатанбаатар ноёны байр суурийг эвдэж бага ноён болгон, [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн ноёны]] удмын [[Сартуул|Сартуулын]] [[Хүндлэн тойн|Хүндлэн тойныг]] хошуу захирах их ноёны зэрэгт дэвшүүлж өөрчлөлт орсон.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Энэ өөрчлөлтөөр Засагт хан аймгийн дотор өрнөсөн эрх мэдлийн төлөөх тэмцэлийн эхлэж, энэ нь даамжирсаар Халх, Зүүнгарын хаант улс, Чин гүрнийг хамарсан ихээхэн үймээний эхлэл болсон.  

1691 онд [[Манж Чин улс|Манжид]] дагаар орсноос хойш хэд дахин хуваагдаж 1755 онд [[Хойт]]ын 1 хошууг тус аймагт хавсарган захируулжээ. 1911 онд аймаг 19 [[хошуу]], 3 тамгатай хутагтын шавьтай байв. Гомбожавын зургадугаар үеийн ач Дашцэрэнд 1912 онд Монгол улсын Жавзандамба хутагт Богд хаан Итгэмжит засаг цол хүртээж тусгай засаг хошуу болгон Засагт хан аймагт захируулжээ.

1932 онд дахин засаг захиргааны шинэчлэлт хийгээд Алтай, Завхан, Хөвсгөл зэрэг аймагт хуваасан. Эдүгээ 2015 оны байдлаар [[Говь-Алтай|Говь Алтай]], [[Завхан]], [[Хөвсгөл]] аймаг, [[Баянхонгор]], [[Увс]], [[Ховд]] аймгуудын зарим сумд болсон байна. 

=== Засагт хан аймгийн, хошуу, отгийн нэрс&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ===
{{div col|colwidth=18em}}
* Ахай засгийн хошуу
* Мэргэн засгийн хошуу 
* Далай засгийн хошуу 
* Жалханз хутагтын шавь 
* Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу 
* Ачит засгийн хошуу 
* Цогтой засгийн хошуу 
* Ялгуусан хутагтын шавь 
* Сэцэн засгийн хошуу 
* Баатар засгийн хошуу 
* Үйзэн засгийн хошуу 
* Эрдэнэ засгийн хошуу 
* Сүжигт засгийн хошуу 
* Дархан засгийн хошуу 
* Засагт хан хошуу 
* Дайчин засгийн хошуу 
* Бигэр номун ханы шавь 
* Илдэн засгийн хошуу 
* Ёст засгийн хошуу 
* Итгэмжит засгийн хошуу 
* Бишрэлт засгийн хошуу 
* Жонон засгийн хошуу
{{div col end}}

*Жавзандамба хутагтын дархад шавийн гурван отог
* Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Ар ширхтэн отог
* Хөвсгөл нуурын урианхайн Арын хоёр сум
* Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Өвөр ширхтэн отог
* Хөвсгөл нуурын урианхайн Өврийн хоёр сум
* Урианхайн хязгаар

== Засагт ханы тамга ==
[[Файл:Zasagt_khaanii_tamga.png|thumb|245x245px|ЭРДЭНЭ БИШРЭЛТ ЗАСАГТ ХААНЫ ТАМГА]]
Манж Чин Улсын эзэн хаан [[Найралт төв|Найралт төвийн]] хоёрдугаар онд Халхын Засагт ханд тамга олгохдоо Тамганы бичээс нь  &quot;Эрдэнэ бишрэлт Засагт Хааны тамга&quot; гэж сийлсэн байдаг. Бусад Халхын хоёр ханы тамганы улны бичээст хаан биш Хан гэж бичээстэй байдаг нь сонирхол татдаг. Уг Тамганы улны бичээсийн фото зураг болон Хааны тамганы хайрцгийн фотог оруулав.
[[Файл:Засагт_хааны_тамганы_хайрцаг.png|thumb|221x221px|Засагт ханы тамганы хайрцаг]]
Тамганы хайрцгийг модоор хийж хүрэн булгиараар бүрж битүү мөнгөөр тоногложээ. Мөнгөн тоног нь дээд орой дээрээ таван хумстай луун хээ товойлгосон хийцтэй. Урд нүүрэн дээрээ галт шувууны дүрслэлтэй, өнцөг буландаа угалзан хээг хөөмөлдөж хийсэн байдаг.

== Засагт хан аймгийн хаад ноёдын ихэсийн газар ==
Арын хүрээ нь Засагт хааны алтан ургийн тойн лам нар байдаг, хаалттай хийд байсан бөгөөд Хан Тайширын оройд буй Их Хоригийг хариуцан тайдаг байсан. Зөвхөн алтан ургийн тойн лам нар хийдэд байдаг, гаднын лам оруулдаггүй хатуу журамтай байжээ.&lt;ref name=&quot;Baasankhuu&quot;&gt;{{Cite journal |last=Батмөнх |first=Баасанхүү |date=2025-06-18 |title=Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошууны хүн амын овгийн бүрэлдэхүүн |url=https://doi.org/10.22353/mjaae.2024130209 |journal=Mongolian Journal of Anthropology, Archaeology and Ethnology |volume=14 |issue=1 |pages=93–101 |doi=10.22353/mjaae.2024130209 |issn=1810-5025}}&lt;/ref&gt;

Дашинчилэн хэмээх номын нэртэй энэхүү бунхан овоог дээр цагт Засагт ханы хүрээнийхэн буюу Арын хүрээнийхэн, Засагт ханууд тахиж тайдаг, тайлга тахилгын үеэр тэргүүн зэргийн тайжаас дээших язгууртнууд (алтан ургийн тайж нар зөвхөн тэргүүн зэргийн тайж байдаг), гэлэнгээс дээших санваартнууд л гардаг хоригтой, мөн Засагт хануудыг энэхүү голлох бунхны өвөрт оршоодог байсан гэдэг. Алтай хотын баруугаар сүндэрлэх Хантайшир уулын нэгэн ноён оргил бүхий дүнхгэр нурууг Шарилын нуруу, нутгийн ардууд заримдаа Овоон нуруу ч гэх билээ. Энэ нуруу Алтай хотоос 20 гаруй км, Жаргалан сумын дундах зайд бий. Энэ нурууны орой дээрх онго тахилгатай дөрвөлжилсөн бунхан овоо байх ба түүний ээвэр бэлд 6 томоохон бунхан, мөн нэлээд хэдэн багавтар булш байдаг. Хантайширын нурууг Их эзэн Чингис хааны онгон тахилгатай холбоотой болох тухай хэд хэдэн домог бий.{{Citation needed}}

Их хааны онгоныг урд зүгээс залж энэ нуруунд оршоохдоо тэрхүү онгоны харуул хамгаалалт болгон зүүн зүгээс эртний сурвалжит аймгуудаас нүүлгэн авчирч, тэмдэг эдгэртэл уг онгоны харуул хамгаалалт байдалтайгаар нутагшуулсан гэсэн домог бий. Тэдгээр нүүдэллэж ирсэн  (Бэсүд) овогтнууд Хантайширын нурууг тойрсон байдалтайгаар он удаанаар нутаглаж иржээ.{{Citation needed}}

== Засагт ханууд ==
# [[Баяндарь хунтайж|Баяндара хунтайж]], 1547 онд Халхын [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан ноёны]] хөвүүн болж төрсөн,  [[Жалайр]], Үнэгэд отгийг захирч хунтайж болсон.
# [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], (1562-1637) Баяндара хунтайжын хөвүүн, 1580-1637 оны орчимд Засагт ханы аймгийг байгуулсан.
# [[Субадай засагт хан|Субадай хаан]], (?-1650) 1596-1650 оны хооронд Засагт ханы орыг залгасан. Цол нь Эрдэнэ Бишрэлт Засагт хан
# [[Норов Бишрэлт хан|Норов бишрэлт хаан]], 1650—1661 онд Засагт хаан байсан.
# Хотол хан, 1661-1662 онд өөрийгөө Засагт хаан цолоор өргөмжлөөд, [[Хотгойд|Хотгойдын]] [[Ринчин сайн хунтайж|Ринчин сайн хунтайжийн]] довтолгоонд өртөж амь үрэгдсэн.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
# [[Ванчиг Засагт хан|Ванчуг хан]],  1662—1666 онд Засагт хаан байсан. Норов хааны ахмад хөвгүүн.
# [[Цэнгүүн Засагт хан|Цэнгүн хан]], (1666—1686)
# [[Шар Засагт хан|Шар хан]],  (1686—1688)
# [[Цэвээнжав (Засагт хан)|Цэвээнжав хан]], (1688—1732)
# Гэлэг-ямпил хан,  (1732—1743) ([[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатарын]] удам)
# Балдир хан,  (1743—1761)
# Цэвэнбалзай хан, (1761—1792)
# Бунирадна хан, (1792—1823)
# Манибазар хан, (1823—1840)
# Цэрэндондуб хан, (1840—1877)
# Доржпалам хан, (1877—1898)
# [[Засагт хан Содномравдан|Содномравдан хан]],  (1898—1912)
# Цэрэнгомбожав хан, (1912—1923)

== Эшлэл ==
[[Ангилал:Засагт хан аймаг| ]]
[[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]]</text>
      <sha1>olmvc87ak817438v6brmoh1quwe2s0l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875743</id>
      <parentid>875742</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T00:31:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47206-70</username>
        <id>107170</id>
      </contributor>
      <origin>875743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22083" sha1="4rteken4zj6juembv0ilrq0fl93rted" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Засагт хан аймаг
| native_name            = {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠭᠳᠤ ᠬᠠᠨ&lt;br&gt;ᠠᠢᠮᠠᠭ}}
| image_map              = Zasagt Khan aimag.png
| capital                = Засагт ханы хүрээ
| official_languages     = [[Монгол хэл]]
| religion               = [[Шарын шашин]]
| government_type        = Хант засаг
| leader_title1          = 1590-1596
| leader_name1           = [[Лайхур хан]]
| leader_title2          = 1596-1650
| leader_name2           = [[Субадай засагт хан]]
| leader_title3          = 1912-1923
| leader_name3           = Цэрэнгомбожав
| established_event1     = [[Лайхур хан|Лайхур]] хунтайж Халхын баруун гарын '''хан''' болов
| established_date1      = 1590 он
| established_event2     = '''Засагт хан''' цолыг [[Ашихай|Ашихайн]] угсааны Цэвээнжав ханаас хурааж, [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] угсааны Гэлэг-Ямпилд шилжүүлэв&lt;ref&gt;Засагт хан Цэвээнжав Зүүнгарын цэрэгтэй байлдахаас татгалзан цэргээ авч нутаг буцсан учраас Манжийн хааны зарлигаар Засагт хан цолыг Ноёнтой хатанбаатарын угсаанд үе улиран залгамжлуулахаар болсон&lt;/ref&gt;
| established_date2      = 1733 он
| established_event3     = Засагт хан аймгийг татан буулгаж, [[Хантайшир уулын аймаг]] болгон солив
| established_date3      = 1923 он
| year_end               = 1923
| year_start             = 1590/1691
| today                  = {{MNG}}
{{CHN}}
{{RUS}}
}}

'''Засагт хан аймаг''' нь [[Халх|Халхын]] баруун гарт үндэслэж байгуулагдсан бөгөөд [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Улс төрийн бутралын үе]], [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Манжийн эрхшээлийн үе]], [[Богд Хаант Монгол Улс|Богд хаант Монгол улсын]] үед оршин байсан Халх Монголын 4 аймгийн нэг юм.  

== Түүх ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] хүү [[Гэрсэнз|Гэрсэнзийн]] дараа түүний хатан Хатунгай Халхыг 7 хүүдээ хуваан өгөхдөө,  ахмад хүү [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хун тайж]], дэд хүү [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндой хатан баатар]], зургадугаар хүү [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн]], отгон хүү [[Саму буйма|Саму Буйма]] нарт Халхын баруун гарыг хуваан захируулжээ. Ахмад хөвүүд эхлэн Баруун гарыг захируулсан нь баруунш нутаг тэлэхэд нас өсгөвөрийг тооцсон бололтой. 1580-аад онд Ашихайн ач [[Лайхур хан|Лайхур]] Халхын баруун гарын “[[хан|хаан]]” болжээ. Баруун гар &quot;хаан&quot;-тай болсны дараа Хаан, [[Жонон]], [[Хунтайж]] нарт захиргасан гурван хошуу болгосон нь Хүрэн бэлчирийн чуулганаар найман хошуу болж олшроод 1691 оны Долоннуурын чуулган хүртэл хэвээр явсан. Лайхур хаан Ойрадтай хийсэн дайнд амь үрэгдсэний дараа 1596 онд ахмад хөвгүүн [[Субадай засагт хан|Субадай]] “Богд Засагт хаан” гэж өргөмжлөгдөж 1650 он хүртэл захирчээ. Засагт хаан цолыг [[Норов Бишрэлт хан|Норов]], [[Ванчиг Засагт хан|Гомбо, Ванчиг]], [[Цэнгүүн Засагт хан|Цэнгүн]], [[Шар Засагт хан|Шар]] нар цолыг залгамжлан суув. Норов бишрэлт ханы төгсгөл үеэс Засаг ханыхан дотроо хямарч, үүнээс болж Түшээт хантай зөрчилдөх болов. 1662 оны Хотогойдын Лувсанринчений самуунаас хойш Засагт уналтанд орж, улмаар Ойрадын Зүүнгарыг түших болсноор Халх, Ойрадыг дайныг өдүүлэв. 

Дайнд ялагдсан Халхууд 1691 оноос [[Манж|Манжийн]] эрхшээлд дагасны дараа  Халхын уг байдалд үндэслэн 3 аймгийг албан ёсоор сэргээн байгуулсны нэг нь Засагт хан аймаг бөгөөд хуучин 8 хошууг өөрчлөн сэргээж, 1692 онд Халхын аймгуудыг гурван зам болгон хуваахад Засагт хан аймгийн хошууд нь '''&quot;Халхын өрнө зам&quot;''' хэмээн нэрлэгджээ. Тус аймагт урьдны Халхын баруун гарт багтаж байсан хошуудыг захируулсан ажээ. Засагт хан аймгийн анхны тэргүүн нь Ашихайн удмын чин ван Цэвээнжав байгаад 1732 онд Зүүнгарын дайны үеэр Ойрадтай байлдахаас зайлсхийсэн тул түүний Засагт хан цолыг хурааж, Ноёндай хатанбаатарын удмын Гэлэг-ямпилд шилжүүлжээ. Тус аймгийн нутагт эхлээд Манж нар тэргүүлсэн '''&quot;Түйн гол, Булганы чуулган&quot;''' гэж хуралдаж байгаад удалгүй аймаг өөрийн &quot;'''Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган&quot;'''-ыг байгуулжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://govi-altai.gov.mn/208/item/196 |title=ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ |access-date=2022-07-28 |archive-date=2020-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200129055511/http://govi-altai.gov.mn/208/item/196 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ардын хувьсгал ялсны дараа 1923 онд аймаг, хошууны нэрсийг уул, усны нэрээр солиход тус аймгийг [[Хан тайшир уулын аймаг|Хан Тайшир уулын аймаг]] гэж нэрлэжээ.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://mongoltoli.mn/history/h/85 Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ.]&lt;/ref&gt;[[Файл:1911-1919.jpg |thumb|200px|Олноо өргөгдсөн үед Засагт хан]]

== Газар зүй ==
Аймгийн эртний нутаг нь зүүн тийш [[Онги гол|Онги]], [[Шаргалжуут]], баруун тийш [[Хар-Ус нуур|Хар ус]], Элсэн нуур, өмнөт тал нь Арцын хар тохой, умар тал нь [[Түйн гол]] хүрдэг байжээ. Газарзүйн энэ баримжааг авч үзэхдээ, зүүн өмнө зүгийг уламжилалт өмнө зүг хэмээн үзсэнээр ойлгох учиртай. Манжийн үеийн Засагт ханы нутаг нь хуучнаас зүүн талдаа өөрчлөгдсөн бөгөөд тус аймагт өнөөгийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн нутаг бүхлээрээ, [[Завхан аймаг|Завхан]], [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]], [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгуудын нутгийн хагас, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]], [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн зарим сумдын газар нутаг багтаж байв.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Дэл элс, Монгол элс, Бага нуурын өмнөд элс зэрэг 150-200 гаруй км үргэлжилсэн их элснүүд оршин бөгөөд алдарт Хүйс, Шаргын говиуд энэ аймгийн нутагт багтаж байв.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР&lt;/ref&gt;

Засагт хан аймгийн нутаг дэвсгэрийн хэмжээ 288.740 ам дөрвөлжин км, нутгийн урт нь 1080 км, өргөн нь 240-540 км.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж ==
Эхэн үедээ Халхын долоон хошууны баруун гарт 7 отгоос бүрдсэн 4 хошуу багтаж байгаад 1590-ээд оноос Лайхур анх хан болоход хан, жонон, хунтайжийн гурван отог болжээ. Энэ үеийн Халхын үйсэн цаазад Зүүн, Баруун гарыг &quot;зургаан хошуу&quot; гэж байсны учир үүнтэй холбоотой. Үүнийг бас '''&quot;Манай баруун этгээдэд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]], Бэсүдийн [[Хонгор сэцэн жонон|Сэцэн жонон]] нар, зүүн этгээдэд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]],  [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]] бүлгээ&quot;'''&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар. |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}&lt;/ref&gt; гэж тодорхойлсон Чахундорж хааны үг (1686 он) бий. Ийнхүү гурван гол хошуун дээр 1610-аад оноос [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарын]] удмын [[Элжигин|Элжигиний]] [[Бадам дайчин хатанбаатар]] ноёны захирсан нэг хошуу нэмэгдэж 4 хошуутай болсон.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}&lt;/ref&gt; Эдгээр дөрвөн хошуу захирсан ноёдыг &quot;их ноёд&quot; гэж нэрлээд, хошуу захирах ноёнд захирагдаж хувийн отогоо захирах ноёдыг &quot;бага ноёд&quot; гэдэг байсан. 1655 онд Элжигиний Хатанбаатар ноёны байр суурийг эвдэж бага ноён болгон, [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн ноёны]] удмын [[Сартуул|Сартуулын]] [[Хүндлэн тойн|Хүндлэн тойныг]] хошуу захирах их ноёны зэрэгт дэвшүүлж өөрчлөлт орсон.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Энэ өөрчлөлтөөр Засагт хан аймгийн дотор өрнөсөн эрх мэдлийн төлөөх тэмцэлийн эхлэж, энэ нь даамжирсаар Халх, Зүүнгарын хаант улс, Чин гүрнийг хамарсан ихээхэн үймээний эхлэл болсон.  

1691 онд [[Манж Чин улс|Манжид]] дагаар орсноос хойш хэд дахин хуваагдаж 1755 онд [[Хойт]]ын 1 хошууг тус аймагт хавсарган захируулжээ. 1911 онд аймаг 19 [[хошуу]], 3 тамгатай хутагтын шавьтай байв. Гомбожавын зургадугаар үеийн ач Дашцэрэнд 1912 онд Монгол улсын Жавзандамба хутагт Богд хаан Итгэмжит засаг цол хүртээж тусгай засаг хошуу болгон Засагт хан аймагт захируулжээ.

1932 онд дахин засаг захиргааны шинэчлэлт хийгээд Алтай, Завхан, Хөвсгөл зэрэг аймагт хуваасан. Эдүгээ 2015 оны байдлаар [[Говь-Алтай|Говь Алтай]], [[Завхан]], [[Хөвсгөл]] аймаг, [[Баянхонгор]], [[Увс]], [[Ховд]] аймгуудын зарим сумд болсон байна. 

=== Засагт хан аймгийн, хошуу, отгийн нэрс&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ===
{{div col|colwidth=18em}}
* Ахай засгийн хошуу
* Мэргэн засгийн хошуу 
* Далай засгийн хошуу 
* Жалханз хутагтын шавь 
* Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу 
* Ачит засгийн хошуу 
* Цогтой засгийн хошуу 
* Ялгуусан хутагтын шавь 
* Сэцэн засгийн хошуу 
* Баатар засгийн хошуу 
* Үйзэн засгийн хошуу 
* Эрдэнэ засгийн хошуу 
* Сүжигт засгийн хошуу 
* Дархан засгийн хошуу 
* Засагт хан хошуу 
* Дайчин засгийн хошуу 
* Бигэр номун ханы шавь 
* Илдэн засгийн хошуу 
* Ёст засгийн хошуу 
* Итгэмжит засгийн хошуу 
* Бишрэлт засгийн хошуу 
* Жонон засгийн хошуу
{{div col end}}

*Жавзандамба хутагтын дархад шавийн гурван отог
* Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Ар ширхтэн отог
* Хөвсгөл нуурын урианхайн Арын хоёр сум
* Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Өвөр ширхтэн отог
* Хөвсгөл нуурын урианхайн Өврийн хоёр сум
* Урианхайн хязгаар

== Засагт ханы тамга ==
[[Файл:Zasagt_khaanii_tamga.png|thumb|245x245px|ЭРДЭНЭ БИШРЭЛТ ЗАСАГТ ХААНЫ ТАМГА]]
Манж Чин Улсын эзэн хаан [[Найралт төв|Найралт төвийн]] хоёрдугаар онд Халхын Засагт ханд тамга олгохдоо Тамганы бичээс нь  &quot;Эрдэнэ бишрэлт Засагт Хааны тамга&quot; гэж сийлсэн байдаг. Бусад Халхын хоёр ханы тамганы улны бичээст хаан биш Хан гэж бичээстэй байдаг нь сонирхол татдаг. Уг Тамганы улны бичээсийн фото зураг болон Хааны тамганы хайрцгийн фотог оруулав.
[[Файл:Засагт_хааны_тамганы_хайрцаг.png|thumb|221x221px|Засагт ханы тамганы хайрцаг]]
Тамганы хайрцгийг модоор хийж хүрэн булгиараар бүрж битүү мөнгөөр тоногложээ. Мөнгөн тоног нь дээд орой дээрээ таван хумстай луун хээ товойлгосон хийцтэй. Урд нүүрэн дээрээ галт шувууны дүрслэлтэй, өнцөг буландаа угалзан хээг хөөмөлдөж хийсэн байдаг.

== Засагт хан аймгийн хаад ноёдын ихэсийн газар ==
Арын хүрээ нь Засагт хааны алтан ургийн тойн лам нар байдаг, хаалттай хийд байсан бөгөөд Хан Тайширын оройд буй Их Хоригийг хариуцан тайдаг байсан. Зөвхөн алтан ургийн тойн лам нар хийдэд байдаг, гаднын лам оруулдаггүй хатуу журамтай байжээ.&lt;ref name=&quot;Baasankhuu&quot;&gt;{{Cite journal |last=Батмөнх |first=Баасанхүү |date=2025-06-18 |title=Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошууны хүн амын овгийн бүрэлдэхүүн |url=https://doi.org/10.22353/mjaae.2024130209 |journal=Mongolian Journal of Anthropology, Archaeology and Ethnology |volume=14 |issue=1 |pages=93–101 |doi=10.22353/mjaae.2024130209 |issn=1810-5025}}&lt;/ref&gt;

Дашинчилэн хэмээх номын нэртэй энэхүү бунхан овоог дээр цагт Засагт ханы хүрээнийхэн буюу Арын хүрээнийхэн, Засагт ханууд тахиж тайдаг, тайлга тахилгын үеэр тэргүүн зэргийн тайжаас дээших язгууртнууд (алтан ургийн тайж нар зөвхөн тэргүүн зэргийн тайж байдаг), гэлэнгээс дээших санваартнууд л гардаг хоригтой, мөн Засагт хануудыг энэхүү голлох бунхны өвөрт оршоодог байсан гэдэг. Алтай хотын баруугаар сүндэрлэх Хантайшир уулын нэгэн ноён оргил бүхий дүнхгэр нурууг Шарилын нуруу, нутгийн ардууд заримдаа Овоон нуруу ч гэх билээ. Энэ нуруу Алтай хотоос 20 гаруй км, Жаргалан сумын дундах зайд бий. Энэ нурууны орой дээрх онго тахилгатай дөрвөлжилсөн бунхан овоо байх ба түүний ээвэр бэлд 6 томоохон бунхан, мөн нэлээд хэдэн багавтар булш байдаг. Хантайширын нурууг Их эзэн Чингис хааны онгон тахилгатай холбоотой болох тухай хэд хэдэн домог бий.{{Citation needed}}

Их хааны онгоныг урд зүгээс залж энэ нуруунд оршоохдоо тэрхүү онгоны харуул хамгаалалт болгон зүүн зүгээс эртний сурвалжит аймгуудаас нүүлгэн авчирч, тэмдэг эдгэртэл уг онгоны харуул хамгаалалт байдалтайгаар нутагшуулсан гэсэн домог бий. Тэдгээр нүүдэллэж ирсэн  (Бэсүд) овогтнууд Хантайширын нурууг тойрсон байдалтайгаар он удаанаар нутаглаж иржээ.{{Citation needed}}

== Засагт ханууд ==
# [[Баяндарь хунтайж|Баяндара хунтайж]], 1547 онд Халхын [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан ноёны]] хөвүүн болж төрсөн,  [[Жалайр]], Үнэгэд отгийг захирч хунтайж болсон.
# [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], (1562-1637) Баяндара хунтайжын хөвүүн, 1580-1637 оны орчимд Засагт ханы аймгийг байгуулсан.
# [[Субадай засагт хан|Субадай хаан]], (?-1650) 1596-1650 оны хооронд Засагт ханы орыг залгасан. Цол нь Эрдэнэ Бишрэлт Засагт хан
# [[Норов Бишрэлт хан|Норов бишрэлт хаан]], 1650—1661 онд Засагт хаан байсан.
# Хотол хан, 1661-1662 онд өөрийгөө Засагт хаан цолоор өргөмжлөөд, [[Хотгойд|Хотгойдын]] [[Ринчин сайн хунтайж|Ринчин сайн хунтайжийн]] довтолгоонд өртөж амь үрэгдсэн.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
# [[Ванчиг Засагт хан|Ванчуг хан]],  1662—1666 онд Засагт хаан байсан. Норов хааны ахмад хөвгүүн.
# [[Цэнгүүн Засагт хан|Цэнгүн хан]], (1666—1686)
# [[Шар Засагт хан|Шар хан]],  (1686—1688)
# [[Цэвээнжав (Засагт хан)|Цэвээнжав хан]], (1688—1732)
# Гэлэг-ямпил хан,  (1732—1743) ([[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатарын]] удам)
# Балдир хан,  (1743—1761)
# Цэвэнбалзай хан, (1761—1792)
# Бунирадна хан, (1792—1823)
# Манибазар хан, (1823—1840)
# Цэрэндондуб хан, (1840—1877)
# Доржпалам хан, (1877—1898)
# [[Засагт хан Содномравдан|Содномравдан хан]],  (1898—1912)
# Цэрэнгомбожав хан, (1912—1923)

== Эшлэл ==
[[Ангилал:Засагт хан аймаг| ]]
[[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]]</text>
      <sha1>4rteken4zj6juembv0ilrq0fl93rted</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875744</id>
      <parentid>875743</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T00:31:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47206-70</username>
        <id>107170</id>
      </contributor>
      <origin>875744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22101" sha1="gk2v241g9p11cf45c0fz9xu19jck7bi" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Засагт хан аймаг
| native_name            = {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠭᠳᠤ ᠬᠠᠨ&lt;br&gt;ᠠᠢᠮᠠᠭ}}
| image_map              = Zasagt Khan aimag.png
| capital                = Засагт ханы хүрээ
| official_languages     = [[Монгол хэл]]
| religion               = [[Шарын шашин]]
| government_type        = Хант засаг
| leader_title1          = 1590-1596
| leader_name1           = [[Лайхур хан]]
| leader_title2          = 1596-1650
| leader_name2           = [[Субадай засагт хан]]
| leader_title3          = 1912-1923
| leader_name3           = Цэрэнгомбожав
| established_event1     = [[Лайхур хан|Лайхур]] хунтайж Халхын баруун гарын '''хан''' болов
| established_date1      = 1590 он
| established_event2     = '''Засагт хан''' цолыг [[Ашихай|Ашихайн]] угсааны Цэвээнжав ханаас хурааж, [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] угсааны Гэлэг-Ямпилд шилжүүлэв&lt;ref&gt;Засагт хан Цэвээнжав Зүүнгарын цэрэгтэй байлдахаас татгалзан цэргээ авч нутаг буцсан учраас Манжийн хааны зарлигаар Засагт хан цолыг Ноёнтой хатанбаатарын угсаанд үе улиран залгамжлуулахаар болсон&lt;/ref&gt;
| established_date2      = 1733 он
| established_event3     = Засагт хан аймгийг татан буулгаж, [[Хантайшир уулын аймаг]] болгон солив
| established_date3      = 1923 он
| year_end               = 1923
| year_start             = 1590/1691
| today                  = {{MNG}}
{{CHN}}
{{RUS}}
}}

'''Засагт хан аймаг''' нь [[Халх|Халхын]] баруун гарт үндэслэж байгуулагдсан бөгөөд [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Улс төрийн бутралын үе]], [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Манжийн эрхшээлийн үе]], [[Богд Хаант Монгол Улс|Богд хаант Монгол улсын]] үед оршин байсан Халх Монголын 4 аймгийн нэг юм.  

== Түүх ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] хүү [[Гэрсэнз|Гэрсэнзийн]] дараа түүний хатан Хатунгай Халхыг 7 хүүдээ хуваан өгөхдөө,  ахмад хүү [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хун тайж]], дэд хүү [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндой хатан баатар]], зургадугаар хүү [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн]], отгон хүү [[Саму буйма|Саму Буйма]] нарт Халхын баруун гарыг хуваан захируулжээ. Ахмад хөвүүд эхлэн Баруун гарыг захируулсан нь баруунш нутаг тэлэхэд нас өсгөвөрийг тооцсон бололтой. 1580-аад онд Ашихайн ач [[Лайхур хан|Лайхур]] Халхын баруун гарын “[[хан|хаан]]” болжээ. Баруун гар &quot;хаан&quot;-тай болсны дараа Хаан, [[Жонон]], [[Хунтайж]] нарт захиргасан гурван хошуу болгосон нь Хүрэн бэлчирийн чуулганаар найман хошуу болж олшроод 1691 оны Долоннуурын чуулган хүртэл хэвээр явсан. Лайхур хаан Ойрадтай хийсэн дайнд амь үрэгдсэний дараа 1596 онд ахмад хөвгүүн [[Субадай засагт хан|Субадай]] “Богд Засагт хаан” гэж өргөмжлөгдөж 1650 он хүртэл захирчээ. Засагт хаан цолыг [[Норов Бишрэлт хан|Норов]], [[Ванчиг Засагт хан|Гомбо, Ванчиг]], [[Цэнгүүн Засагт хан|Цэнгүн]], [[Шар Засагт хан|Шар]] нар цолыг залгамжлан суув. Норов бишрэлт ханы төгсгөл үеэс Засаг ханыхан дотроо хямарч, үүнээс болж Түшээт хантай зөрчилдөх болов. 1662 оны Хотогойдын Лувсанринчений самуунаас хойш Засагт хан аймаг уналтанд орж, улмаар Ойрадын Зүүнгарыг түших болсноор Халх, Ойрадыг дайныг өдүүлэв. 

Дайнд ялагдсан Халхууд 1691 оноос [[Манж|Манжийн]] эрхшээлд дагасны дараа  Халхын уг байдалд үндэслэн 3 аймгийг албан ёсоор сэргээн байгуулсны нэг нь Засагт хан аймаг бөгөөд хуучин 8 хошууг өөрчлөн сэргээж, 1692 онд Халхын аймгуудыг гурван зам болгон хуваахад Засагт хан аймгийн хошууд нь '''&quot;Халхын өрнө зам&quot;''' хэмээн нэрлэгджээ. Тус аймагт урьдны Халхын баруун гарт багтаж байсан хошуудыг захируулсан ажээ. Засагт хан аймгийн анхны тэргүүн нь Ашихайн удмын чин ван Цэвээнжав байгаад 1732 онд Зүүнгарын дайны үеэр Ойрадтай байлдахаас зайлсхийсэн тул түүний Засагт хан цолыг хурааж, Ноёндай хатанбаатарын удмын Гэлэг-ямпилд шилжүүлжээ. Тус аймгийн нутагт эхлээд Манж нар тэргүүлсэн '''&quot;Түйн гол, Булганы чуулган&quot;''' гэж хуралдаж байгаад удалгүй аймаг өөрийн &quot;'''Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган&quot;'''-ыг байгуулжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://govi-altai.gov.mn/208/item/196 |title=ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ |access-date=2022-07-28 |archive-date=2020-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200129055511/http://govi-altai.gov.mn/208/item/196 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ардын хувьсгал ялсны дараа 1923 онд аймаг, хошууны нэрсийг уул, усны нэрээр солиход тус аймгийг [[Хан тайшир уулын аймаг|Хан Тайшир уулын аймаг]] гэж нэрлэжээ.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://mongoltoli.mn/history/h/85 Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ.]&lt;/ref&gt;[[Файл:1911-1919.jpg |thumb|200px|Олноо өргөгдсөн үед Засагт хан]]

== Газар зүй ==
Аймгийн эртний нутаг нь зүүн тийш [[Онги гол|Онги]], [[Шаргалжуут]], баруун тийш [[Хар-Ус нуур|Хар ус]], Элсэн нуур, өмнөт тал нь Арцын хар тохой, умар тал нь [[Түйн гол]] хүрдэг байжээ. Газарзүйн энэ баримжааг авч үзэхдээ, зүүн өмнө зүгийг уламжилалт өмнө зүг хэмээн үзсэнээр ойлгох учиртай. Манжийн үеийн Засагт ханы нутаг нь хуучнаас зүүн талдаа өөрчлөгдсөн бөгөөд тус аймагт өнөөгийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн нутаг бүхлээрээ, [[Завхан аймаг|Завхан]], [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]], [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгуудын нутгийн хагас, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]], [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн зарим сумдын газар нутаг багтаж байв.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Дэл элс, Монгол элс, Бага нуурын өмнөд элс зэрэг 150-200 гаруй км үргэлжилсэн их элснүүд оршин бөгөөд алдарт Хүйс, Шаргын говиуд энэ аймгийн нутагт багтаж байв.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР&lt;/ref&gt;

Засагт хан аймгийн нутаг дэвсгэрийн хэмжээ 288.740 ам дөрвөлжин км, нутгийн урт нь 1080 км, өргөн нь 240-540 км.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж ==
Эхэн үедээ Халхын долоон хошууны баруун гарт 7 отгоос бүрдсэн 4 хошуу багтаж байгаад 1590-ээд оноос Лайхур анх хан болоход хан, жонон, хунтайжийн гурван отог болжээ. Энэ үеийн Халхын үйсэн цаазад Зүүн, Баруун гарыг &quot;зургаан хошуу&quot; гэж байсны учир үүнтэй холбоотой. Үүнийг бас '''&quot;Манай баруун этгээдэд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]], Бэсүдийн [[Хонгор сэцэн жонон|Сэцэн жонон]] нар, зүүн этгээдэд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]],  [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]] бүлгээ&quot;'''&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар. |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}&lt;/ref&gt; гэж тодорхойлсон Чахундорж хааны үг (1686 он) бий. Ийнхүү гурван гол хошуун дээр 1610-аад оноос [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарын]] удмын [[Элжигин|Элжигиний]] [[Бадам дайчин хатанбаатар]] ноёны захирсан нэг хошуу нэмэгдэж 4 хошуутай болсон.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}&lt;/ref&gt; Эдгээр дөрвөн хошуу захирсан ноёдыг &quot;их ноёд&quot; гэж нэрлээд, хошуу захирах ноёнд захирагдаж хувийн отогоо захирах ноёдыг &quot;бага ноёд&quot; гэдэг байсан. 1655 онд Элжигиний Хатанбаатар ноёны байр суурийг эвдэж бага ноён болгон, [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн ноёны]] удмын [[Сартуул|Сартуулын]] [[Хүндлэн тойн|Хүндлэн тойныг]] хошуу захирах их ноёны зэрэгт дэвшүүлж өөрчлөлт орсон.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Энэ өөрчлөлтөөр Засагт хан аймгийн дотор өрнөсөн эрх мэдлийн төлөөх тэмцэлийн эхлэж, энэ нь даамжирсаар Халх, Зүүнгарын хаант улс, Чин гүрнийг хамарсан ихээхэн үймээний эхлэл болсон.  

1691 онд [[Манж Чин улс|Манжид]] дагаар орсноос хойш хэд дахин хуваагдаж 1755 онд [[Хойт]]ын 1 хошууг тус аймагт хавсарган захируулжээ. 1911 онд аймаг 19 [[хошуу]], 3 тамгатай хутагтын шавьтай байв. Гомбожавын зургадугаар үеийн ач Дашцэрэнд 1912 онд Монгол улсын Жавзандамба хутагт Богд хаан Итгэмжит засаг цол хүртээж тусгай засаг хошуу болгон Засагт хан аймагт захируулжээ.

1932 онд дахин засаг захиргааны шинэчлэлт хийгээд Алтай, Завхан, Хөвсгөл зэрэг аймагт хуваасан. Эдүгээ 2015 оны байдлаар [[Говь-Алтай|Говь Алтай]], [[Завхан]], [[Хөвсгөл]] аймаг, [[Баянхонгор]], [[Увс]], [[Ховд]] аймгуудын зарим сумд болсон байна. 

=== Засагт хан аймгийн, хошуу, отгийн нэрс&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ===
{{div col|colwidth=18em}}
* Ахай засгийн хошуу
* Мэргэн засгийн хошуу 
* Далай засгийн хошуу 
* Жалханз хутагтын шавь 
* Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу 
* Ачит засгийн хошуу 
* Цогтой засгийн хошуу 
* Ялгуусан хутагтын шавь 
* Сэцэн засгийн хошуу 
* Баатар засгийн хошуу 
* Үйзэн засгийн хошуу 
* Эрдэнэ засгийн хошуу 
* Сүжигт засгийн хошуу 
* Дархан засгийн хошуу 
* Засагт хан хошуу 
* Дайчин засгийн хошуу 
* Бигэр номун ханы шавь 
* Илдэн засгийн хошуу 
* Ёст засгийн хошуу 
* Итгэмжит засгийн хошуу 
* Бишрэлт засгийн хошуу 
* Жонон засгийн хошуу
{{div col end}}

*Жавзандамба хутагтын дархад шавийн гурван отог
* Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Ар ширхтэн отог
* Хөвсгөл нуурын урианхайн Арын хоёр сум
* Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Өвөр ширхтэн отог
* Хөвсгөл нуурын урианхайн Өврийн хоёр сум
* Урианхайн хязгаар

== Засагт ханы тамга ==
[[Файл:Zasagt_khaanii_tamga.png|thumb|245x245px|ЭРДЭНЭ БИШРЭЛТ ЗАСАГТ ХААНЫ ТАМГА]]
Манж Чин Улсын эзэн хаан [[Найралт төв|Найралт төвийн]] хоёрдугаар онд Халхын Засагт ханд тамга олгохдоо Тамганы бичээс нь  &quot;Эрдэнэ бишрэлт Засагт Хааны тамга&quot; гэж сийлсэн байдаг. Бусад Халхын хоёр ханы тамганы улны бичээст хаан биш Хан гэж бичээстэй байдаг нь сонирхол татдаг. Уг Тамганы улны бичээсийн фото зураг болон Хааны тамганы хайрцгийн фотог оруулав.
[[Файл:Засагт_хааны_тамганы_хайрцаг.png|thumb|221x221px|Засагт ханы тамганы хайрцаг]]
Тамганы хайрцгийг модоор хийж хүрэн булгиараар бүрж битүү мөнгөөр тоногложээ. Мөнгөн тоног нь дээд орой дээрээ таван хумстай луун хээ товойлгосон хийцтэй. Урд нүүрэн дээрээ галт шувууны дүрслэлтэй, өнцөг буландаа угалзан хээг хөөмөлдөж хийсэн байдаг.

== Засагт хан аймгийн хаад ноёдын ихэсийн газар ==
Арын хүрээ нь Засагт хааны алтан ургийн тойн лам нар байдаг, хаалттай хийд байсан бөгөөд Хан Тайширын оройд буй Их Хоригийг хариуцан тайдаг байсан. Зөвхөн алтан ургийн тойн лам нар хийдэд байдаг, гаднын лам оруулдаггүй хатуу журамтай байжээ.&lt;ref name=&quot;Baasankhuu&quot;&gt;{{Cite journal |last=Батмөнх |first=Баасанхүү |date=2025-06-18 |title=Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошууны хүн амын овгийн бүрэлдэхүүн |url=https://doi.org/10.22353/mjaae.2024130209 |journal=Mongolian Journal of Anthropology, Archaeology and Ethnology |volume=14 |issue=1 |pages=93–101 |doi=10.22353/mjaae.2024130209 |issn=1810-5025}}&lt;/ref&gt;

Дашинчилэн хэмээх номын нэртэй энэхүү бунхан овоог дээр цагт Засагт ханы хүрээнийхэн буюу Арын хүрээнийхэн, Засагт ханууд тахиж тайдаг, тайлга тахилгын үеэр тэргүүн зэргийн тайжаас дээших язгууртнууд (алтан ургийн тайж нар зөвхөн тэргүүн зэргийн тайж байдаг), гэлэнгээс дээших санваартнууд л гардаг хоригтой, мөн Засагт хануудыг энэхүү голлох бунхны өвөрт оршоодог байсан гэдэг. Алтай хотын баруугаар сүндэрлэх Хантайшир уулын нэгэн ноён оргил бүхий дүнхгэр нурууг Шарилын нуруу, нутгийн ардууд заримдаа Овоон нуруу ч гэх билээ. Энэ нуруу Алтай хотоос 20 гаруй км, Жаргалан сумын дундах зайд бий. Энэ нурууны орой дээрх онго тахилгатай дөрвөлжилсөн бунхан овоо байх ба түүний ээвэр бэлд 6 томоохон бунхан, мөн нэлээд хэдэн багавтар булш байдаг. Хантайширын нурууг Их эзэн Чингис хааны онгон тахилгатай холбоотой болох тухай хэд хэдэн домог бий.{{Citation needed}}

Их хааны онгоныг урд зүгээс залж энэ нуруунд оршоохдоо тэрхүү онгоны харуул хамгаалалт болгон зүүн зүгээс эртний сурвалжит аймгуудаас нүүлгэн авчирч, тэмдэг эдгэртэл уг онгоны харуул хамгаалалт байдалтайгаар нутагшуулсан гэсэн домог бий. Тэдгээр нүүдэллэж ирсэн  (Бэсүд) овогтнууд Хантайширын нурууг тойрсон байдалтайгаар он удаанаар нутаглаж иржээ.{{Citation needed}}

== Засагт ханууд ==
# [[Баяндарь хунтайж|Баяндара хунтайж]], 1547 онд Халхын [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан ноёны]] хөвүүн болж төрсөн,  [[Жалайр]], Үнэгэд отгийг захирч хунтайж болсон.
# [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], (1562-1637) Баяндара хунтайжын хөвүүн, 1580-1637 оны орчимд Засагт ханы аймгийг байгуулсан.
# [[Субадай засагт хан|Субадай хаан]], (?-1650) 1596-1650 оны хооронд Засагт ханы орыг залгасан. Цол нь Эрдэнэ Бишрэлт Засагт хан
# [[Норов Бишрэлт хан|Норов бишрэлт хаан]], 1650—1661 онд Засагт хаан байсан.
# Хотол хан, 1661-1662 онд өөрийгөө Засагт хаан цолоор өргөмжлөөд, [[Хотгойд|Хотгойдын]] [[Ринчин сайн хунтайж|Ринчин сайн хунтайжийн]] довтолгоонд өртөж амь үрэгдсэн.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
# [[Ванчиг Засагт хан|Ванчуг хан]],  1662—1666 онд Засагт хаан байсан. Норов хааны ахмад хөвгүүн.
# [[Цэнгүүн Засагт хан|Цэнгүн хан]], (1666—1686)
# [[Шар Засагт хан|Шар хан]],  (1686—1688)
# [[Цэвээнжав (Засагт хан)|Цэвээнжав хан]], (1688—1732)
# Гэлэг-ямпил хан,  (1732—1743) ([[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатарын]] удам)
# Балдир хан,  (1743—1761)
# Цэвэнбалзай хан, (1761—1792)
# Бунирадна хан, (1792—1823)
# Манибазар хан, (1823—1840)
# Цэрэндондуб хан, (1840—1877)
# Доржпалам хан, (1877—1898)
# [[Засагт хан Содномравдан|Содномравдан хан]],  (1898—1912)
# Цэрэнгомбожав хан, (1912—1923)

== Эшлэл ==
[[Ангилал:Засагт хан аймаг| ]]
[[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]]</text>
      <sha1>gk2v241g9p11cf45c0fz9xu19jck7bi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875745</id>
      <parentid>875744</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T01:18:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47206-70</username>
        <id>107170</id>
      </contributor>
      <origin>875745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22191" sha1="qvvmijpf5xl287a7n39ffkrebxhdg6a" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Засагт хан аймаг
| native_name            = {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠭᠳᠤ ᠬᠠᠨ&lt;br&gt;ᠠᠢᠮᠠᠭ}}
| image_map              = Zasagt Khan aimag.png
| capital                = Засагт ханы хүрээ
| official_languages     = [[Монгол хэл]]
| religion               = [[Шарын шашин]]
| government_type        = Хант засаг
| leader_title1          = 1590-1596
| leader_name1           = [[Лайхур хан]]
| leader_title2          = 1596-1650
| leader_name2           = [[Субадай засагт хан]]
| leader_title3          = 1912-1923
| leader_name3           = Цэрэнгомбожав
| established_event1     = [[Лайхур хан|Лайхур]] хунтайж Халхын баруун гарын '''хан''' болов
| established_date1      = 1590 он
| established_event2     = '''Засагт хан''' цолыг [[Ашихай|Ашихайн]] угсааны Цэвээнжав ханаас хурааж, [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] угсааны Гэлэг-Ямпилд шилжүүлэв&lt;ref&gt;Засагт хан Цэвээнжав Зүүнгарын цэрэгтэй байлдахаас татгалзан цэргээ авч нутаг буцсан учраас Манжийн хааны зарлигаар Засагт хан цолыг Ноёнтой хатанбаатарын угсаанд үе улиран залгамжлуулахаар болсон&lt;/ref&gt;
| established_date2      = 1733 он
| established_event3     = Засагт хан аймгийг татан буулгаж, [[Хантайшир уулын аймаг]] болгон солив
| established_date3      = 1923 он
| year_end               = 1923
| year_start             = 1590/1691
| today                  = {{MNG}}
{{CHN}}
{{RUS}}
}}

'''Засагт хан аймаг''' нь [[Халх|Халхын]] баруун гарт үндэслэж байгуулагдсан бөгөөд [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Улс төрийн бутралын үе]], [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Манжийн эрхшээлийн үе]], [[Богд Хаант Монгол Улс|Богд хаант Монгол улсын]] үед оршин байсан Халх Монголын 4 аймгийн нэг юм.  

== Түүх ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] хүү [[Гэрсэнз|Гэрсэнзийн]] дараа түүний хатан Хатунгай Халхыг 7 хүүдээ хуваарилж Халхыг хоёр гар болгож захируулав. Ингэхдээ Халхын баруун гарт ахмад хүү [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хун тайж]], дэд хүү [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндой хатан баатар]], зургадугаар хүү [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн]], отгон хүү [[Саму буйма|Саму Буйма]] нарын дөрвөн отог хошууг хуваарилав. Ахмад хөвүүд эхлэн Баруун гарыг захируулсан нь баруунш нутаг тэлэхэд нас өсгөвөрийг тооцсон бололтой. 1580-аад онд Ашихайн ач [[Лайхур хан|Лайхур]] Халхын баруун гарын “[[хан|хаан]]” болжээ. Баруун гар &quot;хаан&quot;-тай болсны дараа Хаан, [[Жонон]], [[Хунтайж]] нарт захиргасан гурван хошуу болгосон нь Хүрэн бэлчирийн чуулганаар найман хошуу болж олшроод 1691 оны Долоннуурын чуулган хүртэл хэвээр явсан. Лайхур хаан Ойрадтай хийсэн дайнд амь үрэгдсэний дараа 1596 онд ахмад хөвгүүн [[Субадай засагт хан|Субадай]] “Богд Засагт хаан” гэж өргөмжлөгдөж 1650 он хүртэл захирчээ. Засагт хаан цолыг [[Норов Бишрэлт хан|Норов]], [[Ванчиг Засагт хан|Гомбо, Ванчиг]], [[Цэнгүүн Засагт хан|Цэнгүн]], [[Шар Засагт хан|Шар]] нар цолыг залгамжлан суув. Норов бишрэлт ханы төгсгөл үеэс Засаг ханыхан дотроо хямарч, үүнээс болж Түшээт хантай зөрчилдөх болов. 1662 оны Хотогойдын Лувсанринчений самуунаас хойш Засагт хан аймаг уналтанд орж, улмаар Ойрадын Зүүнгарыг түших болсноор Халх, Ойрадыг дайныг өдүүлэв. 

Дайнд ялагдсан Халхууд 1691 оноос [[Манж|Манжийн]] эрхшээлд дагасны дараа  Халхын уг байдалд үндэслэн 3 аймгийг албан ёсоор сэргээн байгуулсны нэг нь Засагт хан аймаг бөгөөд хуучин 8 хошууг өөрчлөн сэргээж, 1692 онд Халхын аймгуудыг гурван зам болгон хуваахад Засагт хан аймгийн хошууд нь '''&quot;Халхын өрнө зам&quot;''' хэмээн нэрлэгджээ. Тус аймагт урьдны Халхын баруун гарт багтаж байсан хошуудыг захируулсан ажээ. Засагт хан аймгийн анхны тэргүүн нь Ашихайн удмын чин ван Цэвээнжав байгаад 1732 онд Зүүнгарын дайны үеэр Ойрадтай байлдахаас зайлсхийсэн тул түүний Засагт хан цолыг хурааж, Ноёндай хатанбаатарын удмын Гэлэг-ямпилд шилжүүлжээ. Тус аймгийн нутагт эхлээд Манж нар тэргүүлсэн '''&quot;Түйн гол, Булганы чуулган&quot;''' гэж хуралдаж байгаад удалгүй аймаг өөрийн &quot;'''Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган&quot;'''-ыг байгуулжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://govi-altai.gov.mn/208/item/196 |title=ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ |access-date=2022-07-28 |archive-date=2020-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200129055511/http://govi-altai.gov.mn/208/item/196 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ардын хувьсгал ялсны дараа 1923 онд аймаг, хошууны нэрсийг уул, усны нэрээр солиход тус аймгийг [[Хан тайшир уулын аймаг|Хан Тайшир уулын аймаг]] гэж нэрлэжээ.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://mongoltoli.mn/history/h/85 Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ.]&lt;/ref&gt;[[Файл:1911-1919.jpg |thumb|200px|Олноо өргөгдсөн үед Засагт хан]]

== Газар зүй ==
Аймгийн эртний нутаг нь зүүн тийш [[Онги гол|Онги]], [[Шаргалжуут]], баруун тийш [[Хар-Ус нуур|Хар ус]], Элсэн нуур, өмнөт тал нь Арцын хар тохой, умар тал нь [[Түйн гол]] хүрдэг байжээ. Газарзүйн энэ баримжааг авч үзэхдээ, зүүн өмнө зүгийг уламжилалт өмнө зүг хэмээн үзсэнээр ойлгох учиртай. Манжийн үеийн Засагт ханы нутаг нь хуучнаас зүүн талдаа өөрчлөгдсөн бөгөөд тус аймагт өнөөгийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн нутаг бүхлээрээ, [[Завхан аймаг|Завхан]], [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]], [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгуудын нутгийн хагас, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]], [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн зарим сумдын газар нутаг багтаж байв.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Дэл элс, Монгол элс, Бага нуурын өмнөд элс зэрэг 150-200 гаруй км үргэлжилсэн их элснүүд оршин бөгөөд алдарт Хүйс, Шаргын говиуд энэ аймгийн нутагт багтаж байв.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР&lt;/ref&gt;

Засагт хан аймгийн нутаг дэвсгэрийн хэмжээ 288.740 ам дөрвөлжин км, нутгийн урт нь 1080 км, өргөн нь 240-540 км.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж ==
Эхэн үедээ Халхын долоон хошууны баруун гарт 7 отгоос бүрдсэн 4 хошуу багтаж байгаад 1590-ээд оноос Лайхур анх хан болоход хан, жонон, хунтайжийн гурван отог болжээ. Энэ үеийн Халхын үйсэн цаазад Зүүн, Баруун гарыг &quot;зургаан хошуу&quot; гэж байсны учир үүнтэй холбоотой. Үүнийг бас '''&quot;Манай баруун этгээдэд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]], Бэсүдийн [[Хонгор сэцэн жонон|Сэцэн жонон]] нар, зүүн этгээдэд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]],  [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]] бүлгээ&quot;'''&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар. |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}&lt;/ref&gt; гэж тодорхойлсон Чахундорж хааны үг (1686 он) бий. Ийнхүү гурван гол хошуун дээр 1610-аад оноос [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарын]] удмын [[Элжигин|Элжигиний]] [[Бадам дайчин хатанбаатар]] ноёны захирсан нэг хошуу нэмэгдэж 4 хошуутай болсон.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}&lt;/ref&gt; Эдгээр дөрвөн хошуу захирсан ноёдыг &quot;их ноёд&quot; гэж нэрлээд, хошуу захирах ноёнд захирагдаж хувийн отогоо захирах ноёдыг &quot;бага ноёд&quot; гэдэг байсан. 1655 онд Элжигиний Хатанбаатар ноёны байр суурийг эвдэж бага ноён болгон, [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн ноёны]] удмын [[Сартуул|Сартуулын]] [[Хүндлэн тойн|Хүндлэн тойныг]] хошуу захирах их ноёны зэрэгт дэвшүүлж өөрчлөлт орсон.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Энэ өөрчлөлтөөр Засагт хан аймгийн дотор өрнөсөн эрх мэдлийн төлөөх тэмцэлийн эхлэж, энэ нь даамжирсаар Халх, Зүүнгарын хаант улс, Чин гүрнийг хамарсан ихээхэн үймээний эхлэл болсон.  

1691 онд [[Манж Чин улс|Манжид]] дагаар орсноос хойш хэд дахин хуваагдаж 1755 онд [[Хойт]]ын 1 хошууг тус аймагт хавсарган захируулжээ. 1911 онд аймаг 19 [[хошуу]], 3 тамгатай хутагтын шавьтай байв. Гомбожавын зургадугаар үеийн ач Дашцэрэнд 1912 онд Монгол улсын Жавзандамба хутагт Богд хаан Итгэмжит засаг цол хүртээж тусгай засаг хошуу болгон Засагт хан аймагт захируулжээ.

1932 онд дахин засаг захиргааны шинэчлэлт хийгээд Алтай, Завхан, Хөвсгөл зэрэг аймагт хуваасан. Эдүгээ 2015 оны байдлаар [[Говь-Алтай|Говь Алтай]], [[Завхан]], [[Хөвсгөл]] аймаг, [[Баянхонгор]], [[Увс]], [[Ховд]] аймгуудын зарим сумд болсон байна. 

=== Засагт хан аймгийн, хошуу, отгийн нэрс&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ===
{{div col|colwidth=18em}}
* Ахай засгийн хошуу
* Мэргэн засгийн хошуу 
* Далай засгийн хошуу 
* Жалханз хутагтын шавь 
* Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу 
* Ачит засгийн хошуу 
* Цогтой засгийн хошуу 
* Ялгуусан хутагтын шавь 
* Сэцэн засгийн хошуу 
* Баатар засгийн хошуу 
* Үйзэн засгийн хошуу 
* Эрдэнэ засгийн хошуу 
* Сүжигт засгийн хошуу 
* Дархан засгийн хошуу 
* Засагт хан хошуу 
* Дайчин засгийн хошуу 
* Бигэр номун ханы шавь 
* Илдэн засгийн хошуу 
* Ёст засгийн хошуу 
* Итгэмжит засгийн хошуу 
* Бишрэлт засгийн хошуу 
* Жонон засгийн хошуу
{{div col end}}

*Жавзандамба хутагтын дархад шавийн гурван отог
* Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Ар ширхтэн отог
* Хөвсгөл нуурын урианхайн Арын хоёр сум
* Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Өвөр ширхтэн отог
* Хөвсгөл нуурын урианхайн Өврийн хоёр сум
* Урианхайн хязгаар

== Засагт ханы тамга ==
[[Файл:Zasagt_khaanii_tamga.png|thumb|245x245px|ЭРДЭНЭ БИШРЭЛТ ЗАСАГТ ХААНЫ ТАМГА]]
Манж Чин Улсын эзэн хаан [[Найралт төв|Найралт төвийн]] хоёрдугаар онд Халхын Засагт ханд тамга олгохдоо Тамганы бичээс нь  &quot;Эрдэнэ бишрэлт Засагт Хааны тамга&quot; гэж сийлсэн байдаг. Бусад Халхын хоёр ханы тамганы улны бичээст хаан биш Хан гэж бичээстэй байдаг нь сонирхол татдаг. Уг Тамганы улны бичээсийн фото зураг болон Хааны тамганы хайрцгийн фотог оруулав.
[[Файл:Засагт_хааны_тамганы_хайрцаг.png|thumb|221x221px|Засагт ханы тамганы хайрцаг]]
Тамганы хайрцгийг модоор хийж хүрэн булгиараар бүрж битүү мөнгөөр тоногложээ. Мөнгөн тоног нь дээд орой дээрээ таван хумстай луун хээ товойлгосон хийцтэй. Урд нүүрэн дээрээ галт шувууны дүрслэлтэй, өнцөг буландаа угалзан хээг хөөмөлдөж хийсэн байдаг.

== Засагт хан аймгийн хаад ноёдын ихэсийн газар ==
Арын хүрээ нь Засагт хааны алтан ургийн тойн лам нар байдаг, хаалттай хийд байсан бөгөөд Хан Тайширын оройд буй Их Хоригийг хариуцан тайдаг байсан. Зөвхөн алтан ургийн тойн лам нар хийдэд байдаг, гаднын лам оруулдаггүй хатуу журамтай байжээ.&lt;ref name=&quot;Baasankhuu&quot;&gt;{{Cite journal |last=Батмөнх |first=Баасанхүү |date=2025-06-18 |title=Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошууны хүн амын овгийн бүрэлдэхүүн |url=https://doi.org/10.22353/mjaae.2024130209 |journal=Mongolian Journal of Anthropology, Archaeology and Ethnology |volume=14 |issue=1 |pages=93–101 |doi=10.22353/mjaae.2024130209 |issn=1810-5025}}&lt;/ref&gt;

Дашинчилэн хэмээх номын нэртэй энэхүү бунхан овоог дээр цагт Засагт ханы хүрээнийхэн буюу Арын хүрээнийхэн, Засагт ханууд тахиж тайдаг, тайлга тахилгын үеэр тэргүүн зэргийн тайжаас дээших язгууртнууд (алтан ургийн тайж нар зөвхөн тэргүүн зэргийн тайж байдаг), гэлэнгээс дээших санваартнууд л гардаг хоригтой, мөн Засагт хануудыг энэхүү голлох бунхны өвөрт оршоодог байсан гэдэг. Алтай хотын баруугаар сүндэрлэх Хантайшир уулын нэгэн ноён оргил бүхий дүнхгэр нурууг Шарилын нуруу, нутгийн ардууд заримдаа Овоон нуруу ч гэх билээ. Энэ нуруу Алтай хотоос 20 гаруй км, Жаргалан сумын дундах зайд бий. Энэ нурууны орой дээрх онго тахилгатай дөрвөлжилсөн бунхан овоо байх ба түүний ээвэр бэлд 6 томоохон бунхан, мөн нэлээд хэдэн багавтар булш байдаг. Хантайширын нурууг Их эзэн Чингис хааны онгон тахилгатай холбоотой болох тухай хэд хэдэн домог бий.{{Citation needed}}

Их хааны онгоныг урд зүгээс залж энэ нуруунд оршоохдоо тэрхүү онгоны харуул хамгаалалт болгон зүүн зүгээс эртний сурвалжит аймгуудаас нүүлгэн авчирч, тэмдэг эдгэртэл уг онгоны харуул хамгаалалт байдалтайгаар нутагшуулсан гэсэн домог бий. Тэдгээр нүүдэллэж ирсэн  (Бэсүд) овогтнууд Хантайширын нурууг тойрсон байдалтайгаар он удаанаар нутаглаж иржээ.{{Citation needed}}

== Засагт ханууд ==
# [[Баяндарь хунтайж|Баяндара хунтайж]], 1547 онд Халхын [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан ноёны]] хөвүүн болж төрсөн,  [[Жалайр]], Үнэгэд отгийг захирч хунтайж болсон.
# [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], (1562-1637) Баяндара хунтайжын хөвүүн, 1580-1637 оны орчимд Засагт ханы аймгийг байгуулсан.
# [[Субадай засагт хан|Субадай хаан]], (?-1650) 1596-1650 оны хооронд Засагт ханы орыг залгасан. Цол нь Эрдэнэ Бишрэлт Засагт хан
# [[Норов Бишрэлт хан|Норов бишрэлт хаан]], 1650—1661 онд Засагт хаан байсан.
# Хотол хан, 1661-1662 онд өөрийгөө Засагт хаан цолоор өргөмжлөөд, [[Хотгойд|Хотгойдын]] [[Ринчин сайн хунтайж|Ринчин сайн хунтайжийн]] довтолгоонд өртөж амь үрэгдсэн.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
# [[Ванчиг Засагт хан|Ванчуг хан]],  1662—1666 онд Засагт хаан байсан. Норов хааны ахмад хөвгүүн.
# [[Цэнгүүн Засагт хан|Цэнгүн хан]], (1666—1686)
# [[Шар Засагт хан|Шар хан]],  (1686—1688)
# [[Цэвээнжав (Засагт хан)|Цэвээнжав хан]], (1688—1732)
# Гэлэг-ямпил хан,  (1732—1743) ([[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатарын]] удам)
# Балдир хан,  (1743—1761)
# Цэвэнбалзай хан, (1761—1792)
# Бунирадна хан, (1792—1823)
# Манибазар хан, (1823—1840)
# Цэрэндондуб хан, (1840—1877)
# Доржпалам хан, (1877—1898)
# [[Засагт хан Содномравдан|Содномравдан хан]],  (1898—1912)
# Цэрэнгомбожав хан, (1912—1923)

== Эшлэл ==
[[Ангилал:Засагт хан аймаг| ]]
[[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]]</text>
      <sha1>qvvmijpf5xl287a7n39ffkrebxhdg6a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875746</id>
      <parentid>875745</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T01:31:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47206-70</username>
        <id>107170</id>
      </contributor>
      <origin>875746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22571" sha1="03gu7q0pk811zfrjw0p5jyln2zlgoop" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Засагт хан аймаг
| native_name            = {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠭᠳᠤ ᠬᠠᠨ&lt;br&gt;ᠠᠢᠮᠠᠭ}}
| image_map              = Zasagt Khan aimag.png
| capital                = Засагт ханы хүрээ
| official_languages     = [[Монгол хэл]]
| religion               = [[Шарын шашин]]
| government_type        = Хант засаг
| leader_title1          = 1590-1596
| leader_name1           = [[Лайхур хан]]
| leader_title2          = 1596-1650
| leader_name2           = [[Субадай засагт хан]]
| leader_title3          = 1912-1923
| leader_name3           = Цэрэнгомбожав
| established_event1     = [[Лайхур хан|Лайхур]] хунтайж Халхын баруун гарын '''хан''' болов
| established_date1      = 1590 он
| established_event2     = '''Засагт хан''' цолыг [[Ашихай|Ашихайн]] угсааны Цэвээнжав ханаас хурааж, [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] угсааны Гэлэг-Ямпилд шилжүүлэв&lt;ref&gt;Засагт хан Цэвээнжав Зүүнгарын цэрэгтэй байлдахаас татгалзан цэргээ авч нутаг буцсан учраас Манжийн хааны зарлигаар Засагт хан цолыг Ноёнтой хатанбаатарын угсаанд үе улиран залгамжлуулахаар болсон&lt;/ref&gt;
| established_date2      = 1733 он
| established_event3     = Засагт хан аймгийг татан буулгаж, [[Хантайшир уулын аймаг]] болгон солив
| established_date3      = 1923 он
| year_end               = 1923
| year_start             = 1590/1691
| today                  = {{MNG}}
{{CHN}}
{{RUS}}
}}

'''Засагт хан аймаг''' нь [[Халх|Халхын]] баруун гарт үндэслэж байгуулагдсан бөгөөд [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Улс төрийн бутралын үе]], [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Манжийн эрхшээлийн үе]], [[Богд Хаант Монгол Улс|Богд хаант Монгол улсын]] үед оршин байсан Халх Монголын 4 аймгийн нэг юм.  

== Түүх ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] хүү [[Гэрсэнз|Гэрсэнзийн]] дараа түүний хатан Хатунгай Халхыг 7 хүүдээ хуваарилж Халхыг хоёр гар болгож захируулав. Ингэхдээ Халхын баруун гарт ахмад хүү [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хун тайж]], дэд хүү [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндой хатан баатар]], зургадугаар хүү [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн]], отгон хүү [[Саму буйма|Саму Буйма]] нарын дөрвөн отог хошууг хуваарилав. Ахмад хөвүүд эхлэн Баруун гарыг захируулсан нь баруунш нутаг тэлэхэд нас өсгөвөрийг тооцсон бололтой. 1580-аад онд Ашихайн ач [[Лайхур хан|Лайхур]] Халхын баруун гарын “[[хан|хаан]]” болжээ. Баруун гар &quot;хаан&quot;-тай болсны дараа Хаан, [[Жонон]], [[Хунтайж]] нарт захиргасан гурван хошуу болгосон нь Хүрэн бэлчирийн чуулганаар найман хошуу болж олшроод 1691 оны Долоннуурын чуулган хүртэл хэвээр явсан. Лайхур хаан Ойрадтай хийсэн дайнд амь үрэгдсэний дараа 1596 онд ахмад хөвгүүн [[Субадай засагт хан|Субадай]] “Богд Засагт хаан” гэж өргөмжлөгдөж 1650 он хүртэл захирчээ. Засагт хаан цолыг [[Норов Бишрэлт хан|Норов]], [[Ванчиг Засагт хан|Гомбо, Ванчиг]], [[Цэнгүүн Засагт хан|Цэнгүн]], [[Шар Засагт хан|Шар]] нар цолыг залгамжлан суув. Норов бишрэлт ханы төгсгөл үеэс Засаг ханыхан дотроо хямарч, үүнээс болж Түшээт хантай зөрчилдөх болов. 1662 оны Хотогойдын Лувсанринчений самуунаас хойш Засагт хан аймаг уналтанд орж, улмаар тэдний тэргүүлэгчид Түшээт ханыг эсэргүүцэн Ойрадын Зүүнгарт түшихийг завдсанаар Халх, Ойрадыг дайныг өдүүлэв. 

Дайнд ялагдсан нийт Халхууд 1691 оноос [[Манж|Манжийн]] эрхшээлд дагасны дараа  Халхын уг байдалд үндэслэн 3 аймгийг албан ёсоор сэргээн байгуулсны нэг нь Засагт хан аймаг бөгөөд тэдний хуучин 8 хошууг өөрчлөн сэргээж, 1692 онд Халхын аймгуудыг гурван зам болгон хуваахад Засагт хан аймаг нь '''&quot;Халхын өрнө зам&quot;''' хэмээн нэрлэгджээ. Тус аймагт урьдны Халхын баруун гарт багтаж байсан хошуудыг захируулав. Манжид орсон Засагт хан аймгийн анхны тэргүүн нь Ашихайн удмын чин ван Цэвээнжав байгаад 1732 онд Зүүнгарын дайны үеэр Ойрадтай байлдахаас зайлсхийсэн тул түүний Засагт хан цолыг хурааж, Ноёндай хатанбаатарын удмын Гэлэг-ямпилд шилжүүлжээ. Тус аймгийн нутагт эхлээд Манж нар тэргүүлсэн '''&quot;Түйн гол, Булганы чуулган&quot;''' гэж хуралдаж байгаад удалгүй мөнхүү аймаг өөрийн &quot;'''Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган&quot;'''-ыг байгуулжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://govi-altai.gov.mn/208/item/196 |title=ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ |access-date=2022-07-28 |archive-date=2020-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200129055511/http://govi-altai.gov.mn/208/item/196 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ардын хувьсгал ялсны дараа 1923 онд аймаг, хошууны нэрсийг уул, усны нэрээр солиход тус аймгийг [[Хан тайшир уулын аймаг|Хан Тайшир уулын аймаг]] гэж нэрлэжээ.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://mongoltoli.mn/history/h/85 Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ.]&lt;/ref&gt;[[Файл:1911-1919.jpg |thumb|200px|Олноо өргөгдсөн үед Засагт хан]]

== Газар зүй ==
Аймгийн эртний нутаг нь зүүн тийш [[Онги гол|Онги]], [[Шаргалжуут]], баруун тийш [[Хар-Ус нуур|Хар ус]], Элсэн нуур, өмнөт тал нь Арцын хар тохой, умар тал нь [[Түйн гол]] хүрдэг байжээ. Газарзүйн энэ баримжааг авч үзэхдээ, зүүн өмнө зүгийг уламжилалт өмнө зүг хэмээн үзсэнээр ойлгох учиртай. Манжийн үеийн Засагт ханы нутаг нь хуучнаас зүүн талдаа өөрчлөгдсөн бөгөөд тус аймагт өнөөгийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн нутаг бүхлээрээ, [[Завхан аймаг|Завхан]], [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] аймгуудын нутгийн хагас, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]], [[Увс аймаг|Ховд, Увс]] аймгийн зарим сумдын газар нутаг багтаж байв.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Бөөрөг дэл элс, Монгол элс, Бор хярын элс зэрэг 150-200 гаруй км үргэлжилсэн их элсэн нурууд, мөн алдарт Хүйс, Шаргын говиуд энэ аймгийн эрт нутагт багтаж байв.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР&lt;/ref&gt;

Засагт хан аймгийн нутаг дэвсгэрийн сүүлчийн хэмжээ 288.740 ам дөрвөлжин км, нутгийн урт нь 1080 км, өргөн нь 240-540 км байв.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Угтаа бол Эрчис мөрөн, Алтай, Хан хатан, Хонгорой, Соён, Баруун өмнөд сибирийг багтаасан их нутаг Лайхур, Убаши нарын тэлэлтээр тогтож байжээ.

== Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж ==
Эхэн үедээ Халхын долоон хошууны баруун гарт 7 отгоос бүрдсэн 4 хошуу багтаж байгаад 1590-ээд оноос Лайхур анх хан болоход хан, жонон, хунтайжийн гурван отог болжээ. Энэ үеийн Халхын үйсэн цаазад Зүүн, Баруун гарыг &quot;зургаан хошуу&quot; гэж байсны учир үүнтэй холбоотой. Үүнийг бас '''&quot;Манай баруун этгээдэд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]], Бэсүдийн [[Хонгор сэцэн жонон|Сэцэн жонон]] нар, зүүн этгээдэд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]],  [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]] бүлгээ&quot;'''&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар. |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}&lt;/ref&gt; гэж тодорхойлсон Чахундорж хааны үг (1686 он) бий. Ийнхүү гурван гол хошуун дээр 1610-аад оноос [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарын]] удмын [[Элжигин|Элжигиний]] [[Бадам дайчин хатанбаатар]] ноёны захирсан нэг хошуу нэмэгдэж 4 хошуутай болсон.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}&lt;/ref&gt; Эдгээр дөрвөн хошуу захирсан ноёдыг &quot;их ноёд&quot; гэж нэрлээд, хошуу захирах ноёнд захирагдаж хувийн отогоо захирах ноёдыг &quot;бага ноёд&quot; гэдэг байсан. 1655 онд Элжигиний Хатанбаатар ноёны байр суурийг эвдэж бага ноён болгон, [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн ноёны]] удмын [[Сартуул|Сартуулын]] [[Хүндлэн тойн|Хүндлэн тойныг]] хошуу захирах их ноёны зэрэгт дэвшүүлж өөрчлөлт орсон.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Энэ өөрчлөлтөөр Засагт хан аймгийн дотор өрнөсөн эрх мэдлийн төлөөх тэмцэлийн эхлэж, энэ нь даамжирсаар Халх, Зүүнгарын хаант улс, Чин гүрнийг хамарсан ихээхэн үймээний эхлэл болсон.  

1691 онд [[Манж Чин улс|Манжид]] дагаар орсноос хойш хэд дахин хуваагдаж 1755 онд [[Хойт]]ын 1 хошууг тус аймагт хавсарган захируулжээ. 1911 онд аймаг 19 [[хошуу]], 3 тамгатай хутагтын шавьтай байв. Гомбожавын зургадугаар үеийн ач Дашцэрэнд 1912 онд Монгол улсын Жавзандамба хутагт Богд хаан Итгэмжит засаг цол хүртээж тусгай засаг хошуу болгон Засагт хан аймагт захируулжээ.

1932 онд дахин засаг захиргааны шинэчлэлт хийгээд Алтай, Завхан, Хөвсгөл зэрэг аймагт хуваасан. Эдүгээ 2015 оны байдлаар [[Говь-Алтай|Говь Алтай]], [[Завхан]], [[Хөвсгөл]] аймаг, [[Баянхонгор]], [[Увс]], [[Ховд]] аймгуудын зарим сумд болсон байна. 

=== Засагт хан аймгийн, хошуу, отгийн нэрс&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ===
{{div col|colwidth=18em}}
* Ахай засгийн хошуу
* Мэргэн засгийн хошуу 
* Далай засгийн хошуу 
* Жалханз хутагтын шавь 
* Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу 
* Ачит засгийн хошуу 
* Цогтой засгийн хошуу 
* Ялгуусан хутагтын шавь 
* Сэцэн засгийн хошуу 
* Баатар засгийн хошуу 
* Үйзэн засгийн хошуу 
* Эрдэнэ засгийн хошуу 
* Сүжигт засгийн хошуу 
* Дархан засгийн хошуу 
* Засагт хан хошуу 
* Дайчин засгийн хошуу 
* Бигэр номун ханы шавь 
* Илдэн засгийн хошуу 
* Ёст засгийн хошуу 
* Итгэмжит засгийн хошуу 
* Бишрэлт засгийн хошуу 
* Жонон засгийн хошуу
{{div col end}}

*Жавзандамба хутагтын дархад шавийн гурван отог
* Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Ар ширхтэн отог
* Хөвсгөл нуурын урианхайн Арын хоёр сум
* Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Өвөр ширхтэн отог
* Хөвсгөл нуурын урианхайн Өврийн хоёр сум
* Урианхайн хязгаар

== Засагт ханы тамга ==
[[Файл:Zasagt_khaanii_tamga.png|thumb|245x245px|ЭРДЭНЭ БИШРЭЛТ ЗАСАГТ ХААНЫ ТАМГА]]
Манж Чин Улсын эзэн хаан [[Найралт төв|Найралт төвийн]] хоёрдугаар онд Халхын Засагт ханд тамга олгохдоо Тамганы бичээс нь  &quot;Эрдэнэ бишрэлт Засагт Хааны тамга&quot; гэж сийлсэн байдаг. Бусад Халхын хоёр ханы тамганы улны бичээст хаан биш Хан гэж бичээстэй байдаг нь сонирхол татдаг. Уг Тамганы улны бичээсийн фото зураг болон Хааны тамганы хайрцгийн фотог оруулав.
[[Файл:Засагт_хааны_тамганы_хайрцаг.png|thumb|221x221px|Засагт ханы тамганы хайрцаг]]
Тамганы хайрцгийг модоор хийж хүрэн булгиараар бүрж битүү мөнгөөр тоногложээ. Мөнгөн тоног нь дээд орой дээрээ таван хумстай луун хээ товойлгосон хийцтэй. Урд нүүрэн дээрээ галт шувууны дүрслэлтэй, өнцөг буландаа угалзан хээг хөөмөлдөж хийсэн байдаг.

== Засагт хан аймгийн хаад ноёдын ихэсийн газар ==
Арын хүрээ нь Засагт хааны алтан ургийн тойн лам нар байдаг, хаалттай хийд байсан бөгөөд Хан Тайширын оройд буй Их Хоригийг хариуцан тайдаг байсан. Зөвхөн алтан ургийн тойн лам нар хийдэд байдаг, гаднын лам оруулдаггүй хатуу журамтай байжээ.&lt;ref name=&quot;Baasankhuu&quot;&gt;{{Cite journal |last=Батмөнх |first=Баасанхүү |date=2025-06-18 |title=Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошууны хүн амын овгийн бүрэлдэхүүн |url=https://doi.org/10.22353/mjaae.2024130209 |journal=Mongolian Journal of Anthropology, Archaeology and Ethnology |volume=14 |issue=1 |pages=93–101 |doi=10.22353/mjaae.2024130209 |issn=1810-5025}}&lt;/ref&gt;

Дашинчилэн хэмээх номын нэртэй энэхүү бунхан овоог дээр цагт Засагт ханы хүрээнийхэн буюу Арын хүрээнийхэн, Засагт ханууд тахиж тайдаг, тайлга тахилгын үеэр тэргүүн зэргийн тайжаас дээших язгууртнууд (алтан ургийн тайж нар зөвхөн тэргүүн зэргийн тайж байдаг), гэлэнгээс дээших санваартнууд л гардаг хоригтой, мөн Засагт хануудыг энэхүү голлох бунхны өвөрт оршоодог байсан гэдэг. Алтай хотын баруугаар сүндэрлэх Хантайшир уулын нэгэн ноён оргил бүхий дүнхгэр нурууг Шарилын нуруу, нутгийн ардууд заримдаа Овоон нуруу ч гэх билээ. Энэ нуруу Алтай хотоос 20 гаруй км, Жаргалан сумын дундах зайд бий. Энэ нурууны орой дээрх онго тахилгатай дөрвөлжилсөн бунхан овоо байх ба түүний ээвэр бэлд 6 томоохон бунхан, мөн нэлээд хэдэн багавтар булш байдаг. Хантайширын нурууг Их эзэн Чингис хааны онгон тахилгатай холбоотой болох тухай хэд хэдэн домог бий.{{Citation needed}}

Их хааны онгоныг урд зүгээс залж энэ нуруунд оршоохдоо тэрхүү онгоны харуул хамгаалалт болгон зүүн зүгээс эртний сурвалжит аймгуудаас нүүлгэн авчирч, тэмдэг эдгэртэл уг онгоны харуул хамгаалалт байдалтайгаар нутагшуулсан гэсэн домог бий. Тэдгээр нүүдэллэж ирсэн  (Бэсүд) овогтнууд Хантайширын нурууг тойрсон байдалтайгаар он удаанаар нутаглаж иржээ.{{Citation needed}}

== Засагт ханууд ==
# [[Баяндарь хунтайж|Баяндара хунтайж]], 1547 онд Халхын [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан ноёны]] хөвүүн болж төрсөн,  [[Жалайр]], Үнэгэд отгийг захирч хунтайж болсон.
# [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], (1562-1637) Баяндара хунтайжын хөвүүн, 1580-1637 оны орчимд Засагт ханы аймгийг байгуулсан.
# [[Субадай засагт хан|Субадай хаан]], (?-1650) 1596-1650 оны хооронд Засагт ханы орыг залгасан. Цол нь Эрдэнэ Бишрэлт Засагт хан
# [[Норов Бишрэлт хан|Норов бишрэлт хаан]], 1650—1661 онд Засагт хаан байсан.
# Хотол хан, 1661-1662 онд өөрийгөө Засагт хаан цолоор өргөмжлөөд, [[Хотгойд|Хотгойдын]] [[Ринчин сайн хунтайж|Ринчин сайн хунтайжийн]] довтолгоонд өртөж амь үрэгдсэн.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
# [[Ванчиг Засагт хан|Ванчуг хан]],  1662—1666 онд Засагт хаан байсан. Норов хааны ахмад хөвгүүн.
# [[Цэнгүүн Засагт хан|Цэнгүн хан]], (1666—1686)
# [[Шар Засагт хан|Шар хан]],  (1686—1688)
# [[Цэвээнжав (Засагт хан)|Цэвээнжав хан]], (1688—1732)
# Гэлэг-ямпил хан,  (1732—1743) ([[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатарын]] удам)
# Балдир хан,  (1743—1761)
# Цэвэнбалзай хан, (1761—1792)
# Бунирадна хан, (1792—1823)
# Манибазар хан, (1823—1840)
# Цэрэндондуб хан, (1840—1877)
# Доржпалам хан, (1877—1898)
# [[Засагт хан Содномравдан|Содномравдан хан]],  (1898—1912)
# Цэрэнгомбожав хан, (1912—1923)

== Эшлэл ==
[[Ангилал:Засагт хан аймаг| ]]
[[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]]</text>
      <sha1>03gu7q0pk811zfrjw0p5jyln2zlgoop</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875747</id>
      <parentid>875746</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T01:32:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47206-70</username>
        <id>107170</id>
      </contributor>
      <origin>875747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22573" sha1="9s20xjib4sr42gyict4yms7npijzcob" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Засагт хан аймаг
| native_name            = {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠭᠳᠤ ᠬᠠᠨ&lt;br&gt;ᠠᠢᠮᠠᠭ}}
| image_map              = Zasagt Khan aimag.png
| capital                = Засагт ханы хүрээ
| official_languages     = [[Монгол хэл]]
| religion               = [[Шарын шашин]]
| government_type        = Хант засаг
| leader_title1          = 1590-1596
| leader_name1           = [[Лайхур хан]]
| leader_title2          = 1596-1650
| leader_name2           = [[Субадай засагт хан]]
| leader_title3          = 1912-1923
| leader_name3           = Цэрэнгомбожав
| established_event1     = [[Лайхур хан|Лайхур]] хунтайж Халхын баруун гарын '''хан''' болов
| established_date1      = 1590 он
| established_event2     = '''Засагт хан''' цолыг [[Ашихай|Ашихайн]] угсааны Цэвээнжав ханаас хурааж, [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] угсааны Гэлэг-Ямпилд шилжүүлэв&lt;ref&gt;Засагт хан Цэвээнжав Зүүнгарын цэрэгтэй байлдахаас татгалзан цэргээ авч нутаг буцсан учраас Манжийн хааны зарлигаар Засагт хан цолыг Ноёнтой хатанбаатарын угсаанд үе улиран залгамжлуулахаар болсон&lt;/ref&gt;
| established_date2      = 1733 он
| established_event3     = Засагт хан аймгийг татан буулгаж, [[Хантайшир уулын аймаг]] болгон солив
| established_date3      = 1923 он
| year_end               = 1923
| year_start             = 1590/1691
| today                  = {{MNG}}
{{CHN}}
{{RUS}}
}}

'''Засагт хан аймаг''' нь [[Халх|Халхын]] баруун гарт үндэслэж байгуулагдсан бөгөөд [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Улс төрийн бутралын үе]], [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Манжийн эрхшээлийн үе]], [[Богд Хаант Монгол Улс|Богд хаант Монгол улсын]] үед оршин байсан Халх Монголын 4 аймгийн нэг юм.  

== Түүх ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] хүү [[Гэрсэнз|Гэрсэнзийн]] дараа түүний хатан Хатунгай Халхыг 7 хүүдээ хуваарилж Халхыг хоёр гар болгож захируулав. Ингэхдээ Халхын баруун гарт ахмад хүү [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хун тайж]], дэд хүү [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндой хатан баатар]], зургадугаар хүү [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн]], отгон хүү [[Саму буйма|Саму Буйма]] нарыг дөрвөн отог хошуунд хуваарилав. Ахмад хөвүүд эхлэн Баруун гарыг захируулсан нь баруунш нутаг тэлэхэд нас өсгөвөрийг тооцсон бололтой. 1580-аад онд Ашихайн ач [[Лайхур хан|Лайхур]] Халхын баруун гарын “[[хан|хаан]]” болжээ. Баруун гар &quot;хаан&quot;-тай болсны дараа Хаан, [[Жонон]], [[Хунтайж]] нарт захиргасан гурван хошуу болгосон нь Хүрэн бэлчирийн чуулганаар найман хошуу болж олшроод 1691 оны Долоннуурын чуулган хүртэл хэвээр явсан. Лайхур хаан Ойрадтай хийсэн дайнд амь үрэгдсэний дараа 1596 онд ахмад хөвгүүн [[Субадай засагт хан|Субадай]] “Богд Засагт хаан” гэж өргөмжлөгдөж 1650 он хүртэл захирчээ. Засагт хаан цолыг [[Норов Бишрэлт хан|Норов]], [[Ванчиг Засагт хан|Гомбо, Ванчиг]], [[Цэнгүүн Засагт хан|Цэнгүн]], [[Шар Засагт хан|Шар]] нар цолыг залгамжлан суув. Норов бишрэлт ханы төгсгөл үеэс Засаг ханыхан дотроо хямарч, үүнээс болж Түшээт хантай зөрчилдөх болов. 1662 оны Хотогойдын Лувсанринчений самуунаас хойш Засагт хан аймаг уналтанд орж, улмаар тэдний тэргүүлэгчид Түшээт ханыг эсэргүүцэн Ойрадын Зүүнгарт түшихийг завдсанаар Халх, Ойрадыг дайныг өдүүлэв. 

Дайнд ялагдсан нийт Халхууд 1691 оноос [[Манж|Манжийн]] эрхшээлд дагасны дараа  Халхын уг байдалд үндэслэн 3 аймгийг албан ёсоор сэргээн байгуулсны нэг нь Засагт хан аймаг бөгөөд тэдний хуучин 8 хошууг өөрчлөн сэргээж, 1692 онд Халхын аймгуудыг гурван зам болгон хуваахад Засагт хан аймаг нь '''&quot;Халхын өрнө зам&quot;''' хэмээн нэрлэгджээ. Тус аймагт урьдны Халхын баруун гарт багтаж байсан хошуудыг захируулав. Манжид орсон Засагт хан аймгийн анхны тэргүүн нь Ашихайн удмын чин ван Цэвээнжав байгаад 1732 онд Зүүнгарын дайны үеэр Ойрадтай байлдахаас зайлсхийсэн тул түүний Засагт хан цолыг хурааж, Ноёндай хатанбаатарын удмын Гэлэг-ямпилд шилжүүлжээ. Тус аймгийн нутагт эхлээд Манж нар тэргүүлсэн '''&quot;Түйн гол, Булганы чуулган&quot;''' гэж хуралдаж байгаад удалгүй мөнхүү аймаг өөрийн &quot;'''Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган&quot;'''-ыг байгуулжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://govi-altai.gov.mn/208/item/196 |title=ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ |access-date=2022-07-28 |archive-date=2020-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200129055511/http://govi-altai.gov.mn/208/item/196 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ардын хувьсгал ялсны дараа 1923 онд аймаг, хошууны нэрсийг уул, усны нэрээр солиход тус аймгийг [[Хан тайшир уулын аймаг|Хан Тайшир уулын аймаг]] гэж нэрлэжээ.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://mongoltoli.mn/history/h/85 Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ.]&lt;/ref&gt;[[Файл:1911-1919.jpg |thumb|200px|Олноо өргөгдсөн үед Засагт хан]]

== Газар зүй ==
Аймгийн эртний нутаг нь зүүн тийш [[Онги гол|Онги]], [[Шаргалжуут]], баруун тийш [[Хар-Ус нуур|Хар ус]], Элсэн нуур, өмнөт тал нь Арцын хар тохой, умар тал нь [[Түйн гол]] хүрдэг байжээ. Газарзүйн энэ баримжааг авч үзэхдээ, зүүн өмнө зүгийг уламжилалт өмнө зүг хэмээн үзсэнээр ойлгох учиртай. Манжийн үеийн Засагт ханы нутаг нь хуучнаас зүүн талдаа өөрчлөгдсөн бөгөөд тус аймагт өнөөгийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн нутаг бүхлээрээ, [[Завхан аймаг|Завхан]], [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] аймгуудын нутгийн хагас, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]], [[Увс аймаг|Ховд, Увс]] аймгийн зарим сумдын газар нутаг багтаж байв.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Бөөрөг дэл элс, Монгол элс, Бор хярын элс зэрэг 150-200 гаруй км үргэлжилсэн их элсэн нурууд, мөн алдарт Хүйс, Шаргын говиуд энэ аймгийн эрт нутагт багтаж байв.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР&lt;/ref&gt;

Засагт хан аймгийн нутаг дэвсгэрийн сүүлчийн хэмжээ 288.740 ам дөрвөлжин км, нутгийн урт нь 1080 км, өргөн нь 240-540 км байв.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Угтаа бол Эрчис мөрөн, Алтай, Хан хатан, Хонгорой, Соён, Баруун өмнөд сибирийг багтаасан их нутаг Лайхур, Убаши нарын тэлэлтээр тогтож байжээ.

== Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж ==
Эхэн үедээ Халхын долоон хошууны баруун гарт 7 отгоос бүрдсэн 4 хошуу багтаж байгаад 1590-ээд оноос Лайхур анх хан болоход хан, жонон, хунтайжийн гурван отог болжээ. Энэ үеийн Халхын үйсэн цаазад Зүүн, Баруун гарыг &quot;зургаан хошуу&quot; гэж байсны учир үүнтэй холбоотой. Үүнийг бас '''&quot;Манай баруун этгээдэд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]], Бэсүдийн [[Хонгор сэцэн жонон|Сэцэн жонон]] нар, зүүн этгээдэд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]],  [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]] бүлгээ&quot;'''&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар. |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}&lt;/ref&gt; гэж тодорхойлсон Чахундорж хааны үг (1686 он) бий. Ийнхүү гурван гол хошуун дээр 1610-аад оноос [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарын]] удмын [[Элжигин|Элжигиний]] [[Бадам дайчин хатанбаатар]] ноёны захирсан нэг хошуу нэмэгдэж 4 хошуутай болсон.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}&lt;/ref&gt; Эдгээр дөрвөн хошуу захирсан ноёдыг &quot;их ноёд&quot; гэж нэрлээд, хошуу захирах ноёнд захирагдаж хувийн отогоо захирах ноёдыг &quot;бага ноёд&quot; гэдэг байсан. 1655 онд Элжигиний Хатанбаатар ноёны байр суурийг эвдэж бага ноён болгон, [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн ноёны]] удмын [[Сартуул|Сартуулын]] [[Хүндлэн тойн|Хүндлэн тойныг]] хошуу захирах их ноёны зэрэгт дэвшүүлж өөрчлөлт орсон.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Энэ өөрчлөлтөөр Засагт хан аймгийн дотор өрнөсөн эрх мэдлийн төлөөх тэмцэлийн эхлэж, энэ нь даамжирсаар Халх, Зүүнгарын хаант улс, Чин гүрнийг хамарсан ихээхэн үймээний эхлэл болсон.  

1691 онд [[Манж Чин улс|Манжид]] дагаар орсноос хойш хэд дахин хуваагдаж 1755 онд [[Хойт]]ын 1 хошууг тус аймагт хавсарган захируулжээ. 1911 онд аймаг 19 [[хошуу]], 3 тамгатай хутагтын шавьтай байв. Гомбожавын зургадугаар үеийн ач Дашцэрэнд 1912 онд Монгол улсын Жавзандамба хутагт Богд хаан Итгэмжит засаг цол хүртээж тусгай засаг хошуу болгон Засагт хан аймагт захируулжээ.

1932 онд дахин засаг захиргааны шинэчлэлт хийгээд Алтай, Завхан, Хөвсгөл зэрэг аймагт хуваасан. Эдүгээ 2015 оны байдлаар [[Говь-Алтай|Говь Алтай]], [[Завхан]], [[Хөвсгөл]] аймаг, [[Баянхонгор]], [[Увс]], [[Ховд]] аймгуудын зарим сумд болсон байна. 

=== Засагт хан аймгийн, хошуу, отгийн нэрс&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ===
{{div col|colwidth=18em}}
* Ахай засгийн хошуу
* Мэргэн засгийн хошуу 
* Далай засгийн хошуу 
* Жалханз хутагтын шавь 
* Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу 
* Ачит засгийн хошуу 
* Цогтой засгийн хошуу 
* Ялгуусан хутагтын шавь 
* Сэцэн засгийн хошуу 
* Баатар засгийн хошуу 
* Үйзэн засгийн хошуу 
* Эрдэнэ засгийн хошуу 
* Сүжигт засгийн хошуу 
* Дархан засгийн хошуу 
* Засагт хан хошуу 
* Дайчин засгийн хошуу 
* Бигэр номун ханы шавь 
* Илдэн засгийн хошуу 
* Ёст засгийн хошуу 
* Итгэмжит засгийн хошуу 
* Бишрэлт засгийн хошуу 
* Жонон засгийн хошуу
{{div col end}}

*Жавзандамба хутагтын дархад шавийн гурван отог
* Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Ар ширхтэн отог
* Хөвсгөл нуурын урианхайн Арын хоёр сум
* Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Өвөр ширхтэн отог
* Хөвсгөл нуурын урианхайн Өврийн хоёр сум
* Урианхайн хязгаар

== Засагт ханы тамга ==
[[Файл:Zasagt_khaanii_tamga.png|thumb|245x245px|ЭРДЭНЭ БИШРЭЛТ ЗАСАГТ ХААНЫ ТАМГА]]
Манж Чин Улсын эзэн хаан [[Найралт төв|Найралт төвийн]] хоёрдугаар онд Халхын Засагт ханд тамга олгохдоо Тамганы бичээс нь  &quot;Эрдэнэ бишрэлт Засагт Хааны тамга&quot; гэж сийлсэн байдаг. Бусад Халхын хоёр ханы тамганы улны бичээст хаан биш Хан гэж бичээстэй байдаг нь сонирхол татдаг. Уг Тамганы улны бичээсийн фото зураг болон Хааны тамганы хайрцгийн фотог оруулав.
[[Файл:Засагт_хааны_тамганы_хайрцаг.png|thumb|221x221px|Засагт ханы тамганы хайрцаг]]
Тамганы хайрцгийг модоор хийж хүрэн булгиараар бүрж битүү мөнгөөр тоногложээ. Мөнгөн тоног нь дээд орой дээрээ таван хумстай луун хээ товойлгосон хийцтэй. Урд нүүрэн дээрээ галт шувууны дүрслэлтэй, өнцөг буландаа угалзан хээг хөөмөлдөж хийсэн байдаг.

== Засагт хан аймгийн хаад ноёдын ихэсийн газар ==
Арын хүрээ нь Засагт хааны алтан ургийн тойн лам нар байдаг, хаалттай хийд байсан бөгөөд Хан Тайширын оройд буй Их Хоригийг хариуцан тайдаг байсан. Зөвхөн алтан ургийн тойн лам нар хийдэд байдаг, гаднын лам оруулдаггүй хатуу журамтай байжээ.&lt;ref name=&quot;Baasankhuu&quot;&gt;{{Cite journal |last=Батмөнх |first=Баасанхүү |date=2025-06-18 |title=Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошууны хүн амын овгийн бүрэлдэхүүн |url=https://doi.org/10.22353/mjaae.2024130209 |journal=Mongolian Journal of Anthropology, Archaeology and Ethnology |volume=14 |issue=1 |pages=93–101 |doi=10.22353/mjaae.2024130209 |issn=1810-5025}}&lt;/ref&gt;

Дашинчилэн хэмээх номын нэртэй энэхүү бунхан овоог дээр цагт Засагт ханы хүрээнийхэн буюу Арын хүрээнийхэн, Засагт ханууд тахиж тайдаг, тайлга тахилгын үеэр тэргүүн зэргийн тайжаас дээших язгууртнууд (алтан ургийн тайж нар зөвхөн тэргүүн зэргийн тайж байдаг), гэлэнгээс дээших санваартнууд л гардаг хоригтой, мөн Засагт хануудыг энэхүү голлох бунхны өвөрт оршоодог байсан гэдэг. Алтай хотын баруугаар сүндэрлэх Хантайшир уулын нэгэн ноён оргил бүхий дүнхгэр нурууг Шарилын нуруу, нутгийн ардууд заримдаа Овоон нуруу ч гэх билээ. Энэ нуруу Алтай хотоос 20 гаруй км, Жаргалан сумын дундах зайд бий. Энэ нурууны орой дээрх онго тахилгатай дөрвөлжилсөн бунхан овоо байх ба түүний ээвэр бэлд 6 томоохон бунхан, мөн нэлээд хэдэн багавтар булш байдаг. Хантайширын нурууг Их эзэн Чингис хааны онгон тахилгатай холбоотой болох тухай хэд хэдэн домог бий.{{Citation needed}}

Их хааны онгоныг урд зүгээс залж энэ нуруунд оршоохдоо тэрхүү онгоны харуул хамгаалалт болгон зүүн зүгээс эртний сурвалжит аймгуудаас нүүлгэн авчирч, тэмдэг эдгэртэл уг онгоны харуул хамгаалалт байдалтайгаар нутагшуулсан гэсэн домог бий. Тэдгээр нүүдэллэж ирсэн  (Бэсүд) овогтнууд Хантайширын нурууг тойрсон байдалтайгаар он удаанаар нутаглаж иржээ.{{Citation needed}}

== Засагт ханууд ==
# [[Баяндарь хунтайж|Баяндара хунтайж]], 1547 онд Халхын [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан ноёны]] хөвүүн болж төрсөн,  [[Жалайр]], Үнэгэд отгийг захирч хунтайж болсон.
# [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], (1562-1637) Баяндара хунтайжын хөвүүн, 1580-1637 оны орчимд Засагт ханы аймгийг байгуулсан.
# [[Субадай засагт хан|Субадай хаан]], (?-1650) 1596-1650 оны хооронд Засагт ханы орыг залгасан. Цол нь Эрдэнэ Бишрэлт Засагт хан
# [[Норов Бишрэлт хан|Норов бишрэлт хаан]], 1650—1661 онд Засагт хаан байсан.
# Хотол хан, 1661-1662 онд өөрийгөө Засагт хаан цолоор өргөмжлөөд, [[Хотгойд|Хотгойдын]] [[Ринчин сайн хунтайж|Ринчин сайн хунтайжийн]] довтолгоонд өртөж амь үрэгдсэн.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
# [[Ванчиг Засагт хан|Ванчуг хан]],  1662—1666 онд Засагт хаан байсан. Норов хааны ахмад хөвгүүн.
# [[Цэнгүүн Засагт хан|Цэнгүн хан]], (1666—1686)
# [[Шар Засагт хан|Шар хан]],  (1686—1688)
# [[Цэвээнжав (Засагт хан)|Цэвээнжав хан]], (1688—1732)
# Гэлэг-ямпил хан,  (1732—1743) ([[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатарын]] удам)
# Балдир хан,  (1743—1761)
# Цэвэнбалзай хан, (1761—1792)
# Бунирадна хан, (1792—1823)
# Манибазар хан, (1823—1840)
# Цэрэндондуб хан, (1840—1877)
# Доржпалам хан, (1877—1898)
# [[Засагт хан Содномравдан|Содномравдан хан]],  (1898—1912)
# Цэрэнгомбожав хан, (1912—1923)

== Эшлэл ==
[[Ангилал:Засагт хан аймаг| ]]
[[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]]</text>
      <sha1>9s20xjib4sr42gyict4yms7npijzcob</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875748</id>
      <parentid>875747</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T01:40:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47206-70</username>
        <id>107170</id>
      </contributor>
      <origin>875748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22741" sha1="r8j6g1hcy5wzjdg689nr7by1iwd44i8" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Засагт хан аймаг
| native_name            = {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠭᠳᠤ ᠬᠠᠨ&lt;br&gt;ᠠᠢᠮᠠᠭ}}
| image_map              = Zasagt Khan aimag.png
| capital                = Засагт ханы хүрээ
| official_languages     = [[Монгол хэл]]
| religion               = [[Шарын шашин]]
| government_type        = Хант засаг
| leader_title1          = 1590-1596
| leader_name1           = [[Лайхур хан]]
| leader_title2          = 1596-1650
| leader_name2           = [[Субадай засагт хан]]
| leader_title3          = 1912-1923
| leader_name3           = Цэрэнгомбожав
| established_event1     = [[Лайхур хан|Лайхур]] хунтайж Халхын баруун гарын '''хан''' болов
| established_date1      = 1590 он
| established_event2     = '''Засагт хан''' цолыг [[Ашихай|Ашихайн]] угсааны Цэвээнжав ханаас хурааж, [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] угсааны Гэлэг-Ямпилд шилжүүлэв&lt;ref&gt;Засагт хан Цэвээнжав Зүүнгарын цэрэгтэй байлдахаас татгалзан цэргээ авч нутаг буцсан учраас Манжийн хааны зарлигаар Засагт хан цолыг Ноёнтой хатанбаатарын угсаанд үе улиран залгамжлуулахаар болсон&lt;/ref&gt;
| established_date2      = 1733 он
| established_event3     = Засагт хан аймгийг татан буулгаж, [[Хантайшир уулын аймаг]] болгон солив
| established_date3      = 1923 он
| year_end               = 1923
| year_start             = 1590/1691
| today                  = {{MNG}}
{{CHN}}
{{RUS}}
}}

'''Засагт хан аймаг''' нь [[Халх|Халхын]] баруун гарт үндэслэж байгуулагдсан бөгөөд [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Улс төрийн бутралын үе]], [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Манжийн эрхшээлийн үе]], [[Богд Хаант Монгол Улс|Богд хаант Монгол улсын]] үед оршин байсан Халх Монголын 4 аймгийн нэг юм.  

== Түүх ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] хүү [[Гэрсэнз|Гэрсэнзийн]] дараа түүний хатан Хатунгай Халхыг 7 хүүдээ хуваарилж Халхыг хоёр гар болгож захируулав. Ингэхдээ Халхын баруун гарт ахмад хүү [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хун тайж]], дэд хүү [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндой хатан баатар]], зургадугаар хүү [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн]], отгон хүү [[Саму буйма|Саму Буйма]] нарыг дөрвөн отог хошуунд хуваарилав. Ахмад хөвүүд эхлэн Баруун гарыг захируулсан нь баруунш нутаг тэлэхэд нас өсгөвөрийг тооцсон бололтой. 1580-аад онд Ашихайн ач [[Лайхур хан|Лайхур]] Халхын баруун гарын “[[хан|хаан]]” болжээ. Баруун гар &quot;хаан&quot;-тай болсны дараа Хаан, [[Жонон]], [[Хунтайж]] нарт захиргасан гурван хошуу болгосон нь Хүрэн бэлчирийн чуулганаар найман хошуу болж олшроод 1691 оны Долоннуурын чуулган хүртэл хэвээр явсан. Лайхур хаан Ойрадтай хийсэн дайнд амь үрэгдсэний дараа 1596 онд ахмад хөвгүүн [[Субадай засагт хан|Субадай]] “Богд Засагт хаан” гэж өргөмжлөгдөж 1650 он хүртэл захирчээ. Засагт хаан цолыг [[Норов Бишрэлт хан|Норов]], [[Ванчиг Засагт хан|Гомбо, Ванчиг]], [[Цэнгүүн Засагт хан|Цэнгүн]], [[Шар Засагт хан|Шар]] нар цолыг залгамжлан суув. Норов бишрэлт ханы төгсгөл үеэс Засаг ханыхан дотроо хямарч, үүнээс болж Түшээт хантай зөрчилдөх болов. 1662 оны Хотогойдын Лувсанринчений самуунаас хойш Засагт хан аймаг уналтанд орж, улмаар тэдний тэргүүлэгчид Түшээт ханыг эсэргүүцэн Ойрадын Зүүнгарт түшихийг завдсанаар Халх, Ойрадыг дайныг өдүүлэв. 

Дайнд ялагдсан нийт Халхууд 1691 оноос [[Манж|Манжийн]] эрхшээлд дагасны дараа  Халхын уг байдалд үндэслэн 3 аймгийг албан ёсоор сэргээн байгуулсны нэг нь Засагт хан аймаг бөгөөд тэдний хуучин 8 хошууг өөрчлөн сэргээж, 1692 онд Халхын аймгуудыг гурван зам болгон хуваахад Засагт хан аймаг нь '''&quot;Халхын өрнө зам&quot;''' хэмээн нэрлэгджээ. Тус аймагт урьдны Халхын баруун гарт багтаж байсан хошуудыг захируулав. Манжид орсон Засагт хан аймгийн анхны тэргүүн нь Ашихайн удмын чин ван Цэвээнжав байгаад 1732 онд Зүүнгарын дайны үеэр Ойрадтай байлдахаас зайлсхийсэн тул түүний Засагт хан цолыг хурааж, Ноёндай хатанбаатарын удмын Гэлэг-ямпилд шилжүүлжээ. Тус аймгийн нутагт эхлээд Манж нар тэргүүлсэн '''&quot;Түйн гол, Булганы чуулган&quot;''' гэж хуралдаж байгаад удалгүй мөнхүү аймаг өөрийн &quot;'''Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган&quot;'''-ыг байгуулжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://govi-altai.gov.mn/208/item/196 |title=ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ |access-date=2022-07-28 |archive-date=2020-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200129055511/http://govi-altai.gov.mn/208/item/196 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ардын хувьсгал ялсны дараа 1923 онд аймаг, хошууны нэрсийг уул, усны нэрээр солиход тус аймгийг [[Хан тайшир уулын аймаг|Хан Тайшир уулын аймаг]] гэж нэрлэжээ.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://mongoltoli.mn/history/h/85 Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ.]&lt;/ref&gt;[[Файл:1911-1919.jpg |thumb|200px|Олноо өргөгдсөн үед Засагт хан]]

== Газар зүй ==
Аймгийн эртний нутаг нь зүүн тийш [[Онги гол|Онги]], [[Шаргалжуут]], баруун тийш [[Хар-Ус нуур|Хар ус]], Элсэн нуур, өмнөт тал нь Арцын хар тохой, умар тал нь [[Түйн гол]] хүрдэг байжээ. Газарзүйн энэ баримжааг авч үзэхдээ, зүүн өмнө зүгийг уламжилалт өмнө зүг хэмээн үзсэнээр ойлгох учиртай. Манжийн үеийн Засагт ханы нутаг нь хуучнаас зүүн талдаа өөрчлөгдсөн бөгөөд тус аймагт өнөөгийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн нутаг бүхлээрээ, [[Завхан аймаг|Завхан]], [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] аймгуудын нутгийн хагас, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]], [[Увс аймаг|Ховд, Увс]] аймгийн зарим сумдын газар нутаг багтаж байв.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Бөөрөг дэл элс, Монгол элс, Бор хярын элс зэрэг 150-200 гаруй км үргэлжилсэн их элсэн нурууд, мөн алдарт Хүйс, Шаргын говиуд энэ аймгийн эрт нутагт багтаж байв.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР&lt;/ref&gt;

Засагт хан аймгийн нутаг дэвсгэрийн сүүлчийн хэмжээ 288.740 ам дөрвөлжин км, нутгийн урт нь 1080 км, өргөн нь 240-540 км байв.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Угтаа бол Эрчис мөрөн, Алтай, Хан хатан, Хонгорой, Соён, Баруун өмнөд сибирийг багтаасан их нутаг Лайхур, Убаши нарын тэлэлтээр тогтож байжээ.

== Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж ==
Эхэн үедээ Халхын долоон хошууны баруун гарт 7 отгоос бүрдсэн 4 хошуу багтаж байгаад 1590-ээд оноос Лайхур анх хан болоход хан, жонон, хунтайжийн гурван отог болжээ. Энэ үеийн Халхын үйсэн цаазад Зүүн, Баруун гарыг &quot;зургаан хошуу&quot; гэж байсны учир үүнтэй холбоотой. Үүнийг бас '''&quot;Манай баруун этгээдэд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]], Бэсүдийн [[Хонгор сэцэн жонон|Сэцэн жонон]] нар, зүүн этгээдэд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]],  [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]] бүлгээ&quot;'''&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар. |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}&lt;/ref&gt; гэж тодорхойлсон Чахундорж хааны үг (1686 он) бий. Ийнхүү гурван гол хошуун дээр 1610-аад оноос [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарын]] удмын [[Элжигин|Элжигэний]] [[Бадам дайчин хатанбаатар]] ноёны захирсан нэг хошуу нэмэгдэж 4 хошуутай болсон.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}&lt;/ref&gt; Эдгээр дөрвөн хошуу захирсан ноёдыг &quot;их ноёд&quot; гэж нэрлээд, хошуу захирах ноёнд захирагдаж хувийн отогоо захирах ноёдыг &quot;бага ноёд&quot; гэдэг байсан. Үүнээс гадна Урианхан, Тангуд, САртуул нар отгоо томсгож их ноёнтой болохын төлөө тэмцэж байв. 1655 онд Элжигэний Хатанбаатар ноёны байр суурийг эвдэж бага ноён болгон, [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн ноёны]] удмын [[Сартуул|Сартуулын]] [[Хүндлэн тойн|Хүндлэн тойныг]] хошуу захирах их ноёны зэрэгт дэвшүүлж өөрчлөлт орсон.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Энэ өөрчлөлтөөр Засагт хан аймгийн дотор өрнөсөн эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл эхлэж, энэ нь даамжирсаар Халх, Зүүнгарын хаант улс, Чин гүрнийг хамарсан ихээхэн үймээний эхлэл болжээ.   

1691 онд [[Манж Чин улс|Манжид]] дагаар орсноос хойш хэд дахин хуваагдаж 1755 онд [[Хойт]]ын 1 хошууг тус аймагт хавсарган захируулжээ. 1911 онд аймаг 19 [[хошуу]], 3 тамгатай хутагтын шавьтай байв. Гомбожавын зургадугаар үеийн ач Дашцэрэнд 1912 онд Монгол улсын Жавзандамба хутагт Богд хаан Итгэмжит засаг цол хүртээж тусгай засаг хошуу болгон Засагт хан аймагт захируулжээ.

1932 онд дахин засаг захиргааны шинэчлэлт хийгээд Алтай, Завхан, Хөвсгөл зэрэг аймагт хуваасан. Эдүгээ 2015 оны байдлаар [[Говь-Алтай|Говь Алтай]], [[Завхан]], [[Хөвсгөл]] аймаг, [[Баянхонгор]], [[Увс]], [[Ховд]] аймгуудын зарим сумд болсон байна. 

=== Засагт хан аймгийн, хошуу, отгийн нэрс&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ===
{{div col|colwidth=18em}}
* Ахай засгийн хошуу
* Мэргэн засгийн хошуу 
* Далай засгийн хошуу 
* Жалханз хутагтын шавь 
* Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу 
* Ачит засгийн хошуу 
* Цогтой засгийн хошуу 
* Ялгуусан хутагтын шавь 
* Сэцэн засгийн хошуу 
* Баатар засгийн хошуу 
* Үйзэн засгийн хошуу 
* Эрдэнэ засгийн хошуу 
* Сүжигт засгийн хошуу 
* Дархан засгийн хошуу 
* Засагт хан хошуу 
* Дайчин засгийн хошуу 
* Бигэр номун ханы шавь 
* Илдэн засгийн хошуу 
* Ёст засгийн хошуу 
* Итгэмжит засгийн хошуу 
* Бишрэлт засгийн хошуу 
* Жонон засгийн хошуу
{{div col end}}

*Жавзандамба хутагтын дархад шавийн гурван отог
* Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Ар ширхтэн отог
* Хөвсгөл нуурын урианхайн Арын хоёр сум
* Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Өвөр ширхтэн отог
* Хөвсгөл нуурын урианхайн Өврийн хоёр сум
* Урианхайн хязгаар

== Засагт ханы тамга ==
[[Файл:Zasagt_khaanii_tamga.png|thumb|245x245px|ЭРДЭНЭ БИШРЭЛТ ЗАСАГТ ХААНЫ ТАМГА]]
Манж Чин Улсын эзэн хаан [[Найралт төв|Найралт төвийн]] хоёрдугаар онд Халхын Засагт ханд тамга олгохдоо Тамганы бичээс нь  &quot;Эрдэнэ бишрэлт Засагт Хааны тамга&quot; гэж сийлсэн байдаг. Бусад Халхын хоёр ханы тамганы улны бичээст хаан биш Хан гэж бичээстэй байдаг нь сонирхол татдаг. Уг Тамганы улны бичээсийн фото зураг болон Хааны тамганы хайрцгийн фотог оруулав.
[[Файл:Засагт_хааны_тамганы_хайрцаг.png|thumb|221x221px|Засагт ханы тамганы хайрцаг]]
Тамганы хайрцгийг модоор хийж хүрэн булгиараар бүрж битүү мөнгөөр тоногложээ. Мөнгөн тоног нь дээд орой дээрээ таван хумстай луун хээ товойлгосон хийцтэй. Урд нүүрэн дээрээ галт шувууны дүрслэлтэй, өнцөг буландаа угалзан хээг хөөмөлдөж хийсэн байдаг.

== Засагт хан аймгийн хаад ноёдын ихэсийн газар ==
Арын хүрээ нь Засагт хааны алтан ургийн тойн лам нар байдаг, хаалттай хийд байсан бөгөөд Хан Тайширын оройд буй Их Хоригийг хариуцан тайдаг байсан. Зөвхөн алтан ургийн тойн лам нар хийдэд байдаг, гаднын лам оруулдаггүй хатуу журамтай байжээ.&lt;ref name=&quot;Baasankhuu&quot;&gt;{{Cite journal |last=Батмөнх |first=Баасанхүү |date=2025-06-18 |title=Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошууны хүн амын овгийн бүрэлдэхүүн |url=https://doi.org/10.22353/mjaae.2024130209 |journal=Mongolian Journal of Anthropology, Archaeology and Ethnology |volume=14 |issue=1 |pages=93–101 |doi=10.22353/mjaae.2024130209 |issn=1810-5025}}&lt;/ref&gt;

Дашинчилэн хэмээх номын нэртэй энэхүү бунхан овоог дээр цагт Засагт ханы хүрээнийхэн буюу Арын хүрээнийхэн, Засагт ханууд тахиж тайдаг, тайлга тахилгын үеэр тэргүүн зэргийн тайжаас дээших язгууртнууд (алтан ургийн тайж нар зөвхөн тэргүүн зэргийн тайж байдаг), гэлэнгээс дээших санваартнууд л гардаг хоригтой, мөн Засагт хануудыг энэхүү голлох бунхны өвөрт оршоодог байсан гэдэг. Алтай хотын баруугаар сүндэрлэх Хантайшир уулын нэгэн ноён оргил бүхий дүнхгэр нурууг Шарилын нуруу, нутгийн ардууд заримдаа Овоон нуруу ч гэх билээ. Энэ нуруу Алтай хотоос 20 гаруй км, Жаргалан сумын дундах зайд бий. Энэ нурууны орой дээрх онго тахилгатай дөрвөлжилсөн бунхан овоо байх ба түүний ээвэр бэлд 6 томоохон бунхан, мөн нэлээд хэдэн багавтар булш байдаг. Хантайширын нурууг Их эзэн Чингис хааны онгон тахилгатай холбоотой болох тухай хэд хэдэн домог бий.{{Citation needed}}

Их хааны онгоныг урд зүгээс залж энэ нуруунд оршоохдоо тэрхүү онгоны харуул хамгаалалт болгон зүүн зүгээс эртний сурвалжит аймгуудаас нүүлгэн авчирч, тэмдэг эдгэртэл уг онгоны харуул хамгаалалт байдалтайгаар нутагшуулсан гэсэн домог бий. Тэдгээр нүүдэллэж ирсэн  (Бэсүд) овогтнууд Хантайширын нурууг тойрсон байдалтайгаар он удаанаар нутаглаж иржээ.{{Citation needed}}

== Засагт ханууд ==
# [[Баяндарь хунтайж|Баяндара хунтайж]], 1547 онд Халхын [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан ноёны]] хөвүүн болж төрсөн,  [[Жалайр]], Үнэгэд отгийг захирч хунтайж болсон.
# [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], (1562-1637) Баяндара хунтайжын хөвүүн, 1580-1637 оны орчимд Засагт ханы аймгийг байгуулсан.
# [[Субадай засагт хан|Субадай хаан]], (?-1650) 1596-1650 оны хооронд Засагт ханы орыг залгасан. Цол нь Эрдэнэ Бишрэлт Засагт хан
# [[Норов Бишрэлт хан|Норов бишрэлт хаан]], 1650—1661 онд Засагт хаан байсан.
# Хотол хан, 1661-1662 онд өөрийгөө Засагт хаан цолоор өргөмжлөөд, [[Хотгойд|Хотгойдын]] [[Ринчин сайн хунтайж|Ринчин сайн хунтайжийн]] довтолгоонд өртөж амь үрэгдсэн.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
# [[Ванчиг Засагт хан|Ванчуг хан]],  1662—1666 онд Засагт хаан байсан. Норов хааны ахмад хөвгүүн.
# [[Цэнгүүн Засагт хан|Цэнгүн хан]], (1666—1686)
# [[Шар Засагт хан|Шар хан]],  (1686—1688)
# [[Цэвээнжав (Засагт хан)|Цэвээнжав хан]], (1688—1732)
# Гэлэг-ямпил хан,  (1732—1743) ([[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатарын]] удам)
# Балдир хан,  (1743—1761)
# Цэвэнбалзай хан, (1761—1792)
# Бунирадна хан, (1792—1823)
# Манибазар хан, (1823—1840)
# Цэрэндондуб хан, (1840—1877)
# Доржпалам хан, (1877—1898)
# [[Засагт хан Содномравдан|Содномравдан хан]],  (1898—1912)
# Цэрэнгомбожав хан, (1912—1923)

== Эшлэл ==
[[Ангилал:Засагт хан аймаг| ]]
[[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]]</text>
      <sha1>r8j6g1hcy5wzjdg689nr7by1iwd44i8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875749</id>
      <parentid>875748</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T01:42:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47206-70</username>
        <id>107170</id>
      </contributor>
      <origin>875749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22838" sha1="gb9itv83p8ynibtstwcmve76wj9yac9" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Засагт хан аймаг
| native_name            = {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠭᠳᠤ ᠬᠠᠨ&lt;br&gt;ᠠᠢᠮᠠᠭ}}
| image_map              = Zasagt Khan aimag.png
| capital                = Засагт ханы хүрээ
| official_languages     = [[Монгол хэл]]
| religion               = [[Шарын шашин]]
| government_type        = Хант засаг
| leader_title1          = 1590-1596
| leader_name1           = [[Лайхур хан]]
| leader_title2          = 1596-1650
| leader_name2           = [[Субадай засагт хан]]
| leader_title3          = 1912-1923
| leader_name3           = Цэрэнгомбожав
| established_event1     = [[Лайхур хан|Лайхур]] хунтайж Халхын баруун гарын '''хан''' болов
| established_date1      = 1590 он
| established_event2     = '''Засагт хан''' цолыг [[Ашихай|Ашихайн]] угсааны Цэвээнжав ханаас хурааж, [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] угсааны Гэлэг-Ямпилд шилжүүлэв&lt;ref&gt;Засагт хан Цэвээнжав Зүүнгарын цэрэгтэй байлдахаас татгалзан цэргээ авч нутаг буцсан учраас Манжийн хааны зарлигаар Засагт хан цолыг Ноёнтой хатанбаатарын угсаанд үе улиран залгамжлуулахаар болсон&lt;/ref&gt;
| established_date2      = 1733 он
| established_event3     = Засагт хан аймгийг татан буулгаж, [[Хантайшир уулын аймаг]] болгон солив
| established_date3      = 1923 он
| year_end               = 1923
| year_start             = 1590/1691
| today                  = {{MNG}}
{{CHN}}
{{RUS}}
}}

'''Засагт хан аймаг''' нь [[Халх|Халхын]] баруун гарт үндэслэж байгуулагдсан бөгөөд [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Улс төрийн бутралын үе]], [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Манжийн эрхшээлийн үе]], [[Богд Хаант Монгол Улс|Богд хаант Монгол улсын]] үед оршин байсан Халх Монголын 4 аймгийн нэг юм.  

== Түүх ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] хүү [[Гэрсэнз|Гэрсэнзийн]] дараа түүний хатан Хатунгай Халхыг 7 хүүдээ хуваарилж Халхыг хоёр гар болгож захируулав. Ингэхдээ Халхын баруун гарт ахмад хүү [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хун тайж]], дэд хүү [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндой хатан баатар]], зургадугаар хүү [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн]], отгон хүү [[Саму буйма|Саму Буйма]] нарыг дөрвөн отог хошуунд хуваарилав. Ахмад хөвүүд эхлэн Баруун гарыг захируулсан нь баруунш нутаг тэлэхэд нас өсгөвөрийг тооцсон бололтой. 1580-аад онд Ашихайн ач [[Лайхур хан|Лайхур]] Халхын баруун гарын “[[хан|хаан]]” болжээ. Баруун гар &quot;хаан&quot;-тай болсны дараа Хаан, [[Жонон]], [[Хунтайж]] нарт захиргасан гурван хошуу болгосон нь Хүрэн бэлчирийн чуулганаар найман хошуу болж олшроод 1691 оны Долоннуурын чуулган хүртэл хэвээр явсан. Лайхур хаан Ойрадтай хийсэн дайнд амь үрэгдсэний дараа 1596 онд ахмад хөвгүүн [[Субадай засагт хан|Субадай]] “Богд Засагт хаан” гэж өргөмжлөгдөж 1650 он хүртэл захирчээ. Засагт хаан цолыг [[Норов Бишрэлт хан|Норов]], [[Ванчиг Засагт хан|Гомбо, Ванчиг]], [[Цэнгүүн Засагт хан|Цэнгүн]], [[Шар Засагт хан|Шар]] нар цолыг залгамжлан суув. Норов бишрэлт ханы төгсгөл үеэс Засаг ханыхан дотроо хямарч, үүнээс болж Түшээт хантай зөрчилдөх болов. 1662 оны Хотогойдын Лувсанринчений самуунаас хойш Засагт хан аймаг уналтанд орж, улмаар тэдний тэргүүлэгчид Түшээт ханыг эсэргүүцэн Ойрадын Зүүнгарт түшихийг завдсанаар Халх, Ойрадыг дайныг өдүүлэв. 

Дайнд ялагдсан нийт Халхууд 1691 оноос [[Манж|Манжийн]] эрхшээлд дагасны дараа  Халхын уг байдалд үндэслэн 3 аймгийг албан ёсоор сэргээн байгуулсны нэг нь Засагт хан аймаг бөгөөд тэдний хуучин 8 хошууг өөрчлөн сэргээж, 1692 онд Халхын аймгуудыг гурван зам болгон хуваахад Засагт хан аймаг нь '''&quot;Халхын өрнө зам&quot;''' хэмээн нэрлэгджээ. Тус аймагт урьдны Халхын баруун гарт багтаж байсан хошуудыг захируулав. Манжид орсон Засагт хан аймгийн анхны тэргүүн нь Ашихайн удмын чин ван Цэвээнжав байгаад 1732 онд Зүүнгарын дайны үеэр Ойрадтай байлдахаас зайлсхийсэн тул түүний Засагт хан цолыг хурааж, Ноёндай хатанбаатарын удмын Гэлэг-ямпилд шилжүүлжээ. Тус аймгийн нутагт эхлээд Манж нар тэргүүлсэн '''&quot;Түйн гол, Булганы чуулган&quot;''' гэж хуралдаж байгаад удалгүй мөнхүү аймаг өөрийн &quot;'''Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган&quot;'''-ыг байгуулжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://govi-altai.gov.mn/208/item/196 |title=ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ |access-date=2022-07-28 |archive-date=2020-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200129055511/http://govi-altai.gov.mn/208/item/196 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ардын хувьсгал ялсны дараа 1923 онд аймаг, хошууны нэрсийг уул, усны нэрээр солиход тус аймгийг [[Хан тайшир уулын аймаг|Хан Тайшир уулын аймаг]] гэж нэрлэжээ.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://mongoltoli.mn/history/h/85 Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ.]&lt;/ref&gt;[[Файл:1911-1919.jpg |thumb|200px|Олноо өргөгдсөн үед Засагт хан]]

== Газар зүй ==
Аймгийн эртний нутаг нь зүүн тийш [[Онги гол|Онги]], [[Шаргалжуут]], баруун тийш [[Хар-Ус нуур|Хар ус]], Элсэн нуур, өмнөт тал нь Арцын хар тохой, умар тал нь [[Түйн гол]] хүрдэг байжээ. Газарзүйн энэ баримжааг авч үзэхдээ, зүүн өмнө зүгийг уламжилалт өмнө зүг хэмээн үзсэнээр ойлгох учиртай. Манжийн үеийн Засагт ханы нутаг нь хуучнаас зүүн талдаа өөрчлөгдсөн бөгөөд тус аймагт өнөөгийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн нутаг бүхлээрээ, [[Завхан аймаг|Завхан]], [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] аймгуудын нутгийн хагас, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]], [[Увс аймаг|Ховд, Увс]] аймгийн зарим сумдын газар нутаг багтаж байв.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Бөөрөг дэл элс, Монгол элс, Бор хярын элс зэрэг 150-200 гаруй км үргэлжилсэн их элсэн нурууд, мөн Алтайн уулс бүхэлдээ, үүнийг дагаад алдарт Хүйс, Шарга, Цэнхэр номингийн говиуд энэ аймгийн эрт нутагт багтаж байв.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР&lt;/ref&gt;

Засагт хан аймгийн нутаг дэвсгэрийн сүүлчийн хэмжээ 288.740 ам дөрвөлжин км, нутгийн урт нь 1080 км, өргөн нь 240-540 км байв.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Угтаа бол Эрчис мөрөн, Алтай, Хан хатан, Хонгорой, Соён, Баруун өмнөд сибирийг багтаасан их нутаг Лайхур, Убаши нарын тэлэлтээр тогтож байжээ.

== Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж ==
Эхэн үедээ Халхын долоон хошууны баруун гарт 7 отгоос бүрдсэн 4 хошуу багтаж байгаад 1590-ээд оноос Лайхур анх хан болоход хан, жонон, хунтайжийн гурван отог болжээ. Энэ үеийн Халхын үйсэн цаазад Зүүн, Баруун гарыг &quot;зургаан хошуу&quot; гэж байсны учир үүнтэй холбоотой. Үүнийг бас '''&quot;Манай баруун этгээдэд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]], Бэсүдийн [[Хонгор сэцэн жонон|Сэцэн жонон]] нар, зүүн этгээдэд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]],  [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]] бүлгээ&quot;'''&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар. |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}&lt;/ref&gt; гэж тодорхойлсон Чахундорж хааны үг (1686 он) бий. Ийнхүү гурван гол хошуун дээр 1610-аад оноос [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарын]] удмын [[Элжигин|Элжигэний]] [[Бадам дайчин хатанбаатар]] ноёны захирсан нэг хошуу нэмэгдэж 4 хошуутай болсон.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}&lt;/ref&gt; Эдгээр дөрвөн хошуу захирсан ноёдыг &quot;их ноёд&quot; гэж нэрлээд, хошуу захирах ноёнд захирагдаж хувийн отогоо захирах ноёдыг &quot;бага ноёд&quot; гэдэг байсан. Үүнээс гадна Урианхан, Тангуд, САртуул нар отгоо томсгож их ноёнтой болохын төлөө тэмцэж байв. 1655 онд Элжигэний Хатанбаатар ноёны байр суурийг эвдэж бага ноён болгон, [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн ноёны]] удмын [[Сартуул|Сартуулын]] [[Хүндлэн тойн|Хүндлэн тойныг]] хошуу захирах их ноёны зэрэгт дэвшүүлж өөрчлөлт орсон.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Энэ өөрчлөлтөөр Засагт хан аймгийн дотор өрнөсөн эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл эхлэж, энэ нь даамжирсаар Халх, Зүүнгарын хаант улс, Чин гүрнийг хамарсан ихээхэн үймээний эхлэл болжээ.   

1691 онд [[Манж Чин улс|Манжид]] дагаар орсноос хойш хэд дахин хуваагдаж 1755 онд [[Хойт]]ын 1 хошууг тус аймагт хавсарган захируулжээ. 1911 онд аймаг 19 [[хошуу]], 3 тамгатай хутагтын шавьтай байв. Гомбожавын зургадугаар үеийн ач Дашцэрэнд 1912 онд Монгол улсын Жавзандамба хутагт Богд хаан Итгэмжит засаг цол хүртээж тусгай засаг хошуу болгон Засагт хан аймагт захируулжээ.

1932 онд дахин засаг захиргааны шинэчлэлт хийгээд Алтай, Завхан, Хөвсгөл зэрэг аймагт хуваасан. Эдүгээ 2015 оны байдлаар [[Говь-Алтай|Говь Алтай]], [[Завхан]], [[Хөвсгөл]] аймаг, [[Баянхонгор]], [[Увс]], [[Ховд]] аймгуудын зарим сумд болсон байна. 

=== Засагт хан аймгийн, хошуу, отгийн нэрс&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ===
{{div col|colwidth=18em}}
* Ахай засгийн хошуу
* Мэргэн засгийн хошуу 
* Далай засгийн хошуу 
* Жалханз хутагтын шавь 
* Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу 
* Ачит засгийн хошуу 
* Цогтой засгийн хошуу 
* Ялгуусан хутагтын шавь 
* Сэцэн засгийн хошуу 
* Баатар засгийн хошуу 
* Үйзэн засгийн хошуу 
* Эрдэнэ засгийн хошуу 
* Сүжигт засгийн хошуу 
* Дархан засгийн хошуу 
* Засагт хан хошуу 
* Дайчин засгийн хошуу 
* Бигэр номун ханы шавь 
* Илдэн засгийн хошуу 
* Ёст засгийн хошуу 
* Итгэмжит засгийн хошуу 
* Бишрэлт засгийн хошуу 
* Жонон засгийн хошуу
{{div col end}}

*Жавзандамба хутагтын дархад шавийн гурван отог
* Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Ар ширхтэн отог
* Хөвсгөл нуурын урианхайн Арын хоёр сум
* Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Өвөр ширхтэн отог
* Хөвсгөл нуурын урианхайн Өврийн хоёр сум
* Урианхайн хязгаар

== Засагт ханы тамга ==
[[Файл:Zasagt_khaanii_tamga.png|thumb|245x245px|ЭРДЭНЭ БИШРЭЛТ ЗАСАГТ ХААНЫ ТАМГА]]
Манж Чин Улсын эзэн хаан [[Найралт төв|Найралт төвийн]] хоёрдугаар онд Халхын Засагт ханд тамга олгохдоо Тамганы бичээс нь  &quot;Эрдэнэ бишрэлт Засагт Хааны тамга&quot; гэж сийлсэн байдаг. Бусад Халхын хоёр ханы тамганы улны бичээст хаан биш Хан гэж бичээстэй байдаг нь сонирхол татдаг. Уг Тамганы улны бичээсийн фото зураг болон Хааны тамганы хайрцгийн фотог оруулав.
[[Файл:Засагт_хааны_тамганы_хайрцаг.png|thumb|221x221px|Засагт ханы тамганы хайрцаг]]
Тамганы хайрцгийг модоор хийж хүрэн булгиараар бүрж битүү мөнгөөр тоногложээ. Мөнгөн тоног нь дээд орой дээрээ таван хумстай луун хээ товойлгосон хийцтэй. Урд нүүрэн дээрээ галт шувууны дүрслэлтэй, өнцөг буландаа угалзан хээг хөөмөлдөж хийсэн байдаг.

== Засагт хан аймгийн хаад ноёдын ихэсийн газар ==
Арын хүрээ нь Засагт хааны алтан ургийн тойн лам нар байдаг, хаалттай хийд байсан бөгөөд Хан Тайширын оройд буй Их Хоригийг хариуцан тайдаг байсан. Зөвхөн алтан ургийн тойн лам нар хийдэд байдаг, гаднын лам оруулдаггүй хатуу журамтай байжээ.&lt;ref name=&quot;Baasankhuu&quot;&gt;{{Cite journal |last=Батмөнх |first=Баасанхүү |date=2025-06-18 |title=Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошууны хүн амын овгийн бүрэлдэхүүн |url=https://doi.org/10.22353/mjaae.2024130209 |journal=Mongolian Journal of Anthropology, Archaeology and Ethnology |volume=14 |issue=1 |pages=93–101 |doi=10.22353/mjaae.2024130209 |issn=1810-5025}}&lt;/ref&gt;

Дашинчилэн хэмээх номын нэртэй энэхүү бунхан овоог дээр цагт Засагт ханы хүрээнийхэн буюу Арын хүрээнийхэн, Засагт ханууд тахиж тайдаг, тайлга тахилгын үеэр тэргүүн зэргийн тайжаас дээших язгууртнууд (алтан ургийн тайж нар зөвхөн тэргүүн зэргийн тайж байдаг), гэлэнгээс дээших санваартнууд л гардаг хоригтой, мөн Засагт хануудыг энэхүү голлох бунхны өвөрт оршоодог байсан гэдэг. Алтай хотын баруугаар сүндэрлэх Хантайшир уулын нэгэн ноён оргил бүхий дүнхгэр нурууг Шарилын нуруу, нутгийн ардууд заримдаа Овоон нуруу ч гэх билээ. Энэ нуруу Алтай хотоос 20 гаруй км, Жаргалан сумын дундах зайд бий. Энэ нурууны орой дээрх онго тахилгатай дөрвөлжилсөн бунхан овоо байх ба түүний ээвэр бэлд 6 томоохон бунхан, мөн нэлээд хэдэн багавтар булш байдаг. Хантайширын нурууг Их эзэн Чингис хааны онгон тахилгатай холбоотой болох тухай хэд хэдэн домог бий.{{Citation needed}}

Их хааны онгоныг урд зүгээс залж энэ нуруунд оршоохдоо тэрхүү онгоны харуул хамгаалалт болгон зүүн зүгээс эртний сурвалжит аймгуудаас нүүлгэн авчирч, тэмдэг эдгэртэл уг онгоны харуул хамгаалалт байдалтайгаар нутагшуулсан гэсэн домог бий. Тэдгээр нүүдэллэж ирсэн  (Бэсүд) овогтнууд Хантайширын нурууг тойрсон байдалтайгаар он удаанаар нутаглаж иржээ.{{Citation needed}}

== Засагт ханууд ==
# [[Баяндарь хунтайж|Баяндара хунтайж]], 1547 онд Халхын [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан ноёны]] хөвүүн болж төрсөн,  [[Жалайр]], Үнэгэд отгийг захирч хунтайж болсон.
# [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], (1562-1637) Баяндара хунтайжын хөвүүн, 1580-1637 оны орчимд Засагт ханы аймгийг байгуулсан.
# [[Субадай засагт хан|Субадай хаан]], (?-1650) 1596-1650 оны хооронд Засагт ханы орыг залгасан. Цол нь Эрдэнэ Бишрэлт Засагт хан
# [[Норов Бишрэлт хан|Норов бишрэлт хаан]], 1650—1661 онд Засагт хаан байсан.
# Хотол хан, 1661-1662 онд өөрийгөө Засагт хаан цолоор өргөмжлөөд, [[Хотгойд|Хотгойдын]] [[Ринчин сайн хунтайж|Ринчин сайн хунтайжийн]] довтолгоонд өртөж амь үрэгдсэн.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
# [[Ванчиг Засагт хан|Ванчуг хан]],  1662—1666 онд Засагт хаан байсан. Норов хааны ахмад хөвгүүн.
# [[Цэнгүүн Засагт хан|Цэнгүн хан]], (1666—1686)
# [[Шар Засагт хан|Шар хан]],  (1686—1688)
# [[Цэвээнжав (Засагт хан)|Цэвээнжав хан]], (1688—1732)
# Гэлэг-ямпил хан,  (1732—1743) ([[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатарын]] удам)
# Балдир хан,  (1743—1761)
# Цэвэнбалзай хан, (1761—1792)
# Бунирадна хан, (1792—1823)
# Манибазар хан, (1823—1840)
# Цэрэндондуб хан, (1840—1877)
# Доржпалам хан, (1877—1898)
# [[Засагт хан Содномравдан|Содномравдан хан]],  (1898—1912)
# Цэрэнгомбожав хан, (1912—1923)

== Эшлэл ==
[[Ангилал:Засагт хан аймаг| ]]
[[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]]</text>
      <sha1>gb9itv83p8ynibtstwcmve76wj9yac9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875750</id>
      <parentid>875749</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T01:46:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47206-70</username>
        <id>107170</id>
      </contributor>
      <origin>875750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23041" sha1="py5l45a2ajhvpp2z23nm2i7ahximzpo" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Засагт хан аймаг
| native_name            = {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠭᠳᠤ ᠬᠠᠨ&lt;br&gt;ᠠᠢᠮᠠᠭ}}
| image_map              = Zasagt Khan aimag.png
| capital                = Засагт ханы хүрээ
| official_languages     = [[Монгол хэл]]
| religion               = [[Шарын шашин]]
| government_type        = Хант засаг
| leader_title1          = 1590-1596
| leader_name1           = [[Лайхур хан]]
| leader_title2          = 1596-1650
| leader_name2           = [[Субадай засагт хан]]
| leader_title3          = 1912-1923
| leader_name3           = Цэрэнгомбожав
| established_event1     = [[Лайхур хан|Лайхур]] хунтайж Халхын баруун гарын '''хан''' болов
| established_date1      = 1590 он
| established_event2     = '''Засагт хан''' цолыг [[Ашихай|Ашихайн]] угсааны Цэвээнжав ханаас хурааж, [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] угсааны Гэлэг-Ямпилд шилжүүлэв&lt;ref&gt;Засагт хан Цэвээнжав Зүүнгарын цэрэгтэй байлдахаас татгалзан цэргээ авч нутаг буцсан учраас Манжийн хааны зарлигаар Засагт хан цолыг Ноёнтой хатанбаатарын угсаанд үе улиран залгамжлуулахаар болсон&lt;/ref&gt;
| established_date2      = 1733 он
| established_event3     = Засагт хан аймгийг татан буулгаж, [[Хантайшир уулын аймаг]] болгон солив
| established_date3      = 1923 он
| year_end               = 1923
| year_start             = 1590/1691
| today                  = {{MNG}}
{{CHN}}
{{RUS}}
}}

'''Засагт хан аймаг''' нь [[Халх|Халхын]] баруун гарт үндэслэж байгуулагдсан бөгөөд [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Улс төрийн бутралын үе]], [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Манжийн эрхшээлийн үе]], [[Богд Хаант Монгол Улс|Богд хаант Монгол улсын]] үед оршин байсан Халх Монголын 4 аймгийн нэг юм.  

== Түүх ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] хүү [[Гэрсэнз|Гэрсэнзийн]] дараа түүний хатан Хатунгай Халхыг 7 хүүдээ хуваарилж Халх долоон хошууг үүсгэв. Удалгүй, Долоон хошуу Халхыг хоёр гар болгон хувааж цэргийн зохион байгуулалтад оруулжээ. Ингэхдээ Халхын баруун гарт ахмад хүү [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хун тайж]], дэд хүү [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндой хатан баатар]], зургадугаар хүү [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн]], отгон хүү [[Саму буйма|Саму Буйма]] нарыг дөрвөн отог хошуунд хуваарилав. Ахмад хөвүүд эхлэн Баруун гарыг захируулсан нь Халхын нутгийг урьд ёсоор баруунш тэлэхэд цэргийн нас өсгөвөрийг тооцсон бололтой. 1580-аад онд Ашихайн ач [[Лайхур хан|Лайхур]] Халхын баруун гарын “[[хан|хаан]]” болжээ. Баруун гар &quot;хаан&quot;-тай болсны дараа Хаан, [[Жонон]], [[Хунтайж]] нарт захиргасан гурван хошуу болгосон нь Хүрэн бэлчирийн чуулганаар найман хошуу болж олшроод 1691 оны Долоннуурын чуулган хүртэл хэвээр явсан. Лайхур хаан Ойрадтай хийсэн дайнд амь үрэгдсэний дараа 1596 онд ахмад хөвгүүн [[Субадай засагт хан|Субадай]] “Богд Засагт хаан” гэж өргөмжлөгдөж 1650 он хүртэл захирчээ. Засагт хаан цолыг [[Норов Бишрэлт хан|Норов]], [[Ванчиг Засагт хан|Гомбо, Ванчиг]], [[Цэнгүүн Засагт хан|Цэнгүн]], [[Шар Засагт хан|Шар]] нар цолыг залгамжлан суув. Норов бишрэлт ханы төгсгөл үеэс Засаг ханыхан дотроо хямарч, үүнээс болж Түшээт хантай зөрчилдөх болов. 1662 оны Хотогойдын Лувсанринчений самуунаас хойш Засагт хан аймаг уналтанд орж, улмаар тэдний тэргүүлэгчид Түшээт ханыг эсэргүүцэн Ойрадын Зүүнгарт түшихийг завдсанаар Халх, Ойрадыг дайныг өдүүлэв. 

Дайнд ялагдсан нийт Халхууд 1691 оноос [[Манж|Манжийн]] эрхшээлд дагасны дараа  Халхын уг байдалд үндэслэн 3 аймгийг албан ёсоор сэргээн байгуулсны нэг нь Засагт хан аймаг бөгөөд тэдний хуучин 8 хошууг өөрчлөн сэргээж, 1692 онд Халхын аймгуудыг гурван зам болгон хуваахад Засагт хан аймаг нь '''&quot;Халхын өрнө зам&quot;''' хэмээн нэрлэгджээ. Тус аймагт урьдны Халхын баруун гарт багтаж байсан хошуудыг захируулав. Манжид орсон Засагт хан аймгийн анхны тэргүүн нь Ашихайн удмын чин ван Цэвээнжав байгаад 1732 онд Зүүнгарын дайны үеэр Ойрадтай байлдахаас зайлсхийсэн тул түүний Засагт хан цолыг хурааж, Ноёндай хатанбаатарын удмын Гэлэг-ямпилд шилжүүлжээ. Тус аймгийн нутагт эхлээд Манж нар тэргүүлсэн '''&quot;Түйн гол, Булганы чуулган&quot;''' гэж хуралдаж байгаад удалгүй мөнхүү аймаг өөрийн &quot;'''Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган&quot;'''-ыг байгуулжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://govi-altai.gov.mn/208/item/196 |title=ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ |access-date=2022-07-28 |archive-date=2020-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200129055511/http://govi-altai.gov.mn/208/item/196 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ардын хувьсгал ялсны дараа 1923 онд аймаг, хошууны нэрсийг уул, усны нэрээр солиход тус аймгийг [[Хан тайшир уулын аймаг|Хан Тайшир уулын аймаг]] гэж нэрлэжээ.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://mongoltoli.mn/history/h/85 Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ.]&lt;/ref&gt;[[Файл:1911-1919.jpg |thumb|200px|Олноо өргөгдсөн үед Засагт хан]]

== Газар зүй ==
Аймгийн эртний нутаг нь зүүн тийш [[Онги гол|Онги]], [[Шаргалжуут]], баруун тийш [[Хар-Ус нуур|Хар ус]], Элсэн нуур, өмнөт тал нь Арцын хар тохой, умар тал нь [[Түйн гол]] хүрдэг байжээ. Газарзүйн энэ баримжааг авч үзэхдээ, зүүн өмнө зүгийг уламжилалт өмнө зүг хэмээн үзсэнээр ойлгох учиртай. Манжийн үеийн Засагт ханы нутаг нь хуучнаас зүүн талдаа өөрчлөгдсөн бөгөөд тус аймагт өнөөгийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн нутаг бүхлээрээ, [[Завхан аймаг|Завхан]], [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] аймгуудын нутгийн хагас, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]], [[Увс аймаг|Ховд, Увс]] аймгийн зарим сумдын газар нутаг багтаж байв.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Бөөрөг дэл элс, Монгол элс, Бор хярын элс зэрэг 150-200 гаруй км үргэлжилсэн их элсэн нурууд, мөн Алтайн уулс бүхэлдээ, үүнийг дагаад алдарт Хүйс, Шарга, Цэнхэр номингийн говиуд энэ аймгийн эрт нутагт багтаж байв.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР&lt;/ref&gt;

Засагт хан аймгийн нутаг дэвсгэрийн сүүлчийн хэмжээ 288.740 ам дөрвөлжин км, нутгийн урт нь 1080 км, өргөн нь 240-540 км байв.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Угтаа бол Эрчис мөрөн, Алтай, Хан хатан, Хонгорой, Соён, Баруун өмнөд сибирийг багтаасан их нутаг Лайхур, Убаши нарын тэлэлтээр тогтож байжээ.

== Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж ==
Эхэн үедээ Халхын долоон хошууны баруун гарт 7 отгоос бүрдсэн 4 хошуу багтаж байгаад 1590-ээд оноос Лайхур анх хан болоход хан, жонон, хунтайжийн гурван отог болжээ. Энэ үеийн Халхын үйсэн цаазад Зүүн, Баруун гарыг &quot;зургаан хошуу&quot; гэж байсны учир үүнтэй холбоотой. Үүнийг бас '''&quot;Манай баруун этгээдэд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]], Бэсүдийн [[Хонгор сэцэн жонон|Сэцэн жонон]] нар, зүүн этгээдэд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]],  [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]] бүлгээ&quot;'''&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар. |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}&lt;/ref&gt; гэж тодорхойлсон Чахундорж хааны үг (1686 он) бий. Ийнхүү гурван гол хошуун дээр 1610-аад оноос [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарын]] удмын [[Элжигин|Элжигэний]] [[Бадам дайчин хатанбаатар]] ноёны захирсан нэг хошуу нэмэгдэж 4 хошуутай болсон.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}&lt;/ref&gt; Эдгээр дөрвөн хошуу захирсан ноёдыг &quot;их ноёд&quot; гэж нэрлээд, хошуу захирах ноёнд захирагдаж хувийн отогоо захирах ноёдыг &quot;бага ноёд&quot; гэдэг байсан. Үүнээс гадна Урианхан, Тангуд, САртуул нар отгоо томсгож их ноёнтой болохын төлөө тэмцэж байв. 1655 онд Элжигэний Хатанбаатар ноёны байр суурийг эвдэж бага ноён болгон, [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн ноёны]] удмын [[Сартуул|Сартуулын]] [[Хүндлэн тойн|Хүндлэн тойныг]] хошуу захирах их ноёны зэрэгт дэвшүүлж өөрчлөлт орсон.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Энэ өөрчлөлтөөр Засагт хан аймгийн дотор өрнөсөн эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл эхлэж, энэ нь даамжирсаар Халх, Зүүнгарын хаант улс, Чин гүрнийг хамарсан ихээхэн үймээний эхлэл болжээ.   

1691 онд [[Манж Чин улс|Манжид]] дагаар орсноос хойш хэд дахин хуваагдаж 1755 онд [[Хойт]]ын 1 хошууг тус аймагт хавсарган захируулжээ. 1911 онд аймаг 19 [[хошуу]], 3 тамгатай хутагтын шавьтай байв. Гомбожавын зургадугаар үеийн ач Дашцэрэнд 1912 онд Монгол улсын Жавзандамба хутагт Богд хаан Итгэмжит засаг цол хүртээж тусгай засаг хошуу болгон Засагт хан аймагт захируулжээ.

1932 онд дахин засаг захиргааны шинэчлэлт хийгээд Алтай, Завхан, Хөвсгөл зэрэг аймагт хуваасан. Эдүгээ 2015 оны байдлаар [[Говь-Алтай|Говь Алтай]], [[Завхан]], [[Хөвсгөл]] аймаг, [[Баянхонгор]], [[Увс]], [[Ховд]] аймгуудын зарим сумд болсон байна. 

=== Засагт хан аймгийн, хошуу, отгийн нэрс&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ===
{{div col|colwidth=18em}}
* Ахай засгийн хошуу
* Мэргэн засгийн хошуу 
* Далай засгийн хошуу 
* Жалханз хутагтын шавь 
* Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу 
* Ачит засгийн хошуу 
* Цогтой засгийн хошуу 
* Ялгуусан хутагтын шавь 
* Сэцэн засгийн хошуу 
* Баатар засгийн хошуу 
* Үйзэн засгийн хошуу 
* Эрдэнэ засгийн хошуу 
* Сүжигт засгийн хошуу 
* Дархан засгийн хошуу 
* Засагт хан хошуу 
* Дайчин засгийн хошуу 
* Бигэр номун ханы шавь 
* Илдэн засгийн хошуу 
* Ёст засгийн хошуу 
* Итгэмжит засгийн хошуу 
* Бишрэлт засгийн хошуу 
* Жонон засгийн хошуу
{{div col end}}

*Жавзандамба хутагтын дархад шавийн гурван отог
* Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Ар ширхтэн отог
* Хөвсгөл нуурын урианхайн Арын хоёр сум
* Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Өвөр ширхтэн отог
* Хөвсгөл нуурын урианхайн Өврийн хоёр сум
* Урианхайн хязгаар

== Засагт ханы тамга ==
[[Файл:Zasagt_khaanii_tamga.png|thumb|245x245px|ЭРДЭНЭ БИШРЭЛТ ЗАСАГТ ХААНЫ ТАМГА]]
Манж Чин Улсын эзэн хаан [[Найралт төв|Найралт төвийн]] хоёрдугаар онд Халхын Засагт ханд тамга олгохдоо Тамганы бичээс нь  &quot;Эрдэнэ бишрэлт Засагт Хааны тамга&quot; гэж сийлсэн байдаг. Бусад Халхын хоёр ханы тамганы улны бичээст хаан биш Хан гэж бичээстэй байдаг нь сонирхол татдаг. Уг Тамганы улны бичээсийн фото зураг болон Хааны тамганы хайрцгийн фотог оруулав.
[[Файл:Засагт_хааны_тамганы_хайрцаг.png|thumb|221x221px|Засагт ханы тамганы хайрцаг]]
Тамганы хайрцгийг модоор хийж хүрэн булгиараар бүрж битүү мөнгөөр тоногложээ. Мөнгөн тоног нь дээд орой дээрээ таван хумстай луун хээ товойлгосон хийцтэй. Урд нүүрэн дээрээ галт шувууны дүрслэлтэй, өнцөг буландаа угалзан хээг хөөмөлдөж хийсэн байдаг.

== Засагт хан аймгийн хаад ноёдын ихэсийн газар ==
Арын хүрээ нь Засагт хааны алтан ургийн тойн лам нар байдаг, хаалттай хийд байсан бөгөөд Хан Тайширын оройд буй Их Хоригийг хариуцан тайдаг байсан. Зөвхөн алтан ургийн тойн лам нар хийдэд байдаг, гаднын лам оруулдаггүй хатуу журамтай байжээ.&lt;ref name=&quot;Baasankhuu&quot;&gt;{{Cite journal |last=Батмөнх |first=Баасанхүү |date=2025-06-18 |title=Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошууны хүн амын овгийн бүрэлдэхүүн |url=https://doi.org/10.22353/mjaae.2024130209 |journal=Mongolian Journal of Anthropology, Archaeology and Ethnology |volume=14 |issue=1 |pages=93–101 |doi=10.22353/mjaae.2024130209 |issn=1810-5025}}&lt;/ref&gt;

Дашинчилэн хэмээх номын нэртэй энэхүү бунхан овоог дээр цагт Засагт ханы хүрээнийхэн буюу Арын хүрээнийхэн, Засагт ханууд тахиж тайдаг, тайлга тахилгын үеэр тэргүүн зэргийн тайжаас дээших язгууртнууд (алтан ургийн тайж нар зөвхөн тэргүүн зэргийн тайж байдаг), гэлэнгээс дээших санваартнууд л гардаг хоригтой, мөн Засагт хануудыг энэхүү голлох бунхны өвөрт оршоодог байсан гэдэг. Алтай хотын баруугаар сүндэрлэх Хантайшир уулын нэгэн ноён оргил бүхий дүнхгэр нурууг Шарилын нуруу, нутгийн ардууд заримдаа Овоон нуруу ч гэх билээ. Энэ нуруу Алтай хотоос 20 гаруй км, Жаргалан сумын дундах зайд бий. Энэ нурууны орой дээрх онго тахилгатай дөрвөлжилсөн бунхан овоо байх ба түүний ээвэр бэлд 6 томоохон бунхан, мөн нэлээд хэдэн багавтар булш байдаг. Хантайширын нурууг Их эзэн Чингис хааны онгон тахилгатай холбоотой болох тухай хэд хэдэн домог бий.{{Citation needed}}

Их хааны онгоныг урд зүгээс залж энэ нуруунд оршоохдоо тэрхүү онгоны харуул хамгаалалт болгон зүүн зүгээс эртний сурвалжит аймгуудаас нүүлгэн авчирч, тэмдэг эдгэртэл уг онгоны харуул хамгаалалт байдалтайгаар нутагшуулсан гэсэн домог бий. Тэдгээр нүүдэллэж ирсэн  (Бэсүд) овогтнууд Хантайширын нурууг тойрсон байдалтайгаар он удаанаар нутаглаж иржээ.{{Citation needed}}

== Засагт ханууд ==
# [[Баяндарь хунтайж|Баяндара хунтайж]], 1547 онд Халхын [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан ноёны]] хөвүүн болж төрсөн,  [[Жалайр]], Үнэгэд отгийг захирч хунтайж болсон.
# [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], (1562-1637) Баяндара хунтайжын хөвүүн, 1580-1637 оны орчимд Засагт ханы аймгийг байгуулсан.
# [[Субадай засагт хан|Субадай хаан]], (?-1650) 1596-1650 оны хооронд Засагт ханы орыг залгасан. Цол нь Эрдэнэ Бишрэлт Засагт хан
# [[Норов Бишрэлт хан|Норов бишрэлт хаан]], 1650—1661 онд Засагт хаан байсан.
# Хотол хан, 1661-1662 онд өөрийгөө Засагт хаан цолоор өргөмжлөөд, [[Хотгойд|Хотгойдын]] [[Ринчин сайн хунтайж|Ринчин сайн хунтайжийн]] довтолгоонд өртөж амь үрэгдсэн.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
# [[Ванчиг Засагт хан|Ванчуг хан]],  1662—1666 онд Засагт хаан байсан. Норов хааны ахмад хөвгүүн.
# [[Цэнгүүн Засагт хан|Цэнгүн хан]], (1666—1686)
# [[Шар Засагт хан|Шар хан]],  (1686—1688)
# [[Цэвээнжав (Засагт хан)|Цэвээнжав хан]], (1688—1732)
# Гэлэг-ямпил хан,  (1732—1743) ([[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатарын]] удам)
# Балдир хан,  (1743—1761)
# Цэвэнбалзай хан, (1761—1792)
# Бунирадна хан, (1792—1823)
# Манибазар хан, (1823—1840)
# Цэрэндондуб хан, (1840—1877)
# Доржпалам хан, (1877—1898)
# [[Засагт хан Содномравдан|Содномравдан хан]],  (1898—1912)
# Цэрэнгомбожав хан, (1912—1923)

== Эшлэл ==
[[Ангилал:Засагт хан аймаг| ]]
[[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]]</text>
      <sha1>py5l45a2ajhvpp2z23nm2i7ahximzpo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875751</id>
      <parentid>875750</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T01:47:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47206-70</username>
        <id>107170</id>
      </contributor>
      <origin>875751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23067" sha1="p0suym36vxywb1lqnjyj00jm7iv4f74" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Засагт хан аймаг
| native_name            = {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠭᠳᠤ ᠬᠠᠨ&lt;br&gt;ᠠᠢᠮᠠᠭ}}
| image_map              = Zasagt Khan aimag.png
| capital                = Засагт ханы хүрээ
| official_languages     = [[Монгол хэл]]
| religion               = [[Шарын шашин]]
| government_type        = Хант засаг
| leader_title1          = 1590-1596
| leader_name1           = [[Лайхур хан]]
| leader_title2          = 1596-1650
| leader_name2           = [[Субадай засагт хан]]
| leader_title3          = 1912-1923
| leader_name3           = Цэрэнгомбожав
| established_event1     = [[Лайхур хан|Лайхур]] хунтайж Халхын баруун гарын '''хан''' болов
| established_date1      = 1590 он
| established_event2     = '''Засагт хан''' цолыг [[Ашихай|Ашихайн]] угсааны Цэвээнжав ханаас хурааж, [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] угсааны Гэлэг-Ямпилд шилжүүлэв&lt;ref&gt;Засагт хан Цэвээнжав Зүүнгарын цэрэгтэй байлдахаас татгалзан цэргээ авч нутаг буцсан учраас Манжийн хааны зарлигаар Засагт хан цолыг Ноёнтой хатанбаатарын угсаанд үе улиран залгамжлуулахаар болсон&lt;/ref&gt;
| established_date2      = 1733 он
| established_event3     = Засагт хан аймгийг татан буулгаж, [[Хантайшир уулын аймаг]] болгон солив
| established_date3      = 1923 он
| year_end               = 1923
| year_start             = 1590/1691
| today                  = {{MNG}}
{{CHN}}
{{RUS}}
}}

'''Засагт хан аймаг''' нь [[Халх|Халхын]] баруун гарт үндэслэж байгуулагдсан бөгөөд [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Улс төрийн бутралын үе]], [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Манжийн эрхшээлийн үе]], [[Богд Хаант Монгол Улс|Богд хаант Монгол улсын]] үед оршин байсан Халх Монголын 4 аймгийн нэг юм.  

== Түүх ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] хүү [[Гэрсэнз|Гэрсэнзийн]] дараа түүний хатан Хатунгай Халхыг 7 хүүдээ хуваарилж Халх долоон хошууг үүсгэв. Удалгүй, Долоон хошуу Халхыг хоёр гар болгон хувааж цэргийн зохион байгуулалтад оруулжээ. Ингэхдээ ахмад хүү [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хун тайж]], дэд хүү [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндой хатан баатар]], зургадугаар хүү [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн]], отгон хүү [[Саму буйма|Саму Буйма]] нарын эзэмшилд очсон дөрвөн отог хошууг Халхын баруун гарт хуваарилав. Ахмад хөвүүд эхлэн Баруун гарыг захируулсан нь Халхын нутгийг урьд ёсоор баруунш тэлэхэд цэргийн нас өсгөвөрийг тооцсон бололтой. 1580-аад онд Ашихайн ач [[Лайхур хан|Лайхур]] Халхын баруун гарын “[[хан|хаан]]” болжээ. Баруун гар &quot;хаан&quot;-тай болсны дараа Хаан, [[Жонон]], [[Хунтайж]] нарт захиргасан гурван хошуу болгосон нь Хүрэн бэлчирийн чуулганаар найман хошуу болж олшроод 1691 оны Долоннуурын чуулган хүртэл хэвээр явсан. Лайхур хаан Ойрадтай хийсэн дайнд амь үрэгдсэний дараа 1596 онд ахмад хөвгүүн [[Субадай засагт хан|Субадай]] “Богд Засагт хаан” гэж өргөмжлөгдөж 1650 он хүртэл захирчээ. Засагт хаан цолыг [[Норов Бишрэлт хан|Норов]], [[Ванчиг Засагт хан|Гомбо, Ванчиг]], [[Цэнгүүн Засагт хан|Цэнгүн]], [[Шар Засагт хан|Шар]] нар цолыг залгамжлан суув. Норов бишрэлт ханы төгсгөл үеэс Засаг ханыхан дотроо хямарч, үүнээс болж Түшээт хантай зөрчилдөх болов. 1662 оны Хотогойдын Лувсанринчений самуунаас хойш Засагт хан аймаг уналтанд орж, улмаар тэдний тэргүүлэгчид Түшээт ханыг эсэргүүцэн Ойрадын Зүүнгарт түшихийг завдсанаар Халх, Ойрадыг дайныг өдүүлэв. 

Дайнд ялагдсан нийт Халхууд 1691 оноос [[Манж|Манжийн]] эрхшээлд дагасны дараа  Халхын уг байдалд үндэслэн 3 аймгийг албан ёсоор сэргээн байгуулсны нэг нь Засагт хан аймаг бөгөөд тэдний хуучин 8 хошууг өөрчлөн сэргээж, 1692 онд Халхын аймгуудыг гурван зам болгон хуваахад Засагт хан аймаг нь '''&quot;Халхын өрнө зам&quot;''' хэмээн нэрлэгджээ. Тус аймагт урьдны Халхын баруун гарт багтаж байсан хошуудыг захируулав. Манжид орсон Засагт хан аймгийн анхны тэргүүн нь Ашихайн удмын чин ван Цэвээнжав байгаад 1732 онд Зүүнгарын дайны үеэр Ойрадтай байлдахаас зайлсхийсэн тул түүний Засагт хан цолыг хурааж, Ноёндай хатанбаатарын удмын Гэлэг-ямпилд шилжүүлжээ. Тус аймгийн нутагт эхлээд Манж нар тэргүүлсэн '''&quot;Түйн гол, Булганы чуулган&quot;''' гэж хуралдаж байгаад удалгүй мөнхүү аймаг өөрийн &quot;'''Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган&quot;'''-ыг байгуулжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://govi-altai.gov.mn/208/item/196 |title=ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ |access-date=2022-07-28 |archive-date=2020-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200129055511/http://govi-altai.gov.mn/208/item/196 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ардын хувьсгал ялсны дараа 1923 онд аймаг, хошууны нэрсийг уул, усны нэрээр солиход тус аймгийг [[Хан тайшир уулын аймаг|Хан Тайшир уулын аймаг]] гэж нэрлэжээ.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://mongoltoli.mn/history/h/85 Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ.]&lt;/ref&gt;[[Файл:1911-1919.jpg |thumb|200px|Олноо өргөгдсөн үед Засагт хан]]

== Газар зүй ==
Аймгийн эртний нутаг нь зүүн тийш [[Онги гол|Онги]], [[Шаргалжуут]], баруун тийш [[Хар-Ус нуур|Хар ус]], Элсэн нуур, өмнөт тал нь Арцын хар тохой, умар тал нь [[Түйн гол]] хүрдэг байжээ. Газарзүйн энэ баримжааг авч үзэхдээ, зүүн өмнө зүгийг уламжилалт өмнө зүг хэмээн үзсэнээр ойлгох учиртай. Манжийн үеийн Засагт ханы нутаг нь хуучнаас зүүн талдаа өөрчлөгдсөн бөгөөд тус аймагт өнөөгийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн нутаг бүхлээрээ, [[Завхан аймаг|Завхан]], [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] аймгуудын нутгийн хагас, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]], [[Увс аймаг|Ховд, Увс]] аймгийн зарим сумдын газар нутаг багтаж байв.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Бөөрөг дэл элс, Монгол элс, Бор хярын элс зэрэг 150-200 гаруй км үргэлжилсэн их элсэн нурууд, мөн Алтайн уулс бүхэлдээ, үүнийг дагаад алдарт Хүйс, Шарга, Цэнхэр номингийн говиуд энэ аймгийн эрт нутагт багтаж байв.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР&lt;/ref&gt;

Засагт хан аймгийн нутаг дэвсгэрийн сүүлчийн хэмжээ 288.740 ам дөрвөлжин км, нутгийн урт нь 1080 км, өргөн нь 240-540 км байв.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Угтаа бол Эрчис мөрөн, Алтай, Хан хатан, Хонгорой, Соён, Баруун өмнөд сибирийг багтаасан их нутаг Лайхур, Убаши нарын тэлэлтээр тогтож байжээ.

== Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж ==
Эхэн үедээ Халхын долоон хошууны баруун гарт 7 отгоос бүрдсэн 4 хошуу багтаж байгаад 1590-ээд оноос Лайхур анх хан болоход хан, жонон, хунтайжийн гурван отог болжээ. Энэ үеийн Халхын үйсэн цаазад Зүүн, Баруун гарыг &quot;зургаан хошуу&quot; гэж байсны учир үүнтэй холбоотой. Үүнийг бас '''&quot;Манай баруун этгээдэд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]], Бэсүдийн [[Хонгор сэцэн жонон|Сэцэн жонон]] нар, зүүн этгээдэд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]],  [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]] бүлгээ&quot;'''&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар. |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}&lt;/ref&gt; гэж тодорхойлсон Чахундорж хааны үг (1686 он) бий. Ийнхүү гурван гол хошуун дээр 1610-аад оноос [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарын]] удмын [[Элжигин|Элжигэний]] [[Бадам дайчин хатанбаатар]] ноёны захирсан нэг хошуу нэмэгдэж 4 хошуутай болсон.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}&lt;/ref&gt; Эдгээр дөрвөн хошуу захирсан ноёдыг &quot;их ноёд&quot; гэж нэрлээд, хошуу захирах ноёнд захирагдаж хувийн отогоо захирах ноёдыг &quot;бага ноёд&quot; гэдэг байсан. Үүнээс гадна Урианхан, Тангуд, САртуул нар отгоо томсгож их ноёнтой болохын төлөө тэмцэж байв. 1655 онд Элжигэний Хатанбаатар ноёны байр суурийг эвдэж бага ноён болгон, [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн ноёны]] удмын [[Сартуул|Сартуулын]] [[Хүндлэн тойн|Хүндлэн тойныг]] хошуу захирах их ноёны зэрэгт дэвшүүлж өөрчлөлт орсон.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Энэ өөрчлөлтөөр Засагт хан аймгийн дотор өрнөсөн эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл эхлэж, энэ нь даамжирсаар Халх, Зүүнгарын хаант улс, Чин гүрнийг хамарсан ихээхэн үймээний эхлэл болжээ.   

1691 онд [[Манж Чин улс|Манжид]] дагаар орсноос хойш хэд дахин хуваагдаж 1755 онд [[Хойт]]ын 1 хошууг тус аймагт хавсарган захируулжээ. 1911 онд аймаг 19 [[хошуу]], 3 тамгатай хутагтын шавьтай байв. Гомбожавын зургадугаар үеийн ач Дашцэрэнд 1912 онд Монгол улсын Жавзандамба хутагт Богд хаан Итгэмжит засаг цол хүртээж тусгай засаг хошуу болгон Засагт хан аймагт захируулжээ.

1932 онд дахин засаг захиргааны шинэчлэлт хийгээд Алтай, Завхан, Хөвсгөл зэрэг аймагт хуваасан. Эдүгээ 2015 оны байдлаар [[Говь-Алтай|Говь Алтай]], [[Завхан]], [[Хөвсгөл]] аймаг, [[Баянхонгор]], [[Увс]], [[Ховд]] аймгуудын зарим сумд болсон байна. 

=== Засагт хан аймгийн, хошуу, отгийн нэрс&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ===
{{div col|colwidth=18em}}
* Ахай засгийн хошуу
* Мэргэн засгийн хошуу 
* Далай засгийн хошуу 
* Жалханз хутагтын шавь 
* Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу 
* Ачит засгийн хошуу 
* Цогтой засгийн хошуу 
* Ялгуусан хутагтын шавь 
* Сэцэн засгийн хошуу 
* Баатар засгийн хошуу 
* Үйзэн засгийн хошуу 
* Эрдэнэ засгийн хошуу 
* Сүжигт засгийн хошуу 
* Дархан засгийн хошуу 
* Засагт хан хошуу 
* Дайчин засгийн хошуу 
* Бигэр номун ханы шавь 
* Илдэн засгийн хошуу 
* Ёст засгийн хошуу 
* Итгэмжит засгийн хошуу 
* Бишрэлт засгийн хошуу 
* Жонон засгийн хошуу
{{div col end}}

*Жавзандамба хутагтын дархад шавийн гурван отог
* Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Ар ширхтэн отог
* Хөвсгөл нуурын урианхайн Арын хоёр сум
* Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Өвөр ширхтэн отог
* Хөвсгөл нуурын урианхайн Өврийн хоёр сум
* Урианхайн хязгаар

== Засагт ханы тамга ==
[[Файл:Zasagt_khaanii_tamga.png|thumb|245x245px|ЭРДЭНЭ БИШРЭЛТ ЗАСАГТ ХААНЫ ТАМГА]]
Манж Чин Улсын эзэн хаан [[Найралт төв|Найралт төвийн]] хоёрдугаар онд Халхын Засагт ханд тамга олгохдоо Тамганы бичээс нь  &quot;Эрдэнэ бишрэлт Засагт Хааны тамга&quot; гэж сийлсэн байдаг. Бусад Халхын хоёр ханы тамганы улны бичээст хаан биш Хан гэж бичээстэй байдаг нь сонирхол татдаг. Уг Тамганы улны бичээсийн фото зураг болон Хааны тамганы хайрцгийн фотог оруулав.
[[Файл:Засагт_хааны_тамганы_хайрцаг.png|thumb|221x221px|Засагт ханы тамганы хайрцаг]]
Тамганы хайрцгийг модоор хийж хүрэн булгиараар бүрж битүү мөнгөөр тоногложээ. Мөнгөн тоног нь дээд орой дээрээ таван хумстай луун хээ товойлгосон хийцтэй. Урд нүүрэн дээрээ галт шувууны дүрслэлтэй, өнцөг буландаа угалзан хээг хөөмөлдөж хийсэн байдаг.

== Засагт хан аймгийн хаад ноёдын ихэсийн газар ==
Арын хүрээ нь Засагт хааны алтан ургийн тойн лам нар байдаг, хаалттай хийд байсан бөгөөд Хан Тайширын оройд буй Их Хоригийг хариуцан тайдаг байсан. Зөвхөн алтан ургийн тойн лам нар хийдэд байдаг, гаднын лам оруулдаггүй хатуу журамтай байжээ.&lt;ref name=&quot;Baasankhuu&quot;&gt;{{Cite journal |last=Батмөнх |first=Баасанхүү |date=2025-06-18 |title=Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошууны хүн амын овгийн бүрэлдэхүүн |url=https://doi.org/10.22353/mjaae.2024130209 |journal=Mongolian Journal of Anthropology, Archaeology and Ethnology |volume=14 |issue=1 |pages=93–101 |doi=10.22353/mjaae.2024130209 |issn=1810-5025}}&lt;/ref&gt;

Дашинчилэн хэмээх номын нэртэй энэхүү бунхан овоог дээр цагт Засагт ханы хүрээнийхэн буюу Арын хүрээнийхэн, Засагт ханууд тахиж тайдаг, тайлга тахилгын үеэр тэргүүн зэргийн тайжаас дээших язгууртнууд (алтан ургийн тайж нар зөвхөн тэргүүн зэргийн тайж байдаг), гэлэнгээс дээших санваартнууд л гардаг хоригтой, мөн Засагт хануудыг энэхүү голлох бунхны өвөрт оршоодог байсан гэдэг. Алтай хотын баруугаар сүндэрлэх Хантайшир уулын нэгэн ноён оргил бүхий дүнхгэр нурууг Шарилын нуруу, нутгийн ардууд заримдаа Овоон нуруу ч гэх билээ. Энэ нуруу Алтай хотоос 20 гаруй км, Жаргалан сумын дундах зайд бий. Энэ нурууны орой дээрх онго тахилгатай дөрвөлжилсөн бунхан овоо байх ба түүний ээвэр бэлд 6 томоохон бунхан, мөн нэлээд хэдэн багавтар булш байдаг. Хантайширын нурууг Их эзэн Чингис хааны онгон тахилгатай холбоотой болох тухай хэд хэдэн домог бий.{{Citation needed}}

Их хааны онгоныг урд зүгээс залж энэ нуруунд оршоохдоо тэрхүү онгоны харуул хамгаалалт болгон зүүн зүгээс эртний сурвалжит аймгуудаас нүүлгэн авчирч, тэмдэг эдгэртэл уг онгоны харуул хамгаалалт байдалтайгаар нутагшуулсан гэсэн домог бий. Тэдгээр нүүдэллэж ирсэн  (Бэсүд) овогтнууд Хантайширын нурууг тойрсон байдалтайгаар он удаанаар нутаглаж иржээ.{{Citation needed}}

== Засагт ханууд ==
# [[Баяндарь хунтайж|Баяндара хунтайж]], 1547 онд Халхын [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан ноёны]] хөвүүн болж төрсөн,  [[Жалайр]], Үнэгэд отгийг захирч хунтайж болсон.
# [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], (1562-1637) Баяндара хунтайжын хөвүүн, 1580-1637 оны орчимд Засагт ханы аймгийг байгуулсан.
# [[Субадай засагт хан|Субадай хаан]], (?-1650) 1596-1650 оны хооронд Засагт ханы орыг залгасан. Цол нь Эрдэнэ Бишрэлт Засагт хан
# [[Норов Бишрэлт хан|Норов бишрэлт хаан]], 1650—1661 онд Засагт хаан байсан.
# Хотол хан, 1661-1662 онд өөрийгөө Засагт хаан цолоор өргөмжлөөд, [[Хотгойд|Хотгойдын]] [[Ринчин сайн хунтайж|Ринчин сайн хунтайжийн]] довтолгоонд өртөж амь үрэгдсэн.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
# [[Ванчиг Засагт хан|Ванчуг хан]],  1662—1666 онд Засагт хаан байсан. Норов хааны ахмад хөвгүүн.
# [[Цэнгүүн Засагт хан|Цэнгүн хан]], (1666—1686)
# [[Шар Засагт хан|Шар хан]],  (1686—1688)
# [[Цэвээнжав (Засагт хан)|Цэвээнжав хан]], (1688—1732)
# Гэлэг-ямпил хан,  (1732—1743) ([[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатарын]] удам)
# Балдир хан,  (1743—1761)
# Цэвэнбалзай хан, (1761—1792)
# Бунирадна хан, (1792—1823)
# Манибазар хан, (1823—1840)
# Цэрэндондуб хан, (1840—1877)
# Доржпалам хан, (1877—1898)
# [[Засагт хан Содномравдан|Содномравдан хан]],  (1898—1912)
# Цэрэнгомбожав хан, (1912—1923)

== Эшлэл ==
[[Ангилал:Засагт хан аймаг| ]]
[[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]]</text>
      <sha1>p0suym36vxywb1lqnjyj00jm7iv4f74</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875752</id>
      <parentid>875751</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T01:58:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47206-70</username>
        <id>107170</id>
      </contributor>
      <origin>875752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23218" sha1="65kxdixo2xdc3kp3vh6u3ogmkqv2b2m" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Засагт хан аймаг
| native_name            = {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠭᠳᠤ ᠬᠠᠨ&lt;br&gt;ᠠᠢᠮᠠᠭ}}
| image_map              = Zasagt Khan aimag.png
| capital                = Засагт ханы хүрээ
| official_languages     = [[Монгол хэл]]
| religion               = [[Шарын шашин]]
| government_type        = Хант засаг
| leader_title1          = 1590-1596
| leader_name1           = [[Лайхур хан]]
| leader_title2          = 1596-1650
| leader_name2           = [[Субадай засагт хан]]
| leader_title3          = 1912-1923
| leader_name3           = Цэрэнгомбожав
| established_event1     = [[Лайхур хан|Лайхур]] хунтайж Халхын баруун гарын '''хан''' болов
| established_date1      = 1590 он
| established_event2     = '''Засагт хан''' цолыг [[Ашихай|Ашихайн]] угсааны Цэвээнжав ханаас хурааж, [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] угсааны Гэлэг-Ямпилд шилжүүлэв&lt;ref&gt;Засагт хан Цэвээнжав Зүүнгарын цэрэгтэй байлдахаас татгалзан цэргээ авч нутаг буцсан учраас Манжийн хааны зарлигаар Засагт хан цолыг Ноёнтой хатанбаатарын угсаанд үе улиран залгамжлуулахаар болсон&lt;/ref&gt;
| established_date2      = 1733 он
| established_event3     = Засагт хан аймгийг татан буулгаж, [[Хантайшир уулын аймаг]] болгон солив
| established_date3      = 1923 он
| year_end               = 1923
| year_start             = 1590/1691
| today                  = {{MNG}}
{{CHN}}
{{RUS}}
}}

'''Засагт хан аймаг''' нь [[Халх|Халхын]] баруун гарт үндэслэж байгуулагдсан бөгөөд [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Улс төрийн бутралын үе]], [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Манжийн эрхшээлийн үе]], [[Богд Хаант Монгол Улс|Богд хаант Монгол улсын]] үед оршин байсан Халх Монголын 4 аймгийн нэг юм.  

== Түүх ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] хүү [[Гэрсэнз|Гэрсэнзийн]] дараа түүний хатан Хатунгай Халхыг 7 хүүдээ хуваарилж Халх долоон хошууг үүсгэв. Удалгүй, Долоон хошуу Халхыг хоёр гар болгон хувааж цэргийн зохион байгуулалтад оруулжээ. Ингэхдээ ахмад хүү [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хун тайж]], дэд хүү [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндой хатан баатар]], зургадугаар хүү [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн]], отгон хүү [[Саму буйма|Саму Буйма]] нарын эзэмшилд очсон дөрвөн отог хошууг Халхын баруун гарт хуваарилав. Энэ хуваарилалт нь хожмын Засагт хан аймгийн үндсэн бүрдэл, эх үүсгэвэр болсон юм. Ахмад хөвүүд эхлэн Баруун гарыг захируулсан нь Халхын нутгийг урьд ёсоор баруунш тэлэхэд цэргийн нас өсгөвөрийг тооцсон бололтой. 1580-аад онд Ашихайн ач [[Лайхур хан|Лайхур]] Халхын баруун гарын “[[хан|хаан]]” болжээ. Баруун гар &quot;хаан&quot;-тай болсны дараа Хаан, [[Жонон]], [[Хунтайж]] нарт захиргасан гурван хошуу болгосон нь Хүрэн бэлчирийн чуулганаар найман хошуу болж олшроод 1691 оны Долоннуурын чуулган хүртэл хэвээр явсан. Лайхур хаан Ойрадтай хийсэн дайнд амь үрэгдсэний дараа 1596 онд ахмад хөвгүүн [[Субадай засагт хан|Субадай]] “Богд Засагт хаан” гэж өргөмжлөгдөж 1650 он хүртэл захирчээ. Засагт хаан цолыг [[Норов Бишрэлт хан|Норов]], [[Ванчиг Засагт хан|Гомбо, Ванчиг]], [[Цэнгүүн Засагт хан|Цэнгүн]], [[Шар Засагт хан|Шар]] нар цолыг залгамжлан суув. Норов бишрэлт ханы төгсгөл үеэс Засаг ханыхан дотроо хямарч, үүнээс болж Түшээт хантай зөрчилдөх болов. 1662 оны Хотогойдын Лувсанринчений самуунаас хойш Засагт хан аймаг уналтанд орж, улмаар тэдний тэргүүлэгчид Түшээт ханыг эсэргүүцэн Ойрадын Зүүнгарт түшихийг завдсанаар Халх, Ойрадыг дайныг өдүүлэв. 

Дайнд ялагдсан нийт Халхууд 1691 оноос [[Манж|Манжийн]] эрхшээлд дагасны дараа  Халхын уг байдалд үндэслэн 3 аймгийг албан ёсоор сэргээн байгуулсны нэг нь Засагт хан аймаг бөгөөд тэдний хуучин 8 хошууг өөрчлөн сэргээж, 1692 онд Халхын аймгуудыг гурван зам болгон хуваахад Засагт хан аймаг нь '''&quot;Халхын өрнө зам&quot;''' хэмээн нэрлэгджээ. Тус аймагт урьдны Халхын баруун гарт багтаж байсан хошуудыг захируулав. Манжид орсон Засагт хан аймгийн анхны тэргүүн нь Ашихайн удмын чин ван Цэвээнжав байгаад 1732 онд Зүүнгарын дайны үеэр Ойрадтай байлдахаас зайлсхийсэн тул түүний Засагт хан цолыг хурааж, Ноёндай хатанбаатарын удмын Гэлэг-ямпилд шилжүүлжээ. Тус аймгийн нутагт эхлээд Манж нар тэргүүлсэн '''&quot;Түйн гол, Булганы чуулган&quot;''' гэж хуралдаж байгаад удалгүй мөнхүү аймаг өөрийн &quot;'''Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган&quot;'''-ыг байгуулжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://govi-altai.gov.mn/208/item/196 |title=ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ |access-date=2022-07-28 |archive-date=2020-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200129055511/http://govi-altai.gov.mn/208/item/196 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ардын хувьсгал ялсны дараа 1923 онд аймаг, хошууны нэрсийг уул, усны нэрээр солиход тус аймгийг [[Хан тайшир уулын аймаг|Хан Тайшир уулын аймаг]] гэж нэрлэжээ.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://mongoltoli.mn/history/h/85 Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ.]&lt;/ref&gt;[[Файл:1911-1919.jpg |thumb|200px|Олноо өргөгдсөн үед Засагт хан]]

== Газар зүй ==
Аймгийн эртний нутаг нь зүүн тийш [[Онги гол|Онги]], [[Шаргалжуут]], баруун тийш [[Хар-Ус нуур|Хар ус]], Элсэн нуур, өмнөт тал нь Арцын хар тохой, умар тал нь [[Түйн гол]] хүрдэг байжээ. Газарзүйн энэ баримжааг авч үзэхдээ, зүүн өмнө зүгийг уламжилалт өмнө зүг хэмээн үзсэнээр ойлгох учиртай. Манжийн үеийн Засагт ханы нутаг нь хуучнаас зүүн талдаа өөрчлөгдсөн бөгөөд тус аймагт өнөөгийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн нутаг бүхлээрээ, [[Завхан аймаг|Завхан]], [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] аймгуудын нутгийн хагас, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]], [[Увс аймаг|Ховд, Увс]] аймгийн зарим сумдын газар нутаг багтаж байв.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Бөөрөг дэл элс, Монгол элс, Бор хярын элс зэрэг 150-200 гаруй км үргэлжилсэн их элсэн нурууд, мөн Алтайн уулс бүхэлдээ, үүнийг дагаад алдарт Хүйс, Шарга, Цэнхэр номингийн говиуд энэ аймгийн эрт нутагт багтаж байв.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР&lt;/ref&gt;

Засагт хан аймгийн нутаг дэвсгэрийн сүүлчийн хэмжээ 288.740 ам дөрвөлжин км, нутгийн урт нь 1080 км, өргөн нь 240-540 км байв.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Угтаа бол Эрчис мөрөн, Алтай, Хан хатан, Хонгорой, Соён, Баруун өмнөд сибирийг багтаасан их нутаг Лайхур, Убаши нарын тэлэлтээр тогтож байжээ.

== Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж ==
Эхэн үедээ Халхын долоон хошууны баруун гарт 7 отгоос бүрдсэн 4 хошуу багтаж байгаад 1590-ээд оноос Лайхур анх хан болоход хан, жонон, хунтайжийн гурван отог болжээ. Энэ үеийн Халхын үйсэн цаазад Зүүн, Баруун гарыг &quot;зургаан хошуу&quot; гэж байсны учир үүнтэй холбоотой. Үүнийг бас '''&quot;Манай баруун этгээдэд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]], Бэсүдийн [[Хонгор сэцэн жонон|Сэцэн жонон]] нар, зүүн этгээдэд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]],  [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]] бүлгээ&quot;'''&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар. |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}&lt;/ref&gt; гэж тодорхойлсон Чахундорж хааны үг (1686 он) бий. Ийнхүү гурван гол хошуун дээр 1610-аад оноос [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарын]] удмын [[Элжигин|Элжигэний]] [[Бадам дайчин хатанбаатар]] ноёны захирсан нэг хошуу нэмэгдэж 4 хошуутай болсон.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}&lt;/ref&gt; Эдгээр дөрвөн хошуу захирсан ноёдыг &quot;их ноёд&quot; гэж нэрлээд, хошуу захирах ноёнд захирагдаж хувийн отогоо захирах ноёдыг &quot;бага ноёд&quot; гэдэг байсан. Үүнээс гадна Урианхан, Тангуд, САртуул нар отгоо томсгож их ноёнтой болохын төлөө тэмцэж байв. 1655 онд Элжигэний Хатанбаатар ноёны байр суурийг эвдэж бага ноён болгон, [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн ноёны]] удмын [[Сартуул|Сартуулын]] [[Хүндлэн тойн|Хүндлэн тойныг]] хошуу захирах их ноёны зэрэгт дэвшүүлж өөрчлөлт орсон.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Энэ өөрчлөлтөөр Засагт хан аймгийн дотор өрнөсөн эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл эхлэж, энэ нь даамжирсаар Халх, Зүүнгарын хаант улс, Чин гүрнийг хамарсан ихээхэн үймээний эхлэл болжээ.   

1691 онд [[Манж Чин улс|Манжид]] дагаар орсноос хойш хэд дахин хуваагдаж 1755 онд [[Хойт]]ын 1 хошууг тус аймагт хавсарган захируулжээ. 1911 онд аймаг 19 [[хошуу]], 3 тамгатай хутагтын шавьтай байв. Гомбожавын зургадугаар үеийн ач Дашцэрэнд 1912 онд Монгол улсын Жавзандамба хутагт Богд хаан Итгэмжит засаг цол хүртээж тусгай засаг хошуу болгон Засагт хан аймагт захируулжээ.

1932 онд дахин засаг захиргааны шинэчлэлт хийгээд Алтай, Завхан, Хөвсгөл зэрэг аймагт хуваасан. Эдүгээ 2015 оны байдлаар [[Говь-Алтай|Говь Алтай]], [[Завхан]], [[Хөвсгөл]] аймаг, [[Баянхонгор]], [[Увс]], [[Ховд]] аймгуудын зарим сумд болсон байна. 

=== Засагт хан аймгийн, хошуу, отгийн нэрс&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ===
{{div col|colwidth=18em}}
* Ахай засгийн хошуу
* Мэргэн засгийн хошуу 
* Далай засгийн хошуу 
* Жалханз хутагтын шавь 
* Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу 
* Ачит засгийн хошуу 
* Цогтой засгийн хошуу 
* Ялгуусан хутагтын шавь 
* Сэцэн засгийн хошуу 
* Баатар засгийн хошуу 
* Үйзэн засгийн хошуу 
* Эрдэнэ засгийн хошуу 
* Сүжигт засгийн хошуу 
* Дархан засгийн хошуу 
* Засагт хан хошуу 
* Дайчин засгийн хошуу 
* Бигэр номун ханы шавь 
* Илдэн засгийн хошуу 
* Ёст засгийн хошуу 
* Итгэмжит засгийн хошуу 
* Бишрэлт засгийн хошуу 
* Жонон засгийн хошуу
{{div col end}}

*Жавзандамба хутагтын дархад шавийн гурван отог
* Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Ар ширхтэн отог
* Хөвсгөл нуурын урианхайн Арын хоёр сум
* Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Өвөр ширхтэн отог
* Хөвсгөл нуурын урианхайн Өврийн хоёр сум
* Урианхайн хязгаар

== Засагт ханы тамга ==
[[Файл:Zasagt_khaanii_tamga.png|thumb|245x245px|ЭРДЭНЭ БИШРЭЛТ ЗАСАГТ ХААНЫ ТАМГА]]
Манж Чин Улсын эзэн хаан [[Найралт төв|Найралт төвийн]] хоёрдугаар онд Халхын Засагт ханд тамга олгохдоо Тамганы бичээс нь  &quot;Эрдэнэ бишрэлт Засагт Хааны тамга&quot; гэж сийлсэн байдаг. Бусад Халхын хоёр ханы тамганы улны бичээст хаан биш Хан гэж бичээстэй байдаг нь сонирхол татдаг. Уг Тамганы улны бичээсийн фото зураг болон Хааны тамганы хайрцгийн фотог оруулав.
[[Файл:Засагт_хааны_тамганы_хайрцаг.png|thumb|221x221px|Засагт ханы тамганы хайрцаг]]
Тамганы хайрцгийг модоор хийж хүрэн булгиараар бүрж битүү мөнгөөр тоногложээ. Мөнгөн тоног нь дээд орой дээрээ таван хумстай луун хээ товойлгосон хийцтэй. Урд нүүрэн дээрээ галт шувууны дүрслэлтэй, өнцөг буландаа угалзан хээг хөөмөлдөж хийсэн байдаг.

== Засагт хан аймгийн хаад ноёдын ихэсийн газар ==
Арын хүрээ нь Засагт хааны алтан ургийн тойн лам нар байдаг, хаалттай хийд байсан бөгөөд Хан Тайширын оройд буй Их Хоригийг хариуцан тайдаг байсан. Зөвхөн алтан ургийн тойн лам нар хийдэд байдаг, гаднын лам оруулдаггүй хатуу журамтай байжээ.&lt;ref name=&quot;Baasankhuu&quot;&gt;{{Cite journal |last=Батмөнх |first=Баасанхүү |date=2025-06-18 |title=Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошууны хүн амын овгийн бүрэлдэхүүн |url=https://doi.org/10.22353/mjaae.2024130209 |journal=Mongolian Journal of Anthropology, Archaeology and Ethnology |volume=14 |issue=1 |pages=93–101 |doi=10.22353/mjaae.2024130209 |issn=1810-5025}}&lt;/ref&gt;

Дашинчилэн хэмээх номын нэртэй энэхүү бунхан овоог дээр цагт Засагт ханы хүрээнийхэн буюу Арын хүрээнийхэн, Засагт ханууд тахиж тайдаг, тайлга тахилгын үеэр тэргүүн зэргийн тайжаас дээших язгууртнууд (алтан ургийн тайж нар зөвхөн тэргүүн зэргийн тайж байдаг), гэлэнгээс дээших санваартнууд л гардаг хоригтой, мөн Засагт хануудыг энэхүү голлох бунхны өвөрт оршоодог байсан гэдэг. Алтай хотын баруугаар сүндэрлэх Хантайшир уулын нэгэн ноён оргил бүхий дүнхгэр нурууг Шарилын нуруу, нутгийн ардууд заримдаа Овоон нуруу ч гэх билээ. Энэ нуруу Алтай хотоос 20 гаруй км, Жаргалан сумын дундах зайд бий. Энэ нурууны орой дээрх онго тахилгатай дөрвөлжилсөн бунхан овоо байх ба түүний ээвэр бэлд 6 томоохон бунхан, мөн нэлээд хэдэн багавтар булш байдаг. Хантайширын нурууг Их эзэн Чингис хааны онгон тахилгатай холбоотой болох тухай хэд хэдэн домог бий.{{Citation needed}}

Их хааны онгоныг урд зүгээс залж энэ нуруунд оршоохдоо тэрхүү онгоны харуул хамгаалалт болгон зүүн зүгээс эртний сурвалжит аймгуудаас нүүлгэн авчирч, тэмдэг эдгэртэл уг онгоны харуул хамгаалалт байдалтайгаар нутагшуулсан гэсэн домог бий. Тэдгээр нүүдэллэж ирсэн  (Бэсүд) овогтнууд Хантайширын нурууг тойрсон байдалтайгаар он удаанаар нутаглаж иржээ.{{Citation needed}}

== Засагт ханууд ==
# [[Баяндарь хунтайж|Баяндара хунтайж]], 1547 онд Халхын [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан ноёны]] хөвүүн болж төрсөн,  [[Жалайр]], Үнэгэд отгийг захирч хунтайж болсон.
# [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], (1562-1637) Баяндара хунтайжын хөвүүн, 1580-1637 оны орчимд Засагт ханы аймгийг байгуулсан.
# [[Субадай засагт хан|Субадай хаан]], (?-1650) 1596-1650 оны хооронд Засагт ханы орыг залгасан. Цол нь Эрдэнэ Бишрэлт Засагт хан
# [[Норов Бишрэлт хан|Норов бишрэлт хаан]], 1650—1661 онд Засагт хаан байсан.
# Хотол хан, 1661-1662 онд өөрийгөө Засагт хаан цолоор өргөмжлөөд, [[Хотгойд|Хотгойдын]] [[Ринчин сайн хунтайж|Ринчин сайн хунтайжийн]] довтолгоонд өртөж амь үрэгдсэн.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
# [[Ванчиг Засагт хан|Ванчуг хан]],  1662—1666 онд Засагт хаан байсан. Норов хааны ахмад хөвгүүн.
# [[Цэнгүүн Засагт хан|Цэнгүн хан]], (1666—1686)
# [[Шар Засагт хан|Шар хан]],  (1686—1688)
# [[Цэвээнжав (Засагт хан)|Цэвээнжав хан]], (1688—1732)
# Гэлэг-ямпил хан,  (1732—1743) ([[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатарын]] удам)
# Балдир хан,  (1743—1761)
# Цэвэнбалзай хан, (1761—1792)
# Бунирадна хан, (1792—1823)
# Манибазар хан, (1823—1840)
# Цэрэндондуб хан, (1840—1877)
# Доржпалам хан, (1877—1898)
# [[Засагт хан Содномравдан|Содномравдан хан]],  (1898—1912)
# Цэрэнгомбожав хан, (1912—1923)

== Эшлэл ==
[[Ангилал:Засагт хан аймаг| ]]
[[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]]</text>
      <sha1>65kxdixo2xdc3kp3vh6u3ogmkqv2b2m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875753</id>
      <parentid>875752</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T02:00:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47206-70</username>
        <id>107170</id>
      </contributor>
      <origin>875753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23267" sha1="tkiz54zdvrc2nuunfmf1rjlsbn4bf7p" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Засагт хан аймаг
| native_name            = {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠭᠳᠤ ᠬᠠᠨ&lt;br&gt;ᠠᠢᠮᠠᠭ}}
| image_map              = Zasagt Khan aimag.png
| capital                = Засагт ханы хүрээ
| official_languages     = [[Монгол хэл]]
| religion               = [[Шарын шашин]]
| government_type        = Хант засаг
| leader_title1          = 1590-1596
| leader_name1           = [[Лайхур хан]]
| leader_title2          = 1596-1650
| leader_name2           = [[Субадай засагт хан]]
| leader_title3          = 1912-1923
| leader_name3           = Цэрэнгомбожав
| established_event1     = [[Лайхур хан|Лайхур]] хунтайж Халхын баруун гарын '''хан''' болов
| established_date1      = 1590 он
| established_event2     = '''Засагт хан''' цолыг [[Ашихай|Ашихайн]] угсааны Цэвээнжав ханаас хурааж, [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] угсааны Гэлэг-Ямпилд шилжүүлэв&lt;ref&gt;Засагт хан Цэвээнжав Зүүнгарын цэрэгтэй байлдахаас татгалзан цэргээ авч нутаг буцсан учраас Манжийн хааны зарлигаар Засагт хан цолыг Ноёнтой хатанбаатарын угсаанд үе улиран залгамжлуулахаар болсон&lt;/ref&gt;
| established_date2      = 1733 он
| established_event3     = Засагт хан аймгийг татан буулгаж, [[Хантайшир уулын аймаг]] болгон солив
| established_date3      = 1923 он
| year_end               = 1923
| year_start             = 1590/1691
| today                  = {{MNG}}
{{CHN}}
{{RUS}}
}}

'''Засагт хан аймаг''' нь [[Халх|Халхын]] баруун гарт үндэслэж байгуулагдсан бөгөөд [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Улс төрийн бутралын үе]], [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Манжийн эрхшээлийн үе]], [[Богд Хаант Монгол Улс|Богд хаант Монгол улсын]] үед оршин байсан Халх Монголын 4 аймгийн нэг юм.  

== Түүх ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] хүү [[Гэрсэнз|Гэрсэнзийн]] дараа түүний хатан Хатунгай Халхыг 7 хүүдээ хуваарилж Халх долоон хошууг үүсгэв. Удалгүй, Долоон хошуу Халхыг хоёр гар болгон хувааж цэргийн зохион байгуулалтад оруулжээ. Ингэхдээ ахмад хүү [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хун тайж]], дэд хүү [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндой хатан баатар]], зургадугаар хүү [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн]], отгон хүү [[Саму буйма|Саму Буйма]] нарын эзэмшилд очсон дөрвөн отог хошууг Халхын баруун гарт хуваарилав. Энэ хуваарилалт нь хожмын Засагт хан аймгийн үндсэн бүрдэл, эх үүсгэвэр болсон юм. Ахмад хөвүүд эхлэн Баруун гарыг захируулсан нь Халхын нутгийг урьд ёсоор баруунш тэлэхэд цэргийн нас өсгөвөрийг тооцсон бололтой. 1580-аад онд Ашихайн ач [[Лайхур хан|Лайхур]] Халхын баруун гарын “[[хан|хаан]]” болжээ. Баруун гар &quot;хаан&quot;-тай болсны дараа Хаан, [[Жонон]], [[Хунтайж]] нарт захиргасан гурван хошуу багтаасан (Урианханы эрхийг цуцалж) нь Хүрэн бэлчирийн чуулганаар найман хошуу болж олшроод 1691 оны Долоннуурын чуулган хүртэл хэвээр явсан. Лайхур хаан Ойрадтай хийсэн дайнд амь үрэгдсэний дараа 1596 онд ахмад хөвгүүн [[Субадай засагт хан|Субадай]] “Богд Засагт хаан” гэж өргөмжлөгдөж 1650 он хүртэл захирчээ. Засагт хаан цолыг [[Норов Бишрэлт хан|Норов]], [[Ванчиг Засагт хан|Гомбо, Ванчиг]], [[Цэнгүүн Засагт хан|Цэнгүн]], [[Шар Засагт хан|Шар]] нар цолыг залгамжлан суув. Норов бишрэлт ханы төгсгөл үеэс Засаг ханыхан дотроо хямарч, үүнээс болж Түшээт хантай зөрчилдөх болов. 1662 оны Хотогойдын Лувсанринчений самуунаас хойш Засагт хан аймаг уналтанд орж, улмаар тэдний тэргүүлэгчид Түшээт ханыг эсэргүүцэн Ойрадын Зүүнгарт түшихийг завдсанаар Халх, Ойрадыг дайныг өдүүлэв. 

Дайнд ялагдсан нийт Халхууд 1691 оноос [[Манж|Манжийн]] эрхшээлд дагасны дараа  Халхын уг байдалд үндэслэн 3 аймгийг албан ёсоор сэргээн байгуулсны нэг нь Засагт хан аймаг бөгөөд тэдний хуучин 8 хошууг өөрчлөн сэргээж, 1692 онд Халхын аймгуудыг гурван зам болгон хуваахад Засагт хан аймаг нь '''&quot;Халхын өрнө зам&quot;''' хэмээн нэрлэгджээ. Тус аймагт урьдны Халхын баруун гарт багтаж байсан хошуудыг захируулав. Манжид орсон Засагт хан аймгийн анхны тэргүүн нь Ашихайн удмын чин ван Цэвээнжав байгаад 1732 онд Зүүнгарын дайны үеэр Ойрадтай байлдахаас зайлсхийсэн тул түүний Засагт хан цолыг хурааж, Ноёндай хатанбаатарын удмын Гэлэг-ямпилд шилжүүлжээ. Тус аймгийн нутагт эхлээд Манж нар тэргүүлсэн '''&quot;Түйн гол, Булганы чуулган&quot;''' гэж хуралдаж байгаад удалгүй мөнхүү аймаг өөрийн &quot;'''Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган&quot;'''-ыг байгуулжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://govi-altai.gov.mn/208/item/196 |title=ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ |access-date=2022-07-28 |archive-date=2020-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200129055511/http://govi-altai.gov.mn/208/item/196 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ардын хувьсгал ялсны дараа 1923 онд аймаг, хошууны нэрсийг уул, усны нэрээр солиход тус аймгийг [[Хан тайшир уулын аймаг|Хан Тайшир уулын аймаг]] гэж нэрлэжээ.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://mongoltoli.mn/history/h/85 Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ.]&lt;/ref&gt;[[Файл:1911-1919.jpg |thumb|200px|Олноо өргөгдсөн үед Засагт хан]]

== Газар зүй ==
Аймгийн эртний нутаг нь зүүн тийш [[Онги гол|Онги]], [[Шаргалжуут]], баруун тийш [[Хар-Ус нуур|Хар ус]], Элсэн нуур, өмнөт тал нь Арцын хар тохой, умар тал нь [[Түйн гол]] хүрдэг байжээ. Газарзүйн энэ баримжааг авч үзэхдээ, зүүн өмнө зүгийг уламжилалт өмнө зүг хэмээн үзсэнээр ойлгох учиртай. Манжийн үеийн Засагт ханы нутаг нь хуучнаас зүүн талдаа өөрчлөгдсөн бөгөөд тус аймагт өнөөгийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн нутаг бүхлээрээ, [[Завхан аймаг|Завхан]], [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] аймгуудын нутгийн хагас, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]], [[Увс аймаг|Ховд, Увс]] аймгийн зарим сумдын газар нутаг багтаж байв.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Бөөрөг дэл элс, Монгол элс, Бор хярын элс зэрэг 150-200 гаруй км үргэлжилсэн их элсэн нурууд, мөн Алтайн уулс бүхэлдээ, үүнийг дагаад алдарт Хүйс, Шарга, Цэнхэр номингийн говиуд энэ аймгийн эрт нутагт багтаж байв.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР&lt;/ref&gt;

Засагт хан аймгийн нутаг дэвсгэрийн сүүлчийн хэмжээ 288.740 ам дөрвөлжин км, нутгийн урт нь 1080 км, өргөн нь 240-540 км байв.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Угтаа бол Эрчис мөрөн, Алтай, Хан хатан, Хонгорой, Соён, Баруун өмнөд сибирийг багтаасан их нутаг Лайхур, Убаши нарын тэлэлтээр тогтож байжээ.

== Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж ==
Эхэн үедээ Халхын долоон хошууны баруун гарт 7 отгоос бүрдсэн 4 хошуу багтаж байгаад 1590-ээд оноос Лайхур анх хан болоход хан, жонон, хунтайжийн гурван отог болжээ. Энэ үеийн Халхын үйсэн цаазад Зүүн, Баруун гарыг &quot;зургаан хошуу&quot; гэж байсны учир үүнтэй холбоотой. Үүнийг бас '''&quot;Манай баруун этгээдэд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]], Бэсүдийн [[Хонгор сэцэн жонон|Сэцэн жонон]] нар, зүүн этгээдэд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]],  [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]] бүлгээ&quot;'''&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар. |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}&lt;/ref&gt; гэж тодорхойлсон Чахундорж хааны үг (1686 он) бий. Ийнхүү гурван гол хошуун дээр 1610-аад оноос [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарын]] удмын [[Элжигин|Элжигэний]] [[Бадам дайчин хатанбаатар]] ноёны захирсан нэг хошуу нэмэгдэж 4 хошуутай болсон.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}&lt;/ref&gt; Эдгээр дөрвөн хошуу захирсан ноёдыг &quot;их ноёд&quot; гэж нэрлээд, хошуу захирах ноёнд захирагдаж хувийн отогоо захирах ноёдыг &quot;бага ноёд&quot; гэдэг байсан. Үүнээс гадна Урианхан, Тангуд, САртуул нар отгоо томсгож их ноёнтой болохын төлөө тэмцэж байв. 1655 онд Элжигэний Хатанбаатар ноёны байр суурийг эвдэж бага ноён болгон, [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн ноёны]] удмын [[Сартуул|Сартуулын]] [[Хүндлэн тойн|Хүндлэн тойныг]] хошуу захирах их ноёны зэрэгт дэвшүүлж өөрчлөлт орсон.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Энэ өөрчлөлтөөр Засагт хан аймгийн дотор өрнөсөн эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл эхлэж, энэ нь даамжирсаар Халх, Зүүнгарын хаант улс, Чин гүрнийг хамарсан ихээхэн үймээний эхлэл болжээ.   

1691 онд [[Манж Чин улс|Манжид]] дагаар орсноос хойш хэд дахин хуваагдаж 1755 онд [[Хойт]]ын 1 хошууг тус аймагт хавсарган захируулжээ. 1911 онд аймаг 19 [[хошуу]], 3 тамгатай хутагтын шавьтай байв. Гомбожавын зургадугаар үеийн ач Дашцэрэнд 1912 онд Монгол улсын Жавзандамба хутагт Богд хаан Итгэмжит засаг цол хүртээж тусгай засаг хошуу болгон Засагт хан аймагт захируулжээ.

1932 онд дахин засаг захиргааны шинэчлэлт хийгээд Алтай, Завхан, Хөвсгөл зэрэг аймагт хуваасан. Эдүгээ 2015 оны байдлаар [[Говь-Алтай|Говь Алтай]], [[Завхан]], [[Хөвсгөл]] аймаг, [[Баянхонгор]], [[Увс]], [[Ховд]] аймгуудын зарим сумд болсон байна. 

=== Засагт хан аймгийн, хошуу, отгийн нэрс&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ===
{{div col|colwidth=18em}}
* Ахай засгийн хошуу
* Мэргэн засгийн хошуу 
* Далай засгийн хошуу 
* Жалханз хутагтын шавь 
* Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу 
* Ачит засгийн хошуу 
* Цогтой засгийн хошуу 
* Ялгуусан хутагтын шавь 
* Сэцэн засгийн хошуу 
* Баатар засгийн хошуу 
* Үйзэн засгийн хошуу 
* Эрдэнэ засгийн хошуу 
* Сүжигт засгийн хошуу 
* Дархан засгийн хошуу 
* Засагт хан хошуу 
* Дайчин засгийн хошуу 
* Бигэр номун ханы шавь 
* Илдэн засгийн хошуу 
* Ёст засгийн хошуу 
* Итгэмжит засгийн хошуу 
* Бишрэлт засгийн хошуу 
* Жонон засгийн хошуу
{{div col end}}

*Жавзандамба хутагтын дархад шавийн гурван отог
* Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Ар ширхтэн отог
* Хөвсгөл нуурын урианхайн Арын хоёр сум
* Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Өвөр ширхтэн отог
* Хөвсгөл нуурын урианхайн Өврийн хоёр сум
* Урианхайн хязгаар

== Засагт ханы тамга ==
[[Файл:Zasagt_khaanii_tamga.png|thumb|245x245px|ЭРДЭНЭ БИШРЭЛТ ЗАСАГТ ХААНЫ ТАМГА]]
Манж Чин Улсын эзэн хаан [[Найралт төв|Найралт төвийн]] хоёрдугаар онд Халхын Засагт ханд тамга олгохдоо Тамганы бичээс нь  &quot;Эрдэнэ бишрэлт Засагт Хааны тамга&quot; гэж сийлсэн байдаг. Бусад Халхын хоёр ханы тамганы улны бичээст хаан биш Хан гэж бичээстэй байдаг нь сонирхол татдаг. Уг Тамганы улны бичээсийн фото зураг болон Хааны тамганы хайрцгийн фотог оруулав.
[[Файл:Засагт_хааны_тамганы_хайрцаг.png|thumb|221x221px|Засагт ханы тамганы хайрцаг]]
Тамганы хайрцгийг модоор хийж хүрэн булгиараар бүрж битүү мөнгөөр тоногложээ. Мөнгөн тоног нь дээд орой дээрээ таван хумстай луун хээ товойлгосон хийцтэй. Урд нүүрэн дээрээ галт шувууны дүрслэлтэй, өнцөг буландаа угалзан хээг хөөмөлдөж хийсэн байдаг.

== Засагт хан аймгийн хаад ноёдын ихэсийн газар ==
Арын хүрээ нь Засагт хааны алтан ургийн тойн лам нар байдаг, хаалттай хийд байсан бөгөөд Хан Тайширын оройд буй Их Хоригийг хариуцан тайдаг байсан. Зөвхөн алтан ургийн тойн лам нар хийдэд байдаг, гаднын лам оруулдаггүй хатуу журамтай байжээ.&lt;ref name=&quot;Baasankhuu&quot;&gt;{{Cite journal |last=Батмөнх |first=Баасанхүү |date=2025-06-18 |title=Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошууны хүн амын овгийн бүрэлдэхүүн |url=https://doi.org/10.22353/mjaae.2024130209 |journal=Mongolian Journal of Anthropology, Archaeology and Ethnology |volume=14 |issue=1 |pages=93–101 |doi=10.22353/mjaae.2024130209 |issn=1810-5025}}&lt;/ref&gt;

Дашинчилэн хэмээх номын нэртэй энэхүү бунхан овоог дээр цагт Засагт ханы хүрээнийхэн буюу Арын хүрээнийхэн, Засагт ханууд тахиж тайдаг, тайлга тахилгын үеэр тэргүүн зэргийн тайжаас дээших язгууртнууд (алтан ургийн тайж нар зөвхөн тэргүүн зэргийн тайж байдаг), гэлэнгээс дээших санваартнууд л гардаг хоригтой, мөн Засагт хануудыг энэхүү голлох бунхны өвөрт оршоодог байсан гэдэг. Алтай хотын баруугаар сүндэрлэх Хантайшир уулын нэгэн ноён оргил бүхий дүнхгэр нурууг Шарилын нуруу, нутгийн ардууд заримдаа Овоон нуруу ч гэх билээ. Энэ нуруу Алтай хотоос 20 гаруй км, Жаргалан сумын дундах зайд бий. Энэ нурууны орой дээрх онго тахилгатай дөрвөлжилсөн бунхан овоо байх ба түүний ээвэр бэлд 6 томоохон бунхан, мөн нэлээд хэдэн багавтар булш байдаг. Хантайширын нурууг Их эзэн Чингис хааны онгон тахилгатай холбоотой болох тухай хэд хэдэн домог бий.{{Citation needed}}

Их хааны онгоныг урд зүгээс залж энэ нуруунд оршоохдоо тэрхүү онгоны харуул хамгаалалт болгон зүүн зүгээс эртний сурвалжит аймгуудаас нүүлгэн авчирч, тэмдэг эдгэртэл уг онгоны харуул хамгаалалт байдалтайгаар нутагшуулсан гэсэн домог бий. Тэдгээр нүүдэллэж ирсэн  (Бэсүд) овогтнууд Хантайширын нурууг тойрсон байдалтайгаар он удаанаар нутаглаж иржээ.{{Citation needed}}

== Засагт ханууд ==
# [[Баяндарь хунтайж|Баяндара хунтайж]], 1547 онд Халхын [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан ноёны]] хөвүүн болж төрсөн,  [[Жалайр]], Үнэгэд отгийг захирч хунтайж болсон.
# [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], (1562-1637) Баяндара хунтайжын хөвүүн, 1580-1637 оны орчимд Засагт ханы аймгийг байгуулсан.
# [[Субадай засагт хан|Субадай хаан]], (?-1650) 1596-1650 оны хооронд Засагт ханы орыг залгасан. Цол нь Эрдэнэ Бишрэлт Засагт хан
# [[Норов Бишрэлт хан|Норов бишрэлт хаан]], 1650—1661 онд Засагт хаан байсан.
# Хотол хан, 1661-1662 онд өөрийгөө Засагт хаан цолоор өргөмжлөөд, [[Хотгойд|Хотгойдын]] [[Ринчин сайн хунтайж|Ринчин сайн хунтайжийн]] довтолгоонд өртөж амь үрэгдсэн.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
# [[Ванчиг Засагт хан|Ванчуг хан]],  1662—1666 онд Засагт хаан байсан. Норов хааны ахмад хөвгүүн.
# [[Цэнгүүн Засагт хан|Цэнгүн хан]], (1666—1686)
# [[Шар Засагт хан|Шар хан]],  (1686—1688)
# [[Цэвээнжав (Засагт хан)|Цэвээнжав хан]], (1688—1732)
# Гэлэг-ямпил хан,  (1732—1743) ([[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатарын]] удам)
# Балдир хан,  (1743—1761)
# Цэвэнбалзай хан, (1761—1792)
# Бунирадна хан, (1792—1823)
# Манибазар хан, (1823—1840)
# Цэрэндондуб хан, (1840—1877)
# Доржпалам хан, (1877—1898)
# [[Засагт хан Содномравдан|Содномравдан хан]],  (1898—1912)
# Цэрэнгомбожав хан, (1912—1923)

== Эшлэл ==
[[Ангилал:Засагт хан аймаг| ]]
[[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]]</text>
      <sha1>tkiz54zdvrc2nuunfmf1rjlsbn4bf7p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875754</id>
      <parentid>875753</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T02:04:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47206-70</username>
        <id>107170</id>
      </contributor>
      <origin>875754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23485" sha1="r60e2i0r3wtvr5vnv29ki5p4tdp4iwm" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Засагт хан аймаг
| native_name            = {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠭᠳᠤ ᠬᠠᠨ&lt;br&gt;ᠠᠢᠮᠠᠭ}}
| image_map              = Zasagt Khan aimag.png
| capital                = Засагт ханы хүрээ
| official_languages     = [[Монгол хэл]]
| religion               = [[Шарын шашин]]
| government_type        = Хант засаг
| leader_title1          = 1590-1596
| leader_name1           = [[Лайхур хан]]
| leader_title2          = 1596-1650
| leader_name2           = [[Субадай засагт хан]]
| leader_title3          = 1912-1923
| leader_name3           = Цэрэнгомбожав
| established_event1     = [[Лайхур хан|Лайхур]] хунтайж Халхын баруун гарын '''хан''' болов
| established_date1      = 1590 он
| established_event2     = '''Засагт хан''' цолыг [[Ашихай|Ашихайн]] угсааны Цэвээнжав ханаас хурааж, [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] угсааны Гэлэг-Ямпилд шилжүүлэв&lt;ref&gt;Засагт хан Цэвээнжав Зүүнгарын цэрэгтэй байлдахаас татгалзан цэргээ авч нутаг буцсан учраас Манжийн хааны зарлигаар Засагт хан цолыг Ноёнтой хатанбаатарын угсаанд үе улиран залгамжлуулахаар болсон&lt;/ref&gt;
| established_date2      = 1733 он
| established_event3     = Засагт хан аймгийг татан буулгаж, [[Хантайшир уулын аймаг]] болгон солив
| established_date3      = 1923 он
| year_end               = 1923
| year_start             = 1590/1691
| today                  = {{MNG}}
{{CHN}}
{{RUS}}
}}

'''Засагт хан аймаг''' нь [[Халх|Халхын]] баруун гарт үндэслэж байгуулагдсан бөгөөд [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Улс төрийн бутралын үе]], [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Манжийн эрхшээлийн үе]], [[Богд Хаант Монгол Улс|Богд хаант Монгол улсын]] үед оршин байсан Халх Монголын 4 аймгийн нэг юм.  

== Түүх ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] хүү [[Гэрсэнз|Гэрсэнзийн]] дараа түүний хатан Хатунгай Халхыг 7 хүүдээ хуваарилж Халх долоон хошууг үүсгэв. Удалгүй, Долоон хошуу Халхыг хоёр гар болгон хувааж цэргийн зохион байгуулалтад оруулжээ. Ингэхдээ ахмад хүү [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хун тайж]], дэд хүү [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндой хатан баатар]], зургадугаар хүү [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн]], отгон хүү [[Саму буйма|Саму Буйма]] нарын эзэмшилд очсон дөрвөн отог хошууг Халхын баруун гарт хуваарилав. Энэ хуваарилалт нь хожмын Засагт хан аймгийн үндсэн бүрдэл, эх үүсгэвэр болсон юм. Ахмад хөвүүд эхлэн Баруун гарыг захируулсан нь Халхын нутгийг урьд ёсоор баруунш тэлэхэд цэргийн нас өсгөвөрийг тооцсон бололтой. 1580-аад онд Ашихайн ач [[Лайхур хан|Лайхур]] Халхын баруун гарын “[[хан|хаан]]” болжээ. Баруун гар &quot;хаан&quot;-тай болсны дараа Хаан, [[Жонон]], [[Хунтайж]] нарт захиргасан гурван хошуу багтаасан (Урианханы эрхийг цуцалж) нь Хүрэн бэлчирийн чуулганаар найман хошуу болж олшроод 1691 оны Долоннуурын чуулган хүртэл хэвээр явсан. Лайхур хаан Ойрадтай хийсэн дайнд амь үрэгдсэний дараа 1596 онд ахмад хөвгүүн [[Субадай засагт хан|Субадай]] “Богд Засагт хаан” гэж өргөмжлөгдөж 1650 он хүртэл захирчээ. Засагт хаан цолыг [[Норов Бишрэлт хан|Норов]], [[Ванчиг Засагт хан|Гомбо, Ванчиг]], [[Цэнгүүн Засагт хан|Цэнгүн]], [[Шар Засагт хан|Шар]] нар цолыг залгамжлан суув. Норов бишрэлт ханы төгсгөл үеэс Засаг ханыхан дотроо хямарч, үүнээс болж Түшээт хантай зөрчилдөх болов. 1662 оны Хотогойдын Лувсанринчений самуунаас хойш Засагт хан аймаг уналтанд орж, улмаар тэдний зөрчил даамжирсаар тэргүүлэгчид нь Түшээт ханыг эсэргүүцэн Ойрадын Зүүнгарт түшихийг завдсанаар Халх, Ойрадыг дайныг өдүүлэв. 

Дайнд ялагдсан нийт Халхууд 1691 оноос [[Манж|Манжийн]] эрхшээлд дагасны дараа  Халхын уг байдалд үндэслэн 3 аймгийг албан ёсоор сэргээн байгуулсны нэг нь Засагт хан аймаг бөгөөд тэдний хуучин 8 хошууг өөрчлөн сэргээж, 1692 онд Халхын аймгуудыг гурван зам болгон хуваахад Засагт хан аймгийг манжийн албан дансанд '''&quot;Халхын өрнө зам&quot;''' хэмээн нэрлэх болжээ. Гэвч Засагт хан хэмээх нэр зэрэгцэж хэрэглэгдсээр байв. Тус аймагт урьдны Халхын баруун гарт багтаж байсан хошуудыг захируулав. Манжид орсон Засагт хан аймгийн анхны тэргүүн нь Ашихайн удмын чин ван Цэвээнжав байгаад 1732 онд Зүүнгарын дайны үеэр Ойрадтай байлдахаас зайлсхийсэн тул түүний Засагт хан цолыг хурааж шийтгээд Ноёндай хатанбаатарын удмын Гэлэг-ямпилд эрхийг шилжүүлжээ. Тус аймгийн нутагт эхлээд Манж нар тэргүүлсэн '''&quot;Түйн гол, Булганы чуулган&quot;''' гэж хуралдаж байгаад удалгүй мөнхүү аймаг өөрийн &quot;'''Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган&quot;'''-ыг байгуулжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://govi-altai.gov.mn/208/item/196 |title=ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ |access-date=2022-07-28 |archive-date=2020-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200129055511/http://govi-altai.gov.mn/208/item/196 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ардын хувьсгал ялсны дараа 1923 онд аймаг, хошууны нэрсийг уул, усны нэрээр солиход тус аймгийг [[Хан тайшир уулын аймаг|Хан Тайшир уулын аймаг]] гэж нэрлэжээ.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://mongoltoli.mn/history/h/85 Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ.]&lt;/ref&gt;[[Файл:1911-1919.jpg |thumb|200px|Олноо өргөгдсөн үед Засагт хан]]

== Газар зүй ==
Аймгийн эртний нутаг нь зүүн тийш [[Онги гол|Онги]], [[Шаргалжуут]], баруун тийш [[Хар-Ус нуур|Хар ус]], Элсэн нуур, өмнөт тал нь Арцын хар тохой, умар тал нь [[Түйн гол]] хүрдэг байжээ. Газарзүйн энэ баримжааг авч үзэхдээ, зүүн өмнө зүгийг уламжилалт өмнө зүг хэмээн үзсэнээр ойлгох учиртай. Манжийн үеийн Засагт ханы нутаг нь хуучнаас зүүн талдаа өөрчлөгдсөн бөгөөд тус аймагт өнөөгийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн нутаг бүхлээрээ, [[Завхан аймаг|Завхан]], [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] аймгуудын нутгийн хагас, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]], [[Увс аймаг|Ховд, Увс]] аймгийн зарим сумдын газар нутаг багтаж байв.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Бөөрөг дэл элс, Монгол элс, Бор хярын элс зэрэг 150-200 гаруй км үргэлжилсэн их элсэн нурууд, мөн Алтайн уулс бүхэлдээ, үүнийг дагаад алдарт Хүйс, Шарга, Цэнхэр номингийн говиуд энэ аймгийн эрт нутагт багтаж байв.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР&lt;/ref&gt;

Засагт хан аймгийн нутаг дэвсгэрийн сүүлчийн хэмжээ 288.740 ам дөрвөлжин км, нутгийн урт нь 1080 км, өргөн нь 240-540 км байв.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Угтаа бол Эрчис мөрөн, Алтай, Хан хатан, Хонгорой, Соён, Баруун өмнөд сибирийг багтаасан их нутаг Лайхур, Убаши нарын тэлэлтээр тогтож байжээ.

== Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж ==
Эхэн үедээ Халхын долоон хошууны баруун гарт 7 отгоос бүрдсэн 4 хошуу багтаж байгаад 1590-ээд оноос Лайхур анх хан болоход хан, жонон, хунтайжийн гурван отог болжээ. Энэ үеийн Халхын үйсэн цаазад Зүүн, Баруун гарыг &quot;зургаан хошуу&quot; гэж байсны учир үүнтэй холбоотой. Үүнийг бас '''&quot;Манай баруун этгээдэд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]], Бэсүдийн [[Хонгор сэцэн жонон|Сэцэн жонон]] нар, зүүн этгээдэд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]],  [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]] бүлгээ&quot;'''&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар. |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}&lt;/ref&gt; гэж тодорхойлсон Чахундорж хааны үг (1686 он) бий. Ийнхүү гурван гол хошуун дээр 1610-аад оноос [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарын]] удмын [[Элжигин|Элжигэний]] [[Бадам дайчин хатанбаатар]] ноёны захирсан нэг хошуу нэмэгдэж 4 хошуутай болсон.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}&lt;/ref&gt; Эдгээр дөрвөн хошуу захирсан ноёдыг &quot;их ноёд&quot; гэж нэрлээд, хошуу захирах ноёнд захирагдаж хувийн отогоо захирах ноёдыг &quot;бага ноёд&quot; гэдэг байсан. Үүнээс гадна Урианхан, Тангуд, САртуул нар отгоо томсгож их ноёнтой болохын төлөө тэмцэж байв. 1655 онд Элжигэний Хатанбаатар ноёны байр суурийг эвдэж бага ноён болгон, [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн ноёны]] удмын [[Сартуул|Сартуулын]] [[Хүндлэн тойн|Хүндлэн тойныг]] хошуу захирах их ноёны зэрэгт дэвшүүлж өөрчлөлт орсон.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Энэ өөрчлөлтөөр Засагт хан аймгийн дотор өрнөсөн эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл эхлэж, энэ нь даамжирсаар Халх, Зүүнгарын хаант улс, Чин гүрнийг хамарсан ихээхэн үймээний эхлэл болжээ.   

1691 онд [[Манж Чин улс|Манжид]] дагаар орсноос хойш хэд дахин хуваагдаж 1755 онд [[Хойт]]ын 1 хошууг тус аймагт хавсарган захируулжээ. 1911 онд аймаг 19 [[хошуу]], 3 тамгатай хутагтын шавьтай байв. Гомбожавын зургадугаар үеийн ач Дашцэрэнд 1912 онд Монгол улсын Жавзандамба хутагт Богд хаан Итгэмжит засаг цол хүртээж тусгай засаг хошуу болгон Засагт хан аймагт захируулжээ.

1932 онд дахин засаг захиргааны шинэчлэлт хийгээд Алтай, Завхан, Хөвсгөл зэрэг аймагт хуваасан. Эдүгээ 2015 оны байдлаар [[Говь-Алтай|Говь Алтай]], [[Завхан]], [[Хөвсгөл]] аймаг, [[Баянхонгор]], [[Увс]], [[Ховд]] аймгуудын зарим сумд болсон байна. 

=== Засагт хан аймгийн, хошуу, отгийн нэрс&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ===
{{div col|colwidth=18em}}
* Ахай засгийн хошуу
* Мэргэн засгийн хошуу 
* Далай засгийн хошуу 
* Жалханз хутагтын шавь 
* Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу 
* Ачит засгийн хошуу 
* Цогтой засгийн хошуу 
* Ялгуусан хутагтын шавь 
* Сэцэн засгийн хошуу 
* Баатар засгийн хошуу 
* Үйзэн засгийн хошуу 
* Эрдэнэ засгийн хошуу 
* Сүжигт засгийн хошуу 
* Дархан засгийн хошуу 
* Засагт хан хошуу 
* Дайчин засгийн хошуу 
* Бигэр номун ханы шавь 
* Илдэн засгийн хошуу 
* Ёст засгийн хошуу 
* Итгэмжит засгийн хошуу 
* Бишрэлт засгийн хошуу 
* Жонон засгийн хошуу
{{div col end}}

*Жавзандамба хутагтын дархад шавийн гурван отог
* Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Ар ширхтэн отог
* Хөвсгөл нуурын урианхайн Арын хоёр сум
* Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Өвөр ширхтэн отог
* Хөвсгөл нуурын урианхайн Өврийн хоёр сум
* Урианхайн хязгаар

== Засагт ханы тамга ==
[[Файл:Zasagt_khaanii_tamga.png|thumb|245x245px|ЭРДЭНЭ БИШРЭЛТ ЗАСАГТ ХААНЫ ТАМГА]]
Манж Чин Улсын эзэн хаан [[Найралт төв|Найралт төвийн]] хоёрдугаар онд Халхын Засагт ханд тамга олгохдоо Тамганы бичээс нь  &quot;Эрдэнэ бишрэлт Засагт Хааны тамга&quot; гэж сийлсэн байдаг. Бусад Халхын хоёр ханы тамганы улны бичээст хаан биш Хан гэж бичээстэй байдаг нь сонирхол татдаг. Уг Тамганы улны бичээсийн фото зураг болон Хааны тамганы хайрцгийн фотог оруулав.
[[Файл:Засагт_хааны_тамганы_хайрцаг.png|thumb|221x221px|Засагт ханы тамганы хайрцаг]]
Тамганы хайрцгийг модоор хийж хүрэн булгиараар бүрж битүү мөнгөөр тоногложээ. Мөнгөн тоног нь дээд орой дээрээ таван хумстай луун хээ товойлгосон хийцтэй. Урд нүүрэн дээрээ галт шувууны дүрслэлтэй, өнцөг буландаа угалзан хээг хөөмөлдөж хийсэн байдаг.

== Засагт хан аймгийн хаад ноёдын ихэсийн газар ==
Арын хүрээ нь Засагт хааны алтан ургийн тойн лам нар байдаг, хаалттай хийд байсан бөгөөд Хан Тайширын оройд буй Их Хоригийг хариуцан тайдаг байсан. Зөвхөн алтан ургийн тойн лам нар хийдэд байдаг, гаднын лам оруулдаггүй хатуу журамтай байжээ.&lt;ref name=&quot;Baasankhuu&quot;&gt;{{Cite journal |last=Батмөнх |first=Баасанхүү |date=2025-06-18 |title=Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошууны хүн амын овгийн бүрэлдэхүүн |url=https://doi.org/10.22353/mjaae.2024130209 |journal=Mongolian Journal of Anthropology, Archaeology and Ethnology |volume=14 |issue=1 |pages=93–101 |doi=10.22353/mjaae.2024130209 |issn=1810-5025}}&lt;/ref&gt;

Дашинчилэн хэмээх номын нэртэй энэхүү бунхан овоог дээр цагт Засагт ханы хүрээнийхэн буюу Арын хүрээнийхэн, Засагт ханууд тахиж тайдаг, тайлга тахилгын үеэр тэргүүн зэргийн тайжаас дээших язгууртнууд (алтан ургийн тайж нар зөвхөн тэргүүн зэргийн тайж байдаг), гэлэнгээс дээших санваартнууд л гардаг хоригтой, мөн Засагт хануудыг энэхүү голлох бунхны өвөрт оршоодог байсан гэдэг. Алтай хотын баруугаар сүндэрлэх Хантайшир уулын нэгэн ноён оргил бүхий дүнхгэр нурууг Шарилын нуруу, нутгийн ардууд заримдаа Овоон нуруу ч гэх билээ. Энэ нуруу Алтай хотоос 20 гаруй км, Жаргалан сумын дундах зайд бий. Энэ нурууны орой дээрх онго тахилгатай дөрвөлжилсөн бунхан овоо байх ба түүний ээвэр бэлд 6 томоохон бунхан, мөн нэлээд хэдэн багавтар булш байдаг. Хантайширын нурууг Их эзэн Чингис хааны онгон тахилгатай холбоотой болох тухай хэд хэдэн домог бий.{{Citation needed}}

Их хааны онгоныг урд зүгээс залж энэ нуруунд оршоохдоо тэрхүү онгоны харуул хамгаалалт болгон зүүн зүгээс эртний сурвалжит аймгуудаас нүүлгэн авчирч, тэмдэг эдгэртэл уг онгоны харуул хамгаалалт байдалтайгаар нутагшуулсан гэсэн домог бий. Тэдгээр нүүдэллэж ирсэн  (Бэсүд) овогтнууд Хантайширын нурууг тойрсон байдалтайгаар он удаанаар нутаглаж иржээ.{{Citation needed}}

== Засагт ханууд ==
# [[Баяндарь хунтайж|Баяндара хунтайж]], 1547 онд Халхын [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан ноёны]] хөвүүн болж төрсөн,  [[Жалайр]], Үнэгэд отгийг захирч хунтайж болсон.
# [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], (1562-1637) Баяндара хунтайжын хөвүүн, 1580-1637 оны орчимд Засагт ханы аймгийг байгуулсан.
# [[Субадай засагт хан|Субадай хаан]], (?-1650) 1596-1650 оны хооронд Засагт ханы орыг залгасан. Цол нь Эрдэнэ Бишрэлт Засагт хан
# [[Норов Бишрэлт хан|Норов бишрэлт хаан]], 1650—1661 онд Засагт хаан байсан.
# Хотол хан, 1661-1662 онд өөрийгөө Засагт хаан цолоор өргөмжлөөд, [[Хотгойд|Хотгойдын]] [[Ринчин сайн хунтайж|Ринчин сайн хунтайжийн]] довтолгоонд өртөж амь үрэгдсэн.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
# [[Ванчиг Засагт хан|Ванчуг хан]],  1662—1666 онд Засагт хаан байсан. Норов хааны ахмад хөвгүүн.
# [[Цэнгүүн Засагт хан|Цэнгүн хан]], (1666—1686)
# [[Шар Засагт хан|Шар хан]],  (1686—1688)
# [[Цэвээнжав (Засагт хан)|Цэвээнжав хан]], (1688—1732)
# Гэлэг-ямпил хан,  (1732—1743) ([[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатарын]] удам)
# Балдир хан,  (1743—1761)
# Цэвэнбалзай хан, (1761—1792)
# Бунирадна хан, (1792—1823)
# Манибазар хан, (1823—1840)
# Цэрэндондуб хан, (1840—1877)
# Доржпалам хан, (1877—1898)
# [[Засагт хан Содномравдан|Содномравдан хан]],  (1898—1912)
# Цэрэнгомбожав хан, (1912—1923)

== Эшлэл ==
[[Ангилал:Засагт хан аймаг| ]]
[[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]]</text>
      <sha1>r60e2i0r3wtvr5vnv29ki5p4tdp4iwm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875755</id>
      <parentid>875754</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T02:13:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47206-70</username>
        <id>107170</id>
      </contributor>
      <origin>875755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23875" sha1="sgsbuem232cwpjlb2mxz7ylozwkt7i4" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Засагт хан аймаг
| native_name            = {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠭᠳᠤ ᠬᠠᠨ&lt;br&gt;ᠠᠢᠮᠠᠭ}}
| image_map              = Zasagt Khan aimag.png
| capital                = Засагт ханы хүрээ
| official_languages     = [[Монгол хэл]]
| religion               = [[Шарын шашин]]
| government_type        = Хант засаг
| leader_title1          = 1590-1596
| leader_name1           = [[Лайхур хан]]
| leader_title2          = 1596-1650
| leader_name2           = [[Субадай засагт хан]]
| leader_title3          = 1912-1923
| leader_name3           = Цэрэнгомбожав
| established_event1     = [[Лайхур хан|Лайхур]] хунтайж Халхын баруун гарын '''хан''' болов
| established_date1      = 1590 он
| established_event2     = '''Засагт хан''' цолыг [[Ашихай|Ашихайн]] угсааны Цэвээнжав ханаас хурааж, [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] угсааны Гэлэг-Ямпилд шилжүүлэв&lt;ref&gt;Засагт хан Цэвээнжав Зүүнгарын цэрэгтэй байлдахаас татгалзан цэргээ авч нутаг буцсан учраас Манжийн хааны зарлигаар Засагт хан цолыг Ноёнтой хатанбаатарын угсаанд үе улиран залгамжлуулахаар болсон&lt;/ref&gt;
| established_date2      = 1733 он
| established_event3     = Засагт хан аймгийг татан буулгаж, [[Хантайшир уулын аймаг]] болгон солив
| established_date3      = 1923 он
| year_end               = 1923
| year_start             = 1590/1691
| today                  = {{MNG}}
{{CHN}}
{{RUS}}
}}

'''Засагт хан аймаг''' нь [[Халх|Халхын]] баруун гарт үндэслэж байгуулагдсан бөгөөд [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Улс төрийн бутралын үе]], [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Манжийн эрхшээлийн үе]], [[Богд Хаант Монгол Улс|Богд хаант Монгол улсын]] үед оршин байсан Халх Монголын 4 аймгийн нэг юм.  

== Түүх ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] хүү [[Гэрсэнз|Гэрсэнзийн]] дараа түүний хатан Хатунгай Халхыг 7 хүүдээ хуваарилж Халх долоон хошууг үүсгэв. Удалгүй, Долоон хошуу Халхыг хоёр гар болгон хувааж цэргийн зохион байгуулалтад оруулжээ. Ингэхдээ ахмад хүү [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хун тайж]], дэд хүү [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндой хатан баатар]], зургадугаар хүү [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн]], отгон хүү [[Саму буйма|Саму Буйма]] нарын эзэмшилд очсон дөрвөн отог хошууг Халхын баруун гарт хуваарилав. Энэ хуваарилалт нь хожмын Засагт хан аймгийн үндсэн бүрдэл, эх үүсгэвэр болсон юм. Ахмад хөвүүд эхлэн Баруун гарыг захируулсан нь Халхын нутгийг урьд ёсоор баруунш тэлэхэд цэргийн нас өсгөвөрийг тооцсон бололтой. 1580-аад онд Ашихайн ач [[Лайхур хан|Лайхур]] Халхын баруун гарын “[[хан|хаан]]” болжээ. Баруун гар &quot;хаан&quot;-тай болсны дараа Хаан, [[Жонон]], [[Хунтайж]] нарт захиргасан гурван хошуу багтаасан (Урианханы эрхийг цуцалж) нь Хүрэн бэлчирийн чуулганаар найман хошуу болж олшроод 1691 оны Долоннуурын чуулган хүртэл хэвээр явсан. Лайхур хаан Ойрадтай хийсэн дайнд амь үрэгдсэний дараа 1596 онд ахмад хөвгүүн [[Субадай засагт хан|Субадай]] “Богд Засагт хаан” гэж өргөмжлөгдөж 1650 он хүртэл захирчээ. Засагт хаан цолыг [[Норов Бишрэлт хан|Норов]], [[Ванчиг Засагт хан|Гомбо, Ванчиг]], [[Цэнгүүн Засагт хан|Цэнгүн]], [[Шар Засагт хан|Шар]] нар цолыг залгамжлан суув. Норов бишрэлт ханы төгсгөл үеэс Засаг ханыхан дотроо хямарч, үүнээс болж Түшээт хантай зөрчилдөх болов. 1662 оны Хотогойдын Лувсанринчений самуунаас хойш Засагт хан аймаг уналтанд орж, улмаар тэдний зөрчил даамжирсаар тэргүүлэгчид нь Түшээт ханыг эсэргүүцэн Ойрадын Зүүнгарт түшихийг завдсанаар Халх, Ойрадыг дайныг өдүүлэв. 

Дайнд ялагдсан нийт Халхууд 1691 оноос [[Манж|Манжийн]] эрхшээлд дагасны дараа  Халхын уг байдалд үндэслэн 3 аймгийг албан ёсоор сэргээн байгуулсны нэг нь Засагт хан аймаг бөгөөд тэдний хуучин 8 хошууг өөрчлөн сэргээж, 1692 онд Халхын аймгуудыг гурван зам болгон хуваахад Засагт хан аймгийг манжийн албан дансанд '''&quot;Халхын өрнө зам&quot;''' хэмээн нэрлэх болжээ. Гэвч Засагт хан хэмээх нэр зэрэгцэж хэрэглэгдсээр байв. Тус аймагт урьдны Халхын баруун гарт багтаж байсан хошуудыг захируулав. Манжид орсон Засагт хан аймгийн анхны тэргүүн нь Ашихайн удмын чин ван Цэвээнжав байгаад 1732 онд Зүүнгарын дайны үеэр Ойрадтай байлдахаас зайлсхийсэн тул түүний Засагт хан цолыг хурааж шийтгээд Ноёндай хатанбаатарын удмын Гэлэг-ямпилд эрхийг шилжүүлжээ. Тус аймгийн нутагт эхлээд Манж нар тэргүүлсэн '''&quot;Түйн гол, Булганы чуулган&quot;''' гэж хуралдаж байгаад удалгүй мөнхүү аймаг өөрийн &quot;'''Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган&quot;'''-ыг байгуулжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://govi-altai.gov.mn/208/item/196 |title=ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ |access-date=2022-07-28 |archive-date=2020-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200129055511/http://govi-altai.gov.mn/208/item/196 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ардын хувьсгал ялсны дараа 1923 онд аймаг, хошууны нэрсийг уул, усны нэрээр солиход тус аймгийг [[Хан тайшир уулын аймаг|Хан Тайшир уулын аймаг]] гэж нэрлэжээ.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://mongoltoli.mn/history/h/85 Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ.]&lt;/ref&gt;[[Файл:1911-1919.jpg |thumb|200px|Олноо өргөгдсөн үед Засагт хан]]

== Газар зүй ==
Аймгийн эртний нутаг нь зүүн тийш [[Онги гол|Онги]], [[Шаргалжуут]], баруун тийш [[Хар-Ус нуур|Хар ус]], Элсэн нуур, өмнөт тал нь Арцын хар тохой, умар тал нь [[Түйн гол]] хүрдэг байжээ. Газарзүйн энэ баримжааг авч үзэхдээ, зүүн өмнө зүгийг уламжилалт өмнө зүг хэмээн үзсэнээр ойлгох учиртай. Манжийн үеийн Засагт ханы нутаг нь шинээр Сайн ноён аймаг байгуулагдсанаар хуучнаасаа зүүн талдаа хасагдсан ба Зүүнгар улс унасны дараа баруун талын харьяа нутгаа бас үлэмж алдаж, Хангай-Сэлэнгийн араар хэсэг нутаг тэлж авчээ. Үүгээр Засагт хан аймгийн хожмын нутаг эзэмшил тогтжээ. Энэ эзэмшил нь өнөөгийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн нутаг бүхлээрээ, [[Завхан аймаг|Завхан]], [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] аймгуудын нутгийн хагас, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]], [[Увс аймаг|Өмнөговь, Ховд, Увс]] аймгийн зарим сумдын газар нутаг багтаж байв.

Бөөрөг дэл элс, Монгол элс, Бор хярын элс зэрэг 150-200 гаруй км үргэлжилсэн их элсэн нурууд, мөн Алтайн уулс бүхэлдээ, үүнийг дагаад алдарт Хүйс, Шарга, Цэнхэр номингийн говиуд энэ аймгийн эрт нутагт багтаж байв.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР&lt;/ref&gt;

Засагт хан аймгийн нутаг дэвсгэрийн сүүлчийн хэмжээ 288.740 ам дөрвөлжин км, нутгийн урт нь 1080 км, өргөн нь 240-540 км байв.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Угтаа бол Эрчис мөрөн, Алтай, Хан хатан, Хонгорой, Соён, Баруун өмнөд сибирийг багтаасан их нутаг Лайхур, Убаши нарын тэлэлтээр тогтож байжээ.

== Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж ==
Эхэн үедээ Халхын долоон хошууны баруун гарт 7 отгоос бүрдсэн 4 хошуу багтаж байгаад 1590-ээд оноос Лайхур анх хан болоход хан, жонон, хунтайжийн гурван отог болжээ. Энэ үеийн Халхын үйсэн цаазад Зүүн, Баруун гарыг &quot;зургаан хошуу&quot; гэж байсны учир үүнтэй холбоотой. Үүнийг бас '''&quot;Манай баруун этгээдэд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]], Бэсүдийн [[Хонгор сэцэн жонон|Сэцэн жонон]] нар, зүүн этгээдэд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]],  [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]] бүлгээ&quot;'''&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар. |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}&lt;/ref&gt; гэж тодорхойлсон Чахундорж хааны үг (1686 он) бий. Ийнхүү гурван гол хошуун дээр 1610-аад оноос [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарын]] удмын [[Элжигин|Элжигэний]] [[Бадам дайчин хатанбаатар]] ноёны захирсан нэг хошуу нэмэгдэж 4 хошуутай болсон.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}&lt;/ref&gt; Эдгээр дөрвөн хошуу захирсан ноёдыг &quot;их ноёд&quot; гэж нэрлээд, хошуу захирах ноёнд захирагдаж хувийн отогоо захирах ноёдыг &quot;бага ноёд&quot; гэдэг байсан. Үүнээс гадна Урианхан, Тангуд, САртуул нар отгоо томсгож их ноёнтой болохын төлөө тэмцэж байв. 1655 онд Элжигэний Хатанбаатар ноёны байр суурийг эвдэж бага ноён болгон, [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн ноёны]] удмын [[Сартуул|Сартуулын]] [[Хүндлэн тойн|Хүндлэн тойныг]] хошуу захирах их ноёны зэрэгт дэвшүүлж өөрчлөлт орсон.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Энэ өөрчлөлтөөр Засагт хан аймгийн дотор өрнөсөн эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл эхлэж, энэ нь даамжирсаар Халх, Зүүнгарын хаант улс, Чин гүрнийг хамарсан ихээхэн үймээний эхлэл болжээ.   

1691 онд [[Манж Чин улс|Манжид]] дагаар орсноос хойш хэд дахин хуваагдаж 1755 онд [[Хойт]]ын 1 хошууг тус аймагт хавсарган захируулжээ. 1911 онд аймаг 19 [[хошуу]], 3 тамгатай хутагтын шавьтай байв. Гомбожавын зургадугаар үеийн ач Дашцэрэнд 1912 онд Монгол улсын Жавзандамба хутагт Богд хаан Итгэмжит засаг цол хүртээж тусгай засаг хошуу болгон Засагт хан аймагт захируулжээ.

1932 онд дахин засаг захиргааны шинэчлэлт хийгээд Алтай, Завхан, Хөвсгөл зэрэг аймагт хуваасан. Эдүгээ 2015 оны байдлаар [[Говь-Алтай|Говь Алтай]], [[Завхан]], [[Хөвсгөл]] аймаг, [[Баянхонгор]], [[Увс]], [[Ховд]] аймгуудын зарим сумд болсон байна. 

=== Засагт хан аймгийн, хошуу, отгийн нэрс&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ===
{{div col|colwidth=18em}}
* Ахай засгийн хошуу
* Мэргэн засгийн хошуу 
* Далай засгийн хошуу 
* Жалханз хутагтын шавь 
* Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу 
* Ачит засгийн хошуу 
* Цогтой засгийн хошуу 
* Ялгуусан хутагтын шавь 
* Сэцэн засгийн хошуу 
* Баатар засгийн хошуу 
* Үйзэн засгийн хошуу 
* Эрдэнэ засгийн хошуу 
* Сүжигт засгийн хошуу 
* Дархан засгийн хошуу 
* Засагт хан хошуу 
* Дайчин засгийн хошуу 
* Бигэр номун ханы шавь 
* Илдэн засгийн хошуу 
* Ёст засгийн хошуу 
* Итгэмжит засгийн хошуу 
* Бишрэлт засгийн хошуу 
* Жонон засгийн хошуу
{{div col end}}

*Жавзандамба хутагтын дархад шавийн гурван отог
* Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Ар ширхтэн отог
* Хөвсгөл нуурын урианхайн Арын хоёр сум
* Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Өвөр ширхтэн отог
* Хөвсгөл нуурын урианхайн Өврийн хоёр сум
* Урианхайн хязгаар

== Засагт ханы тамга ==
[[Файл:Zasagt_khaanii_tamga.png|thumb|245x245px|ЭРДЭНЭ БИШРЭЛТ ЗАСАГТ ХААНЫ ТАМГА]]
Манж Чин Улсын эзэн хаан [[Найралт төв|Найралт төвийн]] хоёрдугаар онд Халхын Засагт ханд тамга олгохдоо Тамганы бичээс нь  &quot;Эрдэнэ бишрэлт Засагт Хааны тамга&quot; гэж сийлсэн байдаг. Бусад Халхын хоёр ханы тамганы улны бичээст хаан биш Хан гэж бичээстэй байдаг нь сонирхол татдаг. Уг Тамганы улны бичээсийн фото зураг болон Хааны тамганы хайрцгийн фотог оруулав.
[[Файл:Засагт_хааны_тамганы_хайрцаг.png|thumb|221x221px|Засагт ханы тамганы хайрцаг]]
Тамганы хайрцгийг модоор хийж хүрэн булгиараар бүрж битүү мөнгөөр тоногложээ. Мөнгөн тоног нь дээд орой дээрээ таван хумстай луун хээ товойлгосон хийцтэй. Урд нүүрэн дээрээ галт шувууны дүрслэлтэй, өнцөг буландаа угалзан хээг хөөмөлдөж хийсэн байдаг.

== Засагт хан аймгийн хаад ноёдын ихэсийн газар ==
Арын хүрээ нь Засагт хааны алтан ургийн тойн лам нар байдаг, хаалттай хийд байсан бөгөөд Хан Тайширын оройд буй Их Хоригийг хариуцан тайдаг байсан. Зөвхөн алтан ургийн тойн лам нар хийдэд байдаг, гаднын лам оруулдаггүй хатуу журамтай байжээ.&lt;ref name=&quot;Baasankhuu&quot;&gt;{{Cite journal |last=Батмөнх |first=Баасанхүү |date=2025-06-18 |title=Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошууны хүн амын овгийн бүрэлдэхүүн |url=https://doi.org/10.22353/mjaae.2024130209 |journal=Mongolian Journal of Anthropology, Archaeology and Ethnology |volume=14 |issue=1 |pages=93–101 |doi=10.22353/mjaae.2024130209 |issn=1810-5025}}&lt;/ref&gt;

Дашинчилэн хэмээх номын нэртэй энэхүү бунхан овоог дээр цагт Засагт ханы хүрээнийхэн буюу Арын хүрээнийхэн, Засагт ханууд тахиж тайдаг, тайлга тахилгын үеэр тэргүүн зэргийн тайжаас дээших язгууртнууд (алтан ургийн тайж нар зөвхөн тэргүүн зэргийн тайж байдаг), гэлэнгээс дээших санваартнууд л гардаг хоригтой, мөн Засагт хануудыг энэхүү голлох бунхны өвөрт оршоодог байсан гэдэг. Алтай хотын баруугаар сүндэрлэх Хантайшир уулын нэгэн ноён оргил бүхий дүнхгэр нурууг Шарилын нуруу, нутгийн ардууд заримдаа Овоон нуруу ч гэх билээ. Энэ нуруу Алтай хотоос 20 гаруй км, Жаргалан сумын дундах зайд бий. Энэ нурууны орой дээрх онго тахилгатай дөрвөлжилсөн бунхан овоо байх ба түүний ээвэр бэлд 6 томоохон бунхан, мөн нэлээд хэдэн багавтар булш байдаг. Хантайширын нурууг Их эзэн Чингис хааны онгон тахилгатай холбоотой болох тухай хэд хэдэн домог бий.{{Citation needed}}

Их хааны онгоныг урд зүгээс залж энэ нуруунд оршоохдоо тэрхүү онгоны харуул хамгаалалт болгон зүүн зүгээс эртний сурвалжит аймгуудаас нүүлгэн авчирч, тэмдэг эдгэртэл уг онгоны харуул хамгаалалт байдалтайгаар нутагшуулсан гэсэн домог бий. Тэдгээр нүүдэллэж ирсэн  (Бэсүд) овогтнууд Хантайширын нурууг тойрсон байдалтайгаар он удаанаар нутаглаж иржээ.{{Citation needed}}

== Засагт ханууд ==
# [[Баяндарь хунтайж|Баяндара хунтайж]], 1547 онд Халхын [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан ноёны]] хөвүүн болж төрсөн,  [[Жалайр]], Үнэгэд отгийг захирч хунтайж болсон.
# [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], (1562-1637) Баяндара хунтайжын хөвүүн, 1580-1637 оны орчимд Засагт ханы аймгийг байгуулсан.
# [[Субадай засагт хан|Субадай хаан]], (?-1650) 1596-1650 оны хооронд Засагт ханы орыг залгасан. Цол нь Эрдэнэ Бишрэлт Засагт хан
# [[Норов Бишрэлт хан|Норов бишрэлт хаан]], 1650—1661 онд Засагт хаан байсан.
# Хотол хан, 1661-1662 онд өөрийгөө Засагт хаан цолоор өргөмжлөөд, [[Хотгойд|Хотгойдын]] [[Ринчин сайн хунтайж|Ринчин сайн хунтайжийн]] довтолгоонд өртөж амь үрэгдсэн.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
# [[Ванчиг Засагт хан|Ванчуг хан]],  1662—1666 онд Засагт хаан байсан. Норов хааны ахмад хөвгүүн.
# [[Цэнгүүн Засагт хан|Цэнгүн хан]], (1666—1686)
# [[Шар Засагт хан|Шар хан]],  (1686—1688)
# [[Цэвээнжав (Засагт хан)|Цэвээнжав хан]], (1688—1732)
# Гэлэг-ямпил хан,  (1732—1743) ([[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатарын]] удам)
# Балдир хан,  (1743—1761)
# Цэвэнбалзай хан, (1761—1792)
# Бунирадна хан, (1792—1823)
# Манибазар хан, (1823—1840)
# Цэрэндондуб хан, (1840—1877)
# Доржпалам хан, (1877—1898)
# [[Засагт хан Содномравдан|Содномравдан хан]],  (1898—1912)
# Цэрэнгомбожав хан, (1912—1923)

== Эшлэл ==
[[Ангилал:Засагт хан аймаг| ]]
[[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]]</text>
      <sha1>sgsbuem232cwpjlb2mxz7ylozwkt7i4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875756</id>
      <parentid>875755</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T02:14:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47206-70</username>
        <id>107170</id>
      </contributor>
      <origin>875756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23889" sha1="3kot979yb9sqtuukhvwbpunmq7mpmhf" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Засагт хан аймаг
| native_name            = {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠭᠳᠤ ᠬᠠᠨ&lt;br&gt;ᠠᠢᠮᠠᠭ}}
| image_map              = Zasagt Khan aimag.png
| capital                = Засагт ханы хүрээ
| official_languages     = [[Монгол хэл]]
| religion               = [[Шарын шашин]]
| government_type        = Хант засаг
| leader_title1          = 1590-1596
| leader_name1           = [[Лайхур хан]]
| leader_title2          = 1596-1650
| leader_name2           = [[Субадай засагт хан]]
| leader_title3          = 1912-1923
| leader_name3           = Цэрэнгомбожав
| established_event1     = [[Лайхур хан|Лайхур]] хунтайж Халхын баруун гарын '''хан''' болов
| established_date1      = 1590 он
| established_event2     = '''Засагт хан''' цолыг [[Ашихай|Ашихайн]] угсааны Цэвээнжав ханаас хурааж, [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатрын]] угсааны Гэлэг-Ямпилд шилжүүлэв&lt;ref&gt;Засагт хан Цэвээнжав Зүүнгарын цэрэгтэй байлдахаас татгалзан цэргээ авч нутаг буцсан учраас Манжийн хааны зарлигаар Засагт хан цолыг Ноёнтой хатанбаатарын угсаанд үе улиран залгамжлуулахаар болсон&lt;/ref&gt;
| established_date2      = 1733 он
| established_event3     = Засагт хан аймгийг татан буулгаж, [[Хантайшир уулын аймаг]] болгон солив
| established_date3      = 1923 он
| year_end               = 1923
| year_start             = 1590/1691
| today                  = {{MNG}}
{{CHN}}
{{RUS}}
}}

'''Засагт хан аймаг''' нь [[Халх|Халхын]] баруун гарт үндэслэж байгуулагдсан бөгөөд [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Улс төрийн бутралын үе]], [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Манжийн эрхшээлийн үе]], [[Богд Хаант Монгол Улс|Богд хаант Монгол улсын]] үед оршин байсан Халх Монголын 4 аймгийн нэг юм.  

== Түүх ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] хүү [[Гэрсэнз|Гэрсэнзийн]] дараа түүний хатан Хатунгай Халхыг 7 хүүдээ хуваарилж Халх долоон хошууг үүсгэв. Удалгүй, Долоон хошуу Халхыг хоёр гар болгон хувааж цэргийн зохион байгуулалтад оруулжээ. Ингэхдээ ахмад хүү [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хун тайж]], дэд хүү [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндой хатан баатар]], зургадугаар хүү [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн]], отгон хүү [[Саму буйма|Саму Буйма]] нарын эзэмшилд очсон дөрвөн отог хошууг Халхын баруун гарт хуваарилав. Энэ хуваарилалт нь хожмын Засагт хан аймгийн үндсэн бүрдэл, эх үүсгэвэр болсон юм. Ахмад хөвүүд эхлэн Баруун гарыг захируулсан нь Халхын нутгийг урьд ёсоор баруунш тэлэхэд цэргийн нас өсгөвөрийг тооцсон бололтой. 1580-аад онд Ашихайн ач [[Лайхур хан|Лайхур]] Халхын баруун гарын “[[хан|хаан]]” болжээ. Баруун гар &quot;хаан&quot;-тай болсны дараа Хаан, [[Жонон]], [[Хунтайж]] нарт захиргасан гурван хошуу багтаасан (Урианханы эрхийг цуцалж) нь Хүрэн бэлчирийн чуулганаар найман хошуу болж олшроод 1691 оны Долоннуурын чуулган хүртэл хэвээр явсан. Лайхур хаан Ойрадтай хийсэн дайнд амь үрэгдсэний дараа 1596 онд ахмад хөвгүүн [[Субадай засагт хан|Субадай]] “Богд Засагт хаан” гэж өргөмжлөгдөж 1650 он хүртэл захирчээ. Засагт хаан цолыг [[Норов Бишрэлт хан|Норов]], [[Ванчиг Засагт хан|Гомбо, Ванчиг]], [[Цэнгүүн Засагт хан|Цэнгүн]], [[Шар Засагт хан|Шар]] нар цолыг залгамжлан суув. Норов бишрэлт ханы төгсгөл үеэс Засаг ханыхан дотроо хямарч, үүнээс болж Түшээт хантай зөрчилдөх болов. 1662 оны Хотогойдын Лувсанринчений самуунаас хойш Засагт хан аймаг уналтанд орж, улмаар тэдний зөрчил даамжирсаар тэргүүлэгчид нь Түшээт ханыг эсэргүүцэн Ойрадын Зүүнгарт түшихийг завдсанаар Халх, Ойрадыг дайныг өдүүлэв. 

Дайнд ялагдсан нийт Халхууд 1691 оноос [[Манж|Манжийн]] эрхшээлд дагасны дараа  Халхын уг байдалд үндэслэн 3 аймгийг албан ёсоор сэргээн байгуулсны нэг нь Засагт хан аймаг бөгөөд тэдний хуучин 8 хошууг өөрчлөн сэргээж, 1692 онд Халхын аймгуудыг гурван зам болгон хуваахад Засагт хан аймгийг манжийн албан дансанд '''&quot;Халхын өрнө зам&quot;''' хэмээн нэрлэх болжээ. Гэвч Засагт хан хэмээх нэр зэрэгцэж хэрэглэгдсээр байв. Тус аймагт урьдны Халхын баруун гарт багтаж байсан хошуудыг захируулав. Манжид орсон Засагт хан аймгийн анхны тэргүүн нь Ашихайн удмын чин ван Цэвээнжав байгаад 1732 онд Зүүнгарын дайны үеэр Ойрадтай байлдахаас зайлсхийсэн тул түүний Засагт хан цолыг хурааж шийтгээд Ноёндай хатанбаатарын удмын Гэлэг-ямпилд эрхийг шилжүүлжээ. Тус аймгийн нутагт эхлээд Манж нар тэргүүлсэн '''&quot;Түйн гол, Булганы чуулган&quot;''' гэж хуралдаж байгаад удалгүй мөнхүү аймаг өөрийн &quot;'''Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган&quot;'''-ыг байгуулжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://govi-altai.gov.mn/208/item/196 |title=ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ |access-date=2022-07-28 |archive-date=2020-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200129055511/http://govi-altai.gov.mn/208/item/196 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ардын хувьсгал ялсны дараа 1923 онд аймаг, хошууны нэрсийг уул, усны нэрээр солиход тус аймгийг [[Хан тайшир уулын аймаг|Хан Тайшир уулын аймаг]] гэж нэрлэжээ.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://mongoltoli.mn/history/h/85 Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ.]&lt;/ref&gt;[[Файл:1911-1919.jpg |thumb|200px|Олноо өргөгдсөн үед Засагт хан]]

== Газар зүй ==
Аймгийн эртний нутаг нь зүүн тийш [[Онги гол|Онги]], [[Шаргалжуут]], баруун тийш [[Хар-Ус нуур|Хар ус]], Элсэн нуур, өмнөт тал нь Арцын хар тохой, умар тал нь [[Түйн гол|Түй гол]] хүрдэг байжээ. Газарзүйн энэ баримжааг авч үзэхдээ, зүүн өмнө зүгийг уламжилалт өмнө зүг хэмээн үзсэнээр ойлгох учиртай. Манжийн үеийн Засагт ханы нутаг нь шинээр Сайн ноён аймаг байгуулагдсанаар хуучнаасаа зүүн талдаа хасагдсан ба Зүүнгар улс унасны дараа баруун талын харьяа нутгаа бас үлэмж алдаж, Хангай-Сэлэнгийн араар хэсэг нутаг тэлж авчээ. Үүгээр Засагт хан аймгийн хожмын нутаг эзэмшил тогтжээ. Энэ эзэмшил нь өнөөгийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн нутаг бүхлээрээ, [[Завхан аймаг|Завхан]], [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] аймгуудын нутгийн хагас, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]], [[Увс аймаг|Өмнөговь, Ховд, Увс]] аймгийн зарим сумдын газар нутаг багтаж байв.

Бөөрөг дэл элс, Монгол элс, Бор хярын элс зэрэг 150-200 гаруй км үргэлжилсэн их элсэн нурууд, мөн Алтайн уулс бүхэлдээ, үүнийг дагаад алдарт Хүйс, Шарга, Цэнхэр номингийн говиуд энэ аймгийн эрт нутагт багтаж байв.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР&lt;/ref&gt;

Засагт хан аймгийн нутаг дэвсгэрийн сүүлчийн хэмжээ 288.740 ам дөрвөлжин км, нутгийн урт нь 1080 км, өргөн нь 240-540 км байв.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Угтаа бол Эрчис мөрөн, Алтай, Хан хатан, Хонгорой, Соён, Баруун өмнөд сибирийг багтаасан их нутаг Лайхур, Убаши нарын тэлэлтээр тогтож байжээ.

== Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж ==
Эхэн үедээ Халхын долоон хошууны баруун гарт 7 отгоос бүрдсэн 4 хошуу багтаж байгаад 1590-ээд оноос Лайхур анх хан болоход хан, жонон, хунтайжийн гурван отог болжээ. Энэ үеийн Халхын үйсэн цаазад Зүүн, Баруун гарыг &quot;зургаан хошуу&quot; гэж байсны учир үүнтэй холбоотой. Үүнийг бас '''&quot;Манай баруун этгээдэд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]], Бэсүдийн [[Хонгор сэцэн жонон|Сэцэн жонон]] нар, зүүн этгээдэд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]],  [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]] бүлгээ&quot;'''&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар. |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=42}}&lt;/ref&gt; гэж тодорхойлсон Чахундорж хааны үг (1686 он) бий. Ийнхүү гурван гол хошуун дээр 1610-аад оноос [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарын]] удмын [[Элжигин|Элжигэний]] [[Бадам дайчин хатанбаатар]] ноёны захирсан нэг хошуу нэмэгдэж 4 хошуутай болсон.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |last=Г |first=Бадамсамбуу |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17 |pages=35-79}}&lt;/ref&gt; Эдгээр дөрвөн хошуу захирсан ноёдыг &quot;их ноёд&quot; гэж нэрлээд, хошуу захирах ноёнд захирагдаж хувийн отогоо захирах ноёдыг &quot;бага ноёд&quot; гэдэг байсан. Үүнээс гадна Урианхан, Тангуд, САртуул нар отгоо томсгож их ноёнтой болохын төлөө тэмцэж байв. 1655 онд Элжигэний Хатанбаатар ноёны байр суурийг эвдэж бага ноён болгон, [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн ноёны]] удмын [[Сартуул|Сартуулын]] [[Хүндлэн тойн|Хүндлэн тойныг]] хошуу захирах их ноёны зэрэгт дэвшүүлж өөрчлөлт орсон.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Энэ өөрчлөлтөөр Засагт хан аймгийн дотор өрнөсөн эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл эхлэж, энэ нь даамжирсаар Халх, Зүүнгарын хаант улс, Чин гүрнийг хамарсан ихээхэн үймээний эхлэл болжээ.   

1691 онд [[Манж Чин улс|Манжид]] дагаар орсноос хойш хэд дахин хуваагдаж 1755 онд [[Хойт]]ын 1 хошууг тус аймагт хавсарган захируулжээ. 1911 онд аймаг 19 [[хошуу]], 3 тамгатай хутагтын шавьтай байв. Гомбожавын зургадугаар үеийн ач Дашцэрэнд 1912 онд Монгол улсын Жавзандамба хутагт Богд хаан Итгэмжит засаг цол хүртээж тусгай засаг хошуу болгон Засагт хан аймагт захируулжээ.

1932 онд дахин засаг захиргааны шинэчлэлт хийгээд Алтай, Завхан, Хөвсгөл зэрэг аймагт хуваасан. Эдүгээ 2015 оны байдлаар [[Говь-Алтай|Говь Алтай]], [[Завхан]], [[Хөвсгөл]] аймаг, [[Баянхонгор]], [[Увс]], [[Ховд]] аймгуудын зарим сумд болсон байна. 

=== Засагт хан аймгийн, хошуу, отгийн нэрс&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ===
{{div col|colwidth=18em}}
* Ахай засгийн хошуу
* Мэргэн засгийн хошуу 
* Далай засгийн хошуу 
* Жалханз хутагтын шавь 
* Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу 
* Ачит засгийн хошуу 
* Цогтой засгийн хошуу 
* Ялгуусан хутагтын шавь 
* Сэцэн засгийн хошуу 
* Баатар засгийн хошуу 
* Үйзэн засгийн хошуу 
* Эрдэнэ засгийн хошуу 
* Сүжигт засгийн хошуу 
* Дархан засгийн хошуу 
* Засагт хан хошуу 
* Дайчин засгийн хошуу 
* Бигэр номун ханы шавь 
* Илдэн засгийн хошуу 
* Ёст засгийн хошуу 
* Итгэмжит засгийн хошуу 
* Бишрэлт засгийн хошуу 
* Жонон засгийн хошуу
{{div col end}}

*Жавзандамба хутагтын дархад шавийн гурван отог
* Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Ар ширхтэн отог
* Хөвсгөл нуурын урианхайн Арын хоёр сум
* Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Өвөр ширхтэн отог
* Хөвсгөл нуурын урианхайн Өврийн хоёр сум
* Урианхайн хязгаар

== Засагт ханы тамга ==
[[Файл:Zasagt_khaanii_tamga.png|thumb|245x245px|ЭРДЭНЭ БИШРЭЛТ ЗАСАГТ ХААНЫ ТАМГА]]
Манж Чин Улсын эзэн хаан [[Найралт төв|Найралт төвийн]] хоёрдугаар онд Халхын Засагт ханд тамга олгохдоо Тамганы бичээс нь  &quot;Эрдэнэ бишрэлт Засагт Хааны тамга&quot; гэж сийлсэн байдаг. Бусад Халхын хоёр ханы тамганы улны бичээст хаан биш Хан гэж бичээстэй байдаг нь сонирхол татдаг. Уг Тамганы улны бичээсийн фото зураг болон Хааны тамганы хайрцгийн фотог оруулав.
[[Файл:Засагт_хааны_тамганы_хайрцаг.png|thumb|221x221px|Засагт ханы тамганы хайрцаг]]
Тамганы хайрцгийг модоор хийж хүрэн булгиараар бүрж битүү мөнгөөр тоногложээ. Мөнгөн тоног нь дээд орой дээрээ таван хумстай луун хээ товойлгосон хийцтэй. Урд нүүрэн дээрээ галт шувууны дүрслэлтэй, өнцөг буландаа угалзан хээг хөөмөлдөж хийсэн байдаг.

== Засагт хан аймгийн хаад ноёдын ихэсийн газар ==
Арын хүрээ нь Засагт хааны алтан ургийн тойн лам нар байдаг, хаалттай хийд байсан бөгөөд Хан Тайширын оройд буй Их Хоригийг хариуцан тайдаг байсан. Зөвхөн алтан ургийн тойн лам нар хийдэд байдаг, гаднын лам оруулдаггүй хатуу журамтай байжээ.&lt;ref name=&quot;Baasankhuu&quot;&gt;{{Cite journal |last=Батмөнх |first=Баасанхүү |date=2025-06-18 |title=Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошууны хүн амын овгийн бүрэлдэхүүн |url=https://doi.org/10.22353/mjaae.2024130209 |journal=Mongolian Journal of Anthropology, Archaeology and Ethnology |volume=14 |issue=1 |pages=93–101 |doi=10.22353/mjaae.2024130209 |issn=1810-5025}}&lt;/ref&gt;

Дашинчилэн хэмээх номын нэртэй энэхүү бунхан овоог дээр цагт Засагт ханы хүрээнийхэн буюу Арын хүрээнийхэн, Засагт ханууд тахиж тайдаг, тайлга тахилгын үеэр тэргүүн зэргийн тайжаас дээших язгууртнууд (алтан ургийн тайж нар зөвхөн тэргүүн зэргийн тайж байдаг), гэлэнгээс дээших санваартнууд л гардаг хоригтой, мөн Засагт хануудыг энэхүү голлох бунхны өвөрт оршоодог байсан гэдэг. Алтай хотын баруугаар сүндэрлэх Хантайшир уулын нэгэн ноён оргил бүхий дүнхгэр нурууг Шарилын нуруу, нутгийн ардууд заримдаа Овоон нуруу ч гэх билээ. Энэ нуруу Алтай хотоос 20 гаруй км, Жаргалан сумын дундах зайд бий. Энэ нурууны орой дээрх онго тахилгатай дөрвөлжилсөн бунхан овоо байх ба түүний ээвэр бэлд 6 томоохон бунхан, мөн нэлээд хэдэн багавтар булш байдаг. Хантайширын нурууг Их эзэн Чингис хааны онгон тахилгатай холбоотой болох тухай хэд хэдэн домог бий.{{Citation needed}}

Их хааны онгоныг урд зүгээс залж энэ нуруунд оршоохдоо тэрхүү онгоны харуул хамгаалалт болгон зүүн зүгээс эртний сурвалжит аймгуудаас нүүлгэн авчирч, тэмдэг эдгэртэл уг онгоны харуул хамгаалалт байдалтайгаар нутагшуулсан гэсэн домог бий. Тэдгээр нүүдэллэж ирсэн  (Бэсүд) овогтнууд Хантайширын нурууг тойрсон байдалтайгаар он удаанаар нутаглаж иржээ.{{Citation needed}}

== Засагт ханууд ==
# [[Баяндарь хунтайж|Баяндара хунтайж]], 1547 онд Халхын [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан ноёны]] хөвүүн болж төрсөн,  [[Жалайр]], Үнэгэд отгийг захирч хунтайж болсон.
# [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], (1562-1637) Баяндара хунтайжын хөвүүн, 1580-1637 оны орчимд Засагт ханы аймгийг байгуулсан.
# [[Субадай засагт хан|Субадай хаан]], (?-1650) 1596-1650 оны хооронд Засагт ханы орыг залгасан. Цол нь Эрдэнэ Бишрэлт Засагт хан
# [[Норов Бишрэлт хан|Норов бишрэлт хаан]], 1650—1661 онд Засагт хаан байсан.
# Хотол хан, 1661-1662 онд өөрийгөө Засагт хаан цолоор өргөмжлөөд, [[Хотгойд|Хотгойдын]] [[Ринчин сайн хунтайж|Ринчин сайн хунтайжийн]] довтолгоонд өртөж амь үрэгдсэн.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
# [[Ванчиг Засагт хан|Ванчуг хан]],  1662—1666 онд Засагт хаан байсан. Норов хааны ахмад хөвгүүн.
# [[Цэнгүүн Засагт хан|Цэнгүн хан]], (1666—1686)
# [[Шар Засагт хан|Шар хан]],  (1686—1688)
# [[Цэвээнжав (Засагт хан)|Цэвээнжав хан]], (1688—1732)
# Гэлэг-ямпил хан,  (1732—1743) ([[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой хатанбаатарын]] удам)
# Балдир хан,  (1743—1761)
# Цэвэнбалзай хан, (1761—1792)
# Бунирадна хан, (1792—1823)
# Манибазар хан, (1823—1840)
# Цэрэндондуб хан, (1840—1877)
# Доржпалам хан, (1877—1898)
# [[Засагт хан Содномравдан|Содномравдан хан]],  (1898—1912)
# Цэрэнгомбожав хан, (1912—1923)

== Эшлэл ==
[[Ангилал:Засагт хан аймаг| ]]
[[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]]</text>
      <sha1>3kot979yb9sqtuukhvwbpunmq7mpmhf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монголын музейн жагсаалт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61015</id>
    <revision>
      <id>875741</id>
      <parentid>838479</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T00:17:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59357-59</username>
        <id>108879</id>
      </contributor>
      <origin>875741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3544" sha1="ig72sklfxgvkdoxlufjgv8g9lv0qlhm" xml:space="preserve">'''Монголын музейн жагсаалт''' — [[Монгол улс]]ад байгаа [[музей]]н нэрийг жагсаан бичив:

==Улаанбаатар==
* [[Монголын үндэсний түүхийн музей|Монголын Үндэсний түүхийн музей]]
* [https://www.facebook.com/mongoliamuseumofart/?ref=hl Монголын Дүрслэх урлагийн музей]
* [[Монголын театрын музей]]
* [[Монголын Байгалийн Түүхийн Музей]]
* [[Чойжин ламын сүм музей]]&lt;ref&gt;http://www.templemuseum.mn/en/&lt;/ref&gt;
* [[Богд хааны ордон музей]]
* [[Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийн дурсгалын музей]]
* [[Занабазарын нэрэмжит Дүрслэх урлагийн музей]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Exploring art in ulan bator |url=http://english.peopledaily.com.cn/90001/90783/91324/7420826.html |work=People's Daily |date=26 June 2011 }}&lt;/ref&gt;
* [[Олон улсын оюун ухааны музей]]&lt;ref&gt;http://iqmuseum.mn&lt;/ref&gt;
* [[Монголын угсаатны зүйн гэр музей]]
*[[Цагдаагийн Музей|Цагдаагийн музей]]
*[[Монгол Цэргийн Музей|Монгол цэргийн музей]]
*[[Чингис Хаан хаад язгууртны музей|Чингис хаан үндэсний музей]]
*[[Г.К.Жуковын гэр музей]]
*[[Улаанбаатар хотын музей]]
*Монголын геологи, эрдэс баялгийн музей

== [[Сайншанд|Бусад аймаг орон нутагт]] ==
* [[Эрдэнэт үйлдвэрийн музей]]
* [[Данзанравжаа судлалын музей]] &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://danzanravjaa.org/museum.php |title=Archive copy |access-date=2016-09-11 |archive-date=2004-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040810183439/http://danzanravjaa.org/museum.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;/Сайншанд/
*[[Хархорины музей|Хар хорины музей]] /Өвөрхангай аймаг/
*[[Төв аймгийн музей]]
*[[Завхан аймгийн музей]]
*[[Говь-Алтай аймгийн музей]]
*[[Дорноговь аймгийн музей]]
*[[Дундговь аймгийн музей]]
*[[Булган аймгийн музей]]
*[[Сэлэнгэ аймгийн музей]]
*[[Хөвсгөл аймгийн музей]]
*[[Өмнөговь аймгийн музей]]
*[[Ховд аймгийн музей]]
*[[Архангай аймгийн музей]]
*[[Увс аймгийн музей]]
*[[Сүхбаатар аймгийн музей]]
*[[Хэнтий аймгийн музей]]
*[[Дорнод аймгийн музей]]
*[[Өвөрхангай аймгийн музей]]
*[[Баян-Өлгий аймгийн музей]]
*[[Баянхонгор аймгийн музей]]
*[[Орхон аймгийн музей]]

== Лавлах бичиг ==
{{лавлах холбоос|2}}

== Цахим холбоос ==
{{commonscat}}
* [https://web.archive.org/web/20240613102120/http://www.touristinfocenter.mn/cate17_more.aspx?ItemID=5 Данзанравжаа судлалын музей]

[[Ангилал:Монголын музей| ]]
[[Ангилал:Монголын барилга байгууламж|музей]]
[[Ангилал:Монголтой холбоотой жагсаалт|музей]]</text>
      <sha1>ig72sklfxgvkdoxlufjgv8g9lv0qlhm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үндэсний их баяр наадмын бөхийн барилдааны жагсаалт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66548</id>
    <revision>
      <id>875759</id>
      <parentid>862283</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T05:42:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59272-97</username>
        <id>108890</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хамгийн залуу начингууд */</comment>
      <origin>875759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40791" sha1="pkpkcjfd80j620wb2tdlr42zwiiquhi" xml:space="preserve">Монгол үндэсний их баяр наадам нь эртний уламжлалтай Монгол түмний соёл, ахуй амьдралыг агуулан тээж ирсэн арвин их түүх билээ. Монгол түмэн хотол олноороо цэнгэн баярладаг, өргөн дэлгэр утгаараа улсын цол олгож байсан Долоон хошуу даншиг наадам, Уул тайлгын наадам буюу Арван засгийн наадам болон Цэргийн наадам бүгд улсын хэмжээний том наадам билээ.  '''VIII''' '''Богд''' '''Живзундамба Агваанлувсанчойжинямданзанванчүг''' (1869-1924 )-ийг нас барсны дараагаар Уул тайлгын наадам буюу Арван засгийн наадмыг отголж, 1924 онд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсаа тунхаглан тусгаар тогтсоны дараа Улсын II бага хурлаас Уул тайлгын наадам буюу Арван засгийн наадам, Цэргийн наадам хоёрыг хамтруулан Ардын наадам болгон Нийслэл хүрээг чөлөөлсөн гэх өдөр буюу 1921 оны билгийн тооллын зургаан сарын шинийн зургаан нь аргын тооллын 7-р сарын 11 нэгэн байсан тул баяр наадмыг жил бүрийн энэ өдөр бөх барилдуулан, морь уралдуулан, сур харвуулж эрийн гурван наадам зохион байгуулах шийдвэрийг 1925 оны 5-р сарын 15-ны өдрийн Ардын Засгийн газрын тогтоолоор баталжээ.

Монгол Улс олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн буюу 1946 оноос Ардын наадмыг өөрчлөн &quot; Ардын хувьсгал ялсны ой &quot; гэж тэмдэглэх болсон бөгөөд 1990 оны Ардчилсан хувьсгал ялан улмаар Монгол Улс нэг нийгэмээс нөгөө нийгэмд шилжин [[олон намын тогтолцоо]] үйлчилж бүх орон даяар сонгуульт ажил зохион байгуулагдсан бөгөөд 1996 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд Ардчилсан хүчин ялснаар тэр жилийн наадмыг Монголын тулгар төр байгуулагдсаны 790 жилийн ой болгон өргөн дэлгэр тэмдэглэсэн байна.

Улмаар 2006 онд &quot; Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ой болгон &quot; өргөн дэлгэр тэмдэглэсэн бөгөөд одоогоор улсын баяр наадмыг &quot;Ардын хувьсгалын ой, Тулгар төрийн ой, Их Монгол улсын байгуулагдсаны ой&quot; зэрэг олон тодотголтой хамтруулан тэмдэглэж ирсэн байна.

==== Улсын наадамд түрүүлж, үзүүрлэсэн бөхчүүд ====

===== 1925-1999 оны наадам =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Он
! colspan=&quot;3&quot; |Түрүүлсэн бөх
! colspan=&quot;3&quot; |Үзүүрлэсэн бөх
|-
|''Цол''
|''Овог нэр''
|''Харьяалал''
|''Цол'' 
|''Овог нэр'' 
|''Харьяалал''
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1925|1925]]
|У.ар
|[[Ганжууржавын Самдан]]
|Хэнтий Баянхутаг
|з.б
|[[Нацагийн Жамъян]]
|Архангай Цахир
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1926|1926]]
|У.ар
|[[Нацагийн Жамъян]]
|Архангай Цахир
|з.б
|[[Шагжийн Төмөрбаатар]]
|Архангай Тариат
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1927|1927]]
|У.з
|[[Ономжавын Аюур]]
|Өвөрхангай Сант
|з.б
|[[Санжмятавын Шагж]]
|Завхан Тосонцэнгэл
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1928|1928]]
|У.ав
|[[Нацагийн Жамъян]]
|Архангай Цахир
|У.ар
|[[Ономжавын Аюур]]
|Өвөрхангай Сант
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1929|1929]]
|У.з
|[[Баясахын Банзар]]
|Архангай Өлзийт
|У.з
|[[Санжмятавын Шагж]]
|Завхан Тосонцэнгэл
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1930|1930]]
|У.з
|[[Санжмятавын Шагж]]
|Завхан Тосонцэнгэл
|У.з
|[[Баясахын Банзар]]
|Архангай Өлзийт
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1931|1931]]
|з.б
|[[Мангалын Бэх-Очир]]
|Булган Сэлэнгэ
|У.з
|[[Маамын Лхагва]]
|Завхан Идэр
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1932|1932]]
|У.н
|[[Пэлжидийн Бат-Очир]]
|Төв Дэлгэрхаан
|У.з
|[[Долгорын Содном]]
|Архангай Хашаат
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1933|1933]]
|У.з
|[[Маамын Лхагва]]
|Завхан Идэр
|У.з
|[[Дамдинсүрэнгийн Данзан]]
|Сэлэнгэ Цагааннуур
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1934|1934]]
|У.з
|[[Хүрэлийн Дэлэг]]
|Архангай Өлзийт
|У.ар
|[[Лувсанмөрийн Чимэд]]
|Төв Мөнгөнморьт
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1935|1935]]
|У.ар
|[[Лувсанмөрийн Чимэд]]
|Төв Мөнгөнморьт
|з.б
|[[Шаравын Гомбосүрэн]]
|Архангай Цэнхэр
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1936|1936]]
|У.з
|[[Лхамжавын Балсан]]
|Дорнод Чойбалсан
|У.ар
|[[Лувсанмөрийн Чимэд]]
|Төв Мөнгөнморьт
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1937|1937]]
|У.з
|[[Шагдарын Гэлэг]]
|Дорнод Гурванзагал
|з.б
|[[Довчингийн Лувсанжамц]]
|Архангай Хайрхан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1938|1938]]
|У.з
|[[Баатарын Төрбат]]
|Архангай Жаргалант
|У.з
|[[Цэдэвийн Банди]]
|Өвөрхангай Тарагт
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1939|1939]]
|з.б
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|У.ар
|[[Маамын Лхагва]]
|Завхан Идэр
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1940|1940]]
|У.з
|[[Шаравын Ванчинхүү]]
|Ховд Буянт
|У.з
|[[Учралын Дамчаа]]
|Дорнод Чойбалсан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1941|1941]]
|У.ар
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|У.з
|[[Хасын Өлзийсайхан]]
|Дорнод Халхгол
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1942|1942]]
|У.н
|[[Өлзийтийн Чүлтэмсүрэн]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|У.з
|[[Шагдарын Санжсүрэн]]
|Завхан Сантмаргац
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1943|1943]]
|У.з
|[[Довчингийн Лувсанжамц]]
|Архангай Хайрхан
|У.н
|[[Цэнджавын Содов]]
|Архангай Хайрхан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1944|1944]]
|У.ав
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Архангай Хайрхан
|У.н
|[[Цэдэндоржийн Чимэд-Очир]] 
|Булган Хангал
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1945|1945]]
|У.ав
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|У.з
|[[Жамсрангийн Цэвээнравдан]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1946|1946]]
|Дая.ав
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|У.ар
|[[Цэдэндоржийн Чимэд-Очир]]
|Архангай Хайрхан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1947|1947]]
|з.б
|[[Шаравын Батсуурь]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|У.з
|[[Гялдангийн Цоодол]]
|Өвөрхангай Гучин-Ус
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1948|1948]]
|У.ар
|[[Шаравын Батсуурь]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|У.з
|[[Гялдангийн Цоодол]]
|Өвөрхангай Гучин-Ус
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1949|1949]]
|У.з
|[[Пагмын Аюуш|Пагамын Аюуш]]
|Баянхонгор Богд
|У.ав
|[[Шаравын Батсуурь]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1950|1950]]
|У.ав
|[[Цэдэндоржийн Чимэд-Очир]]
|Архангай Хайрхан
|У.ар
|[[Өлзийтийн Чүлтэмсүрэн]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1951|1951]]
|У.ар
|[[Жамсрангийн Цэвээнравдан]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|Дар.ав
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1952|1952]]
|Дар.ав
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|Дая.ав
|[[Цэдэндоржийн Чимэд-Очир]]
|Архангай Хайрхан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1953|1953]]
|Дар.ав
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|У.ав
|[[Шаравын Батсуурь]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1954|1954]]
|Дар.ав
|[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]
|Булган Хангал
|У.з
|[[Цэрэннадмидын Бадамсэрээжид]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1955|1955]]
|з.б
|[[Самдангийн Оргодол]]
|Төв Баян-Өнжүүл
|з.б
|[[Балжингийн Бадам]]
|Булган Тэшиг
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1956|1956]]
|У.н
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|У.ар
|[[Сүнрэвийн Самданжигмэд]]
|Өвөрхангай Баянгол
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1957|1957]]
|У.ар
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|У.ав
|[[Шаравын Батсуурь]]
|Говь-Алтай Жаргалан
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1958|1958]]
|У.ар
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|з.б
|[[Жалбуугийн Чойжилсүрэн]]
|Архангай Өлзийт
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам - 1959|1959]]
|У.ав
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|У.ар
|[[Цэрэннадмидын Бадамсэрээжид]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1960|1960]]
|Дая.ав
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|У.н
|[[Цэндийн Гомбодорж]]
|Архангай Хашаат
|-
|[[Үндэсний их баяр наадам -1961|1961]]
|У.н
|[[Сэрээтэрийн Цэрэн]]
|Булган Сайхан
|Дар.ав
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[1962 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1962]]
|У.н
|[[Далайн Жамц]]
|Архангай Хотонт
|У.ар
|[[Жалбуугийн Чойжилсүрэн]]
|Архангай Өлзийт
|-
|[[1963 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1963]]
|У.з
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|У.з
|[[Уламбаярын Мижиддорж]]
|Архангай Хашаат
|-
|[[1964 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1964]]
|У.ар
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|У.ар
|[[Чойжилын Бээжин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[1965 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1965]]
|У.ар
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|У.з
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|-
|[[1966 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1966]]
|У.ав
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|Дар.ав
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[1967 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1967]]
|Дар.ав
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|У.ар
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|-
|[[1968 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1968]]
|У.ар
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|Дар.ав
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[1969 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1969]]
|У.з
|[[Гомбо-Аюушийн Дэмүүл]]
|Өмнөговь Манлай
|Дар.ав
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[1970 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1970]]
|У.ар
|[[Чойжилын Бээжин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|Дар.ав
|[[Дарийн Дамдин]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
|-
|[[1971 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1971]]
|У.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|У.ав
|[[Сэрээтэрийн Цэрэн]]
|Булган Сайхан
|-
|[[1972 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1972]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|Дар.ав
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|-
|[[1973 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1973]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|У.ар
|[[Пүрэвийн Дагвасүрэн]]
|Төв Батсүмбэр
|-
|[[1974 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1974]]
|Дар.ав
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|-
|[[1975 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1975]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|Дар.ав
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|-
|[[1976 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1976]]
|У.з
|[[Дагвацэрэнгийн Хадбаатар]]
|Төв Угтаалцайдам
|У.ар
|[[Пүрэвийн Дагвасүрэн]]
|Төв Батсүмбэр
|-
|[[1977 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1977]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|У.ар
|[[Пүрэвийн Дагвасүрэн]]
|Төв Батсүмбэр
|-
|[[1978 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1978]]
|У.з
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|Дар.ав
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|-
|[[1979 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1979]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|У.ар
|[[Дагвацэрэнгийн Хадбаатар]]
|Төв Угтаалцайдам
|-
|[[1980 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1980]]
|У.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|Дар.ав
|[[Жигжидийн Мөнхбат]]
|Төв Эрдэнэсант
|-
|[[1981 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1981]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|Дая.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|[[1982 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1982]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|У.ар
|[[Мядагийн Мөнгөн]]
|Увс Давст
|-
|[[1983 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1983]]
|Дар.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|У.ар
|[[Дагвацэрэнгийн Хадбаатар]]
|Төв Угтаалцайдам
|-
|[[1984 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1984]]
|Дар.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|У.ар
|[[Мядагийн Мөнгөн]]
|Увс Давст
|-
|[[1985 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1985]]
|У.н
|[[Бандийн Ганбаатар]]
|Өвөрхангай Баян-Өндөр
|У.ар
|[[Дагвацэрэнгийн Хадбаатар]]
|Төв Угтаалцайдам
|-
|[[1986 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1986]]
|У.ар
|[[Дагвацэрэнгийн Хадбаатар]] 
|Төв Угтаалцайдам
|Дар.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|[[1987 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1987]]
|Дар.ав
|[[Хорлоогийн Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
|Дар.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|[[1988 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1988]]
|У.з
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|Дар.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|[[1989 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1989]]
|У.ар
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.н
|[[Одвогийн Балжинням]]
|Увс Наранбулаг
|-
|[[1990 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1990]]
|У.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|Дар.ав
|[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]
|Өвөрхангай Нарийнтээл
|-
|1990(1)
|Дая.ав
|Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|Дар.ав
|Хорлоогийн Баянмөнх
|Увс Хяргас
|-
|[[1991 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1991]]
|У.з
|[[Одвогийн Балжинням]]
|Увс Наранбулаг
|У.з
|[[Пунцагийн Сүхбат]]
|Баянхонгор Баян-Овоо
|-
|[[1992 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1992]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.н
|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Булган
|-
|[[1993 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1993]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.з
|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Булган
|-
|[[1994 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1994]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.ар
|[[Одвогийн Балжинням]]
|Увс Наранбулаг
|-
|[[1995 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1995]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.з
|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Булган
|-
|[[1996 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1996]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.ар
|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Булган
|-
|[[1997 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1997]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.ар
|[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Булган
|-
|[[1998 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1998]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.з
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|Өвөрхангай Хужирт
|-
|[[1999 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1999]]
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.з
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|Өвөрхангай Хужирт
|}

===== 2000- 2024 оны наадам =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Он
! colspan=&quot;3&quot; |Түрүүлсэн бөх
! colspan=&quot;3&quot; |Үзүүрлэсэн бөх
|-
|''Цол''
|''Овог нэр''
|''Харьяалал''
|''Цол'' 
|''Овог нэр'' 
|''Харьяалал''
|-
|[[2000 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2000]]
|У.з
|[[Агваансамдангийн Сүхбат]]
|Төв Сэргэлэн
|У.з
|[[Баянмөнхийн Гантогтох]]
|Увс Хяргас
|-
|[[2001 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2001]]
|У.ар
|[[Агваансамдангийн Сүхбат]]
|Төв Сэргэлэн
|Дар.ав
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|-
|[[2002 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2002]]
|У.з
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|Архангай Батцэнгэл
|У.з
|[[Баянмөнхийн Гантогтох]]
|Увс Хяргас
|-
|[[2003 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2003]]
|У.ар
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|Архангай Батцэнгэл
|У.з
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|Өвөрхангай Хужирт
|-
|[[2004 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2004]]
|Дая.ав
|[[Агваансамдангийн Сүхбат]]
|Төв Сэргэлэн
|У.з
|[[Баянмөнхийн Гантогтох]]
|Увс Хяргас
|-
|[[2005 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2005]]
|У.ав
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|Архангай Батцэнгэл
|У.г
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|Өвөрхангай Хужирт
|-
|[[2006 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2006]]
|У.г
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|Өвөрхангай Хужирт
|У.н
|[[Дагвадоржийн Азжаргал]]
|Говь-Сүмбэр Сүмбэр
|-
|[[2007 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2007]]
|У.з
|[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]]
|Хөвсгөл Шинэ-Идэр
|У.з
|[[Ишдоржийн Доржсамбуу]]
|Булган Гурванбулаг
|-
|[[2008 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2008]]
|У.н
|[[Доржпаламын Ганхуяг]]
|Өвөрхангай Зүүнбаян-Улаан
|У.х
|[[Нямдоржийн Ганбаатар]]
|Говь-Алтай Чандмань
|-
|[[2009 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2009]]
|Дая.ав
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]
|Архангай Батцэнгэл
|У.ар
|[[Доржпаламын Ганхуяг]]
|Өвөрхангай Зүүнбаян-Улаан
|-
|[[2010 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2010]]
|У.з
|[[Батжаргалын Ганбат]]
|Увс Баруунтуруун
|Дар.ав
|[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] 
|Архангай Батцэнгэл
|-
|[[2011 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2011]]
|У.х
|[[Сүхбаатарын Мөнхбат]]
|Увс Баруунтуруун
|У.н
|[[Гунаажавын Эрхэмбаяр]]
|Сэлэнгэ Мандал
|-
|[[2012 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2012]]
|А.а
|[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]]
|Увс Давст
|У.з
|[[Дамбийн Рагчаа]]
|Архангай Булган
|-
|[[2013 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2013]]
|У.ар
|[[Гунаажавын Эрхэмбаяр]]
|Сэлэнгэ Мандал
|У.н
|[[Батнасангийн Гончигдамба]]
|Завхан Их-Уул
|-
|[[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]]
|У.х
|[[Намсрайжавын Батсуурь]]
|Увс Ховд
|У.н
|[[Ширбазарын Жаргалсайхан]]
|Завхан Идэр
|-
|[[2015 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2015]]
|У.х
|[[Энхтөгсийн Оюунболд]]
|Хэнтий Өмнөдэлгэр
|У.ар
|[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]]
|Увс Давст
|-
|[[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]]
|У.з
|[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]]
|Архангай Хашаат
|У.н
|[[Рэнцэнбямбын Пүрэвдагва]]
|Архангай Булган
|-
|[[2017 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2017]]
|У.х
|[[Цэдэвийн Содномдорж]]
|Хөвсгөл Тосонцэнгэл
|У.х
|[[Өлзийтогтохын Бат-Орших]]
|Увс Улаангом
|-
|[[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]]
|У.ар
|[[Намсрайжавын Батсуурь]]
|Увс Ховд
|У.ав
|[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]]
|Архангай Хашаат
|-
|[[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]]
|У.ав
|[[Намсрайжавын Батсуурь]]
|Увс Ховд
|У.ар
|[[Цэдэв Содномдорж|Цэдэвийн Содномдорж]]
|Хөвсгөл Тосонцэнгэл
|-
|[[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]]
|У.ар
|[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс]]
|Увс Давст
|У.х
|[[Намсрайжавын Батсуурь|Мягмарын Бадарч]]
|Архангай
Цэнхэр
|-
|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]]
|У.х
|[[Оргихын Хангай]]
|Ховд Буянт
|У.х
|[[Баярсайханы Орхонбаяр]]
|Сэлэнгэ Цагааннуур
|-
|[[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]]
|У.х
|[[Цэдэнсодномын Бямба-Отгон]]
|Өвөрхангай Төгрөг
|У.Ав
|[[Оргихын Хангай]]
|Ховд Буянт
|-
|[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]
|Дая.ав
|[[Намсрайжавын Батсуурь]]
|Увс Ховд
|У.ар
|[[Баярсайханы Орхонбаяр]]
|Сэлэнгэ Цагааннуур
|-
|[[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]]
|У.н
|[[Энхтүвшингийн Батмагнай]]
|Баянхонгор Жинст
|А.х.а
|[[Нямдоржийн Өсөхбаяр]]
|Сүхбаатар Онгон
|-
|2026
|У.ар
|[[Баярсайханы Орхонбаяр]]
|Сэлэнгэ Цагааннуур
|У.з
|[[Баярхүүгийн Бат-Өлзий]]
|Ховд Зэрэг
|}

==== Түрүү, үзүүр хүртсэн аймгуудын эрэмбэ ====
Улсын баяр наадмаас түрүү, үзүүр хүртсэн тоогоор аймгуудыг эрэмбэлвэл хорин нэгэн аймгаа Увсын цэнхэр хязгаарын хүчтэнүүд магнайлж, Арын сайхан Архангай хүчитнүүд удаалж Хэнтий, Төв, Хөвсгөл аймгууд айргийн тавд багтаж байна. Хорин нэгэн аймгаас одоогоор Баян-Өлгий, Дархан-Уул, Дорноговь, Дундговь, Орхон, Сүхбаатар аймгуудын хүчтэнүүд улсын баяр наадмаас түрүү, үзүүр хүртээгүй байна.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Д\д
!Аймгуудын нэр
!Түрүү
!Үзүүр
!Түрүүлсэн он
!Үзүүрлэсэн он
|-
!1.
|[[Увс аймгийн баяр наадам|Увс]]
!19
!14
|1968, 1971, 1972, 1973, 1975, 1977, 1979, 1981, 1982, 1987, 1991, 2010, 2011, 2012, 2014, 2018, 2019, 2020, [[Намсрайжавын_Батсуурь|2024]]
|1965, 1967, 1974, 1982, 1984, 1989, 1990&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 1994, 2000, 2002, 2004, 2015, 2017,   2025
|-
!2.
|[[Архангайн наадам|Архангай]]
!16
!24
|1922, 1923, 1926, 1928, 1929, 1934, 1938, 1943, 1944, 1950, 1962, 2002, 2003, 2005, 2009, 2016
|1922, 1925, 1926, 1930, 1932, 1935, 1937, 1943, 1946, 1952, 1958, 1960, 1962, 1963
1992, 1993, 1995, 1996, 1997, 2010, 2012, 2016, 2018, 2020
|-
!3.
|[[Төв аймгийн баяр наадам|Төв]]
!14
!13
|1932, 1935, 1955, 1963, 1964, 1965, 1966, 1967, 1974, 1976, 1986, 2000, 2001, 2004
|1921, 1934, 1936, 1972, 1973, 1975, 1976, 1977, 1978, 1979, 1980, 1983, 1985
|- 
!4.
|[[Хэнтий аймгийн баяр наадам|Хэнтий]]
!14
!3
|1925, 1988, 1989, 1990, 1990&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 1992, 1993, 1994, 1995, 1996, 1997, 1998, 1999, 2015

|1923, 1924, 2001
|- 
!5.
|[[Хөвсгөл аймгийн баяр наадам|Хөвсгөл]]
!10
!11
|1942, 1951, 1956, 1957, 1958, 1959, 1960, 1970, 2007, 2017
|1945, 1950, 1954, 1959, 1961, 1964, 1966, 1968, 1969, 1970, 2019
|-
!6.
|[[Булган аймгийн баяр наадам|Булган]]
!9
!5
|1931, 1939, 1941, 1945, 1946, 1952, 1953, 1954, 1961
|1944, 1951, 1955, 1971, 2007
|-
!7.
|[[Өвөрхангай аймгийн баяр наадам|Өвөрхангай]]
!9
!15
|1927, 1978, 1980, 1983, 1984, 1985, 2006, 2008, 2023
|1928, 1938, 1947, 1948, 1956, 1981, 1986, 1987, 1988, 1990, 1998, 1999, 2003, 2005, 2009
|-
!8.
|[[Завхан аймгийн наадам|Завхан]]
!3
!7
|1924, 1930, 1933
|1927, 1929, 1931, 1939, 1942, 2013, 2014
|-
!9.
|[[Говь-Алтай аймгийн баяр наадам|Говь-Алтай]]
!2
!4
|1947, 1948
|1949, 1953, 1957, 2008
|-
!10.
|[[Сэлэнгэ аймгийн баяр наадам|Сэлэнгэ]]
!3
!4
|1921, 2013, 2026
|1933, 2011, 2022, 2024
|-
!11.
|[[Дорнод аймгийн баяр наадам|Дорнод]] 
!2
!2
|1936, 1937
|1940, 1941
|-
!12.
|[[Ховд аймгийн баяр наадам|Ховд]]
!2
!2
|1940, [[Оргихын_Хангай|2022]]
|2023, 2026
|-
!13.
|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам|Баянхонгор]]
!2
!1
|1949, 2025
|1991
|-

!14.
|[[Өмнөговь аймгийн наадам|Өмнөговь]]
!1
!-
|1969
|
|-
!15.
|[[Говьсүмбэр аймгийн баяр наадам|Говь-Сүмбэр]]
!-
!1
|
|2006
|-
!16.
|[[Баян-Өлгий аймгийн баяр наадам|Баян-Өлгий]]
!-
!-
|
|
|-
!17.
|[[Дархан-Уул аймгийн баяр наадам|Дархан-Уул]]
!-
!-
|
|
|-
!18.
|[[Дорноговь аймгийн баяр наадам|Дорноговь]]
!-
!-
|
|
|-
!19.
|[[Дундговь аймгийн баяр наадам|Дундговь]]
!-
!-
|
|
|-
!20.
|[[Орхон аймгийн баяр наадам|Орхон]]
!-
!-
|
|
|-
!21.
|[[Сүхбаатар аймгийн баяр наадам|Сүхбаатар]]
!-
!-
|
|
|}

==== Түрүү, үзүүрт нэг аймгийн бөхчүүд ====
Улсын баяр наадамд нэг аймгийн харъяат бөхчүүд үлдсэн тохиолдол: 

* 1922 онд Архангай аймгийн харьяат улсын аварга Г.Вандан, улсын арслан Д.Далантай нар
* 1926 онд Архангай аймгийн харьяат даян аварга Н.Жамъян, улсын арслан Ш.Төмөрбаатар нар
* 1943 онд Архангай аймгийн харьяат улсын арслан Д.Лувсанжамц, улсын арслан Ц.Содов нар
* 1959 онд Хөвсгөл аймгийн харьяат дархан аварга Д.Дамдин, улсын арслан Ц.Бадамсэрээжид нар
* 1962 онд Архангай аймгийн харьяат улсын арслан Д.Жамц, улсын арслан Ж.Чойжилсүрэн нар
* 1970 онд Хөвсгөл аймгийн харьяат дархан аварга Д.Дамдин, улсын аварга Ч.Бээжин нар
* 1976 онд Төв аймгийн харьяат улсын аварга Д.Хадбаатар, улсын арслан П.Дагвасүрэн нар
* 1982 онд Увс аймгийн харьяат дархан аварга Х.Баянмөнх, улсын арслан М.Мөнгөн нар
* 2016 онд Архангай аймгийн харьяат улсын аварга Ч.Санжаадамба, улсын арслан Р.Пүрэвдагва нар тус тус үлдэж байжээ.

==== Түрүү, үзүүрт нэг сумын бөхчүүд ====
Улсын баяр наадамд нэг аймгийн нэг сумын бөхчүүд үлдсэн тохиолдол:

* 1943 онд Архангай аймгийн Хайрхан сумын харьяат улсын арслан Д.Лувсанжамц, улсын арслан Ц.Содов нар
* 1959 онд Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын харьяат дархан аварга Д.Дамдин, улсын арслан Ц.Бадамсэрээжид нар
* 1970 онд Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын харьяат дархан аварга Д.Дамдин, улсын аварга Ч.Бээжин нар тус тус үлдэж байжээ.

==== Хамгийн залуу начингууд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Цол
!Бөхийн нэр
!Харьяалал
!Нас
|-
!1994
|Залуу бөх 
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|Өвөрхангай Хужирт
!20
|-
!1995
|Залуу бөх
|[[Цогт-Очирын Баянмөнх]]
|Увс Хяргас
!21
|-
!1996
|Цэргийн начин
|[[Нинжээгийн Алтансүх]]
|Архангай Батцэнгэл
!22
|-
!1997
|Залуу бөх
|[[Гунгаагийн Элбэг]]
|Хөвсгөл Улаан-Уул
!23
|-
!1998
|Аймгийн арслан
|[[Батжаргалын Ганбат]]
|Увс Баруунтуруун
!22
|-
!1999
|Залуу бөх
|[[Долгорсүрэнгийн Сэржбүдээ]]
|Өвөрхангай Хужирт
!23
|-
!2000
|Аймгийн арслан
|[[Батжаргалын Одхүү]]
|Хэнтий Баянхутаг
!23
|-
!2001
|Аймгийн арслан
|[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]]
|Хөвсгөл Шинэ-Идэр
!20
|-
!2002
|Аймгийн арслан
|[[Дагвадоржийн Азжаргал]]
|Говьсүмбэр Сүмбэр
!24
|-
!2003
|Аймгийн заан
|[[Жүгдэрийн Гансүх]]
|Дорнод Халхгол
!22
|-
!2004
|Аймгийн начин 
|[[Түвшинтөрийн Энхтуяа]]
|Өмнөговь Баян-Овоо
!22
|-
!2005
|Аймгийн арслан
|[[Даш-Очирын Батболд]]
|Баянхонгор Баянбулаг
!26
|-
!2006
|Аймгийн арслан
|[[Мөнхсайханы Өсөхбаяр]]
|Булган Бүрэгхангай
!22
|-
!2007
|Аймгийн арслан
|[[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ]]
|Говь-Алтай Цээл
!21
|-
!2008
|Аймгийн арслан
|[[Шоовдойхүүгийн Тогтохбаяр]]
|Говь-Алтай Жаргалан
!27
|-
!2009
|Аймгийн хурц арслан
|[[Цэдэвийн Содномдорж]]
|Хөвсгөл Тосонцэнгэл
!23
|-
!2010
|Аймгийн арслан
|[[Бямбадоржийн Заяамандах]]
|Ховд Чандмань
!23
|-
!2011
|Аймгийн арслан
|[[Амарын Батмөнх]]
|Хөвсгөл Цагаан-Үүр
!22
|-
!2012
|Аймгийн заан
|[[Болдпүрэвийн Сугаржаргал]]
|Өвөрхангай Хархорин
!23
|-
!2013
|Аймгийн арслан
|[[Төрөөгийн Баасанхүү]]
|Увс Тэс
!24
|-
!2014
|Цэргийн арслан
|[[Базаргүрийн Бадамсүрэн]]
|Завхан Алдархаан
!24
|-
!2015
|Аймгийн арслан
|[[Эрдэнэбатын Даш]]
|Дундговь Эрдэнэдалай
!23
|-
!2016
|Аймгийн арслан
|[[Доржийн Анар]]
|Дорнод Дашбалбар
!24
|-
!2017
|Аймгийн арслан
|[[Бередмуратын Серик]]
|Баян-Өлгий Улаанхус
!23
|-
!2018
|Аймгийн арслан
|[[Батбаярын Даваа-Очир]]
|Хөвсгөл Их-Уул
!25
|-
!2019
|Аймгийн хурц арслан
|[[Баярсайханы Орхонбаяр]]
|Сэлэнгэ Цагааннуур
!21
|-
!2020
|Аймгийн арслан
|[[Оюунбаатарын Мөнх-Эрдэнэ]]
|Архангай Хайрхан
!25
|-
!2022
|Аймгийн заан
|[[Энхтүвшингийн Батмагнай]]
|Баянхонгор Жинст
!21
|-
!2023
|Цэргийн арслан
|[[Лхагвасүрэнгийн Отгонбаатар]]
|Архангай Батцэнгэл
!30
|-
!2024
|Аймгийн арслан
|[[Галбадрахын Дармаажанцан]]
|Ховд Дөргөн
!24
|-
!2025
|Аймгийн арслан
|[[Мөнхжаргалын Бямбадорж]]
|Доргоновь Айраг
!34
|-
!2026
|Аймгийн хурц арслан
|[[Нямсүрэнгийн Амгаланбаатар]]
|Дундговь Эрдэнэдалай
!23
|-

==== [[Улсын цолтой бөхчүүдийн эрэмбэ]] ====

== Монголын оюутан залуучуудын анхдугаар наадам ==
1959 онд “Монголын оюутан, залуучуудын анхдугаар их наадам&quot; улс орон даяар өргөн хүрээнд явагдаж, төв орон нутгаас шалгарсан олон багууд шигшээ тэмцээнд хүрэлцэн ирж оролцжээ. Энэхүү &quot; Монголын оюутан, залуучуудын анхдугаар их наадам &quot;-ын үеэр Спортын төв ордоны нээлт болж энэхүү ордондоо анхны тэмцээнүүдээ зохиов. Монгол Улсын Их сургуулийн биеийн тамирын тэнхимийн дэргэд 1959 онд анхны их дээд сургуулийн “Спорт клуб&quot; үүд хаалгаа нээв.

&quot; Монголын оюутан, залуучуудын анхдугаар их наадам &quot; -ын хүрээнд үндэсний бөхийн барилдааныг зохион байгуулж аймаг, бүсээс шалгарсан гучин долоон бөхийн барилдааныг тойргийн журмаар барилдуулан зарим амжилттай барилдсан бөхчүүдэд улсын цол олгосон билээ.

== Монголын бүх ард түмний спартакиад ==

== Улсын аварга шалгаруулах барилдаан ==

== Тэмдэглэл ==
[[Ангилал:Монголын баяр|!жагсаалт]]
[[Ангилал:Улсын наадмын барилдаан|!жагсаалт]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>pkpkcjfd80j620wb2tdlr42zwiiquhi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дугаржавын Цэрэнпунцаг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114651</id>
    <revision>
      <id>875760</id>
      <parentid>739782</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T06:55:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59384-50</username>
        <id>108893</id>
      </contributor>
      <origin>875760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2126" sha1="pu5upo6xzebobbke55xb77lqlir770i" xml:space="preserve">'''Дугаржавын Цэрэнпунцаг''' нь [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|хөдөлмөрийн баатар]] анхны тэмээчин, алдарт [[тэмээчин]] хүн юм. 

== Намтар ==
Д.Цэрэнпунцаг нь [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] аймгийн [[Богд сум (Өвөрхангай)|Богд]] сумын тэмээчин байв. Д.Цэрэнпунцаг нь тэмээ хариулах, маллах ухаанаа залуу малчдад зааж сургадаг байжээ. Тэр идэр залуу малчдад &quot;Зуны улиралд арав хоног тутамд нутаг сэлгэж байх, элбэг хүйтэн устай газрыг сонгож байх, говь хярыг хослуулах, цаг агаарын байдлыг ямагт анхаарч, түүний аясаар хариулга маллагаа, тэжээлийг зохицуулах, цагийн мууд хашаа, хороо, өвс тэжээл базаахын чухал&quot; гэж онцлон зааж сургадаг байжээ. 

Д.Цэрэнпунцаг нь &quot;Тэмээчдийн социалист хөдөлмөрийн бригад&quot;-ыг анхлан санаачилж хэрэгжүүлж байв. 

== Гавьяа шагнал ==
* Хөдөлмөрийн Баатар
* Сүхбаатарын одон
* Улсын сайн малчин
* Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугын одон
* Хөдөлмөрийн хүндэт медаль
* Алтан гадас одон
* Ойн хүндэт медалууд

{{DEFAULTSORT:Цэрэнпунцаг, Дугаржавын}}
[[Ангилал:Тэмээчин]]
[[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]]
[[Ангилал:Богдын (Баянхонгор) хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1914 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1989 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>pu5upo6xzebobbke55xb77lqlir770i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Params</title>
    <ns>828</ns>
    <id>138902</id>
    <revision>
      <id>875736</id>
      <parentid>874372</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:10:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Grufo</username>
        <id>96681</id>
      </contributor>
      <comment>Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/mediawikiwiki/Q122696746|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]]</comment>
      <origin>875736</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="92368" sha1="edjjks8ayvjip4tl4xpkdb2en7irkcr" xml:space="preserve">require[[strict]]


	---                                        ---
	---     PRIVATE ENVIRONMENT                ---
	---    ________________________________    ---
	---                                        ---


	--[[ Abstract utilities ]]--
	----------------------------


-- Helper function for `string.gsub()` (for managing zero-padded numbers)
local function zero_padded (str)
	return ('%03d%s'):format(#str, str)
end


-- Helper function for `table.sort()` (for natural sorting)
local function natural_sort (var1, var2)
	return var1:gsub('%d+', zero_padded) &lt; var2:gsub('%d+', zero_padded)
end


-- Return a copy or a reference to a table
local function copy_or_ref_table (src, refonly)
	if refonly then return src end
	local newtab = {}
	for key, val in pairs(src) do newtab[key] = val end
	return newtab
end


-- Copy at most N items (of all kinds) from `src` to `dest` and return `dest`
local function copy_table_maxn (dest, src, len)
	local idx = 1
	for key, val in pairs(src) do
		dest[key], idx = val, idx + 1
		if idx &gt; len then break end
	end
	return dest
end


-- Remove some numeric elements from a table, shifting everything to the left
local function remove_numeric_keys (tbl, idx, len)
	local cache, tmp = {}, idx + len - 1
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' and key &gt;= idx then
			if key &gt; tmp then cache[key - len] = val end
			tbl[key] = nil
		end
	end
	for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
end


-- Make a reduced copy of a table (shifting in both directions if necessary)
local function copy_table_reduced (tbl, idx, len)
	local ret, tmp = {}, idx + len - 1
	if idx &gt; 0 then
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' or key &lt; idx then
				ret[key] = val
			elseif key &gt; tmp then ret[key - len] = val end
		end
	elseif tmp &gt; 0 then
		local nshift = 1 - idx
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val
			elseif key &gt; tmp then ret[key - tmp] = val
			elseif key &lt; idx then ret[key + nshift] = val end
		end
	else
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' or key &gt; tmp then
				ret[key] = val
			elseif key &lt; idx then ret[key + len] = val end
		end
	end
	return ret
end


-- Make an expanded copy of a table (shifting in both directions if necessary)
local function copy_table_expanded (tbl, idx, len)
	local ret, tmp = {}, idx + len - 1
	if idx &gt; 0 then
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' or key &lt; idx then
				ret[key] = val
			else ret[key + len] = val end
		end
	elseif tmp &gt; 0 then
		local nshift = idx - 1
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val
			elseif key &gt; 0 then ret[key + tmp] = val
			elseif key &lt; 1 then ret[key + nshift] = val end
		end
	else
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' or key &gt; tmp then
				ret[key] = val
			else ret[key - len] = val end
		end
	end
	return ret
end


-- Given a table, create two new tables containing the sorted list of keys
local function get_sorted_key_list (tbl, sort_fn)
	local nums, words, nn, nw = {}, {}, 1, 1
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then nums[nn], nn = key, nn + 1
		else words[nw], nw = key, nw + 1 end
	end
	table.sort(nums)
	table.sort(words, sort_fn)
	return nums, words, nn - 1, nw - 1
end


-- Parse a parameter name string and return it as a string or a number
local function get_param_name (par_str)
	local ret = par_str:match'^%s*(.-)%s*$'
	if ret ~= '0' and ret:find'^%-?[1-9]%d*$' == nil then return ret end
	return tonumber(ret)
end


-- Move a key from a table to another, but only if under a different name and
-- always parsing numeric strings as numbers
local function steal_if_renamed (val, src, skey, dest, dkey)
	local realkey = get_param_name(dkey)
	if skey ~= realkey then dest[realkey], src[skey] = val, nil end
end


	--[[ Public strings ]]--
	------------------------


-- Special match keywords (functions and modifiers MUST avoid these names)
local mkeywords = {
	['or'] = 0,
	pattern = 1,
	plain = 2,
	strict = 3
}


-- Sort functions (functions and modifiers MUST avoid these names)
local sortfunctions = {
	alphabetically = false,
	naturally = natural_sort
}


-- Callback styles for the `mapping_*` and `renaming_*` class of modifiers
-- (functions and modifiers MUST avoid these names)
--[[

Meanings of the columns:

  col[1] = Loop type (0-3)
  col[2] = Number of module arguments that the style requires (1-3)
  col[3] = Minimum number of sequential parameters passed to the callback
  col[4] = Name of the callback parameter where to place each parameter name
  col[5] = Name of the callback parameter where to place each parameter value
  col[6] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[4]`
  col[7] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[5]`

A value of `-1` indicates that no meaningful value is stored (i.e. `nil`)

]]--
local mapping_styles = {
	names_and_values = { 3, 2, 2, 1, 2, -1, -1 },
	values_and_names = { 3, 2, 2, 2, 1, -1, -1 },
	values_only = { 1, 2, 1, -1, 1, -1, -1 },
	names_only = { 2, 2, 1, 1, -1, -1, -1 },
	names_and_values_as = { 3, 4, 0, -1, -1, 2, 3 },
	names_only_as = { 2, 3, 0, -1, -1, 2, -1 },
	values_only_as = { 1, 3, 0, -1, -1, -1, 2 },
	blindly = { 0, 2, 0, -1, -1, -1, -1 }
}


-- Memory slots (functions and modifiers MUST avoid these names)
local memoryslots = {
	h = 'header',
	f = 'footer',
	i = 'itersep',
	l = 'lastsep',
	n = 'ifngiven',
	p = 'pairsep',
	s = 'oxfordsep'
}


-- Possible trimming modes for the `parsing` modifier
local trim_parse_opts = {
	trim_none = { false, false },
	trim_positional = { false, true },
	trim_named = { true, false },
	trim_all = { true, true }
}


-- Possible string modes for the iteration separator in the `parsing` and
-- `reinterpreting` modifiers
local isep_parse_opts = {
	splitter_pattern = false,
	splitter_string = true
}


-- Possible string modes for the key-value separator in the `parsing` and
-- `reinterpreting` modifiers
local psep_parse_opts = {
	setter_pattern = false,
	setter_string = true
}


-- Possible position references for the `splicing` modifier
local position_references = {
	add_nothing = 0,
	add_smallest_number = 1,
	add_last_of_sequence = 2,
	add_largest_number = 3
}


-- Possible modes for the `reassigning` modifier
local a_modes = {
	transfer = 0,
	clone = 1,
	rename = 2,
	copy = 3,
	sacrifice = 4,
	provide = 5,
	spare = 7
}


-- Functions and modifiers MUST avoid these names too: `here`, `in_substack`,
-- `let`, `expose`, `use`, `with_flushed_glue`, `without_flushed_glue`
-- `without_sorting`


	--[[ Private constants ]]--
	---------------------------


-- Hard-coded name of the module (to avoid going through `frame:getTitle()`)
local modulename = 'Module:Params'


-- The functions listed here declare that they don't need the
-- `frame:getParent().args` metatable to be copied into a regular table; if 
-- they are modifiers they also guarantee that they will make their own
-- (modified) copy available
local refparams = {
	call_for_each_group = true,
	combining = true,
	combining_by_calling = true,
	combining_values = true,
	concat_and_call = true,
	concat_and_invoke = true,
	concat_and_magic = true,
	count = true,
	grouping_by_calling = true,
	mixing_names_and_values = true,
	keeping_at_most = true,
	renaming_by_mixing = true,
	renaming_to_sequence = true,
	renaming_to_uppercase = true,
	renaming_to_lowercase = true,
	shifting = true,
	splicing = true,
	value_of = true,
	with_name_matching = true
}


-- Maximum number of numeric parameters that can be filled, if missing (we
-- chose an arbitrary number for this constant; you can discuss about its
-- optimal value at Module talk:Params)
local maxfill = 1024


-- The private table of functions
local library = {}


-- Functions and modifiers that can only be invoked in first position
local static_iface = {}


	--[[ Private functions ]]--
	---------------------------


-- Create a new context
local function context_new (child_frame, first_fn_name)
	local main_frame, tpipe = child_frame:getParent(), { first_fn_name }
	for key, val in pairs(child_frame.args) do
		if type(key) == 'number' and key &gt; 0 then tpipe[key + 1] = val
		else tpipe[key] = val end
	end
	return {
		frame = main_frame,
		pipe = tpipe,
		oparams = main_frame.args,
		firstposonly = static_iface,
		iterfunc = pairs,
		fnpos = 1,
		sorttype = 0,
		n_parents = 0,
		n_children = 0,
		n_available = maxfill
	}
end


-- Move to the next action within the user-given list
local function context_iterate (ctx, next_fn_pos, trimmed_fname)
	local fname = trimmed_fname or ctx.pipe[next_fn_pos] and
		ctx.pipe[next_fn_pos]:match'^%s*(.*%S)'
	if fname == nil then error(modulename ..
		': You must specify a function to call', 0) end
	if library[fname] == nil then
		if ctx.firstposonly[fname] == nil then error(modulename ..
			': The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0)
		else error(modulename .. ': The ‘' .. fname ..
			'’ directive can only appear in first position', 0)
		end
	end
	ctx.fnpos = next_fn_pos
	return library[fname]
end


-- Main loop
local function main_loop (ctx, start_with)
	local fn = start_with
	repeat fn = fn(ctx) until not fn
	if ctx.n_parents &gt; 0 then error(modulename ..
		': One or more ‘merging_substack’ directives are missing', 0) end
	if ctx.n_children &gt; 0 then error(modulename ..
		', For some of the snapshots either the ‘flushing’ directive is missing or a group has not been properly closed with ‘merging_substack’', 0) end
end


-- Load a `setting`-like directive string into the `dest` table
local function set_strings_from_opts (dest, opts, offs)
	local cmd
	if opts[offs] == nil then return offs - 1 end
	cmd = opts[offs]:gsub('%s+', ''):gsub('/+', '/'):match'^/*(.*[^/])'
	if cmd == nil then return offs end
	local vname, chr
	local amap, sep, argc = {}, string.byte('/'), offs + 1
	for idx = 1, #cmd do
		chr = cmd:byte(idx)
		if chr == sep then
			for key, val in ipairs(amap) do
				dest[val], amap[key] = opts[argc], nil
			end
			argc = argc + 1
		else
			vname = memoryslots[string.char(chr)]
			if vname == nil then error(modulename ..
				', ‘setting’: Unknown slot ‘' .. string.char(chr) .. '’', 0) end
			table.insert(amap, vname)
		end
	end
	for key, val in ipairs(amap) do dest[val] = opts[argc] end
	return argc
end


-- Add a new stack of parameters to `ctx.children`
local function new_substack (ctx)
	local currsnap, newparams = ctx.n_children + 1, {}
	if ctx.children == nil then ctx.children = { newparams }
	else ctx.children[currsnap] = newparams end
	ctx.n_children = currsnap
	return newparams
end


-- Parse a raw argument containing a `sortfunctions` directive, or
-- `'without_sorting'`, or `nil`
local function load_sort_opt (raw_arg)
	local trarg
	if raw_arg ~= nil then trarg = raw_arg:match'^%s*(.*%S)' end
	if trarg == nil then return nil, 1, false, nil end
	if trarg == 'without_sorting' then return nil, 2, false, nil end
	local tmp = sortfunctions[trarg]
	if tmp == nil then return nil, 1, false, trarg end
	return tmp or nil, 2, true, nil
end


-- Parse optional user arguments of type `...|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|
-- [number of additional parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]`
local function load_child_opts (src, start_from, append_after, params)
	local tnamed, tmp1, tmp2
	local pin, tbl, mem = start_from, {}, {}
	while src[pin] ~= nil and src[pin + 1] ~= nil do
		tmp1 = src[pin]:match'^%s*(.*%S)'
		if tmp1 == 'let' and src[pin + 2] ~= nil then
			tmp1 = get_param_name(src[pin + 1])
			tbl[tmp1], pin = src[pin + 2], pin + 3
--[[
		elseif tmp1 == 'expose' then
			tmp1 = get_param_name(src[pin + 1])
			tmp2 = params[tmp1]
			mem[tmp1], tbl[tmp1], pin = tmp2, tmp2, pin + 2
]]--
		elseif tmp1 == 'use' and src[pin + 2] ~= nil then
			tmp1 = get_param_name(src[pin + 2])
			tmp2 = params[tmp1]
			mem[tmp1], tbl[get_param_name(src[pin + 1])], pin =
				tmp2, tmp2, pin + 3
		else break end
	end
	local tnew = copy_or_ref_table(params, next(mem) == nil)
	for key in pairs(mem) do tnew[key] = nil end
	if pin ~= start_from then tnamed, tbl = tbl, {} end
	tmp1 = tonumber(src[pin])
	if tmp1 ~= nil and math.floor(tmp1) == tmp1 then
		if tmp1 &lt; 0 then tmp1 = -1 end
		tmp2 = append_after - pin
		for idx = pin + 1, pin + tmp1 do tbl[idx + tmp2] = src[idx] end
		pin = pin + tmp1 + 1
	end
	if tnamed ~= nil then
		for key, val in pairs(tnamed) do tbl[key] = val end
	end
	return tbl, pin, tnew, mem
end


-- Load the optional arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*`
-- class of modifiers
local function load_callback_opts (src, start_from, default_style, params)
	local style, shf
	local tmp = src[start_from + 1]
	if tmp ~= nil then style = mapping_styles[tmp:match'^%s*(.-)%s*$'] end
	if style == nil then style, shf = default_style, start_from - 1
	else shf = start_from end
	local n_exist, karg, varg = style[3], style[4], style[5]
	tmp = style[6]
	if tmp &gt; -1 then
		karg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$'
		if karg == '0' or karg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
			karg = tonumber(karg)
			n_exist = math.max(n_exist, karg)
		end
	end
	tmp = style[7]
	if tmp &gt; -1 then
		varg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$'
		if varg == '0' or varg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
			varg = tonumber(varg)
			n_exist = math.max(n_exist, varg)
		end
	end
	tmp = style[1]
	local dest, argc, tnew, mem = load_child_opts(src, style[2] + shf,
		n_exist, params)
	if (tmp == 3 or tmp == 2) and dest[karg] ~= nil then
		tmp = tmp - 2 end
	if (tmp == 3 or tmp == 1) and dest[varg] ~= nil then
		tmp = tmp - 1 end
	return dest, argc, tmp, karg, varg, tnew, mem
end


-- Parse the arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` class of
-- modifiers
local function load_replace_args (opts, offs, whoami)
	if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: No pattern string was given', 0) end
	if opts[offs + 2] == nil then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: No replacement string was given', 0) end
	local tn, flg
	local ptn, repl, nmax, argc =
		opts[offs + 1], opts[offs + 2], tonumber(opts[offs + 3]), 3
	if nmax ~= nil then argc = 4
	elseif opts[offs + 3] ~= nil then
		tn = opts[offs + 3]:match'^%s*(.*%S)'
		if tn == nil then argc = 4 end
	end
	if tn == nil and opts[offs + argc] ~= nil then
		tn = opts[offs + argc]:match'^%s*(.*%S)'
	end
	if tn ~= nil then
		flg = mkeywords[tn]
		if flg ~= nil then tn = nil end
	end
	if flg == 0 then flg = nil elseif flg ~= nil then argc = argc + 1 end
	return ptn, repl, nmax, flg, offs + argc, (nmax ~= nil and nmax &lt; 1) or
		(flg == 3 and ptn == repl), tn
end


-- Parse the arguments of the `with_*_matching` class of modifiers
local function load_pattern_args (opts, offs, whoami)
	local tn, kwid
	local ptns, arg, state, nptns, idx = {}, opts[offs + 1], 0, 0, offs + 2
	while arg ~= nil do
		if state == 0 then
			nptns, state = nptns + 1, -1
			ptns[nptns] = { arg, false, false }
		else
			tn = arg:match'^%s*(.*%S)'
			kwid = tn and mkeywords[tn]
			if kwid == nil or (state &gt; 0 and kwid &gt; 0) then break
			else
				state = kwid
				if state &gt; 1 then ptns[nptns][2] = true end
				if state == 3 then ptns[nptns][3] = true end
			end
		end
		arg, idx = opts[idx], idx + 1
	end
	if state == 0 then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: No pattern was given', 0) end
	return ptns, nptns, idx - 1, kwid == nil and tn or nil
end


-- Load the optional arguments of the `parsing`, `reinterpreting` and
-- `evaluating` modifiers
local function load_parse_opts (opts, offs, isp, psp)
	local tn, tmp
	local optslots, noptslots, argc, trimn, trimu, iplain, pplain =
		{ true, true, true }, 3, offs, true, false, true, true
	repeat
		noptslots, tmp = noptslots - 1, opts[argc]
		tn = tmp and tmp:match'^%s*(.*%S)'
		if tn == nil then break end
		if optslots[1] ~= nil and trim_parse_opts[tn] ~= nil then
			tmp = trim_parse_opts[tn]
			trimn, trimu, optslots[1] = tmp[1], tmp[2], nil
		elseif optslots[2] ~= nil and isep_parse_opts[tn] ~= nil then
			argc = argc + 1
			iplain, isp, optslots[2] = isep_parse_opts[tn],
				opts[argc], nil
		elseif optslots[3] ~= nil and psep_parse_opts[tn] ~= nil then
			argc = argc + 1
			pplain, psp, optslots[3] = psep_parse_opts[tn],
				opts[argc], nil
		else break end
		argc, tn = argc + 1, nil
	until noptslots &lt; 1
	return isp, iplain, psp, pplain, trimn, trimu, argc, tn
end


-- Map parameters' values using a custom callback and a referenced table
local value_maps = {
	[0] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
		for key in pairs(tbl) do tbl[key] = fn() end
	end,
	[1] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			margs[varg] = val
			tbl[key] = fn()
		end
	end,
	[2] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
		for key in pairs(tbl) do
			margs[karg] = key
			tbl[key] = fn()
		end
	end,
	[3] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			margs[karg], margs[varg] = key, val
			tbl[key] = fn()
		end
	end
}


-- Private table for `map_names()`
local name_thieves = {
	[0] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
		end
	end,
	[1] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			rargs[varg] = val
			steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
		end
	end,
	[2] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			rargs[karg] = key
			steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
		end
	end,
	[3] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			rargs[karg], rargs[varg] = key, val
			steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
		end
	end
}


-- Map parameters' names using a custom callback and a referenced table
local function map_names (tbl, rargs, karg, varg, looptype, fn)
	local cache = {}
	name_thieves[looptype](cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
	for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
end


-- Return a new table that contains `src` regrouped according to the numeric
-- suffixes in its keys
local function make_groups (src)
	-- NOTE: `src` might be the original metatable!
	local prefix, gid
	local groups = {}
	for key, val in pairs(src) do
		-- `key` must only be a string or a number...
		if type(key) == 'string' then
			prefix, gid = key:match'^%s*(.-)%s*(%-?%d*)%s*$'
			gid = tonumber(gid) or ''
		else prefix, gid = '', key end
		if groups[gid] == nil then groups[gid] = {} end
		if prefix == '0' or prefix:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
			prefix = tonumber(prefix)
			if prefix &lt; 1 then prefix = prefix - 1 end
		end
		groups[gid][prefix] = val
	end
	return groups
end


-- Split into parts a string containing the `$#` and `$@` placeholders and
-- return the information as a skeleton table, a canvas table and a length
local function parse_placeholder_string (target)
	local skel, canvas, idx, s_pos, e_pos =
		{}, {}, 1, 1, string.find(target, '%$[@#]', 1, false)
	while e_pos ~= nil do
		canvas[idx], skel[idx + 1] =
			target:sub(s_pos, e_pos - 1),
			target:sub(e_pos, e_pos + 1) == '$@'
		idx, s_pos = idx + 2, e_pos + 2
		e_pos = string.find(target, '%$[@#]', s_pos, false)
	end
	if (s_pos &gt; target:len()) then idx = idx - 1
	else canvas[idx] = target:sub(s_pos) end
	return skel, canvas, idx
end


-- Populate a table by parsing a parameter string (heavy lifting for `parsing`,
-- `reinterpreting` and `evaluating`)
local function parse_parameter_string (tbl, str, isp, ipl, psp, ppl, trn, tru)
	local key, val, spos1, spos2, pos1, pos2
	local pos3, idx, lenplone = 0, 1, #str + 1
	if isp == nil or isp == '' then
		if psp == nil or psp == '' then
			if tru then tbl[idx] = str:match'^%s*(.-)%s*$'
			else tbl[idx] = str end
			return
		end
		spos1, spos2 = str:find(psp, 1, ppl)
		if spos1 == nil then
			key = idx
			if tru then val = str:match'^%s*(.-)%s*$'
			else val = str end
		else
			key = get_param_name(str:sub(1, spos1 - 1))
			val = str:sub(spos2 + 1)
			if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
		end
		tbl[key] = val
		return
	end
	if psp == nil or psp == '' then
		repeat
			pos1 = pos3 + 1
			pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl)
			val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1)
			if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
			tbl[idx], idx = val, idx + 1
		until pos2 == nil
		return
	end
	repeat
		pos1 = pos3 + 1
		pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl)
		val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1)
		spos1, spos2 = val:find(psp, 1, ppl)
		if spos1 == nil then
			key = idx
			if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
			idx = idx + 1
		else
			key = get_param_name(val:sub(1, spos1 - 1))
			val = val:sub(spos2 + 1)
			if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
		end
		tbl[key] = val
	until pos2 == nil
	return
end


-- Heavy lifting for `snapshotting` and `remembering`
local function make_child (ctx, src, whoami)
	local len = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1])
	if len == nil or len == 0 then
		local stack = new_substack(ctx)
		for key, val in pairs(src) do stack[key] = val end
		return len == nil and 1 or 2
	end
	if len &lt; 0 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘' ..
		whoami .. '’: The number of parameters to copy must be an integer greater than zero', 0) end
	copy_table_maxn(new_substack(ctx), src, len)
	return 2
end


-- Heavy lifting for `setting_by_flushing`, `combining` and `combining_values`
local function set_strings_from_substack (ctx, dest, whoami)
	if ctx.n_children &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: There are no substacks to flush', 0) end
	local currsnap = ctx.n_children
	local stack = ctx.children[currsnap]
	for key, val in pairs(memoryslots) do
		if stack[key] ~= nil then dest[val] = stack[key] end
	end
	ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1
end


-- Heavy lifting for `combining` and `combining_values`
local function combine_parameters (ctx, keyval_fn, whoami)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! This function
	-- MUST create a copy of it before returning
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: No parameter name was provided', 0) end
	local argc
	local tbl, vars = ctx.params, {}
	local sortfn, ivar0, dosort, tmp = load_sort_opt(opts[offs + 2])
	if ivar0 == 2 then
		tmp = opts[offs + 3] ~= nil and opts[offs + 3]:match'^%s*(.*%S)'
	end
	ivar0 = ivar0 + offs
	if tmp == 'with_flushed_glue' then
		ivar0 = ivar0 + 1
		argc = set_strings_from_opts(vars, opts, ivar0 + 1)
		set_strings_from_substack(ctx, vars, whoami)
	else
		if tmp == 'without_flushed_glue' then ivar0 = ivar0 + 1 end
		argc = set_strings_from_opts(vars, opts, ivar0 + 1)
	end
	if argc &lt; ivar0 then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: No setting directive was given', 0) end
	if next(tbl) == nil then
		if vars.ifngiven ~= nil then ctx.params =
			{ [get_param_name(opts[offs + 1])] = vars.ifngiven }
		elseif tbl == ctx.oparams then ctx.params = {} end
		return argc + 1
	end
	local cache, len
	if dosort then
		local words
		cache, words, len, tmp = get_sorted_key_list(tbl, sortfn)
		for idx = 1, tmp do cache[len + idx] = words[idx] end
		len = len + tmp
	else
		cache, len = {}, 1
		for key in pairs(tbl) do cache[len], len = key, len + 1 end
		len = len - 1
	end
	local pmap, nss, kvs, pps =
		{}, 0, vars.pairsep or '', vars.itersep or ''
	for idx = 1, len do
		tmp, pmap[nss + 1] = cache[idx], pps
		pmap[nss + 2] = keyval_fn(tmp, tbl[tmp], kvs)
		nss = nss + 2
	end
	tmp = vars.oxfordsep or vars.lastsep
	if tmp ~= nil and nss &gt; 4 then pmap[nss - 1] = tmp
	elseif nss &gt; 2 and vars.lastsep ~= nil then
		pmap[nss - 1] = vars.lastsep
	end
	pmap[1] = vars.header or ''
	if vars.footer ~= nil then pmap[nss + 1] = vars.footer end
	ctx.params = { [get_param_name(opts[offs + 1])] = table.concat(pmap) }
	return argc + 1
end


-- Concatenate the numeric keys from the table of parameters to the numeric
-- keys from the table of options; non-numeric keys from the table of options
-- will prevail over colliding non-numeric keys from the table of parameters
local function concat_params (ctx, offs)
	local tbl, retval, cache, nmax = ctx.params, {}, {}, 0
	for key, val in pairs(ctx.pipe) do
		if type(key) == 'number' then
			if key &lt; 1 then cache[key] = val
			elseif key &gt; offs then cache[key - offs] = val end
			if key &gt; nmax then nmax = key end
		else cache[key] = val end
	end
	nmax = nmax - offs
	if ctx.subset == 1 then
		-- We need only the sequence
		for key, val in ipairs(tbl) do retval[key + nmax] = val end
	else
		if ctx.subset == -1 then
			for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end
		end
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) == 'number' and key &gt; 0 then
				retval[key + nmax] = val
			else retval[key] = val end
		end
	end
	for key, val in pairs(cache) do retval[key] = val end
	return retval
end


-- Flush the parameters by calling a custom function for each value (after this
-- function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable)
local function flush_params (ctx, fn)
	local tmp
	local tbl = ctx.params
	if ctx.subset == -1 then
		for key, val in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end
	elseif ctx.subset == 1 then
		if ctx.pins == nil then
			for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) end
			return
		end
		tmp = {}
		for key, val in ipairs(tbl) do tmp[key] = val end
		tbl = tmp
	end
	if ctx.pins ~= nil then
		local marker = ctx.sorttype &lt; 1 and ctx.subset ~= -1 or nil
		for idx = 1, #ctx.pins do
			tmp = ctx.pins[idx]
			if tbl[tmp] ~= nil then
				fn(tmp, tbl[tmp])
				tbl[tmp] = marker
			end
		end
		if ctx.subset == 1 then
			for key, val in ipairs(tbl) do
				if val ~= true then fn(key, val) end
			end
			return
		end
	end
	if ctx.sorttype &gt; 0 then
		local nums, words, nn, nw =
			get_sorted_key_list(tbl, natural_sort)
		if ctx.sorttype == 2 then
			for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end
			for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end
			return
		end
		for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end
		for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end
		return
	end
	if ctx.subset == -1 or ctx.pins == nil then
		for key, val in ipairs(tbl) do
			fn(key, val)
			tbl[key] = nil
		end
		for key, val in pairs(tbl) do fn(key, val) end
		return
	end
	for key, val in ipairs(tbl) do
		if val ~= true then fn(key, val) end
		tbl[key] = nil
	end
	for key, val in pairs(tbl) do
		if val ~= true then fn(key, val) end
	end
end


-- Flush the parameters by calling one of two custom functions for each value
-- (after this function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable)
local function mixed_flush_params (ctx, fn_seq, fn_oth)
	if ctx.subset == 1 then
		flush_params(ctx, fn_seq)
		return
	end
	if ctx.subset == -1 then
		flush_params(ctx, fn_oth)
		return
	end
	local tbl = ctx.params
	if ctx.pins == nil and ctx.sorttype &lt; 1 then
		for key, val in ipairs(tbl) do
			fn_seq(key, val)
			tbl[key] = nil
		end
		for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end
		return
	end
	local tseq = {}
	for key, val in ipairs(tbl) do tseq[key] = val end
	if ctx.pins ~= nil then
		local tmp
		local marker = ctx.sorttype &lt; 1 or nil
		for idx = 1, #ctx.pins do
			tmp = ctx.pins[idx]
			if tseq[tmp] ~= nil then
				fn_seq(tmp, tbl[tmp])
				tbl[tmp], tseq[tmp] = nil, marker
			elseif tbl[tmp] ~= nil then
				fn_oth(tmp, tbl[tmp])
				tbl[tmp] = nil
			end
		end
	end
	if ctx.sorttype &gt; 0 then
		local nums, words, nn, nw =
			get_sorted_key_list(tbl, natural_sort)
		if ctx.sorttype == 2 then
			for idx = 1, nw do
				fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]])
			end
		end
		for idx = 1, nn do
			if tseq[nums[idx]] ~= nil then
				fn_seq(nums[idx], tseq[nums[idx]])
			else fn_oth(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end
		end
		if ctx.sorttype ~= 2 then
			for idx = 1, nw do
				fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]])
			end
		end
		return
	end
	for key, val in ipairs(tseq) do
		if val ~= true then
			fn_seq(key, val)
			tbl[key] = nil
		end
	end
	for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end
end


-- Finalize and return a concatenated list
local function finalize_and_return_concatenated_list (ctx, lst, len, modsize)
	if len &gt; 0 then
		local tmp = ctx.oxfordsep or ctx.lastsep
		if tmp ~= nil and len &gt; modsize * 2 then
			lst[len - modsize + 1] = tmp
		elseif len &gt; modsize and ctx.lastsep ~= nil then
			lst[len - modsize + 1] = ctx.lastsep
		end
		lst[1] = ctx.header or ''
		if ctx.footer ~= nil then lst[len + 1] = ctx.footer end
		ctx.text = table.concat(lst)
	else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end
end


	---                                        ---
	---     PUBLIC ENVIRONMENT                 ---
	---    ________________________________    ---
	---                                        ---


	--[[ Modifiers ]]--
	-------------------


-- Syntax:  #invoke:params|sequential|pipe to
library.sequential = function (ctx)
	if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
		': The ‘sequential’ directive has been provided more than once', 0) end
	if ctx.subset == -1 then error(modulename ..
		': The two directives ‘non-sequential’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end
	if ctx.sorttype &gt; 0 then error(modulename ..
		': The ‘all_sorted’ and ‘reassorted’ directives are redundant when followed by ‘sequential’', 0) end
	ctx.iterfunc, ctx.subset = ipairs, 1
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|non-sequential|pipe to
library['non-sequential'] = function (ctx)
	if ctx.subset == -1 then error(modulename ..
		': The ‘non-sequential’ directive has been provided more than once', 0) end
	if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
		': The two directives ‘sequential’ and ‘non-sequential’ are in contradiction with each other', 0) end
	ctx.iterfunc, ctx.subset = pairs, -1
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|all_sorted|pipe to
library.all_sorted = function (ctx)
	if ctx.sorttype == 1 then error(modulename ..
		': The ‘all_sorted’ directive has been provided more than once', 0) end
	if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
		': The ‘all_sorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end
	if ctx.sorttype == 2 then error(modulename ..
		': The two directives ‘reassorted’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end
	ctx.sorttype = 1
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|reassorted|pipe to
library.reassorted = function (ctx)
	if ctx.sorttype == 2 then error(modulename ..
		': The ‘reassorted’ directive has been provided more than once', 0) end
	if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
		': The ‘reassorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end
	if ctx.sorttype == 1 then error(modulename ..
		': The two directives ‘sequential’ and ‘reassorted’ are in contradiction with each other', 0) end
	ctx.sorttype = 2
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|pinned_until|sentinel|[parameter name 1]|[parameter
--            name 2]|...|parameter name N|sentinel|pipe to
library.pinned_until = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
		', ‘pinned_until’: No sentinel was provided', 0) end
	local tmp, bucket, curr, ncurr
	local sntl, idx = opts[offs + 1]:match'^%s*(.-)%s*$', 2
	if ctx.pin_bucket == nil then
		bucket, curr, ncurr = {}, {}, 0
		ctx.pin_bucket, ctx.pins = bucket, curr
	else bucket, curr, ncurr = ctx.pin_bucket, ctx.pins, ctx.npins end
	while opts[offs + idx] ~= nil do
		tmp = opts[offs + idx]:match'^%s*(.-)%s*$'
		if tmp == sntl then
			if idx == 2 then error(modulename ..
				', ‘pinned_until’: No parameters to pin were provided', 0) end
			ctx.npins = ncurr + idx - 2
			return context_iterate(ctx, offs + idx + 1)
		end
		if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
			tmp = tonumber(tmp)
		end
		if bucket[tmp] then error(modulename ..
			', ‘pinned_until’: Duplicate pinned parameter ‘' .. tostring(tmp) .. '’', 0) end
		curr[ncurr + idx - 1], bucket[tmp], idx = tmp, true, idx + 1
	end
	error(modulename .. ', ‘pinned_until’: Missing sentinel in position #' .. tostring(idx), 0)
end


-- Syntax:  #invoke:params|setting|directives|...|pipe to
library.setting = function (ctx)
	local new_offs = set_strings_from_opts(ctx, ctx.pipe, ctx.fnpos + 1)
	if new_offs - ctx.fnpos &lt; 2 then error(modulename ..
		', ‘setting’: No directive was given', 0) end
	return context_iterate(ctx, new_offs + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|scoring|new parameter name|[container]|pipe to
library.scoring = function (ctx)
	local opts, offs, retval = ctx.pipe, ctx.fnpos, 0
	if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
		', ‘scoring’: No parameter name was provided', 0) end
	for _ in pairs(ctx.params) do retval = retval + 1 end
	local tn = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)'
	if tn == 'in_substack' then
		new_substack(ctx)[get_param_name(opts[offs + 1])] =
			tostring(retval)
		return context_iterate(ctx, offs + 3)
	end
	ctx.params[get_param_name(opts[offs + 1])] = tostring(retval)
	return tn == 'here' and context_iterate(ctx, offs + 3) or
		context_iterate(ctx, offs + 2, tn)
end


-- Syntax:  #invoke:params|squeezing|pipe to
library.squeezing = function (ctx)
	local store, indices, tbl, newlen = {}, {}, ctx.params, 0
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			newlen = newlen + 1
			indices[newlen], store[key], tbl[key] = key, val, nil
		end
	end
	table.sort(indices)
	for idx = 1, newlen do tbl[idx] = store[indices[idx]] end
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|filling_the_gaps|pipe to
library.filling_the_gaps = function (ctx)
	local newval, tbl, tmp, nmin, nmax, nnums =
		ctx.pipe[ctx.fnpos + 1], ctx.params, {}, 1, nil, -1
	if newval == nil then error(modulename ..
		', ‘filling_the_gaps’: No value was provided', 0) end
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			if nmax == nil then
				if key &lt; nmin then nmin = key end
				nmax = key
			elseif key &gt; nmax then nmax = key
			elseif key &lt; nmin then nmin = key end
			tmp[key], nnums = val, nnums + 1
		end
	end
	if nmax ~= nil and nmax - nmin &gt; nnums then
		ctx.n_available = ctx.n_available + nmin + nnums - nmax
		if ctx.n_available &lt; 0 then error(modulename ..
			', ‘filling_the_gaps’: It is possible to fill at most ' .. tostring(maxfill) .. ' parameters', 0) end
		for idx = nmin, nmax do tbl[idx] = newval end
		for key, val in pairs(tmp) do tbl[key] = val end
	end
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|clearing|pipe to
library.clearing = function (ctx)
	local tbl, numerics = ctx.params, {}
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			numerics[key], tbl[key] = val, nil
		end
	end
	for key, val in ipairs(numerics) do tbl[key] = val end
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|cutting|left cut|right cut|pipe to
library.cutting = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	local lcut = tonumber(opts[offs + 1])
	if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename ..
		', ‘cutting’: Left cut must be an integer number', 0) end
	local rcut = tonumber(opts[offs + 2])
	if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename ..
		', ‘cutting’: Right cut must be an integer number', 0) end
	local tbl = ctx.params
	local len = #tbl
	if lcut &lt; 0 then lcut = len + lcut end
	if rcut &lt; 0 then rcut = len + rcut end
	local tot = lcut + rcut
	if tot &gt; 0 then
		local cache = {}
		if tot &gt;= len then
			for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end
			tot = len
		else
			for idx = len - rcut + 1, len do tbl[idx] = nil end
			for idx = 1, lcut do tbl[idx] = nil end
		end
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) == 'number' and key &gt; 0 then
				if key &gt; len then cache[key - tot] = val
				else cache[key - lcut] = val end
				tbl[key] = nil
			end
		end
		for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
	end
	return context_iterate(ctx, offs + 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|cropping|left crop|right crop|pipe to
library.cropping = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	local lcut = tonumber(opts[offs + 1])
	if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename ..
		', ‘cropping’: Left crop must be an integer number', 0) end
	local rcut = tonumber(opts[offs + 2])
	if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename ..
		', ‘cropping’: Right crop must be an integer number', 0) end
	local tbl = ctx.params
	local nmin, nmax
	for key in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			if nmin == nil then nmin, nmax = key, key
			elseif key &gt; nmax then nmax = key
			elseif key &lt; nmin then nmin = key end
		end
	end
	if nmin ~= nil then
		local len = nmax - nmin + 1
		if lcut &lt; 0 then lcut = len + lcut end
		if rcut &lt; 0 then rcut = len + rcut end
		if lcut + rcut - len &gt; -1 then
			for key in pairs(tbl) do
				if type(key) == 'number' then tbl[key] = nil end
			end
		elseif lcut + rcut &gt; 0 then
			for idx = nmax - rcut + 1, nmax do tbl[idx] = nil end
			for idx = nmin, nmin + lcut - 1 do tbl[idx] = nil end
			local lshift = nmin + lcut - 1
			if lshift &gt; 0 then
				for idx = lshift + 1, nmax do
					tbl[idx - lshift], tbl[idx] =
						tbl[idx], nil
				end
			end
		end
	end
	return context_iterate(ctx, offs + 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|purging|start offset|length|pipe to
library.purging = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	local idx = tonumber(opts[offs + 1])
	if idx == nil or math.floor(idx) ~= idx then error(modulename ..
		', ‘purging’: Start offset must be an integer number', 0) end
	local len = tonumber(opts[offs + 2])
	if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘purging’: Length must be an integer number', 0) end
	local tbl = ctx.params
	if len &lt; 1 then
		len = len + table.maxn(tbl)
		if idx &gt; len then return context_iterate(ctx, offs + 3) end
		len = len - idx + 1
	end
	ctx.params = copy_table_reduced(tbl, idx, len)
	return context_iterate(ctx, offs + 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|backpurging|start offset|length|pipe to
library.backpurging = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	local last = tonumber(opts[offs + 1])
	if last == nil or math.floor(last) ~= last then error(modulename ..
		', ‘backpurging’: Start offset must be an integer number', 0) end
	local len = tonumber(opts[offs + 2])
	if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘backpurging’: Length must be an integer number', 0) end
	local idx
	local tbl = ctx.params
	if len &gt; 0 then idx = last - len + 1
	else
		for key in pairs(tbl) do
			if type(key) == 'number' and (idx == nil or
				key &lt; idx) then idx = key end
		end
		if idx == nil then return context_iterate(ctx, offs + 3) end
		idx = idx - len
		if last &lt; idx then return context_iterate(ctx, offs + 3) end
		len = last - idx + 1
	end
	ctx.params = copy_table_reduced(ctx.params, idx, len)
	return context_iterate(ctx, offs + 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|shifting|addend|pipe to
library.shifting = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local nshift = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1])
	if nshift == nil or nshift == 0 or math.floor(nshift) ~= nshift then
		error(modulename .. ', ‘shifting’: A non-zero integer number must be provided', 0) end
	local tbl = {}
	for key, val in pairs(ctx.params) do
		if type(key) == 'number' then tbl[key + nshift] = val
		else tbl[key] = val end
	end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|reversing_numeric_names|pipe to
library.reversing_numeric_names = function (ctx)
	local tbl, numerics, nmax = ctx.params, {}, 0
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			numerics[key], tbl[key] = val, nil
			if key &gt; nmax then nmax = key end
		end
	end
	for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax - key + 1] = val end
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|pivoting_numeric_names|pipe to
--[[
library.pivoting_numeric_names = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	local shift = #tbl + 1
	if shift &lt; 2 then return library.reversing_numeric_names(ctx) end
	local tmp = {}
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then tmp[key], tbl[key] = val, nil end
	end
	for key, val in pairs(tmp) do tbl[shift - key] = val end
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|mirroring_numeric_names|pipe to
--[[
library.mirroring_numeric_names = function (ctx)
	local nmax, nmin
	local tbl, tmp = ctx.params, {}
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			tmp[key], tbl[key] = val, nil
			if nmax == nil then nmin, nmax = key, key
			elseif key &gt; nmax then nmax = key
			elseif key &lt; nmin then nmin = key end
		end
	end
	for key, val in pairs(tmp) do tbl[nmax + nmin - key] = val end
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|swapping_numeric_names|pipe to
--[[
library.swapping_numeric_names = function (ctx)
	local tmp
	local tbl, cache, nsize = ctx.params, {}, 1
	for key in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			cache[nsize], nsize = key, nsize + 1
		end
	end
	table.sort(cache)
	for idx = math.floor((nsize - 1) / 2), 1, -1 do
		tmp = tbl[cache[idx] ]
		tbl[cache[idx] ] = tbl[cache[nsize - idx] ]
		tbl[cache[nsize - idx] ] = tmp
	end
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|sorting_sequential_values|[criterion]|pipe to
library.sorting_sequential_values = function (ctx)
	local sortfn
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	local tn = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	if tn ~= nil then sortfn = sortfunctions[tn] end
	if sortfn then table.sort(ctx.params, sortfn)
	else table.sort(ctx.params) end -- i.e. either `false` or `nil`
	if sortfn == nil then return context_iterate(ctx, offs + 1, tn) end
	return context_iterate(ctx, offs + 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|splicing|[add to position]|position|increment|
--            [number of elements to write]|...|pipe to
library.splicing = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local tmp2, argc, pos, refp
	local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos
	local tmp1 = opts[offs + 1]
	if tmp1 ~= nil then
		tmp2 = tonumber(tmp1)
		if tmp2 == nil or math.floor(tmp2) ~= tmp2 then
			pos, argc, tmp2 = tonumber(opts[offs + 2]), offs + 4,
				tmp1:match'^%s*(.*%S)'
			if tmp2 ~= nil then
				refp = position_references[tmp2]
				if refp == nil then error(modulename ..
					', ‘splicing’: ‘' .. tostring(tmp2) .. '’ is not a valid first argument', 0) end
			else refp = 0 end
		else pos, argc, refp = tmp2, offs + 3, 0 end
	else pos, argc, refp = tonumber(opts[offs + 2]), offs + 4, 0 end
	if pos == nil or math.floor(pos) ~= pos then error(modulename ..
		', ‘splicing’: The position must be an integer number', 0) end
	local len = tonumber(opts[argc - 1])
	if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘splicing’: The increment must be an integer number', 0) end
	local insn = tonumber(opts[argc])
	if len == 0 and (insn == nil or insn &lt; 1) then error(modulename ..
		', ‘splicing’: When the increment is zero the number of elements to write cannot be zero', 0) end
	if refp == 2 then
		for _ in ipairs(tbl) do pos = pos + 1 end
		refp = 0
	end
	tmp1, tmp2 = nil, nil
	if refp ~= 0 or len ~= 0 then
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) == 'number' then
				if tmp1 == nil then tmp1, tmp2 = key, key
				elseif key &lt; tmp1 then tmp1 = key
				elseif key &gt; tmp2 then tmp2 = key end
			end
		end
	end
	if tmp2 == nil then len = 0
	elseif refp == 3 then pos = pos + tmp2
	elseif refp == 1 then pos = pos + tmp1 end
	if len &gt; 0 and pos + len &gt; tmp1 and pos &lt;= tmp2 then
		tbl = copy_table_expanded(tbl, pos, len)
	elseif len &lt; 0 and pos - len &gt; tmp1 and pos &lt;= tmp2 then
		tbl = copy_table_reduced(tbl, pos, -len)
	else tbl = copy_or_ref_table(tbl, tbl ~= ctx.oparams) end
	ctx.params = tbl
	if insn == nil or insn &lt; 0 or math.floor(insn) ~= insn then
		return context_iterate(ctx, argc)
	end
	tmp1 = argc - offs - pos + 1
	for key = pos, pos + insn - 1 do tbl[key] = opts[offs + key + tmp1] end
	return context_iterate(ctx, argc + insn + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|imposing|name|value|pipe to
library.imposing = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
		', ‘imposing’: Missing parameter name to impose', 0) end
	ctx.params[get_param_name(opts[offs + 1])] = opts[offs + 2]
	return context_iterate(ctx, offs + 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|providing|name|value|pipe to
library.providing = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
		', ‘providing’: Missing parameter name to provide', 0) end
	local key = get_param_name(opts[offs + 1])
	if ctx.params[key] == nil then ctx.params[key] = opts[offs + 2] end
	return context_iterate(ctx, offs + 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|reassigning|source|destination|[mode]|pipe to
library.reassigning = function (ctx)
	local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
		', ‘reassigning’: Missing source parameter', 0) end
	if opts[offs + 2] == nil then error(modulename ..
		', ‘reassigning’: Missing destination parameter', 0) end
	local mode, argc
	local src, tn = get_param_name(opts[offs + 1]),
		opts[offs + 3] ~= nil and opts[offs + 3]:match'^%s*(.*%S)'
	local val = tbl[src]
	if tn ~= nil then mode = a_modes[tn] end
	if mode == nil then mode, argc = 0, offs + 3
	else argc, tn = offs + 4, nil end
	if val == nil and mode &gt; 1 then
		return context_iterate(ctx, argc, tn)
	end
	local dest = get_param_name(opts[offs + 2])
	local tmp = tbl[dest] == nil
	if mode % 2 == 0 or (mode == 7 and tmp) then tbl[src] = nil end
	if tmp or mode &lt; 4 then tbl[dest] = val end
	return context_iterate(ctx, argc, tn)
end


-- Syntax:  #invoke:params|discarding|name|[how many]|pipe to
library.discarding = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
		', ‘discarding’: Missing parameter name to discard', 0) end
	local len = tonumber(opts[offs + 2])
	if len == nil then
		ctx.params[get_param_name(opts[offs + 1])] = nil
		return context_iterate(ctx, offs + 2)
	end
	local key = tonumber(opts[offs + 1])
	if key == nil or math.floor(key) ~= key then error(modulename ..
		', ‘discarding’: A range was provided, but the initial parameter name is not an integer number', 0) end
	if len &lt; 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘discarding’: A range can only be an integer number greater than zero', 0) end
	for idx = key, key + len - 1 do ctx.params[idx] = nil end
	return context_iterate(ctx, offs + 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|excluding_non-numeric_names|pipe to
library['excluding_non-numeric_names'] = function (ctx)
	local tmp = ctx.params
	for key, val in pairs(tmp) do
		if type(key) ~= 'number' then tmp[key] = nil end
	end
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|excluding_numeric_names|pipe to
library.excluding_numeric_names = function (ctx)
	local tmp = ctx.params
	for key, val in pairs(tmp) do
		if type(key) == 'number' then tmp[key] = nil end
	end
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|with_name_matching|target 1|[plain flag 1]|[or]|
--            [target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag
--            N]|pipe to
library.with_name_matching = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local tmp, ptn
	local tbl, newparams, opts, offs = ctx.params, {}, ctx.pipe, ctx.fnpos
	local targets, nptns, argc, tn = load_pattern_args(opts, offs,
		'with_name_matching')
	for idx = 1, nptns do
		ptn = targets[idx]
		if ptn[3] then
			tmp = ptn[1]
			if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
				tmp = tonumber(tmp)
			end
			newparams[tmp] = tbl[tmp]
		else
			for key, val in pairs(tbl) do
				if tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
					newparams[key] = val
				end
			end
		end
	end
	ctx.params = newparams
	return context_iterate(ctx, argc, tn)
end


-- Syntax:  #invoke:params|with_name_not_matching|target 1|[plain flag 1]|
--            [and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain
--            flag N]|pipe to
library.with_name_not_matching = function (ctx)
	local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos
	local targets, nptns, argc, tn = load_pattern_args(opts, offs,
		'with_name_not_matching')
	if nptns == 1 and targets[1][3] then
		local tmp = targets[1][1]
		if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
			tbl[tonumber(tmp)] = nil
		else tbl[tmp] = nil end
		return context_iterate(ctx, argc, tn)
	end
	local yesmatch, ptn
	for key in pairs(tbl) do
		yesmatch = true
		for idx = 1, nptns do
			ptn = targets[idx]
			if ptn[3] then
				if tostring(key) ~= ptn[1] then
					yesmatch = false
					break
				end
			elseif not tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
				yesmatch = false
				break
			end
		end
		if yesmatch then tbl[key] = nil end
	end
	return context_iterate(ctx, argc, tn)
end


-- Syntax:  #invoke:params|with_value_matching|target 1|[plain flag 1]|[or]|
--            [target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag
--            N]|pipe to
library.with_value_matching = function (ctx)
	local nomatch, ptn
	local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos
	local targets, nptns, argc, tn = load_pattern_args(opts, offs,
		'with_value_matching')
	for key, val in pairs(tbl) do
		nomatch = true
		for idx = 1, nptns do
			ptn = targets[idx]
			if ptn[3] then
				if val == ptn[1] then
					nomatch = false
					break
				end
			elseif val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
				nomatch = false
				break
			end
		end
		if nomatch then tbl[key] = nil end
	end
	return context_iterate(ctx, argc, tn)
end


-- Syntax:  #invoke:params|with_value_not_matching|target 1|[plain flag 1]|
--            [and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain
--            flag N]|pipe to
library.with_value_not_matching = function (ctx)
	local yesmatch, ptn
	local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos
	local targets, nptns, argc, tn = load_pattern_args(opts, offs,
		'with_value_not_matching')
	for key, val in pairs(tbl) do
		yesmatch = true
		for idx = 1, nptns do
			ptn = targets[idx]
			if ptn[3] then
				if val ~= ptn[1] then
					yesmatch = false
					break
				end
			elseif not val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
				yesmatch = false
				break
			end
		end
		if yesmatch then tbl[key] = nil end
	end
	return context_iterate(ctx, argc, tn)
end


-- Syntax:  #invoke:params|keeping_at_most|number of parameters to pick|pipe to
library.keeping_at_most = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local len = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1])
	if len == nil or len &lt; 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘keeping_at_most’: The number of parameters to keep must be an integer greater than zero', 0) end
	ctx.params = copy_table_maxn({}, ctx.params, len)
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|trimming_values|pipe to
library.trimming_values = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_to_lowercase|pipe to
library.mapping_to_lowercase = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:lower() end
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_to_uppercase|pipe to
library.mapping_to_uppercase = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:upper() end
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_by_calling|template name|[call
--            style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
--            parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to
library.mapping_by_calling = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_calling’: No template name was provided', 0) end
	local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
		load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.values_only,
			ctx.params)
	local model = { title = tname, args = margs }
	value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function ()
		return ctx.frame:expandTemplate(model)
	end)
	for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_by_invoking|module name|function name|[call
--            style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
--            arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.mapping_by_invoking = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_invoking’: No module name was provided', 0) end
	local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)'
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_invoking’: No function name was provided', 0) end
	local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
		load_callback_opts(opts, offs + 2, mapping_styles.values_only,
			ctx.params)
	local model = { title = 'Module:' .. mname, args = margs }
	local mfunc = require(model.title)[fname]
	if mfunc == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end
	value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function ()
		return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model)))
	end)
	for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_by_magic|parser function|[call
--            style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
--            arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.mapping_by_magic = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_magic’: No parser function was provided', 0) end
	local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
		load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.values_only,
			ctx.params)
	value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function ()
		return ctx.frame:callParserFunction(magic, margs)
	end)
	for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_by_replacing|target|replace|[count]|[plain
--            flag]|pipe to
library.mapping_by_replacing = function (ctx)
	local ptn, repl, nmax, flg, argc, die, tn =
		load_replace_args(ctx.pipe, ctx.fnpos, 'mapping_by_replacing')
	if die then return context_iterate(ctx, argc, tn) end
	local tbl = ctx.params
	if flg == 3 then
		for key, val in pairs(tbl) do
			if val == ptn then tbl[key] = repl end
		end
	else
		if flg == 2 then
			-- Copied from Module:String's `str._escapePattern()`
			ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0')
		end
		for key, val in pairs(tbl) do
			tbl[key] = val:gsub(ptn, repl, nmax)
		end
	end
	return context_iterate(ctx, argc, tn)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_by_mixing|mixing string|pipe to
library.mapping_by_mixing = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end
	local tbl, mix = ctx.params, opts[offs + 1]
	if mix == '$#' then
		for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end
		return context_iterate(ctx, offs + 2)
	end
	local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(mix)
	for key, val in pairs(tbl) do
		for idx = 2, n_parts, 2 do
			if skel[idx] then cnv[idx] = val
			else cnv[idx] = tostring(key) end
		end
		tbl[key] = table.concat(cnv)
	end
	return context_iterate(ctx, offs + 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_to_lowercase|pipe to
library.renaming_to_lowercase = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local cache = {}
	for key, val in pairs(ctx.params) do
		if type(key) == 'string' then cache[key:lower()] = val else
		cache[key] = val end
	end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_to_uppercase|pipe to
library.renaming_to_uppercase = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local cache = {}
	for key, val in pairs(ctx.params) do
		if type(key) == 'string' then cache[key:upper()] = val else
		cache[key] = val end
	end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_to_sequence|[sort order]|pipe to
library.renaming_to_sequence = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local cache, len
	local tbl = ctx.params
	local sortfn, argc, dosort, tn = load_sort_opt(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1])
	if dosort then
		local words, wl
		cache, words, len, wl = get_sorted_key_list(tbl, sortfn)
		for idx = 1, len do cache[idx] = tbl[cache[idx]] end
		for idx = 1, wl do cache[len + idx] = tbl[words[idx]] end
	else
		cache, len = {}, 1
		for _, val in pairs(tbl) do cache[len], len = val, len + 1 end
	end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + argc, tn)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_by_calling|template name|[call
--            style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
--            parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to
library.renaming_by_calling = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_calling’: No template name was provided', 0) end
	local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
		load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.names_only,
			ctx.params)
	local model = { title = tname, args = rargs }
	map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function ()
		return ctx.frame:expandTemplate(model)
	end)
	for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_by_invoking|module name|function
--            name|[call style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of
--            additional arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument
--            N]|pipe to
library.renaming_by_invoking = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_invoking’: No module name was provided', 0) end
	local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)'
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_invoking’: No function name was provided', 0) end
	local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
		load_callback_opts(opts, offs + 2, mapping_styles.names_only,
			ctx.params)
	local model = { title = 'Module:' .. mname, args = rargs }
	local mfunc = require(model.title)[fname]
	if mfunc == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end
	map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function ()
		return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model)))
	end)
	for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_by_magic|parser function|[call
--            style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
--            arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.renaming_by_magic = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_magic’: No parser function was provided', 0) end
	local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
		load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.names_only,
			ctx.params)
	map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function ()
		return ctx.frame:callParserFunction(magic, rargs)
	end)
	for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_by_replacing|target|replace|[count]|[plain
--            flag]|pipe to
library.renaming_by_replacing = function (ctx)
	local ptn, repl, nmax, flg, argc, die, tn =
		load_replace_args(ctx.pipe, ctx.fnpos, 'renaming_by_replacing')
	if die then return context_iterate(ctx, argc, tn) end
	local tbl = ctx.params
	if flg == 3 then
		ptn = get_param_name(ptn)
		local val = tbl[ptn]
		if val ~= nil then
			tbl[ptn], tbl[get_param_name(repl)] = nil, val
		end
	else
		if flg == 2 then
			-- Copied from Module:String's `str._escapePattern()`
			ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0')
		end
		local cache = {}
		for key, val in pairs(tbl) do
			steal_if_renamed(val, tbl, key, cache,
				tostring(key):gsub(ptn, repl, nmax))
		end
		for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
	end
	return context_iterate(ctx, argc, tn)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_by_mixing|mixing string|pipe to
library.renaming_by_mixing = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local mix = ctx.pipe[ctx.fnpos + 1]
	if mix == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end
	local cache = {}
	mix = mix:match'^%s*(.-)%s*$'
	if mix == '$@' then
		for _, val in pairs(ctx.params) do
			cache[get_param_name(val)] = val
		end
	else
		local skel, canvas, n_parts = parse_placeholder_string(mix)
		for key, val in pairs(ctx.params) do
			for idx = 2, n_parts, 2 do
				if skel[idx] then canvas[idx] = val
				else canvas[idx] = tostring(key) end
			end
			cache[get_param_name(table.concat(canvas))] = val
		end
	end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|grouping_by_calling|template
--            name|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
--            arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.grouping_by_calling = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	local tmp, argc, tbl, mem =
		load_child_opts(opts, offs + 2, 0, ctx.params)
	local gargs = {}
	for key, val in pairs(tmp) do
		if type(key) == 'number' and key &lt; 1 then gargs[key - 1] = val
		else gargs[key] = val end
	end
	tmp = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	if tmp == nil then error(modulename ..
		', ‘grouping_by_calling’: No template name was provided', 0) end
	local model = { title = tmp }
	local groups = make_groups(tbl)
	for gid, group in pairs(groups) do
		for key, val in pairs(gargs) do group[key] = val end
		group[0], model.args = gid, group
		groups[gid] = ctx.frame:expandTemplate(model)
	end
	for key, val in pairs(mem) do groups[key] = val end
	ctx.params = groups
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|parsing|string to parse|[trim flag]|[iteration
--            delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to
library.parsing = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
		', ‘parsing’: No string to parse was provided', 0) end
	local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc, tn =
		load_parse_opts(opts, offs + 2, '|', '=')
	parse_parameter_string(ctx.params, opts[offs + 1], isep, iplain, psep,
		pplain, trimnamed, trimunnamed)
	return context_iterate(ctx, argc, tn)
end


-- Syntax:  #invoke:params|reinterpreting|parameter to reinterpret|[trim
--            flag]|[iteration delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter
--            setter]|[...]|pipe to
library.reinterpreting = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
		', ‘reinterpreting’: No parameter to reinterpret was provided', 0) end
	local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc, tn =
		load_parse_opts(opts, offs + 2, '|', '=')
	local tbl, tmp = ctx.params, get_param_name(opts[offs + 1])
	local str = tbl[tmp]
	if str ~= nil then
		tbl[tmp] = nil
		parse_parameter_string(tbl, str, isep, iplain, psep, pplain,
			trimnamed, trimunnamed)
	end
	return context_iterate(ctx, argc, tn)
end


-- Syntax:  #invoke:params|evaluating|string to parse|[trim flag]|[iteration
--            delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to
library.evaluating = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
		', ‘evaluating’: No string to parse was provided', 0) end
	local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, repos, tn =
		load_parse_opts(opts, offs + 2, '!', ':')
	if opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' == nil then
		remove_numeric_keys(opts, offs, repos - offs)
		return context_iterate(ctx, offs, tn)
	end
	local new_opts, cache = {}, {}
	parse_parameter_string(cache, opts[offs + 1], isep, iplain, psep,
		pplain, trimnamed, trimunnamed)
	local shift = #cache + offs - repos + 1
	for key, val in pairs(opts) do
		if type(key) ~= 'number' or key &lt; offs then new_opts[key] = val
		elseif key &gt;= repos then new_opts[key + shift] = val end
	end
	for key, val in pairs(cache) do
		if type(key) ~= 'number' or key &lt; 1 then new_opts[key] = val
		else new_opts[key + offs] = val end
	end
	ctx.pipe = new_opts
	return context_iterate(ctx, offs + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mixing_names_and_values|mixing string|pipe to
library.mixing_names_and_values = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
		', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter names', 0) end
	if opts[offs + 2] == nil then error(modulename ..
		', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter values', 0) end
	local tmp
	local cache, mix_k, mix_v =
		{}, opts[offs + 1]:match'^%s*(.-)%s*$', opts[offs + 2]
	if mix_k == '$@' and mix_v == '$@' then
		for _, val in pairs(ctx.params) do
			cache[get_param_name(val)] = val
		end
	elseif mix_k == '$@' and mix_v == '$#' then
		for key, val in pairs(ctx.params) do
			cache[get_param_name(val)] = tostring(key)
		end
	elseif mix_k == '$#' and mix_v == '$#' then
		for key in pairs(ctx.params) do cache[key] = tostring(key) end
	else
		local skel_k, cnv_k, n_parts_k = parse_placeholder_string(mix_k)
		local skel_v, cnv_v, n_parts_v = parse_placeholder_string(mix_v)
		for key, val in pairs(ctx.params) do
			tmp = tostring(key)
			for idx = 2, n_parts_k, 2 do
				if skel_k[idx] then cnv_k[idx] = val
				else cnv_k[idx] = tmp end
			end
			for idx = 2, n_parts_v, 2 do
				if skel_v[idx] then cnv_v[idx] = val
				else cnv_v[idx] = tmp end
			end
			cache[get_param_name(table.concat(cnv_k))] =
				table.concat(cnv_v)
		end
	end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, offs + 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|combining|new parameter name|[sort
--            order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to
library.combining = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	return context_iterate(ctx, combine_parameters(
		ctx,
		function (key, val, kvs) return key .. kvs .. val end,
		'combining'
	))
end


-- Syntax:  #invoke:params|combining_values|new parameter name|[sort
--            order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to
library.combining_values = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	return context_iterate(ctx, combine_parameters(
		ctx,
		function (key, val, kvs) return val end,
		'combining_values'
	))
end


-- Syntax:  #invoke:params|combining_by_calling|template name|new parameter
--            name|pipe to
library.combining_by_calling = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘combining_by_calling’: No template name was provided', 0) end
	if opts[offs + 2] == nil then error(modulename ..
		', ‘combining_by_calling’: No parameter name was provided', 0) end
	ctx.params = {
		[get_param_name(opts[offs + 2])] = ctx.frame:expandTemplate{
			title = tname,
			args = ctx.params
		}
	}
	return context_iterate(ctx, offs + 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|combining_by_invoking|module name|function name|new
--            parameter name|pipe to
library.combining_by_invoking = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘combining_by_invoking’: No module name was provided', 0) end
	local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)'
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘combining_by_invoking’: No function name was provided', 0) end
	if opts[offs + 3] == nil then error(modulename ..
		', ‘combining_by_invoking’: No parameter name was provided', 0) end
	local model = { title = 'Module:' .. mname, args = ctx.params }
	local mfunc = require(model.title)[fname]
	if mfunc == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end
	ctx.params = {
		[get_param_name(opts[offs + 3])] =
			tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model)))
	}
	return context_iterate(ctx, offs + 4)
end


-- Syntax:  #invoke:params|combining_by_magic|parser function|new parameter
--            name|pipe to
library.combining_by_magic = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘combining_by_magic’: No parser function was provided', 0) end
	if opts[offs + 2] == nil then error(modulename ..
		', ‘combining_by_magic’: No parameter name was provided', 0) end
	ctx.params = {
		[get_param_name(opts[offs + 2])] =
			ctx.frame:callParserFunction(magic, ctx.params)
	}
	return context_iterate(ctx, offs + 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|snapshotting|[maximum number]|pipe to
library.snapshotting = function (ctx)
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos +
		make_child(ctx, ctx.params, 'snapshotting'))
end


-- Syntax:  #invoke:params|remembering|[maximum number]|pipe to
library.remembering = function (ctx)
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos +
		make_child(ctx, ctx.oparams, 'remembering'))
end


-- Syntax:  #invoke:params|entering_substack|[new]|pipe to
library.entering_substack = function (ctx)
	local tbl, opts, offs, ncurrparent =
		ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos, ctx.n_parents + 1
	local tn = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	if ctx.parents == nil then ctx.parents = { tbl }
	else ctx.parents[ncurrparent] = tbl end
	ctx.n_parents = ncurrparent
	if tn == 'new' then
		ctx.params = {}
		return context_iterate(ctx, offs + 2)
	end
	local currsnap = ctx.n_children
	if currsnap &gt; 0 then
		ctx.params, ctx.children[currsnap], ctx.n_children =
			ctx.children[currsnap], nil, currsnap - 1
	else
		local newparams = {}
		for key, val in pairs(tbl) do newparams[key] = val end
		ctx.params = newparams
	end
	return context_iterate(ctx, offs + 1, tn)
end


-- Syntax:  #invoke:params|pulling|parameter name|pipe to
library.pulling = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
		', ‘pulling’: No parameter to pull was provided', 0) end
	local tmp = ctx.n_parents
	local parent = tmp &lt; 1 and ctx.oparams or ctx.parents[tmp]
	tmp = get_param_name(opts[offs + 1])
	if parent[tmp] ~= nil then ctx.params[tmp] = parent[tmp] end
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|recalling|parameter name|pipe to
library.recalling = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
		', ‘recalling’: No parameter to recall was provided', 0) end
	local arg = get_param_name(opts[offs + 1])
	if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|finding|parameter name|pipe to
--[[
library.finding = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
		', ‘finding’: No parameter to find was provided', 0) end
	local arg = get_param_name(opts[offs + 1])
	local parent
	for idx = ctx.n_parents, 1, -1 do
		parent = ctx.parents[idx]
		if parent[arg] ~= nil then
			ctx.params[arg] = parent[arg]
			return context_iterate(ctx, offs + 2)
		end
	end
	if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end
	return context_iterate(ctx, offs + 2)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|picking|number of parameters to pick|pipe to
--[[
library.picking = function (ctx)
	local len = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1])
	if len == nil or len &lt; 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘picking’: The number of parameters to pick must be an integer greater than zero', 0) end
	if ctx.n_parents &lt; 1 then copy_table_maxn(ctx.params, ctx.oparams, len)
	else copy_table_maxn(ctx.params, ctx.parents[ctx.n_parents], len) end
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|detaching_substack|pipe to
library.detaching_substack = function (ctx)
	local ncurrparent = ctx.n_parents
	if ncurrparent &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘detaching_substack’: No substacks have been created', 0) end
	local parent = ctx.parents[ncurrparent]
	for key in pairs(ctx.params) do parent[key] = nil end
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|dropping_substack|pipe to
library.dropping_substack = function (ctx)
	local ncurrparent = ctx.n_parents
	if ncurrparent &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘dropping_substack’: No substacks have been created', 0) end
	ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents =
		ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|leaving_substack|pipe to
library.leaving_substack = function (ctx)
	local ncurrparent = ctx.n_parents
	if ncurrparent &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘leaving_substack’: No substacks have been created', 0) end
	local currsnap = ctx.n_children + 1
	if ctx.children == nil then ctx.children = { ctx.params }
	else ctx.children[currsnap] = ctx.params end
	ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents, ctx.n_children =
		ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1, currsnap
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|merging_substack|pipe to
library.merging_substack = function (ctx)
	local ncurrparent = ctx.n_parents
	if ncurrparent &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘merging_substack’: No substack has been created', 0) end
	local parent, child = ctx.parents[ncurrparent], ctx.params
	ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents = parent, nil,
		ncurrparent - 1
	for key, val in pairs(child) do parent[key] = val end
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|rearranging_substacks|...|pipe to
library.rearranging_substacks = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	local tmp = tonumber(opts[offs + 1])
	if tmp == nil then error(modulename ..
		', ‘rearranging_substacks’: You must specify at least one substack', 0) end
	local argc
	local oldchdn, newchdn, ntot, sid = ctx.children, {}, ctx.n_children, 1
	repeat
		if tmp &gt; ntot or tmp &lt; 1 or math.floor(tmp) ~= tmp then error(modulename ..
			', ‘rearranging_substacks’: Substack #' .. tostring(tmp) .. ' does not exist', 0) end
		if oldchdn[ntot - tmp + 1] == nil then error(modulename ..
			', ‘rearranging_substacks’: Substack #' .. tostring(tmp) .. ' appears multiple times', 0) end
		newchdn[ntot - sid + 1], oldchdn[ntot - tmp + 1], sid =
			oldchdn[ntot - tmp + 1], nil, sid + 1
		tmp = tonumber(opts[offs + sid])
	until tmp == nil
	ctx.children, argc, sid = newchdn, offs + sid, 1
	for idx = 1, ntot do
		tmp = oldchdn[idx]
		if tmp ~= nil then newchdn[sid], sid = tmp, sid + 1 end
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|flushing|pipe to
library.flushing = function (ctx)
	if ctx.n_children &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘flushing’: There are no substacks to flush', 0) end
	local parent, currsnap = ctx.params, ctx.n_children
	for key, val in pairs(ctx.children[currsnap]) do parent[key] = val end
	ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|setting_by_flushing|pipe to
library.setting_by_flushing = function (ctx)
	set_strings_from_substack(ctx, ctx, 'setting_by_flushing')
	return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1)
end


	--[[ Functions ]]--
	-----------------------------


-- Syntax:  #invoke:params|count
library.count = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
	local retval = 0
	for _ in ctx.iterfunc(ctx.params) do retval = retval + 1 end
	if ctx.subset == -1 then retval = retval - #ctx.params end
	ctx.text = retval
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:args|concat_and_call|template name|[prepend 1]|[prepend 2]|
--            [...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=value
--            n]|[...]
library.concat_and_call = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘concat_and_call’: No template name was provided', 0) end
	ctx.text = ctx.frame:expandTemplate{
		title = tname,
		args = concat_params(ctx, offs + 1)
	}
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:args|concat_and_invoke|module name|function name|[prepend
--            1]|[prepend 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named
--            item n=value n]|[...]
library.concat_and_invoke = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘concat_and_invoke’: No module name was provided', 0) end
	local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)'
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘concat_and_invoke’: No function name was provided', 0) end
	local mfunc = require('Module:' .. mname)[fname]
	if mfunc == nil then error(modulename ..
		', ‘concat_and_invoke’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end
	ctx.text = mfunc(ctx.frame:newChild{
		title = 'Module:' .. mname,
		args = concat_params(ctx, offs + 2)
	})
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:args|concat_and_magic|parser function|[prepend 1]|[prepend
--            2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=
--            value n]|[...]
library.concat_and_magic = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘concat_and_magic’: No parser function was provided', 0) end
	ctx.text = ctx.frame:callParserFunction(magic,
		concat_params(ctx, offs + 1))
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|value_of|parameter name
library.value_of = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	if opts[offs + 1] == nil then error(modulename ..
		', ‘value_of’: No parameter name was provided', 0) end
	local val
	local key = opts[offs + 1]:match'^%s*(.-)%s*$'
	if key == '0' or key:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
		key = tonumber(key)
		val = ctx.params[key]
		-- No worries: #ctx.params is unused when the modifier is in
		-- first position (and therefore `ctx.params` is a metatable)
		if val ~= nil and (
			ctx.subset ~= -1 or key &gt; #ctx.params or key &lt; 1
		) and (
			ctx.subset ~= 1 or (key &lt;= #ctx.params and key &gt; 0)
		) then
			ctx.text = (ctx.header or '') .. val ..
				(ctx.footer or '')
		else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end
	else
		val = ctx.params[key]
		if ctx.subset ~= 1 and val ~= nil then ctx.text = (ctx.header
			or '') .. val .. (ctx.footer or '')
		else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end
	end
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|list
library.list = function (ctx)
	local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or ''
	flush_params(ctx, function (key, val)
		ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss =
			pps, key, kvs, val, nss + 4
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|list_values
library.list_values = function (ctx)
	-- NOTE: `library.coins()` and `library.unique_coins()` rely on us
	local ret, nss, pps = {}, 0, ctx.itersep or ''
	flush_params(ctx, function (key, val)
		ret[nss + 1], ret[nss + 2], nss = pps, val, nss + 2
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|list_maybe_with_names
library.list_maybe_with_names = function (ctx)
	local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or ''
	mixed_flush_params(
		ctx,
		function (key, val)
			ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3],
				ret[nss + 4], nss = pps, '', '', val, nss + 4
		end,
		function (key, val)
			ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3],
				ret[nss + 4], nss = pps, key, kvs, val, nss + 4
		end
	)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|for_each|wikitext
library.for_each = function (ctx)
	local ret, nss, pps, txt =
		{}, 0, ctx.itersep or '', ctx.pipe[ctx.fnpos + 1] or ''
	local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(txt)
	flush_params(ctx, function (key, val)
		for idx = 2, n_parts, 2 do
			if skel[idx] then cnv[idx] = val
			else cnv[idx] = tostring(key) end
		end
		ret[nss + 1], nss = pps, nss + 2
		ret[nss] = table.concat(cnv)
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|call_for_each|template name|[append 1]|[append 2]|
--            [...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
--            n=value n]|[...]
library.call_for_each = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘call_for_each’: No template name was provided', 0) end
	local cargs = copy_table_reduced(opts, 1, offs - 1)
	local model, ret, nss, ccs =
		{ title = tname, args = cargs }, {}, 0, ctx.itersep or ''
	flush_params(ctx, function (key, val)
		cargs[1], cargs[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2
		ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model)
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|invoke_for_each|module name|module function|[append
--            1]|[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|
--            [named param n=value n]|[...]
library.invoke_for_each = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘invoke_for_each’: No module name was provided', 0) end
	local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)'
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘invoke_for_each’: No function name was provided', 0) end
	local iargs = copy_table_reduced(ctx.pipe, 1, offs)
	local model = { title = 'Module:' .. mname, args = iargs }
	local mfunc, ret, nss, ccs =
		require(model.title)[fname], {}, 0, ctx.itersep or ''
	if mfunc == nil then error(modulename ..
		', ‘invoke_for_each’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end
	flush_params(ctx, function (key, val)
		iargs[1], iargs[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2
		ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model))
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|magic_for_each|parser function|[append 1]|[append
--            2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
--            n=value n]|[...]
library.magic_for_each = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘magic_for_each’: No parser function was provided', 0) end
	local ret, nss, ccs, cargs = {}, 0, ctx.itersep or '',
		copy_table_reduced(opts, 1, offs - 1)
	flush_params(ctx, function (key, val)
		cargs[1], cargs[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2
		ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, cargs)

	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|call_for_each_value|template name|[append 1]|[append
--            2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
--            n=value n]|[...]
library.call_for_each_value = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘call_for_each_value’: No template name was provided', 0) end
	local cargs = copy_table_reduced(ctx.pipe, 1, offs)
	local model = { title = tname, args = cargs }
	local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
	flush_params(ctx, function (key, val)
		cargs[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2
		ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model)
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|invoke_for_each_value|module name|[append 1]|[append
--            2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
--            n=value n]|[...]
library.invoke_for_each_value = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘invoke_for_each_value’: No module name was provided', 0) end
	local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)'
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘invoke_for_each_value’: No function name was provided', 0) end
	local iargs = copy_table_reduced(ctx.pipe, 1, offs + 1)
	local model = { title = 'Module:' .. mname, args = iargs }
	local mfunc, ret, nss, ccs =
		require(model.title)[fname], {}, 0, ctx.itersep or ''
	if mfunc == nil then error(modulename ..
		', ‘invoke_for_each_value’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end
	flush_params(ctx, function (key, val)
		iargs[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2
		ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model))
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|magic_for_each_value|parser function|[append 1]|
--            [append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named
--            param n=value n]|[...]
library.magic_for_each_value = function (ctx)
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘magic_for_each_value’: No parser function was provided', 0) end
	local cargs, ret, nss, ccs =
		copy_table_reduced(opts, 1, offs), {}, 0, ctx.itersep or ''
	flush_params(ctx, function (key, val)
		cargs[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2
		ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, cargs)
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|call_for_each_group|template name|[append 1]|[append
--            2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
--            n=value n]|[...]
library.call_for_each_group = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
	local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos
	local tmp = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)'
	if tmp == nil then error(modulename ..
		', ‘call_for_each_group’: No template name was provided', 0) end
	local model = { title = tmp }
	local bargs, ret, nss, ccs = {}, {}, 0, ctx.itersep or ''
	for key, val in pairs(opts) do
		if type(key) ~= 'number' then bargs[key] = val
		elseif key &gt; offs then bargs[key - offs - 1] = val
		elseif key &lt; 1 then bargs[key - 1] = val end
	end
	ctx.params = make_groups(ctx.params)
	flush_params(ctx, function (gid, group)
		for key, val in pairs(bargs) do group[key] = val end
		group[0], model.args, ret[nss + 1], nss = gid, group, ccs,
			nss + 2
		ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model)
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


	--[[ First-position-only modifiers ]]--
	---------------------------------------


-- Syntax:  #invoke:params|new|pipe to
static_iface.new = function (child_frame)
	local ctx = context_new(child_frame, 'new')
	ctx.params = {}
	main_loop(ctx, context_iterate(ctx, 2))
	return ctx.text
end


	--[[ First-position-only functions ]]--
	---------------------------------------


-- Syntax:  #invoke:params|self
static_iface.self = function (child_frame)
	return child_frame:getParent():getTitle()
end


	--[[ Public metatable of functions ]]--
	---------------------------------------


return setmetatable({}, {
	__index = function (_, query)
		local fname = query:match'^%s*(.*%S)'
		if fname == nil then error(modulename ..
			': You must specify a function to call', 0) end
		local func = static_iface[fname]
		if func ~= nil then return func end
		func = library[fname]
		if func == nil then error(modulename ..
			': The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end
		return function (child_frame)
			local ctx = context_new(child_frame, fname)
			ctx.params = copy_or_ref_table(ctx.oparams,
				refparams[fname])
			main_loop(ctx, func)
			return ctx.text
		end
	end
})</text>
      <sha1>edjjks8ayvjip4tl4xpkdb2en7irkcr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>OpenAI</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141094</id>
    <revision>
      <id>875782</id>
      <parentid>842388</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T11:41:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>875782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6074" sha1="mfjo7ybnqqvb4tux919fercabg3sd9k" xml:space="preserve">{{Инфобокс компани
| logo = [[File:OpenAI logo 2025 (wordmark).svg|frameless|upright=1.1|class=skin-invert]]
| image = 
| image_caption = 
| type = Хувийн компани
| industry = [[Хиймэл оюун]]
| founded = {{Start date and age|p=y|2015|12|08}}&lt;ref name=&quot;OpenCorporates&quot; /&gt;
| founder = {{ubl|Сам Алтман|[[Элон Маск]]|Илья Суцкевер|[[Грег Брокман]]|Тревор Блэквелл|Викки Чеунг|Андрей Карпати|Дюрк Кингма|Жон Шулман|Памела Вагата|Войцех Заремба}}
| location = АНУ-ын [[Калифорни]] муж, [[Сан-Франциско]] хот&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.sfchronicle.com/realestate/article/openai-s-f-uber-lease-18451102.php |title=OpenAI closes big lease deal at Uber's San Francisco headquarters |first1=Laura |last1=Waxmann |date=October 27, 2023 |newspaper=San Francisco Chronicle |access-date=2025-04-21 }}&lt;/ref&gt;
| key_people = {{Unbulleted list
| Брет Тейлор (ТУЗ-ын дарга)
| Сам Алтман (Гүйцэтгэх захирал)
| [[Грег Брокман]] (Ерөнхийлөгч)
| Сара Фрайер (Санхүү хариуцсан захирал)&lt;ref name=&quot;NYT5&quot;&gt;{{cite web |last1=Metz |first1=Cade |last2=Isaak |first2=Mike |title=OpenAI, Still Haunted by Its Chaotic Past, Is Trying to Grow Up |url=https://www.nytimes.com/2024/09/03/technology/openai-chatgpt-revenue.html |website=[[New York Times]] |language=en-US |date=September 3, 2024 |access-date=September 3, 2024 |archive-date=September 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907201621/https://www.nytimes.com/2024/09/03/technology/openai-chatgpt-revenue.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}
| area_served = 
| products = OpenAI Five
{{flatlist|
* GPT-1
* 2
* 3
* 3.5
* 4
* 4o
* 4.5
* 4.1
}}
{{flatlist|
* DALL·E
* GPT Image 1
}}
{{Unbulleted list
| OpenAI Codex
| [[ChatGPT]]
| SearchGPT
| Sora (text-to-video model)|Sora
{{flatlist|
* o1
* o3
* o4-mini
}}
| Operator
| Deep Research
}}
| services = 
| revenue = {{increase}} {{US$|3.7|link=yes}} тэрбум&lt;ref name=&quot;2024-fin-est&quot;&gt;{{cite news |last1=Jin |first1=Berber |last2=Seetharaman |first2=Deepa |title=OpenAI in Talks for Huge Investment Round Valuing It at Up to $300 Billion |url=https://www.wsj.com/tech/ai/openaiin-talks-for-huge-investment-round-valuing-it-up-to-300-billion-2a2d4327 |newspaper=[[The Wall Street Journal]] |date=January 30, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250131020756/https://www.wsj.com/tech/ai/openaiin-talks-for-huge-investment-round-valuing-it-up-to-300-billion-2a2d4327 |archive-date=January 31, 2025 |url-status=live |url-access=subscription |quote=OpenAI expected to lose around $5 billion last year on revenue of $3.7 billion}}&lt;/ref&gt; {{nowrap| (2024 {{abbr|est.|estimate}})}}
| net_income = {{decrease}} US${{color|red|−5}} тэрбум&lt;ref name=&quot;2024-fin-est&quot; /&gt; {{nowrap| (2024 {{abbr|est.|estimate}})}}
| equity = 
| equity_year = 
| num_employees = 2,000+ (2024)&lt;ref&gt;{{cite web |last=Goldman |first=Sharon |title=Hundreds of OpenAI's current and ex-employees are about to get a huge payday by cashing out up to $10 million each in a private stock sale |url=https://fortune.com/2024/12/17/hundreds-openai-employees-10-million-payday-softbank-stock-tender-offer-details/ |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=December 17, 2024 |archive-url=https://archive.today/20241220014336/https://fortune.com/2024/12/17/hundreds-openai-employees-10-million-payday-softbank-stock-tender-offer-details/ |archive-date=December 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| homepage = {{URL|https://openai.com/}}
}}

'''OpenAI''' (монголоор &quot;Опэн Эй Ай&quot; гэж уншина) бол [[Хиймэл оюун ухаан|хиймэл оюун ухааныг]] хөгжүүлэх зорилготой, Америкийн эрдэм шинжилгээний судалгааны байгууллага юм.

OpenAI нь &quot;аюулгүй бөгөөд ашиг тустай&quot; хүчирхэг хиймэл оюун ухааныг хөгжүүлэх зорилготой. Үүний тулд уг байгууллага нь GPT-4, [[ChatGPT]] зэрэг хэд хэдэн том хэлний загварууд, мөн DALL-E зэрэг дүрс үүсгэх загваруудыг бүтээсэн. 

Ашгийн бус OpenAI нь 2015 оны 12-р сард [[Сэмүэл Альтман]], [[Элон Маск|Илон Маск]] нар хамтран үүсгэн байгуулж удирдсан юм. Тус байгууллага болон ашгийн төлөө охин компанийг үүсгэн байгуулагч, удирдагчдын дунд [[Илья Суцкевер]], [[Грег Брокман]], [[Тревор Блэквелл]], [[Андрей Карпаты]], Войцех Заремба гэх хиймэл оюун ухааны чиглэлээр ажилладаг эрдэмтэн, инженерүүд багтаж байв.

2018 оны 2-р сарын 20-нд Илон Маск ашиг сонирхлын зөрчлийн улмаас OpenAI-ийн захирлуудын зөвлөлөөс огцорсон. Түүнээс хойш Удирдах зөвлөлийн бүрэлдэхүүнд Грег Брокман, Илья Суцкевер, Холден Карнофски, Сэм Альтман нар оржээ.

2025 оны 6-р сард &quot;OpenAI&quot; нь 200 сая долларын өртөгтэй хиймэл оюун ухаан ашигласан хэрэгсэл боловсруулах үндэсний аюулгүй байдлын даалгавар бүхий гэрээ Пентагон буюу [[АНУ-ын Батлан хамгаалах яам|АНУ-ын Батлан хамгаалах яамтай]] байгуулсан ажээ.

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:2015 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Хиймэл оюун]]
[[Ангилал:Хиймэл оюуны загвар]]</text>
      <sha1>mfjo7ybnqqvb4tux919fercabg3sd9k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хиймэл оюуны загварын зэрэглэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144313</id>
    <revision>
      <id>875771</id>
      <parentid>864534</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T10:47:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Orgio89</username>
        <id>4242</id>
      </contributor>
      <origin>875771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17807" sha1="c6y0o1khu9ewvsa9xrs9dyb2xxjvr37" xml:space="preserve">'''2025 оны 6-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан  топ 10 LLM''' &lt;ref&gt;velum.ai LLM-ийн зэрэглэл|https://www.vellum.ai/llm-leaderboard&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
|+ Top 10 LLMs Ranking (June 2025)
|-
! Зэрэг !! ХО загвар !! Бүтээгч !! Хувилбар !! Үнэлгээ оноо (Toп 5)
|-
| 1 || '''Gemini''' || Google || Gemini 2.5 Pro (Preview) || MMLU Pro: 84.8% | GPQA Diamond: 65.4% | AIME 25: 88.2% | SimpleBench: 62.4% | MMMU: 71.2%
|-
| 2 || '''GPT-4/5''' || OpenAI || o3 (High Reasoning) || AIME 25: 98.4% | GPQA Diamond: 80.5% | SWE-Bench: 71.7% | Humanity's Last Exam: 28.5% | MMLU: 90.1%
|-
| 3 || '''Claude''' || Anthropic || Claude 3.7 Sonnet [R] || SWE-Bench: 64.0% | GPQA Diamond: 59.4% | LiveBench: 68.2% | HumanEval: 92.0% | MGSM: 91.5%
|-
| 4 || '''Llama''' || Meta || Llama 4 Maverick (400B) || Context Window: 1M tokens | MMLU: 88.2% | GPQA: 54.1% | HumanEval: 88.2% | MATH 500: 82.5%
|-
| 5 || '''DeepSeek''' || DeepSeek || DeepSeek-R1 (0528) || AIME 25: 79.8% | MATH 500: 90.2% | SWE-Bench Ver.: 42.0% | MMLU Pro: 75.9% | GPQA: 59.1%
|-
| 6 || '''Grok''' || xAI || Grok 3 (Beta) || MMLU: 87.5% | GPQA: 52.0% | HumanEval: 84.0% | MATH: 78.5% | RealWorldQA: 79.2%
|-
| 7 || '''Kimi''' || Moonshot || Kimi K2 Thinking || AIME 25: 99.1% | Humanity's Last Exam: 44.9% | SWE-Bench: 71.3% | LiveCode: 83.1% | MMLU: 84.5%
|-
| 8 || '''Qwen''' || Alibaba || Qwen 3 Next (80B) || MMLU Pro: 74.5% | MATH 500: 86.4% | HumanEval: 91.1% | GPQA: 48.2% | MMMU: 68.4%
|-
| 9 || '''Mistral''' || Mistral AI || Mistral Large 3 || MMLU: 84.0% | HumanEval: 82.5% | GPQA: 45.8% | MBPP: 80.1% | ARC-C: 91.5%
|-
| 10 || '''Nova''' || Amazon || Nova Pro (v2) || MMLU: 81.5% | GPQA: 42.0% | BFCL (Tool Use): 76.2% | HumanEval: 78.9% | ARC-C: 89.4%
|}

'''2025 оны 12-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан  топ 10 LLM'''

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
|+ Top 10 LLMs &amp; Benchmarks (December 2025)
|-
! Зэрэг !! ХО загвар !! Бүтээгч !! Үнэлгээ оноо (Toп 5) !! Юугаар илүү
|-
| 1 || '''Gemini 3 Pro''' || Google || MMLU Pro: 92.1% | GPQA: 91.9% | AIME 25: 100% | Humanity's Last Exam: 45.8% | MMMU: 78.4% || Reasoning &amp; Multimodality
|-
| 2 || '''GPT-5.2''' || OpenAI || MMLU Pro: 91.8% | GPQA: 92.4% | AIME 25: 100% | SWE-Bench: 74.9% | SimpleQA: 89.2% || General Purpose &amp; Speed
|-
| 3 || '''Claude 4.5 Opus''' || Anthropic || SWE-Bench: 80.9% | MMLU Pro: 89.5% | GPQA: 87.3% | HumanEval: 93.7% | MGSM: 94.2% || Coding &amp; Complex Logic
|-
| 4 || '''Grok 4''' || xAI || AIME 25: 100% | GPQA: 88.4% | MMLU: 90.5% | RealWorldQA: 85.1% | LiveCodeBench: 80.0% || Real-time Info &amp; Math
|-
| 5 || '''Kimi K2 Thinking''' || Moonshot || AIME 25: 99.1% | Humanity's Last Exam: 44.9% | MATH 500: 96.4% | GPQA: 85.0% | MMLU Pro: 84.6% || STEM &amp; Long-form Logic
|-
| 6 || '''DeepSeek V3.2 (Think)''' || DeepSeek || SWE-Bench: 73.1% | HumanEval: 91.5% | MMLU Pro: 85.0% | GPQA: 82.3% | MATH 500: 94.8% || Performance-to-Cost ROI
|-
| 7 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || Context Window: 10M tokens | MMLU: 88.6% | GPQA: 76.5% | HumanEval: 88.2% | MMMLU: 2600+ || Massive Document Analysis
|-
| 8 || '''Qwen 3 Max''' || Alibaba || MMLU Pro: 86.4% | HumanEval: 92.1% | MATH 500: 93.2% | GPQA: 79.8% | MMMU: 72.1% || Multilingual &amp; Coding
|-
| 9 || '''Mistral Medium 3''' || Mistral AI || MMLU: 85.8% | GPQA: 74.2% | HumanEval: 86.5% | MBPP: 84.1% | ARC-C: 93.5% || Efficiency &amp; Privacy
|-
| 10 || '''Nova Premier''' || Amazon || MMLU: 84.2% | GPQA: 71.9% | HumanEval: 83.4% | BFCL (Tool Use): 78.6% | ARC-C: 91.2% || Enterprise Tool Integration
|}

'''2026 оны 3-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан топ 10 LLM'''

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left; width: 100%;&quot;
|+ Top 10 LLMs &amp; Benchmarks (2026 оны 1-р улирал)
|- style=&quot;background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;&quot;
! style=&quot;width: 5%;&quot; | Зэрэг
! style=&quot;width: 18%;&quot; | ХО загвар
! style=&quot;width: 12%;&quot; | Бүтээгч
! style=&quot;width: 45%;&quot; | Үнэлгээ оноо (Топ Шалгуур)
! style=&quot;width: 20%;&quot; | Юугаар илүү
|-
| 1 || '''Claude Opus 4.6 Thinking''' || Anthropic || Arena Elo: 1502 | Coding: 1545 | GPQA Diamond: 93.4% || Self-Testing &amp; Architecture
|-
| 2 || '''Gemini 3.1 Pro''' || Google || Arena Elo: 1490 | SWE-bench: 80.6% | GPQA Diamond: 95.3% || Context Window Density &amp; Science
|-
| 3 || '''Grok 4.20 (Beta)''' || xAI || Arena Elo: 1479 | MMLU: 90.5% | LiveCodeBench: 82.7% || Real-Time Data &amp; Synthesis
|-
| 4 || '''GPT-5.4 High''' || OpenAI || Arena Elo: 1479 | SWE-bench Pro: 57.7% | Terminal-Bench 2.0: 75.1% || Zero-Shot &amp; Terminal DevOps
|-
| 5 || '''GLM-5.1''' || Z.ai (Zhipu) || Arena Elo: 1471 | SWE-bench: 77.8% | GPQA Diamond: 86.0% || Human Preference Open-Weight
|-
| 6 || '''Kimi K2.6 Thinking''' || Moonshot || Arena Elo: 1459 | HumanEval: 99.0% | AIME 2025: 96.1% || Front-End &amp; Competitive Coding
|-
| 7 || '''DeepSeek V4 Pro''' || DeepSeek || Arena Elo: 1458 | MMLU-Pro: 87.5% | Coding: 1491 || Open-Licensing Cost ROI
|-
| 8 || '''Qwen 3.6 Max''' || Alibaba || Arena Elo: 1456 | MATH 500: 93.2% | HumanEval: 92.1% || Multilingual &amp; Local Scaling
|-
| 9 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || MMLU: 88.6% | GPQA: 76.5% | Speed: 2600 t/s || Pure Speed &amp; Local Workflows
|-
| 10 || '''Nova Premier 1.0''' || Amazon || GPQA: 72.6% | HumanEval: 83.4% | BFCL: 78.6% || Enterprise Tool Integration
|}

==Бусад==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left; width: 100%;&quot;
|+ Их хэлний загваруудын (LLM) зэрэглэл, үзүүлэлтүүд (2026 оны 1-р улирал)
|- style=&quot;background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;&quot;
! style=&quot;width: 5%;&quot; | Зэрэг
! style=&quot;width: 20%;&quot; | ХО загвар
! style=&quot;width: 15%;&quot; | Компани
! style=&quot;width: 15%;&quot; | Үүсэл гарлын улс
! style=&quot;width: 25%;&quot; | Сар тутмын идэвхтэй хэрэглэгчид (Баримжаа)
! style=&quot;width: 20%;&quot; | Жилийн орлого (Америк доллароор)
|-
| 1 || '''Claude Opus 4.6 Thinking''' || Anthropic || {{USA}} АНУ || 55 сая || $450 сая
|-
| 2 || '''Gemini 3.1 Pro''' || Google || {{USA}} АНУ || 540 сая || $2.8 тэрбум
|-
| 3 || '''Grok 4.20 (Beta)''' || xAI || {{USA}} АНУ || 32 сая || X Premium-д багтсан
|-
| 4 || '''GPT-5.4 High''' || OpenAI || {{USA}} АНУ || 940 сая || $13.5 тэрбум
|-
| 5 || '''GLM-5.1''' || Zhipu AI || {{CHN}} Хятад || 160 сая || $80 сая
|-
| 6 || '''Kimi K2.6 Thinking''' || Moonshot AI || {{CHN}} Хятад || 75 сая || $65 сая
|-
| 7 || '''DeepSeek V4 Pro''' || DeepSeek || {{CHN}} Хятад || 85 сая || $40 сая
|-
| 8 || '''Qwen 3.6 Max''' || Alibaba || {{CHN}} Хятад || 180 сая || Үүлэн үйлчилгээнд багтсан
|-
| 9 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || {{USA}} АНУ || Нээлттэй эх (Интеграциуд) || Шууд орлогогүй (Нээлттэй)
|-
| 10 || '''Nova Premier 1.0''' || Amazon || {{USA}} АНУ || AWS хэрэглэгчид || AWS үйлчилгээнд багтсан
|}

'''2026 оны 6-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан топ 10 LLM'''

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
! Rank !! Model Name (Company) !! 3 Key Benchmark Scores !! Key Feature Summary
|-
| **1** || '''Claude Fable 5'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(''Anthropic'')&lt;/small&gt; || 
* '''HLE:''' 64.5%
* '''SWE-Bench:''' 95.0%
* '''GPQA Diamond:''' 94.1%
|| '''Adaptive &quot;Max Effort&quot; Compute:''' Dynamically adjusts inner thinking loops based on problem hardness.
|-
| **2** || '''Claude Opus 4.8'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(''Anthropic'')&lt;/small&gt; || 
* '''HLE:''' 57.9%
* '''SWE-Bench:''' 88.6%
* '''GPQA Diamond:''' 93.6%
|| '''Repository Architecture:''' Zero long-context fee tiering makes it the choice for massive codebase audits.
|-
| **3** || '''GPT-5.5 Pro'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(''OpenAI'')&lt;/small&gt; || 
* '''HLE:''' 43.1%
* '''OSWorld:''' 78.7%
* '''Terminal Use:''' 82.7%
|| '''Native OS Automation:''' Explicitly tailored for reliable virtual-desktop and enterprise tool control.
|-
| **4** || '''Gemini 3.1 Pro'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(''Google'')&lt;/small&gt; || 
* '''HLE:''' 44.4%
* '''GPQA Diamond:''' 94.3%
* '''BrowseComp:''' 85.9%
|| '''Native Multimodality:''' Uniform processing across audio, video, and code alongside a stable 1M+ context.
|-
| **5** || '''GLM 5.2 (Max)'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(''Zhipu AI'')&lt;/small&gt; || 
* '''HLE:''' 54.7%
* '''Terminal Use:''' 81.0%
* '''Inference Speed:''' 347 t/s
|| '''Ultra-Speed Inference:''' Delivers top-tier reasoning capabilities at up to 5x the token output speed of competitors.
|-
| **6** || '''Grok 4.20 Reasoning'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(''xAI'')&lt;/small&gt; || 
* '''Arena Elo:''' 1475
* '''GPQA Diamond:''' 87%+
* '''LiveCodeBench:''' 65.9%
|| '''Real-Time Synthesis:''' Paired with an enormous 2M token context window to handle massive real-time data feeds.
|-
| **7** || '''Qwen3.7 Max'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(''Alibaba'')&lt;/small&gt; || 
* '''Arena Elo:''' 1475
* '''SWE-Bench (Ver.):''' 69.6%
* '''HumanEval (FIM):''' 95.3%
|| '''Structural Code SOTA:''' Leading proficiency in fill-in-the-middle syntax writing and strict instruction following.
|-
| **8** || '''DeepSeek V4 Pro'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(''DeepSeek'')&lt;/small&gt; || 
* '''HLE:''' 48.2%
* '''Arena Elo:''' 1457
* '''Codeforces Elo:''' 2029
|| '''Token Economics:''' Groundbreaking MoE routing that crushes operational overhead down to $0.43/1M tokens.
|-
| **9** || '''Kimi K2.6'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(''Moonshot AI'')&lt;/small&gt; || 
* '''HLE:''' 54.0%
* '''SWE-Bench (Multi):''' 71.6%
* '''Inference Speed:''' 342 t/s
|| '''Self-Correction Loops:''' Specialized in multi-turn execution where the model debugs its own code failures.
|-
| **10** || '''Llama 4 Maverick'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(''Meta'')&lt;/small&gt; || 
* '''Arena Elo:''' 1451
* '''MMLU Pro:''' 80.5%
* '''Context Length:''' 1M tokens
|| '''Open-Weight Generalist:''' Fully sovereign, localisable 400B parameter model matching proprietary tiers.
|}

'''2026 оны 9-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан топ 12 LLM хиймэл оюун'''

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;
|- style=&quot;background-color: #eaecf0;&quot;
! # !! Үйлчилгээний нэр (Service Name) !! Үндсэн AI модель (Key AI Model) !! Хөгжүүлэгч компани (Creator Company) !! Шилдэг 3 бенчмарк үзүүлэлт (Key 3 Benchmark Scores) !! Идэвхтэй хэрэглэгчдийн тоо (Estimated Active Users) !! Үндсэн мэргэшил ба хэрэглээний чиглэл (Key Specialization &amp; Primary Use Case)
|-
| 1 || '''ChatGPT''' || GPT-6 / GPT-6 Astra || OpenAI || 
* '''AA Intelligence Index:''' 56
* '''SWE-Bench / DeepSWE:''' 74.1%
* '''GPQA Diamond:''' 72.8%
|| ~300M+ Сар тутмын идэвхтэй хэрэглэгч || Ерөнхий харилцан ярианы хиймэл интеллект, бүтээлч бичвэр боловсруулалт, олон агентын зохион байгуулалт.
|-
| 2 || '''Claude''' || Claude Opus 5.5 / Sonnet 5.5 || Anthropic || 
* '''AA Intelligence Index:''' 58 (Тэргүүн байр)
* '''ProgramBench:''' 70.5%
* '''OSWorld Computer Use:''' 81.8%
|| ~45M+ Сар тутмын идэвхтэй хэрэглэгч || Комплекс кодын рефакторинг, гүнзгий техникийн бичвэр, бие даасан агентын удирдлага.
|-
| 3 || '''Google Gemini''' || Gemini 4 Argon / 3.1 Pro || Google || 
* '''LMArena Elo:''' 1525 (Хүний үнэлгээний тэргүүн байр)
* '''AA Intelligence Index:''' 53
* '''GPQA Diamond:''' 73.4%
|| ~150M+ Сар тутмын идэвхтэй хэрэглэгч || Хэт урт контекст боловсруулалт (1M+ токен), видео болон аудиог унаган байдлаар мультимодал шинжлэх.
|-
| 4 || '''Meta AI''' || Llama 4 / Muse Wonder || Meta || 
* '''DeepSWE v1.1:''' 78.8%
* '''Superintelligence Index:''' 58.4
* '''MemoryBench:''' 81.4%
|| ~500M+ Meta платформуудын сүлжээнд || Нээлттэй эх сурвалжийн уян хатан байдал, байгууллагын дотоод серверт байршуулах, мэдээллийн нууцлал.
|-
| 5 || '''Grok''' || Grok 4.7 || xAI || 
* '''AA Intelligence Index:''' 46
* '''HumanEval:''' 88.2%
* '''MATH-500:''' 84.1%
|| ~25M+ Идэвхтэй захиалагчид || X платформоор дамжуулан бодит цагийн мэдээний чиг хандлагыг нэгтгэх, шууд өгөгдлийг өндөр хурдаар цуглуулах, API чиглүүлэлт.
|-
| 6 || '''DeepSeek''' || DeepSeek V3 / R1 || DeepSeek AI || 
* '''AIME 2024 Math:''' 79.8%
* '''SWE-Bench Lite:''' 49.2%
* '''GPQA:''' 59.1%
|| ~30M+ Хөгжүүлэгчид ба API хэрэглэгчид || Математик сэдэглэлтийн маш бага өртөг, бага битийн инференс, нээлттэй эхийн ашигт ажиллагаа.
|-
| 7 || '''Kimi AI''' || Kimi K3.1 Pro || Moonshot AI || 
* '''LLM-Stats Composite:''' 75.2
* '''LongBench Pro:''' 84.6%
* '''HumanEval:''' 83.1%
|| ~20M+ Идэвхтэй хэрэглэгч || Аварга хэмжээний баримт бичгийн хураангуй, урт хэлбэрийн судалгааны нэгтгэл, санхүүгийн тайлангийн индексчлэл.
|-
| 8 || '''Microsoft Copilot''' || Copilot (GPT-6 дээр суурилсан / Тусгай) || Microsoft || 
* '''SWE-Bench Enterprise:''' 72.0%
* '''MMLU Pro:''' 86.4%
* '''HumanEval:''' 89.1%
|| ~120M+ Ажлын байрны байгууллагын хэрэглэгчид || Microsoft 365-тай гүнзгий интеграци, Word/Excel өгөгдлийн автоматжуулалт, Windows үйлдлийн системийн агент даалгавар.
|-
| 9 || '''Qwen''' || Qwen 2.5 Max / Turbo || Alibaba Cloud || 
* '''MMLU Pro:''' 85.3%
* '''HumanEval:''' 86.4%
* '''GSM8K Math:''' 93.1%
|| ~40M+ Хөгжүүлэгч ба байгууллагын хэрэглэгчид || Олон хэлний локализаци (Ази хэлнүүд), байгууллагын үүлэн ажлын урсгал, цахим худалдааны өндөр ачаалалтай AI.
|-
| 10 || '''Perplexity''' || Sonar Large (Олон моделийн систем) || Perplexity AI || 
* '''Faithfulness Index:''' 94.2%
* '''FactualityBench:''' 91.8%
* '''LiveSearch Precision:''' 92.5%
|| ~20M+ Сар тутмын идэвхтэй хэрэглэгч || Бодит цагийн веб хайлтын харилцан яриа, эх сурвалжийн ишлэл бүхий гүнзгий судалгаа, олон сурвалжийн баталгаажуулалт.
|-
| 11 || '''MiMo AI''' || MiMo-V2.6-Pro || Xiaomi || 
* '''LLM Composite Score:''' 75.5
* '''AA Intelligence Index:''' 46
* '''Device Control Bench:''' 88.9%
|| ~60M+ Экосистемийн хэрэглэгчид || Төхөөрөмж дээрх өгөгдөл боловсруулалт, хэрэглэгчийн IoT төхөөрөмжүүдийн зохион байгуулалт, гар утсан дээрх локал LLM ажиллагаа.
|-
| 12 || '''Midjourney''' || Midjourney v7 || Midjourney, Inc. || 
* '''ImagenEval Photorealism:''' 92.4%
* '''Typography Accuracy:''' 89.1%
* '''Aesthetic Preference Score:''' 94.8%
|| ~18M+ Бүтээлч салбарын захиалагчид || Фотореалистик зураг бүтээх, тайпографийн тодорхой удирдлага, концепт дизайны рендер боловсруулалт.
|}


&lt;ref&gt;LMSYS Chatbot Arena (Aggregate Text Arena Elo) - Tracks crowdsourced head-to-head evaluations and human preference Elo indicators for models like *Claude Fable 5*, *Gemini 3.1 Pro*, and *GPT-5.5 Pro*|https://arena.ai/leaderboard/text&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Vellum Open-Source Leaderboard (Open Weights &amp; Local Architecture) - Dedicated index providing context-window comparisons, Mixture-of-Experts (MoE) performance, and tracking details for open deployments like *Llama 4 Maverick*|https://www.vellum.ai/open-llm-leaderboard&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Hugging Face Space via OpenEvals (Official Benchmark Integration) - Maintains the unified, community-audited matrix tracking code/engineering datasets (**SWE-bench**), high-difficulty reasoning (**GPQA Diamond**), and agent-environment benchmarks (**OSWorld** / **Terminal-Bench**)|https://huggingface.co/spaces/OpenEvals/every-leaderboards&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;WhatLLM Coding &amp; Agentic Benchmark Index  -  Aggregates code-specific datasets, compiler-loop debugging reliability, and contamination-free code generation indexes (*LiveCodeBench*, *Terminal-Bench Hard*, and *SciCode*)|https://whatllm.org/best-llm-for-coding&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Punku AI Strategy Reports (LLM Stats &amp; Pricing Models) - Provides independent comparative data on reasoning efficiency, throughput speeds, and the performance-per-dollar ratios utilized in the table features|https://www.punku.ai/blog/ki-vergleich-2026&lt;/ref&gt;

==Эх сурвалж==
{{reflist}}


[[Ангилал:Хиймэл оюун]]
[[Ангилал:Хиймэл оюуны загвар]]</text>
      <sha1>c6y0o1khu9ewvsa9xrs9dyb2xxjvr37</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875774</id>
      <parentid>875771</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T10:49:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Orgio89</username>
        <id>4242</id>
      </contributor>
      <origin>875774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17824" sha1="ntm5i5aenaibn6g03eo9pj9kcnwxcz0" xml:space="preserve">'''2025 оны 6-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан  топ 10 LLM''' &lt;ref&gt;velum.ai LLM-ийн зэрэглэл|https://www.vellum.ai/llm-leaderboard&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
|+ Top 10 LLMs Ranking (June 2025)
|-
! Зэрэг !! ХО загвар !! Бүтээгч !! Хувилбар !! Үнэлгээ оноо (Toп 5)
|-
| 1 || '''Gemini''' || Google || Gemini 2.5 Pro (Preview) || MMLU Pro: 84.8% | GPQA Diamond: 65.4% | AIME 25: 88.2% | SimpleBench: 62.4% | MMMU: 71.2%
|-
| 2 || '''GPT-4/5''' || OpenAI || o3 (High Reasoning) || AIME 25: 98.4% | GPQA Diamond: 80.5% | SWE-Bench: 71.7% | Humanity's Last Exam: 28.5% | MMLU: 90.1%
|-
| 3 || '''Claude''' || Anthropic || Claude 3.7 Sonnet [R] || SWE-Bench: 64.0% | GPQA Diamond: 59.4% | LiveBench: 68.2% | HumanEval: 92.0% | MGSM: 91.5%
|-
| 4 || '''Llama''' || Meta || Llama 4 Maverick (400B) || Context Window: 1M tokens | MMLU: 88.2% | GPQA: 54.1% | HumanEval: 88.2% | MATH 500: 82.5%
|-
| 5 || '''DeepSeek''' || DeepSeek || DeepSeek-R1 (0528) || AIME 25: 79.8% | MATH 500: 90.2% | SWE-Bench Ver.: 42.0% | MMLU Pro: 75.9% | GPQA: 59.1%
|-
| 6 || '''Grok''' || xAI || Grok 3 (Beta) || MMLU: 87.5% | GPQA: 52.0% | HumanEval: 84.0% | MATH: 78.5% | RealWorldQA: 79.2%
|-
| 7 || '''Kimi''' || Moonshot || Kimi K2 Thinking || AIME 25: 99.1% | Humanity's Last Exam: 44.9% | SWE-Bench: 71.3% | LiveCode: 83.1% | MMLU: 84.5%
|-
| 8 || '''Qwen''' || Alibaba || Qwen 3 Next (80B) || MMLU Pro: 74.5% | MATH 500: 86.4% | HumanEval: 91.1% | GPQA: 48.2% | MMMU: 68.4%
|-
| 9 || '''Mistral''' || Mistral AI || Mistral Large 3 || MMLU: 84.0% | HumanEval: 82.5% | GPQA: 45.8% | MBPP: 80.1% | ARC-C: 91.5%
|-
| 10 || '''Nova''' || Amazon || Nova Pro (v2) || MMLU: 81.5% | GPQA: 42.0% | BFCL (Tool Use): 76.2% | HumanEval: 78.9% | ARC-C: 89.4%
|}

'''2025 оны 12-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан  топ 10 LLM'''

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
|+ Top 10 LLMs &amp; Benchmarks (December 2025)
|-
! Зэрэг !! ХО загвар !! Бүтээгч !! Үнэлгээ оноо (Toп 5) !! Юугаар илүү
|-
| 1 || '''Gemini 3 Pro''' || Google || MMLU Pro: 92.1% | GPQA: 91.9% | AIME 25: 100% | Humanity's Last Exam: 45.8% | MMMU: 78.4% || Reasoning &amp; Multimodality
|-
| 2 || '''GPT-5.2''' || OpenAI || MMLU Pro: 91.8% | GPQA: 92.4% | AIME 25: 100% | SWE-Bench: 74.9% | SimpleQA: 89.2% || General Purpose &amp; Speed
|-
| 3 || '''Claude 4.5 Opus''' || Anthropic || SWE-Bench: 80.9% | MMLU Pro: 89.5% | GPQA: 87.3% | HumanEval: 93.7% | MGSM: 94.2% || Coding &amp; Complex Logic
|-
| 4 || '''Grok 4''' || xAI || AIME 25: 100% | GPQA: 88.4% | MMLU: 90.5% | RealWorldQA: 85.1% | LiveCodeBench: 80.0% || Real-time Info &amp; Math
|-
| 5 || '''Kimi K2 Thinking''' || Moonshot || AIME 25: 99.1% | Humanity's Last Exam: 44.9% | MATH 500: 96.4% | GPQA: 85.0% | MMLU Pro: 84.6% || STEM &amp; Long-form Logic
|-
| 6 || '''DeepSeek V3.2 (Think)''' || DeepSeek || SWE-Bench: 73.1% | HumanEval: 91.5% | MMLU Pro: 85.0% | GPQA: 82.3% | MATH 500: 94.8% || Performance-to-Cost ROI
|-
| 7 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || Context Window: 10M tokens | MMLU: 88.6% | GPQA: 76.5% | HumanEval: 88.2% | MMMLU: 2600+ || Massive Document Analysis
|-
| 8 || '''Qwen 3 Max''' || Alibaba || MMLU Pro: 86.4% | HumanEval: 92.1% | MATH 500: 93.2% | GPQA: 79.8% | MMMU: 72.1% || Multilingual &amp; Coding
|-
| 9 || '''Mistral Medium 3''' || Mistral AI || MMLU: 85.8% | GPQA: 74.2% | HumanEval: 86.5% | MBPP: 84.1% | ARC-C: 93.5% || Efficiency &amp; Privacy
|-
| 10 || '''Nova Premier''' || Amazon || MMLU: 84.2% | GPQA: 71.9% | HumanEval: 83.4% | BFCL (Tool Use): 78.6% | ARC-C: 91.2% || Enterprise Tool Integration
|}

'''2026 оны 3-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан топ 10 LLM'''

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left; width: 100%;&quot;
|+ Top 10 LLMs &amp; Benchmarks (2026 оны 1-р улирал)
|- style=&quot;background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;&quot;
! style=&quot;width: 5%;&quot; | Зэрэг
! style=&quot;width: 18%;&quot; | ХО загвар
! style=&quot;width: 12%;&quot; | Бүтээгч
! style=&quot;width: 45%;&quot; | Үнэлгээ оноо (Топ Шалгуур)
! style=&quot;width: 20%;&quot; | Юугаар илүү
|-
| 1 || '''Claude Opus 4.6 Thinking''' || Anthropic || Arena Elo: 1502 | Coding: 1545 | GPQA Diamond: 93.4% || Self-Testing &amp; Architecture
|-
| 2 || '''Gemini 3.1 Pro''' || Google || Arena Elo: 1490 | SWE-bench: 80.6% | GPQA Diamond: 95.3% || Context Window Density &amp; Science
|-
| 3 || '''Grok 4.20 (Beta)''' || xAI || Arena Elo: 1479 | MMLU: 90.5% | LiveCodeBench: 82.7% || Real-Time Data &amp; Synthesis
|-
| 4 || '''GPT-5.4 High''' || OpenAI || Arena Elo: 1479 | SWE-bench Pro: 57.7% | Terminal-Bench 2.0: 75.1% || Zero-Shot &amp; Terminal DevOps
|-
| 5 || '''GLM-5.1''' || Z.ai (Zhipu) || Arena Elo: 1471 | SWE-bench: 77.8% | GPQA Diamond: 86.0% || Human Preference Open-Weight
|-
| 6 || '''Kimi K2.6 Thinking''' || Moonshot || Arena Elo: 1459 | HumanEval: 99.0% | AIME 2025: 96.1% || Front-End &amp; Competitive Coding
|-
| 7 || '''DeepSeek V4 Pro''' || DeepSeek || Arena Elo: 1458 | MMLU-Pro: 87.5% | Coding: 1491 || Open-Licensing Cost ROI
|-
| 8 || '''Qwen 3.6 Max''' || Alibaba || Arena Elo: 1456 | MATH 500: 93.2% | HumanEval: 92.1% || Multilingual &amp; Local Scaling
|-
| 9 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || MMLU: 88.6% | GPQA: 76.5% | Speed: 2600 t/s || Pure Speed &amp; Local Workflows
|-
| 10 || '''Nova Premier 1.0''' || Amazon || GPQA: 72.6% | HumanEval: 83.4% | BFCL: 78.6% || Enterprise Tool Integration
|}

==Бусад==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left; width: 100%;&quot;
|+ Их хэлний загваруудын (LLM) зэрэглэл, үзүүлэлтүүд (2026 оны 1-р улирал)
|- style=&quot;background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;&quot;
! style=&quot;width: 5%;&quot; | Зэрэг
! style=&quot;width: 20%;&quot; | ХО загвар
! style=&quot;width: 15%;&quot; | Компани
! style=&quot;width: 15%;&quot; | Үүсэл гарлын улс
! style=&quot;width: 25%;&quot; | Сар тутмын идэвхтэй хэрэглэгчид (Баримжаа)
! style=&quot;width: 20%;&quot; | Жилийн орлого (Америк доллароор)
|-
| 1 || '''Claude Opus 4.6 Thinking''' || Anthropic || {{USA}} АНУ || 55 сая || $450 сая
|-
| 2 || '''Gemini 3.1 Pro''' || Google || {{USA}} АНУ || 540 сая || $2.8 тэрбум
|-
| 3 || '''Grok 4.20 (Beta)''' || xAI || {{USA}} АНУ || 32 сая || X Premium-д багтсан
|-
| 4 || '''GPT-5.4 High''' || OpenAI || {{USA}} АНУ || 940 сая || $13.5 тэрбум
|-
| 5 || '''GLM-5.1''' || Zhipu AI || {{CHN}} Хятад || 160 сая || $80 сая
|-
| 6 || '''Kimi K2.6 Thinking''' || Moonshot AI || {{CHN}} Хятад || 75 сая || $65 сая
|-
| 7 || '''DeepSeek V4 Pro''' || DeepSeek || {{CHN}} Хятад || 85 сая || $40 сая
|-
| 8 || '''Qwen 3.6 Max''' || Alibaba || {{CHN}} Хятад || 180 сая || Үүлэн үйлчилгээнд багтсан
|-
| 9 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || {{USA}} АНУ || Нээлттэй эх (Интеграциуд) || Шууд орлогогүй (Нээлттэй)
|-
| 10 || '''Nova Premier 1.0''' || Amazon || {{USA}} АНУ || AWS хэрэглэгчид || AWS үйлчилгээнд багтсан
|}

'''2026 оны 6-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан топ 10 LLM'''

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
! Rank !! Model Name (Company) !! 3 Key Benchmark Scores !! Key Feature Summary
|-
| **1** || '''Claude Fable 5'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(''Anthropic'')&lt;/small&gt; || 
* '''HLE:''' 64.5%
* '''SWE-Bench:''' 95.0%
* '''GPQA Diamond:''' 94.1%
|| '''Adaptive &quot;Max Effort&quot; Compute:''' Dynamically adjusts inner thinking loops based on problem hardness.
|-
| **2** || '''Claude Opus 4.8'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(''Anthropic'')&lt;/small&gt; || 
* '''HLE:''' 57.9%
* '''SWE-Bench:''' 88.6%
* '''GPQA Diamond:''' 93.6%
|| '''Repository Architecture:''' Zero long-context fee tiering makes it the choice for massive codebase audits.
|-
| **3** || '''GPT-5.5 Pro'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(''OpenAI'')&lt;/small&gt; || 
* '''HLE:''' 43.1%
* '''OSWorld:''' 78.7%
* '''Terminal Use:''' 82.7%
|| '''Native OS Automation:''' Explicitly tailored for reliable virtual-desktop and enterprise tool control.
|-
| **4** || '''Gemini 3.1 Pro'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(''Google'')&lt;/small&gt; || 
* '''HLE:''' 44.4%
* '''GPQA Diamond:''' 94.3%
* '''BrowseComp:''' 85.9%
|| '''Native Multimodality:''' Uniform processing across audio, video, and code alongside a stable 1M+ context.
|-
| **5** || '''GLM 5.2 (Max)'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(''Zhipu AI'')&lt;/small&gt; || 
* '''HLE:''' 54.7%
* '''Terminal Use:''' 81.0%
* '''Inference Speed:''' 347 t/s
|| '''Ultra-Speed Inference:''' Delivers top-tier reasoning capabilities at up to 5x the token output speed of competitors.
|-
| **6** || '''Grok 4.20 Reasoning'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(''xAI'')&lt;/small&gt; || 
* '''Arena Elo:''' 1475
* '''GPQA Diamond:''' 87%+
* '''LiveCodeBench:''' 65.9%
|| '''Real-Time Synthesis:''' Paired with an enormous 2M token context window to handle massive real-time data feeds.
|-
| **7** || '''Qwen3.7 Max'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(''Alibaba'')&lt;/small&gt; || 
* '''Arena Elo:''' 1475
* '''SWE-Bench (Ver.):''' 69.6%
* '''HumanEval (FIM):''' 95.3%
|| '''Structural Code SOTA:''' Leading proficiency in fill-in-the-middle syntax writing and strict instruction following.
|-
| **8** || '''DeepSeek V4 Pro'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(''DeepSeek'')&lt;/small&gt; || 
* '''HLE:''' 48.2%
* '''Arena Elo:''' 1457
* '''Codeforces Elo:''' 2029
|| '''Token Economics:''' Groundbreaking MoE routing that crushes operational overhead down to $0.43/1M tokens.
|-
| **9** || '''Kimi K2.6'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(''Moonshot AI'')&lt;/small&gt; || 
* '''HLE:''' 54.0%
* '''SWE-Bench (Multi):''' 71.6%
* '''Inference Speed:''' 342 t/s
|| '''Self-Correction Loops:''' Specialized in multi-turn execution where the model debugs its own code failures.
|-
| **10** || '''Llama 4 Maverick'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(''Meta'')&lt;/small&gt; || 
* '''Arena Elo:''' 1451
* '''MMLU Pro:''' 80.5%
* '''Context Length:''' 1M tokens
|| '''Open-Weight Generalist:''' Fully sovereign, localisable 400B parameter model matching proprietary tiers.
|}

'''2026 оны 9-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан топ 12 LLM хиймэл оюун'''

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;
|- style=&quot;background-color: #eaecf0;&quot;
! # !! Үйлчилгээний нэр (Service Name) !! Үндсэн AI модель (Key AI Model) !! Хөгжүүлэгч компани (Creator Company) !! Шилдэг 3 бенчмарк үзүүлэлт (Key 3 Benchmark Scores) !! Идэвхтэй хэрэглэгчдийн тоо (Estimated Active Users) '''Саяар''' !! Үндсэн мэргэшил ба хэрэглээний чиглэл (Key Specialization &amp; Primary Use Case)
|-
| 1 || '''ChatGPT''' || GPT-6 / GPT-6 Astra || OpenAI || 
* '''AA Intelligence Index:''' 56
* '''SWE-Bench / DeepSWE:''' 74.1%
* '''GPQA Diamond:''' 72.8%
|| ~300M+ Сар тутмын идэвхтэй хэрэглэгч || Ерөнхий харилцан ярианы хиймэл интеллект, бүтээлч бичвэр боловсруулалт, олон агентын зохион байгуулалт.
|-
| 2 || '''Claude''' || Claude Opus 5.5 / Sonnet 5.5 || Anthropic || 
* '''AA Intelligence Index:''' 58 (Тэргүүн байр)
* '''ProgramBench:''' 70.5%
* '''OSWorld Computer Use:''' 81.8%
|| ~45M+ Сар тутмын идэвхтэй хэрэглэгч || Комплекс кодын рефакторинг, гүнзгий техникийн бичвэр, бие даасан агентын удирдлага.
|-
| 3 || '''Google Gemini''' || Gemini 4 Argon / 3.1 Pro || Google || 
* '''LMArena Elo:''' 1525 (Хүний үнэлгээний тэргүүн байр)
* '''AA Intelligence Index:''' 53
* '''GPQA Diamond:''' 73.4%
|| ~150M+ Сар тутмын идэвхтэй хэрэглэгч || Хэт урт контекст боловсруулалт (1M+ токен), видео болон аудиог унаган байдлаар мультимодал шинжлэх.
|-
| 4 || '''Meta AI''' || Llama 4 / Muse Wonder || Meta || 
* '''DeepSWE v1.1:''' 78.8%
* '''Superintelligence Index:''' 58.4
* '''MemoryBench:''' 81.4%
|| ~500M+ Meta платформуудын сүлжээнд || Нээлттэй эх сурвалжийн уян хатан байдал, байгууллагын дотоод серверт байршуулах, мэдээллийн нууцлал.
|-
| 5 || '''Grok''' || Grok 4.7 || xAI || 
* '''AA Intelligence Index:''' 46
* '''HumanEval:''' 88.2%
* '''MATH-500:''' 84.1%
|| ~25M+ Идэвхтэй захиалагчид || X платформоор дамжуулан бодит цагийн мэдээний чиг хандлагыг нэгтгэх, шууд өгөгдлийг өндөр хурдаар цуглуулах, API чиглүүлэлт.
|-
| 6 || '''DeepSeek''' || DeepSeek V3 / R1 || DeepSeek AI || 
* '''AIME 2024 Math:''' 79.8%
* '''SWE-Bench Lite:''' 49.2%
* '''GPQA:''' 59.1%
|| ~30M+ Хөгжүүлэгчид ба API хэрэглэгчид || Математик сэдэглэлтийн маш бага өртөг, бага битийн инференс, нээлттэй эхийн ашигт ажиллагаа.
|-
| 7 || '''Kimi AI''' || Kimi K3.1 Pro || Moonshot AI || 
* '''LLM-Stats Composite:''' 75.2
* '''LongBench Pro:''' 84.6%
* '''HumanEval:''' 83.1%
|| ~20M+ Идэвхтэй хэрэглэгч || Аварга хэмжээний баримт бичгийн хураангуй, урт хэлбэрийн судалгааны нэгтгэл, санхүүгийн тайлангийн индексчлэл.
|-
| 8 || '''Microsoft Copilot''' || Copilot (GPT-6 дээр суурилсан / Тусгай) || Microsoft || 
* '''SWE-Bench Enterprise:''' 72.0%
* '''MMLU Pro:''' 86.4%
* '''HumanEval:''' 89.1%
|| ~120M+ Ажлын байрны байгууллагын хэрэглэгчид || Microsoft 365-тай гүнзгий интеграци, Word/Excel өгөгдлийн автоматжуулалт, Windows үйлдлийн системийн агент даалгавар.
|-
| 9 || '''Qwen''' || Qwen 2.5 Max / Turbo || Alibaba Cloud || 
* '''MMLU Pro:''' 85.3%
* '''HumanEval:''' 86.4%
* '''GSM8K Math:''' 93.1%
|| ~40M+ Хөгжүүлэгч ба байгууллагын хэрэглэгчид || Олон хэлний локализаци (Ази хэлнүүд), байгууллагын үүлэн ажлын урсгал, цахим худалдааны өндөр ачаалалтай AI.
|-
| 10 || '''Perplexity''' || Sonar Large (Олон моделийн систем) || Perplexity AI || 
* '''Faithfulness Index:''' 94.2%
* '''FactualityBench:''' 91.8%
* '''LiveSearch Precision:''' 92.5%
|| ~20M+ Сар тутмын идэвхтэй хэрэглэгч || Бодит цагийн веб хайлтын харилцан яриа, эх сурвалжийн ишлэл бүхий гүнзгий судалгаа, олон сурвалжийн баталгаажуулалт.
|-
| 11 || '''MiMo AI''' || MiMo-V2.6-Pro || Xiaomi || 
* '''LLM Composite Score:''' 75.5
* '''AA Intelligence Index:''' 46
* '''Device Control Bench:''' 88.9%
|| ~60M+ Экосистемийн хэрэглэгчид || Төхөөрөмж дээрх өгөгдөл боловсруулалт, хэрэглэгчийн IoT төхөөрөмжүүдийн зохион байгуулалт, гар утсан дээрх локал LLM ажиллагаа.
|-
| 12 || '''Midjourney''' || Midjourney v7 || Midjourney, Inc. || 
* '''ImagenEval Photorealism:''' 92.4%
* '''Typography Accuracy:''' 89.1%
* '''Aesthetic Preference Score:''' 94.8%
|| ~18M+ Бүтээлч салбарын захиалагчид || Фотореалистик зураг бүтээх, тайпографийн тодорхой удирдлага, концепт дизайны рендер боловсруулалт.
|}


&lt;ref&gt;LMSYS Chatbot Arena (Aggregate Text Arena Elo) - Tracks crowdsourced head-to-head evaluations and human preference Elo indicators for models like *Claude Fable 5*, *Gemini 3.1 Pro*, and *GPT-5.5 Pro*|https://arena.ai/leaderboard/text&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Vellum Open-Source Leaderboard (Open Weights &amp; Local Architecture) - Dedicated index providing context-window comparisons, Mixture-of-Experts (MoE) performance, and tracking details for open deployments like *Llama 4 Maverick*|https://www.vellum.ai/open-llm-leaderboard&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Hugging Face Space via OpenEvals (Official Benchmark Integration) - Maintains the unified, community-audited matrix tracking code/engineering datasets (**SWE-bench**), high-difficulty reasoning (**GPQA Diamond**), and agent-environment benchmarks (**OSWorld** / **Terminal-Bench**)|https://huggingface.co/spaces/OpenEvals/every-leaderboards&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;WhatLLM Coding &amp; Agentic Benchmark Index  -  Aggregates code-specific datasets, compiler-loop debugging reliability, and contamination-free code generation indexes (*LiveCodeBench*, *Terminal-Bench Hard*, and *SciCode*)|https://whatllm.org/best-llm-for-coding&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Punku AI Strategy Reports (LLM Stats &amp; Pricing Models) - Provides independent comparative data on reasoning efficiency, throughput speeds, and the performance-per-dollar ratios utilized in the table features|https://www.punku.ai/blog/ki-vergleich-2026&lt;/ref&gt;

==Эх сурвалж==
{{reflist}}


[[Ангилал:Хиймэл оюун]]
[[Ангилал:Хиймэл оюуны загвар]]</text>
      <sha1>ntm5i5aenaibn6g03eo9pj9kcnwxcz0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ComfyUI</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148822</id>
    <revision>
      <id>875780</id>
      <parentid>872984</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T11:23:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Orgio89</username>
        <id>4242</id>
      </contributor>
      <origin>875780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8349" sha1="8fl01pix4buecuyf75kxcb51ptgw94o" xml:space="preserve">'''ComfyUI''' бол хэрэглэгчдэд текстээр өгсөн заавар (prompt)-аас дүрслэл үүсгэх боломжийг олгодог нээлттэй эхтэй, зангилаанд (node) суурилсан хиймэл оюуны LLM уудыг ажиллуулдаг программ юм. Энэ нь Stable Diffusion зэрэг үнэ төлбөргүй диффузын загваруудыг суурь болгон ашиглаж, ControlNet болон LCM (Low-rank adaptation) зэрэг бусад хэрэгслүүдтэй хослуулдаг бөгөөд хэрэгсэл бүр программ дотор нэг зангилаа хэлбэрээр дүрслэгддэг. Гол хэрэглээ нь AI-аар видео үүсгэх засах, AI-аар зураг үүсгэх засах. 2026 оны байдлаар ComfyUI-д суурилсан LTX 2.5, Minimax H3, WAN 2 зэрэг видео үүсгэгч AI-аар олон мянган хэрэглэгчид үнэгүйгээр видео кино зэргийг бүтээж байна. 

==Түүх==

ComfyUI нь 2023 оны 1 дүгээр сард [[GitHub]] дээр анх тавигдсан байна. Төслийг санаачлагч '''comfyanonymous'''-ийн хэлснээр, уг төслийн гол зорилго нь програм хангамжийн хэрэглэгчийн интерфейсийн загварыг сайжруулахад чиглэжээ. Зохиогч нь Stability AI компанитай хамтран ажиллаж байсан ч 2024 оны 6 дугаар сарын 3 гэхэд уг хамтын ажиллагаа дуусгавар болж, үндсэн хөгжүүлэгчидтэй хамт '''Comfy Org''' хэмээх байгууллагыг үүсгэн байгуулжээ. 2024 оны 7 дугаар сард Nvidia компани өөрийн RTX Remix моддинг программ дотроо ComfyUI-г дэмжихээ зарлав. 2024 оны 8 дугаар сард Black Forest Labs-аас хөгжүүлсэн Flux диффузын загварын дэмжлэг нэмэгдэж, Comfy Org нь Linux Foundation-аас үүсгэн байгуулсан Open Model Initiative байгууллагад нэгджээ. 2026 оны 7 дугаар сарын байдлаар уг төсөл нь GitHub дээр 122 мянган од (stars) цуглуулсан байна. ComfyUI нь Automatic1111-ийн хамт Stable Diffusion-д зориулсан хамгийн алдартай хэрэглэгчийн интерфейсүүдийн нэг юм.

==Онцлогууд==

ComfyUI-ийн үндсэн онцлог нь зангилаанд (node-based) суурилсан явдал юм. Зангилаа бүр &quot;Model loader&quot; эсвэл &quot;CLIP Text Encode&quot; зэрэг өөрийн гэсэн үүрэг функцтэй байдаг. Эдгээр зангилаанууд хоорондоо холбогдож ажлын урсгал (workflow) хэмээх удирдлагын урсгалын графикийг үүсгэдэг. Хүсэлтийг (prompt) дараалалд оруулахад одоо ажиллаж буй зангилааны эргэн тойронд &quot;load checkpoint&quot;-оос эхлээд эцсийн зураг болон түүний хадгалагдах байршил хүртэл тодруулсан хүрээ гарч ирдэг. Ажлын урсгалууд нь ихэвчлэн олон арван зангилаанаас бүрдэж, чиглүүлэгдсэн мөчлөггүй нарийн төвөгтэй график (directed acyclic graph) үүсгэдэг. Зангилааны төрлүүдэд загвар ачаалах, хүсэлт зааж өгөх, түүвэрлэгч (sampler), хуваарьлагч (scheduler), VAE декодер, царай сэргээх болон чанар сайжруулах (upscaling) загварууд, LoRA, олон хэмжээст вектор (embedding), мөн ControlNet багтдаг.

Euler, Euler_a, dpmpp_2m_sde болон dpmpp_3m_sde зэрэг хэд хэдэн түүвэрлэгчийг дэмждэг. Ажлын урсгалыг файл болгон хадгалах боломжтой бөгөөд энэ нь хэрэглэгчдэд зангилааны ажлын урсгалыг дахин ашиглах, бусад хэрэглэгчидтэй хуваалцах боломжийг олгодог. Ажлын урсгалын файлын формат нь JSON бөгөөд үүнийг үүсгэсэн зурган дотор нь суулгаж болно. Мөн хэрэглэгчид үндсэн системд зориулж захиалгат өргөтгөлүүдийг бүтээсэн байдаг бөгөөд тэдгээр нь AnimateDiff-ийн видео үүсгэх зорилготой өргөтгөл шиг шинэ зангилаа хэлбэрээр харагддаг. ComfyUI нь Automatic1111 зэрэг диффузын бусад интерфейсүүдтэй харьцуулахад илүү төвөгтэй болох нь тодорхойлогдсон байдаг. Программтай хамт анхдагч зангилааны бүлэг мөн дагалдан ирдэг.

2024 оны 12 дугаар сарын байдлаар 1,674 зангилаа дэмжигддэг байв. ComfyUI нь Stable Diffusion, Flux болон Tencent компанийн Hunyuan-DiT зэрэг олон төрлийн текстээс зураг үүсгэх загваруудыг, мөн Civitai дахь Pony зэрэг захиалгат загваруудыг дэмждэг.

==LLMVision өргөтгөлийн эвдрэл (компромисс)==

2024 оны 6 дугаар сард &quot;Nullbulge&quot; гэгч хакерын бүлэглэл ComfyUI-ийн нэгэн өргөтгөлийг эвдэж, хортой код суулгасан байна. ComfyUI_LLMVISION гэж нэрлэгдсэн уг эвдэрсэн өргөтгөл нь уг интерфейсийг GPT-4 болон Claude 3 хиймэл оюун ухааны хэлний загваруудтай нэгтгэхэд зориулагдсан байсан бөгөөд GitHub дээр байршуулсан байжээ. Nullbulge нь олон үйлчилгээг хамарсан ComfyUI-ийн хэрэглэгчдийн нэвтрэх нэр, нууц үгийн мэдээллийн жагсаалтыг өөрсдийн вэбсайт дээрээ нийтэлсэн ба өргөтгөлийг ашиглагчид нэвтэрсэн тухай олон мэдэгдэл хүлээн авснаа мэдээлсэн байна. vpnMentor компани уг өргөтгөлд аюулгүй байдлын судалгаа хийж, энэ нь &quot;крипто хэтэвч хулгайлах, хэрэглэгчийн дэлгэцийн зураг авах, төхөөрөмжийн мэдээлэл болон IP хаягийг илчлэх, тодорхой түлхүүр үг эсвэл өргөтгөл бүхий файлуудыг хулгайлах&quot; чадвартай болохыг тогтоожээ.

Nullbulge-ийн вэбсайтад тэд хиймэл оюун ухаанаар зураг бүтээх, урлагийн бүтээл хулгайлах, крипто валютыг сурталчлах болон Patreon зэрэг платформоос уран бүтээлчдийн бүтээлийг хулгайлах зэрэг &quot;бидний нүгэл&quot;-ийн нэгийг үйлдсэн хэрэглэгчдийг бай болгосон гэж мэдэгджээ. Тэд өөрсдийгөө &quot;уран бүтээлчдийн эрхийг хамгаалах, тэдний хөдөлмөрийг шударгаар үнэлүүлэх нь чухал гэдэгт итгэдэг хүмүүсийн нэгдэл&quot; гэж үзэж, &quot;хийн аргаар (AI) үүсгэсэн урлагийн бүтээл нь бүтээлч салбарт хор хөнөөлтэй тул үүнийг дэмжих ёсгүй&quot; гэж үзэж байгаагаа илэрхийлжээ.

[[Ангилал:Хиймэл оюун]]
[[Ангилал:Хиймэл оюуны програм]]</text>
      <sha1>8fl01pix4buecuyf75kxcb51ptgw94o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шахрисабз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149154</id>
    <revision>
      <id>875734</id>
      <parentid>874994</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:57:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>Foreign_Tourists_at_Amir_Temur_Square_in_Shahrisabz.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Wdwd|Wdwd]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: Copyright violation, see [[:c:Commons:Licensing|]].</comment>
      <origin>875734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4496" sha1="o99l96tmsqishc9t75n4uvdbyj8xsif" xml:space="preserve">[[Файл:Kok Gumbaz Mosque and panorama of Shahrisabz 2026.jpg|thumb]]
'''Шахриса́бз''' ([[Узбек хэл|узбек.]] ''Shahrisabz / Шаҳрисабз'') — [[Узбекистан|Узбекистаны]] Кашкадарья мужийн хот. Дундад Азийн хамгийн эртний хотуудын нэг бөгөөд 16-р зуунаас өмнө Кеш гэж нэртэй байсан. 2026 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар тус хот 152,700 байнгын оршин суугтай байжээ. Хүн амын дийлэнх нь [[Узбекчүүд]] юм. Тус хот &quot;Китаб&quot; нисэх онгоцны буудал, төмөр замын өртөө байдаг аж.

== Хотын нэр ==
Эрт дээр үеэс 14-р зуун хүртэл Шахрисабз хотыг &quot;Кеш&quot; гэж нэрлэдэг байжээ. МЭ-ийн эхний зуунуудад хамаарах хамгийн эртний [[Согд хэл|Согдын]] бичээсүүдэд Кеш гэдэг нэр байдаг. Шахрисабз гэдэг нэр нь перс (shahr) &quot;хот&quot; болон (sabz) &quot;ногоон&quot; гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд шууд утгаараа &quot;Ногоон хот&quot; гэж орчуулагддаг байна.

Энэ нэр нь 15-р зуунаас хойш хоттой холбоотой болсон. 15-р зуунаас өмнө энэ хотыг Согдын Кеш ([[Согд хэл|согд:]] Kəš) гэдэг нэрээр нэрлэдэг байсан бөгөөд энэ нь &quot;орон сууц, байшин, суурин&quot; гэсэн утгатай байв. &quot;Бабурын ном&quot; (15-р зуун - 16-р зууны эхэн үе) бүтээлд тус хотыг Шахрисабз болон Кеш гэх нэрүүдийг аль алийг нь хэрэглэсэн байдаг ажээ.

== Түүх ==
Зарим эх сурвалжийн мэдээгээр энэ хот МЭӨ 8-р зууны үед байгуулагдсан. Эрт дээр үед энэ хотыг Кеш гэж нэрлэдэг байжээ.

Хотын эртний оршин суугчид болох Кешчүүд гар урлал, худалдаа, өндөр соёлоороо алдартай байжээ. МЭ-ийн эхний зуунд хамаарах хамгийн эртний Согдын бичээсүүд нь одоогийн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орших Култобе суурингаас олдсон бөгөөд Кеш гэдэг нэртэй уг суурингийн захирагчид [[Сырдарья|Сырдарья мөрний]] бүс нутагт хотыг байгуулсан ажээ.

Энэ хот нь [[Зороастризм]] шашны, хожим нь Несторианизмын шашны төвүүдийн нэг байсан ажээ.

МЭӨ 329 онд Кеш хотыг [[Македоны Александр|Македоны Александрын]] цэргүүд эзэлж, Эллинист соёлын нөлөөнд автсан байна. 8-р зуунд хотыг  Арабууд эзлэн авчээ. Арабын довтолгооны үеэр Кашкадарийн хөндий, ялангуяа Кеш хот нь түүхэнд &quot;Цагаан хувцастай хүмүүсийн бослого&quot; гэгддэг Муканнагийн удирдсан Арабын эсрэг болон Исламын эсрэг чөлөөлөх хөдөлгөөний голомт болсон юм. Эцэст нь энэхүү эсэргүүцэл нь нийслэл хотын уналтад хүргэсэн. 701-704 оны хооронд Несеф, Кешийн ойролцоо Түрэг, Арабын хооронд тулаан болжээ.

14-р зуунаас хойш энэ хотыг Шахрисабз гэж нэрлэж ирсэн. Энэ үеэс тухайн үеийн зоосон дээр хотын уг нэр гарч ирсэн.

1336 онд зүүн Анатолиас зүүн Энэтхэг хүртэл үргэлжилсэн өөрийн үеийн хамгийн том, хамгийн хүчирхэг эзэнт гүрнүүдийн нэгийг байгуулсан Амир Төмөр ([[Доголон Төмөр]]) Шахрисабз хотын захад орших Хожа Илгар тосгонд мэндэлсэн байна.</text>
      <sha1>o99l96tmsqishc9t75n4uvdbyj8xsif</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875735</id>
      <parentid>875734</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:57:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>Kok_Gumbaz_Mosque_and_panorama_of_Shahrisabz_2026.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Wdwd|Wdwd]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: Copyright violation, see [[:c:Commons:Licensing|]].</comment>
      <origin>875735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4423" sha1="50sjayuwmx3v92hb874yjzzv8n0c7w1" xml:space="preserve">'''Шахриса́бз''' ([[Узбек хэл|узбек.]] ''Shahrisabz / Шаҳрисабз'') — [[Узбекистан|Узбекистаны]] Кашкадарья мужийн хот. Дундад Азийн хамгийн эртний хотуудын нэг бөгөөд 16-р зуунаас өмнө Кеш гэж нэртэй байсан. 2026 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар тус хот 152,700 байнгын оршин суугтай байжээ. Хүн амын дийлэнх нь [[Узбекчүүд]] юм. Тус хот &quot;Китаб&quot; нисэх онгоцны буудал, төмөр замын өртөө байдаг аж.

== Хотын нэр ==
Эрт дээр үеэс 14-р зуун хүртэл Шахрисабз хотыг &quot;Кеш&quot; гэж нэрлэдэг байжээ. МЭ-ийн эхний зуунуудад хамаарах хамгийн эртний [[Согд хэл|Согдын]] бичээсүүдэд Кеш гэдэг нэр байдаг. Шахрисабз гэдэг нэр нь перс (shahr) &quot;хот&quot; болон (sabz) &quot;ногоон&quot; гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд шууд утгаараа &quot;Ногоон хот&quot; гэж орчуулагддаг байна.

Энэ нэр нь 15-р зуунаас хойш хоттой холбоотой болсон. 15-р зуунаас өмнө энэ хотыг Согдын Кеш ([[Согд хэл|согд:]] Kəš) гэдэг нэрээр нэрлэдэг байсан бөгөөд энэ нь &quot;орон сууц, байшин, суурин&quot; гэсэн утгатай байв. &quot;Бабурын ном&quot; (15-р зуун - 16-р зууны эхэн үе) бүтээлд тус хотыг Шахрисабз болон Кеш гэх нэрүүдийг аль алийг нь хэрэглэсэн байдаг ажээ.

== Түүх ==
Зарим эх сурвалжийн мэдээгээр энэ хот МЭӨ 8-р зууны үед байгуулагдсан. Эрт дээр үед энэ хотыг Кеш гэж нэрлэдэг байжээ.

Хотын эртний оршин суугчид болох Кешчүүд гар урлал, худалдаа, өндөр соёлоороо алдартай байжээ. МЭ-ийн эхний зуунд хамаарах хамгийн эртний Согдын бичээсүүд нь одоогийн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орших Култобе суурингаас олдсон бөгөөд Кеш гэдэг нэртэй уг суурингийн захирагчид [[Сырдарья|Сырдарья мөрний]] бүс нутагт хотыг байгуулсан ажээ.

Энэ хот нь [[Зороастризм]] шашны, хожим нь Несторианизмын шашны төвүүдийн нэг байсан ажээ.

МЭӨ 329 онд Кеш хотыг [[Македоны Александр|Македоны Александрын]] цэргүүд эзэлж, Эллинист соёлын нөлөөнд автсан байна. 8-р зуунд хотыг  Арабууд эзлэн авчээ. Арабын довтолгооны үеэр Кашкадарийн хөндий, ялангуяа Кеш хот нь түүхэнд &quot;Цагаан хувцастай хүмүүсийн бослого&quot; гэгддэг Муканнагийн удирдсан Арабын эсрэг болон Исламын эсрэг чөлөөлөх хөдөлгөөний голомт болсон юм. Эцэст нь энэхүү эсэргүүцэл нь нийслэл хотын уналтад хүргэсэн. 701-704 оны хооронд Несеф, Кешийн ойролцоо Түрэг, Арабын хооронд тулаан болжээ.

14-р зуунаас хойш энэ хотыг Шахрисабз гэж нэрлэж ирсэн. Энэ үеэс тухайн үеийн зоосон дээр хотын уг нэр гарч ирсэн.

1336 онд зүүн Анатолиас зүүн Энэтхэг хүртэл үргэлжилсэн өөрийн үеийн хамгийн том, хамгийн хүчирхэг эзэнт гүрнүүдийн нэгийг байгуулсан Амир Төмөр ([[Доголон Төмөр]]) Шахрисабз хотын захад орших Хожа Илгар тосгонд мэндэлсэн байна.</text>
      <sha1>50sjayuwmx3v92hb874yjzzv8n0c7w1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>АНУ-ын Сонгуулийн тогтолцоо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149157</id>
    <revision>
      <id>875769</id>
      <parentid>875349</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T10:24:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>875769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10335" sha1="848bmrwsyhxwtv7058rojw2tnth9o30" xml:space="preserve">'''АНУ-ын Сонгуулийн тогтолцоо'''- Америкийн Нэгдсэн Улсыг [[АНУ-ын Холбооны Засгийн газар|Холбооны засгийн газар]] удирддаг бөгөөд холбооны (үндэсний), муж улсын болон орон нутгийн түвшинд сонгогдсон төлөөлөгчидтэй. Сонгууль болон түүнд бэлтгэх нь Америкийн нийгмийн улс төрийн амьдралын гол үйл явдал болдог юм. АНУ-ын Ерөнхийлөгчөөс эхлээд жижиг орон нутгийн шериф хүртэл 18,000 гаруй албан тушаал сонгогддог. Холбооны сонгууль нь тэгш тоотой жил бүрийн 11-р сард улс орон даяар нэгэн зэрэг явагддаг байна.

== Ерөнхийлөгчийн сонгууль ==
АНУ-ын Ерөнхийлөгч болон Дэд Ерөнхийлөгчийг 4 жил тутамд болдог сонгуулиар хамтад нь сонгодог байна. Сонгууль нь шууд бусаар явагддаг: ялагчийг '''[[АНУ-ын Сонгогчдын Коллеги]]''' тодорхойлдог; муж бүрийн сонгогчид нэр дэвшигч нарын жагсаалтаас нэгийг хүнийг нь сонгодог. Сонгогчид ихэвчлэн өөрийнхөө буюу дэмждэг намын нэр дэвшигчид саналаа өгөхөө урьдчилан амладаг (мөн эдгээр нэр дэвшигчдийн нэрс нь саналын хуудсан дээр гардаг бөгөөд тус тусын сонгогчдын нэр биш). Сонгогчдын Коллегийн саналын талаас илүү хувийг авсан нэр дэвшигч (одоогоор 538 саналаас дор хаяж 270 нь) ард түмний санал хураалтад ялдаг байна. Сонгуулийн шууд бус шинж чанараас шалтгаалан улсын хэмжээнд хувь хүний ​​саналыг тоолсон ч олонхийн санал авсан нэр дэвшигч ялагдах явдал гардаг (ийм тохиолдол гарч байсан). 1804 онд [[АНУ-ын Үндсэн хууль|АНУ-ын Үндсэн хуулийн]] 12-р нэмэлт өөрчлөлтийг батлахаас өмнө энэ сонгуульд хоёрт орсон хүн дэд ерөнхийлөгч болдог байсан юм.

АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн сонгууль нь &quot;ялагч бүгдийг авах&quot; зарчим дээр явагддаг бөгөөд энэ дүрэм нь муж улсын түвшинд (дүүргийн түвшинд зарим сонгогчдыг сонгодог хоёр мужаас бусад), Сонгогчдын Коллегид сонгогдсон үед болон Сонгогчдын Коллегийн түвшинд аль алинд нь хамаарна. Энэ нь муж улсын сонгуульд (Сонгогчдын Коллегийн сонгуульд олон гишүүнтэй тойрог) ялахад үнэмлэхүй олонх шаардлагагүй бөгөөд энгийн олонх нь Сонгогчдын Коллегийн санал хураалтад хангалттай гэсэн үг юм. АНУ 50 мужаас бүрддэг. Муж тус бүр хүн амынхаа тоотой пропорциональ (хамгийн сүүлийн үеийн хүн амын тооллогоор тодорхойлогдсон) &quot;сонгуулийн санал&quot; өгдөг. Нутаг дэвсгэрт (нэгдсэн нутаг дэвсгэрийг оруулаад) амьдардаг АНУ-ын иргэд сонгуульд оролцдоггүй. Сонгогчдын саналын тоо хүн ам зүйн өөрчлөлтөөс хамааран хэлбэлздэг юм. Жишээлбэл, Флорида муж 2000 онд 25 сонгуулийн санал өгсөн бол 2016 онд 29 санал өгсөн байх жишээтэй. Улс даяар өгсөн сонгуулийн саналын нийт тоо 538 байна. Ялахын тулд сонгуулийн саналын энгийн олонхийг авах шаардлагатай юм.

&quot;Ялагч-бүгдийг авдаг&quot; гэсэн дүрэм нь саналын пропорциональ хуваарилалтаас үл хамааран энгийн олонхийн санал авсан нэр дэвшигч бүх сонгуулийн саналыг авна гэсэн үг юм. '''Жишээлбэл''', 2000 оны Калифорнийн Сонгуулийн Коллегийн сонгууль болон муж улсын доторх нэг нэр дэвшигч бусад нэр дэвшигчээс илүү санал авсан нөхцөл байдлыг авч үзье. 2000 онд [[Ал Гор]] Калифорнид 5.8 сая санал буюу 53.45%, [[Жорж Буш]] 4.5 сая буюу 41.65% авсан. Тиймээс Гор Калифорнид олонхийн санал авч, Калифорнийн сонгуулийн 54 саналыг бүгдийг нь авсан. Флорида мужид Гор 2,912,253 санал авсан бол Жорж Буш 2,912,790 санал авсан. Энэхүү 500 саналын зөрүү нь Ж.Бушийг тухайн мужид ялалтад хүргэсэн. Эцэст нь Жорж Буш Флорида мужийн бүх 25 сонгуулийн саналыг авсан байдаг юм.

2000 оны сонгуулийн нийт дүн:

* Альберт Гор – 266 сонгуулийн санал
* Жорж В. Буш – 271 сонгуулийн санал

Бараг ямар ч жижиг муж 3-4 санал авсан тохиолдолд үр дүнг өөрчилж болох байсан.

Ал Гор улс даяар Жорж Бушаас илүү олон санал авсан ч Жорж Буш сонгуулийн саналаар ялсан байдаг юм.

Энэхүү сонгуулийн тогтолцоо нь нэр дэвшигчдийг зүгээр л Америкийн нийт хүн амын дунд сурталчилгаа хийхээс илүү муж улс бүрийн нөхцөл байдлыг шинжлэн тухайн мужид олонхийн санал авч, бүх сонгуулийн саналыг авах боломжтой эсэхийг, эсвэл олонхийн санал авах магадлал мэдэгдэхүйц өндөр байгаа муж улсууд руу ихээхэн нөөцөө чиглүүлэх нь хэрэгтэй эсэхийг тодорхойлоход хүргэдэг. 2008, 2016 оны ерөнхийлөгчийн сонгуулийн кампанит ажил нь юуны түрүүнд нэр дэвшигчид бараг тэнцүү магадлалтай мужуудад, ихэвчлэн 5-7 сонгуулийн санал өгдөг цөөн хүн амтай мужуудад өрсөлдөж байдгаагаараа онцлог юм.

== Конгрессын сонгууль ==
[[АНУ-ын Конгресс]] нь хоёр танхимаас бүрдэнэ: '''1.''' [[АНУ-ын Төлөөлөгчдийн Танхим|АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхим]] (шууд сонгогддог), муж улс бүрээс хоёр төлөөлөгчөөс бүрддэг '''2.''' [[АНУ-ын Сенат]]. Төлөөлөгчдийн танхим нь хүн амын тоогоор муж улсуудад хуваарилагдсан 435 суудалтай; гишүүдийг хоёр жилийн хугацаатай сонгодог.

Сенат нь муж улс бүрээс хоёр гишүүнтэй, зургаан жилийн хугацаатай сонгогддог 100 гишүүнээс бүрдэнэ. Эхэндээ сенаторуудыг муж улсын хууль тогтоох байгууллагын гишүүд сонгодог байсан бол 1913 оноос хойш Үндсэн хуулийн 17 дахь нэмэлт өөрчлөлт хүчин төгөлдөр болсноор сенаторуудыг шууд сонгодог болсон. Эдгээрийг Төлөөлөгчдийн танхимын сонгуультай зэрэгцүүлэн явуулдаг бөгөөд Сенатын гуравны нэгийг хоёр жил тутамд сонгодог. Сенатын тойрог нь бүхэл бүтэн муж юм.

Үндсэн хууль (болон түүний нэмэлт өөрчлөлтүүд) нь 18-аас дээш насны бүх АНУ-ын иргэдэд санал өгөх эрхийг баталгаажуулдаг. Ерөнхийлөгчийн сонгууль нь сонгогчдын дунд хамгийн их сонирхол татдаг. Хэрэв конгрессын болон захирагчийн сонгуулийг ерөнхийлөгчийн сонгуультай зэрэгцүүлэн явуулахгүй бол тэдгээрт сонирхол, улмаар сонгогчдын ирц дунджаар 14 хувиар буурдаг.

АНУ нь олонхийн сонгуулийн системийг ашигладаг бөгөөд нэг гишүүнтэй тойрогт харьцангуй олонхийн санал авсан нэр дэвшигчийг ялагч гэж үздэг. Энэ нь хоёр намын тогтолцоог хөгжүүлэх нөхцөлийг бүрдүүлдэг.

'''Үзэх'''

* [[АНУ-ын Ерөнхийлөгч]]
* [[Ардчилсан Нам (АНУ)|Ардчилсан нам]]
* [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд Найрамдах нам]]
* [[АНУ-ын Сенат]]
* [[АНУ-ын Төлөөлөгчдийн Танхим|АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхим]]
* [[АНУ-ын Үндсэн хууль]]</text>
      <sha1>848bmrwsyhxwtv7058rojw2tnth9o30</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөнхчулууны Энхцэцэг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149160</id>
    <revision>
      <id>875738</id>
      <parentid>875720</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T23:27:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59467-49</username>
        <id>108878</id>
      </contributor>
      <comment>missing source and need to be refined</comment>
      <origin>875738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2702" sha1="qrqilwvzevtqq07p2l84nlk97bqg882" xml:space="preserve">'''Мөнхчулууны Энхцэцэг''' (1977 оны 2-р сарын 8-нд [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] [[Тариат сум|Тариат суманд]] төрсөн) -2024 оноос хойш [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] гишүүнээр МАН-ын жагсаалтын №2-т орж сонгогдон ажиллаж байгаа &lt;ref name=&quot;parliament&quot;&gt;{{Cite web |title=Мөнхчулууны Энхцэцэг – Намтар |url=https://parliament.mn/member/123|website=Монгол Улсын Их Хурал |language=mn |access-date=2026-11-08}}&lt;/ref&gt; эрчим хүчний инженер, улс төрч юм. Эрчим хүчний чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалсан. 

== Боловсрол ==

* 1995 онд [[Эрдэнэт]] хот 4-р 10 жилийн Ерөнхий боловсролын сургууль,
* 2000 онд [[ШУТИС]], ЭХИС-ийг цахилгаан системийн автоматжуулалтын инженерийн бакалавр,
* 2005 онд [[ШУТИС]], ЭХИС-ийг цахилгаан системийн автоматжуулалтын инженерийн магистр,
* 2017 онд Австралийн RMIT их сургуулийг цахилгааны инженер магистр,
* 2022 онд Австралийн RMIT их сургуулийг эрчим хүчний доктор&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;

== Намтар ==

* 2000–2001 онд Эрдэнэт-Булганы цахилгаан шугам сүлжээний газарт горим тооцооны инженер
* 2001–2006 онд Төвийн бүсийн цахилгаан дамжуулах сүлжээний Эрдэнэт-Хархорины салбарт горим тооцооны инженер
* 2000–2006 онд Орхон технологийн их сургуульд цагийн багш
* 2006–2014 онд Цахилгаан дамжуулах үндэсний сүлжээ компанийн инженерийн албанд горим тооцооны инженер, ахлах инженер
* 2020–2024 онд Австралийн Middleton Group компанид эрчим хүчний системийн загварчлал, шинжилгээний инженер, ахлах инженер
* 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын Гишүүн&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;

== Эх сурвалж ==
&lt;references/&gt;
[[Ангилал:УИХ-ын гишүүн]]
[[Ангилал:Архангай аймгийн хүмүүс]]
[[Ангилал:Цахилгааны инженер]]</text>
      <sha1>qrqilwvzevtqq07p2l84nlk97bqg882</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875739</id>
      <parentid>875738</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T23:50:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59467-49</username>
        <id>108878</id>
      </contributor>
      <origin>875739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2889" sha1="qvk7putmefqx9wkwddb1r10qvtyxhb3" xml:space="preserve">'''Мөнхчулууны Энхцэцэг''' (1977 оны 2-р сарын 8-нд [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] [[Тариат сум|Тариат суманд]] төрсөн) нь эрчих хүчний инженер бөгөөд эрчим хүчний чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалсан ба 2024 оноос хойш [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] гишүүнээр ажиллаж байгаа.&lt;ref name=&quot;parliament&quot;&gt;{{Cite web |title=Мөнхчулууны Энхцэцэг – Намтар |url=https://parliament.mn/member/123|website=Монгол Улсын Их Хурал |language=mn |access-date=2026-11-08}}&lt;/ref&gt; Тэрбээр [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль]]&lt;nowiki/&gt;д [[Монгол Ардын Нам]]&lt;nowiki/&gt;ын пропорциональ төлөөлөл жагсаалтаар нэр дэвшин сонгогдсон байна. 

== Боловсрол ==

* 1995 онд [[Эрдэнэт]] хот 4-р 10 жилийн Ерөнхий боловсролын сургууль,
* 2000 онд [[ШУТИС]], ЭХИС-ийг цахилгаан системийн автоматжуулалтын инженерийн бакалавр,
* 2005 онд [[ШУТИС]], ЭХИС-ийг цахилгаан системийн автоматжуулалтын инженерийн магистр,
* 2017 онд Австралийн RMIT их сургуулийг цахилгааны инженер магистр,
* 2022 онд Австралийн RMIT их сургуулийг эрчим хүчний доктор&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;

== Намтар ==

* 2000–2001 онд Эрдэнэт-Булганы цахилгаан шугам сүлжээний газарт горим тооцооны инженер
* 2001–2006 онд Төвийн бүсийн цахилгаан дамжуулах сүлжээний Эрдэнэт-Хархорины салбарт горим тооцооны инженер
* 2000–2006 онд Орхон технологийн их сургуульд цагийн багш
* 2006–2014 онд Цахилгаан дамжуулах үндэсний сүлжээ компанийн инженерийн албанд горим тооцооны инженер, ахлах инженер
* 2020–2024 онд Австралийн Middleton Group компанид эрчим хүчний системийн загварчлал, шинжилгээний инженер, ахлах инженер
* 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын Гишүүн&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;

== Эх сурвалж ==
&lt;references/&gt;
[[Ангилал:УИХ-ын гишүүн]]
[[Ангилал:Архангай аймгийн хүмүүс]]
[[Ангилал:Цахилгааны инженер]]</text>
      <sha1>qvk7putmefqx9wkwddb1r10qvtyxhb3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875740</id>
      <parentid>875739</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T23:51:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59467-49</username>
        <id>108878</id>
      </contributor>
      <origin>875740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2889" sha1="7jow4qk158ryukdsm7aaz1m61vrit65" xml:space="preserve">'''Мөнхчулууны Энхцэцэг''' (1977 оны 2-р сарын 8-нд [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] [[Тариат сум|Тариат суманд]] төрсөн) нь эрчим хүчний инженер бөгөөд эрчим хүчний чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалсан ба 2024 оноос хойш [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] гишүүнээр ажиллаж байгаа.&lt;ref name=&quot;parliament&quot;&gt;{{Cite web |title=Мөнхчулууны Энхцэцэг – Намтар |url=https://parliament.mn/member/123|website=Монгол Улсын Их Хурал |language=mn |access-date=2026-11-08}}&lt;/ref&gt; Тэрбээр [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль]]&lt;nowiki/&gt;д [[Монгол Ардын Нам]]&lt;nowiki/&gt;ын пропорциональ төлөөлөл жагсаалтаар нэр дэвшин сонгогдсон байна. 

== Боловсрол ==

* 1995 онд [[Эрдэнэт]] хот 4-р 10 жилийн Ерөнхий боловсролын сургууль,
* 2000 онд [[ШУТИС]], ЭХИС-ийг цахилгаан системийн автоматжуулалтын инженерийн бакалавр,
* 2005 онд [[ШУТИС]], ЭХИС-ийг цахилгаан системийн автоматжуулалтын инженерийн магистр,
* 2017 онд Австралийн RMIT их сургуулийг цахилгааны инженер магистр,
* 2022 онд Австралийн RMIT их сургуулийг эрчим хүчний доктор&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;

== Намтар ==

* 2000–2001 онд Эрдэнэт-Булганы цахилгаан шугам сүлжээний газарт горим тооцооны инженер
* 2001–2006 онд Төвийн бүсийн цахилгаан дамжуулах сүлжээний Эрдэнэт-Хархорины салбарт горим тооцооны инженер
* 2000–2006 онд Орхон технологийн их сургуульд цагийн багш
* 2006–2014 онд Цахилгаан дамжуулах үндэсний сүлжээ компанийн инженерийн албанд горим тооцооны инженер, ахлах инженер
* 2020–2024 онд Австралийн Middleton Group компанид эрчим хүчний системийн загварчлал, шинжилгээний инженер, ахлах инженер
* 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын Гишүүн&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;

== Эх сурвалж ==
&lt;references/&gt;
[[Ангилал:УИХ-ын гишүүн]]
[[Ангилал:Архангай аймгийн хүмүүс]]
[[Ангилал:Цахилгааны инженер]]</text>
      <sha1>7jow4qk158ryukdsm7aaz1m61vrit65</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Боомын рашаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149163</id>
    <revision>
      <id>875761</id>
      <timestamp>2026-11-09T09:03:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Delgermurun Shishkhed goliin sav gazriin zahirgaa</username>
        <id>90862</id>
      </contributor>
      <comment>Боомын рашаан мэдээлэл</comment>
      <origin>875761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1642" sha1="g2z6ypaup65xff6ipkaia4gu0bzgpkj" xml:space="preserve">=== Боомын рашаан төст булгийн ерөнхий мэдээлэл ===
Боомын рашаан төст булаг нь Хөвсгөл аймгийн Рэнчинлхүмбэ сумын Хөндий 1 дүгээр багийн нутагт, Доод Цахир уулын зүүн үзүүрт далайн түвшнээс дээш 1545 м өндөрт байрладаг. Байршлын солбицол нь N 51°07′43.97″, E 99°23′42.89″ болно.

Нутгийн иргэд болон ойролцоох сумдын иргэд, амрагчид тус булгийг эрт дээр үеэс дотор эрхтэнд сайн хэмээн уламжлалт ойлголтоор хэрэглэж, ууж ирсэн түүхтэй. Рашаанд амрагчид жил бүрийн 6 дугаар сарын сүүлээс 8 дугаар сар хүртэлх хугацаанд ирж амардаг байна.

Тус булаг нь ойролцоогоор 200 м урсаж, Дүүрэн нуурт цутгадаг бөгөөд өвлийн улиралд ч хөлдөхгүй, харзалж урсдаг онцлогтой. Ус нь цэнгэг бөгөөд хүхэрт нэгдлийн өвөрмөц үнэртэй.

Булгийн усанд хийсэн физик-химийн анхан шатны хэмжилтийн үзүүлэлтүүд:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Үзүүлэлт
!Хэмжилтийн дүн
|-
|pH
|8.2
|-
|Цахилгаан дамжуулах чанар (EC)
|198
|-
|Нийт ууссан бодис (TDS)
|98
|-
|Усны температур (T)
|30°C
|}</text>
      <sha1>g2z6ypaup65xff6ipkaia4gu0bzgpkj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875762</id>
      <parentid>875761</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:08:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Delgermurun Shishkhed goliin sav gazriin zahirgaa</username>
        <id>90862</id>
      </contributor>
      <comment>Боом рашаан</comment>
      <origin>875762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1694" sha1="09wn7xqmm0380fa0p6rfj8qnxfdydd2" xml:space="preserve">=== Боомын рашаан төст булгийн ерөнхий мэдээлэл ===
Боомын рашаан төст булаг нь Хөвсгөл аймгийн Рэнчинлхүмбэ сумын Хөндий 1 дүгээр багийн нутагт, Доод Цахир уулын зүүн үзүүрт далайн түвшнээс дээш 1545 м өндөрт байрладаг. Байршлын солбицол нь N 51°07′43.97″, E 99°23′42.89″ болно.

Нутгийн иргэд болон ойролцоох сумдын иргэд, амрагчид тус булгийг эрт дээр үеэс дотор эрхтэнд сайн хэмээн уламжлалт ойлголтоор хэрэглэж, ууж ирсэн түүхтэй. Рашаанд амрагчид жил бүрийн 6 дугаар сарын сүүлээс 8 дугаар сар хүртэлх хугацаанд ирж амардаг байна.

Тус булаг нь ойролцоогоор 200 м урсаж, Дүүрэн нуурт цутгадаг бөгөөд өвлийн улиралд ч хөлдөхгүй, харзалж урсдаг онцлогтой. Ус нь цэнгэг бөгөөд хүхэрт нэгдлийн өвөрмөц үнэртэй.

Булгийн усанд хийсэн физик-химийн анхан шатны хэмжилтийн үзүүлэлтүүд:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Үзүүлэлт
!Хэмжилтийн дүн
|-
|pH
|8.2
|-
|Цахилгаан дамжуулах чанар (EC)
|198
|-
|Нийт ууссан бодис (TDS)
|98
|-
|Усны температур (T)
|30°C
|}
[[Файл:Боом.jpg|alt=Боом рашаан]]</text>
      <sha1>09wn7xqmm0380fa0p6rfj8qnxfdydd2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875763</id>
      <parentid>875762</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:13:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Delgermurun Shishkhed goliin sav gazriin zahirgaa</username>
        <id>90862</id>
      </contributor>
      <comment>дотор</comment>
      <origin>875763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1745" sha1="k8bien7xobfqu73rj2doloutu26ah4g" xml:space="preserve">=== Боомын рашаан төст булгийн ерөнхий мэдээлэл ===
Боомын рашаан төст булаг нь Хөвсгөл аймгийн Рэнчинлхүмбэ сумын Хөндий 1 дүгээр багийн нутагт, Доод Цахир уулын зүүн үзүүрт далайн түвшнээс дээш 1545 м өндөрт байрладаг. Байршлын солбицол нь N 51°07′43.97″, E 99°23′42.89″ болно.

Нутгийн иргэд болон ойролцоох сумдын иргэд, амрагчид тус булгийг эрт дээр үеэс дотор эрхтэнд сайн хэмээн уламжлалт ойлголтоор хэрэглэж, ууж ирсэн түүхтэй. Рашаанд амрагчид жил бүрийн 6 дугаар сарын сүүлээс 8 дугаар сар хүртэлх хугацаанд ирж амардаг байна.

Тус булаг нь ойролцоогоор 200 м урсаж, Дүүрэн нуурт цутгадаг бөгөөд өвлийн улиралд ч хөлдөхгүй, харзалж урсдаг онцлогтой. Ус нь цэнгэг бөгөөд хүхэрт нэгдлийн өвөрмөц үнэртэй.

Булгийн усанд хийсэн физик-химийн анхан шатны хэмжилтийн үзүүлэлтүүд:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Үзүүлэлт
!Хэмжилтийн дүн
|-
|pH
|8.2
|-
|Цахилгаан дамжуулах чанар (EC)
|198
|-
|Нийт ууссан бодис (TDS)
|98
|-
|Усны температур (T)
|&lt;blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;5,5°C&lt;/blockquote&gt;&lt;/blockquote&gt;
|}
[[Файл:Боом.jpg|alt=Боом рашаан]]</text>
      <sha1>k8bien7xobfqu73rj2doloutu26ah4g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875764</id>
      <parentid>875763</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:14:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Delgermurun Shishkhed goliin sav gazriin zahirgaa</username>
        <id>90862</id>
      </contributor>
      <comment>Боом рашаан</comment>
      <origin>875764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1695" sha1="on9yo8vp32ih5z4n3r47z6xwoar090p" xml:space="preserve">=== Боомын рашаан төст булгийн ерөнхий мэдээлэл ===
Боомын рашаан төст булаг нь Хөвсгөл аймгийн Рэнчинлхүмбэ сумын Хөндий 1 дүгээр багийн нутагт, Доод Цахир уулын зүүн үзүүрт далайн түвшнээс дээш 1545 м өндөрт байрладаг. Байршлын солбицол нь N 51°07′43.97″, E 99°23′42.89″ болно.

Нутгийн иргэд болон ойролцоох сумдын иргэд, амрагчид тус булгийг эрт дээр үеэс дотор эрхтэнд сайн хэмээн уламжлалт ойлголтоор хэрэглэж, ууж ирсэн түүхтэй. Рашаанд амрагчид жил бүрийн 6 дугаар сарын сүүлээс 8 дугаар сар хүртэлх хугацаанд ирж амардаг байна.

Тус булаг нь ойролцоогоор 200 м урсаж, Дүүрэн нуурт цутгадаг бөгөөд өвлийн улиралд ч хөлдөхгүй, харзалж урсдаг онцлогтой. Ус нь цэнгэг бөгөөд хүхэрт нэгдлийн өвөрмөц үнэртэй.

Булгийн усанд хийсэн физик-химийн анхан шатны хэмжилтийн үзүүлэлтүүд:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Үзүүлэлт
!Хэмжилтийн дүн
|-
|pH
|8.2
|-
|Цахилгаан дамжуулах чанар (EC)
|198
|-
|Нийт ууссан бодис (TDS)
|98
|-
|Усны температур (T)
|5,5°C
|}
[[Файл:Боом.jpg|alt=Боом рашаан]]</text>
      <sha1>on9yo8vp32ih5z4n3r47z6xwoar090p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дүүрэн нуур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149164</id>
    <revision>
      <id>875766</id>
      <timestamp>2026-11-09T09:32:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Delgermurun Shishkhed goliin sav gazriin zahirgaa</username>
        <id>90862</id>
      </contributor>
      <comment>Дүүрэн нуур</comment>
      <origin>875766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="817" sha1="cowk2l99lhndeptk39647q2xs30ybgm" xml:space="preserve">
== Дүүрэн нуур ==
Дүүрэн нуур нь Хөвсгөл аймгийн Рэнчинлхүмбэ сумын Хөндий 1 дүгээр багт, Доод Цахир уулын урд, Жаргалант уулын ар талд байрладаг цэнгэг уст нуур юм. Дархадын хотгорын 2000 гаруй нуур, тойрмын нэг юм.

Нуур нь далайн түвшнээс дээш 1538 метрийн өндөрт оршдог бөгөөд газарзүйн солбицол нь 51°05′54.51″ хойд өргөрөг, 99°24′43.95″ зүүн уртраг болно.

Дүүрэн нуур нь зэвэг, хадран, цагаан загас зэрэг загасны нөөцтэй.[[Файл:Дүүрэн нуур.jpg|alt=Дүүрэн нуур]]</text>
      <sha1>cowk2l99lhndeptk39647q2xs30ybgm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жарайн гол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149165</id>
    <revision>
      <id>875767</id>
      <timestamp>2026-11-09T10:00:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Delgermurun Shishkhed goliin sav gazriin zahirgaa</username>
        <id>90862</id>
      </contributor>
      <comment>Жарайн гол</comment>
      <origin>875767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2221" sha1="jimxcc5ilytgrxlfzflkmv4j779bbjl" xml:space="preserve">
Жарайн гол нь Хөвсгөл аймгийн Рэнчинлхүмбэ сумын 3 дугаар багийн нутагт орших гол юм. Ламбишдэг уулын баруун урдаас эх авч, Сайхан өвстийн нурууны зүүн талаар урсан, нийт 55 км зам туулж, Хараацайн булангаас дээш Шаргын голд цутгадаг.

Голын эх орчим далайн түвшнээс дээш 1550 метрийн өндөрт байрладаг. Голын өргөн дунджаар 15 метр, гүн нь 0.6–0.9 метр, урсгалын хурд дунджаар 2.4 м/с байна. Жарайн голд нийт 24 жижиг гол, горхи цутгадаг.

== Ус зүйн үзүүлэлт ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Үзүүлэлт
!Хэмжээ
|-
|Байршил
|Хөвсгөл аймаг, Рэнчинлхүмбэ сум, 3 дугаар баг
|-
|Эх авдаг газар
|Ламбишдэг уулын баруун жура
|-
|Урсгалын чиглэл
|Сайхан өвстийн нурууны зүүн талаар
|-
|Нийт урт
|55 км
|-
|Цутгах гол
|Шаргын гол
|-
|Цутгал гол, горхины тоо
|24
|-
|Далайн түвшнээс дээших өндөр
|1550 м
|-
|Голын дундаж өргөн
|15 м
|-
|Голын гүн
|0.6–0.9 м
|-
|Урсгалын дундаж хурд
|2.4 м/с
|}

== Усны физик-химийн үзүүлэлт ==
Шишхэд голын усны нөөцийн нэгдсэн менежментийн судалгааны хүрээнд 2017 оны 8 дугаар сард хийсэн хэмжилтийн мэдээллээр Жарайн голын усны физик-химийн үзүүлэлт дараах байдалтай байжээ.[[Файл:Жарайн гол.jpg|alt=Жарайн гол|360x360px]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Үзүүлэлт
!Хэмжилтийн дүн
|-
|Устөрөгчийн ионы илтгэгч (pH)
|7.0
|-
|Цахилгаан дамжуулах чанар (EC)
|177
|-
|Ууссан нийт бодис (TDS)
|106
|-
|Булингаршил
|1.8
|}</text>
      <sha1>jimxcc5ilytgrxlfzflkmv4j779bbjl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875768</id>
      <parentid>875767</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T10:05:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Delgermurun Shishkhed goliin sav gazriin zahirgaa</username>
        <id>90862</id>
      </contributor>
      <comment>Жарайн гол</comment>
      <origin>875768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2151" sha1="9mks3fkr8trxwuvlzf2bhtkuxtew7kj" xml:space="preserve">
Жарайн гол нь Хөвсгөл аймгийн Рэнчинлхүмбэ сумын 3 дугаар багийн нутагт орших гол юм. Ламбишдэг уулын баруун урдаас эх авч, Сайхан өвстийн нурууны зүүн талаар урсан, нийт 55 км зам туулж, Хараацайн булангаас дээш Шаргын голд цутгадаг.

Голын эх орчим далайн түвшнээс дээш 1550 метрийн өндөрт байрладаг. Голын өргөн дунджаар 15 метр, гүн нь 0.6–0.9 метр, урсгалын хурд дунджаар 2.4 м/с байна. Жарайн голд нийт 24 жижиг гол, горхи цутгадаг.

== Ус зүйн үзүүлэлт ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Үзүүлэлт
!Хэмжээ
|-
|Байршил
|Хөвсгөл аймаг, Рэнчинлхүмбэ сум, 3 дугаар баг
|-
|Эх авдаг газар
|Ламбишдэг уулын баруун жура
|-
|Урсгалын чиглэл
|Сайхан өвстийн нурууны зүүн талаар
|-
|Нийт урт
|55 км
|-
|Цутгах гол
|Шаргын гол
|-
|Цутгал гол, горхины тоо
|24
|-
|Далайн түвшнээс дээших өндөр
|1550 м
|-
|Голын дундаж өргөн
|15 м
|-
|Голын гүн
|0.6–0.9 м
|-
|Урсгалын дундаж хурд
|2.4 м/с
|}

== Усны физик-химийн үзүүлэлт ==
Шишхэд голын усны нөөцийн нэгдсэн менежментийн судалгааны хүрээнд 2017 оны 8 дугаар сард хийсэн хэмжилтийн мэдээллээр Жарайн голын усны физик-химийн үзүүлэлт дараах байдалтай байжээ.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Үзүүлэлт
!Хэмжилтийн дүн
|-
|Устөрөгчийн ионы илтгэгч (pH)
|7.0
|-
|Цахилгаан дамжуулах чанар (EC)
|177
|-
|Ууссан нийт бодис (TDS)
|106
|-
|Булингаршил
|1.8
|}</text>
      <sha1>9mks3fkr8trxwuvlzf2bhtkuxtew7kj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фергона</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149166</id>
    <revision>
      <id>875770</id>
      <timestamp>2026-11-09T10:31:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Фергона́ (узбек. Farg‘ona / Фарғона) — Узбекистаны хот, Фергона муийн засаг захиргааны төв.  Тус хот нь Узбекистаны зүүн урд хэсэгт Ферганы хөндийд нийслэл Ташкент хотоос зүүн зүгт 420 орчим км зайд оршдог байна.&quot;</comment>
      <origin>875770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="376" sha1="dbog93e8xc5sjbi4jrc2v62wa4dqpqs" xml:space="preserve">Фергона́ (узбек. Farg‘ona / Фарғона) — Узбекистаны хот, Фергона муийн засаг захиргааны төв.

Тус хот нь Узбекистаны зүүн урд хэсэгт Ферганы хөндийд нийслэл Ташкент хотоос зүүн зүгт 420 орчим км зайд оршдог байна.</text>
      <sha1>dbog93e8xc5sjbi4jrc2v62wa4dqpqs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875772</id>
      <parentid>875770</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T10:48:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>875772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3389" sha1="f4kc1equ6p9uw2mbctumow89cnajgyw" xml:space="preserve">'''Фергона́''' ([[Узбек хэл|узбек.]] Farg‘ona / Фарғона) — [[Узбекистан]] улсын Фергона муийн засаг захиргааны төв хот.

Тус хот нь Узбекистаны зүүн урд хэсэгт [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийд]] нийслэл [[Ташкент]] хотоос зүүн зүгт 420 орчим км зайд оршдог байна.
[[Файл:Памятник Ахмаду Аль-Фергани.jpg|thumb]]
Фергона хот нь 1877 онд Шинэ Маргилан нэртэй байгуулагдсан бөгөөд 10-р зууны Маргилон хотоос 12 км зайд оршдог. Энэ нэр нь эртний Ираны &quot;марг&quot; гэдэг үгнээс гаралтай бөгөөд &quot;нуга, зүлэг, цэлгэр&quot; гэсэн утгатай. 1907 онд хотыг Скобелев гэж нэрлэж байгаад 1924 онд Фергана хөндийд байрладаг тул хотыг Фергона гэж нэрлэж иржээ.

== Газар зүй ==
Фергона хот Узбекистаны зүүн хэсэгт, Фергана хөндийн өмнөд хэсэгт, далайн түвшнээс дээш 580 метрийн өндөрт байрладаг.

Энэ хот нь нийслэл [[Ташкент]] хотоос зүүн тийш ойролцоогоор 420 километр, [[Андижан]] хотоос баруун өмнө зүгт 75 километр зайд оршдог. Фергона хотын талбай нь 95.6 хавтгай дөрвөлжин километр юм.

2014 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар тус хотын хүн ам 340,600 байсан нь Фергана хөндийн гурав дахь том хот болжээ.

Үүсгэн байгуулагдсаны дараа энэ хот голчлон оросуу амьдарч байв. 1911 онд хүн ам нь 11,892 байснаас 7,534 нь орос (63%), 2,590 нь сарт (22%) байв. 1926 оны хүн амын тооллогоор тус хотын 14,275 оршин суугчийн 7,942 нь орос (55%), 667 нь украин (4.6%), 514 нь еврей (3.6%), ердөө 3,011 нь узбек (21.0%) байжээ.

2013 оны байдлаар Фергана хот нь бараг нэг үндэстэнээс бүрдэж байв: хотын 350,600 оршин суугчийн 316,268 нь [[узбекчүүд]] (90.0%) байна.

Узбекчүүдээс гадна Ферганад 12,084 орос (3.4%), 3,114 тажик (1.1%), 2,028 солонгос (0.7%), 626 татар (0.2%) амьдардаг. Мөн Азербайжан, Армен, Еврей, Герман болон бусад үндэстний төлөөлөгчид амьдардаг.

Хүн амын дийлэнх нь Исламын [[суннит урсгал]] шүтдэг.

== Боловсрол ==

* [[Ферганы Улсын Их Сургууль]],
* [[Ферганы Политехникийн Дээд Сургууль]],
* Ташкентийн Мэдээллийн Технологийн Их Сургуулийн Фергона дахь салбар,
* Ташкентийн Анагаах Ухааны Академийн Фергона дахь салбар.</text>
      <sha1>f4kc1equ6p9uw2mbctumow89cnajgyw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ургенч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149167</id>
    <revision>
      <id>875775</id>
      <timestamp>2026-11-09T10:57:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Urgench banner.jpg|thumb|518x518px]] '''Урге́нч''' ([[Узбек хэл|узбек.]] ''Urganch / Урганч'') — Узбекистаны баруун хойд хэсэгт орших хот бөгөөд Хорезм мужийн нийслэл юм. [[Амударья]] мөрний өмнөд эрэг дээр, баянбүрд бүсэд, эртний Куня-Ургенч хотын ойролцоо (одоогийн Туркменист...&quot;</comment>
      <origin>875775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1173" sha1="hlh9qbcw73s94hhuhwh4pni7yctvxiw" xml:space="preserve">[[Файл:Urgench banner.jpg|thumb|518x518px]]
'''Урге́нч''' ([[Узбек хэл|узбек.]] ''Urganch / Урганч'') — Узбекистаны баруун хойд хэсэгт орших хот бөгөөд Хорезм мужийн нийслэл юм. [[Амударья]] мөрний өмнөд эрэг дээр, баянбүрд бүсэд, эртний Куня-Ургенч хотын ойролцоо (одоогийн Туркменистанд) байрладаг энэ хот нь тус бүс нутгийн тээвэр, аж үйлдвэр, соёл, боловсролын чухал төв юм.

Ургенч хот нь 30 км-ийн зайд орших ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад багтсан эртний '''[[Хива]]''' руу аялах жуулчдын гол хаалга болдог. Тус хотоор хурдны зам, төмөр зам дайран өнгөрдөг бөгөөд олон улсын нисэх онгоцны буудалтай аж.

Польш гаралтай алдар дуучин [[Анна Герман]] энэ хотод төрсөн байна.</text>
      <sha1>hlh9qbcw73s94hhuhwh4pni7yctvxiw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Узбекистаны Олий Мажлис</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149168</id>
    <revision>
      <id>875778</id>
      <timestamp>2026-11-09T11:15:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Logo of Oliy Majlis.png|thumb]] '''Узбекистаны Олий Мажлис''' ([[Узбек хэл|узбек.]] ''Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi'') - Бүгд Найрамдах Узбекистан Улсын парламент бөгөөд төрийн эрх мэдлийн төлөөллийн болон хууль тогтоох байгууллага юм.  2002 оны 1-р сарын 27-ны өдөр болсон улс даяар...&quot;</comment>
      <origin>875778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5026" sha1="ie2tgktx48ms8fm7slcaqj9bwtc3ke1" xml:space="preserve">[[Файл:Logo of Oliy Majlis.png|thumb]]
'''Узбекистаны Олий Мажлис''' ([[Узбек хэл|узбек.]] ''Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi'') - Бүгд Найрамдах Узбекистан Улсын парламент бөгөөд төрийн эрх мэдлийн төлөөллийн болон хууль тогтоох байгууллага юм.

2002 оны 1-р сарын 27-ны өдөр болсон улс даяар болсон Үндсэн хуулийн бүх нийтийн санал асуулгын дүнгээр Узбекистан Улсын Олий Мажлис нь хоёр танхимаас бүрддэг болсон. Узбекистан Улсын Олий Мажлисын Сенат (дээд танхим) болон Узбекистан Улсын Олий Мажлисын Хууль тогтоох танхим (доод танхим). 1994 онд байгуулагдсанаас хойш бүх нийтийн санал асуулга явуулах хүртэл Узбекистан Улсын Олий Мажлис нэг танхимтай байсан. Хоёр танхимын бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил байдаг. Узбекистан Улсын Олий Мажлисын өмнөх байгууллага нь 1938-1994 онуудад оршин тогтнож байсан ЗХУ-ын Зөвлөлт Узбекистан Улсын нэг танхимтай Дээд Зөвлөл байжээ.

== Олий Мажлисын Хууль тогтоох танхим (Доод танхим) ==
Хууль тогтоох танхим нь хуулийн дагуу сонгогдсон 150 депутатаас бүрддэг. Хууль тогтоох танхимын тэргүүн нь Олий Мажлисын Хууль тогтоох танхимын дарга юм. Энэ албан тушаалыг одоогоор шинээр сонгогдсон Нуриддин Муйдинхонович Исмоилов хашиж байна.

Доод танхимд 150 депутат байдаг бөгөөд тэдний 135 нь шууд ерөнхий сонгуулиар сонгогдсон бөгөөд 15 суудал нь Узбекистаны эрдэмтдээс бүрдсэн Экологийн хөдөлгөөнд зориулагдсан байдаг аж. Хууль тогтоох танхимын үйл ажиллагааны журмыг Узбекистаны Бүгд Найрамдах Улсын Үндсэн хууль, &quot;Узбекистаны Бүгд Найрамдах Улсын Олий Мажлисын Хууль тогтоох танхимын тухай&quot; хууль болон бусад хууль тогтоомжийн актуудаар тодорхойлдог. 2019-2020 оны сонгуулиас хойш Экологийн хөдөлгөөнд суудал олгохоо больсон. 

2023 оны 11-р сараас хойш холимог сонгуулийн системд шилжсэн бөгөөд үүний дагуу 150 депутатын 75 нь ерөнхий сонгуулиар, үлдсэн 75 депутат нь мажоритар систем (нэр дэвшигчийн төлөө санал өгөх) ашиглан нэг мандаттай тойргоос сонгогддог байна.

== Сенат (Дээд танхим) ==
Сенат нь нутаг дэвсгэрийн төлөөллийн танхим бөгөөд 65 сенаторуудаас бүрддэг байна. Олий Мажлисын Сенатын гишүүдийг Каракалпакстан Бүгд Найрамдах Улс, бүс нутаг, Ташкент хотоос тэнцүү тооны буюу тус бүр 4 гишүүнээр сонгоно. Каракалпакстан Бүгд Найрамдах Улсын Жокарги Кенес болон бүс нутаг, дүүрэг, хотын төрийн эрх мэдлийн төлөөллийн байгууллагуудын холбогдох хамтарсан хуралдаанд нууц санал хураалтаар эдгээр депутатуудын дундаас сонгоно. Узбекистан Улсын Олий Мажлисын Сенатын есөн гишүүнийг Узбекистан Улсын Ерөнхийлөгч шинжлэх ухаан, урлаг, утга зохиол, үйлдвэрлэл болон төрийн болон олон нийтийн үйл ажиллагааны бусад салбарт өргөн хүрээтэй практик туршлага, онцгой амжилт гаргасан хамгийн нэр хүндтэй иргэдийн дундаас томилдог байна.

Сонгуулийн өдөр гэхэд 25 нас хүрсэн Узбекистан Улсын иргэн Хууль тогтоох танхимын депутат, мөн Сенатын гишүүнээр ажиллаж болно.</text>
      <sha1>ie2tgktx48ms8fm7slcaqj9bwtc3ke1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ташкентийн олон улсын нисэх буудал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149169</id>
    <revision>
      <id>875781</id>
      <timestamp>2026-11-09T11:32:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Tashkent Airport Wallner.jpg|thumb]] '''Ислам Каримовын нэрэмжит Ташкентийн олон улсын нисэх буудал''' ([[Узбек хэл|узбек.]] ''Islom Karimov nomidagi «Toshkent» xalqaro aeroporti / Ислом Каримов номидаги «Тошкент» халқаро аэропорти''; [[Англи хэл|англи.]] ''Islam Karimov Tashkent International Airport'')  -Узбекистаны...&quot;</comment>
      <origin>875781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2970" sha1="61grpxv5klj1h24w1eyx72exfg0o0wm" xml:space="preserve">[[Файл:Tashkent Airport Wallner.jpg|thumb]]
'''Ислам Каримовын нэрэмжит Ташкентийн олон улсын нисэх буудал''' ([[Узбек хэл|узбек.]] ''Islom Karimov nomidagi «Toshkent» xalqaro aeroporti / Ислом Каримов номидаги «Тошкент» халқаро аэропорти''; [[Англи хэл|англи.]] ''Islam Karimov Tashkent International Airport'')  -Узбекистаны хамгийн том нисэх онгоцны буудал бөгөөд Ташкент хотод байрладаг. Энэ нь үндэсний агаарын тээврийн компани болох Uzbekistan Airways компанийн гол төв юм. Тус онгоцны буудал нь Ташкент хотын төвөөс зүүн өмнө зүгт таван километрийн зайд орших Сергели дүүрэгт байрладаг. Энэ нь Узбекистан болон Төв Азийн хамгийн ууган нисэх онгоцны буудлуудын нэг юм.

2017 оны 1-р сард Узбекистаны анхны ерөнхийлөгч [[Ислом Каримов|Ислам Каримовын]] нэрэмжит болсон байна.

== Ерөнхий мэдээлэл ==
Ташкентийн олон улсын нисэх онгоцны буудал нь Төв Азийн хамгийн том нисэхийн байгууламж бөгөөд олон улсын түвшинд зорчигч, ачаа тээвэр, нисэх онгоцонд газрын үйлчилгээ үзүүлдэг олон тооны байгууламжийг багтаасан байдаг.

Энэ нь ICAO-ийн 2-р ангиллын стандартыг хангасан, бүх төрлийн онгоц хөөрч буух 2 зурвастай. 100 га талбай бүхий талбайд урт болон дунд зайн нисэх онгоцонд зориулсан 110 зогсоол байдаг.

Ташкентийн олон улсын нисэх онгоцны буудал нь газарзүйн хувьд их тохиромжтой байршилтай бөгөөд ТУХН болон Европоос Зүүн Өмнөд, Өмнөд, Зүүн Ази руу болон буцах чиглэлийн агаарын замын уулзвар дээр, мөн Европ, Азийн хоорондох замын уулзвар дээр байрладаг байна. Нисэх онгоцны буудал нь дэлхийн олон томоохон хотууд, мөн Узбекистаны бараг бүх бүс нутгийн төвүүдтэй агаарын замаар холбогддог. Нисэх онгоцны буудлыг хэд хэдэн удаа сэргээн засварлаж, өргөтгөсөн бөгөөд одоогоор хоёр зорчигчийн терминалтай.</text>
      <sha1>61grpxv5klj1h24w1eyx72exfg0o0wm</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>