Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 9820 875785 874006 2026-11-09T14:56:29Z ~2026-59718-08 108901 875785 wikitext text/x-wiki {{about|Монголын ястаны}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Дөрвөд <br />{{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ}} | image = Map of the Oirat Confederation.png | caption = [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадын холбоон]] дахь Дөрвөдийн байршил | pop = 130,000–150,000 | region1 = {{flagcountry|Монгол}} | pop1 = 83,719 | ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> | region2 = {{flagcountry|Орос}} | pop2 = 54,000 | ref2 = | region3 = | pop3 = | ref3 = | languages = [[Ойрад аялга|Ойрад]], [[Орос хэл|Орос]], [[Монгол хэл]] | religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Дөрвөд'''{{efn|''Дөрбэн'' ('''Дөрвөн''') гэх ганц тооны үг Монгол бичгийн дүрмээр сүүл "н"-ээр төгссөн учир олон тооны ''-д'' дагавар залгаж ''Дөрбэд'' ('''Дөрвөд''') гэх олон тооны нэр үүсчээ.}} — [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. [[Монгол]]д Дөрвөд ястан гэж 72,403 хүн бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf 2010 хүн амын тооллогын урьдчилсан дүн]</ref>. Мөн [[Орос]] дахь [[Халимаг]]уудын 35 орчим хувь нь Дөрвөд гэгдэж, [[Хятад]] дахь Монголчуудын дотор Дөрвөд, Дөрвөн овогтон олноороо бий.{{efn|ОХУ-д зөвхөн Халимаг, БНХАУ-д зөвхөн Монгол гэж бүртгэдэг тул тэдгээрийн дотор хэдий тооны Дөрвөд ястан байгааг мэдэх төвөгтэй.}} [[Увс|Увс]] аймгийн [[Бөхмөрөн сум|Бөхмөрөн]], [[Давст сум|Давст]], [[Наранбулаг сум|Наранбулаг]], [[Өлгий сум|Өлгий]], [[Өмнөговь сум|Өмнөговь]], [[Сагил сум|Сагил]], [[Түргэн сум|Түргэн]], [[Ховд сум (Увс)|Ховд]], [[Улаангом]], [[Тариалан сум (Увс)|Тариалан]], [[Ховд]] аймгийн [[Дөргөн сум|Дөргөн]], [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[Ногооннуур сум|Ногооннуур]] суманд болон Увс аймгийн Завхан суманд нэг баг, Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн суманд "онгоцны дөрвөдүүд", Мянгад суманд нэг баг дөрвөдүүд амьдарч байна. Мөн социализмын үед атар эзэмших, аж үйлдвэржүүлэх зорилгоор, 1990 оноос хойш зах зээлд ойртох зорилгоор [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]], [[Дархан]] хотууд, [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Булган]] аймгийн сумдаар ихээхэн шилжин нүүж суурьшсан байна. ==Түүх== [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын Нууц Товчоонд]] 1. Чингис хааны язгуур, дээр тэнгэрээс заяат төрсөн Бөртэ-чино, гэргий Гуа-Маралын хамт тэнгис далайг гэтэлж ирээд Онон мөрний эх Бурхан халдун ууланд нутаглаж Батцагаан гэдэг нэгэн хөвүүнийг төрүүлжээ. 2. Батцагааны хөвүүн Тамача, Тамачийн хөвүүн Хоричар мэргэн, Хоричар мэргэний хөвүүн Уужим буурал, Уужим бууралын хөвүүн Саль-хачау, Саль-хачаугийн хөвүүн Ихнүдэн, Ихнүдэний хөвүүн Шинсочи, Шинсочийн хөвүүн Харчу. 3. Харчугийн хөвүүн Боржигидай мэргэн бүлгээ. Боржигидай мэргэний гэргий нь Монголжингуа, түүнээс төрсөн хөвүүн Торголжин баян. Торголжин баян, Борогчин гуа гэргийтэй, Боролдайсуялби гэдэг залуу зарцтай, дайр бор хоёр хүлэг морьтой бүлгээ. Торголжин баяны хөвүүн [[Дува сохор]], Добу мэргэн хоёр бүлгээ. 4. Дува сохор, магнай дундаа ганц нүдтэй гурван нүүдлийн газар харах бүлгээ. 5. Нэгэн өдөр Дува сохор, Добу мэргэн дүүтэйгээ Бурхан халдун уулан дээр гарав. Дува сохор, Бурхан халдун дээрээс харвал Түнхэлэг горхин уруу нэгэн бүлэг иргэн нүүж айсуй. 6. Дува сохор өгүүлрүүн: "Тэр нүүдэл иргэний дотор, тэрэгний мухлагийн өмнө нэг сайхан охин сууж явна. Хүний гэргий болоогүй бол Добу мэргэн дүү чамд гуйж гэргий болгоё" гээд түүнийг үзүүлэхээр Добу мэргэн дүүгээ илгээв. 7. Добу мэргэн, тэр нүүдэлд хүрч охиныг үзвэл үнэхээр алдартай, гоо сайхан охин бөгөөд хүний гэргий болоогүй ажээ. Нэр Алун гуа гэнэ. 8. Энэ охин, хорь түмдийн ноён Хорилардай мэргэний гэргий Баргужин гуагаас хорь түмд (хорь буриад)-ийн нутаг Ариг ус гэдэг газар төржээ. Түүний эх Баргужин гуа бол хол газрын Баргужин төхүмийн эзэн Баргудай мэргэний охин бүлгээ. Тэр бүлэг иргэн бол Хорилардай мэргэнийх ажээ. 9. Хорилардай мэргэн, хорь түмдийн газарт булга, хэрэм зэрэг ан гөрөөс агнахаа хориглон булаалдаж харилцан муудалцаад салж, хорилар овогтон болоод Бурхан халдун ууланд ан гөрөөс элбэг гэж сонсож, Бурхан халдуны эзэн бурхан босгосон Шинч баян урианхайтай уулзахаар нүүж ирсэн ажээ. Энэхүү хорь түмдийн ноён Хорилардай мэргэний охин, Ариг уснаа төрсөн Алун-гуаг гуйж, Добу мэргэний гэргий болгосон ёс тийм ажээ. 10. Алун-гуа, Добу мэргэнд ирээд Бүгүнүтэй, Бэлгүнүтэй гэдэг нэртэй хоёр хөвүүнийг төрүүлэв. 11. [[Дува сохор]] ах нь дөрвөн хөвүүнтэй бүлгээ. Дува сохрыг үхсэний хойно түүний дөрвөн хөвүүн, Добу мэргэнийг авга гэж үзэхгүй доромжилж салж нүүгээд дөрвэд овогтон болов ([[Монгол бичиг|мо.б. галиг.]] ''дөрбэн обогтан болжу дөрбэн иргэн тэдэ болба''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.linguamongolia.com/The%20Secret%20History%20of%20the%20Mongols.pdf |wayback=20210421014702 |text=''Emyr R. E. Pugh''-ийн эмхэтгэсэн ханз, Монгол бичиг, латин галигийн цахим эх |archiv-bot=2023-09-26 10:09:42 InternetArchiveBot }}-ээс галиглав</ref>) Дөрвөд гэдэг нь Дөрвөний олон тоо юм. Энэ нь 9-р зууны эцэс, 10-р зууны үед хамаарах явдал гэж үздэг. Мөн [[Абулгази хан]] өөрийн ургийн бичигтээ " [[Бөртэ Чино|Бөртэ Чинын]] хүү Хоо марал түүний хүү Бэчин хиан, тэр 5 хүүтэй ба бага түү Тамачиг илүү хайрлах тул том 4 хүү нь гомдож харийн нутаг руу нүүж, тэднийг Дөрвөн гэж дуудах болов"{{Citation needed}} хэмээн бичжээ. Энэ нь 8-р зууны эцэс, 9-р зууны эхэн үед хамаарах явдал гэж үздэг. Дээрх баримтууд Дөрвөд болбоос Чонос өвөгтэй, [[Хиад]] гарвалтай язгуурын Монгол овог гэдгийг баталдаг. 12-р зуунд Дөрвөн овогтон Дарлигин Монголын дотор багтаж байв. [[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Дины]] “[[Судрын чуулган]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн [[Енисей мөрөн|Горлос]] (Енисей мөрөн Д.Б) мөрний сав газар нутаглан сууж 13-р зууны эхэн үе гэхэд тухайлсан нутагтай, тус бүрийн эзэмшилтэй болсон[9] гэсэн бол хожмын [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] “[[Эрдэнийн товч]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн '''Доной, Догшин, Эмнэг, Эрх''' нарын харьяат ард нь [[Ойрад|Ойрадын]] '''[[Өөлд]], [[Баатууд|Баатад]], [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Хэрнүүд]]''' овогтон болов гэх зэргээр тэмдэглэсэн байдаг. Дөрвөд нь 1400-1755 оны хооронд тогтносон Дөрвөн [[Ойрад]]ын дөрвөн гол аймгийн нэг нь байв. 10-р зууны үед Дува сохорын 4 хүүгийн албатууд [[Енисей мөрөн|Енисей]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] мөрний хавиар, 12-р зууны үед дөрвөдүүд Халх гол, улмаар [[Байгал нуур]]ын ойролцоо ирж нутаглажээ. Чингис хаан Монголын эзэнт гүрнийг байгуулахад дөрвөдүүд Ойрадын Хархируга, [[Худуга бэхи|Хутагбэх]], Дөрвөдийн Дөрбэй догшин, Мөч бүдүүн ноёдын удирдлагын дор явж хүчин зүтгэсэн байна. Чингис хаан энэ гавьяа зүтгэлийг үнэлж ойрадын Хутагбэхтэй худ ураг болж өөрийн охин [[Цэцэйхэн|Цэцэйхэнийг]] Хутагбэхийн хүү Иналчид гэргий болгон өгснийг түүхэнд тэмдэглэжээ. Чингис хааны дараах үед дөрвөдүүд [[Алтайн нуруу]] болон [[Или мөрөн|Или]], [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайд]] очиж нутаглаж, Цагаадай хааны захиргаанд оржээ. Ойрадууд тэр дундаа дөрвөдүүд их хааныхаа нэрийг хэлэхгүй хэмээн "цагаан" гэдгийг "гялаан" гэж хэлсээр ирсэн уламжлал одоо ч байсаар байна. Дөрвөдүүд нүүдэллэн ирсэн нутгийнхаа уугуул уйгар, түрэг иргэдийг өөртөө уусган нэгтгэжээ. Өгөөдэйн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг хааныг]] нас барсны дараа Их Монгол улсын дараагийн хааныг сонгоход Өгөөдэй, Цагаадайн үр хойчис нэг тал, Зүчи, Тулуйн хойчис нэг тал болон зөрчилдөж, улмаар Тулуйн хүү Мөнх хаан болсноор Өгөөдэйн талыг дэмжсэн овог аймгууд (торгууд, хошууд гэхчилэн) Цагаадайн хаант улс руу нүүдэллэн, нэгдсэнээр Ойрадууд улам хүчирхэгжсэн. Энэ үеэр [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоонд]] дурдагддаг таргад, тайчууд овог дөрвөдөд нэгджээ. Нэгэн үе бүх Монголыг нэгтгэн захирч их хаан ширээнд суусан ойрадын [[Эсэн тайш]] өөрийн ууган хүү [[Борнагал|Борнагалд]] дөрвөдүүдийг өгч захируулсан бөгөөд дөрвөдийн ноёд түүний удмын хүмүүс байдаг. 14-р зууны эхнээс дөрвөдүүд ойрадын дөрвөн гол аймгийн нэг болж түүхийн тавцанд гарч, засаг захиргааны бүтцийн хувьд дотроо их, бага дөрвөд, баруун зүүн дөрвөд гэж хуваагдсан байна. 17-р зуунд Ойрадын их бутрал эхлэхэд дөрвөдүүдийн нэг хэсэг болох зүүн дөрвөдүүд нь [[Гүш хаан|Гүүш хаан]] хэмээх Төрбайх ноёны удирдлагаар хошууд нар [[Хөхнуур]] руу нүүхэд дагалдан оджээ.{{Citation needed}} Тэднийг өдгөө [[БНХАУ]]-ын Хөх нуурын мужийн Сог монгол буюу [[дээд монголчууд]] гэдэг. Цогт хунтайж шарын шашны улааны урсгалыг хамгаалан Түшээт ханаас урван Хөх нуурын газар албатуудаа аван одсон учир Түшээт хан Гомбодорж хадам аав Дөрвөдийн [[Далайбаатар тайш|Далайбаатар тайшаас]] туслалцаа эрснээр ийнхүү хошууд, дөрвөдүүд шарын урсгалыг хамгаалан Цогт тайжтай тулалдан устгаж, улмаар Төрбайх гүүш Хошуудын хаант улсыг байгуулан Төвдийн хаанаар олон жил суусан. Мөн их, бага дөрвөдүүд Далайбаатар тайшийн удирдлага дор баруун зүг нүүдэллэн Баруун Сибирь, Ил, [[Урал гол|Урал]] мөрнийг гатлан [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хөвөөнд очиж нутаглахдаа '''[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]]''' хэмээх нэр авч Хаант Орос улсын бүрэлдэхүүнд оржээ. ОХУ-ын Бүгд найрамдах Халимаг улсын Бага дөрвөд аймаг (Малодербетовский район)-т бага дөрвөдүүд, бусад аймгуудад нь ч бас дөрвөдийн хойчис тархан амьдарч байна. Ижил мөрөнд очсон их дөрвөд аймаг нь Донын козакуудтай нэгдэж, шашнаа сольж оросын үнэн алдартны шашинтан болсноор бузаав халимаг гэгдэх болсон нь Халимагийн хүн амын 15 хувийг эзэлдэг. Түүхчид бузаав халимаг гэдгийг (1) Донын козакуудтай нэгдсэнээр галт буу хэрэглэх болсноор буутай халимаг гэж нэршсэн, (2) шашнаа сольсон учир бусад халимагууд нь тэднийг бузар халимаг гэсний сунжирсан нэршил гэж хоёр янзаар тайлбарлаж иржээ. Үлдсэн баруун дөрвөдүүд нь баядуудын хамт 1750-иад он хүртэл [[Зүүнгар улс|Зүүнгар улсын]] [[Эрчис мөрөн]] хавиар нутаглан аж төрж байснаа 1753 онд Зүүнгарын дотоодын тэмцэлээс дайжиж Цэрэн, Цэрэн увш, Цэрэнмөнх гэсэн гурван ноёноор удирдуулсан 3300 гаруй өрхийн 17000 хүн ард<ref name=":0">{{Cite journal |last=Ochir |first=Oyunjargal |date=2024-01-01 |title=Зүүнгарын тайжууд ба хотонгууд |url=https://www.academia.edu/128752469/%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%83%D1%83%D0%B4_%D0%B1%D0%B0_%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%B4 |journal=Шашин, өв соёл судлал |pages=179}}</ref> Алтайг даван нүүж Чин гүрэнд дагаар орсонд тэдгээр ардыг Сайн заяатын чуулганы зүүн, баруун гарын олон хошуунд хуваан, цол хэргэмээр шагнаад Заг, Байдрагийн газар нутаг заан суулгасан. [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] мөхсний дараа 1759 оноос<ref name=":0" /> эхлэн одоогийн нутагтаа [[Увс нуур]]ын газар [[Баяд|баядууд]]тайгаа ирж нутаглажээ. Увс нуурын баруун талаар дөрвөдүүд, зүүн талаар баядууд амьдрах болжээ. Хойдын [[Амарсанаа]] 1757 онд Манжид ялагдаад Оросын нутаг руу зугатахдаа ойрын шадар албатуудаа дөрвөдүүдийн дунд үлдээсэн нь 1925 он хүртэл Дөрвөдийн Зоригт хан аймгийн Сүжигт засгийн хошуу нэртэй явж ирсэн бөгөөд тэд дөрвөдүүдийн дунд нэгдэн уусжээ. Мөн өнөөгийн БНХАУ-ын [[Хармөрөн муж]] (Өвөрмонгол, ОХУ-ын Владивосток болон БНАСАУ-ын хооронд орших муж)-ийн Дачин хотын (Аймагтай дүйх хот) Дөрвөд Монголын өөртөө засах хошуу (Мужийнхаа баруун хойт тал)-нд дөрвөд ястан бөөнөөрөө орших бөгөөд эдгээрийг дөрвөдүүд Енисей мөрнөөс Халх гол, Байгал нуур луу 14-р зуунд нүүдэллэн ирж нутаглаж байгаад баруун тийш нүүх үед тасран үлдсэн гэж үздэг. Түүнчлэн Хөхнуур мужийн Хошууд монголчуудын дунд дөрвөдүүд амьдарч байна. Шинжаан-Уйгарын өөртөө засах орны Баянгол аймгийн Хэжин суманд Торгуудын их нүүдэлтэй хамт Ижил мөрнөөс ирсэн дөрвөдүүд, мөн Торгууд ханы хатнаар охиноо мордуулахдаа дөчин дөрвөд өрх дагуулж Дөрвөд хан илгээсний үр хойчис болох дөчид дөрвөдүүд Баянгол аймгийн Баянбулагийн тал нутагт амьдарч байна. 17-р зууны үед ойрадуудыг манжаас хамгаалахын тулд торгууд, дөрвөд, өөлд, урианхай ястнуудаас сайн эрсийг шилж гэр бүлээр нь захлуулан амьдруулснаар одоогийн [[захчин]] ястан бий болсон. Өөрөөр хэлбэл захчин ястан нь энэ дөрвөн ястнаас үүссэн. Захчин хүмүүсийг "Тойроод харахаар Торгууд шиг, Дөхөөд харахаар Дөрвөд шиг, Ойртоод харахаар Өөлд шиг, Урдаас нь харахаар Урайнхай шиг" гэдэг хэлц яриа үүнээс үүдэлтэй. Дэгрээ тамга захчин түмний дунд тааралддаг нь ийм учиртай. ==Алдартнууд== '''''Монгол Улсад харьяалагдах дөрвөдүүдээс:''''' '''НАМ ТӨРИЙН ЗҮТГЭЛТНҮҮД''': Төрийн тэргүүнээр 10 жил, МУ-ын 12 дахь ерөнхий сайдаар 22 жил, [[МАХН]]-ын даргаар буюу Улс төрийн товчооны даргаар 44 жил ажилласан Улсын баатар, Хөдөлмөрийн баатар, маршал [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], Социализмын үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''': [[Өлзийтийн Бадрах]] (Сангийн сайд, ХАА-н сайд, намын генсек, Давст сум), [[Бугын Дэжид]] (НАХЯ-ны сайд, Өмнөговь сум), Ц.Нансалжав (НАХЯ-ны сайд, Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), П.Баатар, Т.Машлай (Давст), [[Цэндийн Молом]] (Сангийн сайд, Давст), К.Чимэд, Э.Бямбажав (Өмнөговь). Ардчиллын буюу 1990 оноос хойш үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''' Э.Бямбажав (Сангийн сайд, Өмнөговь сум), З.Батжаргал (Байгаль орчны сайд, Сагил), [[Жүгнээгийн Амарсанаа]] (Хууль зүйн сайд, Давст), Д.Насанжаргал (ХХАА-н сайд, Бөхмөрөн), Н.Баяртсайхан (Сангийн сайд, Түргэн), Ч.Хүрэлбаатар (Сангийн сайд, Түлш, эрчим хүчний сайд, ЗГХЭГ-ын дарга, Эдийн засаг, хөгжлийн сайд, Давст), С.Отгонбаяр (Онцгой байдлын сайд, Бөхмөрөн), [[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] (Монгол Улсын Шадар сайд, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. Бөхмөрөн), Н.Хүрэлбаатар (Эрүүл мэндийн сайд, Түргэн сум), Б.Бат-Эрдэнэ (Байгаль орчны сайд, Бөхмөрөн), Ж.Ганбаатар (Уул уурхайн сайд, Наранбулаг), Э.Одбаяр (МУ-ын сайд, Бөхмөрөн), Спорт, соёл, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд Ж.Алдаржавхлан (Түргэн). '''УИХ-ын ГИШҮҮД''': Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Баяртсайхан (Түргэн), Х.Балсандорж (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Отгонбаяр (Бөхмөрөн), Г.Нямдаваа (Ховд аймаг), Ч.Хүрэлбаатар (Давст), Ж.Ганбаатар (Наранбулаг), С.Амарсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бат-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Ж.Алдаржавхлан (Түргэн), П.Сайнзориг (Сагил), Э.Одбаяр (Бөхмөрөн), М.Мандхай (Сагил). '''ГЕНЕРАЛ''': Армийн генерал, маршал Ю.Цэдэнбал (Давст), хурандаа генерал [[Бугын Дэжид]] (Өмнөговь), хошууч генерал Ц.Нансалжав (Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), Г.Ариунбуян (Ховд), бригадын генерал М.Хүрлээ (Бөхмөрөн), Ц.Амгаланбаяр (Сагил), [[Өлзийн Цагаанбилэг]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум) '''АКАДЕМИЧ, ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ДОКТОР Sc:''' Х.Цэрэв, Д.Лхагваа (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Ц.Нанзад (Давст), З.Омбоо (Бөхмөрөн), К.Цоохүү (Өмнөговь), Ж.Чогдон (Ховд), М.Шагдарсүрэн, Г.Ширнэн, Б.Эрдэнэбаатар, Ө.Пүрэв (Өлгий), А.Нямаа, Б.Кукэ, С.Дамдинсүрэн, Х.Буян-Орших, Х.Батцэнгэл, Ж.Амарсанаа (Давст), Г.Мягмаржав (Ховд), Шинжлэх ухааны доктор ScD. [[Цагаанбилэгийн Цэдэн]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум), О.Сэргэлэн (Сагил). '''ЭРДЭМТЭН Ph:''' С.Баатар, Б.Балган (Ховд), Б.Батжаргал, Л.Чулуунбаатар (Өмнөговь), Ш.Батсүх, Д.Бат-Эрдэнэ, Ж.Баянсан, Г.Баярсүрэн, Б.Биньеэ (Сагил), О.Бирзана, Б.Бямбагар (Химийн ухаан. Түргэн), Х.Буяннэмэх, Б.Бат-Эрдэнэ, А.Буянтөгс, М.Бэхтөр, Д.Гантөмөр, С.Гончиг, Б.Гончигсүрэн, Ц.Готов, Г.Даваасамбуу (Ховд), Д.Даваасамбуу, Ү.Түмэндэмбэрэл (Давст), Ц.Дамдинсүрэн, Ц.Даш, Г.Додон, Г.Долгорсүрэн, Ц.Жамбалсүрэн (Давст), Д.Жамц, Г.Жамьян, Ш.Жумдаан, Б.Катуу (Давст), А.Ламжав, Е.Моголцог (Ховд), З.Мөнхөө, Г.Мягмаржав (Ховд), Ч.Намжаа, М.Насанбат, О.Насанбат, Б.Насанжаргал (Өмнөговь) , Д.Нямжав, Ц.Одонхүү (Гүн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Б.Цэвэгмэдийн хоёр дахь хүү), О.Мөнхжаргал (Сэтгэл судлалын ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн ууган хүү), О.Мөнхсайхан (Хууль зүйн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн отгон хүү), Ж.Октябрь, Д.Өлзий-Орших (Бөхмөрөн), Д.Өлзийбаяр, Д.Өлзийсайхан, Ц.Пунсаа, Д.Пүрэв (Ховд), Ж.Пүрэвжал, У.Рагчаа, Д.Рийзэн, Ж.Роозон, Н.Сайжаа, Т.Сайнжаргал, Д.Сахиа, Т.Тойвгоо, Ч.Төмөрбаатар, Ч.Түмэндэлгэр, Д.Түмэнжаргал, М.Хүрлээ (Цэргийн шинжлэх ухаан. Бөхмөрөн), Т.Цагаанбаньд, Т.Цэвэгмэд, З.Цэвээн, С.Цэвээндорж, Н.Цэрэн (Давст), Ц.Цэрэн, Г.Чимэддорж, Л.Чойбалсан, Л.Чулуунбаатар, Г.Элдэв-Очир (Сагиль), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Баатар (Давст), Ч.Нанзад (Давст), Э.Жанцан (Ховд, Дөргөн), Г.Нямдаваа (Ховдын засаг дарга), На.Сүхбаатар (Сагиль), Б.Батжаргал (Бөхмөрөн), Г.Эрдэнэчимэг (Ховд), Рийзэн (Давст), С.Бат-Эрдэнэ (Өлгий), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь), М.Баярпүрэв (Ховд), Н.Пүрэвцогт (Бөхмөрөн), Б.Цоггэрэл (Ховд), М.Авирмэд (Өлгий), Я.Батханд (Өлгий), Э.Отгон-Эрдэнэ (Ховд), Ү.Тулга (Давст), С.Батхүрэл (Ховд), Д.Бат-Өлзий (Ховд). '''ЗОХИОЛЧ:''' Н.Батбаяр (Бөхмөрөн), А.Даваасамбуу, Д.Саманд (Бөхмөрөн), Н.Пүрэвцогт, яруу найрагч Д.Ган-Очир (Бөхмөрөн. Дорнодод төрсөн) '''УЛСЫН БААТАР''': Улсын баатар [[Бэгзийн Гиваан]] (Өлгий), Ховд хотыг манж болон гамингаас чөлөөлөхөд онцгой гавьяа байгуулсан учир Богд хааны зарлигаар улсын баатар цол хүртсэн Дамбийжанцан буюу Да лам (Халимагийн дөрвөд) '''ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР''': Д.Батсуурь (Сагил), Ц.Буниа (Түргэн), Н.Буянжаргал (Өмнөговь), Ц.Ганчимэг, Б.Дистэй, Б.Жанцансамбуу (Өмнөговь), Г.Тэгшжав (Түргэн), С.Цэвээн (Тариалан), С.Эрдэнэ (Түргэн), Р.Пүрвээ (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), Д.Жамц (Сагил), Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Д.Пунцаг (Бөхмөрөн) '''ШАШИН:''' Гандан хийдийн тэргүүн хамба лам, PhD эрдэмтэн Х.Гаадан (Сагил), Говийн догшин хутагт Данзанравжаагийн аав Дулдуйт хэмээх Өлзийт (Хүүхэд байхаасаа Төвдөд бурхны шашнаар олон жил суралцсан). '’’ПАРТИЗАН’’’: Т.Хөх (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Б.Алаг, Б.Аюур, Ц.Аюушжав, Ш.Бүргэлдэй, З.Бямба-Иш, Д.Гомбосүрэн, Б.Равдан, Б.Таяа, Б.Тогтох, М.Цулдган (Ховд), Б.Цэрэв, А.Шагдар (Бөхмөрөн), Ү.Янжив, '''МУ-ын АРДЫН ЦОЛТОН''': [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Ардын багш, Наранбулаг), [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Ардын жүжигчин, Давст), Г.Мягмаржав (Ардын багш, Ховд), [[Самандын Жавхлан|С.Жавхлан]] (Ардын жүжигчин, Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Ардын эмч, Сагил). '''МУ-ын ГАВЪЯАТ ЦОЛТОН''': Х.Лэгрэв (Баян-Өлгий, Ногооннуур), М.Алтай, Г.Баазар, Б.Бадам, Ц.Молом (Давст), Т.Батзул, Д.Батаа, СГЗ Л.Чулуунбаатар (Өмнөговь), багш Г.Гомбожав (Давст), Ө.Нарангэрэл (Ховд), Ц.Батнасан, Ё.Бат-Өлзий (Бөхмөрөн), Д.Баяраа, Г.Гомбожав, Ц.Дэмбэрэл, Х.Жаргалсайхан, багш Хүүхээ (Давст), Л.Моголдой, Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Б.Норжин, Б.Оргой (Сагиль), Ж.Очир, Д.Пунцаг (Бөхмөрөн), Д.Жамц (Сагил), Б.Сайнбуян (Бөхмөрөн), Т.Сономпэл, Б.Сумхүү (Давст), А.Таяа, Б.Хүүхээ, Ж.Цэвээн, Э.Цэрэв (Түргэн), Н.Цэрэн, Г.Мягмаржав (Ховд), эмч Сүрэнжав (Давст), Х.Жаргалсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бямбагар (Түргэн), жүжигчин Лэгжмаа (Давст), Б.Балган (Ховд), П.Батаа (Ховд), О.Сэргэлэн (Сагил), Д.Батаа (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), З.Батжаргал (Сагил), Э.Бямбажав (Өмнөговь), Байгалмаа (Давст), Б.Равсал (Ховд,Дөргөн), Ц.Түвшинтөгс (Ховд,Дөргөн), А.Эрдэнэбилэг /Хүний их эмч,Бөхмөрөн/, жүжигчин [[Пунцагийн Эрдэнэзаан|П.Эрдэнэзаан]] (Өлгий), багш Баатар (Давст), Ж.Бумнанжид (Ховд), Х.Сүхбаатар (Ховд), Магсаржав (Давст, Тэс), М.Ганбаатар (Ховд), Харанга хамтлаг [[Яринпилийн Одсүрэн]] (Бөхмөрөн), С.Жавхлан (Бөхмөрөн), Д.Нямхүү (Түргэн), Н.Батсуурь (Ховд), У.Баатар (Түргэн), Гомбосүрэн (Өмнөговь), З.Амангельд (Түргэн), Д.Нямжав (Түргэн), С.Батбаньд (Сагил), Ц.Цэрэнболд (Бөхмөрөн), М.Мандхай (Өмнөговь), Б.Батболд (Сагил), Ю.Дэлгэрмаа (Наранбулаг), Н.Пүрэвжав (Дөргөн), Г.Нямсүрэн (Түргэн), Б.Ганхуяг (Наранбулаг), С.Нэргүй (Бөхмөрөн), У.Пүрэвсүрэн (Түргэн), Ж.Цээлээсүрэн (Ховд). '''ТӨРИЙН СОЁРХОЛТ''': Ж.Гээзэн, М.Намсрай, К.Цагаан (Өмнөговь), Д.Янжив, Б.Баатар, Б.Балган (Ховд), Ц.Дорж (Ховд), Харанга хамтлаг Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Сагил), Х.Цоохүү (Өмнөговь), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь). '''СПОРТ''': Жүдо бөхийн ДАШТ-ын мөнгөн медальт, үндэсний бөхийн улсын аварга, Хөдөлмөрийн баатар, ардын багш, гавьяат тамирчин [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Наранбулаг), Сумо бөхийн дэлхийн аварга, жүдо бөхийн 2 удаагийн улсын аварга, жүдо бөхийн дэлхийн цомын болон Азийн аваргын хүрэл медальт, самбо бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ, Монгол Улсын Дархан аварга Н.Батсуурь (Ховд), Монгол Улсын аварга П.Бүрэнтөгс (Давст), Сумо бөхийн 73 дахь екозуна, их аварга Терүнофүжи Г.Ган-Эрдэнэ (Наранбулаг), улсын арслан [[Мядагийн Мөнгөн|М.Мөнгөн]] (Давст), улсын гарьд Ө.Бат-Орших (Улаангом), улсын заан [[Санжжавын Сүхбаатар|С.Сүхбаатар]] (Наранбулаг), Л.Энхсаруул (Ховд), улсын харцага [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] (Ховд), А.Бямбажав (Сагил), улсын начин Ж.Гэлэг (Ховд), Г.Даваасамбуу (Ховд), Л.Бандихүү (Ховд аймаг Дөргөн), Нямжав (Сагил), Г.Даваасамбуу (Сагиль), Эрхэмбаяр (Түргэн), Ю.Батаа (Наранбулаг), Насандэлгэр (Сагил), Энхбаяр (Түргэн), Г.Дармаажанцан (Ховд, Дөргөн). Чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 4 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан Н.Баярмагнай (Бөхмөрөн, Ховд), Монгол Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн ахлагчаар 11 жил тоголсон, мэргэн бууч, ОУХМ Д.Лүмбэнгарав (Давст), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн аварга, ОУХМ Даваадорж (Уугаа) (Сагил), Волейболын дээд лигийн аварга, Монголын Волейболын холбооны ЕНБДаргаар 22 жил ажилласан, спортын мастер Ц.Бат-Энх (Сагил), Таеквондогийн ОУХМ Б.Бямбажав (Түргэн), “Улаанбаатар марафон” ОУ-ын тэмцээний аварга, Ази тивийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ Ц.Бямбажав (2016, 2020 олимпод оролцсон, Өлгий), Усанд сэлэлтийн ОУХМ, улсын рекордыг 50м, 100м-т эзэмшигч, 2020 оны олимпт оролцогч М.Дэлгэрхүү (Ховд). Шатрын улсын аварга, ФИДЕ мастер Б.Баярмандах (Өмнөговь), ФИДЕ мастер З.Бямбаа (Өмнөговь), насанд хүрэгчдийн шатрын улсын аварга, спортын мастер Ү.Агьбилэг (Өмнөговь), шатрын их мастер, насанд хүрэгчдийн улсын аварга Ү.Үүрийнтуяа (Өмнөговь), сагсан бөмбөгийн ОУХМ, улсын шигшээ багийн тамирчин, дээд лигийн аварга, MVP Б.Өнөрзаяа (Дөргөн), Азийн наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт, үндэсний шигшээ багийн тамирчин, дээд лигийн 3 удаагийн аварга, ОУХМ Ц.Болорцэцэг (Өмнөговь, Өлгий), буудлагын спортын ОУХМ Э.Даваахүү (Өмнөговь), Волейболын дээд лигийн аварга, МУ-ын үндэсний шигшээ багийн тамирчин, спортын мастер А.Төр-Эрдэнэ (Сагил), “Айчи-Нагоя 2026” Азийн пара наадмын мөнгөн медальт ОУХМ жүдоч Т.Сувд-Эрдэнэ (Дөргөн), өсвөрийн шатрын дэлхийн 3 удаагийн аварга, ОУХМ Б.Буянхишиг (Бөхмөрөн). '''УРЛАГ, УРАН БҮТЭЭЛИЙН САЛБАРТ''': Алдарт туульч Буурал Сарисан, Алдарт туульч Ц.Зодов (Бөхмөрөн), Г.Хайнзан, МУГЖ бүжигчин Ж.Лэгжмаа, МУГЗ кино найруулагч Б.Сумхүү (Давст), Ардын жүжигчин, МУГЖ дуучин [[Самандын Жавхлан]] (Бөхмөрөн), Ардын жүжигчин [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Давст), МУГЖ эстрадын дуучин Уранчимэг (Давст), МУГЖ дуучин М.Бямбажав (Өмнөговь), МУГЖ дуучин Г.Бямбажаргал (Өмнөговь), МУГЖ П.Эрдэнэзаан (Өлгий), Харанга хамтлаг, хөгжмийн зохиолч Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), хөгжмийн зохиолч, МУ-ын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Магсаржав (Давст, Тэс), алдарт фото зурагчин, Гамма агентлагийн [[Цэвэгмидийн Батзориг|Ц.Батзориг]] (Сагил), Нисванис хамлагийн ахлагч, ая зохиогч Л.Энх-Амгалан (Ховд), жүжигчин МУГЖ[[Цэгмидийн Цэрэнболд|Ц.Цэрэнболд]] (Бөхмөрөн). 1962 онд Чингис хааны хөшөөг урлаад хэлмэгдсэн, их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөөг бүтээгч, театрын ерөнхий зураач асан Н.Махбал (Харлаг бэйсийн хүү. Улаангом), ХҮ хамтлагийг үүсгэн байгуулагч, МУУГЗ [[Баярмагнайгийн Дашдондог]] (Сагил), МУГЖ бүжигчин М.Мандхай, Шар гэгээ, Задлаагүй захиа зэрэг киноны найруулагч Б.Батдэлгэр (Ховд), кино жүжигчин МУСТА Ц.Лхагва (Өлгий), МУГЖ дуучин У.Баатар (Түргэн), МУУГЗ яруу найрагч У.Пүрэвсүрэн (Түргэн). '''ЭРХЭМСЭГ БҮСГҮЙЧҮҮД:''' Өндөр гэгээн Занабазар богдын ээж Ханджамц хатан (Дөрвөдийн Далай тайшийн охин), Анхны долоогийн нэг Д.Догсом хурцын дурлалт бүсгүй "Хөх торгон дээл" дууны эзэн Баяндалайн БАДАМ (Жинжий Бадам), Фронтод 1600 хонь, 96 агт, 16 атан тэмээ, 10000 төгрөг (тухайн үеийн 12500 хоньтой тэнцэх мөнгө) бэлэглэсэн [[Энгэлийн Бадам]], Монголын Эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг олон жил нэр төртэй удирдсан хөдөлмөрийн баатар Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн) нар, Ардын жүжигчин С.Сарантуяа (Давст), Төрийн соёрхолт, ардын эмч, гавьяат эмч, ШУ-ы доктор (ScD), профессор О.Сэргэлэн (Сагил), Холливудын од жүжигчин Стивен Сигалын дурлалт бүсгүй, эхнэр Б.Эрдэнэтуяа (Өмнөговь). '''УЯАЧИД:''' МУ-ын манлай уяач Н.Батбаяр (Ховд, Дөргөн), МУ-ын алдарт уяач С.Анхбаяр (Түргэн), Б.Түмэнжаргал (Ховд) '''Халимагийн дөрвөдүүд (ОХУ)''': ЗХУ-ын жанжин, хошууч генерал [[Басан Городовиков|Басан Бадьминович Городовиков]]. Алдарт туульч, дуучин [[Охийн Цагаанзам|О.Цагаанзам]]. Дэлхийн шатрын их мастер Санан Сюгиров. Алдарт балетчин Марина Тундутова. '''БНХАУ дахь дөрвөдүүд''': '''ДӨРВӨДИЙН ЗЭЭ НАР:''' [[Занабазар|Өндөр гэгээн Занабазар]], [[Түшээт хан Чахундорж]]; [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-ын дарга, МУ-ын шадар сайд, Боловсролын сайд асан, УИХ-ын гишүүн [[Лувсаннямын Гантөмөр|Лу.Гантөмөр]] (Ховд); улсын начин, Чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТамирчин [[Лувсангийн Энхбаяр|Лу.Энхбаяр]] (Сагил); МУ-ын математикийн олимпиадын 5 удаагийн аварга, МУ-ын гавьяат багш Д.Бат-Орших (Сагил), Хүрд компанийг үүсгэн байгуулагч, МУ-ын гавьяат Энхжаргал (Сагил), Жүдо бөхийн дэлхийн аваргын хошой хүрэл медальт, МУ-ын гавьяат тамирчин Ё.Басхүү (Бөхмөрөн), МУ-ын гавьяат дасгалжуулагч, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүй (Түргэн), улсын начин Лу.Өлзийбаяр (Сагил), улсын начин Ч.Баянмөнх (Давст), улсын начин Ц.Бямба-Очир (Сагил), дуучин рэппер, уран бүтээлч Rokit Bay О.Баярсайхан (Өмнөговь), дуучин рэппер, продюсер Big Gee Т.Мөнх-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн 2 удаагийн аварга, Азийн элсний наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт О.Нямбаяр (Ховд), Эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Найдалаа (Сагил). == Мөн үзэх == * [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]] * [[Халимаг]] * [[Ойрад]] * [https://www.academia.edu/4855138/An_Asian-specific_9-bp_deletion_in_region_V_of_mitochondrial_DNA_is_found_in_Europe ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.] * [https://www.academia.edu/4855211/Genetic_Structure_of_Mongolic-speaking_Kalmyks ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&nbsp;823–834.] * [https://www.academia.edu/4855556/_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_Genetic_Structure_of_European_Oyrat_groups_based_on_loci_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_ ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2008_r.htm ''Хойт С.К.'' Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm ''Хойт С.К.'' Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.] * [https://www.academia.edu/4855574/Y-chromosome_diversity_in_the_Kalmyks_at_the_ethnical_and_tribal_levels ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at theethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.] == Зүүлт, иш баримт == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Дөрвөд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] gcbj5nrkrvofovgtbu9u0z8i1j5ez16 0 10284 875794 870963 2026-11-10T05:32:50Z Avirmed Batsaikhan 53733 875794 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн өмнөд Европ дахь улс}} {{About|улсын}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Болгар Улс | native_name = {{native name|bg|Република България}} | common_name = Болгар | image_flag = Flag of Bulgaria.svg | flag_type = [[Болгарын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Bulgaria.svg | coa_size = 100 | symbol_type = [[Болгарын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <wbr/>{{nowrap|{{Nobold|Съединението прави силата|italic=no}}}}<br/>''Sǎedinenieto pravi silata''<br/>("[[Эв нэгдэлд хүч чадал оршдог]]") | national_anthem = {{Nobold|[[Болгарын төрийн дуулал|Мила Родино]]|italic=no}}<br/>("Хайрт эх орон")<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Mila Rodino instrumental.ogg]]</div> | image_map = EU-Bulgaria.svg | map_caption = {{map caption|location_color=хар ногоон|region=Европ|region_color=хар саарал|subregion=[[Европын Холбоо]]|subregion_color=ногоон|legend=EU-Bulgaria.svg}} | capital = [[Софи]] | coordinates = {{Coord|42|41|N|23|19|E|type:city(6,900,000)_region:BG-22|display=it}} | largest_city = capital | official_languages = [[Болгар хэл]]<ref>{{cite web |title=Constitution of the Republic of Bulgaria |url=https://www.parliament.bg/en/const |website=National Assembly of the Republic of Bulgaria |access-date=30 August 2020 |archive-date=19 Наймдугаар сар 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819054232/https://www.parliament.bg/en/const |url-status=dead }}</ref> | languages_type = [[Албан ёсны бичиг|Албан бичиг]] | languages = [[Кирилл үсэг|Кирилл]] | languages_sub = no | ethnic_groups = {{unbulleted list|84.6% [[Болгарчууд‎]]|8.4% [[Болгарын Туркууд|Туркууд]]|4.4% [[Болгар дахь цыганууд|Цыган]]|2.6% бусад{{refn|group=note|name=one|Цыган иргэдийн албан ёсны тоо бодит тооноос бага байж болно. [[#Хүн ам|Хүн амыг]] харна уу.}}}} | ethnic_groups_year = 2021 | ethnic_groups_ref = <ref name=2021Census-ethnocultural-characteristics>{{cite web|url=https://nsi.bg/sites/default/files/files/pressreleases/Census2021_ethnos.pdf|title=Преброяване 2021: Етнокултурна характеристика на населението|trans-title=2021 Census: Ethnocultural characteristics of the population|publisher=[[National Statistical Institute (Bulgaria)|National Statistical Institute of Bulgaria]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20221124195716/https://nsi.bg/sites/default/files/files/pressreleases/Census2021_ethnos.pdf|archive-date=24 November 2022|url-status=live}}</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space; | {{Tree list}} * 71.5% [[Христийн шашин|Христ]] |5.2% [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]] |10.8% [[Болгар дахь ислам|Ислам]] |0.1% [[Болгар дахь шашин шүтлэг|бусад]] |12.4% хариулаагүй}} | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name=2021Census-ethnocultural-characteristics/> | demonym = {{Unbulleted list |[[Болгарчууд‎]]}} | government_type = [[Нэгдмэл парламентын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Болгарын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Румен Радев]] | leader_title2 = [[Болгарын Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Илияна Йотова]] | leader_title3 = [[Болгарын ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name3 = [[Николай Денков]] | leader_title4 = [[Болгарын Үндэсний Ассамблейн дарга|Үндэсний Ассамблейн дарга]] | leader_name4 = [[:bg:Росен Желязков|Росен Желязков]] | legislature = [[Үндэсний Ассамблей (Болгар)|Үндэсний Ассамблей]] | sovereignty_type = [[Болгарын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Болгарын анхны эзэнт гүрэн]] | established_date1 = 681–1018 | established_event2 = [[Болгарын хоёрдугаар эзэнт гүрэн|2-р эзэнт гүрэн]] | established_date2 = 1185–1396 | established_event3 = [[Болгарын вант улс]] | established_date3 = 3 сарын 3, 1878 | established_event4 = [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрнээс]] [[Болгарын тусгаар тогтнолын тунхаглал|тусгаар тогтнов]] | established_date4 = 10 сарын 5, 1908 | established_event5 = Хаант засгийг халав | established_date5 = 9 сарын 15, 1946 | established_event6 = [[Болгарын түүх (1989-одоо үе)|Одоогийн засаглалын хэлбэр]] | established_date6 = 11 сарын 15, 1990 | established_event7 = [[НАТО]]-д [[НАТО-гийн өргөтгөл#Адриатын Харти|элсэв]] | established_date7 = 3 сарын 29, 2004 | established_event8 = [[Европын Холбоо]]нд [[2007 оны Европын Холбооны өргөжилт|нэгдэв]] | established_date8 = 1 сарын 1, 2007 | area_rank = 103 | area_km2 = 110,993.6<ref name="Penin">{{cite book |last=Penin|first=Rumen |script-title=bg:Природна география на България|trans-title=Natural Geography of Bulgaria|publisher=Bulvest 2000|page=18|year=2007|isbn=978-954-18-0546-6|language=bg}}</ref> | area_sq_mi = 42,811 | percent_water = 2.16<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html#bu|title=Field listing: Area|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=9 October 2018|archive-date=31 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html#bu|url-status=dead}}</ref> | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} 6,447,710 | population_estimate_rank = 109 | population_estimate_year = 2022 | population_density_km2 = 63 | population_density_sq_mi = 166 | population_density_rank = 154 | GDP_PPP = {{increase}} [[US$]]203&nbsp;тэрбум<ref name="IMFWEOBG">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=918,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2019&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database,February 2022 |publisher=International Monetary Fund |website=IMF.org |access-date=6 February 2022}}</ref> | GDP_PPP_rank = 73 | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $27,890<ref name="IMFWEOBG"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 55 | GDP_nominal = {{increase}} $100&nbsp;тэрбум<ref name="IMFWEOBG"/> | GDP_nominal_rank = 71 | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $14,893<ref name="IMFWEOBG"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 60 | Gini = 39.7 | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=21 June 2022}}</ref> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease | HDI_year = 2021 | HDI = 0.796 | HDI_change = increase | HDI_rank = 68 | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | currency = [[евро]] | currency_code = EUR | time_zone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | time_zone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = баруун | cctld = {{hlist|[[.bg]]|[[.бг]]}} | calling_code = [[Болгар дахь утасны дугаар|+359]] | today = }} '''Болгар''' [[улс]] ([[болгар хэл|болгар.]] ''България'') [[Европ|дорнод Европ]], [[Балканы хойг]]ийн зүүн хэсэг, [[Хар тэнгис]]ийн эрэгт өмнөд талаараа [[Турк]], [[Грек]], баруундаа [[Умард Македон]], [[Серби]], хойшоо [[Румын]] улстай хиллэн оршдог, дэлхийд 105-р байрт орох 110.9 мянган км² газар нутагтай улс. Ерөнхийдөө нам уулархаг нутагтай. Румынтай хиллэх [[Дунай мөрөн]] болон Хар тэнгис хавиар нам доор тал газартай. Болгар [[улс]] 681 онд үүсэн байгуулагдаж, 1393 оноос хойш 500 орчим жил [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] эзэмшилд байгаад [[Орос-Туркийн дайн (1877-1878)|Орос-Туркийн дайн]]ы үр дүнгээр 1878 онд тусгаар тогтножээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] дараа 1946 онд [[хаант засаг|Хаант засгийг]] халж социалист чиг баримжаатай улс байгаад 1990 оноос өнөөгийн [[ардчилал|ардчилсан]], [[зах зээлийн эдийн засаг]], парламентийн [[бүгд найрамдах засаг]]тай '''Бүгд Найрамдах Болгар Улс''' (БНБолУ) болон өөрчлөн байгуулагдсан юм. Дэлхийд 98-р орох 7.4 сая хүн амтай. Хүн амын дийлэнх олонх нь [[христийн шашин]]т [[болгар үндэстэн]]. Бас [[Ислам шашин|ислам шашинт]] [[турк үндэстэн|турк]], [[цыган]] ард түмэн байдаг. Нийслэл [[Софи]]д нийт хүн амын 18 хувь оршин суудаг. Албан ёсны хэл нь [[слав]] гаралтай, [[кирилл|кирилл үсгээр]] бичдэг [[болгар хэл]]. Болгар Улс нь [[хөдөө аж ахуй]] хөгжсөн [[аж үйлдвэр]]ийн орон. [[Автомашин]], [[компьютер]] үйлдвэрлэдэг. Нэг хүнд 15,933 [[Америкийн доллар|ам.долларын]] [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ]] ноогддогоороо дэлхийн дунджаас дээгүүр (65) байгаа. == Түүх == {{double image|left|Krum1.jpg|176|Campaigns of Ivan Assen II.png|100|{{nbsp|12}} 811 оны Крум хан {{nbsp|12}} XIII зууны Болгар}} Болгар оронд [[чулуун зэвсгийн үе|хуучин чулуун зэвсгийн үе]]д хүн амьдарч байсныг [[Козарника]] агуйн олдвороос мэджээ.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3512470.stm "Early human marks are 'symbols'"].</ref> Одоогоос 6000 жилийн тэртээх [[чулуун зэвсгийн үе|шинэ чулуун зэвсгийн үе]]ийн хүний эд зүйлс [[Хаманж]], [[Винча]], [[Варна]] хавиас олдсон.<ref>Slavchev, Vladimir (2004-2005). [http://revistapontica.files.wordpress.com/2009/10/pontica-37-38-pag-9-20.pdf "Monuments of the final phase of Cultures Hamangia and Savia on the territory of Bulgaria"].</ref><ref>Chapman, John (2000). Fragmentation in Archaeology: People, Places, and Broken Objects. Routledge. p. 239. ISBN 978-0-415-15803-9.</ref> Варнын булшнаас дэлхийн хамгийн эртний байж болох алтан зоос, гоёл гарчээ.<ref>Grande, Lance (2009). [Gems and gemstones: Timeless natural beauty of the mineral world].</ref> [[Төмөр зэвсгийн үе]]д амьдарч байсан олон [[фрак]]<ref>Boardman, John; Edwards, I.E.S.; Sollberger, E. (1982). [http://books.google.co.uk/books?id=vXljf8JqmkoC&pg=PA53&dq=Yet+we+cannot+identify+the+Thracians&hl=en&sa=X&ei=ggBMUpuoMKGg0QX6o4HIBA&ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&q=Yet%20we%20cannot%20identify%20the%20Thracians&f=false The Cambridge Ancient History - part1: The Prehistory of the Balkans, the Middle East and the Aegean World, Tenth to Eighth Centuries BC].</ref> аймаг отгийг [[Терес]] нэгтгэж [[Одрисын улс]]ыг үндэслэсэн ч [[Македоны Александр]]т эрхшээгдэж, 46 онд [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромд]] эзлэгдээд 5-р зуунд [[Византын эзэнт гүрэн|Византынх]] болов. Энэ үед [[христосын шашин]] нэвтэрч, Европын анхны сүмийг [[Афанасий]] гэгч босгожээ.<ref>[http://www.liternet.bg/publish10/eshopova/manastiryt.htm "The monastery in the village of Zlatna Livada - the oldest in Europe"].</ref> 6-р зуунаас [[өмнөд слав|өмнөд славууд]] түрэн ирж нутгийнхантай холилдсон.<ref> D. Angelov (1971). [http://www.kroraina.com/knigi/da/da_summary.htm "The Formation of the Bulgarian Nation".]</ref> 7-р зуунд [[Аспарух]]ын толгойлсон [[булгар]] овог аймгууд [[Днепр мөрөн|Днепр]], [[Дунай мөрөн|Дунай]] мөрний адагт нүүн ирж Византтай байлдан [[Бага Скиф]] нутгийг тасдан аваад [[Плиска]]д төвөлрөн сууснаар Болгарын анхны хаант улс (681—1018) үндэслэгджээ. Булгарчууд нутгийн ард түмэнтэй уусан нийлж [[слав]] төрлийн хэлтэй [[Болгарчууд|болгар үндэстнийг]] үүсгэсэн.<ref> Ivanov, Lyubomir (2007). [https://en.wikisource.org/wiki/Essential_History_of_Bulgaria_in_Seven_Pages ESSENTIAL HISTORY OF BULGARIA IN SEVEN PAGES]</ref> <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| class="wikitable" align=left border=1 cellpadding=3 cellspacing=0 style="margin: 0 0 0 1em; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:left; |+ Болгар улсын түүхэн нэрүүд ! style="background:#efefef;" | Улс орны нэр ! Он жил |- | [[Болгарын Анхдугаар Хаант Улс]] || 681—1018 он |- | [[Византын Болгар Улс]] || 1018—1185 он |- | [[Хоёр дахь Болгарын Хаант Улс]]|| 1185—1396 он |- | [[Видиний хант улс]] || 1396—1422 он |- | [[Османы Болгар Улс]] || 1396—1878 он |- | [[Болгарын вант улс]] || | 1878—1908 он |- | [[Гурав дахь Болгарын хаант улс]]|| 1908—1946 он |- | [[Бүгд Найрамдах Болгар Ард Улс]] || 1946—1990 он |- | Бүгд Найрамдах Болгар Улс || 1990 оноос хойш |}</div> [[Зураг:The defeat of Shipka Peak, Bulgarian War of Independence.JPG|thumb|left|Орос-болгарын цэрэг 1877 онд [[Шипка даваа]]г батлан хамгаалж байгаа зураг<ref>[http://novinite.com/view_news.php?id=125840 "Reminiscence from Days of Liberation*".]</ref>]] [[Зураг:Bundesarchiv Bild 183-K0615-0001-141, Berlin, VIII. SED-Parteitag.jpg|thumb|left|1971 он. Болгарын коммунист намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Тодор Живков]] Монголын [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]] хоёр]] 811 онд [[Крум]] хан Византийн [[I Никифор]] хааныг даран дийлж харьяа нутгаа хоёр дахин тэлж, шинэ хууль цааз тогтоожээ. 864 онд [[I Борис]] хан христийн шашныг (үнэн алдартны шашин)-ийг өргөн дагажээ. «Түрүү алтан үе» гэгдэх хан [[I Симеон]] хан (893–927) тэнгэрт халиснаас хойш<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/84090/Bulgaria/42725/The-spread-of-Christianity "Reign of Simeon I"]</ref><ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Bulgaria#CITEREFThe_First_Golden_Age The First Golden Age.]</ref> [[хорватчууд|хорват]], [[мажарууд|мажар]], [[печенег]], [[Сербичүүд|серби]]тэй дайтаж, [[Богомилын тэрс ном]] үүссэнээр Болгарын хүч суларсан. [[Киевийн Русь|Русь]], Византийн довтолгоонд нийслэл [[Преславаа]] алдахад Самуил ханы удирдлагаар Серби Хорватыг дайлсан боловч [[II Василь|II Василийн]] цэрэгт ялагдан эхний улс мөхжээ.<ref>[http://www.liternet.bg/publish13/p_pavlov/buntari/zagovorite.htm "The plots of 'master Presian the Bulgarian'".]</ref> II Василийг нас барсны дараа Пётр Деляны гэх мэт бослого хөдөлгөөн гарч байсан ч бүтээгүй. Харин 1185 оны [[I Иван Асень]], [[IV Пётр]]ын зохион байгуулсан бослого бүтэж [[Тырново]]д нийслэлтэй Болгарын удаах хант улсыг байгуулжээ.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/84090/Bulgaria/42727/The-second-Bulgarian-empire?anchor=ref476458 The second Bulgarian empire]</ref> Дахин мандсан Болгар улс [[II Иван Асень|II Иван Асений]] (1218–1241) үед машид хүчирхэгжээд, дараа нь дотоодын тэмцэл, Визант, [[Унгар]]ын довтолгоо, [[Их Монгол Улс|Монголын]] дарамттай учирчээ. 14-р зууны төгсгөлд [[Видин]], Тырново, [[Добруж]]ийн гурав, түүнээс ч олон хуваагдчихаад байсан нь Османы мэдэлд орцгоосон.<ref>[James David Bourchier (1911) "History of Bulgaria"]</ref> 1396 оны Никополийн тулалдаанаар Дунай мөрний өмнөд газар Болгарыг бүхэлд нь [[Османы эзэнт гүрэн|Осман]] эзэлжээ. Османы ангиллаар христийн шашинтан доод анги болж хүнд татварт унахаас зайлж зарим хэсэг [[Ислам|исламын шашинд]] дасч,<ref>[http://books.google.bg/books?id=zQsB_AghBKkC&pg=PA8&lpg=PA8&dq=conversation+to+islam+to+the+balkans&source=bl&ots=Gde0c3vIfC&sig=NW6yzalUpauVEU9462LURkQR27A&hl=bg&sa=X&ei=nwloUP21MpDJswa914AQ&redir_esc=y#v=onepage&q=conclusion&f=false Conversion to Islam in the Balkans: Kisve Bahası - Petitions and Ottoman Social Life, 1670–1730.]</ref> өв соёл нь дарагджээ.<ref name="Detrez">Detrez, Raymond (2008). [http://books.google.bg/books?id=htMUx8qlWCMC&pg=PA47&dq=millet++bulgarian+identity+detrez&hl=bg#v=onepage&q=Smith%2C%20A.%20The%20Ethnic%20Origins%20of%20Nations.%20&f=false Europe and the Historical Legacies in the Balkans.]</ref> 1598 онд Тырново, 1686 онд Тырново, [[Чипровци]]д, 1689 онд Карпушийн бослого гарч байсан ч номхотгогдов.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/84090/Bulgaria/42728/Ottoman-rule "Bulgaria – Ottoman rule".]</ref> 18-р зууны Өрнө Европын [[сэргэн мандалтын үе|сэргэн мандалтын]] сургаар Болгарын улс үндсээ гэх ухамсар сэргэн<ref name="Detrez" /> 1876 оны [[Дөрөвдүгээр сарын бослого]]ор тэсэрсэн. 30,000 болгарыг хядсан Османы эсрэг [[их гүрнүүд]] цочин эвсч<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Bulgaria#CITEREFThe_Final_Move_to_Independence The Final Move to Independence.]</ref> 1877 онд [[Оросын Хаант Улс|Орос]] Османтай дайтсны үр дүнд Болгар тусгаар тогтножээ. Болгарын гүнт улс 1885 онд [[Дорно Румель|Дорно Румелийг]] нэгтгэж, 1908 онд [[Болгарын сүүлчийн хант улс]]ыг тунхаглажээ.<ref>Crampton, R.J. (2007). Bulgaria. Oxford University Press. p. 174. ISBN 978-0-19-954158-4.</ref> Болгар томорч «Балканы Прусс»<ref>Dillon, Emile Joseph (February 1920). "XV". The Inside Story of the Peace Conference. Harper. ISBN 978-3-8424-7594-6. Retrieved 20 December 2011. "The territorial changes which the Prussia of the Balkans was condemned to undergo are neither very considerable nor unjust."</ref> гэгдэж [[Балканы хоёр дайн]], [[Дэлхийн I дайн]]д хүч үзсэн. Дайны эцэст газар нутгаасаа алдаж, 1912-1929 онд олон хүн гадаад руу гарчээ. [[III Борис]] (1918–1943)-ын Болгар [[Дэлхийн II дайн]]д Германы талыг барьж өнгөрсөн. 1944 оны хувьсгалаар [[хаант засаг|хаант засгийг]] халж, 1946 онд Бүгд Найрамдах Болгар Ард Улс болсон нь Зөвлөлтийн манлайллын доор [[коммунист]] дэглэм, [[социалист]] эдийн засгийн журмаар хөгжиж байв.<ref>Crampton, R. J. (2005). [http://books.google.com/?id=Ylz4fe7757cC&pg=PA271&dq=referendum+bulgaria+1946# A concise history of Bulgaria.]</ref> Болгар хурдацтай [[аж үйлдвэр|аж үйлдвэржиж]], 1950-аад онд амьдралын тав тух бүрдсэн. [[Тодор Живков]]ын (1954–1989) үед [[төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засаг|төвлөрсөн төлөвлөгөөт]] эдийн засгийн сууринд [[зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн]] шинжийг оруулан туршиж байлаа.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Bulgaria#CITEREFThe_Economy The Economy.]</ref> 1979 онд [[Георги Иванов]] сансарт ниссэн. 1984 онд турк үндэстнийг хүчлэн хяхаж, алах ажил эхэлснээр 300,000 хүн [[Турк]] руу зайлан оджээ.<ref>Bohlen, Celestine (17 October 1991). [http://www.nytimes.com/1991/10/17/world/bulgaria-vote-gives-key-role-to-ethnic-turks.html "Vote Gives Key Role to Ethnic Turks".]</ref> 1955 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын гишүүн, 1989 оны [[Дорно Европ дахь коммунизмын уналт]]аар 11 сарын 10-нд хуучин удирдлага огцорч, [[ардчилал|ардчилсан]] (демократ) дэглэмд шилжиж 1990 оноос өнөөгийн Бүгд Найрамдах Болгар Улс болон өөрчлөн байгуулагджээ. Шилжилтийн жилүүдэд ард түмний амьдрал урьдынхаас доройтож<ref>[http://bg.mondediplo.com/article181.html "The destructive Bulgarian transition".]</ref> 1997 онд эдийн засгийн шинэчлэл хийгджээ. 2001 оноос эдийн засаг, улс төрийн байдал эрс сэхсэн.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Bulgaria#CITEREFLibrary_of_Congress2006 Library of Congress 2006, p. 16.]</ref> 1996 онд [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], 2004 онд [[НАТО]],<ref>[http://www.nato.int/docu/update/2004/03-march/e0329a.htm "NATO Update: Seven new members join NATO".]</ref> 2007 онд [[Европын холбоо]]ны гишүүн болжээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.voanews.com/english/news/a-13-2007-01-01-voa16-66512457.html |title="Bulgaria, Romania Join European Union". |access-date=2014-02-10 |archive-date=2010-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100325052950/http://www1.voanews.com/english/news/a-13-2007-01-01-voa16-66512457.html |url-status=dead}}</ref>. 2026 оноос Евро бүсэд орсон. == Байгаль == {{double image|right|Pirin-mountains-Bansko.jpg|170|Oilcape.jpg|170|{{nbsp|10}} Пириний нуруу {{nbsp|20}} Хар далайн эрэг}} 110,994 км² эзэлсэн дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|105-р том]] орон Болгар [[Балканы хойг]]ийн зүүн өмнөд хэсэгт [[Турк]], [[Грек]], [[Умард Македон]], [[Серби]], [[Румын]] таван улстай 1,808 км газраар хиллэж, дорно талаараа [[Хар тэнгис]]т 354 км эргээр тулан оршдог.<ref>[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Bulgaria.pdf "Country Profile: Bulgaria"].</ref> Ерөнхийдөө уулархаг. Уулс нь өндөр биш. Хамгийн өндөр [[Мусала]] (2925 м) уул байдаг [[Родопийн нуруу]] баруун өмнөд хэсгээр, харин зүүн өмнөд хэсгээр [[Фракийн доод газар]], хөндлөн голоор [[Балканы уулс]], Румынтай хиллэдэг [[Дунай мөрөн|Дунай]] мөрөн хавиар тэгш тал бий. Пириний нурууны [[Вихрен]] (2914 м), Рилийн нуруунд [[Малка Мусала]] (2902 м) байдаг бол Балканы уулсын оргил нь [[Ботев уул|Ботев]] (2376 м) юм. Нийтдээ 540 гол горхи байдгаас дан Болгарын хамгийн урт [[Искыр]] гол 340 км урсаж Дунайд цутгадаг. Болгар эх газрын зөөлөн уур амьсгалтай, жилийн дундаж температур +10.5 °C, өвөлд дунджаар -2+2 °C, зунд +20 °C—25 °C. Жилд дунджаар 698 мм тунадас унадаг.<ref name="нэвтэрхий">Хүүхэд-залуучуудын нэвтэрхий толь. III боть. «Дэлхий, хүн төрөлхтөн» (1988). 85-88-р тал. Болгар</ref> Болгар нутагт 3000 гаруй зүйлийн ургамал ургадаг бөгөөд бүх нутгийн 30 хувийг эзэлдэг. Болгар оронд олон зүйлийн ан амьтан, жигүүртэн шувуу бий. [[Бор гөрөөс]], [[буга]], [[баавгай]], [[дорго]], [[туулай]], [[гахай]] зэрэг ан амьтад илүү их тархсан байдаг.<ref name="нэвтэрхий"/> == Хүн ам == {{double image|left|Population pyramid of Bulgaria.png|200|Lazarki_from_Gabra.jpg|180|{{nbsp|10}} Нас хүйсний суварга {{nbsp|20}} Болгар хувцастай бүжигчин}} [[Зураг:Bulgaria Cities Map German.png|thumb|Болгарын хотын нэрт газрын зураг]] 2011 онд Болгарын хүн амын 7,364,570-аар тоологдсон. Үүнээс 51.3 % нь эм, 48.7 % нь эр. 72.5 хувь хотод, 27.5 хувь хөдөө амьдарч байна. <ref>[http://www.nsi.bg/EPDOCS/Census2011final.pdf "2011 census of Bulgaria"].</ref> 1985 онд 8,948,649 хүнтэй болж ирээд 1990 оноос эрчимтэй цөөрч одоо бараг 1950 оныхтой (7,250,500) тэнцэх болжээ. Үүнд 937,000-1,200,000 залуу эх орноо орхин явсан нь нөлөөлсөн. <ref>[http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,2287183,00.html "Will EU Entry Shrink Bulgaria's Population Even More?".]</ref> Улсын үндсэн хүн ам - 84.8 хувийг [[слав]] төрлийн хэл, [[христийн шашин]]т [[болгар үндэстэн|болгарчууд]] бүрдүүлдэг. Цөөнх [[турк үндэстэн|турк]], [[цыган ястан|цыган]] тус тус 8.8%, 4.9%-ийг эзлэн байна. Бүгдээрээ улсын албан ёсны [[болгар хэл]]ээр хэлэлцэнэ. Уламжлалт [[кирилл үсэг|кирилл үсгээр]] бичдэг. Хүн амын 98.6 хувь бичиг үсэгт тайлагдсан. {{Болгарын хамгийн том хотууд}} == Аж ахуй == Болгар бол аж үйлдвэржсэн орон. [[Өнгөт төмөрлөг]]ийн үйлдвэрүүдтэй. [[Үнэртэн]]д зориулсан [[сарнай]], [[тамхи]], [[усан үзэм]] тариалдгаараа хэдийнээ танигдсан. [[Зураг:TermoElectricaBulgaria.jpg|thumb|right|Софийн дулааны цахилгаан станц]] [[Зураг:Dobrudja.JPG|thumb|right|Добружийн наран цэцгийн тариалан]] <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:50.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:12.00 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Итали улс|Итали]] (12.0%)" from:0 till:10.50 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Турк улс|Турк]] (10.5%)" from:0 till:9.80 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Герман улс|Герман]] (9.8%)" from:0 till:9.50 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Грек улс|Грек]] (9.5%)" from:0 till:5.90 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[Бельги улс|Бельги]] (5.9%)" from:0 till:4.60 color:midgray width:20 align:left fontsize:S text:"[[Франц улс|Франц]] (4.6%)" from:0 till:47.70 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (47.7%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Экспорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ - Дэлхийн ном - Болгар улс (2005)" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:50.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:15.60 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Орос улс|Орос]] (15.6%)" from:0 till:13.60 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Герман улс|Герман]] (13.6%)" from:0 till:09.00 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Итали улс|Итали]] (9.0%)" from:0 till:6.10 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Турк улс|Турк]] (6.1%)" from:0 till:5.00 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[Грек улс|Грек]] (5.0%)" from:0 till:4.70 color:midgray width:20 align:left fontsize:S text:"[[Франц улс|Франц]] (4.7%)" from:0 till:46.00 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (46%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Импорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ - Дэлхийн ном - Болгар улс (2005)" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> == Өв соёл == Болгар улсын нутаг дэвсгэрт [[ЮНЕСКО]]-гийн [[дэлхийн өв]]ийн жагсаалтад бүртгэгдсэн соёлын өв 7, байгалийн өв 2 бий. == Тэмдэглэл == {{notelist}} {{reflist|group=note}} == Зүүлт == {{лавлах холбоос|3}} {{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}} {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Хар тэнгисийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага}} [[Ангилал:Болгар| ]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] l2f1dkxrh715hvohcfsug09lwa5afzp 875798 875794 2026-11-10T06:17:47Z Avirmed Batsaikhan 53733 875798 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн өмнөд Европ дахь улс}} {{About|улсын}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Болгар Улс | native_name = {{native name|bg|Република България}} | common_name = Болгар | image_flag = Flag of Bulgaria.svg | flag_type = [[Болгарын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Bulgaria.svg | coa_size = 100 | symbol_type = [[Болгарын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <wbr/>{{nowrap|{{Nobold|Съединението прави силата|italic=no}}}}<br/>''Sǎedinenieto pravi silata''<br/>("[[Эв нэгдэлд хүч чадал оршдог]]") | national_anthem = {{Nobold|[[Болгарын төрийн дуулал|Мила Родино]]|italic=no}}<br/>("Хайрт эх орон")<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Mila Rodino instrumental.ogg]]</div> | image_map = EU-Bulgaria.svg | map_caption = {{map caption|location_color=хар ногоон|region=Европ|region_color=хар саарал|subregion=[[Европын Холбоо]]|subregion_color=ногоон|legend=EU-Bulgaria.svg}} | capital = [[Софи]] | coordinates = {{Coord|42|41|N|23|19|E|type:city(6,900,000)_region:BG-22|display=it}} | largest_city = capital | official_languages = [[Болгар хэл]]<ref>{{cite web |title=Constitution of the Republic of Bulgaria |url=https://www.parliament.bg/en/const |website=National Assembly of the Republic of Bulgaria |access-date=30 August 2020 |archive-date=19 Наймдугаар сар 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819054232/https://www.parliament.bg/en/const |url-status=dead }}</ref> | languages_type = [[Албан ёсны бичиг|Албан бичиг]] | languages = [[Кирилл үсэг|Кирилл]] | languages_sub = no | ethnic_groups = {{unbulleted list|84.6% [[Болгарчууд‎]]|8.4% [[Болгарын Туркууд|Туркууд]]|4.4% [[Болгар дахь цыганууд|Цыган]]|2.6% бусад{{refn|group=note|name=one|Цыган иргэдийн албан ёсны тоо бодит тооноос бага байж болно. [[#Хүн ам|Хүн амыг]] харна уу.}}}} | ethnic_groups_year = 2021 | ethnic_groups_ref = <ref name=2021Census-ethnocultural-characteristics>{{cite web|url=https://nsi.bg/sites/default/files/files/pressreleases/Census2021_ethnos.pdf|title=Преброяване 2021: Етнокултурна характеристика на населението|trans-title=2021 Census: Ethnocultural characteristics of the population|publisher=[[National Statistical Institute (Bulgaria)|National Statistical Institute of Bulgaria]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20221124195716/https://nsi.bg/sites/default/files/files/pressreleases/Census2021_ethnos.pdf|archive-date=24 November 2022|url-status=live}}</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space; | {{Tree list}} * 71.5% [[Христийн шашин|Христ]] |5.2% [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]] |10.8% [[Болгар дахь ислам|Ислам]] |0.1% [[Болгар дахь шашин шүтлэг|бусад]] |12.4% хариулаагүй}} | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name=2021Census-ethnocultural-characteristics/> | demonym = {{Unbulleted list |[[Болгарчууд‎]]}} | government_type = [[Нэгдмэл парламентын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Болгарын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Румен Радев]] | leader_title2 = [[Болгарын Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Илияна Йотова]] | leader_title3 = [[Болгарын ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name3 = [[Николай Денков]] | leader_title4 = [[Болгарын Үндэсний Ассамблейн дарга|Үндэсний Ассамблейн дарга]] | leader_name4 = [[:bg:Росен Желязков|Росен Желязков]] | legislature = [[Үндэсний Ассамблей (Болгар)|Үндэсний Ассамблей]] | sovereignty_type = [[Болгарын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Болгарын анхны эзэнт гүрэн]] | established_date1 = 681–1018 | established_event2 = [[Болгарын хоёрдугаар эзэнт гүрэн|2-р эзэнт гүрэн]] | established_date2 = 1185–1396 | established_event3 = [[Болгарын вант улс]] | established_date3 = 3 сарын 3, 1878 | established_event4 = [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрнээс]] [[Болгарын тусгаар тогтнолын тунхаглал|тусгаар тогтнов]] | established_date4 = 10 сарын 5, 1908 | established_event5 = Хаант засгийг халав | established_date5 = 9 сарын 15, 1946 | established_event6 = [[Болгарын түүх (1989-одоо үе)|Одоогийн засаглалын хэлбэр]] | established_date6 = 11 сарын 15, 1990 | established_event7 = [[НАТО]]-д [[НАТО-гийн өргөтгөл#Адриатын Харти|элсэв]] | established_date7 = 3 сарын 29, 2004 | established_event8 = [[Европын Холбоо]]нд [[2007 оны Европын Холбооны өргөжилт|нэгдэв]] | established_date8 = 1 сарын 1, 2007 | area_rank = 103 | area_km2 = 110,993.6<ref name="Penin">{{cite book |last=Penin|first=Rumen |script-title=bg:Природна география на България|trans-title=Natural Geography of Bulgaria|publisher=Bulvest 2000|page=18|year=2007|isbn=978-954-18-0546-6|language=bg}}</ref> | area_sq_mi = 42,811 | percent_water = 2.16<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html#bu|title=Field listing: Area|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=9 October 2018|archive-date=31 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html#bu|url-status=dead}}</ref> | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} 6,447,710 | population_estimate_rank = 109 | population_estimate_year = 2022 | population_density_km2 = 63 | population_density_sq_mi = 166 | population_density_rank = 154 | GDP_PPP = {{increase}} [[US$]]203&nbsp;тэрбум<ref name="IMFWEOBG">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=918,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2019&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database,February 2022 |publisher=International Monetary Fund |website=IMF.org |access-date=6 February 2022}}</ref> | GDP_PPP_rank = 73 | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $27,890<ref name="IMFWEOBG"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 55 | GDP_nominal = {{increase}} $100&nbsp;тэрбум<ref name="IMFWEOBG"/> | GDP_nominal_rank = 71 | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $14,893<ref name="IMFWEOBG"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 60 | Gini = 39.7 | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=21 June 2022}}</ref> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease | HDI_year = 2021 | HDI = 0.796 | HDI_change = increase | HDI_rank = 68 | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | currency = [[евро]] | currency_code = EUR | time_zone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | time_zone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = баруун | cctld = {{hlist|[[.bg]]|[[.бг]]}} | calling_code = [[Болгар дахь утасны дугаар|+359]] | today = }} '''Болгар''' [[улс]] ([[болгар хэл|болгар.]] ''България'') [[Европ|дорнод Европ]], [[Балканы хойг]]ийн зүүн хэсэг, [[Хар тэнгис]]ийн эрэгт өмнөд талаараа [[Турк]], [[Грек]], баруундаа [[Умард Македон]], [[Серби]], хойшоо [[Румын]] улстай хиллэн оршдог, дэлхийд 105-р байрт орох 110.9 мянган км² газар нутагтай улс. Ерөнхийдөө нам уулархаг нутагтай. Румынтай хиллэх [[Дунай мөрөн]] болон Хар тэнгис хавиар нам доор тал газартай. Болгар [[улс]] 681 онд үүсэн байгуулагдаж, 1393 оноос хойш 500 орчим жил [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] эзэмшилд байгаад [[Орос-Туркийн дайн (1877-1878)|Орос-Туркийн дайн]]ы үр дүнгээр 1878 онд тусгаар тогтножээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] дараа 1946 онд [[хаант засаг|Хаант засгийг]] халж социалист чиг баримжаатай улс байгаад 1990 оноос өнөөгийн [[ардчилал|ардчилсан]], [[зах зээлийн эдийн засаг]], парламентийн [[бүгд найрамдах засаг]]тай '''Бүгд Найрамдах Болгар Улс''' (БНБолУ) болон өөрчлөн байгуулагдсан юм. Дэлхийд 98-р орох 7.4 сая хүн амтай. Хүн амын дийлэнх олонх нь [[христийн шашин]]т [[болгар үндэстэн]]. Бас [[Ислам шашин|ислам шашинт]] [[турк үндэстэн|турк]], [[цыган]] ард түмэн байдаг. Нийслэл [[Софи]]д нийт хүн амын 18 хувь оршин суудаг. Албан ёсны хэл нь [[слав]] гаралтай, [[кирилл|кирилл үсгээр]] бичдэг [[болгар хэл]]. Болгар Улс нь [[хөдөө аж ахуй]] хөгжсөн [[аж үйлдвэр]]ийн орон. [[Автомашин]], [[компьютер]] үйлдвэрлэдэг. Нэг хүнд 15,933 [[Америкийн доллар|ам.долларын]] [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ]] ноогддогоороо дэлхийн дунджаас дээгүүр (65) байгаа. == Түүх == {{double image|left|Krum1.jpg|176|Campaigns of Ivan Assen II.png|100|{{nbsp|12}} 811 оны Крум хан {{nbsp|12}} XIII зууны Болгар}} Болгар оронд [[чулуун зэвсгийн үе|хуучин чулуун зэвсгийн үе]]д хүн амьдарч байсныг [[Козарника]] агуйн олдвороос мэджээ.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3512470.stm "Early human marks are 'symbols'"].</ref> Одоогоос 6000 жилийн тэртээх [[чулуун зэвсгийн үе|шинэ чулуун зэвсгийн үе]]ийн хүний эд зүйлс [[Хаманж]], [[Винча]], [[Варна]] хавиас олдсон.<ref>Slavchev, Vladimir (2004-2005). [http://revistapontica.files.wordpress.com/2009/10/pontica-37-38-pag-9-20.pdf "Monuments of the final phase of Cultures Hamangia and Savia on the territory of Bulgaria"].</ref><ref>Chapman, John (2000). Fragmentation in Archaeology: People, Places, and Broken Objects. Routledge. p. 239. ISBN 978-0-415-15803-9.</ref> Варнын булшнаас дэлхийн хамгийн эртний байж болох алтан зоос, гоёл гарчээ.<ref>Grande, Lance (2009). [Gems and gemstones: Timeless natural beauty of the mineral world].</ref> [[Төмөр зэвсгийн үе]]д амьдарч байсан олон [[фрак]]<ref>Boardman, John; Edwards, I.E.S.; Sollberger, E. (1982). [http://books.google.co.uk/books?id=vXljf8JqmkoC&pg=PA53&dq=Yet+we+cannot+identify+the+Thracians&hl=en&sa=X&ei=ggBMUpuoMKGg0QX6o4HIBA&ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&q=Yet%20we%20cannot%20identify%20the%20Thracians&f=false The Cambridge Ancient History - part1: The Prehistory of the Balkans, the Middle East and the Aegean World, Tenth to Eighth Centuries BC].</ref> аймаг отгийг [[Терес]] нэгтгэж [[Одрисын улс]]ыг үндэслэсэн ч [[Македоны Александр]]т эрхшээгдэж, 46 онд [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромд]] эзлэгдээд 5-р зуунд [[Византын эзэнт гүрэн|Византынх]] болов. Энэ үед [[христосын шашин]] нэвтэрч, Европын анхны сүмийг [[Афанасий]] гэгч босгожээ.<ref>[http://www.liternet.bg/publish10/eshopova/manastiryt.htm "The monastery in the village of Zlatna Livada - the oldest in Europe"].</ref> 6-р зуунаас [[өмнөд слав|өмнөд славууд]] түрэн ирж нутгийнхантай холилдсон.<ref> D. Angelov (1971). [http://www.kroraina.com/knigi/da/da_summary.htm "The Formation of the Bulgarian Nation".]</ref> 7-р зуунд [[Аспарух]]ын толгойлсон [[булгар]] овог аймгууд [[Днепр мөрөн|Днепр]], [[Дунай мөрөн|Дунай]] мөрний адагт нүүн ирж Византтай байлдан [[Бага Скиф]] нутгийг тасдан аваад [[Плиска]]д төвөлрөн сууснаар Болгарын анхны хаант улс (681—1018) үндэслэгджээ. Булгарчууд нутгийн ард түмэнтэй уусан нийлж [[слав]] төрлийн хэлтэй [[Болгарчууд|болгар үндэстнийг]] үүсгэсэн.<ref> Ivanov, Lyubomir (2007). [https://en.wikisource.org/wiki/Essential_History_of_Bulgaria_in_Seven_Pages ESSENTIAL HISTORY OF BULGARIA IN SEVEN PAGES]</ref> <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| class="wikitable" align=left border=1 cellpadding=3 cellspacing=0 style="margin: 0 0 0 1em; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:left; |+ Болгар улсын түүхэн нэрүүд ! style="background:#efefef;" | Улс орны нэр ! Он жил |- | [[Болгарын Анхдугаар Хаант Улс]] || 681—1018 он |- | [[Византын Болгар Улс]] || 1018—1185 он |- | [[Хоёр дахь Болгарын Хаант Улс]]|| 1185—1396 он |- | [[Видиний хант улс]] || 1396—1422 он |- | [[Османы Болгар Улс]] || 1396—1878 он |- | [[Болгарын вант улс]] || | 1878—1908 он |- | [[Гурав дахь Болгарын хаант улс]]|| 1908—1946 он |- | [[Бүгд Найрамдах Болгар Ард Улс]] || 1946—1990 он |- | Бүгд Найрамдах Болгар Улс || 1990 оноос хойш |}</div> [[Зураг:The defeat of Shipka Peak, Bulgarian War of Independence.JPG|thumb|left|Орос-болгарын цэрэг 1877 онд [[Шипка даваа]]г батлан хамгаалж байгаа зураг<ref>[http://novinite.com/view_news.php?id=125840 "Reminiscence from Days of Liberation*".]</ref>]] [[Зураг:Bundesarchiv Bild 183-K0615-0001-141, Berlin, VIII. SED-Parteitag.jpg|thumb|left|1971 он. Болгарын коммунист намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Тодор Живков]] Монголын [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]] хоёр]] 811 онд [[Крум]] хан Византийн [[I Никифор]] хааныг даран дийлж харьяа нутгаа хоёр дахин тэлж, шинэ хууль цааз тогтоожээ. 864 онд [[I Борис]] хан христийн шашныг (үнэн алдартны шашин)-ийг өргөн дагажээ. «Түрүү алтан үе» гэгдэх хан [[I Симеон]] хан (893–927) тэнгэрт халиснаас хойш<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/84090/Bulgaria/42725/The-spread-of-Christianity "Reign of Simeon I"]</ref><ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Bulgaria#CITEREFThe_First_Golden_Age The First Golden Age.]</ref> [[хорватчууд|хорват]], [[мажарууд|мажар]], [[печенег]], [[Сербичүүд|серби]]тэй дайтаж, [[Богомилын тэрс ном]] үүссэнээр Болгарын хүч суларсан. [[Киевийн Русь|Русь]], Византийн довтолгоонд нийслэл [[Преславаа]] алдахад Самуил ханы удирдлагаар Серби Хорватыг дайлсан боловч [[II Василь|II Василийн]] цэрэгт ялагдан эхний улс мөхжээ.<ref>[http://www.liternet.bg/publish13/p_pavlov/buntari/zagovorite.htm "The plots of 'master Presian the Bulgarian'".]</ref> II Василийг нас барсны дараа Пётр Деляны гэх мэт бослого хөдөлгөөн гарч байсан ч бүтээгүй. Харин 1185 оны [[I Иван Асень]], [[IV Пётр]]ын зохион байгуулсан бослого бүтэж [[Тырново]]д нийслэлтэй Болгарын удаах хант улсыг байгуулжээ.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/84090/Bulgaria/42727/The-second-Bulgarian-empire?anchor=ref476458 The second Bulgarian empire]</ref> Дахин мандсан Болгар улс [[II Иван Асень|II Иван Асений]] (1218–1241) үед машид хүчирхэгжээд, дараа нь дотоодын тэмцэл, Визант, [[Унгар]]ын довтолгоо, [[Их Монгол Улс|Монголын]] дарамттай учирчээ. 14-р зууны төгсгөлд [[Видин]], Тырново, [[Добруж]]ийн гурав, түүнээс ч олон хуваагдчихаад байсан нь Османы мэдэлд орцгоосон.<ref>[James David Bourchier (1911) "History of Bulgaria"]</ref> 1396 оны Никополийн тулалдаанаар Дунай мөрний өмнөд газар Болгарыг бүхэлд нь [[Османы эзэнт гүрэн|Осман]] эзэлжээ. Османы ангиллаар христийн шашинтан доод анги болж хүнд татварт унахаас зайлж зарим хэсэг [[Ислам|исламын шашинд]] дасч,<ref>[http://books.google.bg/books?id=zQsB_AghBKkC&pg=PA8&lpg=PA8&dq=conversation+to+islam+to+the+balkans&source=bl&ots=Gde0c3vIfC&sig=NW6yzalUpauVEU9462LURkQR27A&hl=bg&sa=X&ei=nwloUP21MpDJswa914AQ&redir_esc=y#v=onepage&q=conclusion&f=false Conversion to Islam in the Balkans: Kisve Bahası - Petitions and Ottoman Social Life, 1670–1730.]</ref> өв соёл нь дарагджээ.<ref name="Detrez">Detrez, Raymond (2008). [http://books.google.bg/books?id=htMUx8qlWCMC&pg=PA47&dq=millet++bulgarian+identity+detrez&hl=bg#v=onepage&q=Smith%2C%20A.%20The%20Ethnic%20Origins%20of%20Nations.%20&f=false Europe and the Historical Legacies in the Balkans.]</ref> 1598 онд Тырново, 1686 онд Тырново, [[Чипровци]]д, 1689 онд Карпушийн бослого гарч байсан ч номхотгогдов.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/84090/Bulgaria/42728/Ottoman-rule "Bulgaria – Ottoman rule".]</ref> 18-р зууны Өрнө Европын [[сэргэн мандалтын үе|сэргэн мандалтын]] сургаар Болгарын улс үндсээ гэх ухамсар сэргэн<ref name="Detrez" /> 1876 оны [[Дөрөвдүгээр сарын бослого]]ор тэсэрсэн. 30,000 болгарыг хядсан Османы эсрэг [[их гүрнүүд]] цочин эвсч<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Bulgaria#CITEREFThe_Final_Move_to_Independence The Final Move to Independence.]</ref> 1877 онд [[Оросын Хаант Улс|Орос]] Османтай дайтсны үр дүнд Болгар тусгаар тогтножээ. Болгарын гүнт улс 1885 онд [[Дорно Румель|Дорно Румелийг]] нэгтгэж, 1908 онд [[Болгарын сүүлчийн хант улс]]ыг тунхаглажээ.<ref>Crampton, R.J. (2007). Bulgaria. Oxford University Press. p. 174. ISBN 978-0-19-954158-4.</ref> Болгар томорч «Балканы Прусс»<ref>Dillon, Emile Joseph (February 1920). "XV". The Inside Story of the Peace Conference. Harper. ISBN 978-3-8424-7594-6. Retrieved 20 December 2011. "The territorial changes which the Prussia of the Balkans was condemned to undergo are neither very considerable nor unjust."</ref> гэгдэж [[Балканы хоёр дайн]], [[Дэлхийн I дайн]]д хүч үзсэн. Дайны эцэст газар нутгаасаа алдаж, 1912-1929 онд олон хүн гадаад руу гарчээ. [[III Борис]] (1918–1943)-ын Болгар [[Дэлхийн II дайн]]д Германы талыг барьж өнгөрсөн. 1944 оны хувьсгалаар [[хаант засаг|хаант засгийг]] халж, 1946 онд Бүгд Найрамдах Болгар Ард Улс болсон нь Зөвлөлтийн манлайллын доор [[коммунист]] дэглэм, [[социалист]] эдийн засгийн журмаар хөгжиж байв.<ref>Crampton, R. J. (2005). [http://books.google.com/?id=Ylz4fe7757cC&pg=PA271&dq=referendum+bulgaria+1946# A concise history of Bulgaria.]</ref> Болгар хурдацтай [[аж үйлдвэр|аж үйлдвэржиж]], 1950-аад онд амьдралын тав тух бүрдсэн. [[Тодор Живков]]ын (1954–1989) үед [[төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засаг|төвлөрсөн төлөвлөгөөт]] эдийн засгийн сууринд [[зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн]] шинжийг оруулан туршиж байлаа.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Bulgaria#CITEREFThe_Economy The Economy.]</ref> 1979 онд [[Георги Иванов]] сансарт ниссэн. 1984 онд турк үндэстнийг хүчлэн хяхаж, алах ажил эхэлснээр 300,000 хүн [[Турк]] руу зайлан оджээ.<ref>Bohlen, Celestine (17 October 1991). [http://www.nytimes.com/1991/10/17/world/bulgaria-vote-gives-key-role-to-ethnic-turks.html "Vote Gives Key Role to Ethnic Turks".]</ref> 1955 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын гишүүн, 1989 оны [[Дорно Европ дахь коммунизмын уналт]]аар 11 сарын 10-нд хуучин удирдлага огцорч, [[ардчилал|ардчилсан]] (демократ) дэглэмд шилжиж 1990 оноос өнөөгийн Бүгд Найрамдах Болгар Улс болон өөрчлөн байгуулагджээ. Шилжилтийн жилүүдэд ард түмний амьдрал урьдынхаас доройтож<ref>[http://bg.mondediplo.com/article181.html "The destructive Bulgarian transition".]</ref> 1997 онд эдийн засгийн шинэчлэл хийгджээ. 2001 оноос эдийн засаг, улс төрийн байдал эрс сэхсэн.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Bulgaria#CITEREFLibrary_of_Congress2006 Library of Congress 2006, p. 16.]</ref> 1996 онд [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], 2004 онд [[НАТО]],<ref>[http://www.nato.int/docu/update/2004/03-march/e0329a.htm "NATO Update: Seven new members join NATO".]</ref> 2007 онд [[Европын холбоо]]ны гишүүн болжээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.voanews.com/english/news/a-13-2007-01-01-voa16-66512457.html |title="Bulgaria, Romania Join European Union". |access-date=2014-02-10 |archive-date=2010-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100325052950/http://www1.voanews.com/english/news/a-13-2007-01-01-voa16-66512457.html |url-status=dead}}</ref>. 2026 оноос Евро бүсэд орсон. == Байгаль == {{double image|right|Pirin-mountains-Bansko.jpg|170|Oilcape.jpg|170|{{nbsp|10}} Пириний нуруу {{nbsp|20}} Хар далайн эрэг}} 110,994 км² эзэлсэн дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|105-р том]] орон Болгар [[Балканы хойг]]ийн зүүн өмнөд хэсэгт [[Турк]], [[Грек]], [[Умард Македон]], [[Серби]], [[Румын]] таван улстай 1,808 км газраар хиллэж, дорно талаараа [[Хар тэнгис]]т 354 км эргээр тулан оршдог.<ref>[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Bulgaria.pdf "Country Profile: Bulgaria"].</ref> Ерөнхийдөө уулархаг. Уулс нь өндөр биш. Хамгийн өндөр [[Мусала]] (2925 м) уул байдаг [[Родопийн нуруу]] баруун өмнөд хэсгээр, харин зүүн өмнөд хэсгээр [[Фракийн доод газар]], хөндлөн голоор [[Балканы уулс]], Румынтай хиллэдэг [[Дунай мөрөн|Дунай]] мөрөн хавиар тэгш тал бий. Пириний нурууны [[Вихрен]] (2914 м), Рилийн нуруунд [[Малка Мусала]] (2902 м) байдаг бол Балканы уулсын оргил нь [[Ботев уул|Ботев]] (2376 м) юм. Нийтдээ 540 гол горхи байдгаас дан Болгарын хамгийн урт [[Искыр]] гол 340 км урсаж Дунайд цутгадаг. Болгар эх газрын зөөлөн уур амьсгалтай, жилийн дундаж температур +10.5 °C, өвөлд дунджаар -2+2 °C, зунд +20 °C—25 °C. Жилд дунджаар 698 мм тунадас унадаг.<ref name="нэвтэрхий">Хүүхэд-залуучуудын нэвтэрхий толь. III боть. «Дэлхий, хүн төрөлхтөн» (1988). 85-88-р тал. Болгар</ref> Болгар нутагт 3000 гаруй зүйлийн ургамал ургадаг бөгөөд бүх нутгийн 30 хувийг эзэлдэг. Болгар оронд олон зүйлийн ан амьтан, жигүүртэн шувуу бий. [[Бор гөрөөс]], [[буга]], [[баавгай]], [[дорго]], [[туулай]], [[гахай]] зэрэг ан амьтад илүү их тархсан байдаг.<ref name="нэвтэрхий"/> == Хүн ам == {{double image|left|Population pyramid of Bulgaria.png|200|Lazarki_from_Gabra.jpg|180|{{nbsp|10}} Нас хүйсний суварга {{nbsp|20}} Болгар хувцастай бүжигчин}} [[Зураг:Bulgaria Cities Map German.png|thumb|Болгарын хотын нэрт газрын зураг]] 2011 онд Болгарын хүн амын 7,364,570-аар тоологдсон. Үүнээс 51.3 % нь эм, 48.7 % нь эр. 72.5 хувь хотод, 27.5 хувь хөдөө амьдарч байна. <ref>[http://www.nsi.bg/EPDOCS/Census2011final.pdf "2011 census of Bulgaria"].</ref> 1985 онд 8,948,649 хүнтэй болж ирээд 1990 оноос эрчимтэй цөөрч одоо бараг 1950 оныхтой (7,250,500) тэнцэх болжээ. Үүнд 937,000-1,200,000 залуу эх орноо орхин явсан нь нөлөөлсөн. <ref>[http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,2287183,00.html "Will EU Entry Shrink Bulgaria's Population Even More?".]</ref> Улсын үндсэн хүн ам - 84.8 хувийг [[слав]] төрлийн хэл, [[христийн шашин]]т [[болгар үндэстэн|болгарчууд]] бүрдүүлдэг. Цөөнх [[турк үндэстэн|турк]], [[цыган ястан|цыган]] тус тус 8.8%, 4.9%-ийг эзлэн байна. Бүгдээрээ улсын албан ёсны [[болгар хэл]]ээр хэлэлцэнэ. Уламжлалт [[кирилл үсэг|кирилл үсгээр]] бичдэг. Хүн амын 98.6 хувь бичиг үсэгт тайлагдсан. {{Болгарын хамгийн том хотууд}} == Эдийн засаг == Болгар улс бол эдийн засгийн хувьд хөгжингүй улс бөгөөд Европын Холбооны гишүүн бөгөөд нэрлэсэн ДНБ-ээрээ дэлхийд 65-р байранд ордог (2025 оны байдлаар). Үйлчилгээний салбар нь Болгарын эдийн засгийн гол тулгуурыг бүрдүүлдэг (ДНБ-ий ойролцоогоор 65%). Хурдацтай хөгжиж буй аж үйлдвэр нь ДНБ-ий ойролцоогоор 23%-ийг эзэлдэг бол хөдөө аж ахуй нь ойролцоогоор 4%-ийг эзэлдэг. Өсөлтийн гол хөдөлгөгч хүч нь үйлдвэрлэл, дотоодын хэрэглээ, аялал жуулчлалын хөгжил юм. Металлурги, механик инженерчлэл нь цахилгаан тоног төхөөрөмж, Европын автомашины үйлдвэрлэлийн эд анги, гидравлик тоног төхөөрөмж, хөлөг онгоцны үйлдвэрлэл зэрэг эдийн засгийн тэргүүлэх салбар юм. Болгар бол Зүүн Өмнөд Европын зэс, алт, нүүрсний хамгийн том үйлдвэрлэгчдийн нэг бөгөөд боловсруулсан түлш, химийн бодисын томоохон экспортлогч юм. Өндөр технологийн мэдээллийн технологийн салбар хамгийн хурдацтай өсөлттэй байгаа нь Софиаг макро бүсийн томоохон технологийн төв болгож байна. Болгарын эдийн засаг нь голчлон экспортод чиглэсэн бөгөөд цахилгаан тоног төхөөрөмж, үйлдвэрлэлийн тоног төхөөрөмж, металл, хувцас, хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн зэрэг гол бүтээгдэхүүнүүдтэй. Тус улсын худалдааны гол түншүүд нь Герман, Румын, Итали, Грек, Турк юм. Европын Холбооны орнууд нийт гадаад худалдааны эргэлтийн 60 гаруй хувийг эзэлж байна. Болгар улс 2007 оноос хойш Европын Холбооны гишүүн бөгөөд 2026 оны 1-р сарын 1-нд евро бүсэд элссэн. Еврог нэвтрүүлснээр валютын эрсдэлийг арилгаж, гүйлгээний зардлыг бууруулж, санхүүгийн тогтвортой байдлыг бэхжүүлж, гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтын сонирхлыг нэмэгдүүлсэн. Болгарын эдийн засгийн гол давуу талууд нь Европын Холбоонд хамгийн бага корпорацийн татварын хувь хэмжээ (10%), мэргэшсэн мэдээллийн технологийн ажилтнууд, харьцангуй бага хөдөлмөрийн зардал хэвээр байна. Тус улс тогтвортой зах зээлийн эдийн засагт амжилттай шилжсэн. Инфляци бага (2.4%) байна [53]. Тус улс нь Европын Холбооны нэгдсэн зах зээлийн гишүүн юм. Эдийн засгийн өсөлтийн хурд харьцангуй өндөр (ЕХ-ны дунджаас дээгүүр), улсын өр бага (ЕХ-ны дунджаас доогуур) байна. Түүнчлэн Европын Холбооны орнуудтай харьцуулахад харьцангуй хямд, сайн боловсролтой ажиллах хүчтэй. Ажилгүйдлийн түвшин огцом буурч, хөдөлмөрийн хомсдол нэмэгдэж байгаа ч 2019 оны байдлаар цалингийн өсөлт нь эдийн засгийн өсөлтийн удаашралаар хязгаарлагдаагүй байна. 2026 оны 3-р сарын байдлаар Болгар улсад дундаж цалин 1475 евро (нийт), 1144 евро (цэвэр) байв. Төрийн салбарын үйл ажиллагаанд хяналт тавих ажлыг Болгарын Аудитын танхим гүйцэтгэдэг байна. [[Зураг:TermoElectricaBulgaria.jpg|thumb|right|Софийн дулааны цахилгаан станц]] [[Зураг:Dobrudja.JPG|thumb|right|Добружийн наран цэцгийн тариалан]] <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:50.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:12.00 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Итали улс|Итали]] (12.0%)" from:0 till:10.50 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Турк улс|Турк]] (10.5%)" from:0 till:9.80 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Герман улс|Герман]] (9.8%)" from:0 till:9.50 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Грек улс|Грек]] (9.5%)" from:0 till:5.90 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[Бельги улс|Бельги]] (5.9%)" from:0 till:4.60 color:midgray width:20 align:left fontsize:S text:"[[Франц улс|Франц]] (4.6%)" from:0 till:47.70 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (47.7%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Экспорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ - Дэлхийн ном - Болгар улс (2005)" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:50.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:15.60 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Орос улс|Орос]] (15.6%)" from:0 till:13.60 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Герман улс|Герман]] (13.6%)" from:0 till:09.00 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Итали улс|Итали]] (9.0%)" from:0 till:6.10 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Турк улс|Турк]] (6.1%)" from:0 till:5.00 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[Грек улс|Грек]] (5.0%)" from:0 till:4.70 color:midgray width:20 align:left fontsize:S text:"[[Франц улс|Франц]] (4.7%)" from:0 till:46.00 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (46%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Импорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ - Дэлхийн ном - Болгар улс (2005)" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> == Боловсрол == Улсын болон нийгмийн сургуульд боловсрол үнэ төлбөргүй байдаг. Болгар улсад 7-16 насны бүх хүмүүст боловсрол эзэмших нь заавал байх ёстой. 2007 оны 1-р сарын 1-ний дараа (Болгар Европын Холбоонд элссэн өдөр) Болгарын боловсролын байгууллагуудаас олгосон дипломыг Европын Холбооны бүх оронд хүлээн зөвшөөрдөг. Болгар хэл нь цэцэрлэг, сургуульд албан ёсны хэл юм. Сургуульд суралцах нь уран зохиолын Болгар хэлийг эзэмших нөхцөлийг бүрдүүлдэг. Төрөлх хэл нь Болгар биш сурагчид улсын хамгаалалт, хяналтан дор хотын сургуульд үндэсний хэлээ сурах эрхтэй. Болгарын дээд боловсролын байгууллагууд академик бие даасан байдалтай байдаг. Академик бие даасан байдал нь академик нийгэмлэгийн оюуны эрх чөлөө болон дээд боловсролын байгууллагуудын хамгийн өндөр үнэт зүйл болох боловсрол, судалгаа, урлагийн үйл явцын бүтээлч шинж чанараар илэрхийлэгддэг. Болгарын дээд боловсролыг Дээд боловсролын тухай хуулиар зохицуулдаг. Болгарын дээд боловсролын байгууллагууд төрийн болон хувийн байж болно. Болгарын дээд боловсролын байгууллагуудыг [[Болгарын Ардын Их хурал|Болгарын Ардын Их хурлын]] шийдвэрээр нээж, өөрчлөн байгуулж, хаадаг үүнийгээ Улсын сонинд нийтэлдэг байна. Болгар улс нь бат бөх уламжлалтай бөгөөд математик, компьютерийн шинжлэх ухаан, физик, анагаах ухаан, эмийн үйлдвэрлэл зэрэг чиглэлээр шинжлэх ухааны судалгаа хөгжүүлж байна. 2009 оны байдлаар Болгарт 47 их сургууль байсан. Шинжлэх ухааны судалгааг голчлон [[Болгарын Шинжлэх ухааны академи|Болгарын Шинжлэх ухааны академийн]] байгууллагуудад явуулдаг. == Өв соёл == Болгар улсын нутаг дэвсгэрт [[ЮНЕСКО]]-гийн [[дэлхийн өв]]ийн жагсаалтад бүртгэгдсэн соёлын өв 7, байгалийн өв 2 бий. == Тэмдэглэл == {{notelist}} {{reflist|group=note}} == Зүүлт == {{лавлах холбоос|3}} {{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}} {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Хар тэнгисийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага}} [[Ангилал:Болгар| ]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] ofyn6urid4wl13ftcc3u02t6qbckvck 875799 875798 2026-11-10T06:38:43Z Avirmed Batsaikhan 53733 875799 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн өмнөд Европ дахь улс}} {{About|улсын}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Болгар Улс | native_name = {{native name|bg|Република България}} | common_name = Болгар | image_flag = Flag of Bulgaria.svg | flag_type = [[Болгарын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Bulgaria.svg | coa_size = 100 | symbol_type = [[Болгарын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <wbr/>{{nowrap|{{Nobold|Съединението прави силата|italic=no}}}}<br/>''Sǎedinenieto pravi silata''<br/>("[[Эв нэгдэлд хүч чадал оршдог]]") | national_anthem = {{Nobold|[[Болгарын төрийн дуулал|Мила Родино]]|italic=no}}<br/>("Хайрт эх орон")<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Mila Rodino instrumental.ogg]]</div> | image_map = EU-Bulgaria.svg | map_caption = {{map caption|location_color=хар ногоон|region=Европ|region_color=хар саарал|subregion=[[Европын Холбоо]]|subregion_color=ногоон|legend=EU-Bulgaria.svg}} | capital = [[Софи]] | coordinates = {{Coord|42|41|N|23|19|E|type:city(6,900,000)_region:BG-22|display=it}} | largest_city = capital | official_languages = [[Болгар хэл]]<ref>{{cite web |title=Constitution of the Republic of Bulgaria |url=https://www.parliament.bg/en/const |website=National Assembly of the Republic of Bulgaria |access-date=30 August 2020 |archive-date=19 Наймдугаар сар 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819054232/https://www.parliament.bg/en/const |url-status=dead }}</ref> | languages_type = [[Албан ёсны бичиг|Албан бичиг]] | languages = [[Кирилл үсэг|Кирилл]] | languages_sub = no | ethnic_groups = {{unbulleted list|84.6% [[Болгарчууд‎]]|8.4% [[Болгарын Туркууд|Туркууд]]|4.4% [[Болгар дахь цыганууд|Цыган]]|2.6% бусад{{refn|group=note|name=one|Цыган иргэдийн албан ёсны тоо бодит тооноос бага байж болно. [[#Хүн ам|Хүн амыг]] харна уу.}}}} | ethnic_groups_year = 2021 | ethnic_groups_ref = <ref name=2021Census-ethnocultural-characteristics>{{cite web|url=https://nsi.bg/sites/default/files/files/pressreleases/Census2021_ethnos.pdf|title=Преброяване 2021: Етнокултурна характеристика на населението|trans-title=2021 Census: Ethnocultural characteristics of the population|publisher=[[National Statistical Institute (Bulgaria)|National Statistical Institute of Bulgaria]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20221124195716/https://nsi.bg/sites/default/files/files/pressreleases/Census2021_ethnos.pdf|archive-date=24 November 2022|url-status=live}}</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space; | {{Tree list}} * 71.5% [[Христийн шашин|Христ]] |5.2% [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]] |10.8% [[Болгар дахь ислам|Ислам]] |0.1% [[Болгар дахь шашин шүтлэг|бусад]] |12.4% хариулаагүй}} | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name=2021Census-ethnocultural-characteristics/> | demonym = {{Unbulleted list |[[Болгарчууд‎]]}} | government_type = [[Нэгдмэл парламентын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Болгарын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Румен Радев]] | leader_title2 = [[Болгарын Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Илияна Йотова]] | leader_title3 = [[Болгарын ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name3 = [[Николай Денков]] | leader_title4 = [[Болгарын Ардын Их хурлын дарга |Үндэсний Ассамблейн дарга]] | leader_name4 = [[:bg:Росен Желязков|Росен Желязков]] | legislature = [[Үндэсний Ассамблей (Болгар)|Үндэсний Ассамблей]] | sovereignty_type = [[Болгарын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Болгарын анхны эзэнт гүрэн]] | established_date1 = 681–1018 | established_event2 = [[Болгарын хоёрдугаар эзэнт гүрэн|2-р эзэнт гүрэн]] | established_date2 = 1185–1396 | established_event3 = [[Болгарын вант улс]] | established_date3 = 3 сарын 3, 1878 | established_event4 = [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрнээс]] [[Болгарын тусгаар тогтнолын тунхаглал|тусгаар тогтнов]] | established_date4 = 10 сарын 5, 1908 | established_event5 = Хаант засгийг халав | established_date5 = 9 сарын 15, 1946 | established_event6 = [[Болгарын түүх (1989-одоо үе)|Одоогийн засаглалын хэлбэр]] | established_date6 = 11 сарын 15, 1990 | established_event7 = [[НАТО]]-д [[НАТО-гийн өргөтгөл#Адриатын Харти|элсэв]] | established_date7 = 3 сарын 29, 2004 | established_event8 = [[Европын Холбоо]]нд [[2007 оны Европын Холбооны өргөжилт|нэгдэв]] | established_date8 = 1 сарын 1, 2007 | area_rank = 103 | area_km2 = 110,993.6<ref name="Penin">{{cite book |last=Penin|first=Rumen |script-title=bg:Природна география на България|trans-title=Natural Geography of Bulgaria|publisher=Bulvest 2000|page=18|year=2007|isbn=978-954-18-0546-6|language=bg}}</ref> | area_sq_mi = 42,811 | percent_water = 2.16<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html#bu|title=Field listing: Area|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=9 October 2018|archive-date=31 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html#bu|url-status=dead}}</ref> | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} 6,447,710 | population_estimate_rank = 109 | population_estimate_year = 2022 | population_density_km2 = 63 | population_density_sq_mi = 166 | population_density_rank = 154 | GDP_PPP = {{increase}} [[US$]]203&nbsp;тэрбум<ref name="IMFWEOBG">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=918,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2019&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database,February 2022 |publisher=International Monetary Fund |website=IMF.org |access-date=6 February 2022}}</ref> | GDP_PPP_rank = 73 | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $27,890<ref name="IMFWEOBG"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 55 | GDP_nominal = {{increase}} $100&nbsp;тэрбум<ref name="IMFWEOBG"/> | GDP_nominal_rank = 71 | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $14,893<ref name="IMFWEOBG"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 60 | Gini = 39.7 | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=21 June 2022}}</ref> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease | HDI_year = 2021 | HDI = 0.796 | HDI_change = increase | HDI_rank = 68 | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | currency = [[евро]] | currency_code = EUR | time_zone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | time_zone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = баруун | cctld = {{hlist|[[.bg]]|[[.бг]]}} | calling_code = [[Болгар дахь утасны дугаар|+359]] | today = }} '''Болгар''' [[улс]] ([[болгар хэл|болгар.]] ''България'') [[Европ|дорнод Европ]], [[Балканы хойг]]ийн зүүн хэсэг, [[Хар тэнгис]]ийн эрэгт өмнөд талаараа [[Турк]], [[Грек]], баруундаа [[Умард Македон]], [[Серби]], хойшоо [[Румын]] улстай хиллэн оршдог, дэлхийд 105-р байрт орох 110.9 мянган км² газар нутагтай улс. Ерөнхийдөө нам уулархаг нутагтай. Румынтай хиллэх [[Дунай мөрөн]] болон Хар тэнгис хавиар нам доор тал газартай. Болгар [[улс]] 681 онд үүсэн байгуулагдаж, 1393 оноос хойш 500 орчим жил [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] эзэмшилд байгаад [[Орос-Туркийн дайн (1877-1878)|Орос-Туркийн дайн]]ы үр дүнгээр 1878 онд тусгаар тогтножээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] дараа 1946 онд [[хаант засаг|Хаант засгийг]] халж социалист чиг баримжаатай улс байгаад 1990 оноос өнөөгийн [[ардчилал|ардчилсан]], [[зах зээлийн эдийн засаг]], парламентийн [[бүгд найрамдах засаг]]тай '''Бүгд Найрамдах Болгар Улс''' (БНБолУ) болон өөрчлөн байгуулагдсан юм. Дэлхийд 98-р орох 7.4 сая хүн амтай. Хүн амын дийлэнх олонх нь [[христийн шашин]]т [[болгар үндэстэн]]. Бас [[Ислам шашин|ислам шашинт]] [[турк үндэстэн|турк]], [[цыган]] ард түмэн байдаг. Нийслэл [[Софи]]д нийт хүн амын 18 хувь оршин суудаг. Албан ёсны хэл нь [[слав]] гаралтай, [[кирилл|кирилл үсгээр]] бичдэг [[болгар хэл]]. Болгар Улс нь [[хөдөө аж ахуй]] хөгжсөн [[аж үйлдвэр]]ийн орон. [[Автомашин]], [[компьютер]] үйлдвэрлэдэг. Нэг хүнд 15,933 [[Америкийн доллар|ам.долларын]] [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ]] ноогддогоороо дэлхийн дунджаас дээгүүр (65) байгаа. == Төрийн тогтолцоо == Болгар бол парламентын Бүгд найрамдах улс юм. * Төрийн тэргүүн нь Ерөнхийлөгч бөгөөд бүх нийтийн болон шууд сонгуулиар таван жилийн хугацаагаар сонгогддог. * Байнгын хууль тогтоох дээд байгууллага нь дөрвөн жилийн хугацаагаар сонгогддог нэг танхимтай [[Болгарын Ардын Их хурал|Ардын Их хурал]]/ Үндэсний Ассамблей (240 гишүүн) юм. * Гүйцэтгэх байгууллага нь Ерөнхий сайд болон сайд нараас бүрдсэн Сайд нарын Зөвлөл юм. * Үндсэн хуулийн хяналтын байгууллага нь Болгарын Үндсэн хуулийн шүүх бөгөөд үндсэн хуульд харшлах хууль тогтоомжийг хүчингүй болгох эрхтэй; түүний шийдвэрийг давж заалдах боломжгүй. == Түүх == {{double image|left|Krum1.jpg|176|Campaigns of Ivan Assen II.png|100|{{nbsp|12}} 811 оны Крум хан {{nbsp|12}} XIII зууны Болгар}} Болгар оронд [[чулуун зэвсгийн үе|хуучин чулуун зэвсгийн үе]]д хүн амьдарч байсныг [[Козарника]] агуйн олдвороос мэджээ.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3512470.stm "Early human marks are 'symbols'"].</ref> Одоогоос 6000 жилийн тэртээх [[чулуун зэвсгийн үе|шинэ чулуун зэвсгийн үе]]ийн хүний эд зүйлс [[Хаманж]], [[Винча]], [[Варна]] хавиас олдсон.<ref>Slavchev, Vladimir (2004-2005). [http://revistapontica.files.wordpress.com/2009/10/pontica-37-38-pag-9-20.pdf "Monuments of the final phase of Cultures Hamangia and Savia on the territory of Bulgaria"].</ref><ref>Chapman, John (2000). Fragmentation in Archaeology: People, Places, and Broken Objects. Routledge. p. 239. ISBN 978-0-415-15803-9.</ref> Варнын булшнаас дэлхийн хамгийн эртний байж болох алтан зоос, гоёл гарчээ.<ref>Grande, Lance (2009). [Gems and gemstones: Timeless natural beauty of the mineral world].</ref> [[Төмөр зэвсгийн үе]]д амьдарч байсан олон [[фрак]]<ref>Boardman, John; Edwards, I.E.S.; Sollberger, E. (1982). [http://books.google.co.uk/books?id=vXljf8JqmkoC&pg=PA53&dq=Yet+we+cannot+identify+the+Thracians&hl=en&sa=X&ei=ggBMUpuoMKGg0QX6o4HIBA&ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&q=Yet%20we%20cannot%20identify%20the%20Thracians&f=false The Cambridge Ancient History - part1: The Prehistory of the Balkans, the Middle East and the Aegean World, Tenth to Eighth Centuries BC].</ref> аймаг отгийг [[Терес]] нэгтгэж [[Одрисын улс]]ыг үндэслэсэн ч [[Македоны Александр]]т эрхшээгдэж, 46 онд [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромд]] эзлэгдээд 5-р зуунд [[Византын эзэнт гүрэн|Византынх]] болов. Энэ үед [[христосын шашин]] нэвтэрч, Европын анхны сүмийг [[Афанасий]] гэгч босгожээ.<ref>[http://www.liternet.bg/publish10/eshopova/manastiryt.htm "The monastery in the village of Zlatna Livada - the oldest in Europe"].</ref> 6-р зуунаас [[өмнөд слав|өмнөд славууд]] түрэн ирж нутгийнхантай холилдсон.<ref> D. Angelov (1971). [http://www.kroraina.com/knigi/da/da_summary.htm "The Formation of the Bulgarian Nation".]</ref> 7-р зуунд [[Аспарух]]ын толгойлсон [[булгар]] овог аймгууд [[Днепр мөрөн|Днепр]], [[Дунай мөрөн|Дунай]] мөрний адагт нүүн ирж Византтай байлдан [[Бага Скиф]] нутгийг тасдан аваад [[Плиска]]д төвөлрөн сууснаар Болгарын анхны хаант улс (681—1018) үндэслэгджээ. Булгарчууд нутгийн ард түмэнтэй уусан нийлж [[слав]] төрлийн хэлтэй [[Болгарчууд|болгар үндэстнийг]] үүсгэсэн.<ref> Ivanov, Lyubomir (2007). [https://en.wikisource.org/wiki/Essential_History_of_Bulgaria_in_Seven_Pages ESSENTIAL HISTORY OF BULGARIA IN SEVEN PAGES]</ref> <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| class="wikitable" align=left border=1 cellpadding=3 cellspacing=0 style="margin: 0 0 0 1em; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:left; |+ Болгар улсын түүхэн нэрүүд ! style="background:#efefef;" | Улс орны нэр ! Он жил |- | [[Болгарын Анхдугаар Хаант Улс]] || 681—1018 он |- | [[Византын Болгар Улс]] || 1018—1185 он |- | [[Хоёр дахь Болгарын Хаант Улс]]|| 1185—1396 он |- | [[Видиний хант улс]] || 1396—1422 он |- | [[Османы Болгар Улс]] || 1396—1878 он |- | [[Болгарын вант улс]] || | 1878—1908 он |- | [[Гурав дахь Болгарын хаант улс]]|| 1908—1946 он |- | [[Бүгд Найрамдах Болгар Ард Улс]] || 1946—1990 он |- | Бүгд Найрамдах Болгар Улс || 1990 оноос хойш |}</div> [[Зураг:The defeat of Shipka Peak, Bulgarian War of Independence.JPG|thumb|left|Орос-болгарын цэрэг 1877 онд [[Шипка даваа]]г батлан хамгаалж байгаа зураг<ref>[http://novinite.com/view_news.php?id=125840 "Reminiscence from Days of Liberation*".]</ref>]] [[Зураг:Bundesarchiv Bild 183-K0615-0001-141, Berlin, VIII. SED-Parteitag.jpg|thumb|left|1971 он. Болгарын коммунист намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Тодор Живков]] Монголын [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]] хоёр]] [[Файл:Sofia winter (National Assembly) - panoramio.jpg|thumb|352x352px|[[Болгарын Ардын Их хурал]]]] 811 онд [[Крум]] хан Византийн [[I Никифор]] хааныг даран дийлж харьяа нутгаа хоёр дахин тэлж, шинэ хууль цааз тогтоожээ. 864 онд [[I Борис]] хан христийн шашныг (үнэн алдартны шашин)-ийг өргөн дагажээ. «Түрүү алтан үе» гэгдэх хан [[I Симеон]] хан (893–927) тэнгэрт халиснаас хойш<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/84090/Bulgaria/42725/The-spread-of-Christianity "Reign of Simeon I"]</ref><ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Bulgaria#CITEREFThe_First_Golden_Age The First Golden Age.]</ref> [[хорватчууд|хорват]], [[мажарууд|мажар]], [[печенег]], [[Сербичүүд|серби]]тэй дайтаж, [[Богомилын тэрс ном]] үүссэнээр Болгарын хүч суларсан. [[Киевийн Русь|Русь]], Византийн довтолгоонд нийслэл [[Преславаа]] алдахад Самуил ханы удирдлагаар Серби Хорватыг дайлсан боловч [[II Василь|II Василийн]] цэрэгт ялагдан эхний улс мөхжээ.<ref>[http://www.liternet.bg/publish13/p_pavlov/buntari/zagovorite.htm "The plots of 'master Presian the Bulgarian'".]</ref> II Василийг нас барсны дараа Пётр Деляны гэх мэт бослого хөдөлгөөн гарч байсан ч бүтээгүй. Харин 1185 оны [[I Иван Асень]], [[IV Пётр]]ын зохион байгуулсан бослого бүтэж [[Тырново]]д нийслэлтэй Болгарын удаах хант улсыг байгуулжээ.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/84090/Bulgaria/42727/The-second-Bulgarian-empire?anchor=ref476458 The second Bulgarian empire]</ref> Дахин мандсан Болгар улс [[II Иван Асень|II Иван Асений]] (1218–1241) үед машид хүчирхэгжээд, дараа нь дотоодын тэмцэл, Визант, [[Унгар]]ын довтолгоо, [[Их Монгол Улс|Монголын]] дарамттай учирчээ. 14-р зууны төгсгөлд [[Видин]], Тырново, [[Добруж]]ийн гурав, түүнээс ч олон хуваагдчихаад байсан нь Османы мэдэлд орцгоосон.<ref>[James David Bourchier (1911) "History of Bulgaria"]</ref> 1396 оны Никополийн тулалдаанаар Дунай мөрний өмнөд газар Болгарыг бүхэлд нь [[Османы эзэнт гүрэн|Осман]] эзэлжээ. Османы ангиллаар христийн шашинтан доод анги болж хүнд татварт унахаас зайлж зарим хэсэг [[Ислам|исламын шашинд]] дасч,<ref>[http://books.google.bg/books?id=zQsB_AghBKkC&pg=PA8&lpg=PA8&dq=conversation+to+islam+to+the+balkans&source=bl&ots=Gde0c3vIfC&sig=NW6yzalUpauVEU9462LURkQR27A&hl=bg&sa=X&ei=nwloUP21MpDJswa914AQ&redir_esc=y#v=onepage&q=conclusion&f=false Conversion to Islam in the Balkans: Kisve Bahası - Petitions and Ottoman Social Life, 1670–1730.]</ref> өв соёл нь дарагджээ.<ref name="Detrez">Detrez, Raymond (2008). [http://books.google.bg/books?id=htMUx8qlWCMC&pg=PA47&dq=millet++bulgarian+identity+detrez&hl=bg#v=onepage&q=Smith%2C%20A.%20The%20Ethnic%20Origins%20of%20Nations.%20&f=false Europe and the Historical Legacies in the Balkans.]</ref> 1598 онд Тырново, 1686 онд Тырново, [[Чипровци]]д, 1689 онд Карпушийн бослого гарч байсан ч номхотгогдов.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/84090/Bulgaria/42728/Ottoman-rule "Bulgaria – Ottoman rule".]</ref> 18-р зууны Өрнө Европын [[сэргэн мандалтын үе|сэргэн мандалтын]] сургаар Болгарын улс үндсээ гэх ухамсар сэргэн<ref name="Detrez" /> 1876 оны [[Дөрөвдүгээр сарын бослого]]ор тэсэрсэн. 30,000 болгарыг хядсан Османы эсрэг [[их гүрнүүд]] цочин эвсч<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Bulgaria#CITEREFThe_Final_Move_to_Independence The Final Move to Independence.]</ref> 1877 онд [[Оросын Хаант Улс|Орос]] Османтай дайтсны үр дүнд Болгар тусгаар тогтножээ. Болгарын гүнт улс 1885 онд [[Дорно Румель|Дорно Румелийг]] нэгтгэж, 1908 онд [[Болгарын сүүлчийн хант улс]]ыг тунхаглажээ.<ref>Crampton, R.J. (2007). Bulgaria. Oxford University Press. p. 174. ISBN 978-0-19-954158-4.</ref> Болгар томорч «Балканы Прусс»<ref>Dillon, Emile Joseph (February 1920). "XV". The Inside Story of the Peace Conference. Harper. ISBN 978-3-8424-7594-6. Retrieved 20 December 2011. "The territorial changes which the Prussia of the Balkans was condemned to undergo are neither very considerable nor unjust."</ref> гэгдэж [[Балканы хоёр дайн]], [[Дэлхийн I дайн]]д хүч үзсэн. Дайны эцэст газар нутгаасаа алдаж, 1912-1929 онд олон хүн гадаад руу гарчээ. [[III Борис]] (1918–1943)-ын Болгар [[Дэлхийн II дайн]]д Германы талыг барьж өнгөрсөн. 1944 оны хувьсгалаар [[хаант засаг|хаант засгийг]] халж, 1946 онд Бүгд Найрамдах Болгар Ард Улс болсон нь Зөвлөлтийн манлайллын доор [[коммунист]] дэглэм, [[социалист]] эдийн засгийн журмаар хөгжиж байв.<ref>Crampton, R. J. (2005). [http://books.google.com/?id=Ylz4fe7757cC&pg=PA271&dq=referendum+bulgaria+1946# A concise history of Bulgaria.]</ref> Болгар хурдацтай [[аж үйлдвэр|аж үйлдвэржиж]], 1950-аад онд амьдралын тав тух бүрдсэн. [[Тодор Живков]]ын (1954–1989) үед [[төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засаг|төвлөрсөн төлөвлөгөөт]] эдийн засгийн сууринд [[зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн]] шинжийг оруулан туршиж байлаа.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Bulgaria#CITEREFThe_Economy The Economy.]</ref> 1979 онд [[Георги Иванов]] сансарт ниссэн. 1984 онд турк үндэстнийг хүчлэн хяхаж, алах ажил эхэлснээр 300,000 хүн [[Турк]] руу зайлан оджээ.<ref>Bohlen, Celestine (17 October 1991). [http://www.nytimes.com/1991/10/17/world/bulgaria-vote-gives-key-role-to-ethnic-turks.html "Vote Gives Key Role to Ethnic Turks".]</ref> 1955 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын гишүүн, 1989 оны [[Дорно Европ дахь коммунизмын уналт]]аар 11 сарын 10-нд хуучин удирдлага огцорч, [[ардчилал|ардчилсан]] (демократ) дэглэмд шилжиж 1990 оноос өнөөгийн Бүгд Найрамдах Болгар Улс болон өөрчлөн байгуулагджээ. Шилжилтийн жилүүдэд ард түмний амьдрал урьдынхаас доройтож<ref>[http://bg.mondediplo.com/article181.html "The destructive Bulgarian transition".]</ref> 1997 онд эдийн засгийн шинэчлэл хийгджээ. 2001 оноос эдийн засаг, улс төрийн байдал эрс сэхсэн.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Bulgaria#CITEREFLibrary_of_Congress2006 Library of Congress 2006, p. 16.]</ref> 1996 онд [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], 2004 онд [[НАТО]],<ref>[http://www.nato.int/docu/update/2004/03-march/e0329a.htm "NATO Update: Seven new members join NATO".]</ref> 2007 онд [[Европын холбоо]]ны гишүүн болжээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.voanews.com/english/news/a-13-2007-01-01-voa16-66512457.html |title="Bulgaria, Romania Join European Union". |access-date=2014-02-10 |archive-date=2010-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100325052950/http://www1.voanews.com/english/news/a-13-2007-01-01-voa16-66512457.html |url-status=dead}}</ref>. 2026 оноос Евро бүсэд орсон. == Байгаль == {{double image|right|Pirin-mountains-Bansko.jpg|170|Oilcape.jpg|170|{{nbsp|10}} Пириний нуруу {{nbsp|20}} Хар далайн эрэг}} 110,994 км² эзэлсэн дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|105-р том]] орон Болгар [[Балканы хойг]]ийн зүүн өмнөд хэсэгт [[Турк]], [[Грек]], [[Умард Македон]], [[Серби]], [[Румын]] таван улстай 1,808 км газраар хиллэж, дорно талаараа [[Хар тэнгис]]т 354 км эргээр тулан оршдог.<ref>[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Bulgaria.pdf "Country Profile: Bulgaria"].</ref> Ерөнхийдөө уулархаг. Уулс нь өндөр биш. Хамгийн өндөр [[Мусала]] (2925 м) уул байдаг [[Родопийн нуруу]] баруун өмнөд хэсгээр, харин зүүн өмнөд хэсгээр [[Фракийн доод газар]], хөндлөн голоор [[Балканы уулс]], Румынтай хиллэдэг [[Дунай мөрөн|Дунай]] мөрөн хавиар тэгш тал бий. Пириний нурууны [[Вихрен]] (2914 м), Рилийн нуруунд [[Малка Мусала]] (2902 м) байдаг бол Балканы уулсын оргил нь [[Ботев уул|Ботев]] (2376 м) юм. Нийтдээ 540 гол горхи байдгаас дан Болгарын хамгийн урт [[Искыр]] гол 340 км урсаж Дунайд цутгадаг. Болгар эх газрын зөөлөн уур амьсгалтай, жилийн дундаж температур +10.5 °C, өвөлд дунджаар -2+2 °C, зунд +20 °C—25 °C. Жилд дунджаар 698 мм тунадас унадаг.<ref name="нэвтэрхий">Хүүхэд-залуучуудын нэвтэрхий толь. III боть. «Дэлхий, хүн төрөлхтөн» (1988). 85-88-р тал. Болгар</ref> Болгар нутагт 3000 гаруй зүйлийн ургамал ургадаг бөгөөд бүх нутгийн 30 хувийг эзэлдэг. Болгар оронд олон зүйлийн ан амьтан, жигүүртэн шувуу бий. [[Бор гөрөөс]], [[буга]], [[баавгай]], [[дорго]], [[туулай]], [[гахай]] зэрэг ан амьтад илүү их тархсан байдаг.<ref name="нэвтэрхий"/> == Хүн ам == {{double image|left|Population pyramid of Bulgaria.png|200|Lazarki_from_Gabra.jpg|180|{{nbsp|10}} Нас хүйсний суварга {{nbsp|20}} Болгар хувцастай бүжигчин}} [[Зураг:Bulgaria Cities Map German.png|thumb|Болгарын хотын нэрт газрын зураг]] 2011 онд Болгарын хүн амын 7,364,570-аар тоологдсон. Үүнээс 51.3 % нь эм, 48.7 % нь эр. 72.5 хувь хотод, 27.5 хувь хөдөө амьдарч байна. <ref>[http://www.nsi.bg/EPDOCS/Census2011final.pdf "2011 census of Bulgaria"].</ref> 1985 онд 8,948,649 хүнтэй болж ирээд 1990 оноос эрчимтэй цөөрч одоо бараг 1950 оныхтой (7,250,500) тэнцэх болжээ. Үүнд 937,000-1,200,000 залуу эх орноо орхин явсан нь нөлөөлсөн. <ref>[http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,2287183,00.html "Will EU Entry Shrink Bulgaria's Population Even More?".]</ref> Улсын үндсэн хүн ам - 84.8 хувийг [[слав]] төрлийн хэл, [[христийн шашин]]т [[болгар үндэстэн|болгарчууд]] бүрдүүлдэг. Цөөнх [[турк үндэстэн|турк]], [[цыган ястан|цыган]] тус тус 8.8%, 4.9%-ийг эзлэн байна. Бүгдээрээ улсын албан ёсны [[болгар хэл]]ээр хэлэлцэнэ. Уламжлалт [[кирилл үсэг|кирилл үсгээр]] бичдэг. Хүн амын 98.6 хувь бичиг үсэгт тайлагдсан. {{Болгарын хамгийн том хотууд}} == Эдийн засаг == Болгар улс бол эдийн засгийн хувьд хөгжингүй улс бөгөөд Европын Холбооны гишүүн бөгөөд нэрлэсэн ДНБ-ээрээ дэлхийд 65-р байранд ордог (2025 оны байдлаар). Үйлчилгээний салбар нь Болгарын эдийн засгийн гол тулгуурыг бүрдүүлдэг (ДНБ-ий ойролцоогоор 65%). Хурдацтай хөгжиж буй аж үйлдвэр нь ДНБ-ий ойролцоогоор 23%-ийг эзэлдэг бол хөдөө аж ахуй нь ойролцоогоор 4%-ийг эзэлдэг. Өсөлтийн гол хөдөлгөгч хүч нь үйлдвэрлэл, дотоодын хэрэглээ, аялал жуулчлалын хөгжил юм. Металлурги, механик инженерчлэл нь цахилгаан тоног төхөөрөмж, Европын автомашины үйлдвэрлэлийн эд анги, гидравлик тоног төхөөрөмж, хөлөг онгоцны үйлдвэрлэл зэрэг эдийн засгийн тэргүүлэх салбар юм. Болгар бол Зүүн Өмнөд Европын зэс, алт, нүүрсний хамгийн том үйлдвэрлэгчдийн нэг бөгөөд боловсруулсан түлш, химийн бодисын томоохон экспортлогч юм. Өндөр технологийн мэдээллийн технологийн салбар хамгийн хурдацтай өсөлттэй байгаа нь Софиаг макро бүсийн томоохон технологийн төв болгож байна. Болгарын эдийн засаг нь голчлон экспортод чиглэсэн бөгөөд цахилгаан тоног төхөөрөмж, үйлдвэрлэлийн тоног төхөөрөмж, металл, хувцас, хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн зэрэг гол бүтээгдэхүүнүүдтэй. Тус улсын худалдааны гол түншүүд нь Герман, Румын, Итали, Грек, Турк юм. Европын Холбооны орнууд нийт гадаад худалдааны эргэлтийн 60 гаруй хувийг эзэлж байна. Болгар улс 2007 оноос хойш Европын Холбооны гишүүн бөгөөд 2026 оны 1-р сарын 1-нд евро бүсэд элссэн. Еврог нэвтрүүлснээр валютын эрсдэлийг арилгаж, гүйлгээний зардлыг бууруулж, санхүүгийн тогтвортой байдлыг бэхжүүлж, гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтын сонирхлыг нэмэгдүүлсэн. Болгарын эдийн засгийн гол давуу талууд нь Европын Холбоонд хамгийн бага корпорацийн татварын хувь хэмжээ (10%), мэргэшсэн мэдээллийн технологийн ажилтнууд, харьцангуй бага хөдөлмөрийн зардал хэвээр байна. Тус улс тогтвортой зах зээлийн эдийн засагт амжилттай шилжсэн. Инфляци бага (2.4%) байна. Тус улс нь Европын Холбооны нэгдсэн зах зээлийн гишүүн юм. Эдийн засгийн өсөлтийн хурд харьцангуй өндөр (ЕХ-ны дунджаас дээгүүр), улсын өр бага (ЕХ-ны дунджаас доогуур) байна. Түүнчлэн Европын Холбооны орнуудтай харьцуулахад харьцангуй хямд, сайн боловсролтой ажиллах хүчтэй. Ажилгүйдлийн түвшин огцом буурч, хөдөлмөрийн хомсдол нэмэгдэж байгаа ч 2019 оны байдлаар цалингийн өсөлт нь эдийн засгийн өсөлтийн удаашралаар хязгаарлагдаагүй байна. 2026 оны 3-р сарын байдлаар Болгар улсад дундаж цалин 1475 евро (нийт), 1144 евро (цэвэр) байв. Төрийн салбарын үйл ажиллагаанд хяналт тавих ажлыг Болгарын Аудитын танхим гүйцэтгэдэг байна. [[Зураг:TermoElectricaBulgaria.jpg|thumb|right|Софийн дулааны цахилгаан станц]] [[Зураг:Dobrudja.JPG|thumb|right|Добружийн наран цэцгийн тариалан]] <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:50.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:12.00 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Итали улс|Итали]] (12.0%)" from:0 till:10.50 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Турк улс|Турк]] (10.5%)" from:0 till:9.80 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Герман улс|Герман]] (9.8%)" from:0 till:9.50 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Грек улс|Грек]] (9.5%)" from:0 till:5.90 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[Бельги улс|Бельги]] (5.9%)" from:0 till:4.60 color:midgray width:20 align:left fontsize:S text:"[[Франц улс|Франц]] (4.6%)" from:0 till:47.70 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (47.7%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Экспорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ - Дэлхийн ном - Болгар улс (2005)" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:50.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:15.60 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Орос улс|Орос]] (15.6%)" from:0 till:13.60 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Герман улс|Герман]] (13.6%)" from:0 till:09.00 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Итали улс|Итали]] (9.0%)" from:0 till:6.10 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Турк улс|Турк]] (6.1%)" from:0 till:5.00 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[Грек улс|Грек]] (5.0%)" from:0 till:4.70 color:midgray width:20 align:left fontsize:S text:"[[Франц улс|Франц]] (4.7%)" from:0 till:46.00 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (46%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Импорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ - Дэлхийн ном - Болгар улс (2005)" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> == Боловсрол == Улсын болон нийгмийн сургуульд боловсрол үнэ төлбөргүй байдаг. Болгар улсад 7-16 насны бүх хүмүүст боловсрол эзэмших нь заавал байх ёстой. 2007 оны 1-р сарын 1-ний дараа (Болгар Европын Холбоонд элссэн өдөр) Болгарын боловсролын байгууллагуудаас олгосон дипломыг Европын Холбооны бүх оронд хүлээн зөвшөөрдөг. Болгар хэл нь цэцэрлэг, сургуульд албан ёсны хэл юм. Сургуульд суралцах нь уран зохиолын Болгар хэлийг эзэмших нөхцөлийг бүрдүүлдэг. Төрөлх хэл нь Болгар биш сурагчид улсын хамгаалалт, хяналтан дор хотын сургуульд үндэсний хэлээ сурах эрхтэй. Болгарын дээд боловсролын байгууллагууд академик бие даасан байдалтай байдаг. Академик бие даасан байдал нь академик нийгэмлэгийн оюуны эрх чөлөө болон дээд боловсролын байгууллагуудын хамгийн өндөр үнэт зүйл болох боловсрол, судалгаа, урлагийн үйл явцын бүтээлч шинж чанараар илэрхийлэгддэг. Болгарын дээд боловсролыг Дээд боловсролын тухай хуулиар зохицуулдаг. Болгарын дээд боловсролын байгууллагууд төрийн болон хувийн байж болно. Болгарын дээд боловсролын байгууллагуудыг [[Болгарын Ардын Их хурал|Болгарын Ардын Их хурлын]] шийдвэрээр нээж, өөрчлөн байгуулж, хаадаг үүнийгээ Улсын сонинд нийтэлдэг байна. Болгар улс нь бат бөх уламжлалтай бөгөөд математик, компьютерийн шинжлэх ухаан, физик, анагаах ухаан, эмийн үйлдвэрлэл зэрэг чиглэлээр шинжлэх ухааны судалгаа хөгжүүлж байна. 2009 оны байдлаар Болгарт 47 их сургууль байсан. Шинжлэх ухааны судалгааг голчлон [[Болгарын Шинжлэх ухааны академи|Болгарын Шинжлэх ухааны академийн]] байгууллагуудад явуулдаг. == Өв соёл == Болгар улсын нутаг дэвсгэрт [[ЮНЕСКО]]-гийн [[дэлхийн өв]]ийн жагсаалтад бүртгэгдсэн соёлын өв 7, байгалийн өв 2 бий. == Тэмдэглэл == {{notelist}} {{reflist|group=note}} == Зүүлт == {{лавлах холбоос|3}} {{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}} {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Хар тэнгисийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага}} [[Ангилал:Болгар| ]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] mivec0jj2zmojcfw8illffymsl0zexz 0 10792 875801 875122 2026-11-10T09:48:11Z Hetakey 108924 875801 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн өмнөд Европ дахь улс}} {{About|Зүүн өмнөд Европ дахь улсын|хэрэглээг|Албани (салаа утга)}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Албани Улс | native_name = {{small|{{native name|sq|Republika e Shqipërisë}}}} | common_name = Албани | image_flag = Flag of Albania.svg | alt_flag = Голд нь хар хоёр толгойтой бүргэдтэй улаан туг. | flag_type = [[Албанийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = [[File:Coat of arms of Albania.svg|60px]] | symbol_type = [[Албанийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = {{native phrase|sq|[[Албанийн үндэсний уриа|Ti Shqipëri, më jep nder,<br>më jep emrin Shqipëtar]]|paren=no|italic=yes}}<br>"Албани минь, надад хүндэтгэл өгч,<br>та надад Албани гэдэг нэрийг өгөөч" | national_anthem = {{lang|sq|"[[Албанийн төрийн дуулал|Himni i Flamurit]]"|italic=no}}<br>"Төрийн далбааны дуулал"<br/><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg]]</div> | image_map = [[File:Location_Albania_Europe.png|225px|frameless]] | map_caption = | capital = [[Тирана]] | largest_city = [[Тирана]] | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city(557,000)_region:AL-11}} | official_languages = [[Албани хэл]] | languages2_type = Зөвшөөрөгдсөн цөөнхийн хэл | languages2 = {{hlist|[[Грек хэл|Грек]]|[[Арумын хэл|Арумын]]|[[Македон хэл]]}} | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap; |59% [[Албани дахь ислам|Ислам]] |17% [[Албани дахь христийн шашин|Христ]] |9% [[Албани дахь шашингүй хүмүүс|Шашингүй]] |15% Мэдэгдээгүй<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Albania|access-date=1 November 2021 |year=2021}}</ref> }} | religion_year = 2020 | demonym = [[Албаничууд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл парламентын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Албанийн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Байрам Бегай]] | leader_title2 = [[Албанийн ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Эди Рама]] | legislature = [[Албанийн Парламент|Кувенди]] | leader_title3 = [[Албанийн Парламентын дарга|Парламентын дарга]] | leader_name3 = [[Линдита Никола]] | sovereignty_type = [[Албанийн түүх#Тусгаар тогтнол|Түүх]] | established_event1 = [[Арбаноны вант улс]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[Албанийн хаант улс (дундад зуун)|Албанийн хаант улс]] | established_date2 = 1272 оны 2 сар | established_event3 = [[Албанийн вант улс (дундад зуун)|Албанийн вант улс]] | established_date3 = 1368 | established_event4 = [[Лежийн холбоо]] | established_date4 = 3 сарын 2, 1444 | established_event5 = [[Мирдита]] | established_date5 = 1515 | established_event6 = [[Скутарийн пашалик]]/[[Янинагийн пашалик|Янина]] | established_date6 = 1757/1787 | established_event7 = {{nowrap|[[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрнээс]]}} тусгаар тогтнов | established_date7 = 11 сарын 28, 1912 | established_event8 = [[Албанийн вант улс]] | established_date8 = 7 сарын 29, 1913 | established_event9 = [[Бүгд Найрамдах Албани Улс (1925–1928)|1-р бүгд найрамдах улс]] | established_date9 = 1 сарын 31, 1925 | established_event10 = [[Албанийн хаант улс (1928–39)|Албанийн хаант улс]] | established_date10 = 9 сарын 1, 1928 | established_event11 = [[Бүгд Найрамдах Социалист Албани Ард Улс|2-р бүгд найрамдах улс]] | established_date11 = 1 сарын 11, 1946 | established_event12 = [[Бүгд Найрамдах Социалист Албани Ард Улсын үндсэн хууль|3-р бүгд найрамдах улс]] | established_date12 = 12 сарын 28, 1976 | established_event13 = 4-р бүгд найрамдах улс | established_date13 = 4 сарын 29, 1991 | established_event14 = {{nowrap|[[Албанийн Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]}} | established_date14 = 11 сарын 28, 1998 | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | area_rank = 140 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | percent_water = 4.7 | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} 2,793,592<ref>{{cite web |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=Popullsia e Shqipërisë |url=http://www.instat.gov.al/al/temat/treguesit-demografik%C3%AB-dhe-social%C3%AB/popullsia/publikimet/2022/popullsia-e-shqip%C3%ABris%C3%AB-1-janar-2022/ |access-date=22 August 2022 |language=sq |date=26 March 2020 |archive-date=22 Наймдугаар сар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822111024/http://www.instat.gov.al/al/temat/treguesit-demografik%C3%AB-dhe-social%C3%AB/popullsia/publikimet/2022/popullsia-e-shqip%C3%ABris%C3%AB-1-janar-2022/ |url-status=dead }}</ref> | population_estimate_year = January 2022 | population_census = 2,821,977<ref name="Population and Housing Census 2011">{{cite web |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=Population and Housing Census 2011 |url=https://www.instat.gov.al/media/3058/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf |access-date=21 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200826201945/https://www.instat.gov.al/media/3058/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf |archive-date=26 August 2020}}</ref> | population_census_year = 2011 | population_density_km2 = 97 | population_density_sq_mi = 252 | population_density_rank = | GDP_PPP = {{increase}} $51.1&nbsp;тэрбум<ref name="IMF-WEO">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October|title=World Economic Outlook Database, October 2022|date=October 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date= October 11, 2022}}</ref> | GDP_PPP_rank = 118 | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $17,858<ref name=IMF-WEO /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 85 | GDP_nominal = {{decrease}} $18.25&nbsp;тэрбум<ref name=IMF-WEO /> | GDP_nominal_rank = 125 | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $6,369<ref name=IMF-WEO /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 96 | Gini_year = 2019 | Gini = 34.3<!-- number only --> | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=12 August 2021}}</ref> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase<!-- increase/decrease/steady --> | HDI = 0.796<!-- number only --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 67 | currency = [[Албани лек|Лек]] | currency_code = ALL | patron_saint = [[Our Lady of Good Counsel]] | time_zone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | drives_on = баруун | calling_code = [[Албани дахь утасны дугаар|+355]] | cctld = [[.al]] }} '''Бүгд Найрамдах Албани Улс''' буюу '''Албани''' ([[Албани хэл]]: ''Republika e Shqipлrise'') нь [[Зүүн Европ]]ын [[Балканы хойг]]ийн баруун өмнөд хэсэгт орших [[Бүгд найрамдах улс]] юм. [[Нийслэл]] нь [[Тирана]]. Баруун талд нь [[Адриатын тэнгис]], баруун өмнө талд нь [[Ионий тэнгис]] цэлийж, хойд талаараа [[Монтенегро]], зүүн талаараа [[Умард Македон]], [[Косово]]<ref>[[Косово]]г [[НҮБ]] [[Серби]]йн муж гэж үздэг ч НҮБ-ын гишүүн 50 улс тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрдөг.</ref>, өмнө талаараа [[Грек]]тэй хиллэдэг. Мөн [[Итали]] улстай [[Отрантогийн хоолой]]гоор 72 км зайтай тусгаарлагддаг. Албан ёсны хэл нь- албани хэл. [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[Европын Аюулгүй Байдлын Хамтын Ажиллагааны Байгууллага]], [[Европын Зөвлөл]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[Газар Дундын Тэнгисийн Холбоо]]ны гишүүн. Мөн [[Европын Холбоо]]нд элсэхээр нэр нь дэвшигдээд байгаа, [[НАТО|Умард Атлантын Цэргийн Эвсэлд]] элсэх урилгыг 2008 оны 4 сард хүлээн авсан<ref>{{cite web|title=Albania membership Nato|publisher=NATO|url=http://www.nato.int/issues/nato_albania/evolution.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071213094319/http://www.nato.int/issues/nato_albania/evolution.html|archivedate=2007-12-13|access-date=2009-03-04|url-status=dead}}</ref> орон юм. Тус улс нь албан ёсоор 2009 онд, НАТО-гийн 60 жилийн ойн үеэр 26 улсын цэргийн эвсэлд нэгдэн орох бөгөөд [[Балканы хойг]], [[Ирак]]<ref>{{cite web |title=Croatia, Albania sign NATO membership accords |publisher=USA Today |url=http://www.usatoday.com/news/world/2008-07-09-NATO_N.htm?csp=34}}</ref><ref>{{cite web|title=U.S. Supports Albania for NATO Membership|publisher=America.gov - Telling America's Story|url=http://www.america.gov/st/peacesec-english/2008/March/20080319122141dmslahrellek0.2075312.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080328041231/http://www.america.gov/st/peacesec-english/2008/March/20080319122141dmslahrellek0.2075312.html|archivedate=2008-03-28|access-date=2009-03-04|url-status=dead}}</ref>, [[Афганистан]], [[Чад]]<ref>{{cite web|url=http://www.km.gov.al/skedaret/1210589539-Weekly%2520news%2520nr%2520%252048.pdf|title=The official site of the Government of Albania|format=PDF|access-date=2009-03-04|archive-date=2012-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120812025332/http://www.km.gov.al/skedaret/1210589539-Weekly%20news%20nr%20%2048.pdf|url-status=dead}}</ref> дахь энхийг сахиулах үйл ажиллагаанд дэмжлэг үзүүлж буй. Албани нь [[Парламентийн ардчилал|парламентийн ардчилсан]] тогтолцоотой, [[шилжилтийн үеийн эдийн засаг]] бүхий орон болно. Нийслэл [[Тирана]]даа нийт 3.5 сая хүн амын нь 895,000 нь төвлөрч оршин суудаг, санхүүгийн төв хот нь юм.<ref name=pop2007>tirana.gov.al дахь {{Webarchiv|url=http://www.tirana.gov.al/common/images/Viti%202007.pdf |wayback=20110611154259 |text=хүн амын статистик |archiv-bot=2023-09-26 05:43:06 InternetArchiveBot }}</ref> [[Чөлөөт зах зээл]] рүү шилжиж буй тус орон нь [[гадаадын хөрөнгө оруулалт]], ялангуяа [[эрчим хүч]], зам тээврийн дэд бүтцийн салбар дахь гадаадын хөрөнгө оруулалтыг нээлттэй болгож буй. [[Османы эзэнт гүрэн]]д хамаарч ирсэн түүхэн шалтгааны улмаас хүн амын олонхи нь буюу 64% нь [[ислам]]ын шашин сунит урсгалыг шүтдэг ч [[үнэн алдартны шашин]], [[католик]] шүтлэгтэн ч элбэг. == Нэршил == Албани хэлээр улсын нэр болох ''Shqipлrise'' нь "[[Бүргэд]]ийн орон" гэсэн утгатай бөгөөд албаничууд өөрсдийгөө бүргэдээс гаралтай гэж үздэг аж. Харин Албани гэдэг нь [[латин хэл]]ний ''albus'' буюу ''цагаан'' гэдэг үгнээс гаралтай. Энэ нь [[шохойн чулуу]] элбэг байдгаас газар нь цайран харагддаг гэдгээс улбаатай юм байна. == Түүх == {{гол|Албанийн түүх}} {{өргөтгөх хэсэг}} == Алдартай хүмүүс == [[Жэймс Белуши]] (англи. ''James Adam Belushi''; 1954 онд төрсөн) албани гаралтай америкийн кино жүжигчин. [[Тереза эх]] (жинхэнэ нэр '''Агнес Гонже Бояжиу'''; албани. ''Anjezë Gonxhe Bojaxhiu'', арум. ''Agnesa (Antigona) Gongea Boiagi''; 1910-1997) -албани гаралтай католик шашны зүтгэлтэн, 1979 оны Новелийн шагналтан эмэгтэй. [[Энвер Хожа]] -Албанийн Коммунист намын дарга, 1946-1986 онуудад Бүгд найрамдах Албани улсын төрийн тэргүүн. Элайза Душку (англи. ''Eliza Patricia Dushku''; 1980 онд төрсөн) албани гаралтай америкийн жүжигчин, найруулагч. Исмаил Кадаре- албаний хамгийн алдартай зохиолч, орчин цагийн албаний яруу найрагч. == Засаг захиргааны хуваарь == Тус улс нь 12 аймаг, 36 хошуу, 351 суурин газарт хуваагдана. == Эшлэл == <references/> == Холбоос == * [http://www.state.gov/p/eur/ci/al/ Америкийн Нэгдсэн Улсын Төрийн департмент дэх Албаний улсын мэдээлэл] * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/albania.htm Albania] ''UCB Libraries GovPubs'' вэбсайтаас * [https://web.archive.org/web/20220321172312/https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_3_1.asp Albania] national profile from the [[Association of Religion Data Archives]] ;Засгийн газар * [https://web.archive.org/web/20120716210958/http://www.president.al/english/pub/presidentet.asp Албаний Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар] * [http://www.keshilliministrave.al Албаны Засгийн газар] (''Элчин сайдууд'') * [http://www.parlament.al Албаний парламент] * [https://web.archive.org/web/20190322191801/http://www.gjk.gov.al/ The Albanian Constitutional Court] * [https://web.archive.org/web/20190210091104/http://www.instat.gov.al/ Albanian Institute of Statistics] * [https://web.archive.org/web/20091026201653/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-a/albania.html Chief of State and Cabinet Members] ;Аялал жуулчлал * [http://www.shqiperia.com/ Shqiperia] Albanian portal * [http://albania.shqiperia.com/ Albania.Shqiperia.com] Informations related to Albania * [http://www.albaniantourism.com/ National Tourism Organization] Official website for travel and tourism information * [http://www.akt.gov.al/index.php?lang=2 National Tourism Agency] (in English) * [http://albaniaonline.org/ Tourism, history] * [https://cria.al/ Travel] * [https://web.archive.org/web/20120118192148/http://www.trekinu.com/viewtrek.aspx?trkid=i02ivoat68cl6qy Travel album], with photos and maps * [https://web.archive.org/web/20120823010729/http://www.bunkertrails.org/maps.php Various Topographic Map Collections of Albania] (updated 18 January 2009) * [https://rentstar.al/ Makina me qera rinas] * [https://web.archive.org/web/20090910014042/http://www.bunkertrails.org/wiki/index.php?title=Albania_Geopolitical_Mapset GPS Basemap for Albania] * [https://web.archive.org/web/20160622221749/http://www.vivalbania.net/ING/index.htm VIVAlbania, hospitality and ecotourism in Albania] * [http://www.guidetoalbania.com Guide To Albania (with pictures)] * [https://web.archive.org/web/20210518051109/https://infoalb.net/ Website of the National Tourist Organisation of Albania] ;Бусад * [http://libraries.theeuropeanlibrary.org/Albania/treasures_en.xml Treasure of the national library of Albania] * [https://web.archive.org/web/20201019125910/https://www.allcountries.eu/albania.htm Information on Albania] * [https://web.archive.org/web/20100729223722/http://www.lajme.gen.al/ Lajme] * [http://eisenhower.archives.gov/Research/Subject_Guides/PDFs/Albania.pdf Guide to materials pertaining to Albania at the Eisenhower Presidential Library] * [https://web.archive.org/web/20091009185058/http://www.dfat.gov.au/geo/albania/country_brief.html Albania Country Brief DFAT] * [http://www.scribd.com/doc/11444724/Books-about-Albania-and-the-Albanian-people Books about Albania and the Albanian people] ''(scribd.com)'' Албанийн тухай болон ард түмний нь тухай; тэдний түүх, хэл, угсаа, соел, уран зохиол, г.м. * [https://web.archive.org/web/20110811174838/http://www.albania.su/ Албани өнөөдөр] {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Хар тэнгисийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага}} [[Ангилал:Албани| ]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Парламентын засаглалтай бүгд найрамдах улс]] a2x6552qnjk4kz9k3tfzdssdm1zrax7 0 12102 875788 838720 2026-11-10T00:48:56Z Avirmed Batsaikhan 53733 875788 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|11 сарын}} '''11 сарын 10''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 305 дахь ([[өндөр жил]] бол 306 дахь) өдөр юм. Мөн он дуустал 60 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == '''Энэ өдөр Монгол Улсын түүхэнд болсон онцлох үйл явдлууд:''' * 1919.11.10: Монголын автономитыг устгах явдлыг улсын Дээд, Доод хурлаар хэлэлцүүлэхээр оруулсан ч зөвшөөрөөгүй. * 1971.11.10: Монголын үйлдвэрчний эвлэлийн 10 дугаар Их хурал хуралдаж, 802 төлөөлөгч оролцов. * -БНМАУ-ын нам засгийн төлөөлөгчид Кубад айлчилжээ. БНМАУ Олон улсын хөрөнгө оруулалтын банкинд гишүүнээр элсэв. * БНМАУ-ын шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн цолыг анх бий болгожээ. * БНМАУ-ын гавьяат эдийн засагч цолыг Б.Янживт олгожээ. * БНМАУ-ын гавьяат уурхайчин цолыг Ж.Отгонцагаанд анх олгов. '''Энэ өдөр дэлхий дахинд болсон онцлох үйл явдлууд:''' * 1885 - Германы [[Готтлиб Даймлер]], [[Вилхелм Майбах|Вилхельм Майбах]] нарын инженерүүд өөрсдийн бүтээсэн [[Дотоод шаталтын хөдөлгүүр|дотоод шаталтын хөдөлгүүрийг]] модон дугуйнд суурилуулан туршсан байна. ** [[Николай Пржевальский|Николай Пржевальскийн]] [[Төв Ази]], түүний дотор [[Төвөд|Төвөдийн]] хойд хэсэгт хийсэн экспедицийн төгсгөл. * 1928 - [[Эзэн Хаан Шоова|Хирохитог]] Японы Эзэн хаан Шова (Энх тайвны гэгээрсэн үе) гэж тунхаглав. * 1951 - Франц, Их Британи, АНУ, Турк улсууд Ойрх Дорнодын аюулгүй байдлын хөтөлбөрийг зөвшилцөн зарлав. * 1952 - НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Трюгве Хальвдан Ли|Трюгве Ли]] огцорч буйгаа гэнэт мэдэгдэв. * 1960 - АНУ-д далайн суурьтай "Polaris" баллистик пуужин анх удаа харвасан байна. * 1961 - Сталинград хотыг Волгоград гэж нэрлэх болов. * 1980 - Польшид "[[Эв санааны нэгдэл (Польш)|Эв санааны нэгдэл]]" бие даасан үйлдвэрчний эвлэл албан ёсоор бүртгүүлэв. * 1983 - Компьютерын аюулгүй байдлын хурал дээр Фред Коэн анхны компьютерын вирусийг танилцуулжээ. ** [[Билл Гэйтс]] Windows үйлдлийн системийн анхны хувилбараа танилцуулсан. * 1989 - [[Петр Младенов]] Болгарын Коммунист Намын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар [[Тодор Живков|Тодор Живковын]] оронд томилогдов. Болгарт улс төрийн гүнзгий шинэчлэл эхэлжээ. * 1994 - [[Кувейт]] улсын тусгаар тогтнолыг [[Ирак]] хүлээн зөвшөөрөв. * 2022 - Европын парламент Хорватыг [[Шенгений бүс|Шенгений бүсэд]] элсэхийг зөвшөөрөв. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1483 - [[Мартин Лютер]] (1546 онд нас барсан), Христийн шашны зүтгэлтэн, Германы Шинэчлэлийн удирдагч. * 1759 - [[Фридрих фон Шиллер|Фридрих]] [[Фридрих фон Шиллер|фон Шиллер]] (1805 онд нас барсан) германы яруу найрагч, зохиолч, түүхч, урлагийн онолч, философич. * 1887 - [[Арнольд Цвейг]] (1968 онд нас барсан) германы 20-р зууны зохиолч. * 1888 - [[Андрей Туполев]] (1972 онд нас барсан) зөвлөлтийн эрдэмтэн, онгоц зохион бүтээгч. * 1919 - [[Михаил Калашников]] (2013 онд нас барсан) зөвлөлтийн зэвсэг зохион бүтээгч. * 1944 - [[Аскар Акаев]], [[Киргиз]] улсын ерөнхийлөгч (1990—2005). * 1975 - Монгол Улсын Гавьяат Жүжигчин [[Дамдинсүрэнгийн Оюунтүлхүүр]] *[[1977 он|1977]] - Өмнө Солонгосын жүжигчин [[Вонь Бинь]] == Энэ өдөр нас барагсад == * 1938 - [[Мустафа Кемал Ататурк]] (1881 онд төрсөн) Турк улсыг үндэслэгч бөгөөд анхны Ерөнхийлөгч (1923—1938). * [[1982 он|1982]] - [[Леонид Брежнев]] (1906 онд төрсөн) [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист намын]] Төв хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (1964—1982). * 2006 - [[Игорь Сергеев]] (1938 онд төрсөн) ОХУ-ын маршал, Батлан хамгаалахын сайд (1997—2001). * 2010 - [[Дино Де Лаурентис]] (1919 онд төрсөн) итал-америкийн киноны продюсер. * 2015 - [[Хельмут Шмидт]] (1918 онд төрсөн) Баруун Германы төрийн зүтгэлтэн, Холбооны канцлер (1974—1982). == Тэмдэглэлт баярууд == * Индонезид Баатруудын өдөр * АНУ-д Тэнгисийн явган цэргийн корпусын өдөр. ---- {{Commonscat|10 November|11 сарын 10}} [[Ангилал:Өдөр|1110]] [[Ангилал:Арваннэгдүгээр сарын өдөр|#10]] enebeqbl5iasoh24wprif6c0nb6sho1 0 29454 875786 524715 2026-11-09T16:40:26Z ~2026-55211-71 108267 /* Уран сайхны кино */ 875786 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | төрсөн_өдөр = | төрсөн_газар = | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = жүжигчин, бараа суртачлагч | тайзны_нэр = Өөскөө | төрөл = дэлгэц (УСК, хошин нэвтрүүлэг) | дүр_маяг = жирийн, гэмгүй, дурласан хархүү | танил_үе =2000-аад он — одоо | хамтлаг = «ТВ коктейль» хамтлаг | төгссөн_нь = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]] | алдар_нэр = }} '''Амгаланбаатарын Өнөржаргал''' — [[Монгол улс|Монголын]] хошин урлагийн [[жүжигчин]]. ==Дэлгэцнээ== ===Уран сайхны кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Ямар дүр ! Дүрийн нэр ! Найруулагч |- | | | | | |- |rowspan=1| | | | | |- |rowspan=1|2010 |«[[Намрын синдром]]» |гол дүр |Батхүү |Д. Галбаяр |- |rowspan=1| 2009 |«[[Би чамд хайртай 2]]» |туслах дүр | | |} {{DEFAULTSORT:Өнөржаргал, Амгаланбаатарын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголын хошин урлаг]] [[Ангилал:Монголчууд]] 05bliun3wsfy41tzfzo2j7gpubomx7q 875787 875786 2026-11-09T23:58:17Z Avirmed Batsaikhan 53733 875787 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | төрсөн_өдөр = | төрсөн_газар = | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = жүжигчин, бараа суртачлагч | тайзны_нэр = Өөскөө | төрөл = дэлгэц (УСК, хошин нэвтрүүлэг) | дүр_маяг = жирийн, гэмгүй, дурласан хархүү | танил_үе =2000-аад он — одоо | хамтлаг = «ТВ коктейль» хамтлаг | төгссөн_нь = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]] | алдар_нэр = }} '''Амгаланбаатарын Өнөржаргал''' буюу '''Өөскөө''' (Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд төрсөн)— [[Монгол улс|Монголын]] хошин урлагийн тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. Тэрээр СУИС-ийг 2000-аад оны дундуур төгсөж “TV Cocktail” хамтлаг анх UBS телевизэд “Hot Чинжүү” нэвтрүүлэг бэлдэж уран бүтээлийн гараагаа эхэлсэн гэдэг. ==Дэлгэцнээ== ===Уран сайхны кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Ямар дүр ! Дүрийн нэр ! Найруулагч |- |2015 |“[[Содура]]” | |Сариг |Б.Жаргалсайхан |- |rowspan=1| | | | | |- |rowspan=1|2010 |«[[Намрын синдром]]» |гол дүр |Батхүү |Д. Галбаяр |- |rowspan=1| 2009 |«[[Би чамд хайртай 2]]» |туслах дүр | | |} {{DEFAULTSORT:Өнөржаргал, Амгаланбаатарын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголын хошин урлаг]] [[Ангилал:Монголчууд]] 0jzfch4k3j24he53915hzf4mq6sc601 0 39860 875784 826214 2026-11-09T12:37:17Z Avirmed Batsaikhan 53733 875784 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|1966|1960-д он|XX зуун}} '''1966 он''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллоор]] [[Бямба гараг]]т эхэлсэн [[ердийн жил]]. Нийтийн тооллын 1966 дахь, 2-р мянганы 966 дахь, 20-р зууны 66 дахь, 1960-аад оны 7 дахь жил болно. Билгийн тооллоор 17 дугаар жарны "Гал" Морь жил. == Энэ онд болсон үйл явдлууд == *1 сарын 8-нд - [[Шарль де Голль|Генерал Шарль де Голль]] хоёр дахь удаа 7 жилийн хугацаатай Францын Ерөнхийлөгч болов. [[Жорж Помпиду]] тус улсын Ерөнхий сайдаар томилогдов. *1 сарын 13-15-нд -ЗХУ-ын удирдагч [[Леонид Брежнев]] Монгол улсад албан ёсоор анх удаа айлчилсан. *[[1 сарын 19|1 сарын 19-нд]] - [[Индира Ганди]] Энэтхэгийн 3 дахь Ерөнхий сайдаар сонгогдож, 1 сарын 24-нд үүрэгт албандаа орсон. *1 сарын 24-нд-[[Индира Ганди]] Энэтхэгийн түүхэн дэх хоёр дахь Ерөнхий сайд болов. *3 сарын 5-нд -Японы [[Фүжи уул|Фүжи ууланд]] Boeing 707 онгоцны сүйрэл болсон. *6 сарын 13-нд— БНХАУ-д боловсролын системийг шинэчлэл эхлүүлсэн. *[[7 сарын 11]]-нд [[Улаанбаатар]] хотод томоохон усны үер болж байгалийн гамшиг болсон. *12 сарын 2-нд НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей Бирмийн төлөөлөгч [[У Тант|У Тантыг]] НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар таван жилийн хугацаатай сонгож батлав. *12 сарын 19-нд — [[Азийн хөгжлийн банк]] байгуулагдсан. *1966 онд төгрөгийн ханшийг өөрчлөхгүйгээр дэвсгэрт бүрийн хэмжээг гүйлгээнд хэрэглэхэд тохиромжтой болгон өмнөхөөс жижигрүүлж, өнгө, зураг урлалыг цоо шинээр өөрчлөн бүтээж, хэвлэн гаргасныг одоо гүйлгээнд хэрэглэж байна. 1966 оны шинэ тэмдэгтийг гүйлгээнд оруулахдаа урьд нь гүйлгээнд явж байсан бүх цаасан тэмдэгтүүдийг богино хугацаанд сольж олгох замаар гүйлгээнээс татсан байна. Тэгэхдээ ханшны өөрчлөлт хийгээгүй ажээ. == Энэ онд төрөгсөд == *[[3 сарын 3]] - Оросын Холбооны Улсын Засгийн газрын тэргүүн [[Михаил Мишустин]] *6 сарын 13— [[Григорий Перельман]], оросын математикч, Пуанкарегийн дэвшүүлсэн магадлалыг баталсан хүн. == Энэ онд нас барагсад == *1 сарын 14 — [[Сергей Королёв]], зөвлөлтийн сансрын пуужин зохион бүтээгч, академич. *[[3 сарын 5]]: Оросын яруу найрагч [[Анна Ахматова]] == Гадаад холбоос == {{commonscat|1966}} [[Ангилал:1966 он| ]] [[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]] 4ld1448t82dn0u1ngqlcuxbmi30ii6i 0 47364 875802 806474 2026-11-10T11:44:00Z ~2026-59608-25 108925 /* */ 875802 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Infobox person | name = Гонийн Лхагважав | image = | caption = | birth_year = 1934 | birth_place = [[Монгол улс]]ын [[Говь-Алтай]] аймгийн [[Цээл сум]] | death = | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = эмч | agent = | alma_mater = | spouseэхнэр = | children = }} '''Гонийн Лхагважав''' - БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал]]т, Монгол улсын [[Ардын Эмч]], эрчимт эмчилгээ мэдээгүйжүүлгийн эмч, мэс засалч. ==Намтар== /1935/. Говь-Алтай аймгийн Цээл сум. АУИС-ийн мэс заслын тэнхмийн багш байхдаа Ардын эмч /2002-07-05. №93/, , төрийн шагналт /1990/. * МУИС-ийн анагаах ухааны ангийг 1961 онд төгссөн. * 1961-1964 онд Говь-Алтай аймгийн Эрүүлийг хамгаалах газрын дарга, * 1964 оноос Улсын төв эмнэлэг, Клиникийн нэгдсэн нэгдүгээр эмнэлэгт мэс засалч их эмч, мэдээгүйжүүлэгч их эмч, * 1978 оноос мөн эмнэлгийн сэхээн амьдруулах тасгийн эрхлэгч, * 1995 оноос АУИС-ийн яаралтай тусламж, эрчимт эмчилгээний тэнхмийн багш, эрхлэгчээр давхар ажиллаж ирлээ. Монгол Улсад хүнд өвчтөнийг тусгаарлаж, сэхээн амьдруулах тасгийг анх байгуулж удирдаж ажиллан олон мянган хүнийг аврах эмнэлгийн нарийн мэргэжлийн шуурхай үйлчилгээг үндэслэсэн гавьяатай эмч ажээ. АУИС-д мэдээгүйжүүлэх, эрчимт эмчилгээ заах программ, стандартыг боловсруулж, оюутны сургалтыг сайжруулж, дипломын дараах эрчимт эмчилгээ, мэдээгүйжүүлэх, сэхээн амьдруулах, яаралтай тусламжийн программ хөтөлбөр, тасралтгүй сургалтыг зохион байгуулахад гол үүрэг гүйцэтгэж ирлээ. ==Цол зэрэг== * Эрүүл мэндийн профессор цол /1996/ ==Гавьяа Шагнал== * БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал]] /1990/ - Элэг, цөсний өвчнийг оношилж, мэс заслын аргаар эмчлэх асуудлыг шийдсэн учир П.Долгор нарын 5 эмчийн хамт * Монгол улсын [[Ардын Эмч]] /2002-07-05. №93/ * БНМАУ-ын [[Хүний Гавьяат Эмч]] /1981-07-25. №164/ * Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, * Ардын хувьсгалын ойн хүндэт медалиудаар шагнагджээ. {{DEFAULTSORT:Лхагважав, Гонийн}} [[Ангилал:Монголын эмч]] [[Ангилал:Монгол улсын ардын эмч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Хүний гавьяат эмч]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн хүндэт медаль шагналтан]] [[Ангилал:Цээлийн (Говь-Алтай) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1935 онд төрсөн]] 8sn7lr34ail4schbzmzgffveugp4wb6 0 66381 875803 744835 2026-11-10T11:49:19Z ~2026-59603-00 108926 /* */ 875803 wikitext text/x-wiki [[Файл:Marbled polecat.jpg|thumb|Нас бие гүйцсэн]] '''Эрээн хүрэн''' (''Vormela peregusna'') нь говь цөлийн бүсэд нэн ховор тохиолддог [[Суусар|суусрын]] овгийн жижиг махчин амьтан юм.<ref name="baabarpedia">{{cite web|url=http://www.baabarpedia.mn/index.php?title=%D0%AD%D1%80%D1%8D%D1%8D%D0%BD_%D1%85%D2%AF%D1%80%D0%BD%D1%8D|title=Эрээн хүрнэ (Baabarpedia)|date=2008-07-13|publisher=Internet Archive|accessdate=2022-10-29|quote=|archive-date=2008-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080713141748/http://www.baabarpedia.mn/index.php?title=%D0%AD%D1%80%D1%8D%D1%8D%D0%BD_%D1%85%D2%AF%D1%80%D0%BD%D1%8D|url-status=bot: unknown}}</ref> Бие 35 см, сүүл 20 см урт, жин 0.5 кг хүрнэ. Толгой жижиг, хоншоор богиновтор, мохоодуу. Чих том, угаараа өргөн, дэлбэгэрдүү дугуй. Мөчид богинохон. Сүүл урт сагсгар. Зоо нуруу,биеийн хажуу халиун бор дэвсгэр дээр элдэв хэлбэрийн цайвар толбуудтай. Хүзүү халтар бараан.<ref name="baabarpedia" /> Хэвэл бараан. Хоолойноос завж, нүдийг дайрсан өргөн бараан зурвастай. Чахалзуураас нүд, чихний завсраар шургасан тууш, тод цагаан зурвас бий. Уруул, эрүү чихний урд тал цагаан. Ерөнхий зүс нь эрээн.<ref name="baabarpedia" /> == Байршил нутаг == Зүүн өмнөд Кавказ, Казахстан, Дундад дорнод Ази, Баруун өмнө говь, Баруун өмнө Монгол, хойд Хятадын хээрийг хамарсан өргөн тархацтай. Монголд Их нууруудын хотгор, Нууруудын хөндий, Алтайн өвөр говиуд, Говь-Алтай, Өмнөговь, Дорноговь, Дундговийн өмнөд хэсгээр тархжээ. Заг, хармаг, сухай бүхий дов сондуулт хотгор, харгана, хялганат элсэрхэг хээр, заримдаа уулын бэлийн хадтай толгод, сайр, сархиа, задгай ус, баян бүрдийн ойролцоо элдэв мэрэгч, ялангуяа чичүүл, огдойн үлий элбэгтэй газар идээшин амьдарна. Говийн элсэрхэг хөрстэй дов сондуулт хотгор, заг, хармагт цөл, заримдаа харганат хээрт тохиолдоно. Анчдын үнэг, хярсанд зориулан зүүсэн хавханд хааяа баригддаг. 1970 - 1975 онд Улаамбаатар хотын түүхий эдийн баазад 6 ширхэг арьс өмхий хүрний арьсанд тооцогдон ирсэн мэдээ бүртгэгдсэн байдаг. Монголд эрээн хүрнийн үржил, амьдрах ахуйн талаар судалгаа хийгдэж байгаагүй. Идэш тэжээлээр өмхий хүрнэ, үнэг, хярс, цагаан үентэй давхацдаг.<ref name="baabarpedia" /> == Амьдралын онцлог == Монголд судлаагүй. Голдуу өглөө үдэш, заримдаа өдөр гүйж, элдэв мэрэгч, чичүүл, огдойгоор идэшлэнэ. Өмнөговийн Зүүн сайхан уулын өвөр бэлээс IV сард барьсан бодгаль хул чичүүл, Увсын Тэс голын адгаас XI сард барьсан бодгаль үхэр огдой идсэн байв. Өмнөговийн Баяндалай сумын нутагт V сард элсэн довцогийн нүхэн үүрэнд 4 сөөдгий тохиолджээ. == Тоо толгой, хомсдох шалтгаан == Тоо толгой, тархац мэрэгчдийн олон цөөнөөс шалтгаалан тогтворгүй. Тусгайлан агнадаггүй ч анчдын зүүсэн хавханд орж баригддаг. Хулгайгаар агнаснаас хааяагүй ховордож байна. Идэш тэжээлээр өмхий хүрнэ, үнэг, хярс, цагаан үентэй адилхан. Уул уурхайн ашиглалт, бэлчээрийн талхагдалт, цөлжилт, ган зэрэг хүчин зүйлийн нөлөөгөөр устаж болзошгүй зүйл. == Хамгаалсан арга хэмжээ == Манай оронд эрээн хүрнийг хамгаалах талаар ямар нэгэн арга хэмжээ авч байгаагүй. Улсын ан агнуурын тухай хуулиар агнахыг хориглох, тархац, тоо толгой экологийн судалгаа хийж хамгаалах арга хэмжээ боловсруулах шаардлагатай.гэж БНМАУ-ын Улаан номонд орсон байна.<ref name="baabarpedia" /> == Эх сурвалж == * ''“БНМАУ-ын Улаан ном” 1987 он, хуудас 25'' == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Монгол орны хөхтөн амьтад]] [[Ангилал:Суусар]] 0endssntob3fiycfxf7338tlj6chz48 0 84226 875790 656108 2026-11-10T03:49:22Z Эрдэнийн тобчи 108163 875790 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Санах ойн хэрэгсэл | name = Уян диск | foto = Floppydisk 90mm(3.5inch).jpg | foto_beschreibung = 3.5 инчийн уян дискний жишээ | typ = Соронзон мэдээлэл хадгалах хэрэгсэл | kapazität = 80 Кбайт (8 инч)<br />1.2 Мбайт (5.25 инч, HD)<br />1.44 Мбайт (3.5 инч, HD)<br />2.88 Мбайт (3.5 инч, ED) | lebensdauer = Хадгалалтын нөхцөлөөс хамааран ойролцоогоор 5–30 жил | größe = 200 мм (8 инч)<br />130 мм (5.25 инч)<br />90 мм (3.5 инч)<br />80 мм (3 инч) | vorstellung = 1971 он | entwickler = [[IBM]] (Дэвид Л. Нобл тэргүүтэй инженерүүд; Алан Шугартын оролцоотой) | nachfolger = [[Компакт диск|CD]], [[DVD]], [[USB-Stick]], санах ойн карт болон бусад дижитал хадгалах төхөөрөмж }} '''Уян диск''' ({{lang-en|Floppy disk}}) нь мэдээллийг соронзон аргаар бичих, унших, хадгалах зориулалттай зөөврийн мэдээлэл хадгалах хэрэгсэл юм. Энэ нь соронзон материалаар бүрсэн нимгэн, уян хуванцар дугуй дискнээс бүрдэх бөгөөд хамгаалалтын бүрхүүл дотор байрладаг. Уян дискийг тусгай төхөөрөмж болох уян дискний хөтөч ({{lang-en|Floppy Disk Drive, FDD}})-өөр дамжуулан уншиж, бичдэг. Уян диск нь 1970-аад оноос 1990-ээд оны сүүл үе хүртэл персонал компьютер, албан байгууллага, боловсролын байгууллагуудын мэдээлэл хадгалах, программ хангамж түгээх, файл дамжуулах гол хэрэгслийн нэг байв. Жижиг хэмжээтэй, авч явахад хялбар, дахин ашиглах боломжтой зэрэг давуу талтай байсан нь компьютерийн хэрэглээ өргөжин хөгжихөд чухал нөлөө үзүүлсэн. == Түүх == Уян дискний хөгжүүлэлт 1967 онд АНУ-ын Калифорни мужийн Сан-Хосе хот дахь [[IBM]] компанийн судалгаа, хөгжүүлэлтийн төвд эхэлжээ. Тухайн үед том оврын компьютеруудын программ хангамж болон микрокодыг шинэчлэхэд цоолтуур карт, соронзон тууз зэрэг хэрэгслийг ашигладаг байсан боловч эдгээр нь мэдээллийг хадгалах, зөөвөрлөхөд хүндрэлтэй байв. IBM-ийн инженер Дэвид Л. Нобл (David L. Noble) тэргүүтэй баг мэдээллийг хялбархан ачаалах, шинэчлэх боломжтой, хямд өртөгтэй хадгалах төхөөрөмж бүтээхээр ажилласан байна. Энэхүү хөгжүүлэлтийн ажил нь ''Minnow'' гэсэн төслийн нэрээр явагдсан бөгөөд Алан Шугарт (Alan Shugart) төслийн зохион байгуулалт, удирдлагад чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. 1971 онд IBM компани 8 инчийн (ойролцоогоор 200 мм) анхны уян диск болон түүний хөтчийг танилцуулсан. Анхны загвар болох IBM 23FD нь зөвхөн унших зориулалттай байсан бөгөөд ойролцоогоор 80 Кбайт мэдээлэл хадгалах багтаамжтай байв. Энэ нь тухайн үеийн 3000 орчим цоолтуур картын мэдээлэлтэй тэнцэх хэмжээ байжээ. 1970-аад оны эхээр уян дискний бичих, унших боломжийг сайжруулж, мэдээллийг дахин бичих боломжтой загварууд гарч ирсэн. Улмаар бусад үйлдвэрлэгчид уг технологийг хөгжүүлж, илүү өндөр багтаамжтай, жижиг хэмжээтэй хувилбаруудыг үйлдвэрлэж эхэлсэн. 1976 онд Shugart Associates компани 5.25 инчийн уян дискний хөтчийг зах зээлд гаргасан. Энэ загвар нь өмнөх 8 инчийн хувилбараас жижиг, хямд бөгөөд персонал компьютерт ашиглахад илүү тохиромжтой байв. 1980-аад оны эхээр 3.5 инчийн уян диск бий болж, 1980-аад оны дунд үеэс компьютерийн хэрэглээнд өргөн нэвтэрсэн. Энэхүү загвар нь хатуу хуванцар хамгаалалтын бүрхүүл, гулсуур металл хаалттай байснаараа өмнөх хувилбаруудаас илүү бат бөх байв. 1986 онд IBM компани персонал компьютерт зориулсан 1.44 Мбайтын багтаамжтай 3.5 инчийн өндөр нягтралтай уян дискийг нэвтрүүлсэн. 1990-ээд онд 3.5 инчийн уян диск нь персонал компьютерийн түгээмэл стандарт хадгалах хэрэгсэл болжээ. Гэвч CD-ROM, DVD, USB флаш диск болон бусад өндөр багтаамжтай хадгалах технологи хөгжихийн хэрээр уян дискний хэрэглээ буурсан байна. 2000-аад оны дунд үеэс ихэнх компьютер үйлдвэрлэгчид уян дискний хөтчийг шинэ загварын компьютертаа суурилуулахаа больжээ. == Бүтэц, ажиллах зарчим == Уян диск нь дараах үндсэн хэсгүүдээс бүрдэнэ: * '''Соронзон диск:''' Мэдээллийг соронзон хэлбэрээр хадгалдаг нимгэн, уян хуванцар материал. * '''Хамгаалалтын бүрхүүл:''' Дискийг тоос шороо, гадны биет болон механик гэмтлээс хамгаалах зориулалттай гадна бүрхүүл. * '''Унших, бичих хэсэг:''' Дискний соронзон гадаргууд мэдээлэл бичих болон унших зориулалттай хэсэг. * '''Төвийн нүх:''' Дискийг хөтчийн эргэлтийн механизмд бэхлэх зориулалттай нүх. * '''Бичихээс хамгаалах механизм:''' Зарим загварт мэдээллийг санамсаргүйгээр устгах, өөрчлөхөөс хамгаалах зориулалттай хамгаалалт байдаг. Уян дискийг хөтөчид оруулахад доторх соронзон диск эргэлдэж, унших, бичих толгой нь соронзон гадаргуутай харилцан үйлчилдэг. Мэдээллийг соронзон төлөвийн өөрчлөлтөөр хадгалж, шаардлагатай үед дахин уншдаг. Мэдээлэл нь дискний гадаргуу дээрх зам (track) болон сектор (sector) гэсэн хэсгүүдэд хуваагдан хадгалагдана. Энэ бүтэц нь мэдээллийг тодорхой байрлалд бичих, унших боломжийг бүрдүүлдэг. == Уян дискний төрөл == Уян диск нь хэмжээ, багтаамж, мэдээлэл бичих технологиосоо хамааран хэд хэдэн төрөлтэй. === 8 инчийн уян диск === 1971 онд IBM компаниас анх танилцуулсан загвар юм. Ойролцоогоор 200 мм диаметртэй бөгөөд эхний хувилбар нь 80 Кбайт мэдээлэл хадгалах багтаамжтай байжээ. Том оврын компьютер болон мэдээлэл боловсруулах системд өргөн ашиглагдаж байсан. === 5.25 инчийн уян диск === 1976 онд зах зээлд гарсан бөгөөд ойролцоогоор 130 мм хэмжээтэй. 1970-аад оны сүүл болон 1980-аад онд персонал компьютерт өргөн хэрэглэгдсэн. Эхний загварууд нь 160–360 Кбайт орчим багтаамжтай байсан бол сүүл үеийн өндөр нягтралтай хувилбарууд нь 1.2 Мбайт хүртэл мэдээлэл хадгалах боломжтой болсон. === 3.5 инчийн уян диск === Ойролцоогоор 90 мм хэмжээтэй, хатуу хуванцар хамгаалалтын бүрхүүлтэй загвар юм. 1980-аад оноос эхлэн өргөн хэрэглээнд нэвтэрч, 1990-ээд онд персонал компьютерийн хамгийн түгээмэл уян дискний стандарт болсон. Түгээмэл хувилбарууд: * 720 Кбайт – хоёр талт, бага нягтралтай хувилбар. * 1.44 Мбайт – өндөр нягтралтай (HD) хувилбар. * 2.88 Мбайт – өргөтгөсөн нягтралтай (ED) хувилбар. == Багтаамж ба техникийн үзүүлэлт == Уян дискний багтаамж нь түүний хэмжээ, соронзон бичлэгийн нягтрал, талуудын ашиглалт болон форматлах стандартаас хамаардаг. | Хэмжээ | Төрөл | Түгээмэл багтаамж | |---|---|---| | 8 инч | Анхны IBM 23FD | 80 Кбайт | | 8 инч | Сайжруулсан загварууд | 250–1200 Кбайт орчим | | 5.25 инч | Бага нягтралтай | 160–360 Кбайт | | 5.25 инч | Өндөр нягтралтай | 1.2 Мбайт | | 3.5 инч | Бага нягтралтай | 720 Кбайт | | 3.5 инч | Өндөр нягтралтай | 1.44 Мбайт | | 3.5 инч | Өргөтгөсөн нягтралтай | 2.88 Мбайт | == Хэрэглээ == Уян диск нь компьютерийн технологийн хөгжлийн явцад олон төрлийн зориулалтаар ашиглагдаж байв. * '''Мэдээлэл хадгалах:''' Баримт бичиг, хүснэгт, зураг болон бусад жижиг хэмжээтэй файлыг хадгалах. * '''Программ хангамж түгээх:''' Үйлдлийн систем, компьютерийн программ, тоглоом болон хэрэглээний программ хангамжийг хэрэглэгчдэд хүргэх. * '''Мэдээлэл дамжуулах:''' Нэг компьютерээс нөгөө компьютерт файл болон өгөгдөл зөөвөрлөх. * '''Нөөц хуулбар үүсгэх:''' Чухал баримт бичиг болон компьютерийн өгөгдлийн нөөц хуулбарыг хадгалах. * '''Сургалт, боловсрол:''' Сургалтын материал, компьютерийн хичээлийн даалгавар болон судалгааны мэдээлэл дамжуулах. * '''Системийн шинэчлэл:''' Компьютерийн үйлдлийн систем, BIOS болон бусад программын шинэчлэл хийх. == Төлөөлөх бүтээгдэхүүн, загварууд == Уян дискний хөгжлийн түүхэнд дараах загварууд чухал байр суурь эзэлдэг. * '''IBM 23FD Minnow (1971):''' Анхны 8 инчийн, 80 Кбайтын багтаамжтай, зөвхөн унших зориулалттай уян дискний систем. * '''IBM 33FD:''' 8 инчийн уян дискний бичих, унших боломжийг хөгжүүлсэн загвар. * '''Shugart SA 400 (1976):''' 5.25 инчийн уян дискний хөтчийн хөгжилд чухал нөлөө үзүүлсэн бүтээгдэхүүн. * '''IBM 1.2 MB Diskette:''' 5.25 инчийн өндөр нягтралтай уян диск. * '''3.5-inch HD Diskette:''' 1.44 Мбайтын багтаамжтай, 1990-ээд онд хамгийн өргөн хэрэглэгдсэн загвар. * '''3.5-inch ED Diskette:''' 2.88 Мбайтын багтаамжтай өргөтгөсөн нягтралтай загвар. == Давуу болон сул тал == === Давуу тал === * Жижиг хэмжээтэй, зөөвөрлөхөд хялбар. * Мэдээллийг олон удаа бичих, унших боломжтой. * Тухайн үеийн компьютерүүдтэй өргөн нийцдэг байсан. * Нэмэлт сүлжээний холболтгүйгээр мэдээлэл дамжуулах боломжтой. * Үйлдвэрлэл болон ашиглалтын зардал харьцангуй бага байсан. === Сул тал === * Мэдээлэл хадгалах багтаамж бага. * Унших, бичих хурд орчин үеийн хадгалах төхөөрөмжүүдтэй харьцуулахад удаан. * Соронзон орон, тоос шороо, чийг болон механик гэмтэлд мэдрэмтгий. * Ашиглалтын явцад соронзон гадаргуу элэгдэх, мэдээлэл гэмтэх эрсдэлтэй. * Орчин үеийн компьютерт уян дискний хөтөч ховор болсон. == Хэрэглэгчид ба түгээмэл хэрэглээ == 1970–1990-ээд оны үед уян дискийг хувь хүн, компьютерийн мэргэжилтэн, программ зохиогч, судлаач, багш, оюутан болон албан байгууллагууд өргөн ашиглаж байв. Ялангуяа персонал компьютерийн хэрэглээ нэмэгдэхийн хэрээр гэрийн компьютер эзэмшигчид программ хангамж суулгах, баримт бичиг хадгалах, тоглоом ажиллуулах болон мэдээлэл солилцох зорилгоор уян дискийг ашигладаг байжээ. Боловсролын байгууллагуудад сурагч, оюутнуудын бие даалтын ажил, судалгааны материал, сургалтын программ болон бусад мэдээллийг хадгалах, дамжуулах хэрэгсэл болж байв. Мөн албан байгууллагуудад тайлан, санхүүгийн баримт бичиг болон ажлын мэдээлэл солилцоход ашиглаж байсан. == Технологийн хөгжил ба орчин үеийн хэрэглээ == 1990-ээд оны сүүл үеэс CD-ROM, DVD болон USB флаш диск зэрэг илүү их багтаамжтай, хурдан мэдээлэл дамжуулах боломжтой төхөөрөмжүүд уян дискийг орлож эхэлсэн. Интернет болон үүлэн хадгалалтын үйлчилгээ хөгжсөнөөр мэдээллийг биет хэрэгслээр зөөвөрлөх хэрэгцээ улам багассан байна. Гэсэн хэдий ч уян дискийг зарим хуучин компьютер, үйлдвэрийн тоног төхөөрөмж, хөгжмийн электрон төхөөрөмж болон тусгай зориулалтын системд өнөөг хүртэл ашигласаар байна. Учир нь эдгээр төхөөрөмжийн программ хангамж, удирдлагын систем нь анхнаасаа уян диск ашиглахаар бүтээгдсэн байдаг. Мөн уян дискний дүрс нь компьютерийн программ хангамж дахь мэдээлэл хадгалах үйлдлийн нийтлэг тэмдэглэгээ болон үлджээ. Өнөөдөр ч олон программын ''Save'' буюу хадгалах товчлуур дээр 3.5 инчийн уян дискний дүрсийг ашигладаг. == Соёл, технологийн нөлөө == Уян диск нь мэдээллийн технологийн түүхэнд чухал байр суурь эзэлдэг. Энэ төхөөрөмж бий болсноор компьютер хооронд мэдээлэл солилцох, программ хангамж түгээх, хувийн мэдээллийг зөөвөрлөх үйл ажиллагаа илүү хялбар болсон. Уян диск нь компьютерийн программ хангамжийг тусгай төхөөрөмжөөс тусгаарлан үйлдвэрлэх, худалдаалах боломжийг нэмэгдүүлсэн. Үүний үр дүнд программ хангамжийн бие даасан зах зээл хөгжихөд чухал хувь нэмэр оруулжээ. Мөн компьютерийн хэрэглээ гэр орон, сургууль, албан байгууллагуудад өргөжихөд дэмжлэг үзүүлсэн. Тухайн үед уян дискээр файл дамжуулахыг англи хэлний ярианы хэлэнд ''Sneakernet'' хэмээн нэрлэдэг байсан бөгөөд энэ нь мэдээллийг сүлжээгээр бус, биет хадгалах төхөөрөмжийг авч яван дамжуулах аргыг илэрхийлдэг байв. Ийнхүү уян диск нь зөвхөн мэдээлэл хадгалах хэрэгсэл төдийгүй персонал компьютерийн хөгжил, программ хангамжийн үйлдвэрлэл, дижитал мэдээллийн солилцооны түүхэнд чухал нөлөө үзүүлсэн технологи юм. == Эшлэл == <references> <ref>{{Cite web |url=https://www.ibm.com/history/floppy-disk |title=Floppy disk storage |publisher=IBM |access-date=2026-11-10}}</ref> <ref>{{Cite web |url=https://www.computerhistory.org/storageengine/floppy-disk-loads-mainframe-computer-data/ |title=1971: Floppy disk loads mainframe computer data |publisher=Computer History Museum |access-date=2026-11-10}}</ref> <ref>{{Cite web |url=https://www.computerhistory.org/revolution/memory-storage/8/261 |title=Floppy Disks |publisher=Computer History Museum |access-date=2026-11-10}}</ref> <ref>{{Cite web |url=https://www.computerhistory.org/storageengine/minicomputers-stimulate-floppy-disk-sales/ |title=1976: Minicomputers stimulate floppy disk sales |publisher=Computer History Museum |access-date=2026-11-10}}</ref> </references> 95zltldwqgr399mwyi3bfszo65dnen0 0 131969 875796 761984 2026-11-10T05:53:57Z Avirmed Batsaikhan 53733 875796 wikitext text/x-wiki [[Файл:BASA-117-46-1084-a-Constitution of the Republic of Bulgaria.jpg|thumb|Болгарын Үндсэн хууль. 1991 он]] '''Бүгд Найрамдах Болгар Улсын Үндсэн хууль''' ([[Болгар хэл|болгар]]. ''Конституция на Република България'') — Бүгд Найрамдах Болгар Улсын төрийн байгуулалтыг зохицуулдаг дээд хууль. Ямар ч хууль, Ерөнхийлөгчийн зарлиг болон бусад баримт бичиг Үндсэн хуультай түүнтэй зөрчилдөж болохгүй байдаг байна. Улсын хууль, бусад зохицуулалтын болон захиргааны баримт бичгүүд нь үндсэн хуульд нийцэж байгаа эсэхийг Бүгд Найрамдах Болгар Улсын Үндсэн хуулийн шүүх /цэц/ тогтоодог байна. Болгарын Ардын Их Хурал л шинэ үндсэн хуулийг хэлэлцэж батлах эрхтэй. Одоогийн Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийг тус улсын Үндэсний Их хурал оруулах боломжтой, гэхдээ гурван өөр өдөр дараалан гурван санал хураалт явуулахад нийт сонгогчдын 3/4-өөс доошгүй нь дэмжсэн тохиолдолд л болдог байна. == Өнөөгийн хүчин төгөлдөр Үндсэн хууль == Одоогийн хүчин төгөлдөр Үндсэн хуулийг 1991 оны 7-р сарын 12-нд Болгарын 7-р Их Үндэсний Их хурал баталсан байна. {| class="wikitable" |+''Болгарын Үндсэн хуулийн агууллага'' |І бүлэг |Үндсэн эхлэл |- |ІІ бүлэг |Иргэдийн үндсэн эрх, үүрэг |- |ІІІ бүлэг |Ардын Их хурал |- |IV бүлэг |Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгч |- |V бүлэг |Сайд нарын Зөвлөл |- |VI бүлэг |Шүүх засаглал |- |VII бүлэг |Орон нутгийн өөрөө удирдах байдал болон захиргаа |- |VIII бүлэг |Үндсэн хуулийн шүүх/ цэц |- |IX бүлэг |Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулах. Шинэ Үндсэн хууль батлах |- |Х бүлэг |Сүлд, Тамга, Далбаа, Сүлд дуу, Нийслэл |} == Өмнөх Үндсэн хуулиуд == === Тырновын Үндсэн хууль (1879—1911) === Улсын анхны Үндсэн хууль—болгар. '''Конституція Болгарскаго Княжества''' — 1879 оны 4-р сарын 16-нд Велико-Тырново хотод баталсан. === «Мөнгөн» Үндсэн хууль (1911—1947) === 1908 оны 9-р сарын 22-нд Болгар улс тусгаар тогтнолоо зарлаж нэрээ "Болгарын Вант улс"-аас "Болгарын Хаант улс" болж улмаар 1911 онд Болгарын парламент буюу Ардын Их хурал өмнөх Тырновын Үндсэн хуульд томоохон өөрчлөлт оруулжээ. Үүгээр Болгарын хаан маш өргөн эрх мэдэлтэй болж парламент 4 жилийн эрх мэдэлтэй болжээ. Сүүлд уг Үндсэн хуулийг албан ёсоор хэвлэхдээ нүүрэн хэсгийг мөнгөөр чимсэн учраас "мөнгөн" Үндсэн хууль гэх болжээ. === Димитровын Үндсэн хууль (1947—1971) === 1944 оны 9-р сарын 9-нд Болгарт социалист хувьсгал болж 1989 оны 11-р сарын 10-ны өдөр хүртэл социалист замналаар хөгжсөн юм. 1947 оны 12-р сарын 4-нд Ардын Их хурал «Бүгд Найрамдах Болгар Ард Улсын Үндсэн хуулийг" баталжээ. Сүүлд энэхүү Үндсэн хуулийг боловсруулсан болгарын коммунист [[Георгий Димитров|Георгий Димитровын]] нэрээр нэрлэх болжээ. === Живковын Үндсэн хууль (1971—1991) === 1971 оны 5-р сарын 18-нд БНБАУ-ын 31-р Ардын их хурал шинэ «Бүгд Найрамдах Болгар Ард Улсын Үндсэн хууль» баталжээ. Энэхүү шинэ Үндсэн хууль өмнөх "Дмитров"-ын Үндсэн хуулиас ихээхэн өөрчлөлт оруулсан байв. Сүүлд уг Үндсэн хуулийг 31 жил коммунист Болгарыг удирдсан [[Тодор Живков|Тодор Живковын]] нэрээр нэрлэх болжээ. [[Ангилал:1991 оны улс төр]] [[Ангилал:20-р зууны эрх зүйн эх сурвалж]] [[Ангилал:Болгарын улс төр]] [[Ангилал:Үндсэн Хууль улс орноор]] np18ql3nyf5ylp4gaqzejvwe1x8fhgz 0 145039 875800 847154 2026-11-10T06:41:25Z Avirmed Batsaikhan 53733 875800 wikitext text/x-wiki [[Файл:President Iliyana Yotova.jpg|thumb]] '''Илия́на Йо́това''' ([[Болгар хэл|болгар.]] ''Илияна Малинова Йотова,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Iliana Iotova,'' төрсөн овог нь''- Малинова''; 1964 оны 10-р сарын 24-нд [[Софи]] хотод төрсөн) — [[Болгар|Болгарын]] төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, сэтгүүлч мэргэжилтэй. 2017 оны 1-р сарын 22-ноос Болгарын дэд ерөнхийлөгч байсан бөгөөд 2026 оны 1-р сарын 23-нд '''Ру́мен Ра́девыг''' огцорсоны дараа Болгарын анхны эмэгтэй Ерөнхийлөгч болсон байна. == Намтар == Илияна Йотова 1964 оны 10-р сарын 24-нд Софи хотод төрсөн. Софи хотын франц лицейд сурсан. Йотова 1989 онд [[Софиа Их Сургууль|Софийн Их Сургуулийн]] Филологийн факультетийг төгссөн. 1991-1997 онд тэрээр Болгарын Үндэсний Телевизэд сэтгүүлч, редактораар ажиллаж байсан бөгөөд хожим нь Францын [[Страсбург]] хотын "École nationale d'administration" (ENA, Үндэсний Захиргааны Сургууль) болон [[Страсбургийн их сургууль|Страсбургийн Их Сургуулийн]] Европын Судлалын Төв (CEES)-д мэргэшсэн. 2000 оны 5-р сарын 7-ноос Болгарын Социалист Намын Дээд Зөвлөлийн гишүүн, 2006 оны 1-р сарын 6-наас Болгарын Социалист Намын Софи хотын салбарын дэд даргаар ажиллаж байжээ. 2005 онд тэрээр Болгарын 40 дэх Үндэсний Ассемблейд, 2007 онд [[Европын Парламент|Европын Парламентад]] сонгогдсон. 2016 оны 11-р сард болсон ерөнхийлөгчийн сонгуульд тэрээр ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигч Румен Радевтай хамт өрсөлдсөн. 2017 оны 1-р сарын 22-нд тэрээр дэд ерөнхийлөгчийн албан тушаалд томилогдсон. Румен Радев 2026 оны 1-р сарын 23-нд Болгарын ерөнхийлөгчийн албан тушаалаас огцорсны дараа (ирэх парламентын сонгуульд оролцохоор) энэ албан тушаалд очсон анхны эмэгтэй болжээ. Нөхөр нь хүний эмч Андрей Йотов, тэд нэг хүүтэй. 94qsjjxz2xslzj5vnm0c8jbfixrzyfd 0 149170 875783 2026-11-09T12:12:36Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Sam Altman speaking at TED (cropped).jpg|thumb]] '''Сэмүэл Харрис Альтман''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Samuel Harris Altman'', 1985 оны 4-р сарын 22-нд АНУ-ын [[Иллиной]] мужийн Чикагод төрсөн) — америкийн бизнес эрхлэгч, хөрөнгө оруулагч, программист болон блогер. 2014 оноос 2016 онд "Y Combinator"-ийн ерө..." 875783 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sam Altman speaking at TED (cropped).jpg|thumb]] '''Сэмүэл Харрис Альтман''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Samuel Harris Altman'', 1985 оны 4-р сарын 22-нд АНУ-ын [[Иллиной]] мужийн Чикагод төрсөн) — америкийн бизнес эрхлэгч, хөрөнгө оруулагч, программист болон блогер. 2014 оноос 2016 онд "Y Combinator"-ийн ерөнхийлөгч байсан. Дараа нь [[OpenAI]] -ийн ерөнхий захирал болсон. 2025 оны 12-р сард америкийн [[Time (сэтгүүл)|Time]] [[Time (сэтгүүл)|сэтгүүл]] түүнийг хиймэл оюуны тогтолцоог боловсруулсан хүний нэг гэж түүнийг "Оны хүн"-ээр нэрлэсэн байна. == Намтар == Сэм Альтман АНУ-ын [[Миссури]] мужийн [[Сент-Луис]] хотод еврей гэр бүлд төрж өссөн бөгөөд түүний эх нь арьсны эмч байжээ. Тэрээр 8 настайдаа анхны компьютертай болсон байна. Тэрээр "Жон Берроуз ахлах сургууль"-д сурч, 2005 онд сургуулиа орхих хүртлээ Стэнфордын их сургуульд компьютерийн шинжлэх ухааны чиглэлээр суралцжээ. 2017 онд тэрээр Ватерлоогийн их сургуулиас хүндэт зэрэг хүртжээ. 2005 онд, 19 насандаа Сэм байршилд тогтооход суурилсан сошиал медиа аппликейшн болох Loopt-ийг хамтран үүсгэн байгуулж, гүйцэтгэх захирал болжээ. Гүйцэтгэх захирлын хувьд тэрээр 30 сая гаруй ам.долларын хөрөнгө босгосон боловч Loopt хангалттай тооны хэрэглэгчтэй болж чадаагүй юм. Хожим нь "Green Dot" корпораци уг бизнесийг 43.4 сая ам.доллараар худалдаж авсан юм. 2011 онд тэрээр "Y Combinator"-д цагийн түншээр элсэн орсон. 2014 оны 2-р сард Сэм Альтманыг хамтран үүсгэн байгуулагч Пол Грэм "Y Combinator"-ийн ерөнхийлөгчөөр томилсон. Түүний анхны хөрөнгө оруулалтын шатанд Loopt багтсан. 2014 оны блог нийтлэлдээ тэрээр Y Combinator компаниудын нийт үнэлгээ 65 тэрбум ам.доллараас давсан бөгөөд үүнд Airbnb, Dropbox, Zenefits, Stripe зэрэг алдартай компаниуд багтсан гэж мэдэгджээ. 2016 оны 9-р сард Альтман Y Combinator болон бусад хэлтсүүдийг багтаасан YC Group-ийн ерөнхийлөгч болно гэж зарласан. 2015 оны 7-р сард Сэм жилд 1000 шинэ компанийг санхүүжүүлэхийн тулд Y Combinator-г өргөжүүлэхийг хүсч байгаагаа хэлсэн. Тэрээр мөн YC-ийн санхүүжилтийн төрлийг, ялангуяа "хатуу технологийн" компаниудыг өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байжээ. 2015 оны 10-р сард тэрээр 700 сая долларын өсөлтийн үе шаттай хувьцааны сан болох YC Continuity-г зарласан. Тус сан нь YC компаниудад хөрөнгө оруулалт хийдэг. Мөн 2015 оны 10-р сард тэрээр ашгийн бус Y Combinator Research судалгааны лабораторийг байгуулснаа зарлаж, тус бүлэгт 10 сая доллар хандивласан. Одоогийн байдлаар YC Research нь үндсэн орлого, тооцооллын ирээдүй, боловсрол, шинэ хотуудыг барих чиглэлээр судалгаагаа зарласан байна. 2019 оны 3-р сард YC нь OpenAI-д илүү анхаарлаа хандуулахын тулд Сэмийг даргын албан тушаалд шилжүүлснээ зарласан. Энэ шийдвэрийг YC төв байраа Сан Франциско руу нүүлгэж байгаагаа зарласны дараахан гаргасан. 2020 оны эхээр тэрээр YC-тэй холбоогүй болсон юм. Сэм бол '''[[OpenAI]]'''-ийн хамтран үүсгэн байгуулагч бөгөөд гүйцэтгэх захирал юм. OpenAI нь хүн төрөлхтөнд бүхэлд нь ашиг тустай, хор хөнөөлгүй аргаар хиймэл оюун ухааныг хөгжүүлэх зорилготой ашгийн хязгаарлагдмал судалгааны компани юм. Тус байгууллагыг анх Альтман, Брокман, [[Элон Маск]], [[Жессика Ливингстон]], Питер Тиел, Amazon Web Services, Infosys, YC Research компаниуд санхүүжүүлж байжээ. 2015 онд байгуулагдсанаасаа хойш тус компани гадны ивээн тэтгэгчдээс нийт 1 тэрбум доллар цуглуулж чаджээ. 2023 оны 5-р сарын 16-нд тэрээр [[АНУ-ын Сенат|АНУ-ын Сенатын]] Хууль зүйн дэд хорооны өмнө хиймэл оюун ухааны хяналтын талаар мэдүүлэг өгсөн юм. == Хувийн амьдрал == Бага наснаасаа цагаан хоолтон байсан тэрээр мөн ижил хүйстэн бөгөөд Loopt-ийн хамтран үүсгэн байгуулагч Ник Сивотой 9 жил уулздаг байсан. Тэд 2012 онд компанийг худалдаж авсны дараахан салсан. 2023 оны байдлаар тэрээр одоогоор Австралийн програм хангамжийн инженер Оливер Мулхеринтэй хамтран ажиллаж байна. Тэрээр [[Сан-Франциско|Сан-Францискогийн]] Рашн Хилл /орчуулга. Орос дов/ хороололд амьдардаг бөгөөд Калифорни мужийн Напа хотод өөр нэг байшинтай юм. 2024 оны 1-р сарын 10-нд Сэм Алтман Хавайд Оливер Мулхеринтэй гэрлэжээ. 2025 оны 2-р сарын 22-нд Альтман хүүтэй болсон гэж зарлав. m8pkn6n943xwjwbp1tnajeoo4efkk68 0 149171 875789 2026-11-10T01:36:51Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Todor Zhivkov, 1971 (color).png|thumb]] '''Тодор Живков''' ([[Болгар хэл|болгар.]] ''Тодор Христов Живков,'' 1911 оны 9-р сарын 7, Болгарын Правец хотод төрсөн – 1998 оны 8-р сарын 5-нд Софи хотод нас барсан) - Болгарын төрийн болон коммунист намын зүтгэлтэн. Тэрээр Болгарын Коммуни..." 875789 wikitext text/x-wiki [[Файл:Todor Zhivkov, 1971 (color).png|thumb]] '''Тодор Живков''' ([[Болгар хэл|болгар.]] ''Тодор Христов Живков,'' 1911 оны 9-р сарын 7, Болгарын Правец хотод төрсөн – 1998 оны 8-р сарын 5-нд Софи хотод нас барсан) - Болгарын төрийн болон коммунист намын зүтгэлтэн. Тэрээр Болгарын Коммунист Намын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (1954–1989) байв. Тэрээр Болгарын хоёр удаагийн баатар (1971, 1981), Болгарын Социалист Хөдөлмөрийн баатар, Зөвлөлт Холбоот Улсын баатар (1977) цол хүртэж байжээ. Зүүн бүсийн хуучин социалист орнуудын удирдагчдын дунд тэрээр хамгийн удаан буюу 35 жил засгийн эрхийг барьсан. == Намтар == Тодор Живков 1911 оны 9-р сарын 7-нд Софи мужийн Орхан дүүргийн Правец тосгонд Христо, Маруца Живков нарын ядуу тариачны гэр бүлд төржээ. 1924 онд коммунист Марин Райчиновын нөлөөгөөр тэрээр коммунист үзэл санаатай танилцжээ. Тэрээр 1926 онд ахлах сургуулиа төгссөн. Төгсөх ангидаа оюутны ажил хаялт зохион байгуулахад оролцсон нь цагдаа нартай асуудалд орсон. 1929 онд сургуулиа орхиж, Софи руу нүүж, Улсын хэвлэх үйлдвэрийн хэвлэх сургуульд элссэн. Удалгүй тэрээр Болгарын Коммунист Залуучуудын Холбоонд элссэн. 1931 оны зун түүнийг цагдаагийн газрын толгойг тоосгоор цохисны дараа баривчилсан боловч шүүх хуралгүйгээр суллагдсан. 1932 оны 5-р сарын 1-нд түүнийг дахин түр хугацаагаар баривчилжээ. Тэр жилдээ хэвлэх сургуулийг төгсөөд Улсын хэвлэх үйлдвэрт ном хавтаслагчаар ажиллаж эхэлсэн. Тэрээр Ажилчдын намыг зохион байгуулахад идэвхтэй оролцдог байв. Тэрээр 1932 онд Болгарын Коммунист намд элссэн. Удалгүй тэрээр Улсын хэвлэх үйлдвэрийн томоохон (30-40 хүнтэй) намын байгууллагын тэргүүн болжээ. 1933 онд тэрээр Лейпцигийн шүүх хурлын үеэр Софи хотод Георгий Димитровыг дэмжсэн жагсаал цуглааныг зохион байгуулах ажлыг зохицуулах үүрэг хүлээсэн. 1935 онд түүнийг нөөцийн офицеруудын сургуульд дайчилсан боловч коммунист гэсэн нэр хүндийнхээ улмаас Хөдөлмөрийн хүчинд алба хааж байжээ. 1940 онд гэр бүл нь Софи хотод суурьшиж, Т.Живков Софийн Их Сургуулийн хуулийн факультетэд элсэн орсон. Гэсэн хэдий ч Герман ЗХУ руу довтлосон 1941 оны зун тэрээр сургуулиа орхиж, Эсэргүүцлийн хөдөлгөөнд зохион байгуулалтын ажил хийж эхэлсэн. 1941 оны намраас 1943 он хүртэл Живков Болгарын Коммунист намын Гуравдугаар Намын Тойргийг удирдаж байв. Тэрээр коммунистууд, хөдөө аж ахуй эрхлэгчид, социал демократууд, "Линк" байгууллагын гишүүд болон нам бус хүмүүсийг фашизмын эсрэг нэгдсэн фронтод нэгтгэхийн төлөө ажиллаж байв. Түүний ажлыг Болгарын Коммунист намын удирдлага өндрөөр үнэлжээ. Болгарын [[III Борис]] хаан нас барсны дараа Живков Цанков болон Германыг дэмжигч бусад удирдагчдыг Болгарыг ЗХУ-ын эсрэг дайнд татан оруулахаас урьдчилан сэргийлэхийг Эх орны фронт болон коммунистуудын нэн тэргүүний зорилт болгосон. Ардын чөлөөлөх бослогын арми байгуулагдаж, Болгарын нутаг дэвсгэрийг босогчдын ажиллагааны бүс болгон хуваасны дараа түүнийг Чавдар партизан отрядын Софийн бүсийн комиссараар томилсон. 1944 оны 9-р сарын 9-ний төрийн эргэлтийн дараахан Т.Живковын үйл ажиллагааны товчоог түүний ирээдүйн ойр дотны хүмүүс, Ардын Хурлын дарга нар болох Владимир Бонев, Станко Тодоров нар идэвхтэй оролцогчидтойгоор Софи дахь Ардын цагдаагийн штаб болгон өөрчилжээ. 1945 оны 2-р сарын 27-ноос 3-р сарын 1-ний хооронд болсон БКН-ын Төв Хорооны 8-р чуулганаар түүнийг намын Төв Хорооны нэр дэвшигч гишүүнээр сонгосон. 1945 онд тэрээр анх парламентын гишүүн болж, 1990 он хүртэл энэ албан тушаалд ажилласан. 1948 оны 1-р сарын 17-нд тэрээр Софи хотын Коммунист намын хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, мөн Эх орны фронтын хотын хорооны даргаар сонгогджээ. Тухайн жилийн 12-р сард болсон БКН-ын 5-р их хурлаар тэрээр Төв Хорооны гишүүнээр сонгогдож, 1989 оны 12-р сарын 8 хүртэл ажилласан. 1949 оны 5-р сарын 27-ноос 10-р сарын 28-ны хооронд тэрээр Софи хотын Ардын Зөвлөлийн дарга, Софи хотын захирагчаар ажиллаж байжээ. Энэхүү карьерын ахиц дэвшилд Улс төрийн товчоонд Софи хотын намын байгууллагыг хариуцаж байсан улам бүр нөлөө бүхий Валко Червенков тусалсан юм. [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталиныг]] нас барсны дараа тус улсын удирдагч Вылко Червенков нөлөөгөө алдсан. Эхэндээ [[Никита Хрущёв|Н.Хрущев]] Червенков үлдэх ёстой гэж үзэж байсан, учир нь тэр хааяа Сталиныг эсэргүүцэж, хүчирхийлэл хэрэглэж, нотлогдоогүй хэргээр баривчилгааг зүй бусаар ашигласан Болгарын Дотоод хэргийн яамны Зөвлөлтийн зөвлөхүүдийг зайлуулж чадсан юм. 1954 оны 3-р сарын 4-нд Болгарын Коммунист намын 6-р Их хурлын дараах зохион байгуулалтын чуулганаар Тодор Живковыг БКН-ын Төв Хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн даргаар сонгосон (тэрээр энэ албан тушаалыг 1981 оны 4-р сарын 4 хүртэл хашсан). Тухайн үед түүнийг Улс төрийн товчооны дарга, Сайд нарын зөвлөлийн даргын албан тушаалыг засгийн газрын хяналтандаа байлгаж байсан Вылко Червенковын оронд нэр хүндтэй удирдагч гэж үздэг байв. Тэрээр Хрущев, Брежнев нарын дэглэмийг баримталсан боловч тэрээр тэдэнтэй бүрэн санал нийлээгүй: жишээлбэл, тэрээр Кубад Зөвлөлтийн пуужин байрлуулахыг эсэргүүцсэн. 1956 онд [[Варшавын гэрээ|Варшавын гэрээний]] бусад орнуудын хамт Болгарын цэргүүдийг Унгарт, 1968 онд Чехословакт оруулсан. Болгар улс нь бусад социалист орнуудын нэгэн адил Гуравдагч ертөнцийн орнуудын үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнүүд болон Зөвлөлтийг дэмжигч засгийн газруудад, ялангуяа Вьетнам, Индонез, Ливи, Ангол, Афганистанд тусламж үзүүлж байв. Египет, Судантай харилцаа сайн байсан ч 1970-аад онд Зөвлөлтийн блокоос холдсоноор харилцаа муудсан (ялангуяа Болгар Египеттэй хиллэдэг мөргөлдөөнд Ливийг дэмжсэн үед). Тодор Живков Грекийн удирдагчид А.Папандреу, К.Караманлис нартай хувийн сайн харилцаатай байсан. Т.Живковын эргэн тойронд "ан агнуурын отряд" гэгддэг албан бус найз нөхдийн тойрог бий болсон бөгөөд энэ нь зөвлөх штабын үүрэг гүйцэтгэдэг байв. Гишүүдийн дунд Ангел Балевский, Пантелей Зарев, Георгий Жагаров, Эмилиан Станев, Стефан Гецов, Любомир Левчев, Величко Минеков болон бусад хүмүүс байв. Живков ан агнуурт маш их дуртай байсан бөгөөд үнэт олдворуудаараа онцгой бахархдаг байв. Тодор Живков Михаил Горбачевтой уулзах үеэрээ Болгарыг "ямар нэгэн жижиг Баруун Герман эсвэл жижиг Япон" болгох оролдлогыг нь эрс буруушааж байжээ. Горбачев Живковыг социалист лагерьт ихээхэн нөлөөтэй байсан тул түүнийг зайлуулахыг эрэлхийлэв. Тэрээр Андрей Луканов, Петр Младенов нарт илүү итгэж байжээ. 1988 оны 11-р сарын 12-нд Живков БКН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн даргын албан тушаалаасаа огцрохыг оролдсон боловч Улс төрийн товчооны хурлаар түүний хүсэлтийг хүлээн аваагүй. 1989 оны 5-р сард тэрээр телевизээр гарч, Туркийн удирдлагуудыг хилээ нээхийг уриалж, хүссэн хүн бүр явах боломжийг олгохыг хүссэн байна. Тэрээр гурван долоо хоногийн турш тархины комд хэвтсэнийхээ дараа 1998 оны 8-р сарын 5-ны 20:05 цагт уушгины хатгалгаагаар нас баржээ. Түүнийг Софи хотын төв оршуулгын газарт оршуулжээ. Засгийн газар түүний гэр бүл болон Болгарын Социалист намын түүнийг төрийн хүндэтгэлтэйгээр оршуулах шаардлагыг хүлээж аваагүй байна. bq059ifne69y5lqq0lmp3kph3fnnria 875792 875789 2026-11-10T04:42:11Z Avirmed Batsaikhan 53733 875792 wikitext text/x-wiki [[Файл:Todor Zhivkov, 1971 (color).png|thumb]] '''Тодор Живков''' ([[Болгар хэл|болгар.]] ''Тодор Христов Живков,'' 1911 оны 9-р сарын 7, Болгарын Правец хотод төрсөн – 1998 оны 8-р сарын 5-нд [[Софи]] хотод нас барсан) - [[Болгар|Болгарын]] төрийн болон коммунист намын зүтгэлтэн. Тэрээр Болгарын Коммунист Намын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (1954–1989) байв. Тэрээр Болгарын хоёр удаагийн баатар (1971, 1981), Болгарын Социалист Хөдөлмөрийн баатар, Зөвлөлт Холбоот Улсын баатар (1977) цол хүртэж байжээ. Зүүн бүсийн хуучин социалист орнуудын удирдагчдын дунд тэрээр хамгийн удаан буюу 35 жил засгийн эрхийг барьсан. == Намтар == Тодор Живков 1911 оны 9-р сарын 7-нд Софи мужийн Орхан дүүргийн Правец тосгонд Христо, Маруца Живков нарын ядуу тариачны гэр бүлд төржээ. 1924 онд коммунист Марин Райчиновын нөлөөгөөр тэрээр коммунист үзэл санаатай танилцжээ. Тэрээр 1926 онд ахлах сургуулиа төгссөн. Төгсөх ангидаа оюутны ажил хаялт зохион байгуулахад оролцсон нь цагдаа нартай асуудалд орсон. 1929 онд сургуулиа орхиж, Софи руу нүүж, Улсын хэвлэх үйлдвэрийн хэвлэх сургуульд элссэн. Удалгүй тэрээр Болгарын Коммунист Залуучуудын Холбоонд элссэн. 1931 оны зун түүнийг цагдаагийн газрын толгойг тоосгоор цохисны дараа баривчилсан боловч шүүх хуралгүйгээр суллагдсан. 1932 оны 5-р сарын 1-нд түүнийг дахин түр хугацаагаар баривчилжээ. Тэр жилдээ хэвлэх сургуулийг төгсөөд Улсын хэвлэх үйлдвэрт ном хавтаслагчаар ажиллаж эхэлсэн. Тэрээр Ажилчдын намыг зохион байгуулахад идэвхтэй оролцдог байв. Тэрээр 1932 онд Болгарын Коммунист намд элссэн. Удалгүй тэрээр Улсын хэвлэх үйлдвэрийн томоохон (30-40 хүнтэй) намын байгууллагын тэргүүн болжээ. 1933 онд тэрээр Лейпцигийн шүүх хурлын үеэр Софи хотод [[Георгий Димитров|Георгий Димитровыг]] дэмжсэн жагсаал цуглааныг зохион байгуулах ажлыг зохицуулах үүрэг хүлээсэн. 1935 онд түүнийг нөөцийн офицеруудын сургуульд дайчилсан боловч коммунист гэсэн нэр хүндийнхээ улмаас Хөдөлмөрийн хүчинд алба хааж байжээ. 1940 онд гэр бүл нь Софи хотод суурьшиж, Т.Живков Софийн Их Сургуулийн хуулийн факультетэд элсэн орсон. Гэсэн хэдий ч Герман ЗХУ руу довтлосон 1941 оны зун тэрээр сургуулиа орхиж, Эсэргүүцлийн хөдөлгөөнд зохион байгуулалтын ажил хийж эхэлсэн. 1941 оны намраас 1943 он хүртэл Живков Болгарын Коммунист намын Гуравдугаар Намын Тойргийг удирдаж байв. Тэрээр коммунистууд, хөдөө аж ахуй эрхлэгчид, социал демократууд, "Линк" байгууллагын гишүүд болон нам бус хүмүүсийг фашизмын эсрэг нэгдсэн фронтод нэгтгэхийн төлөө ажиллаж байв. Түүний ажлыг Болгарын Коммунист намын удирдлага өндрөөр үнэлжээ. Болгарын [[III Борис]] хаан нас барсны дараа Живков Цанков болон Германыг дэмжигч бусад удирдагчдыг Болгарыг ЗХУ-ын эсрэг дайнд татан оруулахаас урьдчилан сэргийлэхийг Эх орны фронт болон коммунистуудын нэн тэргүүний зорилт болгосон. Ардын чөлөөлөх бослогын арми байгуулагдаж, Болгарын нутаг дэвсгэрийг босогчдын ажиллагааны бүс болгон хуваасны дараа түүнийг Чавдар партизан отрядын Софийн бүсийн комиссараар томилсон. 1944 оны 9-р сарын 9-ний төрийн эргэлтийн дараахан Т.Живковын үйл ажиллагааны товчоог түүний ирээдүйн ойр дотны хүмүүс, Ардын Хурлын дарга нар болох Владимир Бонев, Станко Тодоров нар идэвхтэй оролцогчидтойгоор Софи дахь Ардын цагдаагийн штаб болгон өөрчилжээ. 1945 оны 2-р сарын 27-ноос 3-р сарын 1-ний хооронд болсон БКН-ын Төв Хорооны 8-р чуулганаар түүнийг намын Төв Хорооны нэр дэвшигч гишүүнээр сонгосон. 1945 онд тэрээр анх парламентын гишүүн болж, 1990 он хүртэл энэ албан тушаалд ажилласан. 1948 оны 1-р сарын 17-нд тэрээр Софи хотын Коммунист намын хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, мөн Эх орны фронтын хотын хорооны даргаар сонгогджээ. Тухайн жилийн 12-р сард болсон БКН-ын 5-р их хурлаар тэрээр Төв Хорооны гишүүнээр сонгогдож, 1989 оны 12-р сарын 8 хүртэл ажилласан. 1949 оны 5-р сарын 27-ноос 10-р сарын 28-ны хооронд тэрээр Софи хотын Ардын Зөвлөлийн дарга, Софи хотын захирагчаар ажиллаж байжээ. Энэхүү карьерын ахиц дэвшилд Улс төрийн товчоонд Софи хотын намын байгууллагыг хариуцаж байсан улам бүр нөлөө бүхий Валко Червенков тусалсан юм. [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталиныг]] нас барсны дараа тус улсын удирдагч Вылко Червенков нөлөөгөө алдсан. Эхэндээ [[Никита Хрущёв|Н.Хрущев]] Червенков үлдэх ёстой гэж үзэж байсан, учир нь тэр хааяа Сталиныг эсэргүүцэж, хүчирхийлэл хэрэглэж, нотлогдоогүй хэргээр баривчилгааг зүй бусаар ашигласан Болгарын Дотоод хэргийн яамны Зөвлөлтийн зөвлөхүүдийг зайлуулж чадсан юм. 1954 оны 3-р сарын 4-нд Болгарын Коммунист намын 6-р Их хурлын дараах зохион байгуулалтын чуулганаар Тодор Живковыг БКН-ын Төв Хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн даргаар сонгосон (тэрээр энэ албан тушаалыг 1981 оны 4-р сарын 4 хүртэл хашсан). Тухайн үед түүнийг Улс төрийн товчооны дарга, Сайд нарын зөвлөлийн даргын албан тушаалыг засгийн газрын хяналтандаа байлгаж байсан Вылко Червенковын оронд нэр хүндтэй удирдагч гэж үздэг байв. Тэрээр Хрущев, Брежнев нарын дэглэмийг баримталсан боловч тэрээр тэдэнтэй бүрэн санал нийлээгүй: жишээлбэл, тэрээр Кубад Зөвлөлтийн пуужин байрлуулахыг эсэргүүцсэн. 1956 онд [[Варшавын гэрээ|Варшавын гэрээний]] бусад орнуудын хамт Болгарын цэргүүдийг Унгарт, 1968 онд Чехословакт оруулсан. Болгар улс нь бусад социалист орнуудын нэгэн адил Гуравдагч ертөнцийн орнуудын үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнүүд болон Зөвлөлтийг дэмжигч засгийн газруудад, ялангуяа Вьетнам, Индонез, Ливи, Ангол, Афганистанд тусламж үзүүлж байв. Египет, Судантай харилцаа сайн байсан ч 1970-аад онд Зөвлөлтийн блокоос холдсоноор харилцаа муудсан (ялангуяа Болгар Египеттэй хиллэдэг мөргөлдөөнд Ливийг дэмжсэн үед). Тодор Живков Грекийн удирдагчид А.Папандреу, К.Караманлис нартай хувийн сайн харилцаатай байсан. Т.Живковын эргэн тойронд "ан агнуурын отряд" гэгддэг албан бус найз нөхдийн тойрог бий болсон бөгөөд энэ нь зөвлөх штабын үүрэг гүйцэтгэдэг байв. Гишүүдийн дунд Ангел Балевский, Пантелей Зарев, Георгий Жагаров, Эмилиан Станев, Стефан Гецов, Любомир Левчев, Величко Минеков болон бусад хүмүүс байв. Живков ан агнуурт маш их дуртай байсан бөгөөд үнэт олдворуудаараа онцгой бахархдаг байв. Тодор Живков [[Михаил Горбачёв|Михаил Горбачевтой]] уулзах үеэрээ Болгарыг "ямар нэгэн жижиг Баруун Герман эсвэл жижиг Япон" болгох оролдлогыг нь эрс буруушааж байжээ. Горбачев Живковыг социалист лагерьт ихээхэн нөлөөтэй байсан тул түүнийг зайлуулахыг эрэлхийлэв. Тэрээр Андрей Луканов, [[Пётр Младенов]] нарт илүү итгэж байжээ. 1988 оны 11-р сарын 12-нд Живков БКН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн даргын албан тушаалаасаа огцрохыг оролдсон боловч Улс төрийн товчооны хурлаар түүний хүсэлтийг хүлээн аваагүй. 1989 оны 5-р сард тэрээр телевизээр гарч, Туркийн удирдлагуудыг хилээ нээхийг уриалж, хүссэн хүн бүр явах боломжийг олгохыг хүссэн байна. Тодор Живков гурван долоо хоногийн турш тархины комд орсоны дараа 1998 оны 8-р сарын 5-нд уушгины хатгалгаагаар нас баржээ. Түүнийг Софи хотын төв оршуулгын газарт оршуулжээ. Засгийн газар түүний гэр бүл болон Болгарын Социалист намын түүнийг төрийн хүндэтгэлтэйгээр оршуулах шаардлагыг хүлээж аваагүй байна. 7wj0z6ujec5ou9rnr0myxl0vq2vzj86 0 149172 875791 2026-11-10T04:21:30Z ~2026-59679-89 108918 Хуудас үүсгэв: "Jacool MVP бол реппер, продюсер, ая зохиогч, дууны найруулагч мөн сэтгүүлчийн видио нийтлэл бэлтгэдэг Монгол улсын уран бүтээлч юм. 1989 оны 4-р сарын 11нд Улаанбаатар хотод төрсөн. Хөгжим бүжигийн коллежийг 2006 онд Эвэр Бүрээ мэргэжилээр төгссөн ба 2011 онд Өмнөд Со..." 875791 wikitext text/x-wiki Jacool MVP бол реппер, продюсер, ая зохиогч, дууны найруулагч мөн сэтгүүлчийн видио нийтлэл бэлтгэдэг Монгол улсын уран бүтээлч юм. 1989 оны 4-р сарын 11нд Улаанбаатар хотод төрсөн. Хөгжим бүжигийн коллежийг 2006 онд Эвэр Бүрээ мэргэжилээр төгссөн ба 2011 онд Өмнөд Солонгос улсын Dankook их сургуулийг хөгжмийн найруулагчаар төгссөн ба 2015 онд Зохиомж дээд сургуулийг Телевизийн сэтгүүлч, зураглаач мэргэжилээр тус тус төгссөн. Багаасаа реп хөгжимд шимтэн дурлагч байсан тэрээр 6-р ангиасаа анхны хамтлаг болох DJ NEX хамтлагийг байгуулж анхны дуунуудаа зохиож эхэлсэн ба сонирхогчийн түвшинд уран бүтээлээ хийж явсаар 2011 онд Asuult rap forum-д элссэнээр эрчимтэй дуунуудынхаа өнгө аясаа өөрчилж одооны уран бүтээл хийж буй замналын эхлэлийг тавьсан юм. Тухайн үедээ реп сонирхогчдод зориулсан блог хөтлөн явуулдаг байсан тэрээр "Elegant" нэртэй хамтлагийг анх олон нийтэд танилцуулах ажилийг эхлүүлснээр түүний Продюсер хийх замнал давхар эхэлсэн юм. 2015 онд реппер Дисанттай хамтран Backyard label-ийг байгуулсан ба уран бүтээлчээр регги дуучин Ратабаззийг авч анхны лейблийн цомогоо гаргасан. Үүний дараа 2016 онд реп сонирхогчдийн дунд зохион байгуулсан анхны телевизийн Survival төрлийн реп тэмцээнийг Backyard нэртэйгээр зохион байгуулж Монгол дахь Hip Hop урсгалийн шинэ үеийг олон нийтэд танилцуулсан. 2018 онд Backyard label тарж гишүүд тус тусын замналыг хөөсний дараа тэрээр өөрийн хувийн дуу бичлэгийн MVP Records-ийг байгуулж, студийн шалгарлуулалт явуулж Foxy нэртэй шинэ эмэгтэй артистийг мөн олон нийтэд танилцуулж уран бүтээлүүдээ үргэлжлүүлж эхэлсэн. 2019 онд өөрийн анхны студийн бие даасан "Ирээдгүйгээс ирсэн хүн" цомогоо мөн гаргасан. Үүнээс өмнө ижил нэртэй Mixtape цомогыг 2012 онд 17 дуутайгаар тус тус гаргаж байжээ. 2020 онд "Kartela" label-г реппер Don Turito-той хамтран байгуулж Латино хэв маягаар дуунуудаа гаргаж эхэлсэн. Цар тахалийн үеээр хэсэг завсарлага авсан ч 2022 онд артист Үжинээг лейблдээ авснаар Картела хамтлаг 3 гишүүнтэй болж Funk, Afro, Dancehall чиглэлээр утан бүтээлээ хийж эхлэв. Тэдний анхний сингл 2022 оны 2 дугаар сард "Гэрэлтэж байна" нэртэйгээр гарсан ба видио клипииг On`n off продакшн хийж гүйцэтгэсэн. 2022 онд сэтгүүлч мэргэжлээрээ "Coolcast" нэртэй гэмт хэрэг, алдартнуудын намтар, нийгэмд тулгамдсан асуудлуудыг хөндсөн видео подкаст хийж эхэлсэн. 2026 оны төгсгөл гэхэд 800 гаруй дугаар хийгээд байна 36phdei26hgq3x6q9kj26no0lxkbv9r 0 149173 875793 2026-11-10T05:00:34Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Bulgaarse minister buitenlandse zaken Petar Mladenof in Nederland gearriveerd i, Bestanddeelnr 928-5307 (cropped).jpg|thumb|Пётр Младенов, 1976 он.]] '''Пётр Тошев Младенов''' ([[Болгар хэл|болгар:]] ''Петър Тошев Младенов''; 1936 оны 8-р сарын 22-нд Болгарын Урбабинцы тосгонд төрсөн – 2000 оны 5-р сарын 31-нд [[Софи]] хотод..." 875793 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bulgaarse minister buitenlandse zaken Petar Mladenof in Nederland gearriveerd i, Bestanddeelnr 928-5307 (cropped).jpg|thumb|Пётр Младенов, 1976 он.]] '''Пётр Тошев Младенов''' ([[Болгар хэл|болгар:]] ''Петър Тошев Младенов''; 1936 оны 8-р сарын 22-нд Болгарын Урбабинцы тосгонд төрсөн – 2000 оны 5-р сарын 31-нд [[Софи]] хотод нас барсан) - Болгарын Коммунист Нам (БКН, 1990 оны 4-р сараас хойш Болгарын Социалист Нам, БСП)-ын гишүүн, Болгарын улс төрч, төрийн зүтгэлтэн. 1971-1989 онд Болгарын Гадаад хэргийн сайдаар ажиллаж байжээ. Болгарын Төрийн Зөвлөлийн сүүлчийн дарга (1989–1990), Болгарын анхны Ерөнхийлөгч (1990). == Намтар == Пётр Младенов 1936 онд Болгарын Видинскогийн Урбабинцы тосгонд тариачны гэр бүлд төрсөн. Түүний эцэг Тошо Младенов нь партизан, "Георгий Бенковскийн партизан отряд"-ын дэд командлагч байсан бөгөөд 1944 онд тулалдаанд амь үрэгджээ. Түүний эх Стойна Герговска 2006 онд нас баржээ. Тэрээр 1949 оноос хойш Димитровын Коммунист Залуучуудын Холбооны (DKMS) гишүүн байжээ. П.Младенов 1954 онд Софи дахь Суворовын цэргийн сургуулийг төгсөж, дараа нь [[Софиа Их Сургууль|Софийн Их Сургуулийн]] Философийн факультетэд суралцжээ. 1963 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Олон улсын харилцааны дээд сургуулийг Олон улсын харилцааны мэргэжлээр төгссөн. Болгар руу буцаж ирснийхээ дараа тэрээр Дмитровын Залуучуудын Эвлэлийн Видин дүүргийн хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга (1963–1966), дараа нь ДЗЭ-ийн Төв хорооны нарийн бичгийн дарга (1966–1969), Видин хотын БКН-ын дүүргийн хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга (1969–1971)-аар ажиллаж байжээ. Тэрээр 1964 оноос Болгарын Коммунист намын гишүүн, 1971 оноос БКН-ын Төв хорооны гишүүн, 1974 оноос БКН-ын Төв хорооны Улс төрийн Товчооны нэр дэвшигч, 1977 оноос БКН-ын Төв хорооны Улс төрийн товчооны гишүүн байв. 1971 онд 35 насандаа Гадаад хэргийн сайд болж, 1989 он хүртэл дөрвөн засгийн газрын турш энэ албан тушаалд ажилласан. Тэрээр Болгарын хамгийн удаан хугацаанд Гадаад хэргийн сайдаар ажиллаж байсан хүн юм. 1989 оны 10-р сарын 24-нд тэрээр нам болон улс орны тэргүүн [[Тодор Живков|Тодор Живковтой]] утсаар ширүүн яриа өрнүүлсний дараа (АНУ-ын элчин сайдтай хийх уулзалтын талаар, Живков шаардлагагүй гэж үзсэн) огцорсон байна. Улс төрийн товчоонд илгээсэн захидалдаа П.Младенов Живковын өөрт нь хандах хандлагыг огцрох шалтгаан болгон дурдаж, түүнийг "улс орныг эдийн засаг, санхүү, улс төрийн гүн хямралд хүргэсэн" гэж буруутгажээ. Т.Живковыг 1989 оны 11-р сарын 10-нд БКН-ын удирдлагаас чөлөөлсний дараа тэрээр БКН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар (нэг эсрэг саналтай) сонгогдож, 1990 оны 4-р сард намыг БКН болгон өөрчлөх хүртэл энэ албан тушаалыг хашиж байжээ. 1990 оны 2-р сард БКН-ын 14-р ээлжит бус их хурлаар тэрээр БКН-ын Дээд Намын Зөвлөлийн гишүүнээр сонгогджээ. 1989 оны 12-р сарын 17-нд тэрээр Тодор Живковын оронд Төрийн Зөвлөлийн дарга болсон. 1990 оны 4-р сарын 3-нд Үндсэн хуулийн өөрчлөлт хийсний дараа Төрийн зөвлөлийг татан буулгаж, П.Младеновыг Болгарын дарга (Ерөнхийлөгч)-ээр сонгов. Үүний дараа "дууны бичлэг" задарсантай холбогдуулж оюутнуудын эсэргүүцлийн жагсаалын улмаас тэрээр ерөнхийлөгчийн албан тушаалаасаа огцорч, улс төрөөс бүрэн холдсон байна. Тэрээр орос, франц хэлээр ярьдаг байв. Пётр Младенов 2000 оны 5-р сарын 31-нд зүрхний өвчний улмаас нас баржээ. Тухайн үеийн Ерөнхийлөгч [[Пётр Стоянов|Пётр Стояновын]] зарлигаар П.Младеновыг төрийн тэргүүн асан хүний ​​​​хувьд төрийн хүндэтгэл үзүүлж оршуулжээ. 98cjlpn91luxq3c7n4tqxqaheay74qh 0 149174 875795 2026-11-10T05:48:53Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:N pavlovic assen.jpg|thumb|I Иван Асень]] '''I''' '''Иван А́сень''' (мөн ''Белгун'' — «цэцэн» гэдэг хочтой байсан) 1190—1195 онуудад Болгарын хаан, Болгарын IV Теодор-Пётр хаан болон Калоян нарын дүү. 1185-1190 онуудад IV Пётрын хамтран хаан ширээнд суусан. II Иван Асень хааны эцэг...." 875795 wikitext text/x-wiki [[Файл:N pavlovic assen.jpg|thumb|I Иван Асень]] '''I''' '''Иван А́сень''' (мөн ''Белгун'' — «цэцэн» гэдэг хочтой байсан) 1190—1195 онуудад Болгарын хаан, Болгарын IV Теодор-Пётр хаан болон Калоян нарын дүү. 1185-1190 онуудад IV Пётрын хамтран хаан ширээнд суусан. II Иван Асень хааны эцэг. Ах дүү Асень нарын удирдлаган дор Болгар улс Византийн эрх мэдлээс салсан. [[Файл:Second Bulgarian Empire (1185-1196).png|thumb|I Иван Асень хааны үеийн Болгар улс]] Иван Асень хааныг идэвхтэй, шийдэмгий, дайчин хүн гэж түүхэнд тодорхойлсон байдаг. Түүний төрийн зүтгэлтэн хүний ​​авьяас чадварын асуудал нь Хоёрдугаар Болгарын хаант улсын тусгаар тогтнолыг сэргээсэнтэй холбоотой юм. Хувийн шинж чанараараа тэрээр ах Калоянтайгаа маш төстэй байв. Иван Асений амьдралын талаарх олон баримт Византийн түүхч Никетас Хониатесийн бүтээлүүдэд гардаг. Түүний бичсэнээр, гайхалтай тактикч Иван Асень дайснууддаа өршөөлгүй ханддаг байжээ. Гэсэн хэдий ч Хониатес түүнийг бардам, өөртөө итгэлтэй, уур уцаартай хүн гэж тодорхойлсон нь эцэсдээ энэхүү гайхалтай Болгарын захирагчийг үхэлд хүргэсэн юм. == Болгар улсыг сэргээсэн нь == 1185 онд Иван Асень болон түүний ах Теодор (IV Петр) нар Византийн засаглалын эсрэг бослого гаргасан. Никетас Хониатесийн бичсэнээр бослогыг Византийн Эзэн хаан II Исаак Гэгээн Болгарт татвар нэмэгдүүлснээс үүдэлтэй гэжээ. 1185 оны намар, 1186 оны эхээр босогчид ихээхэн амжилтанд хүрсэн. Эзэн хаан Болгарын эсрэг аян дайн эхлүүлсэн. 1187 онд Византийнхан Ловеч цайзыг бүслэн авсны дараа II Исаак энх тайвныг тогтоохоос өөр аргагүй болсон аж. Энэ нь бараг хоёр зууны турш Византийн засаглалын дараа Болгарын улсын тусгаар тогтнолыг сэргээсэн байна. jieeib4ujeoxcod0lj57g9lw61udyse 0 149175 875797 2026-11-10T06:04:17Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:National Assembly of Bulgaria - Logo.tif|thumb]] [[Файл:Party House, Sofia (by Pudelek).JPG|thumb|375x375px]] '''Болгарын Ардын их хурал''' ([[Болгар хэл|болгар хэл:]] ''Народно събрание,'' [[Англи хэл|англи.]] ''National Assembly of Bulgaria'') -Бүгд Найрамдах [[Болгар]] Улсын төрийн эрх мэдлийн дээд байгууллага бөгөөд Б..." 875797 wikitext text/x-wiki [[Файл:National Assembly of Bulgaria - Logo.tif|thumb]] [[Файл:Party House, Sofia (by Pudelek).JPG|thumb|375x375px]] '''Болгарын Ардын их хурал''' ([[Болгар хэл|болгар хэл:]] ''Народно събрание,'' [[Англи хэл|англи.]] ''National Assembly of Bulgaria'') -Бүгд Найрамдах [[Болгар]] Улсын төрийн эрх мэдлийн дээд байгууллага бөгөөд Болгарын ард түмний хүсэл зоригийг илэрхийлж, тэдний бүрэн эрхт байдлыг төлөөлдөг хууль тогтоох байгууллага юм. Ардын Их хурал нь ерөнхий болон тэгш эрхийн үндсэн дээр нууц санал хураалтаар 4 жилийн хугацаатай сонгогддог 240 депутатаас бүрдэнэ. Сонгуулийн босго нь 4% байна. Дайн, тулааны болон бусад онц байдал зарласан тохиолдолд Ардын Их хурлын бүрэн эрхийг нь сунгадаг байна. Ардын Их хурлын бүрэн эрхийг [[Болгарын Үндсэн хууль|Болгар Улсын Үндсэн хуулийн]] III бүлэгт (62-91 дүгээр зүйл) тодорхойлсон. Ардын Их хурлын хууль тогтоомж болон бусад актууд нь Болгар Улсын Үндсэн хуультай нийцэж байгаа эсэхийг Болгар Улсын Үндсэн хуулийн шүүх тогтооно. Болгар Улсын Ерөнхийлөгч нь Ардын Их хурлаас хоёр дахь хэлэлцүүлгээр баталсан хуулийн төслүүдэд хориг тавих эрхтэй бөгөөд тэдгээр нь гарын үсэг зурж, Болгар Улсын Төрийн Мэдээлэлд албан ёсоор нийтлэгдсэний дараа хүчин төгөлдөр болно. Гэсэн хэдий ч Ерөнхийлөгч парламентын нэг шийдвэрт 3-аас илүүгүй удаа хориг тавих эрхтэй. Хэрэв Их хурал нэг шийдвэрийг дараалан дөрөв дэх удаагаа батлавал Ерөнхийлөгчийн саналаас үл хамааран хүчин төгөлдөр гэж үздэг байна. mp8dm9q2fzme8nbj5ab0hr4zif5zher