ပရေၚ်ထတ်ယုက်

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ပရေၚ်ထတ်ယုက်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>736</id>
    <revision>
      <id>54285</id>
      <parentid>47324</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T13:06:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13690" sha1="byvtx5mphws4p3mhf5gz0p5m8uoxbn8" xml:space="preserve">{{Short description|အကာဲအရာ မဍိုက်ပေင် ကု ပရေင်ထတ်ယုက် လပါ်ကာယ၊ စိုတ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်}}
{{Infobox concept
| name = ပရေင်ထတ်ယုက်
| native_name = Health
| image = [[File:Star of life.svg|150px|သင်္ကေတ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပညာဂဥုဲ]]
| caption = တဆိပ် သၞံင် လမျီု (Star of Life) မဒှ် သင်္ကေတ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် ဂဥုဲ
| field = [[ပညာဂဥုဲ]]၊ [[ပရေင်ထတ်ယုက်]]၊ [[ဇဳဝကမ္မဗေဒ]]၊ [[စိတ္တဗေဒ]]
| related_concepts = ပရေင်ထတ်ယုက် ကာယ (Physical health), စိုတ်ထတ်ယုက် (Mental health), ယဲ (Disease), ပရေင်မင်မဲ (Healthcare)
}}

'''ပရေင်ထတ်ယုက်''' ({{lang-en|Health}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် နကဵု ဂကောံပရေင်ထတ်ယုက်ဂၠးကဝ် ([[:en:World_Health_Organization|World Health Organization-WHO]]) ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် ＂ဒတန် အလုံမွဲ ခန္ဓကာယ၊ စိတ္တ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ထတ်ယုက် မံင်ခိုဟ်တုဲ၊ မဟွံမဲ ကု ဂိယဲ (disease)၊ မဟွံခိုင်ဗိုန်တုဲ ဍိုန်လျ (infirmity) ဂှ် ဒှ် ပရေင်ထတ်ယုက် ရ။＂&lt;ref name=&quot;WHO definition&quot;&gt;World Health Organization. Constitution of the World Health Organization as adopted by the International Health Conference, New York, 19–22 June 1946; signed on 22 July 1946 by the representatives of 61 States (Official Records of the World Health Organization, no. 2, p. 100) and entered into force on 7 April 1948.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WHO constitution&quot;&gt;World Health Organization. (2006). ''[http://www.who.int/governance/eb/who_constitution_en.pdf Constitution of the World Health Organization]'' – ''Basic Documents'', Forty-fifth edition, Supplement, October 2006.&lt;/ref&gt; 

ဆဂး နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ်ဂှ် ကာလ ဓမံက် ရုပ်ရဴ ကမၠောန် မ္ဂး ဟွံရုမ်ဂပ် ဂးတုဲ၊ တၠပညာ တအ် ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ နွံ ကီု ရ။&lt;ref&gt;Jadad AR, O’Grady L: How should health be defined? (2008). &quot;How should health be defined?&quot;. BMJ (Clinical Research Ed.). 337: a2900. doi:10.1136/bmj.a2900. PMID 19073663.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Callahan D. (1973). &quot;The WHO definition of 'health'&quot;. The Hastings Center Studies. 1 (3): 77–87. doi:10.2307/3527467. JSTOR 3527467.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Taylor S, Marandi A (2008). &quot;How should health be defined?&quot;. BMJ. 337: a290. doi:10.1136/bmj.a290. PMID 18614520.&lt;/ref&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂှ် ဒး ပံက် အဓိပ္ပါယ် တၟိ ＂ပရေင်ထတ်ယုက် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရာ ဍာ်ဒကေဝ် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ကေုာံ မင်မဲ အရာ မဒး ဆဵုဂဗ ဇီုကပိုက် ပ္ဍဲကဵု ဘဝ မၞိဟ် မွဲမွဲ မစပ်ကဵု ပရေင် ခန္ဓကာယ၊ ပရေင် စိုတ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ရ။＂ ဗီုဏအ် ထေက် ရောင် ညးတအ် ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် ရ။&lt;ref&gt;Huber, Machteld; Knottnerus, J. André; Green, Lawrence; Horst, Henriëtte van der; Jadad, Alejandro R.; Kromhout, Daan; Leonard, Brian; Lorig, Kate; Loureiro, Maria Isabel (2011-07-26). &quot;[https://www.bmj.com/content/343/bmj.d4163 How should we define health?]&quot;. BMJ. 343: d4163. doi:10.1136/bmj.d4163. ISSN 0959-8138. PMID 21791490.&lt;/ref&gt;

== ၁။ ကာယထတ်ယုက် (Physical Health) ==
ကာယထတ်ယုက် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ ခန္ဓကာယ မကၠောန် ကမၠောန် အတိုင် ဓမ္မတာ ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။ အရာ ဏအ် ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု-
* '''စၞအဟာရ (Nutrition):''' ပွမစ ကဵု စၞ မၞုံ ကု ဓါတ် ဍိုက်ပေင် မပ္တံကဵု ပရဝ်တေန်၊ ဗဳတာမေန်၊ ကေုာံ သၞေဝ်ကေဝ် တအ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် လမျီု ကေုာံ ဒြဟတ်။
* '''ပရေင်ချဳဓရာင် (Physical Activity):''' ပွမဝေင် ဇြဟတ် (Exercise) လၟိုန် အခိင် ညံင် ဂြိုဟ်ဆီ၊ ဇုတ် ကေုာံ ဒြဟတ် ဖျုန် တအ် ဂွံ ခိုင်ကၠိုက်။
* '''ပရေင်ဇူဒီု (Rest and Sleep):''' ပွမတိက် ပေင် အခိင် (ဗွဲဓမ္မတာ ၇-၈ နာဍဳ သွက် မၞိဟ် ဇၞော်) ညံင် ဆဲလ် တအ် ဂွံ ကလေင် ဖောအ်ဗြေဝ် ကေုာံ က္ဍဟ် ဂွံ ဇူဒီု။

== ၂။ စိုတ်ထတ်ယုက် (Mental Health) ==
ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးကဝ် (WHO) ဗၟံက်ထ္ၜး လဝ် စိုတ်ထတ်ယုက် မြဴသာ် ဝွံ ရ- &quot;ဒတန် ဒဒှ် မမံင်စ ခိုဟ် (A state of well-being) မဒှ် အကာဲအရာ ပူဂိုလ် မွဲမွဲ မတီ ကေတ် အစောံသတ္တိ ဇကု၊ မမာန်ဇၞး ကေတ် ပရေင် ဍဵုဍိုက် (Stresses) ဓမ္မတာ ပ္ဍဲ ဘဝ၊ မကၠောန် ကမၠောန် ကလိဂွံ ဖဵုသွာက်၊ ကေုာံ မပါလုပ် ယိုက်ဂၠေင် ဖန်ဗဒှ် သွက် ဂကောံမၞိဟ် ဇကု မာန် ရ&quot;။&lt;ref&gt;World Health Organization (2005). Promoting Mental Health: Concepts, Emerging evidence, Practice: A report of the World Health Organization, Department of Mental Health and Substance Abuse in collaboration with the Victorian Health Promotion Foundation and the University of Melbourne. World Health Organization. Geneva.&lt;/ref&gt; စိုတ်ထတ်ယုက် ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင် &quot;မဟွံမွဲ ကု ယဲစိုတ်&quot; သၟး ပုဟ်။&lt;ref name= Bos&gt;{{cite journal |author1=Bos, E.H.|author2=Snippe, E.|author3=de Jonge, P.|author4=Jeronimus, B.F.| year = 2016 | title = Preserving Subjective Wellbeing in the Face of Psychopathology: Buffering Effects of Personal Strengths and Resources | journal = PLoS ONE | volume = 11| issue = 3| pages = e0150867 | doi=10.1371/journal.pone.0150867 |pmid=26963923|pmc=4786317}}&lt;/ref&gt;

=== ယဲစိုတ် (Mental Illness) ===
ယဲစိုတ် ဂှ် ညးတအ် ပံက် လဝ် အဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ 'ဍေံ ဒှ် အကာဲအရာ မပလီုပလာ် ကဵု ပရေင် ညာတ်၊ ပရေင် ဒုင်စသိုင် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် စိုတ်၊ မဖန် ညံင် ဂွံ ကဵု သြဇာ ပရေံ လတူ ပရေင် မံင်စ မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင် ကၠောန် ကမၠောန် ညးတအ် ရ။ ပွမက္တဵုဒှ် ယဲစိုတ် ဝွံ ဍေံ ဖန် ညံင် ကမၠောန် က္ဍဟ် ပူဂိုလ် မွဲ ဂွံ လီုလာ် အာ ယာယဳ ဟွံသေင်မ္ဂး လၟိုန် ကာလ မာန် ရ'။ ဝေါဟာရ တၞဟ် တအ် ဂှ် ညးကော်စ 'ပြသၞာ စိုတ်ထတ်ယုက်'၊ 'ယဲ'၊ ဟွံသေင်မ္ဂး 'ပရေင်လီုလာ် စိုတ်' ရ။&lt;ref&gt;Long, Steven W. [https://web.archive.org/web/20161012224715/http://lac.niu.edu.tw/files/archive/73_37d1d9ea.pdf Lifestyle Management: Achieving &amp; Maintaining Good Health]. niu.edu.tw&lt;/ref&gt;

အတိုင် စရင် ဍုင် အမေရိကာန် မ္ဂး၊ မၞိဟ် ဇၞော် (အာယုက် ၁၈ လတူ) မွဲ ပွံက် ပ္ဍဲ မသုန် ပွံက် (၁/၅) ဂှ် နွံ ကု အကာဲအရာ မစၟဳစၟတ် ဆဵု ယဲစိုတ် ရ။ ယဲစိုတ် ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မဖန် ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ဒှ် မၞိဟ် စောန် (Disability) ပ္ဍဲကဵု ဍုင် အမေရိကာန် ကေုာံ ကနေဒါ ရ။ ဥပမာ ယဲ တအ် ဂှ် မပ္တံကဵု [[ယဲစိုတ်ကယျောင်]] (Schizophrenia)၊ ယဲ စိုတ်ဟွံတန် (ADHD)၊ [[ယဲစိုတ်ဟွံမိပ်]] (Major depressive disorder)၊ ယဲစိုတ်သၠုင်သဝ် (Bipolar disorder)၊ ယဲစိုတ်ဂွိင်ဖေက် (Anxiety disorder)၊ ယဲစိုတ်လကိုတ် (PTSD) ကေုာံ ယဲ အဝ်တဳဇြေမ် (Autism) တအ် ရ။&lt;ref&gt;[http://www.nimh.nih.gov/health/publications/the-numbers-count-mental-disorders-in-america/index.shtml The numbers count: Mental disorders in America]. nih.gov&lt;/ref&gt;

=== ပြသၞာ သၟတ် ကေုာံ ယဲစိုတ် ===
သၟတ် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒး ဒုင်စသိုင် ပြသၞာ စိုတ်ထတ်ယုက် ဟိုတ်နူကဵု ဒး ဒုင် ဍဵုဍိုက် နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပြသၞာ ပရေင်မၞိဟ် မညးတအ် ဒး ဆဵုဂဗ တအ် ရ။ ပြသၞာ အဓိက မဆဵု ဂၠိုင် ပ္ဍဲ သၟတ် တအ် ဂှ် ဒှ်- [[ယဲစိုတ်ဟွံမိပ်]] (Depression)၊ ပြသၞာ စၞစ ဟွံစှ်ေ သၞောတ်ဝ် (Eating disorders) ကေုာံ ပွမစကာ ဂဥုဲ မၜူမာဲ (Drug abuse) တအ် ရ။ သွက်ဂွံ ကာကွယ် ပြသၞာ တအ် ဏအ် ဂှ် နဲကဲ နွံ ဗွဲမဂၠိုင် ရ၊ ဥပမာ - ပွမဟီုအရေဝ် သောၚ်ကလး ကု သၟတ် မဒး ဒုင်စသိုင် ယဲစိုတ် တအ် နကဵု လညာတ် မခိုဟ်။ ယဲစိုတ် ဝွံ ဍေံ လွဳလွတ် ဂွံ တုဲ၊ မိမ တအ် ဒး စွံ သတိ လတူ အခိုက်အလိုက် အမူအယာ သၟတ် တအ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.healthychildren.org/English/ages-stages/teen/pages/Mental-Health-and-Teens-Watch-for-Danger-Signs.aspx |title=Mental Health and Teens: Watch for Danger Signs |publisher=HealthyChildren.org |date= |access-date=2014-03-01}}&lt;/ref&gt;

=== ဟိုတ် မဖန် ညံင် ဂွံ ဒှ် ယဲစိုတ် ===
ပြသၞာ စိုတ်ထတ်ယုက် ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ဟိုတ် နာနာ သာ် ရ၊ မပ္တံကဵု-
* '''ဟိုတ် ဇဳဝဗေဒ (Biological factors):''' မပ္တံကဵု ဓါတ် ဗဳဇ (Genes) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ဟွံညဳသၟဟ် ဓာတုဗေဒ ပ္ဍဲ က္ဍဟ်။
* '''ပရေင်ဆဵုဂဗ ပ္ဍဲ ဘဝ (Life experiences):''' မပ္တံကဵု ပရေင် ဒး ဒုင် ဘဲဒဏ် လကိုတ် (Trauma) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ဒး ဒုင် ဍဵုဍိုက် ပလီုပလာ် (Abuse)။
* '''ဝင် တၞောဝ်ဒတောဝ် (Family history):''' ဝင် မိမ တၞောဝ်ဒတောဝ် မကေင် နွံ ကု ယဲစိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပြသၞာ စိုတ်ထတ်ယုက်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ASPA |date=2013-03-12 |title=What Is Mental Health? |url=https://www.mentalhealth.gov/basics/what-is-mental-health/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171001121630/https://www.mentalhealth.gov/basics/what-is-mental-health/index.html |archive-date=2017-10-01 |access-date=2025-11-26 |website=mentalhealth.gov |language=en-us}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ပညာဂဥုဲ]] (Medicine)
* [[ပရေင်ထတ်ယုက် လိင်]] (Sexual health)
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[သၞောတ် ခန္ဓကာယ]] (Organ systems)

== ၄။ နိဿဲ ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Health}}
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်|*]]
[[Category:ပညာဂဥုဲ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:စိတ္တဗေဒ]]</text>
      <sha1>byvtx5mphws4p3mhf5gz0p5m8uoxbn8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပူဂဵုမရာဒၞာမိက်ကဵုဒဒှ်ကျာ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>753</id>
    <revision>
      <id>54383</id>
      <parentid>46509</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T06:30:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12005" sha1="0f3nv2wju0qrzxzf38wvym14bgax3ir" xml:space="preserve">{{Short description|လက်သဏ် အင်္ဂါ ၈ ပြကာ မဒးဍိုက်ပေင် သွက်ဂွံရာဒၞာမိက် ဒဒှ်ကျာ် (ဗောဓိသတ်)}}
{{Infobox religious concept
| name = ပူဂဵုမရာဒၞာမိက်ကဵုဒဒှ်ကျာ်
| native_name = သမောဓာန ၈ ပြကာ (Samodhāna)
| image = [[File:Dipankara Buddha and Sumedha.jpg|250px|ကျာ်တြဲ ဒဳပင်္ကဵု ကေုာံ ဣသိ သုမေဓ]]
| caption = ဣသိ သုမေဓ (Sumedha) သၠး လမျီု ကေုာံ ဖုန် စး ပ္ဍဲ တိ သွက် ကျာ်တြဲ ဒဳပင်္ကဵု (Dipankara Buddha) ညံင် ဂွံ ကွာ် စၠောအ် အာ ကေုာံ ရာဒၞာ မိက် ဒဒှ် ကျာ် (ပွမဍိုက်ပေင် ကု လက်သဏ် ၈ ပြကာ)
| religion = ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism)
| tradition = ထေရဝါဒ (Theravada)
| key_elements = ဘဝမၞိဟ်၊ ဘဝတြုံ၊ တိဟိုတ်ပဋိသန္ဓိ၊ ဆဵုကျာ်တြဲဂျိုင်လမျီု၊ ဘဝခမဳဣသိ၊ ဇျာန်အဘိညာဏ်၊ ပ္တုဲကုသဵုလောန်ကာဲ၊ ပၟိက်ဆန္ဒသ္ကေက်သ္ကာ
| purpose = ပွမကလိဂွံ ပျာဒိတ် (Niyatha Vivarana) နူကဵု ကျာ်တြဲ သွက်ဂွံ ဒှ် ကျာ် အနာဂတ်
}}

'''ပူဂဵုမရာဒၞာမိက်ကဵုဒဒှ်ကျာ်''' (ဟွံသေင်မ္ဂး ပူဂဵု ဗောဓိသတ် / Bodhisattva) မဟီု ဂှ် ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ မ္ဂး ဍေံ ဟွံသေင် အရာ မကလိဂွံ လောဲသွာ နကဵု ပွမရာဒၞာ ပါင် သၟး ပုဟ်။ သွက်ဂွံ ရာဒၞာ မိက် ဒဒှ် ကျာ် ဍိုက်ပေင် (ကလိဂွံ ပျာဒိတ် မကော်စ Niyatha Vivarana) ဂှ်၊ ပူဂဵု တေအ် မသ္ဒး ဍိုက်ပေင် တဴ ကု လက်သဏ် အင်္ဂါ (၈) ပြကာ ဟွံသေင်မ္ဂး ''သမောဓာန'' (Samodhāna) (၈) ပြကာ ရ။

တင်ဂၞင် ပရူ ဏအ် ဝွံ ဍေံ ပြာကတ် လောန် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရော ဣသိ သုမေဓ (Sumedha) မရာဒၞာ မိက် ပျာဒိတ် ပ္ဍဲ ဇရေင် ကျာ်တြဲ ဒဳပင်္ကဵု (Dipankara Buddha) ကာလ အတိတ် ဘဝ တေအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဝွံ ဒှ် လိက် ကံက် နုက် ပတိတ် နူကဵု လိက်ကၞပ် '''ဇာတ်မသုန်ကၠံမသုန်စှော် နကဵုဘာသာမန် (ကၞပ်ပဌမ)''' မတက် တြး ပတိတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၃၇၉ (သာသနာ ၂၅၆၁)၊ ညးချူခၞံ ဘဒ္ဒန္တ အဂ္ဂိဇိန၊ နွံပိုန် ဘာ အင်ခေဝ်၊ ကွာန် အင်ခေဝ်၊ ပွိုင်ဍုင် ဇြပ်ဗု မဒှ် ရ။

== လက်သဏ် အင်္ဂါ (၈) ပြကာ ==

ပူဂဵု မရာဒၞာ မိက် ကဵု ဒဒှ် ကျာ် ဂှ် ဒး ဍိုက်ပေင် ကု လက်သဏ် (၈) ပြကာ အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဝွံ ရ-

=== ၁။ ဒးဒှ်ဘဝမၞိဟ် (မနုဿတ္တံ) ===
တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဘဝ မၞိဟ် (Human being) တုဲ ညးမရာဒၞာ မိက် ကဵု ဒဒှ် ကျာ် ဂှ် ရာဒၞာ ဍိုက်ပေင် ဟေင် ရ။ ပူဂဵု မက္တဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဘဝ တၞဟ် မပ္တံကဵု နာ် ကီု၊ သ္ပဝ် ကီု၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေဝတဴ ကီု တအ် ဂှ် ၜိုန်ရ ရာဒၞာ မိက် ကီု လေဝ် ဟွံဍိုက်ပေင် ရ။ 

=== ၂။ ဒးဒှ်တြုံဇေတ်တ် (လိၚ်္ဂသမ္ပတ္တိ) ===
ၜိုန်ရ ကလိဂွံ ဒှ် ဘဝ မၞိဟ် ကီု လေဝ်၊ ညးမတန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ အယောင်အလာ တြုံ (Male) ဟေင် ရာဒၞာ ဍိုက်ပေင် ရ။ မၞိဟ် ဗြဴ ကီု၊ မၞိဟ် နပုံ (ဟွံမွဲ လိင်) ကီု၊ မၞိဟ် ခမၞုဲ ကီု၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် ဥဘတောဗျဉ် (မၞုံ ကု လိင် ၜါ) ကီု တအ် ဂှ် ရာဒၞာ ဟွံဍိုက်ပေင် ရ။ 

=== ၃။ ဒးတန်တိဟိုတ်ပဋိသန္ဓိ (ဟေတု) ===
ၜိုန်ရ ဒှ် မၞိဟ် တြုံ ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ ဘဝ ဂှ် ညးမဍိုက်ပေင် ကေုာံ ''တိဟိုတ်ပဋိသန္ဓိ'' (Tihetuka Patisandhi - မဒှ် မၞိဟ် မၞုံ ကု ပညာ ပါ ကၠုင် နူ ဂၠံဂဝ်) မဒှ် ဟိုတ် သွက် ဂွံ အာစိုပ် အရဟတ္တဖဵု ပ္ဍဲ ဘဝ ဂှ် ဟေင် ရာဒၞာ ဍိုက်ပေင် ရ။ ပူဂဵု ဒုဂ္ဂတိ အဟိုတ် (ဟွံမွဲ ကု ဟိုတ်၊ ဒး ဍိုန်လျ)၊ သုဂတိ အဟိုတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပူဂဵု ဒွိဟိုတ် (မၞုံ ဆ ဟိုတ် ၜါ) တအ် ဂှ် ရာဒၞာ ဟွံဍိုက်ပေင် ရ။ 

=== ၄။ ဒးဆဵုညာတ်ကျာ်တြဲမၞုံကဵုလမျီုမပြာကတ် (သတ္ထာရဒဿနံ) ===
ညးမဍိုက်ပေင် တိဟိုတ် ပဋိသန္ဓိ ဂှ် လေဝ်၊ ညးမရာဒၞာ မိက် ပ္ဍဲ ဇရေင် ကျာ်တြဲ မဂျိုင် ဒၟံင် လမျီု မၞုံ ပြာကတ် ဇေတ်တ် (In the presence of a living Buddha) ဂှ် ဟေင် ရာဒၞာ ဍိုက်ပေင် ရ။ ညးမရာဒၞာ ပ္ဍဲ ကျာ်တြဲ မသ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန် တုဲ ကီု၊ ပ္ဍဲ ဇရေင် စေတဳ ကျာ် ကီု၊ ပ္ဍဲ တမ် ဇြဲ ဗောဓိ ကီု၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ ဇရေင် ကျာ် ပစ္စေကဗုဒ် ကီု တအ် ဂှ် ရာဒၞာ ဟွံဍိုက်ပေင် ရ။ 

=== ၅။ ဒးဒှ်ခမဳဣသိ (ပဗ္ဗဇ္ဇာ) ===
ညးမရာဒၞာ ပ္ဍဲ ဇရေင် ကျာ်တြဲ ဂှ် လေဝ်၊ ညးမတန်တဴ ပ္ဍဲ အယောင်အလာ ခမဳ ကီု ဟွံသေင်မ္ဂး ဣသိ (Ascetic/Monk) ဂှ် ဟေင် ရာဒၞာ မိက် ဍိုက်ပေင် ရ။ ၜိုန်ရ ဒှ် မၞိဟ် တြုံ တိဟိုတ် ကီု လေဝ် ယဝ်ရ မံင် နကဵု ဘဝ ခရှ် (Householder) မ္ဂး ရာဒၞာ ဟွံဍိုက်ပေင် ရ။

=== ၆။ ဒးဍိုက်ပေၚ်ကဵု ဂုဏ်ဇျာန်၊ အဘိညာန် (ဂုဏသမ္ပတ္တိ) ===
ညးမဒှ် ခမဳ ဣသိ ဂှ် လေဝ် ဒး ဍိုက်ပေင် ကေုာံ အဘိညာဏ် မသုန် (Abhiññā)၊ ကေုာံ သမာပတ် ဒ္စာံ (Samāpatti) ကိုပ်ကၠာ နူ ဟွံဂွံ ဆဵု ကျာ် ဏီ ရ။ ညးဟွံဍိုက်ပေင် ကေုာံ ဂုဏ် ဇျာန် တအ် ဏအ် ဂှ် ရာဒၞာ မိက် ဟွံဍိုက်ပေင် ရ။

=== ၇။ ဒးပ္တုဲလဝ်စရၚ်ဓရ်ကုသဵု ဇရေၚ်ကျာ်တြဲ လောန်န်ကာဲကာဲ (အဓိကာရဝ်) ===
ညးမဍိုက်ပေင် ကေုာံ အဘိညာဏ် မသုန် ကေုာံ သမာပတ် ဒ္စာံ ဂှ် လေဝ်၊ ပ္ဍဲ အခိင် မဆဵု ညာတ် ကျာ်တြဲ ဂှ် ဒး နွံ ကု စိုတ် မသၠး လမျီု ဇကု ကဵု ကျာ်တြဲ မာန် ရ (Extreme dedication and self-sacrifice)။ ပူဂဵု မဍိုက်ပေင် တဴ ကေုာံ ကေင်ကာ ကုသဵု မဂပ်ဝ် ပ္တုဲ လဝ် လောန်န် ကာဲကာဲ ဂှ် ဟေင် ရာဒၞာ မိက် ဍိုက်ပေင် ရ။ ညးမၞုံ ကု ကုသဵု သာမည ဓမ္မတာ (မပ္တံကဵု ပွမကဵု ဒါန် ညိည သၟး) ဂှ် ရာဒၞာ မိက် ဟွံဍိုက်ပေင် ရ။ 

=== ၈။ ပၟိက်ဆန္ဒမိက်ဂွံဒှ်ကျာ်မသ္ကေက်သ္ကာ (ဆန္ဒတာ) ===
ညးမၞုံ ကု ကေင်ကာ ကုသဵု မဂပ်ဝ် ပ္တုဲ လဝ် လောန်န် ကာဲကာဲ ဂှ် လေဝ်၊ ညးမၞုံ ပၟိက် ဆန္ဒ မထတ် မြဟ် (Strong desire/Willpower)، ပ္တိတ် ဇြဟတ် လွဳပရာ، ကေုာံ ဂၠာဲ သ္ၚေဝ် ဓရ် မလေပ် သ္ပ ကဵု သွက် ဂွံ ဒှ် ကျာ် ဇၞော် ကု ဇြဟတ် ဂှ် ဟေင် ရာဒၞာ မိက် ဍိုက်ပေင် ရ။ ပူဂဵု သ္အာင် နူ ဂှ် ယဝ်ရ စိုတ် ဟွံထတ် မ္ဂး ရာဒၞာ မိက် ဟွံဍိုက်ပေင် ရ။

ဟိုတ်နူ ဂုဏ် (၈) ပြကာ ဏအ် ပံင်ကောံ ညဳသာ တုဲ ဟေင် ပူဂဵု တေအ် မာန် ကလိဂွံ ပျာဒိတ် တုဲ ဒှ် အာ ဗောဓိသတ် (Bodhisattva) မဍိုက်ပေင် သွက်ဂွံ ဒှ် ကျာ် မွဲ တၠ မာန် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဗောဓိသတ်]]
* ဗုဒ္ဓဘာသာ
* ဇာတ် မသုန်ကၠံ မသုန်စှော်
* ထေရဝါဒ

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* ဘဒ္ဒန္တ အဂ္ဂိဇိန (၁၃၇၉ / ၂၅၆၁)။ ''ဇာတ်မသုန်ကၠံမသုန်စှော် နကဵုဘာသာမန် (ကၞပ်ပဌမ)''။ ကဏ္ဍ ဂလာန် ပရော သုမေဓ (မုက်လိက် ၂၇)။ ဘာ အင်ခေဝ်၊ ကွာန် အင်ခေဝ်၊ ပွိုင်ဍုင် ဇြပ်ဗု။

{{DEFAULTSORT:ပူဂဵုမရာဒၞာမိက်ကဵုဒဒှ်ကျာ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သဘဴဓရ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:လိက်ပတ်မန်]]
[[Category:AN]]</text>
      <sha1>0f3nv2wju0qrzxzf38wvym14bgax3ir</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကောံဓရီုဇၞော်သၟတ်မန် အလန်ပထမ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1748</id>
    <revision>
      <id>54418</id>
      <parentid>14231</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T07:53:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7759" sha1="hu5sekouvfbmj6sfhfrhtx5j8xvmug1" xml:space="preserve">{{Short description|ကောံဓရီုဇၞော် အလုံ ဂကောံ သၟတ်မန် မကၠောန်ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် မတ်မလီု သၞာံ ၂၀၁၄}}
{{Infobox historical event
| name = ကောံဓရီုဇၞော်သၟတ်မန်
| native_name = Mon Youth Conference
| image = | caption = ကောံဓရီုဇၞော်သၟတ်မန် မကၠောန်ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဘာ လဒေါဝ် သာသနာ ၂၅၀၀၊ ဍုင် မတ်မလီု
| date = သၞာံ ၂၀၁၄၊ ဂိတု မေ (May)
| location = ဘာ လဒေါဝ် သာသနာ ၂၅၀၀၊ ဍုင် [[မတ်မလီု၊ ဍုင်|မတ်မလီု]]
| participants = ညးစၞး သၟတ် နူ ပွိုင်ဍုင် ကေုာံ ဂကောံ နာနာ
| outcome = သ္ဂုတ်သွာတ် ၅ တင် သွက် ပရေင် ကမၠောန် သၟတ် ကေုာံ ပွမဒက်ပ္တန် [[ဌာန်ကောံသၟတ်မန်]]
}}

'''ကောံဓရီုဇၞော်သၟတ်မန်''' ({{lang-en|Mon Youth Conference}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ကောံဓရီု ဇၞော် မွဲ မကၠောန် ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၄ ဂိတု မေ ပ္ဍဲကဵု ဘာ လဒေါဝ် သာသနာ (၂၅၀၀)၊ [[မတ်မလီု၊ ဍုင်|ဍုင်မတ်မလီု]] ရ။ ပ္ဍဲကဵု ကောံဓရီု ဏအ် ဂှ် ညးစၞး သၟတ် နူကဵု ပွိုင်ဍုင် နာနာ ကေုာံ ဂကောံ နာနာ တအ် ပါလုပ် တိုန် စိုပ် တုဲ သဳကၠဳ ညးသကအ် သွက်ဂွံ ဒက် ပခိုင် ပတိုန် [[ဌာန်ကောံသၟတ်မန်]] (Mon Youth Forum) ကေုာံ ပရေင် ကမၠောန် အဓိက သွက် ဌာန် ကောံ ဏအ် ရ။

ကောံဓရီု ဇၞော် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ပရေင် ချဳဒရာင် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် ဝင် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင် ဂကောံမၞိဟ် သၟတ် ဂကူ မန် ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တၟိ ဏအ် ရ။ 

== ၁။ တင်သ္ဂုတ်သွာတ် (၅) တင် (The 5 Resolutions) ==
ကြဴနူ မသဳကၠဳ ညဳသၟဟ် ညးသကအ် တုဲ၊ နကဵု သၟတ် တအ် သီုဖအိုတ် ဖျေဟ် အာ တင် သ္ဂုတ်သွာတ် (၅) တင် အဓိက စပ် ကု ပရေင် ကမၠောန် သၟတ် ဂကူ မန် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ&lt;ref&gt;[http://mon.monnews.org/2019/12/20/%e1%80%92%e1%80%af%e1%81%9a%e1%80%ba%e1%80%9e%e1%80%b9%e1%80%87%e1%80%ad%e1%80%af%e1%81%9a%e1%80%ba%e1%80%80%e1%80%b5%e1%80%af-%e1%80%82%e1%80%80%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%b6%e1%80%9e%e1%81%9f%e1%80%90/ ဌာန်ပရိုင်ဗၠးၜးမန် (၂၀၁၉) - &quot;ဒုင်သ္ဇိုင်ကဵု ဂကောံသၟတ်&quot;]&lt;/ref&gt;-

=== (၁) သၟတ် ကဵု ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကောန်ဂကူ ===
သၟတ် မန် တအ် ဝွံ သ္ဂောအ် ဒတူ လိုင် အာ နကဵု ဂၠံင် တရဴ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကောန်ဂကူ (National Politics) တုဲ، သ္ဂောအ် ရုန်ဂစာန် အာ သွက် ပရေင် ဗၠးၜး ဂကူ ကေုာံ ကဆံင် တုပ်သၟဟ် ကောန်ဂကူ မွဲ ကရောံ ကု ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် မန် တအ် ဗွဲမသၠးပွး ရောင်။

=== (၂) သၟတ် ကဵု ပြသၞာ ဂဥုဲၜူမာဲ ===
သၟတ် မန် တအ် ဝွံ သ္ဂောအ် ပံင် ဗစပ် ကု ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် မန်၊ ဂကောံ မှာဇန် နာနာ ကေုာံ အလဵုအသဳ တွဵုရး တအ် တုဲ သ္ဂောအ် ဗတိုက် သရိုဟ် အာ ပြသၞာ ဂဥုဲ ၜူမာဲ မက္တဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ ညးဍုင်ကွာန် ရောင်။

=== (၃) သၟတ် ကဵု ပွဳပွူသဘာဝ ===
ယဝ်ရ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဟွံပါလုပ် မွဲ သာ် မ္ဂး، ကမ္မဏဳ တအ် ကီု၊ အလဵုအသဳ တအ် ကီု، ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် တအ် ကီု ပွမဓမံက် ရုပ်ရဴ ကိုန်စဳမာန် ဇၞော်ဇၞော် မဒှ် အန္တရာယ် ကု ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဇီုကပိုက် လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ (Environment) တအ် ဂှ်، နကဵု သၟတ် တအ် သ္ဂောအ် ပံင် ဗစပ် ကု ညးဍုင်ကွာန် မန် ကေုာံ ဂကောံ မှာဇန် မန် နာနာ တအ် တုဲ သ္ဂောအ် ဗတိုက် သရိုဟ် (ဒစဵုဒစး) အာ ရောင်။

=== (၄) သၟတ် ကဵု လိက်ပတ် ယေန်သၞာၚ် ===
ပွမချူ ဆာဲ ကၠာဲ စၠောအ် ဝင် မန် မဟွံမွဲ ကု ဓဝ် ဍာံ၊ ပွမလံက် အရောင် ပလီုပလာ် ယေန်သၞာင် အခိုက်ကၞာ မန်၊ ပွမကၟာတ် လဒဵု အခေါင် ဗ္တောန် လိက်ပတ် မန် ကေုာံ အခေါင် ပကတ် ပကေင် ဂဳတ သုခုမ မန် တအ် ဂှ်، နကဵု သၟတ် မန် တအ် သ္ဂောအ် ပံင် ဗစပ် ကု ဂကောံ လိက်ပတ် ယေန်သၞာင် မန် တုဲ သ္ဂောအ် ဗတိုက် သရိုဟ် မင်မဲ အာ ရောင်။

=== (၅) သၟတ် ကဵု ပရေၚ်ပညာ ===
ပရေင် ပညာ သၟတ် မန် ညံင် ဂွံ ဒုင် သ္ဇိုင် ကု ကွတ် ပညာ ဂတာပ် ခေတ် ကေုာံ သ္ဂောအ် သၠုင် တိုန် မာန် ဂှ်، နကဵု ဌာန်ကောံသၟတ်မန် သ္ဂောအ် ပံင် ဗစပ် ကု ဂကောံ နာနာ တုဲ သ္ဂောအ် ဓမံက် အာ ရုပ်ရဴ ရောင်။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဌာန်ကောံသၟတ်မန်]] (Mon Youth Forum)
* [[မတ်မလီု၊ ဍုင်|ဍုင်မတ်မလီု]]
* မန် (Mon people)
* ပရေင်ဍုင်ကွာန် မန်

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:ကောံဓရီုဇၞော်သၟတ်မန်}}
[[Category:ဝင် မန်]]
[[Category:ဂကောံ မန်]]
[[Category:သၟတ်]]
[[Category:မတ်မလီု]]</text>
      <sha1>hu5sekouvfbmj6sfhfrhtx5j8xvmug1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သဳမသုန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2536</id>
    <revision>
      <id>54386</id>
      <parentid>24003</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T06:36:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8961" sha1="ao69myuvbsb2v0km6slhmlnjbjwvf38" xml:space="preserve">{{Short description|ဒ္ဂေတ်ဝတ်သဳလ သဇိုင် ၅ သာ် သွက်ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာ}}
{{Infobox Buddhist term
| title = သဳမသုန် (Five Precepts)
| image = [[File:Plaque_with_the_five_precepts_engraved,_Lumbini_Park,_Nepal.jpg|250px|တၞးဂတှ်ေမချူကှ်ေလဝ် သဳမသုန် ပ္ဍဲ လုမ္မနဳ (Lumbini) ကၟိန်ဍုင်နဳပဝ်]]
| caption = တၞးဂတှ်ေ တၟအ် မချူကှ်ေ လဝ် သဳမသုန် နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ကၠအ် လုမ္မနဳ (Lumbini) ကၟိန်ဍုင်နဳပဝ် (Nepal)
| pi = pañcasīla, pañcasikkhāpada
| sa = pañcaśīla, pañcaśikṣapada
| mnw = သဳမသုန်
| my = ပဉ္စသီလ၊ ငါးပါးသီလ
| th = เบญจศีล (Benchasin), ศีล ๕
| id = Pancasila
| si = පන්සිල් (pan sil)
| km = បញ្ចសីល (Sel)
| zh = 五戒 (wǔjiè)
| ja = 五戒 (go kai)
| vi = Ngũ giới
| ko = 오계 (ogye)
| en = Five Precepts
}}

'''သဳမသုန်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပဉ္စသဳလ''' ({{lang-sa|pañcaśīla}}; {{lang-pi|pañcasīla}})၊ ကေုာံ မလေပ် ကော်စ '''ဒ္ဂေတ်သိက္ခာပိုဒ်မသုန်''' (Sanskrit: pañcaśikṣapada, Pali: pañcasikkhapada) ဝွံ ဍေံဒှ် ဒ္ဂေတ်ဝတ် သဳလ အဓိက ကေုာံ သဇိုင် သွက် ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာ ခရှ် (Buddhist lay people) တအ် သ္ဂောအ် ဒ္ဂေတ် ဗက် ကေုာံ မင်မဲ အာ ရ။ 

သဳမသုန် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် ဇၟာပ်ပ် ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် မသ္ဒး ဒဂိုန် ဒ္ဂေတ် အာ သွက်ဂွံ မင်မဲ အာ ဒ္ဂေတ် စရိုတ် မခိုဟ်ဆာဲ ရ။ အတိုင် လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ ပွမမင်မဲ သဳလ ဝွံ ဍေံ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ပၟဝ် ဓရ် သမာဓိ၊ ဝိပဿနာ ကေုာံ ပွမလွဳပရာ ဓရ် မဂ္ဂင် ဒစာံ သ္ဂောအ် ဗၠး တိတ် နူ ဒဒိုက် သံသာ ကေုာံ ပဇၞူမတ် ကဵု ဍုင် ဇၞော် နိဗ္ဗာန် ဌာန် မၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။

== ၁။ ဍောၚ်ဓရ် သဳမသုန်ဂမၠိုင် (The Five Precepts) ==
သဳမသုန် မဟီု ဂှ် ဒှ် ပွမဝေင်ပါဲ နူကဵု အကုသဵု ၅ ပြကာ အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဝွံ ရ-
# '''ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏိ (Panatipata Veramani):''' မ္ဒး ဝေင်ပါဲ နူ ပွမဂစိုတ် သတ္တဝါ မၞုံ ကဵု လမျီု။
# '''အဒိန္နာဒါနာ ဝေရမဏိ (Adinnadana Veramani):''' မ္ဒး ဝေင်ပါဲ နူ ပွမကၠတ် ကေတ် ဒြပ် ညးတၞဟ် (မဟွံကဵု လဝ် နကဵု ကာယ ဝါစာ)။
# '''ကာမေသု မိစ္ဆာစာရာ ဝေရမဏိ (Kamesu Micchacara Veramani):''' မ္ဒး ဝေင်ပါဲ နူ ပွမဒ္ဂေတ် ပလီု ကောန် သမ္ဘာ တၠသ္ၚိ ညးတၞဟ်။
# '''မုသာဝါဒါ ဝေရမဏိ (Musavada Veramani):''' မ္ဒး ဝေင်ပါဲ နူ ပွမဟီု ဂလာန် လာန်စ၊ ဟီု ဓရိုဟ် ကေုာံ ဂလာန် မုသာ။
# '''သုရာမေရယ မဇ္ဇပမာဒဋ္ဌာနာ ဝေရမဏိ (Surameraya Majja Pamadatthana Veramani):''' မ္ဒး ဝေင်ပါဲ နူ ပွမသုင် စ အရက် သုရာ ကေုာံ စၞ သုင် ၜူမာဲ မဖန် ညံင် သတိ ဂွံ လီုလာ်။

== ၂။ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ နာနာ (Significance in Buddhist Traditions) ==
* '''ထေရဝါဒ (Theravada):''' ပ္ဍဲ ထေရဝါဒ မ္ဂး သဳမသုန် ဂှ် ဒှ် ဒ္ဂေတ် လၟေတ် မသ္ဒး မင်မဲ လၟိုန် သွက် ခရှ် (Nitya-sīla) ရ။ ပွမဒဂိုန် ဂိုင် ကေတ် သဳမသုန် နူကဵု ခမဳ သင် တအ် ဂှ် ဒှ် အခိုက်ကၞာ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ကေင်ကာ ကုသဵု အိုတ်သီု ရ။
* '''မဟာယာန (Mahayana):''' ပ္ဍဲကဵု အခိုက်ကၞာ မဟာယာန မ္ဂး၊ သဳမသုန် ဏအ် ဂှ် လဆောဝ် ညးတအ် ကော်စ နဒဒှ် ''သဳသာရဝကယာန'' (Śrāvakayāna precepts) တုဲ၊ ဍေံ တၞဟ်ခြာ ကေုာံ စှ်ေစး ဒၟံင် ကု ''သဳဗောဓိသတ္တ'' (Bodhisattva precepts) မစွံ အာရီု လတူ ပွမဟံင် ပြာ် သတ္တဝါ နာနာ သာ် ရ။

== ၃။ ပရေင် ပတောအ်ၜတ် ကု လောကနိတိ (Comparison with Universal Ethics) ==
သဳမသုန် ဝွံ ဍေံ ဒှ် သဇိုင် ဒၠောအ်ဗ္တောန် မဆေင် ကု လောကနိတိ (Ethics) သွက် မၞိဟ် သာမည တအ် ရ။ 
* '''ပရေင် ပတောအ် ၜတ်:''' ယဝ်ရ သ္ၚေဝ် ရံင် အခန် ကဏ္ဍ မစှ်ေ သၞောတ် မဆေင် ကု လောကနိတိ ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် မ္ဂး، ဍေံ တုပ်တဴ ညံင်ရဴ ပညပ် စှ် ပြကာ (Ten Commandments) ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ Abrahamic တအ် (ဗီုကဵု ခရေတ်ယာန်، ဂျူ)، ကေုာံ တုပ် ညံင်ရဴ ဒ္ဂေတ် လၟေတ် စှ် သာ် မဒဒက်တဴ ကဵု ဝါဒ ကောန်ဖျူသှာတ် (Confucianism) ကီု ရ။
* '''လညာတ် တၠပညာ (Scholarly Views):''' လညာတ် မဆေင် ကု သဳလ ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဝါဒ လောကနိတိ လပါ် ရးပလိုတ် မပ္တံကဵု ဝါဒ မစွံ ၚုဟ်မး ကဵု ဖဵု (Utilitarianism)၊ တာလျိုင် (Deontological ethics) ကေုာံ သဳလ (Virtue ethics) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၇ တေအ်، လညာတ် ဝေါဟာရ ဝါဒ ညးဍုင် ပလိုတ် တအ် ဏအ် ဂှ် ဒး ဒုင် ဒစဵုဒစး ကေုာံ ဒး ဒုင် တးပါဲ ဗွဲမလောန် နူကဵု တၠပညာ ဗုဒ္ဓဘာသာ လ္ၚဵု တအ် ရ။
* '''အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human Rights):''' ပွမမင်မဲ သဳမသုန် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ပ္တဝ် ဏာ ကဵု အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human Rights) မဒှ် ဓမ္မတာ အလုံ လိုက် မွဲ ရ။ တၠပညာ လ္ၚဵု တအ် ဟီု ပတိုန် လဝ် ဒဒှ်ရ၊ သဳလ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖဍိုက် ဗပေင် ကဵု သဘဴဓရ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဗွဲမဍိုက်ပေင် မာန် ရောင်။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* သဳလ
* ဓရ် မဂ္ဂင် ဒစာံ
* အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human rights)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Gombrich, Richard (1995). ''Buddhist Precept and Practice''. Routledge. ISBN 978-0710304445.
* Keown, Damien (2013). ''Buddhist Ethics: A Very Short Introduction''. Oxford University Press.
* Terwiel, B.J. (2012). ''Monks and Magic: Revisiting a Classic Study of Religious Ceremonies in Thailand''. NIAS Press.

{{DEFAULTSORT:သဳမသုန်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သဘဴဓရ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သဳလ]]</text>
      <sha1>ao69myuvbsb2v0km6slhmlnjbjwvf38</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54387</id>
      <parentid>54386</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T06:37:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[Five precepts]] ဇရေင် [[သဳမသုန်]]: typo</comment>
      <origin>54386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8961" sha1="ao69myuvbsb2v0km6slhmlnjbjwvf38" xml:space="preserve">{{Short description|ဒ္ဂေတ်ဝတ်သဳလ သဇိုင် ၅ သာ် သွက်ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာ}}
{{Infobox Buddhist term
| title = သဳမသုန် (Five Precepts)
| image = [[File:Plaque_with_the_five_precepts_engraved,_Lumbini_Park,_Nepal.jpg|250px|တၞးဂတှ်ေမချူကှ်ေလဝ် သဳမသုန် ပ္ဍဲ လုမ္မနဳ (Lumbini) ကၟိန်ဍုင်နဳပဝ်]]
| caption = တၞးဂတှ်ေ တၟအ် မချူကှ်ေ လဝ် သဳမသုန် နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ကၠအ် လုမ္မနဳ (Lumbini) ကၟိန်ဍုင်နဳပဝ် (Nepal)
| pi = pañcasīla, pañcasikkhāpada
| sa = pañcaśīla, pañcaśikṣapada
| mnw = သဳမသုန်
| my = ပဉ္စသီလ၊ ငါးပါးသီလ
| th = เบญจศีล (Benchasin), ศีล ๕
| id = Pancasila
| si = පන්සිල් (pan sil)
| km = បញ្ចសីល (Sel)
| zh = 五戒 (wǔjiè)
| ja = 五戒 (go kai)
| vi = Ngũ giới
| ko = 오계 (ogye)
| en = Five Precepts
}}

'''သဳမသုန်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပဉ္စသဳလ''' ({{lang-sa|pañcaśīla}}; {{lang-pi|pañcasīla}})၊ ကေုာံ မလေပ် ကော်စ '''ဒ္ဂေတ်သိက္ခာပိုဒ်မသုန်''' (Sanskrit: pañcaśikṣapada, Pali: pañcasikkhapada) ဝွံ ဍေံဒှ် ဒ္ဂေတ်ဝတ် သဳလ အဓိက ကေုာံ သဇိုင် သွက် ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာ ခရှ် (Buddhist lay people) တအ် သ္ဂောအ် ဒ္ဂေတ် ဗက် ကေုာံ မင်မဲ အာ ရ။ 

သဳမသုန် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် ဇၟာပ်ပ် ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် မသ္ဒး ဒဂိုန် ဒ္ဂေတ် အာ သွက်ဂွံ မင်မဲ အာ ဒ္ဂေတ် စရိုတ် မခိုဟ်ဆာဲ ရ။ အတိုင် လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ ပွမမင်မဲ သဳလ ဝွံ ဍေံ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ပၟဝ် ဓရ် သမာဓိ၊ ဝိပဿနာ ကေုာံ ပွမလွဳပရာ ဓရ် မဂ္ဂင် ဒစာံ သ္ဂောအ် ဗၠး တိတ် နူ ဒဒိုက် သံသာ ကေုာံ ပဇၞူမတ် ကဵု ဍုင် ဇၞော် နိဗ္ဗာန် ဌာန် မၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။

== ၁။ ဍောၚ်ဓရ် သဳမသုန်ဂမၠိုင် (The Five Precepts) ==
သဳမသုန် မဟီု ဂှ် ဒှ် ပွမဝေင်ပါဲ နူကဵု အကုသဵု ၅ ပြကာ အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဝွံ ရ-
# '''ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏိ (Panatipata Veramani):''' မ္ဒး ဝေင်ပါဲ နူ ပွမဂစိုတ် သတ္တဝါ မၞုံ ကဵု လမျီု။
# '''အဒိန္နာဒါနာ ဝေရမဏိ (Adinnadana Veramani):''' မ္ဒး ဝေင်ပါဲ နူ ပွမကၠတ် ကေတ် ဒြပ် ညးတၞဟ် (မဟွံကဵု လဝ် နကဵု ကာယ ဝါစာ)။
# '''ကာမေသု မိစ္ဆာစာရာ ဝေရမဏိ (Kamesu Micchacara Veramani):''' မ္ဒး ဝေင်ပါဲ နူ ပွမဒ္ဂေတ် ပလီု ကောန် သမ္ဘာ တၠသ္ၚိ ညးတၞဟ်။
# '''မုသာဝါဒါ ဝေရမဏိ (Musavada Veramani):''' မ္ဒး ဝေင်ပါဲ နူ ပွမဟီု ဂလာန် လာန်စ၊ ဟီု ဓရိုဟ် ကေုာံ ဂလာန် မုသာ။
# '''သုရာမေရယ မဇ္ဇပမာဒဋ္ဌာနာ ဝေရမဏိ (Surameraya Majja Pamadatthana Veramani):''' မ္ဒး ဝေင်ပါဲ နူ ပွမသုင် စ အရက် သုရာ ကေုာံ စၞ သုင် ၜူမာဲ မဖန် ညံင် သတိ ဂွံ လီုလာ်။

== ၂။ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ နာနာ (Significance in Buddhist Traditions) ==
* '''ထေရဝါဒ (Theravada):''' ပ္ဍဲ ထေရဝါဒ မ္ဂး သဳမသုန် ဂှ် ဒှ် ဒ္ဂေတ် လၟေတ် မသ္ဒး မင်မဲ လၟိုန် သွက် ခရှ် (Nitya-sīla) ရ။ ပွမဒဂိုန် ဂိုင် ကေတ် သဳမသုန် နူကဵု ခမဳ သင် တအ် ဂှ် ဒှ် အခိုက်ကၞာ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ကေင်ကာ ကုသဵု အိုတ်သီု ရ။
* '''မဟာယာန (Mahayana):''' ပ္ဍဲကဵု အခိုက်ကၞာ မဟာယာန မ္ဂး၊ သဳမသုန် ဏအ် ဂှ် လဆောဝ် ညးတအ် ကော်စ နဒဒှ် ''သဳသာရဝကယာန'' (Śrāvakayāna precepts) တုဲ၊ ဍေံ တၞဟ်ခြာ ကေုာံ စှ်ေစး ဒၟံင် ကု ''သဳဗောဓိသတ္တ'' (Bodhisattva precepts) မစွံ အာရီု လတူ ပွမဟံင် ပြာ် သတ္တဝါ နာနာ သာ် ရ။

== ၃။ ပရေင် ပတောအ်ၜတ် ကု လောကနိတိ (Comparison with Universal Ethics) ==
သဳမသုန် ဝွံ ဍေံ ဒှ် သဇိုင် ဒၠောအ်ဗ္တောန် မဆေင် ကု လောကနိတိ (Ethics) သွက် မၞိဟ် သာမည တအ် ရ။ 
* '''ပရေင် ပတောအ် ၜတ်:''' ယဝ်ရ သ္ၚေဝ် ရံင် အခန် ကဏ္ဍ မစှ်ေ သၞောတ် မဆေင် ကု လောကနိတိ ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် မ္ဂး، ဍေံ တုပ်တဴ ညံင်ရဴ ပညပ် စှ် ပြကာ (Ten Commandments) ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ Abrahamic တအ် (ဗီုကဵု ခရေတ်ယာန်، ဂျူ)، ကေုာံ တုပ် ညံင်ရဴ ဒ္ဂေတ် လၟေတ် စှ် သာ် မဒဒက်တဴ ကဵု ဝါဒ ကောန်ဖျူသှာတ် (Confucianism) ကီု ရ။
* '''လညာတ် တၠပညာ (Scholarly Views):''' လညာတ် မဆေင် ကု သဳလ ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဝါဒ လောကနိတိ လပါ် ရးပလိုတ် မပ္တံကဵု ဝါဒ မစွံ ၚုဟ်မး ကဵု ဖဵု (Utilitarianism)၊ တာလျိုင် (Deontological ethics) ကေုာံ သဳလ (Virtue ethics) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၇ တေအ်، လညာတ် ဝေါဟာရ ဝါဒ ညးဍုင် ပလိုတ် တအ် ဏအ် ဂှ် ဒး ဒုင် ဒစဵုဒစး ကေုာံ ဒး ဒုင် တးပါဲ ဗွဲမလောန် နူကဵု တၠပညာ ဗုဒ္ဓဘာသာ လ္ၚဵု တအ် ရ။
* '''အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human Rights):''' ပွမမင်မဲ သဳမသုန် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ပ္တဝ် ဏာ ကဵု အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human Rights) မဒှ် ဓမ္မတာ အလုံ လိုက် မွဲ ရ။ တၠပညာ လ္ၚဵု တအ် ဟီု ပတိုန် လဝ် ဒဒှ်ရ၊ သဳလ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖဍိုက် ဗပေင် ကဵု သဘဴဓရ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဗွဲမဍိုက်ပေင် မာန် ရောင်။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* သဳလ
* ဓရ် မဂ္ဂင် ဒစာံ
* အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human rights)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Gombrich, Richard (1995). ''Buddhist Precept and Practice''. Routledge. ISBN 978-0710304445.
* Keown, Damien (2013). ''Buddhist Ethics: A Very Short Introduction''. Oxford University Press.
* Terwiel, B.J. (2012). ''Monks and Magic: Revisiting a Classic Study of Religious Ceremonies in Thailand''. NIAS Press.

{{DEFAULTSORT:သဳမသုန်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သဘဴဓရ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သဳလ]]</text>
      <sha1>ao69myuvbsb2v0km6slhmlnjbjwvf38</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂကူမန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2707</id>
    <revision>
      <id>54270</id>
      <parentid>52238</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T12:06:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110541" sha1="h9pprz5jhgr0wztkla42nfo9rhy78u4" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
| group            = Mon
| native_name      = {{lang|mnw|မန်}}
| native_name_lang = mnw
| image            = 20200206 150859 Mon Girls in Mawlamyaing Myanmar anagoria.JPG
| image_caption    =ဝုတ်မန်[[ဍုင်မတ်မလီု|မတ်မလီု]]
| flag             = [[File:Flag_of_the_Mon_people.png|border|100px]]
| pop              = {{circa}} ၂၆၀၀၀၀၀
| region1          = {{flag|Myanmar}}
| pop1             = {{circa}} ၁၈၀၀၀၀၀{{efn|According to [[CIA Factbook]], the Mon make up 2% of the total population of Myanmar (55 million) or approximately 2.2 million people.}}
| ref1             = &lt;ref name=&quot;CIA geos&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |title=The World Factbook |publisher=cia.gov |access-date=24 January 2018 |accessdate=4 July 2021 |archivedate=10 February 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210210200835/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ }}&lt;/ref&gt;
| rels             = [[ထေရဝါဒ]] [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| langs            = [[ဘာသာမန်|မန်]]၊ [[ဘာသာဗၟာ|ဗၟာ]]၊  [[ဘာသာသေံ|သေံ]]
| related          = {{ubl|Other [[Austroasiatic languages|Austroasiatic]] groups}}
                {{hlist|item_style=font-size:90%;
                |([[Monic languages|Monic]] – [[Nyah Kur people|Nyah Kur]])| 
                }}
| region2          = {{flag|Thailand}}
| pop2             = ၅၀၀၀၀၀
| region3          = {{flag|Laos}}
| pop3             = ၉၀၀၀
}}

{{For|ပရူအရေဝ်မန်|ဘာသာမန်}}

'''မန်'''{{lang-my|မွန်လူမျိုး‌}}, {{IPA-my|mʊ̀ɰ̃ lù mjó|pron}}; {{lang-th|[[wikt:มอญ|มอญ]]}}, {{IPA-th|mɔ̄ːn|pron}} [[File:(mnw)-Banyar-မန်.wav|thumb|ရမျာၚ်]] {{audio|Mon (TH).ogg|listen}}) ဂှ် ဒှ်ဂကူ ပ္ဍဲပစ္စုပ္ပန်ဏအ် မပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ သကုတ်သၟဝ်{{sfn|Bauer|1990|p=14}} ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ တွဵုရးဍုင်ကရေင်၊ ပ္ဍဲတွဵုရးဍုင်ကရေင်ဍာဲ၊ ရးတၞင်သဳ၊ ရးဗဂေါ၊ ဒေသပါင်ၜဳ ဨရာဝတဳ ကေုာံ ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ ဒေသဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင်ရ။{{sfn|Bauer|1990|page=19–23}}
&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.efe.com/efe/english/life/mon-thai-minority-who-once-ruled-southeast-asia/50000263-3283779|title=Mon, Thai minority who once ruled Southeast Asia|publisher=Agencia EFE|author=Gaspar Ruiz-Canela|date=June 1, 2017|access-date=September 5, 2019}}&lt;/ref&gt; အရေဝ်ဗဳဇဂကူမန်ဂှ် ဒှ်
&lt;references group=&quot;ဘာသာမန်၁&quot; responsive=&quot;&quot; /&gt;
အရေဝ်မန်၊ အရေဝ်မန်ဂှ် လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲလွာအရေဝ် မန်နေစ် (Monic) မဒှ်အရေဝ် ပ္ဍဲဂကောံအရေဝ် သြသတြောအေရှတိစ် (Austroasiatic languages) တုဲ အရေဝ်မန်ဂှ် ကြပ်ညောန် ကုအရေဝ် [[ညးဂူ၊ ဂကူ|ညးဂူ]]မဒှ်ဂကူ မပဒတဴ ပ္ဍဲဒေသဨသာန် ရးနိဂီုသေံရ။ အရေဝ်မန်ဂှ် ပ္ဍဲအရေဝ် ဂကူဗွဲမဂၠိုင် မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲတိဇမၞော်အာရှဒိုဟ်အဂၞဲဂှ် အရေဝ်ဘာသာမန် ဓလီုဖ္ဍိုက် ပါလုပ်ဒၟံင်တုဲ ပ္ဍဲအရေဝ်မန်လေဝ် အရေဝ်ဂကူတအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင်ကီုရ။{{sfn|McCormick|Jenny|2013|p=86}}{{sfn|Jenny|2013}}

ပၞောဝ်ကဵု ဂကူကောန်မၞိဟ်ဂမၠိုင် မလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲအာရှဒိုဟ်အဂၞဲ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဂကူမန်မွဲလေဝ် ပါဒၟံင်ကီုတုဲ ဒှ်ဂကူမပရးပတန် ညံင်သာသနာ ထေရဝါဒဘာသာဗုဒ္ဓ ဂွံဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသတိဇၞော်အာရှဒိုဟ်အဂၞဲရ။{{sfn|Swearer|2002|p=130–131}}   ပ္ဍဲကဵု ဒေသရးနိဂီုသေံလၟုဟ်ဂှ် ဂကောံမၞိဟ် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵုဂကူမန်ဂှ် ဒှ်ဂကောံမၞိဟ်ကိုပ်ကၠာအိုတ်တုဲ ညံင်ရဴဂှ်ကီု ပ္ဍဲဒေသ ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်လဴလေဝ် ဂကူမန်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဒက်ပတန်လဝ် ဂကောံမၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ကီုရ။ တုဲပၠန် ဂကူမန်ဂှ် ဒှ်ဂကူ မဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ ဂကူမကၠောန်ပ္တိတ် အခိုက်ကၞာ ယေန်သၞာင်ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု အာရှဒိုဟ်အဂၞဲဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Desakura|date=February 24, 2020|title=Where does the Mon Pak Lad shortcut?|url=https://stationremodel.com/2020/01/24/where-does-the-mon-pak-lad-shortcut/|access-date=August 7, 2020|website=Stationremodel|accessdate=July 4, 2021|archivedate=July 9, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709183249/https://stationremodel.com/2020/01/24/where-does-the-mon-pak-lad-shortcut/}}&lt;/ref&gt; အတိုင်ဝင်မ္ဂး ဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာ ရးနိဂီုသေံ ကေုာံ ရးနိဂီုလဴ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်ဂှ် ဗီုကဵု ဍုင်လ္ဂုင်၊ ဍုင်ၜင်ကံက် ကေုာံ ဍုင်ဝဳယျေန်ကျေန်ဂှ် ဒှ်ဍုင် မပ္တန်လဝ် နကဵု သၟိင်တၠဂကူမန်အိုတ်ရ။ 

ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ဂကူမန်ဂှ် ဒှ်ဂကူ မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵု စရင်ဂကောံဂကူကောန်ဍုင်အရင် အဓိက ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာကီု သီုကဵု ရးနိဂီုသေံရ။&lt;ref name=&quot;efe&quot;/&gt; ကောန်မန် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာဂှ် ညးကော်စ မန်ဍုင်ဗၟာတုဲ မန် မနွံ ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံဂှ် ညးကော်စ မန်ဍုင်သေံ၊ သေံတအ် ကော်စညးတအ် ထာဲရာမာဉ် ဟွံသေင်မ္ဂး သေံမန်။{{sfn|Foster|1973|page=211}}{{sfn|Ngamying|Keeratiburana|Thidpad|2014}} မန်ဍုင်သေံ ကဵု မန်ဍုင်မန် ၜါဝွံ ဟီုအရေဝ် ၜိုန်ရ တၠုင်လအာ ရမ္သာင်ဟွံတုပ်ကီုလေဝ် ကၠိုဟ်ရေင်သကအ်။{{sfn|Bauer|1990|p=34}}

==နိရုတ်==
နကဵု ဘာသာဗၟာ ညးချူ ကော် ဂကူမန် &quot;မောန်&quot; (မချူလိက် နကဵု ဘာသာဗၟာ မွန်, {{IPA-my|mʊ̀ɰ̃|pron}})။ ကြဴနူ ဗၟာတအ် သီကေတ် ဍုင်မန်တုဲ ဗၟာတအ် ကော်စ ဂကူမန် (တလာင်) ''Talaing'' (တလိုင်း)၊ ယၟုမ္ဂး တလာင်ဂှ် သွက်ဂကူမန်မ္ဂး ဒှ်ယၟု မလက်မွဲတုဲ မန်တအ် ဂိကွေဟ်ဟ်ရ။ အခိင်ကိုပ်ကၠာ ဟံသာဝတဳဟွံဂွံလီု (ကိုပ်ကၠာ ၁၇၅၇) ဂှ် အေင်္ဂလိက်တအ် ကော်စ ဂကူမန် Peguan မဂွံအဓိပ္ပါယ် ကောန်ဗဂေါ။ ပ္ဍဲခေတ်ကဝ်လဝ်နဳလပါ်စဂှ် ညံင်ရဴဗၟာတအ် မကော်မန် တလာင်ကီု အေင်္ဂလိက်တအ်လေဝ် ကော်ဗက်ဗီုဗၟာ တလာင် (Talaing) ကီုရ။{{sfn|South|2002}} ယၟုမ္ဂး ''Peguan'' (ကောန်ဗဂေါ) ဂှ် ဒှ်ယၟု ကောန်ရးတိုက်ဥရဝ်ပတအ် မကော်စ ဂကူမန် ပ္ဍဲအခိင် ဍုင်ဇၞော် ဍုင်မန် မဒှ်ဒၟံင် ဍုင်ဗဂေါရ။{{sfn|Bauer|1990|p=16}} စပ်ကဵု မူလ အဓိပ္ပါယ် မအရေဝ် &quot;တလာင်&quot; ဂှ်တုဲ လညာတ် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်။ မအရေဝ်ဏအ် ကၠုင်နူ &quot;တေလိင်္ဂ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး ၊ မဒှ် ယၟုဒေသ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်အိန္ဒိယလပါ်အဂၞဲရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://archive.org/details/MiscellaneousNotesOnTheWordtalaing|title=Miscellaneous Notes on the Word &quot;Talaing&quot;|journal=SOAS Bulletin of Burma Research|date=2006|volume=4|issue=2|page=91−92}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၀ ကေုာံ ၁၉၄၇၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဂကူမန်တအ် ကၟာတ်လဒဵုကၠုင် ညံင်ဟွံကဵု စကာ ယၟု &quot;တလာင်&quot; တုဲ ကုညးမစကာဂှ်လေဝ် ဒစဵုဒစးကၠုင် ပိုတ်တ်သကုတ်တ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ယၟုမ္ဂး &quot;တလာင်&quot; ဂှ် ကၟာတ်လဒဵုလဝ်တုဲ ဆပ္ဍဲလိက်တြေံ မဆေင်ကဵုဝင် ဗီုကဵု ပ္ဍဲဒွက်မဟာဂဳတတအ်ဂှ်ဟေင် ဆက်စကာဒၟံင်ဖိုဟ်ရ။ မအရေဝ်ဗၟာ &quot;မွန်&quot; ဟီုဂှ် နကဵုဘာသာဗၟာ သီုဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;မသၠုင်ပြဲ&quot; ကီုရ။ နကဵုအရေဝ်ဘာသာမန်မ္ဂး ၜိုန်ရ ချူ &quot;မန်&quot; ကီုလေဝ် ပတိတ်ရမ္သာင် မောန် {{IPA|/mòn/}})၊ မန်ဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲဘာသာပါဠိ ညးချူ (ရာမည) မဒှ်ယၟုဒေသ ဒၞာဲဒတန်ဂကူမန်တအ် မပဒတဴ မဒှ်ဒေသလၟုဟ် ဍုင်ဗၟာသကုတ်သၟဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Rāmañña|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803100402836|access-date=April 11, 2021|website=Oxford Reference}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.wisdomlib.org/definition/ramanna|title=Ramanna, Rāmañña: 1 definition|website=Wisdom Library|access-date=April 11, 2021}}&lt;/ref&gt; မန်တြေံဂှ် ညးချူ '''ရ္မေည်''' မန်လဒေါဝ် '''ရ္မန်''' {{sfn|South|2002}}
[[en:Kalinga (historical region)]]
ပ္ဍဲခေတ်လဒေါဝ်ဂှ် ညးရန်ကဵု မန်ဒေသနာနာတုဲ ညးပါ်လဝ် မန်ပိဘာသာ မန်ည ({{IPA|/mòn ɲaˀ)}}) နူကဵု ရးဖာသီ (ဒေသပါင်ၜဳဨရာဝတဳ)၊ မန်ဒိုင် ({{IPA|/mòn tàŋ/}}) ဒေသလဒေါဝ် ရးဗဂေါ၊ တုဲ မန်ဒ({{IPA|/mòn tɛ̀ˀ/}}) ဂှ် ရးမတ္တမ မဒှ်ဒေသအဂၞဲ။


==ဝင်==
===ဝင်တမၠာ===
[[File:Ban-talat-Mon-inscription.jpg|thumb|180px|လိက်တၟအ်မန် ၜါန်တလာတ် (၉ ဗွဝ်ကၠံ) မဂွံဆဵုကေတ် နူသၞာံ ၁၉၆၈၊ မဒှ်ဒၞာဲ မဂွံဆဵုကေတ် ကပေါတ်တြေံတြဟ် ဗွဲမဂၠိုင်၊ မဒှ်ဒၞာဲ မဒှ်သက်သဳ သာဓက ဒဒှ်ရ ဂကူမန် ပဒတဴလဝ် ပ္ဍဲအခိင်တမၠာတေအ်ရ။ လိက်တြေံ ကေုာံ ကပေါတ်တြေံတအ်ဂှ် လၟုဟ်ထ္ၜးပျးလဝ် ပ္ဍဲကျာ်မၞိက် ဟဝ်ပြကေအ်၊ ဍုင်ဝဳယေန်ကျေန်၊ ရးနိဂီုလဴ။]]
[[File:Map-of-southeast-asia 900 CE.png|thumb|180px|ဗီုတိ အာရှအဂၞဲ ၜိုတ် အေဒဳ ၉၀၀၊ ရးနီဂီုဟရိပုဉ္ဇယ နကဵုအသာ် သင္ၚေက်တၟးတၟး]]
[[File:พระนางจามะเทวี - panoramio (1).jpg|thumb|266x266px|ဗီုရုပ် စၟတ်သမ္တီ ဨကရာဇ်ဗြဴစမ္မဒေဝဳ ပ္ဍဲလာမ်ဖုန်၊ ရးနိဂီုသေံ။]]
ဂကူမန်တအ် ပြံင်လုပ်ကၠုင် နူရးနိဂီုကြုက် ပ္ဍဲဒေသအေန်ဒဝ်ချာင်နာ ပ္ဍဲသၞာံၜိုတ် ၃၀၀၀ ဘဳသဳ မဒှ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=History of Burma in pictures|last=Tun|first=Than}}&lt;/ref&gt; ပၞောဝ်ကဵု ဂကူရးတၞံဂမၠိုင် မစိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲတိဇမၞော်အာရှအဂၞဲဂှ် ဂကူမန်ဂှ် လုပ်လၟိဟ် ညးမစိုပ်ကၠုင် ကိုပ်ကၠာအိုတ်မွဲတၠရ။ ဂကူမန်တအ် ခၞံဗဒှ်ပတိုန် ဂကောံမၞိဟ်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵုဒေသဂှ်တုဲ ပၞောဝ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဂကူမန်တအ် မဒက်ပ္တန်လဝ်ဂှ် ရးနိဂီုဒွါရဝတဳ မဒှ်ဒၞာဲ ဗဟဵုလဒေါဝ်ရးနိဂီုသေံ သီုကဵု ဒေသဨသာန်၊ သြဳဂေါတပူရ မဒှ်ဒေသ လဒေါဝ်ရးနိဂီုလဴ (ခေတ်လၟုဟ် ညးကော်စ သဳခေါတ်တဗောန် Sikhottabong)၊ ဝဳယေန်ကျေန်) ကေုာံ ဒေသဨသာန်ရးနိဂီုသေံ၊ ရးနိဂီုဟရိဘုဉ္ဇယ မနွံဒေသသၟဝ်ကျာရးနိဂီုသေံ ကေုာံ ရးနိဂီုသုဝဏ္ဏဘုမ္မိ မနွံ ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာသကုတ်သၟဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{rp|63,76–77}} ပ္ဍဲဒေသရးနိဂီုဗၟာ သကုတ်လဒေါဝ်ဂှ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဒေသ ကျောက်ဆည်ဂှ် ဂကူမန်တအ် ပတန်လဝ် ဂကောံမၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://www.scribd.com/document/320401140/Old-Kyaukse-and-the-coming-of-Burmans-by-G-H-Luce|title=Old Kyaukse and the Coing of the Burmans,|author= Luce, Gordon H.|date= 1959|page=139-153|journal=Journal of the Burma Research Society 42, 1}}&lt;/ref&gt; 

ဂကူမန်တအ်ဂှ် ဒှ်ဂကူ မကလိဂွံ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ နူကဵု တကအ်သိင်္ဃိုရ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်၊ မဒှ် ကွေတ်ဝါဒ မတၞဟ်ခြာ ကုကွေတ်ဝါဒ ညးတအ် မရှ်ေသှ်ေဒၟံင် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဘာသာဟိန္ဒူရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညံင်ရဴမန်တအ် မရှ်ေသှ်ေဒၟံင် ဘာသာဟိန္ဒူကီု ဂကူ မဇၞော်မောဝ် အခိင်မတုပ် ကုမန် ဂကူခမေန်၊ ဂကူစမ္ပါတအ်လေဝ် ရှ်ေသှ်ေဒၟံင် သာသၞာဟိန္ဒူကီုရ။ ဂကူမန်တအ် ကေတ်အက္ခရ်ပလ္လဝတုဲ ညးတအ် စချူလိက် နကဵု အရေဝ်ဘာသာညးတအ်တုဲ လိက်မန် တြေံအိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲထီုသရဗူရဳ မကော်ဂး [[နရာဲ၊ ထီု|လိက်တၟအ်ထီုနရာဲ]] မချူလဝ် ပ္ဍဲသၞာံၜိုတ် ၅၅၀အေဒဳတေအ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://thesiamsociety.org/wp-content/uploads/1991/03/JSS_079_1f_Bauer_MonEpigraphy.pdf|title=Notes on MON Epigraphy|author=Christian Bauer|date=1991|access-date=26 February 2021|page=24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://www.scribd.com/document/128261411/Inscription-Narai|title=Inscription Narai
|author=Bee Htaw Monzel|access-date=26 February 2021}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂကူမန်တအ် ပ္တန်ဍုင် ရးနိဂီုဒွါရဝတဳ ပ္ဍဲဇိုင်ၜဳစောဖယျာ။ ပ္ဍဲ ၈ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂကူမန် ဒွါရဝတဳတအ် ဒးဒုင်ပြံင်အာ လပါ်သၟဝ်ကျာတုဲ ပ္တန်ရးဍုင် (city state) ပ္ဍဲကဵု ဖဍေတ် Fa Daet (လၟုဟ် ကော်စ ကလသိန် (Kalasin)၊ ရးနိဂီုသေံ ဒေသဨသာန်)၊ သြဳဂေါတပူရ် (Sri Gotapura) သိခေါတ္တဗေါန် (Sikhottabong) မနွံဗဒါဲ ခေတ်လၟုဟ် ထာကေက် (Tha Khek) ရးနိဂီုလဴ၊ မုန်သူ (Muang Sua) လောင်ပြဗင် (Luang Prabang)၊ ကေုာံ စနြပူရဳ (Chantaburi) (ဝဳယေန်ကျေန်)။ ပ္ဍဲ ၈ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ပၞောဝ်ကဵု ရးဍုင်ဂမၠိုင်ဂှ် ဍုင်သြဳဂေါတပူရဂှ် ဒှ်ဍုင် အဝဵုသြဇာဇၞော်အိုတ်တုဲ ထိင်ပကင်ရင်လဝ် ဗၞိက်ပ္ဍဲဒေသၜဳမာဲခံင်လဒေါဝ်ရ။ ရးဍုင်တအ်ဂှ် နကဵုပရေင်ဍုင်ကွာန် ဒှ်ဒၟံင်တၞဟ်ခြာတဴ ရေင်သကအ်ကီုလေဝ် နကဵုယေန်သၞာင်မ္ဂး တုပ်သၟဟ်ဒၟံင်ရေင်သကအ် မဒှ်ရးဍုင် မရှ်ေသှ်ေ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ မကၠုင် နူသိင်္ဃိုရ် ဖအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.reninc.org/bookshelf/history_of_laos_viravong.pdf |title = HISTORY OF LAOS  |author = Maha Sila Viravond  |access-date = December 29, 2017 |publisher = Refugee Educators' Network }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.reninc.org/bookshelf/history_of_laos_manich.pdf |title = HISTORY OF LAOS (includlng the hlstory of Lonnathai, Chiangmai)  |author = M.L. Manich |access-date = December 29, 2017 |publisher = Refugee Educators' Network }}&lt;/ref&gt;

အတိုင်လိက်ဝင် &quot;ဍုင်သေံသကုတ်သၟဝ်ကျာ&quot; မ္ဂး ဍုင်လဝ (လၟုဟ် မကော်စ လပ်ဗူရဳ) ဂှ် ဖြကလဝနဒိရှရာဇ် (Phraya Kalavarnadishraj) ညးမကၠုင် နူတက္ကသဳလာ ဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံခရေတ် ၆၄၈ ရ။&lt;ref&gt;Adhir Chakravarti, &quot;International Trade and Towns of Ancient Siam&quot;, ''Our Heritage: Bulletin of the Department of Post-graduate Training and Research, Sanskrit College, Calcutta,''  vol.XXIX, part I, January–June 1981, pp.&amp;nbsp;1-23, nb p.&amp;nbsp;15; also in ''The South East Asian Review'' (Gaya, India), vol. 20, nos.1 &amp; 2, 1995.&lt;/ref&gt; အတိုင်လိက်ဝင်သေံမ္ဂး ဖြကကဗာတ် (Phraya Kakabatr) နူ တက္ကသဳလာ ပ္တန်လဝ် ဍုင်တက် ဟွံသေင်မ္ဂး နခန်ဆာဲသဳ (Nakhon Chai Si)၊  ခုတ်ပတန် စူဠာသက္ကရာဇ်တၟိ ပ္ဍဲ သက္ကရာဇ်ခရေတ် ၆၃၈၊&lt;ref&gt;{{cite book|language=th|title=ตามพรลิงค์ศรีวิชัยอาณาจักรที่ถูกลืม|url=https://books.google.com/books?id=lnRuAAAAMAAJ|isbn=9747115093|author=Sanphet Thammāthikun|publisher=Samnakphim Matichon|date=1995|access-date=March 2, 2021}}&lt;/ref&gt; မဒှ် သက္ကရာဇ် မစကာကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာကီု သီုကဵု ရးနိဂီုသေး စဵုကဵု ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ။ ကြဴနူဂှ် မွဲဗွဝ်ကၠံဂှ် ကောန်ညး ဒက်ပ္တန်ဍုင်ဂှ်။ ၜိုတ် ၇ ဗွဝ်ကၠံ လဝ သမၠဲပတိုန် တိရးဇကု လပါ်ဒေသသၟဝ်ကျာ။ ပ္ဍဲလိက်ဝင် စမ္မဒေဝဳဝံသဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဨကရာဇ်ဗြဴစမ္မဒေဝဳဂှ် ဒှ်ကောန်ဝုတ် သၟိင်ဍုင်လဝ နူကဵု ဇိုင်သြင်ၜဳစောဖယျာတုဲ စမ္မဒေဝဳဂှ် ဒှ်သၟိင်မပကင်ရင် ဍုင်ဟာရိဘုဉ္ဇယျ (လၟုဟ် ကော်စ လာမ်ဖုန်) ကိုပ်ကၠာအိုတ် မဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု အကြာအေဒဳ ၇၅၀ - ၈၀၀။&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Swearer|first1=Donald K.|title=The Legend of Queen Cama: Bodhiramsi's Camadevivamsa, a Translation and Commentary|date=1998|publisher=State University of New York Press|location=Albany, New York|isbn=0791437752|url=https://books.google.com/books?id=hFCMhlaj4bkC&amp;q=Camadevivamsa&amp;pg=PR9|first2=Sommai|last2=Premchit|access-date=26 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://firebasestorage.googleapis.com/v0/b/johnjadd-3524a.appspot.com/o/ySroOyFbNphMLJ9kMTSmDpxsJeX2%2Fpdf%2F1547179111436-RT10_2Ch07%20Camadevi%20Worship%20%20Legend%20Reproduction%20and%20Social%20Space%20Construction.pdf?alt=media&amp;token=fe0a1975-2a1b-41e2-8975-ef030228c936|title=Camadevi Worship: Legend Reproduction and Social Space Construction|date=2017|access-date=26 February 2021|author=Warisara Anantato|accessdate=4 July 2021|archivedate=9 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709190134/https://firebasestorage.googleapis.com/v0/b/johnjadd-3524a.appspot.com/o/ySroOyFbNphMLJ9kMTSmDpxsJeX2/pdf/1547179111436-RT10_2Ch07%20Camadevi%20Worship%20%20Legend%20Reproduction%20and%20Social%20Space%20Construction.pdf?alt=media&amp;token=fe0a1975-2a1b-41e2-8975-ef030228c936}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-Z9ODwAAQBAJ&amp;q=Hariphunchai&amp;pg=PT348|title=Discovery of Prehistory Ancient India|isbn=9781532037900|access-date=26 February 2021|last1=Motwani|first1=Dr. Jagat K.|date=22 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.globalsecurity.org/military/world/thailand/history-haripunjaya.htm|title=Thailand - 799–1292 - Hariphunchai / Haripunjaya Period|access-date=26 February 2021}}&lt;/ref&gt; သၞာံကြဴနူဂှ်ညိညဂှ် ကောန်ဗၠာဲ ဨကရာဇ်ဗြဴစမ္မဒေဝဳ အန္တယောတ် ပ္တန်ဍုင် ကေလောင်နခေါန် (Khelang Nakhon) (လၟုဟ် ကော်စ လာမ်ဖင်) မဒှ်တင်အဓိကဇၞော် ပ္ဍဲကဵု ဝင်ရးနိဂီုဟာရိဘုဉ္ဇယျမွဲရ။

ကြဴနူ အေဒဳ ၁၀၀၀ တုဲ ဂကူမန်တအ် ဒးဒုင်ဇီုကပိုက်ဒၟံင် ကုဂကူသေံ မပြံင်လုပ်မံင် နူကဵုသၟဝ်ကျာ အဆက်ဆက် ကေုာံ ဂကူခမေန် မလုပ်ဗတိုက်ဒၟံင် နူကဵု အေန်ပါယျာခမေန် နူလပါ်ဗမံက်ရ။ ဂကူမန် နူဒွါရဝတဳ ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒြေပ်ဒဴလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲဒၞာဲလၟုဟ် မကော်ဂး ဍုင်ဗၟာသကုတ်သၟဝ်ရ။ ဂကူမန်ဒွါရဝတဳ ညးတအ် ဆောံလေင်အာ ရးနိဂီုလဝညးတအ် ၜိုတ် အေဒဳ ၁၀၀၀။ ဂကူမန်မသှ်ေၜက်ဒၟံင် နူဒွါရဝတဳဂှ် လၟုဟ်ညးတအ် ကော်စ ညးတအ် [[ညးဂူ၊ ဂကူ|ဂကူညးဂူ]] လၟုဟ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသ အိသာန် (ရးနိဂီုသေံ)။ ဂကူမန်တအ်ဂှ် ဒးဒုင်အာ ပ္ဍဲကာလပၞာန်၊ ဒးဒုင်ရပ်ဏာ နဒဒှ်ဂၠုဲ ညးသၟေဟ်ဒၟံင်တအ်ဂှ် ဒှ်အာဂကူတၞဟ် (ဗွဲတၟေင်ဂကူသေံ)တုဲ လၟုဟ်ဂကူမန် ပ္ဍဲဒေသ ဇိုင်ၜဳစောဖယျာဂှ် ကၠေအ်ကၠက်အာရ။ ရးနိဂီုဟာရိဘုဉ္ဇယျ ဂကူမန် မသှ်ေဒၟံင် ပ္ဍဲလပါ်သၟဝ်ကျာဂှ်လေဝ် ဗွဲကြဴဏအ် ဒးဒုင်ဆက် လၞိန်ဗပိန်ကဵု ဂကူသေံ ပ္ဍဲကဵုဒေသသၟဝ်ကျာပၠန်ရ။ 
[[File:Myazedi-Inscription-Mon.JPG|thumb|234x234px|Myazedi inscription|လိက်တၟအ်မန် စေတဳမြ (အေဒဳ ၁၁၁၃) မချူလဝ် နကဵုဘာသာမန် ပ္ဍဲဗုကာံ။ မဒှ်လိက်တၟအ်မန် ခေတ်တြေံမွဲ ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီုဗၟာ]]

ဂကောံမၞိဟ်မန် ပ္ဍဲဒေသရးနိဂီုဗၟာ သကုတ်လဒေါဝ်ဂှ် ဂကူမန်တအ် ဒက်ပ္တန် ဍုင်ဗုကာံ သၟိင်ယၟုမြဟ် မၞိဟ်မတီဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် သၟိင်အနုရုဒ္ဓ (အနဝ်ရထာ)၊ သၞာံ ၁၀၇၉ သၟိင်ဗဇြဘရဏဒေဝ ပကင်ရင် ဍုင်ဗုကာံ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၀၈၄ဂှ် အဝဵုဍုင်ဂှ် ဒးဒုင်သီ ကဵုသကိုပ်ပၞာန်ဂကူဗၟာတုဲ သကိုပ်ပၞာန်ဂှ် အခိင်ကာလ ညးမဒှ်သၟိင်ဂှ် ကလိဂွံ မဟိမုတြိဘုဝနာဒိတျဓမ္မရာဇ။ သၟိင်ဗဇြဘရဏဒေဝဂှ် ဒှ်သၟိင်မန် လက်ကြဴအိုတ် ပ္ဍဲဒေသရးနိဂီုဗၟာ သကုတ်လဒေါဝ်ရ။ သၟိင်တြိဘုဝနာဒိတျဓမ္မရာဇဂှ် ဒှ်သၟိင်ဂကူဗၟာ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ လက်ထက်သၟိင်ဏအ်ဂှ် အဝဵုသြဇာဗုကာံ စှ်ေစိုပ်ကၠုင် စဵုကဵု ဒေသရးနိဂီုဗၟာ လပါ်သၠုင်ကျာ စဵုကဵု ထဝါဲရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Monzel|first1=Bee Htaw|title=Epigraphy as a source for history of Old Burma, Advancing Southeast Asian Archaeology 2019, Selected Papers from the Third SEAMEO SPAFA International Conference on Southeast Asian Archaeology, Bangkok, Thailand 2019|date=2019|publisher=SEAMEO SPAFA Regional Centre for Archaeology and Fine Arts|location=Bangkok, Thailand|isbn=978-616-7961-48-4|url=https://www.academia.edu/44918001/Epigraphy_as_a_source_for_history_of_Old_Burma|page=53 - 62}}&lt;/ref&gt; ဆဂး ဂကူမန်ဂှ် ဒှ်ဒၟံင် ဂကူမၞိဟ်လပါ်ဂၠိုင်ဖိုဟ် ပ္ဍဲဒေသရးနိဂီုဗၟာသကုတ်သၟဝ်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book | last=Harvey| first=G. E.| title = History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824 | publisher=Frank Cass &amp; Co. Ltd | year = 1925 | location = London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last=Htin Aung | first=Maung | title=A History of Burma | url=https://archive.org/details/historyofburma00htin | url-access=registration | publisher=Cambridge University Press | location=New York and London | year=1967}}&lt;/ref&gt;
ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဍုင်မန်ဟာရိဘုဉ္ဇယျဂှ် သၟိင်အာဒိတျရာဇ် ပကင်ရင်ဍုင် (ၜိုတ် ၁၂ ဗွဝ်ကၠံလပါ်စ)၊ နွံကဵုဒြဟတ်ဇၞော်တုဲ အာဗတိုက်ပၞာန် ကုဍုင်အင်္ကာရ (ဍုင်ခမေန်) မဒှ်အခိင် သၟိင်သုရိယဝမာန် ဒုတိယ မပကင်ရင်ဒၟံင်ဍုင်၊&lt;ref&gt;{{cite book|last= Coedès|first= George|authorlink= George Coedès|editor= Walter F. Vella|others= trans.Susan Brown Cowing|title= The Indianized States of Southeast Asia|year= 1968|publisher= University of Hawaii Press|isbn= 978-0-8248-0368-1}}&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် ဒက်ပ္တန် ကျာ်စေတဳဇၞော် ဟာရိဉ္ဇယျစတုပ (လၟုဟ် နွံ ပ္ဍဲလာမ်ဖုန်၊ ရးနိဂီုသေံ သၟဝ်ကျာ)။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၈၉ သၟိင်မင်္ဂရာဲ{{efn|The name according to historical sources is &quot;Mangrai&quot;, and this is used in most modern scholarly applications. &quot;Mengrai&quot;, popularised by a 1907 publication, is commonly found in popular usage. Also note that 'Meng' means 'Mon' in Tai yuan language.}} ကၠုင်ဝေင် ဍုင်မန်ဟာရိဘုဉ္ဇယျ၊ မဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ဍုင်မန်ဟာရိဘုဉ္ဇယျ မနွံကဵု ကြက်ဒြပ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠင်တုဲ ညးဂစာန်ဗတိုက်သီကေတ် ဍုင်မန်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;Wyatt, D. K. Thailand, A Short History, p. 35–38, Bangkok 2003&lt;/ref&gt; ဆဂး သၟိင်မင်္ဂရာဲ ဗတိုက်ဟွံမာန်၊ စၞးဂှ် ပလံင်ဏာ မၞိဟ်ဓလုက်ဇကု ဇရေင်ဍုင်ဟာရိဘုဉ္ဇယျ။ လအ်ညိ သၟိင်မန်ယိဗ ပတှ်ေအာ လတူမၞိဟ်ဓလုက်ဂှ်တုဲ ခပတိုန်ဒဒှ် အမာတ်ဇၞော် ညးမကဵုကသပ်သၟိင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dl.kids-d.org/handle/123456789/1135|title=Chiang Mai : Nop Buri Si Nakhon Ping|author=Ministry of Education|date=1 January 2002|access-date=26 February 2021}}{{Dead link|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Janos Jany|page=288|url=https://books.google.com/books?id=-RHcDwAAQBAJ&amp;q=Hariphunchai+ai+fa&amp;pg=PA288|title=Legal Traditions in Asia: History, Concepts and Laws|date=8 April 2020|isbn=9783030437282|access-date=26 February 2021}}&lt;/ref&gt; သၞာံ ၁၂၉၂ ဂှ် ဗတိုက်သီကေတ် ဍုင်မန်ဟာရိဘုဉ္ဇယျတုဲ ပၠုပ်စုတ် သၟဝ်ရးနိဂီုလာန်နာဇကုရ။ ဖြယိဗ မဒှ်သၟိင်မန် ဟာရိဘုဉ္ဇယျ လက်ကြဴအိုတ်ဂှ် ဒးဒြေပ်ဒဴတိတ် လပါ်သၠုင်ကျာ အာစိုပ် ဇရေင် လာမ်ဖင်။&lt;ref&gt;{{rp|208–209}} သၞာံကြဴနူဂှ်ညိည ကောန်သၟိင်ယိဗ သၟိင်ဗောက် ညးမဒှ်သၟိင်ဍုင်လာမ်ဖင် ဗတိုက်ဇင်မာဲ နကဵု ဒြဟတ်ပၞာန်ဇၞော်ဇၞော်။ သၟိင်သေံ မင်္ဂရာဲ ကဵု ကောန်ညးခြာမ် ပၠပၞာန်တုဲ ဗတိုက်ကဵု ပၞာန်လာမ်ဖင်။ ကောန်သၟိင်ခြာမ် ကဵု သၟိင်ဗောက် ညးၜါ ပြိုင်ဗဇဵုစိင် (ဝေင်ပၞာန်စိင်) ညးမွဲအဲမွဲ ပ္ဍဲ ခဴမုန် (Khua Mung) မဒှ်ကွာန် မနွံ ဗဒါဲလာမ်ဖုန်ရ။ သၟိင်ဗောက် ကျဒးဒြေပ်ဒဴတိတ်မံင် ဇရေင်ဒဵု (Doi Khun Tan mountain)၊ ဆဂး ညးဒးဒုင်ရပ်တုဲ ဒးဒုင်ဂစိုတ်ထောအ်ရ။&lt;ref&gt;ပၞာန်သၟိင်မင်္ဂရာဲ လုပ်သီကေတ် ဍုင်လာမ်ဖင်၊ သၟိင်ယုဗဂှ် ဒဴတိတ်အာ လပါ်သၠုင်ကျာ အလန်ဏအ် စိုပ်အာ ဇရေင်ဖိတ်သနုလောက် (Phitsanulok)။ ဂကူမန် မသှ်ေဒၟံင်တအ်ဂှ် ကၠာဲကၠက် ဒှ်အာသေံလာန်နာအိုတ်ရ။ သေံလာန်နာတအ်ဂှ် လွဳစ အက္ခရ်မန် ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာမန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://research-information.bris.ac.uk/ws/portalfiles/portal/34506710/544360.pdf|title=Traditional Thai historiography and its nineteenth century decline|access-date=26 February 2021|author=Winai Pongsripian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pathsunwritten.com/thailand-dvaravati-culture/|title=Cultural Profile: Dvaravati, Ancient Thailand's Lost Civilization|author=Benjamin|date=4 August 2020|access-date=26 February 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lamphun.go.th/en/information/aboutus/9/history-of-lamphun-province|title=History of Lamphun Province|access-date=26 February 2021}}&lt;/ref&gt;

=== ၁၃ - ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ ===
သၞာံ ၁၂၈၇ ဂှ် ရးနိဂီုဗုကာံ သရိုဟ်လီု၊ အဝဵုသြဇာလေဝ် ထောင်ပြိုဟ်ရ။ [[မဂဒူ]]၊ ညးမဒှ် မိမန် အပါသေံ မဒၟံင် ဍုင်ဒုံဝေါအ် ပ္ဍဲရးသဓီု အာပဗၞိက် ပ္ဍဲဍုင်သုခေါဒယာ၊ ဗွဲကြဴ ဒှ်မိတ်ဒါန် ကုကောန်ဝုတ်သၟိင်။ ညးကေုာံ ကောန်ဝုတ်သၟိင် ဒဴစဴကၠုင် ဇရေင် [[မတ္တမ]] တုဲ လလောင်တြး ဍုင်ဗၠးၜးမန်။ ဍုင်ဇၞော်ဂှ် ဗွဲကြဴ ပြံင်အာ ဇရေင်ဍုင်ဗဂေါ။ ဍုင်ဟံသာဝတဳ နကဵု တၞောဝ်ဝံသညးဂှ် (၁၂၈၇ - ၁၅၃၉) မြဟ်တမ္ညဝ်၊ နကဵု အဝဵုသြဇာကီု သီုကဵု ယေန်သၞာင်ရ။ စိုပ်လက်ထက် တၠညးရာဇာဓိရာဇ် (၁၃၈၃ - ၁၄၂၂)ဂှ် အလုံတွဵုရးမန်ဂှ် ပံင်ပ္ကောံဂွံ မွဲသၟဝ်က္ဍိုင်ဗတာင်၊ တုဲပၠန် ပၞာန်ဗၟာအင်ဝ မကၠုင်ဗတိုက်ဒၟံင်မဂၠိုင်ကဵုအလန် လုကဴပွိုင် ၄၀ သၞာံဂှ်လေဝ် စဵုဒၞာမာန်ကၠုင်လဝ်ကီုရ။ ပ္ဍဲလက်ထက် တၠညးမိစောဗု (၁၄၅၃ - ၁၄၇၂) ကဵု လက်ထက် တၠညးဓမ္မစေတဳ (၁၄၇၂ - ၁၄၉၂) ဂှ် ဍုင်ကွာန်ၜိုဟ်သြိုဟ်တုဲ ဇၞော်မောဝ်ဗွဲမလောန်ရ။

=== ၁၆ - ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ ===
ပ္ဍဲ စှ်တြဴဗွဝ်ကၠံ လပါ်စဂှ် အသိင်ဒြဟတ်အဝဵု ဂကူဗၟာ ကလေင်ဇၞော်တိုန် ပ္ဍဲတံင်ငူ။ သၞာံ ၁၅၃၉ ဂှ် သၟိင်ဗၟာတဗင်သုဲထဳ နူတံင်ငူ လုပ်သီကေတ် ဍုင်မန်ဟံသာဝတဳ။ ကြဴနူ သၟိင်ဗၟာတဗင်သုဲထဳ မစုတိအာတုဲဂှ် ဂကူမန်တအ် ကလိဂွံ ဍုင်ဗၠးၜး မွဲဆိုန်ခဏ၊ သၟိင်ထဝ် ဒှ်ညးပကင်ရင်ဍုင်။ ဆဂး ဍုင်ဗၠးၜးမန်ဂှ် ဒးဒုင်ပၠံင်ၜးဏာ ကုသၟိင်ဗၟာဖရင်နံင် နူတံင်ငူ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၅၁ ဂှ်ပၠန်ရ။ သၟိင်ဗၟာတအ် သီဂွံဍုင်မန် ဟံသာဝတဳတုဲ ပြံင်အာစွံ ရာဇဌာနဳ (ဍုင်ဇၞော်) ပ္ဍဲဟံသာဝတဳ (ဗဂေါ)၊ တၞောဝ်သၟိင်တၠမန်ဂမၠိုင် စွံလဝ် အတိုင်သၞောတ်တြေံ နဒဒှ်သၟိင်တၠအိုတ်ရ။ စနူဂှ်တုဲ ဂကူမန်တအ် လုကဴ ပွိုင် ၜါကၠံသၞာံပြင်င် ဒးမံင်ကၠုင် သၟဝ်အဝဵုသြဇာဗၟာရ။ 

ပ္ဍဲအခိင်သၟဝ်ဗၟာဂှ် ကတဵုဒှ်ပၞာန် ကဵုရးနိဂီုဝုတ်ဒိုဟ် ကုရးနိဂီုသေံ၊ ရးနိဂီုယခေင်တအ်ရ။ ကြဴနူ သၟိင်ဖရင်နံင် မစုတိအာတုဲ စိုပ်လက်ထက်ကောန်ညး သၟိင်နန္ဒဂှ် စဍဵုဍိုက်ကၠုင် ဂကူမန်တအ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၈၄ ဗလးဏာ အမာတ်မန်ၜါတၠ ဖြကိတ် ကဵု ဖြရာမ် သွက်ဂွံအာ ဂစိုတ်နရာသောန် ညးမဒှ်ကောန်သၟိင်ဍုင်သေံ ပ္ဍဲကြောန် (Kraeng)။ ညးၜါဂှ် ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ နရာသောန်ဂှ် မဟွံမဲကုဒုဟ်ဒဏ်တုဲ ညးၜါဂှ် ပံင်ကဵု နရာသောန်တုဲ ဒစဵုဒစးဗၟာရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Our Wars With the Burmese|last=Rajanubhab|first=Damrong|publisher=White Lotus Co. Ltd|year=2001|isbn=9747534584|location=Bangkok|pages=85–86}}&lt;/ref&gt; တုဲဂှ် ဂကူမန်တအ် ဒးပဆုဲပြံင် ကဵုအာ ပ္ဍဲဒျူဒျာ။ လကျာ်ဇၞော်မန်မွဲ ဂွံဒှ်အာ ညးမကဵုကသပ် သၟိင်နရာသောန်။

ဍုင်ဗဂေါ မဒှ်ဍုင်ရာဇဌာနဳ အေန်ပါယျာတံင်ငူဂှ် ဒးဒုင်ပလီုကဵု ဂကူယခေင်တအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၉၉။ အဝဵုသြဇာဗၟာသရိုဟ်လီုတုဲ ဂကူမန်တအ် ကလေင်ဒက်ပတန် ဍုင်ဗၠးၜးဇကု ပ္ဍဲလပါ်မတ္တမ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၁၆ ဂှ် သၟိင်ဗၟာအနံက်ဖက်လောန်တုဲ ဂကူမန် ကလေင်စိုပ်အာ ဇရေင်သၟဝ်ဗၟာပၠန်ရ။ မန်တအ် ကတဵုသပုန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၆၁ ဆဂး သပုန်မန်တအ် ဒးဒုင်လၞိန်ဗပိန်ထောအ် ကဵုသၟိင်ဗၟာပျေမေန်။ ဂကူမန် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒြေပ်လုပ် ဍုင်သေံတုဲ ပဒတဴ ပ္ဍဲဍုင်သေံ ကရေက်လပါ်ပလိုတ်။ သကိုပ်ပၞာန်မန် မဒဴလုပ်စိုပ်အာ ဍုင်သေံတအ်ဂှ် လုပ်ယိုက်ဂၠေင် သၟဝ်ပၞာန်သၟိင်ဨကရာဇ်သေံဂမၠိုင်ရ။ 

=== ၁၈ - ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ===
ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံလပါ်စဂှ် အဝဵုသြဇာဗၟာ ဟွံညိင်ဝတ် လဆောဝ်တိုန် လဆောဝ်စှ်ေ။ ဂကူမန်တအ်လေဝ် ညံင်ဂွံတိတ်ဗၠး နူသၟဝ်တဲဗၟာဂှ် ဂိုတ်ဂစာန်ကၠုင်ဒၟံင် အဆက်က်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၄၀ ဂှ် မန် ကဵု သေံကေဲ ပံင်တောဲတုဲ ဗတိုက်တုဲ မန်တအ် ကလေင်ဒက်ပတန် ဍုင်ဗၠးၜး ပ္ဍဲဟံသာဝတဳမာန်ကၠုင်ရ။ ဗွဲကိုပ်ကၠာ လကျာရာံ နူတံင်ငူဂှ် ခပတိုန် နဒဒှ် ဨကရာဇ်တုဲ စၞးညးဂှ် စိုပ်သၞာံ ၁၇၄၇ ဂှ် ခပတိုန် တၠညးဗညာဒလ ရ။ နကဵုအရီုအဗင် ပြင်သေတ်တုဲ ဒပ်ပၞာန်မန် အာသီဂွံအာ သီုကဵု ဍုင်ဇၞော်ဗၟာ ဍုင်အင်ဝ။ စိုပ်သၞာံ ၁၇၅၇ ဂှ် ဍုင်ဗၠးၜးမန်ဂှ် ဒးဒုင်ဗတိုက်ပလီုထောအ် ကဵုသၟိင်ဗၟာအံင်ဇဲယျရ။ အခိင်ဗၟာအံင်ဇဲယျ မလုပ်သီကေတ် ဍုင်ဗဂေါဂှ် ဂစိုတ်ထောအ် ဂကူမန် ဂၠိုင်ကဵုလက် သီုကဵု ခမဳသင်၊ ညးဗြဴမနွံကဵုဂဝ်ဂၞဴ ကေုာံ ကောန်င္ၚာ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဗဂေါသၟးဂှ် အံင်ဇဲယျ ဂစိုတ်ထောအ် လကျာ် ၃၀၀၀ ပြင်င်။&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Kiernan|first=Ben|title=Blood and Soil: Modern Genocide 1500-2000|publisher=Melbourne University|year=2008|isbn=9780522854770|pages=148–154}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Harvey|first=G E|title=History of Burma|publisher=Asian Educational Services|year=2000|isbn=9788120613652|pages=235}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Smith|first=Donald Eugene|title=Religion and Politics in Burma|publisher=Princeton University Press|year=2015|isbn=9781400878796|pages=35}}&lt;/ref&gt; ခမဳသင် မဂၠိုင်ကဵုလက် မဒးဒုင်ဂစိုတ် ပ္ဍဲမ္ၚးဍုင်။ ဒပ်ပၞာန်အံင်ဇဲယျဂှ် ကလိဂွံအရီုအဗင် နူကဵု ပၞာန်ဗြိတိန် (အင်္ဂလိက်)။ ပ္ဍဲအခိင်ဏအ်ဂှ် အဝဵုသၟိင်ဗၟာ သကာတ်မြဟ် ဓဇန်ဗွဲမလောန်၊ ဂကူမန် ဒးဒုင်ဂစိုတ် ကမၠက်ဂကူတုဲ ဂကူမန် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် ဒးဒဴလုပ် ဍုင်သေံ ကေုာံ လာန်နာ။ စိုပ်လက်ထက် သၟိင်ဗၟာသေန်ဖျူသေန် မပကင်ရင်ဍုင်ဂှ် ဂကူမန်တအ် ကတဵုသပုန် ကလေင်ပၠန်ကဵု ဗၟာ ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင်၊ ဆဂး ဍုင်လ္ဂုင်ဂှ် ဒးဒုင်သီပလီုဏာကဵု သၟိင်ဗၟာရ။ မန်တအ် ကလေင်ပၠန် မွဲဝါပၠန်ဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၄ ဆဂး သပုန်မန်ဂှ် ဒးဒုင်လၞိန်ဗပိန်ထောအ် ကဵုသၟိင်ဗၟာ ဗွဲမပြဟ်ပၠန်ရ။ အခိင်ဏအ်လေဝ် မန်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒဴလုပ် ဍုင်သေံပၠန်ရ။
[[File:Buddha Yodfa Chulaloke portrait.jpg|left|thumb|237x237px|[[သၟိင်ရာမ ပထမ]] – ညးမဒက်ပတန် တၞောဝ်သၟိင်သေံ စက္ကရဳ]]
မွဲလပါ်ဂှ် ကြဴနူ ဒျူဒျာ ဒးဒုင်ပလီုကဵုဗၟာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၆၇ တုဲ ကောန်သၟိင်မန်ၜါတၠ ဖြပိဆာဲ ကဵု ဖြစက္ကရဳ ညးမပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲဍုင်သေံ နူသၞာံ ၁၅၈၄တေအ်ဂှ် ဂွံဒှ် ညးမကဵုကသပ် ဨကရာဇ်သေံ တက်သိန် လပါ်တဲပုင် ကဵု လပါ်တဲပါဲ၊ ညးတအ် ရီုဗင်သေံ ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် သွက်ဂွံတိတ်ဗၠး နူသၟဝ်တဲဗၟာရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Siamese Melting Pot|last=Roy|first=Edward|publisher=Flipside Digital Content Company Inc|year=2018|isbn=978-9814762854}}&lt;/ref&gt; အလဵုဇကု သၟိင်တက်သေန်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်တၞောဝ်ဗဳဇ ဂကူသေံကြုက်ကဵုမန်၊ မိနော်ညးဂှ် ဒှ်ကောန်ဝုတ် သၟိင်တၠဂကူမန်ရ။

ကြဴနူ တၞောဝ်သၟိင်တက်သိန် မလီုအာတုဲ ဖြစက္ကရဳ ဒက်ပတန် တၞောဝ်သၟိင်စက္ကရဳတုဲ တိုန်နန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၂ ဂွံဒုင်ယၟု ရာမ ပထမ။ သၟိင်ရာမ ပထမဂှ် ဒှ်ကောန်ထံင်ဒဳ (Thongdi)၊ ထံင်ဒဳဂှ် ဒှ်ဂကူမန် တၞောဝ်ဗဳဇသၟိင်တၠ ပ္ဍဲကဵု နန်ဒျူဒျာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၃၇ ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=A history of Thailand|last=Christopher|first=Baker|publisher=Cambridge University Press|year=2014|isbn=9781316007334|location=Melbourne, Australia|pages=26 and 309}}&lt;/ref&gt; ဂၞကျာ် သၟိင်ရာမ ပထမ ဂှ် အမာရိနဒြာဂှ် ဒှ်ကောန်သေဋ္ဌဳဂကူမန် မပြံင်လုပ် ဍုင်သေံ နူကဵုဍုင်မန် နူအခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ်ရ။ သၟိင်ရာမ ပထမ ပတန်ဍုင်ၜင်ကံက်တုဲ ဍုင်ဇၞော် နူကဵု ထောန်ဗူရဳဂှ် ပြံင်အာစွံ ပ္ဍဲၜင်ကံက်။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၄ အခိင်ဂကူမန် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် ဒဴလုပ်ဍုင်သေံဂှ် ကောန်စဴညး ကောန်သၟိင်မံင်ကုတ် (ဗွဲကြဴ ဒှ်သၟိင်ရာမစတုတ္ထ)ဂှ် အလဵုဇကုညး အာဒုင်တၠုင် ဂကူမန်တအ် ပ္ဍဲပယျဵုကျာ်ပိ။ တၞောဝ်သၟိင်စက္ကရဳ မဒှ်တၞောဝ်သၟိင်သေံလၟုဟ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်တၞောဝ်ဗဳဇ ဂကူမန်ရ။

ကောန်မန် ပ္ဍဲဍုင်သေံတအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ပဒတဴဒၟံင် ဒေသလဒေါဝ်ဍုင်သေံ ဗီုကဵု နန်ထဗူရဳ၊ သမုတ်ပြကာန်၊ ၜင်ပေါင်။ မန်တအ်ဂှ် ညးတအ် ဒက်ပ္တန် ကျာ်အခိုက်မန်အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Desakura|date=2020-05-27|title=Wat Suthatham Temple in Samut Songkhram, Thailand|url=https://stationremodel.com/2020/05/27/wat-suthatham-temple-in-samut-songkhram-thailand/|access-date=2020-08-07|website=Stationremodel|language=en|accessdate=2021-07-04|archivedate=2021-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709190535/https://stationremodel.com/2020/05/27/wat-suthatham-temple-in-samut-songkhram-thailand/}}&lt;/ref&gt; အခိင်လအ်ကၠုင် မန်ဗွဲမဂၠိုင်တအ်ဂှ် ဟီုအရေဝ်မန်ဇကု ဟွံဂွံ ဟီုဂး အရေဝ်သေံကီုလေဝ် နကဵု အခိုက်ကၞာဂှ် မင်မဲဒၟံင် တၞောဝ်ဗဳဇမန်ဇကုဖိုဟ်ကီုရ။&lt;ref&gt;[http://www.bangkokpost.com/print/928173/ Wat's the centre of Mon tradition - Bangkok Post]&lt;/ref&gt;

=== ၁၉ - ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ===
[[File:Mon woman, 1904.gif|thumb|ဗီုရုပ် ညးဗြဴမန် ပ္ဍဲဍုင်သေံ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၄|231x231px]]
ကြဴနူ ပေါဲဗတိုက် အကြာဗၟာ ကဵု အေင်္ဂလိက် မကတဵုဒှ် မဂၠိုင်ကဵုအလန်တုဲ ရးနိဂီုဗၟာဂှ် စိုပ်အာ သၟဝ်တဲဗြိတိန် (အင်္ဂလိက်)ရ။ ကြဴနူ ပၞာန်အင်္ဂလိက်-ဗၟာ အလန်ဒုတိယ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၅၂ တုဲ ဒေသဂကူမန် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာဂှ် စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ ဗြိတိန်ပေင်င်ရ။ မန်တအ်လေဝ် ဂွံတိတ်ဗၠးၜး နူဘဝသၟဝ်ဗၟာရ။ ဘဝဂကူမန် သၟဝ်ဗၟာဂှ် ဂကူမန် မဒးဒုင်ဂမ္စိုတ် နကဵုမၞိဟ်ဂၠိုင်င် ဂၠိုင်ကဵုအလန်တုဲ ဂကူမန် ဗွဲဂမၠိုင် ဒးဒဴလုပ် ရးနိဂီုသေံ သွက်ဂွံဗၠးဘဲလမျီုရ။ ဗြိတိန် မသီကေတ် ဍုင်ဗၟာဂှ် ဒှ်အရာမပကဵု ညံင်ဂကူမန် ဟွံဂွံကၠေအ်ကၠက်အာ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဗၟာရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၇ ဂှ် ပတၟေင် ကုတ္ၚဲပတန်ဍုင်ဟံသာဝတဳ ပ္ဍဲဂိတုမာဃ် မွဲစွေက်ဂှ်တုဲ ဂကူမန်တအ် စကၠောန်ဗဒှ် [[တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်|တ္ၚဲဂကူမန်]]။ 

ဒေသမန် စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ အင်္ဂလိက်တုဲ ခြာဟွံလအ် ဂကူမန်တအ် စဒစဵုဒစးကၠုင် ကဵုအင်္ဂလိက် ညးမပကဝ်လဝ်နဳတအ်ရ။ ကာလဍုင်ဗၟာ မကလိဂွံ ဍုင်သၠးၜး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈ ဂှ် ဂကူမန်တအ် အာတ်မိက် ညံင်ဂွံကဵု အခေါင်ပကင်ရင်ဇကုအပိုင်။ ဥူနု ညးမဒှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော်ရးနိဂီုဗၟာ ကိုပ်ကၠာအိုတ် တးပါဲ သွက်ဂွံကဵု အခေါင်ပကင်ရင်ဇကုအပိုင် ကုဂကူမန်တအ်ရ။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ ဂကူမန်တအ် စတဝ်စၞေဟ်ကၠုင် နကဵုလွဟ် နကဵု သၟဝ်ပၠတရဴ ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်၊ နူစ သၞာံ ၁၉၆၂ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ရ။ ဗော်သဵုယှေဝ်လေစ်ဂၠံင်တရဴဗၟာ (Burma Socialist Programme Party - BSSP) ပစၟတ်သမ္တီကဵု ပိုင်ခြာကဵု [[တွဵုရးဍုင်မန်]] ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၄ ပ္ဍဲဒၞာဲဒေသ မကရေက်ပတိတ် နူကဵု ခရိုင်တၞင်သဳ ကဵု ရးဗၟာရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ပၠန်ဂတးမန်ဂှ် ဆက်နွံကၠုင်ဒၟံင်တုဲ စိုပ်သၞာံ ၁၉၉၅ ဂှ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဒေါအ်ပန်ပှော် ကုအလဵုအသဳပၞာန်ရ။

=== ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ===
လၟုဟ် ဂကူမန်ဂှ် အပ္ဍဲ ရးနိဂီုဗၟာမ္ဂး လုပ်လၟိဟ် ဂကူကောန်ဍုင်အရင်အဓိကမွဲတုဲ ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီုသေံဂှ် ဒှ်ဂကူသၟတ် ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံမွဲရ။&lt;ref&gt;မန် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာဂှ် ကော်စ မန်ဍုင်ဗၟာ တုဲ မန် မနွံ ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံဂှ် ကော်စ ထာဲရာမာဉ် ဟွံသေင်မ္ဂး မန်ဍုင်သေံ။{{sfn|Foster|1973|page=211}}&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ngamying|first=Dusittorn|date=2014|title=Mon Dance: Creating Standards to Continue the Performing Arts of Thai-Raman|journal=Asian Culture and History|publisher=Canadian Center of Science and Education|volume=7|doi=10.5539/ach.v7n1p29|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; အတိုင် သမ္ၚေဝ်ဗဳဇ မထ္ၜးလဝ်မ္ဂး ဂကူမန် မနွံပ္ဍဲ လဒေါဝ်ရးနိဂီုသေံ ကဵု ဂကူမန်မပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲရးနိဂီု ဗွဲကြဴတအ်ဂှ် တၞောဝ်ဗဳဇကြပ်ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2020|title=Close genetic relationship between central Thai and Mon people in Thailand revealed by autosomal microsatellites|journal=Int J Legal Med|doi=10.1007/s00414-020-02290-4|last1=Srithawong|first1=Suparat|last2=Muisuk|first2=Kanha|last3=Srikummool|first3=Metawee|last4=Kampuansai|first4=Jatupol|last5=Pittayaporn|first5=Pittayawat|last6=Ruangchai|first6=Sukhum|last7=Liu|first7=Dang|last8=Kutanan|first8=Wibhu|volume=135|issue=2|pages=445–448|pmid=32281021|s2cid=215741324}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်နူ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် ကြဴနူ ဍုင်ဗၟာမကလိဂွံဗၠးၜး နူဗြိတိန်တုဲ ဂကူမန် နူကဵု ဒေသမုက်ပၞာန်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် စိုပ်အာ ရးဍုင်ပထမဂမၠိုင် နူကဵု ဗဒိုပ်ညးလလဴ အကြာပယျဵုဗၟာ-သေံ ကဵု ရးနိဂီုမလေရှာတအ်ရ။ ကောန်မန် နူရးနိဂီုဗၟာ ပြံင်စိုပ်အာပဒတဴ ပ္ဍဲရးနိဂီုပံင်ကောံအမေရိကာန် (ဂကောံမၞိဟ်ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ တွဵုရးအေန်ဒိယာန္နာ၊ ဍုင်ဖောတ်ဝိုင်၊ ဂၠိုင်အိုတ်ဒုတိယဂှ် တွဵုရးသြဟိသြ ဍုင်အခြောန်၊ ဍုင်အဝ်သတြေလဳယာ၊ ခနေဒါ၊ နဝ်ဝေ၊ ဒိန်မက်၊ ဝှေန်လာန်၊ သွိတ်ဒေန်၊ ကေုာံ နေတာလာန်တအ်ရ။

==အရေဝ်==
{{Main|မန်}}
[[File:Myakan-inscription.jpg|alt=|thumb|210x210px|လိက်တၟအ်မန် နူကၟာမြကာန် (၁၀၈၄ - ၁၁၂ အေဒဳ)]]
အရေဝ်[[မန်]]ဂှ် ဒှ်အရေဝ် ပ္ဍဲလွာအရေဝ် မန်နိစ် (Monic) မဒှ်တၞောဝ်အရေဝ် အဝ်သတြောအေရှတိစ် (လဆောဝ် ကော်စ ဂကောံအရေဝ် မန်-ခမာ) မဒှ်အရေဝ် မကြပ် ကုအရေဝ် ဂကူ [[ညးဂူ၊ ဂကူ|ညးဂူ]] သ္ၚောဲနူဂှ်ညိမ္ဂး ကြပ်ညောန်ကဵု အရေဝ်ဘာသာခမေန် ကေုာံ ဝဳယေတ်နာမ်။ အက္ခရ် ဂကူမန်တအ် မချူဂှ် ဒှ်အက္ခရ် မစေန်ဆက်ကၠုင် နူအက္ခရ်ဗြဟ္မဳ မကၠုင်နူ အိန္ဒိယ။ အရေဝ်မန်ဂှ် ဒှ်အရေဝ် မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵုအရေဝ်ဘာသာတြေံအိုတ်ဂမၠိုင် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသဇၞော်အာရှအဂၞဲရ။ 

အရေဝ်ဘာသာ ပ္ဍဲဒေသဂှ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် အရေဝ်မန်ဓလီုပါလုပ်ဒၟံင်ရ။ အက္ခရ်ထာမ်သေံ (Tai Tham alphabet) ကဵု အက္ခရ်ဗၟာဂှ် လွဳစလဝ် နူကဵု အက္ခရ်မန်တြေံ။ အက္ခရ်ထာမ်သေံဂှ် စဒၟံင် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်ဘာသာသေံသၟဝ်ကျာ၊ အရေဝ်ဘာသာသေံလူ၊ အရေဝ်ဘာသာခုန် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာလဴ။ အက္ခရ်ဗၟာဂှ် စကာဒၟးင် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာဗၟာ၊ ဘာသာသေံ၊ ဘာသာကရေင်သဂဝ် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာတၞဟ်တအ်ရ။

လိက်သေံ (သေံဒေသလဒေါဝ် ကဵု သၠုင်ကျာ) ဂှ် ကြပ်ညောန် ကုအက္ခရ်ခမေန် ဂၠိုင်နူ အက္ခရ်မန်တုဲ မဝေါဟာရသေံ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကၠုင်နူ အရေဝ်မန်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=A history of Thailand|last=Baker|first=Christopher|publisher=Cambridge University Press|year=2014|isbn=9781316007334|location=Melbourne, Australia|pages=3–4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Loanwords in the World's Languages: A Comparative Handbook|last=Haspelmath|first=Martin|publisher=Walter de Gruyter|year=2009|isbn=978-3110218435|pages=602}}&lt;/ref&gt; ဂကူဗၟာတအ်လေဝ် ဂၠေအ်လဝ် မဝေါဟာရမန် ဗွဲဂမၠိုင်ကီုရ၊ ဗွဲတၟေင် ဝေါဟာရ မဆေင်ကဵု ပရေင်ပကင်ရင်၊ ပရေင်ကွတ်၊ ဗွိုက်လတက်၊ စၞ ကေုာံ ပကဴဂမၠိုင်ရ။ 

အခိင်လၟုဟ်၊ အရေဝ်မန်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် အရေဝ်ဂကူရးတၞံ ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာကီု သီုကဵု ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ။ ပ္ဍဲကဵုဗွဝ်စှ်ော လပါ်လက်ကြဴဏအ် ဟိုတ်နူ လၟိဟ်မၞိဟ်မဟီုအရေဝ်မန် အောန်စှ်ေဒၟံင်တုဲ အရေဝ်မန်ဂှ် မဒးဒုင်ပၠုပ်လဝ် ပ္ဍဲစရင် အရေဝ်မဒးဂွိင် သွက်ဂွံကၠေအ်ကၠက် နကဵုယူနေစ်သကဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=UNESCO Atlas of the World's Languages in danger|url=http://www.unesco.org/languages-atlas/en/atlasmap/language-id-2222.html|access-date=2020-06-03|website=UNESCO}}&lt;/ref&gt;

==လၟိဟ်မၞိဟ်==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+စရင်မၞိဟ် နူ သၞာံ ၁၉၂၁ 
!ဂကူ
! colspan=&quot;3&quot; |လၟိဟ်မၞိဟ်
! colspan=&quot;3&quot; |လၟေပ်လိက်
! colspan=&quot;3&quot; |လၟေပ်အေင်္ဂလိက်
|-
|
|လၟိဟ်မၞိဟ်
|တြုဟ်
|ဗြဴ
|လၟိဟ်မၞိဟ်
|တြုဟ်
|ဗြဴ
|လၟိဟ်မၞိဟ်
|တြုဟ်
|ဗြဴ
|-
|အရကာန်
|300.700
|151,190
|149,510
|95,190
|83,383
|11,807
|1,798
|1,580
|218
|-
|ကြုက်
|149,060
|101,877
|47,183
|42,126
|37,157
|4,969
|3,629
|3,250
|379
|-
|မန်
|323,509
|163,830
|159,679
|82,024
|65,877
|16,147
|592
|485
|107
|-
|ဓနု
|74,642
|37,382
|37,260
|12,561
|11,816
|745
|12
|10
|2
|-
|ကရေင်
|1,220,356
|612,116
|608,240
|183,683
|136,003
|47,680
|7,707
|5,243
|2,464
|-
|သေံ
|1,017,987
|508,975
|509,012
|124,017
|114,924
|9,093
|502
|399
|103
|-
|တံင်သူ
|218,237
|108,740
|109,491
|19,104
|17,225
|1,879
|173
|158
|15
|-
|ကုကဳချေင်
|281,874
|140,638
|141,236
|15,394
|14,279
|1,115
|192
|130
|62
|-
|ပလံင်-ဝ
|156,703
|78,674
|78,029
|6,984
|6,889
|95
|26
|25
|1
|-
|ကချေင်
|146,845
|70,611
|76,234
|1,763
|1,497
|266
|39
|37
|2
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|}
&lt;ref&gt;{{cite book |last=Marten |first=J. T. |author-link= |date=1923 |title= Census of India, 1921, Volume I India, Part II. Tables|url=http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1921/CensusIndia1921IndiaTables.pdf |location=Calcutta |publisher=Superintendent Government Printing, India |page=85 |isbn=}}&lt;/ref&gt;


{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ လၟိဟ်ဂကူမန် အတိုင်စရင် သၞာံ၂၀၂၀ ဌာနဝန်ဇမၞော်ကာအပ္ဍဲဍုင် 
|-
! ရး !! ခရိုင် !! ပွိုင်ဍုင် !! လၟိဟ်သီုဖအိုတ် !! လၟိဟ်မၞိဟ်ဂကူမန် !! ဂကူမန် နတၟအ်ကၠံ
|-
| မန် || သဓီု || ကျာ်ထဝ် || 167,249 || 745 || 0.82% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_7.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ ကျိုက်ထိုမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812191851/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_7.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || သဓီု || ၜဳကလေင် || 196,674 || 351 || 0.19% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_content-merged.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ ဘီးလင်းမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812210018/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_content-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || သဓီု || သဓီု || 292,144 || 6651 || 2.28% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_9.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ သထုံမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812193359/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_9.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || သဓီု || ပံင် || 266,935 || 87‚195 || 32.67% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_8.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ ပေါင်းမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812194110/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_8.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || မတ်မလီု || မတ်မလီု || 270,619 || 55‚989 || 20.70% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_2.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ မော်လမြိုင်မြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812193202/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_2.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || မတ်မလီု || တကအ်ခၟိုင် || 164,612 || 118‚353 || 72.00% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_4.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ ချောင်းဆုံမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812192234/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_4.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || မတ်မလီု || ကျာ်မြဟ် || 231,161 || 114‚217 || 49.41% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_5.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ ကျိုက်မရောမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=13 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220813050934/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_5.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || မတ်မလီု || မုဟ်ဍုင် || 189,773 || 163‚370 || 86.09% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_6.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ မုဒုံမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812191507/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_6.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || မတ်မလီု || ဇြပ်ဗု || 164,824 || 98‚061 || 59.50% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/map_1-merged.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ သံဖြူဇရပ်မြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=19 October 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211019064113/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/map_1-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || ရေဝ် || ရေဝ် || 281,779 || 194‚638 || 69.08% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_3.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ ရေးမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812192711/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_3.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ထဝါဲ || ဍာ်ဗု || 122‚833 || 14‚113 || 11.27 &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/data_repotrt9-2019part-1-merged.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ ရေဖြူမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812192629/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/data_repotrt9-2019part-1-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ထဝါဲ || ထဝါဲ || 142,432 || 342 || 0.24% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/dawei_state_1-merged.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ ထားဝယ်မြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812210304/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/dawei_state_1-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ထဝါဲ || (လောင်းလုံး) || 153,615 || 49 || 0.03% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ လောင်းလုံးမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812191743/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ထဝါဲ || ကြုင်ကြုက် (သရက်ချောင်း)|| 124,948 || 19 || 0.02% &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.moi.gov.mm/local-info/3038|title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ သရက်ချောင်းမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ဗိက် || ပုလော || 159,079 || 3‚902 || 2.75% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/township_cover_and_content-merged_3.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ ပုလောမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812191817/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/township_cover_and_content-merged_3.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ဗိက် || ဗိက် || 290,074 || 1‚301 || 0.45% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_0.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ မြိတ်မြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812192143/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_0.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ဗိက် || တၞင်သဳ || 127,515 || 1‚072 || 0.88% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_1.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ တနင်္သာရီမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812194351/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_1.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ဗိက် || တကအ် (ကျွန်းစု) || 178,435 || 24 || 0.01% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/township_cover_and_content.2doc-merged_1.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ ကျွန်းစုမြို့နယ် မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812194630/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/township_cover_and_content.2doc-merged_1.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ကအ်သံင် || ဘုတ်ပြင် || 84,303 || 1‚753 || 2.47% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/township_cover_and_content.2doc-merged_0.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ ဘုတ်ပြင်းမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812200004/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/township_cover_and_content.2doc-merged_0.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ကအ်သံင် || ကအ်သံင် || 129,718 || 5‚046 || 3.89% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/township_cover_and_content-merged_2.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ ကော့သောင်းမြို့နယ် မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812211750/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/township_cover_and_content-merged_2.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| ကရေင် || ဖာအင် || ဖာအင် || 481,429 || 70‚473 || 14.63% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/1_hptownship_cover_and_content-merged.pdf |title=ကရင်ပြည်နယ်၊ ဘားအံမြို့နယ် မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=13 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220813020236/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/1_hptownship_cover_and_content-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| ကရေင် || ဖာအင် || လှိုင်ဘွဲ့ || 284,769 || 4‚424 || 1.55% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/2cover_hlaing_bwe_township-merged.pdf |title=ကရင်ပြည်နယ်၊ လှိုင်ဘွဲ့မြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812193757/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/2cover_hlaing_bwe_township-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| ကရေင် || ဖာအင် || ဒဵုပသဲ (သံတောင်ကြီး) || 92,953 || 16 || 0.02% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/3-township_cover_and_content.2doc-merged.pdf |title=ကရင်ပြည်နယ်၊ သံတောင်ကြီးမြို့နယ် မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812192534/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/3-township_cover_and_content.2doc-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| ကရေင် || ကအ်ကြိက် || ကအ်ကြိက် || 304,117 || 68‚440 || 22.65% &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://gad.gov.mm/images/localfacts/1715240890%E1%80%80%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%B7%E1%80%80%E1%80%9B%E1%80%AD%E1%80%90%E1%80%BA.pdf |title=ကရင်ပြည်နယ်၊ ကော့ကရိတ် မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812202022/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/4cover_and_mapkky-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| ကရေင် || ကအ်ကြိက် || လှာဒကှ် || 261,513 || 45‚890 || 17.54% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/5_cover_website-merged.pdf |title=ကရင်ပြည်နယ်၊ ကြာအင်းဆိပ်ကြီးမြို့နယ် မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812194228/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/5_cover_website-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| ကရေင် || ဗြဝတဳ || ဗြဝတဳ || 142,619 || 4‚698 || 3.29% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/6_mwd_town_data2020_cover-merged.pdf |title=ကရင်ပြည်နယ်၊ မြဝတီမြို့နယ် မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812192623/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/6_mwd_town_data2020_cover-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| ကရေင် || ဗြဝတဳ || ဘာပန် || 123,257 || 189 || 0.15% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/7_hpa-pun_township_map-merged.pdf |title=ကရင်ပြည်နယ်၊ ဖာပွန်မြို့နယ် မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812195841/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/7_hpa-pun_township_map-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| ပံင်သီုဖအိုတ်|| || ပ္ဍဲ ပိရး ဂကူမန် နွံ || ||'''1‚061‚321''' ||

|}

==ယေန်သၞာင်==

=== သင်္ကေတ ===
[[File:Shwedagon Crown.JPG|thumb|220px|ဗီုရုပ်ၝောအ်ကိုဋ် ဨကရာဇ်ဗြဴ တၠညးမိစောဗု၊ လၟုဟ် မနွံပ္ဍဲ V&amp;A Museum၊ ဍုင်လာန်ဒါန်၊ ရးနိဂီုအင်္ဂလာန်။]]
သင်္ကေတဂကူမန်တအ်ဂှ် ဒှ်ရုပ်[[ၜိုပ်၊ ဂစေံ|ၜိုပ်]] နကဵု ဗီုပါဠိ ကော်စ ဟံသာ မဒှ်ဂကူဒဏ္ဍာရဳ မနွံဗီုပြင် မတုပ်ကဵု အဟာန်။ ၜိုပ်ဂှ် ဗၟာတအ်ကော်စ ''hintha'' ({{lang-my|ဟင်္သာ}}, {{IPA-my|hɪ́ɰ̃θà|IPA}}) သေံကော်စ &quot;ဟောင်&quot;(หงส์)။ ၜိုပ်ဂှ် ဒှ်သင်္ကေတ တွဵုရးဍုင်မန်ကီု သီုကဵု ရးဗဂေါ မဒှ်ဍုင်မန်တြေံရ။ တုဲပၠန် ဍုင်ပက်ကြေတ် ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ မဒှ်ဒၞာဲဂကူမန် မပဒတဴဂၠိုင်ဂှ်လေဝ် သင်္ကေတဍုင်ဂှ် ရုပ်ၜိုပ်ကီုရ။ 

=== ဂဳတ ===
[[File:Kong mon គងមន or Khong mon ฆ้องมอญ.jpg|thumb|260px|ဗာတ်ကိုင်]]
[[File:Kyam at Mon Buddhist Temple Fort Wayne.jpg|thumb|210px|ကွိင်ကျာံ]]
ပ္ဍဲကဵု အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင်မန်ဂမၠိုင် လပါ်ဂဳတ၊ လမၠေဟ်၊ ဒမျေဟ်တအ်ဂှ် လမၠေဟ်/လှ်ေကလော်၊ ကွိင်ကွိုက်မ္ဂး ဗီုကဵု ကွိင်ကျာံ၊ ဗာတ်ကိုင်၊ စံင်တအ်ဂှ် ဒှ်ကပေါတ်အာဲကၟာဲ နူတမ်မူလဂကူမန်ရ။ လမၠေဟ်မွဲတအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ်လှ်ေထ္ၜး ပ္ဍဲကဵု သဘင်၊ ပေါဲဇာတ်ဂမၠိုင်ရ။ ဂဳတအခိုက်ကၞာမန်ဂှ် နွံကဵု ကွိင်ကွိုက်ဂကူနာနာ မပ္တံကဵု ကွိင်ကျာံ၊ မံင်၊ ကလောတ်၊ စံင်၊ ဖံနာနာသာ်ရ။&lt;ref name=&quot;td&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.unesco-ichcap.org/kor/ek/inc/pdf/mon.pdf|title=Making Inventory of Craftsmanship and Performing Arts of Mon Traditional Musical Instruments|access-date=16 February 2021|accessdate=4 July 2021|archivedate=10 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210710151118/https://www.unesco-ichcap.org/kor/ek/inc/pdf/mon.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== သဘင်ဂမၠိုင် ===
ပ္ဍဲအခိင်အတးသင်္ကြာန်မ္ဂး ဂကူမန် ညးမပဒတဴ ပ္ဍဲခရိုင်ဖြပဍေင်တအ်ဂှ် မလေပ်ကၠောန် သဘင်အတး နကဵုအခိုက်ကၞာမန် ကေုာံ ပြဝေဏဳနာနာသာ် ဗွဲတၟေင်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Songkran 2020 in Thailand - Dates|url=https://rove.me/to/thailand/songkran|access-date=2019-09-04|website=rove.me|language=en}}&lt;/ref&gt;ပ္ဍဲဍုင်သေံမ္ဂး သဘင်ဗလးကထိုန် (Loi Khamod festival)၊&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.matichonweekly.com/column/article_14572|title=ปริศนาโบราณคดี : ประเพณี &quot;ลอยหะมด&quot; ของมอญหริภุญไชย คือต้นกำเนิด &quot;ลอยกระทง&quot; ในสยาม?|date=13 November 2016|access-date=27 February 2021|language=th}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.m-culture.go.th/lamphun/ewt_news.php?nid=540&amp;fbclid=IwAR3MD1Wvj3ZxrIWMaLKtjK5FF_GSi8ZN5ZbXJ6ERh8bub8fgi-5aHxYe53Y|title=ประเพณีลอยโขมดตำบลต้นธง ประจำปี 2559|date=10 November 2016|access-date=27 February 2021|language=th}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://thainews.prd.go.th/th/news/detail/TCATG201108073719199|title=เทศบาลตำบลต้นธง จังหวัดลำพูน สืบทอดงานประเพณีลอยโขมดตำบลต้นธง ซึ่งครั้งนี้ได้จัดขึ้นเป็นครั้งที่ 6 อย่างยิ่งใหญ่ เพื่อเป็นการ อนุรักษ์ และสืบสานประเพณีวัฒนธรรมอันดีงามของท้องถิ่นให้คงอยู่สืบไป|access-date=28 February 2021|date=8 November 2020|language=th|accessdate=4 July 2021|archivedate=9 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709185041/https://thainews.prd.go.th/th/news/detail/TCATG201108073719199}}&lt;/ref&gt; သဘင်ပူဇဴပၟတ် (ပတိုန်ဂီု)၊&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bangkokpost.com/vdo/thailand/233393/rocket-of-mon|title=Rocket of Mon|date=23 April 2011|access-date=20 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.m-culture.go.th/phatumthani/ewt_news.php?nid=403&amp;filename=index|title=ประเพณีการจุดลูกหนู|date=1 July 2019|access-date=20 February 2021|language=th}}&lt;/ref&gt; သဘင်ဗဝ်သၟုတ်က္ၜင်၊ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nationthailand.com/noname/30354455|title=Mon Floating Boat Festival 2018|date=14 September 2018|access-date=20 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tatnews.org/2018/06/mon-floating-boat-festival-2018/|title=Mon Floating Boat Festival 2018|date=27 June 2018|access-date=20 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thaitravelblogs.com/2018/07/mon-floating-boat-festival-2018-from-23-to-25-september-in-sangkhlaburi/|title=Mon Floating Boat Festival 2018 from 23 to 25 September in Sangkhlaburi|date=4 July 2018|access-date=20 February 2021|accessdate=4 July 2021|archivedate=9 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709182755/https://www.thaitravelblogs.com/2018/07/mon-floating-boat-festival-2018-from-23-to-25-september-in-sangkhlaburi/}}&lt;/ref&gt; သဘင်ကဝါ်ၜိုပ် ကေုာံ ဇၞောဝ်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thai-blogs.com/2011/04/14/parade-of-the-centipede-flags-and-swans/|title=Parade of the Centipede Flags and Swans|date=14 April 2011|access-date=20 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.m-culture.go.th/chachoengsao/ewt_news.php?nid=314&amp;filename=index|title=ประเพณีแห่ธงตะขาบ|date=11 April 2017|access-date=20 February 2021|language=th}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thailandexhibition.com/Eat-Travel/1065|title=เที่ยวชมประเพณี แห่หงส์ ธงตะขาบ พระประแดง|date=18 April 2018|access-date=20 February 2021|language=th|accessdate=4 July 2021|archivedate=9 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709183558/https://www.thailandexhibition.com/Eat-Travel/1065}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mon Cultural Festival in Thailand|url=http://www.thai-blogs.com/2008/02/09/mon-cultural-festival-in-thailand/|access-date=20 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ilove8riew.com/en/event/%E0%B8%87%E0%B8%B2%E0%B8%99%E0%B8%9B%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B9%80%E0%B8%9E%E0%B8%93%E0%B8%B5%E0%B9%81%E0%B8%AB%E0%B9%88%E0%B8%98%E0%B8%87%E0%B8%95%E0%B8%B0%E0%B8%82%E0%B8%B2%E0%B8%9A/|title=Centipede Flag Parade|access-date=20 February 2021|accessdate=4 July 2021|archivedate=9 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709183604/http://ilove8riew.com/en/event/%E0%B8%87%E0%B8%B2%E0%B8%99%E0%B8%9B%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B9%80%E0%B8%9E%E0%B8%93%E0%B8%B5%E0%B9%81%E0%B8%AB%E0%B9%88%E0%B8%98%E0%B8%87%E0%B8%95%E0%B8%B0%E0%B8%82%E0%B8%B2%E0%B8%9A/}}&lt;/ref&gt; 

=== ဗွိုက်လတက် ===
[[File:Mon National Day 72 Bago.jpg|thumb|220px|သဘင်တ္ၚဲဂကူမန် မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဍုင်ဗဂေါ သၞာံ ၂၀၁၉ ]]
ညးဗြဴမန်တအ်ဂှ် လ္ၜက်ယာတ်ဍောတ်၊ မန်ဍုင်မန်မ္ဂး ပူလဝ် ပၞးမွဲလပါ်တုဲ တၞုင်ၜါလပါ်ဂှ် ကဵုတကဲ လပါ်ဂတ ကဵု လက်ကြဴ။ မန်ဍုင်သေံမ္ဂး လၜက်လဝ် လတူကအ်တုဲ တၞုင်ၜါလပါ် ကဵုတကဲစှ်ေ လပါ်ဂတမုက်။ အခိုက်လၜက်ယာတ်ဍောတ်မန် ဗီုမန်ဍုင်မန်ဂှ် နကဵု သက်သဳပုရာန် ဂွံဆဵုကေတ် ရုပ်တိ နူဒွါဝတဳ ဒဒှ်ရ ညးဗြဴမန် ခေတ်ဒွါရဝတဳတေအ်လေဝ် လ္ၜက်ယာတ်ဍောတ်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=มรดกช่างศิลป์ไทย : งานปูนปั้น|url=https://www.chatnirun.com/%e0%b8%a1%e0%b8%a3%e0%b8%94%e0%b8%81%e0%b8%8a%e0%b9%88%e0%b8%b2%e0%b8%87%e0%b8%a8%e0%b8%b4%e0%b8%a5%e0%b8%9b%e0%b9%8c%e0%b9%84%e0%b8%97%e0%b8%a2-%e0%b8%87%e0%b8%b2%e0%b8%99%e0%b8%9b%e0%b8%b9/}}&lt;/ref&gt; 

ကယျိုင်မၞိဟ်တြုဟ်မန် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာဂှ် ဗိုက်ဂၠိက် ညံင်ဗီုဗၟာတုဲ မၞိဟ်တြုဟ်မန် ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ ဗိုက်ဗီုအခိုက်သေံ။ ကယျိုင်ဂကူမန်တအ် ထုဲနှဴအာကဵု ကယျိုင်ဂကူတၞဟ် ဟီုမာန်ရ။ 

=== စၞ ===
စၞအခိုက်မန်ဂှ် လုပ်စိုပ်ဓလီုလဝ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု စၞဗၟာ ကေုာံ စၞသေံ မဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်ရ။ စၞယၟုမြဟ်ဒၟံင် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာ ကေုာံ ရးနိဂီုသေံ အခိင်လၟုဟ်ဂှ် တမ်မူလဍေဟ် ကၠုင်နူမန်။ ဥပမာ၊ ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာ [[ယိုဟ်သ္ၚု]] ဗၟာမကော် (ထမနဲ)၊ ခၞံ၊ [[ပုင်အတး (ပုင်သင်္ကြာန်)]] ပ္ဍဲဍုင်သေံ။ ပ္ဍဲဍုင်သေံ၊ ညးတအ်ကော်စ ဗီုသေံ Khao chae (ข้าวแช่) မဒှ် ပုင်ဍာ်မွဲဂကူဂှ် ဒှ်စၞဗွိုင်နန် (ဝါ) စၞဨကရာဇ်ဂှ် ဒှ်စၞအခိုက်မန်မွဲရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://travel.cnn.com/bangkok/eat/khao-chae-101-811318/|title=It's khao chae season: How to eat Thailand's classic summer treat|last=Chirapongse|first=Kitty|date=2012|work=CNN|access-date=September 7, 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://guide.michelin.com/en/article/features/a-guide-to-royal-thai-cuisine|title=A Guide to Royal Thai Cuisine|website=MICHELIN Guide|language=en|access-date=2019-09-07}}&lt;/ref&gt; ပုင်ဍာ်မန်ဂှ် ဗၟာတအ် ကော်စ (သင်္ကြန်ထမင်း) တုဲ ဒှ်စၞအခိုက်မစ ပ္ဍဲအခိင်အတးသင်္ကြာန်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mmtimes.com/special-features/234-thingyan-2017/25640-how-to-spend-long-thingyan-holidays.html|title=How to spend long Thingyan holidays|date=2017-04-07|website=The Myanmar Times|language=en|access-date=2019-09-07|accessdate=2021-07-04|archivedate=2018-04-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180402163320/https://www.mmtimes.com/special-features/234-thingyan-2017/25640-how-to-spend-long-thingyan-holidays.html}}&lt;/ref&gt;

ဖရံက်က သေံမကော် ဖၠရ (Pla ra)ဂှ် ဒှ်စၞအခိုက်မန်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Sukphisit|first=Suthon|date=9 June 2019|title=An acquired taste|work=Bangkok Post|url=https://www.bangkokpost.com/life/social-and-lifestyle/1692012/an-acquired-taste|access-date=16 June 2021}}&lt;/ref&gt; 

=== ဝေင်တြေံ ===
ဝေင်ဗွဲမဂၠိုင် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာကီု သီုကဵု ရးနိဂီုသေံဂှ် ကၠုင်နူတမ်မူလမန်။ ပၞောဝ်တအ်ဂှ် ဝေင်ဟနိ/ဝေင်ဂနိ ကေုာံ ဝေင် (saba tossing game) ကဵု ဝေင်ပၞုက်ယာတ် (Mon Son Pa)ဂှ် ဒှ်ဝေင်အခိုက်မန် မၞိဟ်မဒးဂၞပ်ဂၠိုင်တုဲ နကဵု ယူနေစ်သကဝ် (UNESCO)လေဝ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် အဝတ္ထု]] မွဲရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Intangible Cultural Heritage|url=http://www.unescobkk.org/culture/ich/children-games/games/by-research-sites/bkk/|website=UNESCO Bangkok|accessdate=2021-07-04|archivedate=2020-07-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200702210259/http://www.unescobkk.org/culture/ich/children-games/games/by-research-sites/bkk/}}&lt;/ref&gt;

== ဗီုဂမၠိုင် ==
&lt;gallery&gt;
File:Burmese Ramayana dance.jpg|A theatrical performance of the Mon dance
File:Lorchestre thaïlandais piphat mon (musée de la musique) (3771128467).jpg|Mon musical instruments
File:Mon Drum.jpg|A student playing Mon Drum in Thailand
File:Mon people girls in traditional dress.jpg|Mon girls in traditional [[folk costume]]
File:Ngapyawbaung.jpg|Mon banana pudding
File:KhaoChae.JPG|Mon inspired ''Khao Chae''
File:Htamanè.JPG|''[[Htamanè]]'' glutinous rice
File:Khao khluk kapi, Pathum Thani, 2018-04-02 (3).jpg|Mon inspired [[Khao khluk kapi|Khao Khluk Kapi]] dish
File:Khanom Chin - Thai rice noodles.JPG|''Khanom Chin'' rice noodles
File:Nga paong thohk with a spoon.jpg|''Nga baung thohk'' (steamed fish dish wrapped in banana leaves)
File:Flag of Mon State (2018).svg|[[Mon State]] flag drawn by the Burmese government, [[Hamsa (bird)|Hongsa]] (the symbol of Mon people)
File:Mon Traditional Flower-garlands.jpg|Mon Traditional Flower-garlands
File:8th Mon Youth Day at night 27-Dec-2019.jpg|Celebration of Mon Youth Day in Myanmar (2019)
File:Shwedagon Pagoda 2017.jpg|[[Shwedagon Pagoda]], An ancient Mon-style [[Stupa]] located in [[Yangon|Yangoon, Myanmar]]
File:Photo of Zingyaik pagoda, Paung township, Mon State.jpg|[[Zinkyaik Pagoda]], An ancient Mon-style [[Stupa]] on the top of Zinkyaik Mountain, [[Mon State]], [[Myanmar]]
File:Chompoo-Veth-(2).jpg|Mon [[Rattanakosin]]-style [[Stupa]] located at [[Wat Chomphuwek]], [[Mueang Nonthaburi District|Nonthaburi, Thailand]]
File:Nai Mueang, Mueang Lamphun District, Lamphun 51000, Thailand - panoramio.jpg|Mon [[Hariphunchai]]-style [[Stupa]] located at [[Wat Phra That Hariphunchai]], [[Lamphun|Lamphun, Thailand]]
File:Wiang Tha Kan Compound 9.jpg|The remains of an ancient walled town of the [[Hariphunchai|Hariphunchai Kingdom]], Wiang Tha Kan, founded approximately 1,000 years ago located in [[San Pa Tong District|San Pa Tong District, Chiang Mai, Thailand.]]
File:Lampangluang1.JPG|Mon [[Hariphunchai]]-style architecture located in [[Lampang|Lampang, Thailand]]
File:Wat_JamaDevi.jpg|Mon [[Hariphunchai]]-style architecture located in [[Lamphun|Lamphun, Thailand]]
File:Ananda-Temple-2.JPG|[[Ananda Temple]], The fusion of Mon and Indian architecture located in [[Bagan]], [[Myanmar]]
File:Kanbawzathadi_Palace_-_Bago,_Myanmar_20130219-01.jpg|Mon-style architecture located in [[Bago, Myanmar|Bago]], [[Myanmar]]
File:Shwedagon pagoda, Yangon, Myammar.jpg|Mon-style architecture located in [[Yangon|Yangoon, Myanmar]]
File:Golden Rock (28249624117).jpg|[[Kyaiktiyo Pagoda|The Golden Rock Stupa]] located in [[Mon State]], [[Myanmar]]
File:Wat Chiang Yeun chedi 2.jpg|[[Hamsa (bird)|Hongsa]] pole with Centipede flag
File:ကွာင်ကံက်တဲ.jpg
File:ကွာင်ခဝ်ဂဒဵု.jpg
File:ကွာင်ခေါ်.jpg
File:ကွာင်စုတ်ပၟတ်.jpg
File:ကွာင်တဲတၞး.jpg
File:ကွာင်ဗြာတ်.jpg
File:ကွာင်ဟကဵု.jpg
File:ကွာင်အဝေက်.jpg
File:ဒၠောံဍာ်ဗံၚ်.jpg
File:ကွာင်ကောန်န.jpg
File:သတ်တာ.jpg
&lt;/gallery&gt;

==နိဿဲ==
===Citations===
{{reflist}}

===Sources===
{{refbegin}}
*{{Cite journal|first=Christian|last=Bauer|url=https://thesiamsociety.org/wp-content/uploads/1991/03/JSS_079_1f_Bauer_MonEpigraphy.pdf|title=Notes on Mon Epigraphy|journal=Journal of the Siam Society|volume=79|issue=1|date=1991|pages=31–84}}
*{{Cite journal|first=Christian|last=Bauer|url=https://thesiamsociety.org/wp-content/uploads/1991/03/JSS_079_2h_Bauer_MonEpigraphyII.pdf|title=Notes on Mon Epigraphy II|journal=Journal of the Siam Society|volume=79|issue=2|date=1991|pages=61–80}}
*{{Cite book|first=Franklin|last=Huffman|chapter-url=http://sealang.net/archives/mks/pdf/16-17:31-84.pdf|title=Mon-Khmer Studies|volume=16–17|date=1990|publisher=Summer Institute of Linguistics|isbn=9780824813437|access-date=April 6, 2021|pages=31–84|chapter=Burmese Mon, Thai Mon, and Nyah Kur:a synchronic comparison}}
*{{Cite book|first=Christian|last=Bauer|chapter-url=http://sealang.net/archives/mks/pdf/16-17:155-176.pdf|title=Mon-Khmer Studies|volume=16–17|date=1990a|publisher=Summer Institute of Linguistics|isbn=9780824813437|access-date=April 6, 2021|pages=155–176|chapter=Numismatics, dialectology, and the periodization of Old Mon}}
*{{Cite book|first=David|last=Thomas|chapter-url=http://sealang.net/archives/mks/pdf/16-17:177-179.pdf|title=Mon-Khmer Studies|volume=16–17|date=1990|publisher=Summer Institute of Linguistics|isbn=9780824813437|access-date=April 6, 2021|pages=177–179|chapter=On early Monic, Vietic and Bahnaric relations}}
*{{Cite book|first=Donald|last=Swearer|chapter=Buddhism in Southeast Asia|title=The Religious Traditions of Asia: Religion, History, and Culture|editor=Joseph Kitagawa|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5LSvkQvvmAMC&amp;pg=PA130|publisher=Routledge|isbn=9780700717620|date=September 20, 2002|pages=119–142}}
*{{Cite book|first=Christian|last=Bauer|chapter-url=https://books.google.com/books?id=hoDGBgAAQBAJ&amp;pg=PA14|title=Ethnic Groups Across National Boundaries in Mainland Southeast Asia|date=1990|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9813035579|editor=Gehan Wijeyewardene|access-date=April 4, 2021|pages=14–47|chapter=Language and Ethnicity: The Mon in Burma and Thailand|doi=10.1355/9789814379366-005}}
*{{Cite book|first=Ashley|last=South|title=Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake|date=October 3, 2002|doi=10.4324/9780203037478|publisher=Routledge; 1st edition|isbn=9780700716098}}
*{{Cite book|first=Patcharin|last=Piumsomboon|chapter=Mon people in Nakhon Ratchasima|title=Good things Korat: Korat's Diaries|volume=3|date=1982|publisher=Office of the National Culture Commission|chapter-url=http://www.koratmuseum.com/download/mon-in-korat.pdf|access-date=February 25, 2021|pages=98–105|language=th}}
*{{Cite journal|first1=Dusittorn|last1=Ngamying|first2=Ying|last2=Keeratiburana|first3=Pairat|last3=Thidpad|date=2014|title=Mon Dance: Creating Standards to Continue the Performing Arts of Thai-Raman|journal=Asian Culture and History|publisher=Canadian Center of Science and Education|volume=7|issue=1|pages=29–34|doi=10.5539/ach.v7n1p29|doi-access=free}}
*{{Cite journal|first1=Patrick|last1=McCormick|first2=Mathias|last2=Jenny|title=Contact and convergence: The Mon language in Burma and Thailand|volume=42|issue=2|date=2013|pages=77–117|journal=Cahiers de Linguistique Asie Orientale|doi=10.1163/19606028-00422P01}}
*{{Cite journal|first=James A.|last=Matisoff| title=Sino-Tibetan Linguistics: Present State and Future Prospects|journal=Annual Review of Anthropology|volume=20|pages=469–504|year=1991|doi=10.1146/annurev.an.20.100191.002345}}
*{{Cite journal|first=Mathias|last=Jenny|date=2013|title=The Mon language: Recipient and donor between Burmese and Thai|journal=Journal of Language and Culture|url=https://so03.tci-thaijo.org/index.php/JLC/article/view/20286/17624|volume=31|issue=2|pages=5–33}}
*{{Cite journal|last=Foster|first=Brian|year=1973|title=Ethnic Identity of the Mons in Thailand|url=http://www.siamese-heritage.org/jsspdf/1971/JSS_061_1i_Foster_EthnicIdentityOfMonsInThailand.pdf|journal=Journal of the Siam Society|volume=61|pages=203–226}}
*{{Cite journal|ref=CITEREFNuchprayoon2007 |last1=Nuchprayoon |first1=Issarang |last2=Louicharoen |first2=Chalisa |author3=Warisa Charoenvej |year=2007 |title=Glucose-6-phosphate dehydrogenase mutations in Mon and Burmese of southern Myanmar |journal=Journal of Human Genetics |volume=53 |issue=1 |pages=48–54 |doi=10.1007/s10038-007-0217-3 |pmid=18046504|s2cid=22331704 |doi-access=free }}
*{{Cite journal|last1=Stewart |first1=J. A. |year=1937 |title=The Song of the Three Mons |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies|volume=9 |issue=1 |pages=33–39  |jstor=608173 |doi=10.1017/s0041977x00070725}}
*{{Cite journal|first=Chatuporn|last=Petchaboon|title=Food in merit-making ceremonies of Thai-Mon descendants and Mon workers: A case study on food of Sao Kradong Mon community, Bang Pa-in District, Phra Nakhon Sri Ayutthaya Province|journal=Journal of Liberal Arts|url=https://so03.tci-thaijo.org/index.php/journal-la/article/view/164044/120663|pages=35–57|volume=10|issue=2|publisher=Prince of Songkla University|date=December 30, 2018|access-date=February 25, 2021|language=th}}
*{{Cite journal|first1=Watusiri|last1=Jaiklang|first2=Watsaporn|last2=Arayaphan|first3=Nantawan|last3=Muangyai|url=https://so03.tci-thaijo.org/index.php/JHUMANS/article/view/213162/148155|title=Needs and Use of Learning Center and Learning Network of Mon Communities in Lamphun Province|journal=Journal of Human Sciences|volume=20|issue=2|pages=101–132|date=August 30, 2019|access-date=February 25, 2021|language=th}}
*{{Cite journal|first=Ong|last=Bunjoon|url=http://www.damrong-journal.su.ac.th/upload/pdf/102_5.pdf|title=Ban Thung-Khen: The Contemporary Mon Ethnic Community of Suphanburi|journal=Damrong Journal of the Faculty of Archaeology|pages=115–140|volume=16|issue=2|date=December 20, 2017|access-date=March 1, 2021|language=th}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709184351/http://www.damrong-journal.su.ac.th/upload/pdf/102_5.pdf |date=July 9, 2021 }}
{{refend}}

==Further reading==
* {{Cite book |title=Ancient Chiang Mai |chapter=Historic Lamphun: Capital of the Mon Kingdom of Hariphunchai|volume=4|first=Andrew |last=Forbes |author2=Henley, David|year=2012|publisher=Cognoscenti Books|asin=B006J541LE }}
* {{Cite book |title=Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake|last=South|first=Ashley|date=2013|publisher=Routledge|isbn=9781136129629}}

== Notes ==
{{notelist}}

==External links==
{{Commons category|Mon people}}
* [https://db.sac.or.th/museum/museum-detail/129 Mon Art and Cultural Centre of Bang Kradi] 
* [http://www.monnews.org/ Independent Mon News Agency]
* [http://www.virtualmuseum.finearts.go.th/hariphunchai/index.php/en/ Hariphunchai National Museum]
* [https://monmusic.org/ Mon music] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709183243/https://monmusic.org/ |date=2021-07-09 }}
* [https://web.archive.org/web/20060208093247/http://www.kaowao.org/ Kao Wao News Group]
* [http://www.albany.edu/~gb661/ The Mon Information Home Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831201205/https://www.albany.edu/~gb661/ |date=2021-08-31 }}
* [https://web.archive.org/web/20050408203116/http://www.eumon.org/inscriptions.php Dating and Range of Mon Inscriptions]

[[Category:မနုဿဗေဒ]]</text>
      <sha1>h9pprz5jhgr0wztkla42nfo9rhy78u4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၠ​ပတ်​ပ​ထ​မ​ကဝ် ၁၃</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6808</id>
    <revision>
      <id>54408</id>
      <parentid>45295</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T07:28:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9114" sha1="nhq96g9i72jcw29r8btvrdnyrhluyb1" xml:space="preserve">{{Short description|ကဏ္ဍ မရနုက်ကဵု ၁၃ ပ္ဍဲ သၠပတ် ပထမကဝ် မလဴထ္ၜး ပရူ အာဗြာမ် ကဵု လဝ်တ}}
{{Infobox religious text
| name = သၠပတ် ပထမကဝ် ကဏ္ဍ ၁၃
| native_name = Genesis 13
| image = [[File:Abraham and Lot part.jpg|250px|အာဗြာမ် ကဵု လဝ်တ ပါ် ဌာန် ညးသကအ်]]
| caption = ဗီုပြင် မထ္ၜး ပျး ပရူ အာဗြာမ် (Abram) ကဵု လဝ်တ (Lot) ပါ် ဌာန် ဒေသ ညးသကအ်
| religion = [[ခရေတ်ယာန်]] (Christianity), ဂျူ (Judaism)
| text = သၠပတ် ပထမကဝ် (Book of Genesis)
| chapter = ၁၃
| preceded_by = သၠပတ် ပထမကဝ် ၁၂
| followed_by = သၠပတ် ပထမကဝ် ၁၄
| key_figures = အာဗြာမ် (Abram), လဝ်တ (Lot), ကျာ်ထာဝရ (Lord)
| locations = အာဲဂုတ္တု (Egypt), ၜေထလ (Bethel), သောဝ်ဍောမ် (Sodom), ရး ခါနာန် (Canaan)
}}

'''သၠပတ် ပထမကဝ် ကဏ္ဍ ၁၃''' ({{lang-en|Genesis 13}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍ မရနုက် ကဵု ၁၃ ပ္ဍဲကဵု သၠပတ် ပထမကဝ် (Book of Genesis) နူကဵု သၠပတ် သမ္မာ ခရေတ်ယာန် (Bible) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ ဏအ် ဂှ် ဍေံ လဴ ထ္ၜး ကဵု ဝင် ပရူ အာဗြာမ် (Abram) ကေုာံ ကောန် မေန် ညး မၞုံ ယၟု လဝ်တ (Lot) တအ် ပြံင် ဌာန် နူကဵု ဍုင် အာဲဂုတ္တု (Egypt) ကလေင် စိုပ် ကၠုင် ရး ခါနာန် (Canaan)၊ ကေုာံ ပရူ ဗီုလဵု ညးတအ် ဒး ပါ် တိတ် ဌာန် ဒၞာဲ မံင် ညးသကအ် ဟိုတ်နူကဵု သြန် ဒြပ် ကေုာံ တိဍာ် ဟွံရုံဂပ် ရ။ 

== ၁။ ပွမကလေင်စိုပ် ရးခါနာန် (ပိုဒ် ၁ - ၄) ==
အာဗြာမ် ဝွံ သီု ကောန်ဗြဴ သမ္ဘာ ညး ကေုာံ လဝ်တ ဂှ် ကေတ် ကပေါတ် ဒြပ် ရတ် ဆ မနွံ ပ္ဍဲ ဇကု တုဲ တိတ် အာ နူကဵု ရး အာဲဂုတ္တု တုဲ စိုပ် အာ ပ္ဍဲ ရး သမၠုင်ကျာ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် အာဗြာမ် ဝွံ ညး နွံ ကု သဵု، ဂၠဴ၊ ထဝ် သြန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ညးတအ် ဆက် အာ တရဴ စဵုကဵု စိုပ် ဍုင် ၜေထလ (Bethel) မဒှ် ဒေသ အကြာ ဍုင် ၜေထလ ကဵု ဍုင် အာဣ (Ai) မဒှ် ဒၞာဲ ညး မကေင် သြိုင် လဝ် တာဲ ကေုာံ ဒက် လဝ် ပၞင် ယတ် သွက် ကျာ်ထာဝရ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ ဒေသ ဂှ် အာဗြာမ် ပ ပတ္တဏာ လ္ၚောဝ် ကျာ်ထာဝရ မွဲ ဝါ ပၠန် ရ။

== ၂။ ပရေင် ပါ်ဌာန် အကြာ အာဗြာမ် ကဵု လဝ်တ (ပိုဒ် ၅ - ၁၃) ==
လဝ်တ မဗက် အာ မွဲစွံ ကု အာဗြာမ် ဂှ် လေဝ် နွံ ကု သဵု၊ ဂၠဴ ကေုာံ တာဲ ဗွဲမဂၠိုင် ကီု ရ။ 
* '''ပရေင် ပြသၞာ:''' ဟိုတ်နူ ညး သီု ၜါ တၠ တအ် နွံ ကု ဒြပ် ဂၠိုင် ဗွဲမလောန် တုဲ၊ တိဍာ် ကေုာံ ချောဲ သွက် သတ် တအ် ဂှ် ဟွံရုံဂပ် သွက်ဂွံ မံင် မွဲစွံ အိုတ် ရ။ ဟိုတ် ဂှ် တုဲ ပၟင် ဂၠဴ အာဗြာမ် ကဵု ပၟင် ဂၠဴ လဝ်တ တအ် က္တဵုဒှ် ပရေင် သေက်ဇဵု ညးသကအ် ရ။ (ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ဂကူ ခါနာန် ကဵု ဂကူ ဖေရဇိ တအ် လေဝ် နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ရး ဂှ် ဏီ ရ)။
* '''အာဗြာမ် ပသောင် ပြသၞာ:''' အာဗြာမ် ဟီု ကု လဝ်တ ဒဒှ်ရ &quot;ပိုဲ ဂှ် ဒှ် ကော ကဵု ဒေအ် ရ။ အကြာ ပိုဲ ၜါ ကီု، အကြာ ပၟင် ဂၠဴ ပိုဲ တအ် ကီု ဟွံမိက် ကဵု က္တဵုဒှ် သေက်ဇဵု ပုဟ်&quot;။ တုဲ ညး ကဵု အခေါင် လဝ်တ သွက်ဂွံ ရုဲ ကေတ် တိဍာ် ကိုပ်ကၠာ ရ။ (ယဝ် လဝ်တ အာ လပါ် ဇွိ မ္ဂး အာဗြာမ် သ္ဂောအ် အာ လပါ် သ္တုံ ရ)။
* '''လဝ်တ ရုဲကေတ် ဌာန်:''' လဝ်တ ရံင် အာ လပါ် ခလံက် ၜဳ ယဝ်ဍာန် (Jordan River) တုဲ ညာတ် ကေတ် ဍာ် ခိုဟ်၊ တိ ဍိုတ် ညံင်ရဴ ကၠအ် ကျာ်ထာဝရ ကေုာံ ညံင်ရဴ ရး အာဲဂုတ္တု ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ လဝ်တ ရုဲ ကေတ် လပါ် ဗၟံက် တုဲ ပြံင် အာ သြိုင် တာဲ ဗဒါဲ ဍုင် သောဝ်ဍောမ် (Sodom) ရ။ (ဆဂး ညးဍုင် သောဝ်ဍောမ် တအ် ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မၞုံ ကု ဒုဟ် ဂၠိုင် လောန် ပ္ဍဲ ဂတ ကျာ်ထာဝရ ရ)။ အာဗြာမ် ဂှ် သှ်ေ တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ရး ခါနာန် ရ။

== ၃။ ကျာ်ထာဝရ ကဵု ကတိ သွက် အာဗြာမ် (ပိုဒ် ၁၄ - ၁၈) ==
ကြဴနူ လဝ်တ ပါ် တိတ် အာ တုဲ، ကျာ်ထာဝရ ဟီု ကု အာဗြာမ်-
* '''ကတိ တိဍာ်:''' ကျာ်ထာဝရ စၞောန် ထ္ၜး ကဵု အာဗြာမ် သွက်ဂွံ ရံင် အာ လပါ် သၟဝ်ကျာ၊ သမၠုင်ကျာ၊ ဗၟံက်၊ ကဵု ပလိုတ် တုဲ ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;တိဍာ် မၞး မညာတ် အိုတ်သီု တအ် ဏအ် ဂှ်၊ အဲ သ္ဂောအ် ကဵု မၞး ကေုာံ တၞောဝ် ဝေါင်သ မၞး လမိုန် ကာလ ရောင်&quot;။
* '''ကတိ တၞောဝ် ဝေါင်သ:''' ကျာ်ထာဝရ သီု ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ ညး သ္ဂောအ် ဖန် ညံင် တၞောဝ် ဝေါင်သ အာဗြာမ် ဂွံ ဂၠိုင် တိုန် ညံင်ရဴ ခနိက် တိ (Dust of the earth) ကီု ရ။ ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ ရိုဟ် လၟိဟ် ခနိက် တိ မာန် မ္ဂး၊ တၞောဝ် ဝေါင်သ အာဗြာမ် ဂှ် လေဝ် ရိုဟ် လၟိဟ် မာန် ရောင် ရ။
* '''ပွမပြံင်ဌာန်:''' ကြဴနူ ဂွံ မိင် ကတိ ဂှ် တုဲ، အာဗြာမ် ပြံင် တာဲ အာ ဇရေင် ဂြိုပ် ကြောတ် မာမ်ရေ (Oaks of Mamre) ပ္ဍဲ ဍုင် ဟေဗြောန် (Hebron) တုဲ ညး ဒက် ပၞင် ယတ် မွဲ သွက် ကျာ်ထာဝရ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဂှ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ခရေတ်ယာန်]]
* သၠပတ် သမ္မာ (Bible)
* သၠပတ် ပထမကဝ် (Genesis)
* အာဗြာမ် (Abraham)
* ဍုင် သောဝ်ဍောမ် ကဵု ဂေါဝ်မောဝ်

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* ဂကောံသၠပတ်သမ္မာမန် (Christian Literature Society). ''သၠပတ် သမ္မာ (မန်) / The Holy Bible in Mon''.
* သၠပတ် ပထမကဝ် ကဏ္ဍ ၁၃ (Genesis 13).

{{DEFAULTSORT:သၠပတ် ပထမကဝ် ၁၃}}
[[Category:ခရေတ်ယာန်]]
[[Category:ပရေၚ်ဘာသာ]]
[[Category:သၠပတ် သမ္မာ]]
[[Category:သၠပတ် ပထမကဝ်]]</text>
      <sha1>nhq96g9i72jcw29r8btvrdnyrhluyb1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>က္ၜၚ်ပၞာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7245</id>
    <revision>
      <id>54430</id>
      <parentid>48456</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T08:24:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7963" sha1="rxaxef8s201359xej9qoc98v85ogwx4" xml:space="preserve">{{Short description|က္ၜင် မဒက်ပ္တန်လဝ် ဗွဲတၟေင် သွက် ပၞာန်ဍာ် ကေုာံ ပရေင် စဵုဒၞာ}}
{{Infobox military gear
| name = က္ၜင်ပၞာန်
| native_name = Warship
| image = [[File:USS_Gerald_R_Ford_underway.jpg|250px|က္ၜင်ယာန်ကျာ (Aircraft Carrier) - က္ၜင်ပၞာန်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲမှာသၟိတ်]]
| caption = က္ၜင်ယာန်ကျာ USS Gerald R. Ford မဒှ် က္ၜင်ပၞာန် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု မှာသၟိတ်
| type = က္ၜင်ပၞာန် (Naval vessel)
| used_by = ဒပ်ပၞာန်ဍာ် အလုံဂၠးတိ
| purpose = ဗတိုက် ပၞာန်ဍာ်, စဵုဒၞာ မှာသၟိတ်, ကေုာံ ပွမစၟဳစၟတ်
| key_components = ကၟာင်စဵုဒၞာ (Armor), သၞောတ်ဝ် လက်နက်, ရေဒါ (Radar), သောနာ (Sonar)
}}

'''က္ၜင်ပၞာန်''' ({{lang-en|Warship}}) ဝွံ ဍေံဒှ် က္ၜင် မဒက်ပ္တန် လဝ် ဗွဲတၟေင် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲကဵု ပၞာန်ဍာ် (Naval Warfare) ရ။ ဍေံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု က္ၜင် ကလုတ် (Passenger ships) ဟွံသေင်မ္ဂး က္ၜင် ဗၞိက် (Merchant ships) ဂမၠိုင် ဟိုတ်နူကဵု ဍေံ နွံ ကု လက်နက် ဗတိုက်၊ ကၟာင် စဵုဒၞာ (Armor) မခိုင်ကၠိုက်၊ ကေုာံ အစောံစရာဲ ပ္ဍဲ ပွမအာကၠုင် ဗွဲမဂၠေအ် ပြဟ် လတူ ဍာ် ရ&lt;ref name=&quot;Britannica-Warship&quot;&gt;Encyclopædia Britannica. (2024). &quot;Warship - naval vessel&quot;.&lt;/ref&gt;။

ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန် မ္ဂး၊ က္ၜင်ပၞာန် တအ် ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ ပယျဵု ဍာ် ရးနိဂီု ကေုာံ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင် ဂီုကၠီု ပ္ဍဲ မှာသၟိတ် ရ။

== ၁။ ဂကူ က္ၜင်ပၞာန် အဓိကဂမၠိုင် (Main Types of Warships) ==
က္ၜင်ပၞာန် တအ် ဝွံ ညးတအ် ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ အတိုင် ဇမၞော် ကေုာံ တာလျိုင် ဍေံ တအ် နာနာ သာ် ရ-

=== က။ က္ၜင်ယာန်ကျာ (Aircraft Carriers) ===
ဍေံ ဒှ် က္ၜင်ပၞာန် မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု မှာသၟိတ် ရ။ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ဗဒိုပ် ပၞာန်ကျာ မအာကၠုင် မာန် ပ္ဍဲ အကြာ မှာသၟိတ် တုဲ، ဍေံ ကဵု အခေါင် သွက် ယာန်ကျာ ပၞာန် တအ် ဂွံ စှ်ေ ကေုာံ တိုန် နူကဵု လတူ က္ၜင် ဂှ် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။ က္ၜင် ဏအ် ဂှ် ဍေံ မာန် လွှမ်းမိုး အလုံ မှာသၟိတ် မွဲ မာန် ရ။

=== ခ။ က္ၜင်ဖျေဟ်ဗုမ် ကေုာံ က္ၜင်ပရူ (Destroyers and Frigates) ===
* '''က္ၜင်ဖျေဟ်ဗုမ် (Destroyers):''' ဍေံ ဒှ် က္ၜင် မနွံ အစောံ ဂၠိုင် သာ် (Multirole) တုဲ ညးတအ် စကာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ က္ၜင် ဇၞော်ဇၞော် (ဗီုကဵု က္ၜင်ယာန်ကျာ)၊ သွက်ဂွံ ဗတိုက် က္ၜင်ဗၠိုင်ဍာ်၊ ကေုာံ သွက်ဂွံ ပန် မေဿာင် (Missiles) ညံင် ဂွံ စိုပ် တိုင်ပ္ကဴ ပ္ဍဲ တိ ရ။
* '''က္ၜင်ပရူ (Frigates):''' ဍေံ ဒှ် က္ၜင် မနွံ အစောံ ဗတိုက် က္ၜင်ဗၠိုင်ဍာ် ကေုာံ ဗွဲမဂၠိုင် စကာ သွက်ဂွံ မင်မဲ စဵုဒၞာ က္ၜင် ဗၞိက် ဂမၠိုင် နူကဵု အန္တရာယ် သၞ ရ။

=== ဂ။ က္ၜင်ဗၠိုင်ဍာ် (Submarines) ===
ဍေံ ဒှ် က္ၜင် မအာကၠုင် ကေုာံ ဇက် ဍိုက် သၟဝ် ဍာ် ရ။ က္ၜင် ဏအ် ဂှ် ဍေံ မြဟ် တဴ ပ္ဍဲ ပွမပၞုက် ဗဒှ် ဇကု ညံင် သၞ ဂွံ ညာတ် ဟွံမာန် (Stealth) တုဲ ညးတအ် စကာ သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ထောအ် ရံင် သၞ၊ ကေုာံ ဗလး မေဿာင် မပ္တံကဵု Ballistic missiles နူကဵု သၟဝ် ဍာ် ရ။

=== ဃ။ က္ၜင်ဗတိုက်ပယျဵုဍာ် (Corvettes and Patrol Boats) ===
ဍေံ ဒှ် က္ၜင်ပၞာန် ဍောတ်တ် မနွံ ကု အစောံ အာ ကၠုင် ပြဟ် တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် စကာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ မင်မဲ ပယျဵု ဍာ် ရးနိဂီု အပ္ဍဲ (Coastal defense) ကေုာံ သွက်ဂွံ ဗတိုက် ဂကောံ ကဝ်ပ္ပလိက် (Pirates) မကၠတ် ပလီု က္ၜင် တအ် ရ။

== ၂။ နဲကဲပညာ ကေုာံ လက်နက် (Technology and Weaponry) ==
က္ၜင်ပၞာန် ခေတ် တၟိ ဝွံ ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု နဲကဲ ပညာ အဆင့် သမၠုင် အိုတ် ရ-
* '''သၞောတ်ဝ် မေဿာင် (Missile Systems):''' က္ၜင် တအ် တပ်ဆင် လဝ် မေဿာင် စဵုဒၞာ ကျာ (Anti-air missiles)၊ မေဿာင် ဗတိုက် က္ၜင် ညးသကအ် (Anti-ship missiles) ကေုာံ မေဿာင် Cruise သွက်ဂွံ ပန် တိုင်ပ္ကဴ ပ္ဍဲ တိ ရ။
* '''သၞောတ်ဝ် စၟဳစၟတ် (Sensor Systems):''' ညးတအ် စကာ ရေဒါ (Radar) သွက်ဂွံ ညာတ် ထောအ် သၞ ပ္ဍဲ အကာသ ကေုာံ လတူ ဍာ်၊ ကေုာံ စကာ သောနာ (Sonar) သွက်ဂွံ ညာတ် သၞ ဟွံသေင်မ္ဂး က္ၜင်ဗၠိုင်ဍာ် သၟဝ် ဍာ် ရ။
* '''နဲကဲ Stealth:''' က္ၜင်ပၞာန် တၟိတၟိ တအ် ဂှ် ညးတအ် ကၠောန် လဝ် ဒီဇိုင်း ဗီုပြင် ညံင် ရေဒါ သၞ တအ် ဂွံ ညာတ် ကေတ် ဟွံလောဲသွာ (ဥပမာ - [[နဲကဲပညာ Stealth]]) ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဒပ်ပၞာန်ဍာ်]] (Navy)
* က္ၜင်ဗၠိုင်ဍာ် (Submarine)
* က္ၜင် (Ship)
* လက်နက် ပၞာန် (Military weapons)

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{DEFAULTSORT:က္ၜင်ပၞာန်}}
[[Category:က္ၜင်ပၞာန်]]
[[Category:ယာန်ပၞာန်]]
[[Category:ပၞာန်ဍာ်]]</text>
      <sha1>rxaxef8s201359xej9qoc98v85ogwx4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မူဝါဒ စဵုဒၞာမုက်လိက်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8020</id>
    <revision>
      <id>54394</id>
      <parentid>49525</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T06:48:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8695" sha1="bygwyxiaijzom87q6ju0mkx09123wlv" xml:space="preserve">{{Short description|မူဝါဒ ဝဳကဳပဳဒဳယာ သွက်ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု ကေုာံ စဵုဒၞာ မုက်လိက် နူ ပွမပလီုပလာ်}}
{{Infobox Wikipedia policy
| name = မူဝါဒ စဵုဒၞာမုက်လိက်
| native_name = Protection Policy
| image = [[File:Padlock.svg|120px|သင်္ကေတ စဵုဒၞာ]]
| caption = သင်္ကေတ ကလောတ် မထ္ၜးပျး ကဵု ဒဒှ်ရ မုက်လိက် ဏအ် ဒး ဒုင် စဵုဒၞာ လဝ်
| type = မူဝါဒ အုပ်ဓုပ် (Administrative Policy)
| target = မုက်လိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ အလုံအိုတ်သီု
| users_with_access = ညးအုပ်ဓုပ် (Administrators)
| related_policies = မူဝါဒ ပွမပလီုပလာ် (Vandalism), ပွမဝိဝါဒ ဒါန်လိက် (Edit warring)
}}

'''မူဝါဒ စဵုဒၞာမုက်လိက်''' ({{lang-en|Protection policy}}) ဝွံ ဍေံဒှ် မူဝါဒ ကေုာံ နဲကဲ မွဲ သွက်ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု ဟွံသေင်မ္ဂး ကဵု အခေါင် ပလေဝ် ဒါန် လိက် ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မွဲမွဲ ဗွဲ အခိင် အပ္ဍဲ (ဟွံလအ်) ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု အဓာန် ဇမၠိင် ရ။ 

ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် ဗိသ္တာ မပံက် လး လဝ် သွက် ညးဂမၠိုင် သ္ဂောအ် ပလေဝ် ဒါန် မာန် ကီု လေဝ်، လဆောဝ် မ္ဂး မုက်လိက် လ္ၚဵု တအ် ဒး ဒုင် ပလီုပလာ်၊ ဒး ဒုင် ချူ ပၠုပ် လိက် မဟွံဒးရး ဗွဲမလောန် ရ။ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပြသၞာ တအ် ဏအ် ဂှ်၊ '''ညးအုပ်ဓုပ် (Administrators)''' တအ် ဟေင် နွံ အခေါင် သုင်စောဲ ကိရိယာ စဵုဒၞာ ဏအ် မာန် ရ။

== ၁။ ကဆံင် စဵုဒၞာဂမၠိုင် (Levels of Protection) ==
ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပါ် လဝ် ကဆံင် စဵုဒၞာ မုက်လိက် ဗွဲမဂၠိုင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

* '''စဵုဒၞာ အလုံမွဲ (Full protection):''' မုက်လိက် ဏအ် ဂှ် ညး မဒါန် လိက် သာမည (Registered users) ကီု ဟွံသေင်မ္ဂး ညး တၞဟ် ကီု ဒါန် လိက် ဟွံဂွံ သီုဖအိုတ် ရ။ ညးအုပ်ဓုပ် (Administrators) တအ် ဟေင် ဒါန် လိက် ဂွံ ရ။ နဲကဲ ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် သုင်စောဲ သွက် မုက်လိက် အဓိက (Main Page) ကေုာံ မုက်လိက် မူဝါဒ ကိစ္စဇၞော် ဂမၠိုင် ရ။ (သင်္ကေတ: ကလောတ် သာ် ဍီု)
* '''စဵုဒၞာ လ္ၚတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကဝက် (Semi-protection):''' မုက်လိက် ဏအ် ဂှ် ညး မစိုပ် တၟိ (New users) မဟွံဂွံ ဍိုက်ပေင် အခိင် ကေုာံ ညး ဟွံစုတ် ယၟု (IP users/Unregistered users) တအ် ဒါန် လိက် ဟွံဂွံ ရ။ ညး မလုပ် လဝ် အကံက် တုဲ (Autoconfirmed users) တအ် ဟေင် ဒါန် ဂွံ ရ။ (သင်္ကေတ: ကလောတ် သာ် ဩန်)
* '''စဵုဒၞာ ထာမ်ပလိက် (Template protection):''' နဲကဲ ဏအ် သုင်စောဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ထာမ်ပလိက် (Templates) ကေုာံ မဝ်ဂျူ (Modules) ကိစ္စဇၞော် ဂမၠိုင် မသုင်စောဲ ဒၟံင် ပ္ဍဲ မုက်လိက် မဂၠိုင် ကု လ္ၚီ ရ။ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင် ဟွံဂွံ ပလီု ထောအ် ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် (Layout) အလုံ ဝဳကဳ မွဲ ရ။ (သင်္ကေတ: ကလောတ် သာ် ပ္ကဴ မ္ၚဵု)

== ၂။ ဟိုတ် မဒး စဵုဒၞာ မုက်လိက် (Reasons for Protection) ==
ညးအုပ်ဓုပ် တအ် ဟွံစဵုဒၞာ မုက်လိက် အတိုင် စိုတ် ဓမ္မတာ ပုဟ်။ ညးတအ် သ္ဒး ဒုင် သဇိုင် လတူ ဟိုတ် အဓိက ၃ သာ်-
# '''ပွမပလီုပလာ် (Vandalism):''' ယဝ်ရ မုက်လိက် မွဲမွဲ ဂှ် ဒး ဒုင် ချူ ပၠုပ် လိက် မဟွံဒးရး (ဗီုကဵု လိက် ကယျိုင်، ဓါတ်ရုပ် ပရေံပရေံ، ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမဇိုတ် ပလီု ထောအ် လိက် ခိုဟ်ဟ်) ဂၠိုင် ကု အလန် နူကဵု ညး ဟွံစုတ် ယၟု တအ် မ္ဂး، ညးအုပ်ဓုပ် တအ် ဒး ကၟာတ် စဵုဒၞာ လဝ် ရ။
# '''ပွမဝိဝါဒ ဒါန်လိက် (Edit warring):''' ယဝ်ရ ညး ဒါန် လိက် ၜါ ဂကောံ (ဟွံသေင်မ္ဂး ၜါ တၠ) ပလေဝ် ဒါန် လိက် တုဲ ပတိုက် ဖျေဟ် ညးသကအ် (Edit-revert-edit) လၟိုန် အခိင် ဟွံညဳသၟဟ် ညးသကအ် မ္ဂး، ညးအုပ်ဓုပ် တအ် စဵုဒၞာ လဝ် မုက်လိက် ဂှ် သွက်ဂွံ ကဵု အခိင် ညးတအ် သောင် ကလး ညးသကအ် ပ္ဍဲ မုက်လိက် ဓရီုကျာ (Talk page) ရ။
# '''တင်ဂၞင် ကိစ္စဇၞော် ကေုာံ အန္တရာယ် (Sensitive Content):''' မုက်လိက် မဆေင် ကု မူဝါဒ အဓိက၊ မုက်လိက် အဓိက (Main Page) ကေုာံ မုက်လိက် မဆေင် ကု ပူဂိုလ် မဂျိုင် ဒၟံင် လမျီု မဒး ဒုင် ပလီုပလာ် လောဲသွာ တအ် ဂှ် ဒး ဒုင် စဵုဒၞာ လဝ် ကိုပ်ကၠာ ရ။

== ၃။ ဗီုလဵု ဂွံ အာတ်မိက် ပရေင် စဵုဒၞာ (How to Request Protection) ==
ယဝ်ရ နာဲ/ကျာ်ဇၞော် ဆဵု ကေတ် မုက်လိက် မွဲမွဲ ဒး ဒုင် ပလီုပလာ် ဒၟံင် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် တုဲ ညး မဒါန် လိက် ဓမ္မတာ တအ် ထိင် ဟွံမာန် ယျ မ္ဂး، နာဲ/ကျာ်ဇၞော် တအ် မာန် အာတ်မိက် အခေါင် စဵုဒၞာ ဂွံ ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် [[Wikipedia:Requests for page protection]] မဒှ် ဒၞာဲ ညးအုပ်ဓုပ် တအ် မမင် ရံင် ဒၟံင် ရ အဴ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[Wikipedia:ညးအုပ်ဓုပ်|ညးအုပ်ဓုပ်]] (Administrators)
* [[Wikipedia:ပွမပလီုပလာ်|ပွမပလီုပလာ်]] (Vandalism)
* [[Wikipedia:မူဝါဒ ကေုာံ စၞောန်ပညုင်|မူဝါဒ ကေုာံ စၞောန်ပညုင်]] (Policies and guidelines)

== နိဿဲ ==
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Protection_policy Wikipedia Protection Policy (English)]

{{DEFAULTSORT:စဵုဒၞာမုက်လိက်}}
[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ မူဝါဒ]]
[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ လဒက်ပ္တန်]]</text>
      <sha1>bygwyxiaijzom87q6ju0mkx09123wlv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗၟာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8201</id>
    <revision>
      <id>54269</id>
      <parentid>49774</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T12:02:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14838" sha1="5dfdv1f7vwwkrfj6ik9dh5u9j8y9z4y" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
| group      = ဂကူဗၟာ &lt;br&gt; (Bamar people)
| native_name = ဗမာလူမျိုး
| image      = [[File:Burmese people.jpg|thumb|250px|ဂကူဗၟာတအ် ပ္ဍဲအခိုက်ကၞာနာနာ]]
| caption    = ဂကူဗၟာတအ် နကဵုအခိုက်ကၞာ ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| population = စၟတ်သမ္တီလဝ် အကြာ ၃၆,၀၀၀,၀၀၀ ပြၚ်ၚ်
| regions    = {{flag|Myanmar}} (တမ်မူလ ကေုာံ ဒေသလဒေါဝ်အဓိက)&lt;br&gt;{{flag|Thailand}}&lt;br&gt;{{flag|Singapore}}&lt;br&gt;{{flag|United States}} (Diaspora)
| languages  = [[အရေဝ်ဗၟာ]] (Burmese)
| religions  = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ]] (အဓိက)၊ ပရေၚ်ပတှ်ေကလော်နတ်
| related    = [[ဂကူမန်]]၊ [[ဂကူပျူ]]၊ ဂကူတိဗေတ်-ဗၟာ တၞဟ်ဂမၠိုၚ်
}}

'''ဂကူဗၟာ''' ({{lang-en|Bamar}}; {{lang-my|ဗမာလူမျိုး}}) ဟွံသေၚ်မ္ဂး '''ဗၟာ''' ဂှ် ဒှ်ဂကူ မနွံလၟိဟ်မၞိဟ် ဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုၚ်ဗၟာ (Myanmar) တုဲ၊ မဒှ်ဂကူ အဓိက မပဒတဴ ပ္ဍဲဒေသ လဒေါဝ်ဍုၚ် ကေုာံ ဇိုၚ်ၜဳဨရာဝတဳရ။ ဂကူဗၟာတအ်ဝွံ ညးတအ် ဟီုအရေဝ်ဗၟာ (Burmese Language) မပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံအရေဝ် တိဗေတ်-ဗၟာ (Sino-Tibetan) တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုၚ် (ၜိုတ် ၉၀ တၟအ်ကၠံ) ဂှ် လျုၚ်သ္ဇုၚ်သ္ဍိုက် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ထေရဝါဒ ရ။&lt;ref name=&quot;source3&quot;&gt;''အခြေခံမြန်မာ့သမိုင်း''၊ ဦးဘသန်း၊ ၁၉၉၈။&lt;/ref&gt;

ဂကူဗၟာတအ်ဝွံ နွံကဵု ယေန်သၞာၚ်၊ ဝၚ်အတိက် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ မလှဲလးတုဲ နွံကဵု ပရေၚ်ဆက်စပ် လပါ်ယေန်သၞာၚ် ကုဂကူတမ်မူလ တၞဟ်တအ် မပ္တံကဵု ဂကူမန် ကေုာံ ဂကူပျူ တအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။ ပ္ဍဲအခေတ်ဝၚ်တမၠာ၊ ဂကူဗၟာတအ် ဒက်ပတန်လဝ် အာဏာစက်နန် ဇၞော်ဇၞော် ဥပမာ - အေန်ပါယာဗုကာံ (Bagan Empire)၊ အေန်ပါယာတံၚ်ငူ ကေုာံ အေန်ပါယာကုန်းဘောင် တအ် မဒှ် အခိၚ်အဝဵုသြဇာ ဇၞော်မောဝ်အိုတ် ပ္ဍဲဝၚ်ဍုၚ်ဗၟာရ။&lt;ref name=&quot;source2&quot;&gt;''Burma: Rivers of Curating'', Thant Myint-U, 2001.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခေတ်လၟုဟ် မ္ဂး ဂကူဗၟာတအ် ဒှ်ဂကူ မရပ်လဝ် အဝဵုအဓိက ပ္ဍဲပရေၚ်အုပ်ဍုၚ်၊ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်ဗၟာရ။

== ၁။ ဝေါဟာရ ကေုာံ တမ်ရိုဟ် (Etymology and Origins) ==
ယၟုမဟီုမ္ဂး &quot;ဗမာ&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;မြန်မာ&quot; ဂှ် ကၠုၚ်နူ အရေဝ်တြေံ မဒှ်ယၟု ဂကူညးတအ် မကော်စကေတ်တ်ရ။ အတိုၚ်သုတေသန ပညာဝၚ် ကေုာံ လိက်တၟအ်တအ်မ္ဂး၊ ဂကူဗၟာတအ်ဝွံ ဒှ်ဂကူ မပြံၚ်စှ်ေကၠုၚ် နူကဵု ဒေသဒဵုသၠုၚ် တိဗေတ်-ကြုက် (Tibeto-Burman) ပ္ဍဲအကြာ ၉ ဗွဝ်ကၠံ (800-900 CE) ရ။&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;''ဝၚ်ဍုၚ်ဗၟာတၟိ''၊ မာံပါလိက်၊ သၞာံ ၂၅၅၅၊ မုက်လိက် ၁၁၀။&lt;/ref&gt;

ညးတအ် စှ်ေကၠုၚ် အတိုၚ်ဇိုၚ်ၜဳဨရာဝတဳတုဲ လုပ်စိုပ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲဒေသ လဒေါဝ်ဍုၚ်ဗၟာ (ဒေသကျောက်ဆည်) လၟုဟ်ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် ဒေသဂှ် ဂကူပျူ ကေုာံ ဂကူမန် တအ် ပဒတဴမံၚ်ကၠာတုဲ၊ ဂကူဗၟာတအ် ပံၚ်နှဴ အာ ကုဂကူ ဒေသတြေံတအ်တုဲ လွဳကေတ် ယေန်သၞာၚ်၊ ဘာသာ ကေုာံ ပရေၚ်တဵုလွဳ နူညးတအ်ရ။

== ၂။ ဝၚ်အတိက် (History) ==
ဝၚ်ဂကူဗၟာ ဂှ် ဒှ်ဝၚ် မဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကု ပရေၚ်ဒက်ပတန် အေန်ပါယာ မဇၞော်မောဝ်ဂမၠိုၚ်ရ။

=== ခေတ်ဗုကာံ (Bagan Empire) ===
သၟိၚ်အနဝ်ရထာ (Anawrahta) ဒက်ပတန် အေန်ပါယာဗုကာံ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၀၄၄ ခရေတ် ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်ဏအ် ဂကူဗၟာတအ် ကလိဂွံ ယေန်သၞာၚ်၊ လိက်ပတ် ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ နူကဵု ဂကူမန် (ဍုၚ်သဓီု) ရ။ သၟိၚ်ဗၟာတအ် ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် သုခုမဗုကာံ၊ ကၠောန်ဗဒှ် လိက်ဗၟာ နကဵု အက္ခရ်မန် တုဲ ဗုကာံ ဒှ်ကၠုၚ် ဗဟဵုက္ဍိုက်က္ဍိုပ် သာသနာ ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် မဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဒေသအာရှအဂၞဲရ။&lt;ref name=&quot;source3&quot;/&gt;

=== ခေတ်တံၚ်ငူ ကေုာံ ကုန်းဘောင် (Taungoo and Konbaung Dynasties) ===
ကြဴနူ ဗုကာံ လီုလာ်အာ ဟိုတ်နူ ပၞာန်မောန်ဂဝ် (Mongols) တုဲ၊ ဂကူဗၟာတအ် ကလေၚ်ပကောံဒြဟတ် ပ္ဍဲခေတ် တံၚ်ငူ (Taungoo Dynasty) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု သၟိၚ်တပေန်ရွှေထဳ ကေုာံ သၟိၚ်ဘုရၚ်နံၚ် (Bayinnaung) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ဏအ် အာဏာစက် ဍုၚ်ဗၟာ စိုပ်အာ စဵုကဵု ဍုၚ်သေံ ကေုာံ ဍုၚ်လဴ ရ။ 

လက္ကရဴအိုတ် ပ္ဍဲခေတ် ကုန်းဘောင် (Konbaung Dynasty, ၁၇၅၂-၁၈၈၅ ခရေတ်) မဒက်ပတန် နကဵု သၟိၚ်အလံၚ်ဘုရား (Alaungpaya) ဂှ် ဒှ်အခိၚ် အာဏာစက်ဗၟာ ဇၞော်မောဝ်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်ဏအ် ဍုၚ်ဗၟာ သီကေတ် ဍုၚ်ရခိုၚ်၊ ဍုၚ်အာသံ တုဲ ဒှ်ပၞာန် ကုဍုၚ်သေံ ကေုာံ အေန်ပါယာ ဗြိတိန် (British Empire) ရ။

=== ခေတ်ကဝ်လဝ်နဳ ကေုာံ အခိၚ်လၟုဟ် (Colonial and Modern Era) ===
ဍုၚ်ဗၟာ ဒးဒုၚ်သီကေတ် သၟဝ်တဲ အၚ်္ဂလိက် အလုံမွဲဍုၚ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၅ ရ။ ကြဴနူ ပေါဲတဝ်စၞေဟ် ဗၠးၜး မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဂကောံသၟတ်ဗၟာ ကေုာံ ဗိုလ်ချုပ်အံၚ်ဆန်း တုဲ ဍုၚ်ဗၟာ ကလိဂွံ ဍုၚ်သၠးပွး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈ ရ။ စနူဂှ်တုဲ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဂကူဗၟာတအ် ရပ်လဝ် အဝဵု က္ဍိုက်က္ဍိုပ် အဓိက ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် ကၟိန်ဍုၚ်ဗၟာ ရ။

== ၃။ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ လိက်ပတ် (Language and Script) ==
* '''အရေဝ်ဘာသာ:''' အရေဝ်ဗၟာ (Burmese language) ဂှ် ဒှ်အရေဝ်အဓိက သွက်ဂကူဗၟာတအ် ကေုာံ ဒှ်အရေဝ် ရုံးသုံး (Official language) ဍုၚ်ဗၟာရ။ ဍေံ ပါလုပ်ပ္ဍဲ ဂကောံအရေဝ် တိဗေတ်-ဗၟာ (Sino-Tibetan) တုဲ ဒှ်အရေဝ် မၞုံကဵု ရမ္သာၚ်တိုန်စှ်ေ (Tonal language) ရ။
* '''လိက်ပတ်:''' လိက်ဗၟာဂှ် ကေတ်သဇိုၚ် နူ လိက်ပျူ ကေုာံ လိက်မန်တြေံ (Mon script) မစှ်ေကၠုၚ် နူ လိက်ဗြဟ္မဳ (Brahmi script) ဍုၚ်အိန္ဒိယ တုဲ ဇၞော်မောဝ်လဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;source3&quot;/&gt;

== ၄။ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ (Culture and Traditions) ==
ယေန်သၞာၚ်ဗၟာဂှ် ဍေံဒးဒုၚ် လွဳကေတ်လဝ် ဩဇာ နူကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ပရေၚ်ပတှ်ေ ကလော်နတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဂကူဝိုၚ်ဝန်းတအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။

* '''ပရေၚ်ပတှ်ေ (Religion):''' ဂကူဗၟာတအ် လျုၚ်ပတှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ အဓိက တုဲ၊ သီု ပံၚ်နှဴ မံၚ် ကု ပွမရှ်ေသှ်ေ &quot;နတ်&quot; (Spirit worship) ၃၇ ဇကု မဒှ် အခိုက်တြေံ ညးတအ်ရ။ ဘာလကျာ် ဒှ် ဗဟဵု ဌာန ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ ရ။
* '''စၞစ (Cuisine):''' ပုၚ် (Rice) ဂှ် ဒှ်စၞအဓိက ရ။ သွဗၟာ (Burmese curry) တအ်ဂှ် ဍုန် နကဵု ကၠေၚ် ကေုာံ ၚပိ (Ngapi) ဂၠိုၚ်ရ။ စၞစ မပြာကတ်တအ်ဂှ် &quot;မုန့်ဟင်းခါး&quot; (Mohinga) ကေုာံ &quot;လက်ဖက်သုပ်&quot; (Pickled tea leaves) တအ် ဒှ်စၞ အဓိက အခိုက်ကၞာ ညးတအ်ရ。
* '''ဗွိုက်လတေက် (Clothing):''' မၞိဟ်တြုဟ်ဗၟာတအ် ဗိုက် &quot;ပုဆိုး&quot; (Paso) တုဲ မၞိဟ်ဗြဴတအ် ဗိုက် &quot;ထဘီ&quot; (Htamane) ရ။ ပ္ဍဲပေါဲသဘၚ်မ္ဂး မၞိဟ်တြုဟ် လတက် &quot;တိုက်ပုံ&quot; (Taikpon) မဒှ် အၚ်္ကျဳတိုက် ခေတ်တၟိရ။
* '''သဘၚ် ကေုာံ သုခုမ:''' သဘၚ်အတး (Thingyan - သဘၚ်လံက်ဍာ်) ကေုာံ သဘၚ်သီတေန်ကျေတ် (Thadingyut - သဘၚ်ပူဇဴပၞာၚ်) တအ် ဒှ် သဘၚ်ဇၞော်အိုတ်ရ။ လပါ်သုခုမ မ္ဂး ပေါဲဇာတ် (Zat Pwe) ကေုာံ ရုပ်သေး (Puppetry) တအ်ဂှ် မြဟ်တမ္ညဝ်လောန်ရ။

== ၅။ ပထဝဳ ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ် (Geography and Demographics) ==
ဂကူဗၟာတအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုၚ် ပဒတဴမံၚ် ပ္ဍဲဒေသ လဒေါဝ် ကေုာံ သၠုၚ်ကျာ ဍုၚ်ဗၟာ မဒှ် ဒေသတိုၚ် (Regions) (၇) တိုၚ် အဓိက အတိုၚ် ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-
* တိုၚ်သေၚ် (Sagaing Region)
* တိုၚ်မကွေ (Magway Region)
* တိုၚ်မန္တလေ (Mandalay Region)
* တိုၚ်ဗဂေါ (Bago Region)
* တိုၚ်လ္ဂုၚ် (Yangon Region)
* တိုၚ်ဨရာဝတဳ (Ayeyarwady Region)
* တိုၚ်တနၚ်္သဳ (Tanintharyi Region)

ပါဲနူကဵု ဒေသ အပ္ဍဲဍုၚ်တုဲ၊ ဟိုတ်နူကဵု ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်တုဲ ဂကူဗၟာ မဂၠိုၚ်ကဵု ပြကောဋိကဋ် (Diaspora) တအ် ပြံၚ်အာ ပဒတဴ ပ္ဍဲဍုၚ်သေံ၊ ဍုၚ်မလေရှား၊ ဍုၚ်သိၚ်္ကာပူ၊ ကေုာံ ဍုၚ်ရးပလိုတ် မပ္တံကဵု အမေရိကာန်၊ အဝ်သတေလျာ တအ်ရ။

== ရံၚ်ကဵုဏအ် (See Also) ==
* [[ဍုၚ်ဗၟာ]] (Myanmar)
* [[ဝၚ်ဍုၚ်ဗၟာ]] (History of Myanmar)
* [[အရေဝ်ဗၟာ]] (Burmese language)
* [[ဂကူမန်]] (Mon people)
* [[ဂကူပျူ]] (Pyu people)

== နိဿဲ ==
{{reflist}}

== တမ်ရိုဟ်လိက် (Bibliography) ==
* &lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;''ဝၚ်ဍုၚ်ဗၟာတၟိ''၊ မာံပါလိက်၊ သၞာံ ၂၅၅၅၊ မုက်လိက် ၁၁၀။&lt;/ref&gt;
* &lt;ref name=&quot;source2&quot;&gt;Thant Myint-U. (2001). ''The Making of Modern Burma''. Cambridge University Press. (Cited as: ''Burma: Rivers of Curating'')&lt;/ref&gt;
* &lt;ref name=&quot;source3&quot;&gt;ဦးဘသန်း (၁၉၉၈)။ ''အခြေခံမြန်မာ့သမိုင်း''။ ရန်ကုန်။&lt;/ref&gt;

== လေန်မ္ၚး (External Links) ==
* [https://www.britannica.com/topic/Bamar Bamar - Encyclopedia Britannica]

{{DEFAULTSORT:Bamar}}
[[Category:ဂကူဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်ဗၟာ]]
[[Category:ဍုၚ်ဗၟာ]]
[[Category:ဂကူဗၟာ]]</text>
      <sha1>5dfdv1f7vwwkrfj6ik9dh5u9j8y9z4y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အင်္ဂလိင်ညးတြုံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8317</id>
    <revision>
      <id>54271</id>
      <parentid>49933</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T12:08:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10833" sha1="d88a5l3tgxev5cs2dvqjag5dv6nfcmj" xml:space="preserve">{{Short description|သၞောတ်ဗဳဇမသုက် ကေုာံ အင်္ဂလိင်ညးတြုံ}}
{{Infobox anatomy
| name = သၞောတ် အင်္ဂလိင် ညးတြုံ
| native_name = Male reproductive system
| image = [[File:Male anatomy.png|250px|ဗီုပြင် အင်္ဂလိင်ညးတြုံ]]
| caption = လဒက်ပ္တန် အင်္ဂဇတ် လပါ်မ္ၚး ကေုာံ လပါ်အပ္ဍဲ သၞောတ်အင်္ဂလိင်ညးတြုံ
| system = သၞောတ်ဗဳဇမသုက် (Reproductive system)
| major_organs = [[အင်္ဂဇတ် ညးတြုံ]] (Penis), [[မစိင်]] (Testicles), ထိုင်မစိင် (Scrotum), [[ဂြိုဟ်သုက်]] (Prostate)
| functioning = ပွမဖန်ဗဒှ် မသုက် ကေုာံ ဟဝ်မုန် ညးတြုံ
}}

'''သၞောတ် အင်္ဂလိင် ညးတြုံ''' ({{lang-en|Male reproductive system}}) ဟွံသေင်မ္ဂး '''သၞောတ် ဗဳဇမသုက် ညးတြုံ''' ဝွံ ဍေံဒှ် သၞောတ်အင်္ဂဇတ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ဇဳဝဗေဒ ပ္ဍဲခန္ဓကာယ ညးတြုံ မဖန်ဗဒှ်ကဵု သွက်ဂွံဆက်ကောန်ဗြောဝ်၊ ပွမပ္တိတ် မသုက် (Sperm)၊ ကေုာံ ပွမဗလးပ္တိတ် ဍာ်သုက် (Semen) သွက်ဂွံ ပံင်နှဴ ကုခၟာဲ ညးဗြဴ (Ovum) ပ္ဍဲအကြာ လၟေင်ကမၠောန် ဆက်ဆောံလိင် ရ။

ပါဲနူ တာလျိုင် မဆက်ကောန်ဗြောဝ်တုဲ၊ သၞောတ်ဏအ် ဍေံသီု ယိုက်ဂၠေင်လဝ် တာလျိုင် သွက်ဂွံ ပ္တိတ်ကဵု ဟဝ်မုန် (Hormones) မပ္တံကဵု တေတ်သတဝ်သတဳရဝ် (Testosterone) မဒှ် ဟဝ်မုန် အဓိက မဖန်ဗဒှ်ကဵု လက္ခဏာ ညးတြုံ မပ္တံကဵု ရမ္သာင်ဇြိုဟ်၊ သော်ပါင်သော်မုက် ကေုာံ ဒြဟတ်ဖျုန် တအ်ရ။

== အစိတ်အပိုင်း လပါ်မ္ၚး (External Organs) ==
အင်္ဂဇတ် ညးတြုံ လပါ်မ္ၚး မညာတ်ကေတ် နကဵု မတ်မာန်တအ်ဂှ် နွံ ၃ သာ် အဓိကရ-

# '''လိင် / အင်္ဂဇတ် (Penis):''' ဍေံဒှ် အင်္ဂလပါ်မ္ၚး အဓိက သွက်ဂွံ ဆက်ဆောံလိင် ကေုာံ သွက်ဂွံ ဗလးပ္တိတ် ဍာ်ဆီ (Urine) ရ။ ပ္ဍဲအင်္ဂဇတ်ဏအ်ဂှ် ဍေံဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဖျုန်မၞုံကဵု သၞောတ်ဆီ (Spongy tissue) မာန်တုဲ ကာလစိုတ်ဓါတ် လိင် က္တဵုဒှ်မ္ဂး ဆီလုပ်ပေင်တုဲ ဍေံကြံင်မ္ၚုဟ် (Erection) ကၠုင်မာန်ရ။
# '''ထိုင်မစိင် / ထိုင်ခၟာဲ (Scrotum):''' ဍေံဒှ် ထိုင်စၞာံ မနွံ သၟဝ်အင်္ဂဇတ်တုဲ ဍေံဂြောပ်ဗိုင် ကေုာံ မင်မဲလဝ် မစိင် (Testicles) ၜါမ ရ။ တာလျိုင် အဓိက ထိုင်ဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ်ကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ ညံင်ဂွံ စှ်ေနူ ဓါတ်ဂမ္တဴ ခန္ဓကာယ ဓမ္မတာ (ၜိုတ် 1 စဵုကဵု 2 ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ်) ညံင်ဂွံ ရုံဂံင် ကုပရေင်ဖန်ဗဒှ် မသုက်ရ။
# '''မစိင် / ခၟာဲတြုံ (Testicles / Testes):''' ဍေံဒှ် ခၟာဲ ၜါမ မနွံ အပ္ဍဲထိုင်မစိင်ရ။ တာလျိုင် ဍေံဂှ် ပ္တိတ်ကဵု &quot;မသုက်&quot; (Sperm) ကေုာံ ဟဝ်မုန် ညးတြုံ မၞုံယၟု &quot;တေတ်သတဝ်သတဳရဝ်&quot; (Testosterone) ရ။

== အစိတ်အပိုင်း လပါ်အပ္ဍဲ (Internal Organs) ==
သၞောတ်အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ တအ်ဂှ် ဍေံပံင်ညဳတုဲ ကၠောန်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ပကောံ၊ ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ဗလးပ္တိတ် ဍာ်သုက်ရ-

* '''သၞောတ်ပကောံမသုက် (Epididymis):''' ဍေံဒှ် ပၠောပ် ဂၠိင်င် မနွံ လက္ကရဴ မစိင်တုဲ တာလျိုင်ဍေံဂှ် သွက်ဂွံ ဒုင်ကေတ် မသုက် နူမစိင် တုဲ လွဳလွတ် ဖောအ်ဗြေဝ် ညံင်မသုက်တအ် ဂွံစိုပ် ကဆံင် မအာစိုပ်တရဴမာန် (Mature) ရ။
* '''ပၠောပ်ဍာ်သုက် (Vas Deferens):''' ဍေံဒှ် ပၠောပ် မဆက်စၠောအ် နူကဵု Epididymis သွက်ဂွံ ပလံင်ဏာ မသုက် ဇရေင် ပၠောပ်ဆီ (Urethra) ကာလ မဗလး ဍာ်သုက်ရ။
* '''ဂြိုဟ်ဍာ်သုက် (Seminal Vesicles):''' ဍေံဒှ် ဂြိုဟ် မပ္တိတ်ကဵု ဍာ်ကယျး (Fluid) မၞုံကဵု ဓါတ်သဂြာ မကဵု ဒြဟတ် ကုမသုက် ညံင်ဂွံ ချဳဓရာင်မာန်ရ။
* '''ဂြိုဟ်ပရဝ်သတိတ် / ဂြိုဟ်သုက် (Prostate Gland):''' ဂြိုဟ်ဏအ် ဍေံနွံ သၟဝ် ထိုင်ဆီ (Bladder) တုဲ ဍေံပ္တိတ်ကဵု ဍာ် ကေုာံ အေန်ဇြာင် (Enzymes) မဗိုင်ဖန် ညံင်ဍာ်သုက် ဂွံအာလောဲ ကေုာံ ညံင်မသုက် ဂွံဂျိုင်လအ် ပ္ဍဲခန္ဓ ညးဗြဴရ။
* '''ဂြိုဟ် ကောဝ်ပါ (Cowper's gland):''' ဍေံပ္တိတ်ကဵု ဍာ် ကြပ်ပ် သွက်ဂွံ ကြာတ်ကြဴ ကဵု ပၠောပ်ဆီ ညံင်ဟွံဂွံ ဒှ် ဓါတ်အေတ်သေတ် (Acidic) ကိုပ်ကၠာ ဟွံဗလး ဍာ်သုက် ဏီရ။

== တာလျိုင် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် (Functions and Physiology) ==
သၞောတ်အင်္ဂလိင် ညးတြုံ ဝွံ ယိုက်ဂၠေင်လဝ် တာလျိုင် အဓိက ၃ သာ်-
# '''ပွမဖန်ဗဒှ် မသုက် (Spermatogenesis):''' ကမၠောန် မပ္တိတ် မသုက် ဝွံ ဍေံစက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင် ကောန်တြုဟ်တအ် စိုပ် အဝဲဗၠာဲ (Puberty) တုဲ ဍေံဆက် ပ္တိတ်အာ ဒၟံင် စဵုကဵု အလုံမွဲ ဘဝရ။ 
# '''ပွမဖန်ဗဒှ် ဟဝ်မုန် ညးတြုံ (Hormone Production):''' ပွမပ္တိတ် ဟဝ်မုန် တေတ်သတဝ်သတဳရဝ် မထိင်ဒဝ်ကဵု အခိုက်အလိုက် စိုတ်ဓါတ်၊ လိင် ကေုာံ ဒြဟတ်ခန္ဓကာယ ညးတြုံ။
# '''ပွမဆက်ကောန်ဗြောဝ် (Reproduction):''' ပွမပၠောပ်စုတ် ဍာ်သုက် ပ္ဍဲအင်္ဂဇတ် ညးဗြဴ သွက်ဂွံ ပံင်နှဴ ကုခၟာဲ (Fertilization) တုဲ သြိုင်ခၞံ ဘဝမၞိဟ်တၟိ။

== ယဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Diseases and Health) ==
ပရေင်ထတ်ယုက် သၞောတ်အင်္ဂလိင် ညးတြုံ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် လောန်ရ။ ယဲ မလေပ် က္တဵုဒှ်မာန် တအ်ဂှ်-
* '''ကေန်သာ ဂြိုဟ်သုက် (Prostate Cancer):''' ယဲကေန်သာ မလေပ် က္တဵုဒှ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲညးတြုံ မအာယုက် ဇၞော်တအ်။
* '''ကေန်သာ မစိင် (Testicular Cancer):''' လေပ်က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ မၞိဟ်တြုဟ် အဝဲ အကြာ ၂၀ စဵုကဵု ၄၀ သၞာံ။
* '''ယဲ မဆက်စၠောအ် နူလိင် (Sexually Transmitted Infections - STIs):''' မပ္တံကဵု ယဲ HIV၊ ယဲဂြန် (Gonorrhea)၊ ကေုာံ ယဲသဳဖလိတ် (Syphilis) တအ်ရ။
* '''အင်္ဂဇတ် ဟွံကြံင်မ္ၚုဟ် (Erectile Dysfunction):''' အကာဲအရာ မဟွံမာန် ပ္တိတ် ဒြဟတ် အင်္ဂဇတ် သွက်ဂွံ ဆက်ဆောံလိင် ဟိုတ်နူကဵု ယဲဆီ၊ ယဲစိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲကတိုင်ဆီ တအ်ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[အင်္ဂဇတ် ညးဗြဴ]] (Female reproductive system)
* [[ပရေင်ထတ်ယုက် လိင်]] (Sexual health)
* [[တေတ်သတဝ်သတဳရဝ်]] (Testosterone)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite book |last1=Marieb |first1=Elaine N. |title=Human Anatomy &amp; Physiology |date=2018 |publisher=Pearson |isbn=978-0134580999}}
* {{cite web |url=https://www.who.int/health-topics/sexual-health |title=Sexual Health |publisher=World Health Organization |access-date=2026-05-06}}

[[Category:အင်္ဂဇတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက် ညးတြုံ]]
[[Category:သၞောတ် ခန္ဓကာယ]]</text>
      <sha1>d88a5l3tgxev5cs2dvqjag5dv6nfcmj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယေန်သၞာင်ဗေဒ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8587</id>
    <revision>
      <id>54397</id>
      <parentid>50335</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T06:57:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9880" sha1="sb59mhyrw5ok3ruo1s4rmirsv9idytm" xml:space="preserve">{{Short description|ကဏ္ဍပညာ မလ္ၚတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ယေန်သၞာင်၊ ဒြဟတ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်}}
{{Use dmy dates|date=April 2026}}
{{Infobox academic field
| name = ယေန်သၞာင်ဗေဒ
| native_name = Cultural Studies
| image = [[File:Birmingham_University_campus.jpg|250px|တက္ကသိုလ် ဘာမေန်ဟမ် ဒၞာဲ ယေန်သၞာင်ဗေဒ မစက္တဵုဒှ်]]
| caption = တက္ကသိုလ် ဘာမေန်ဟမ် (University of Birmingham) ပ္ဍဲ ဍုင် အင်္ဂလိက် မဒှ် ဒၞာဲ ဌာန သုတေသန ယေန်သၞာင်ဗေဒ ခေတ်တၟိ မစက္တဵုဒှ် လဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်
| core_concepts = ယေန်သၞာင် (Culture), ဒြဟတ်အုပ်ဓုပ် (Power), ပွမလွှမ်းမိုး (Hegemony), အထေင်အယုက် (Identity), ပွမဗၟံက်ထ္ၜး (Representation)
| subfields = လ္ၚတ်မဳဒဳယာ၊ ယေန်သၞာင် မၞိဟ်ဂၠိုင်၊ လ္ၚတ်ကဆံင်ပူဂိုလ်
| related_fields = [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]], ဒဿနိကဗေဒ, မနုဿဗေဒ, ဝင်, သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်
| prominent_figures = Stuart Hall, Raymond Williams, Richard Hoggart, Antonio Gramsci
}}

'''ယေန်သၞာင်ဗေဒ''' ({{lang-en|Cultural Studies}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍ ပညာ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုပြင် ယေန်သၞာင် မၞုံ ကု အစောံ မပြံင်လှာဲ စရိုတ် ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ ပညာ ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် ဆ ပွမလ္ၚတ် အနုသုခုမ ဟွံသေင်မ္ဂး အခိုက်ကၞာ တြေံတြဟ် ဟေင် ပုဟ်၊ ဆဂး ဍေံ ဒှ် ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုပြင် &quot;ယေန်သၞာင်&quot; မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဒြဟတ် အုပ်ဓုပ် (Power)၊ ပရေင် ဍုင်ကွာန်၊ ဂကူ ကေုာံ ကဆံင် မၞိဟ် (Social class) ရ။

ပ္ဍဲကဵု ပညာ ဏအ် မ္ဂး، ညးတအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ &quot;ယေန်သၞာင်&quot; မဟီု ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပွဳပွူ မွဲ မၞုံ ကု ပရေင် ပဋိပက္ခ ကေုာံ ပွမပြိုင်ပကာန် ညးသကအ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အဝဵု ကေုာံ ပွမဖန်ဗဒှ် အဓိပ္ပါယ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။

== ၁။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
ယေန်သၞာင်ဗေဒ ဝွံ ဍေံ စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ကဆံင် တၠပညာ အကြာ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ (လပါ် ကၞောတ် သၞာံ ၁၉၅၀ ဂမၠိုင် - Late 1950s) နူကဵု ဗဟဵု လ္ၚတ် ယေန်သၞာင် ခေတ်လၟုဟ် (Centre for Contemporary Cultural Studies - CCCS) ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ဘာမေန်ဟမ် (University of Birmingham) ပ္ဍဲ ဍုင် အင်္ဂလိက် ရ။ 

တၠပညာ အဓိက ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု '''Richard Hoggart''', '''Raymond Williams''' ကေုာံ ဗွဲကြဴ '''Stuart Hall''' တအ် ဂှ် ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ပညာ ဏအ် သွက်ဂွံ ဝေင်ဂြေပ် ကဵု &quot;ယေန်သၞာင် မၞိဟ် ကဆံင် သၟဝ် / မၞိဟ် ကၠောန် ကမၠောန်&quot; (Working-class culture) မဒး ဒုင် ဖျေဟ် လဝ် ကဆံင် နူကဵု ယေန်သၞာင် မၞိဟ် သၠုင် (High culture) တအ် ရ။

== ၂။ နကဵု မတ် တၠပညာမ္ဂး (Theoretical Perspectives) ==
နကဵု မတ် တၠပညာ [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]] ကေုာံ ဒဿနိကဗေဒ မ္ဂး، ယေန်သၞာင်ဗေဒ ဏအ် နွံ ကု တင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိက အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

* '''နကဵု မတ် တၠပညာ ပွမဗၟံက်ထ္ၜး (Representation):''' တၠပညာ '''Stuart Hall''' ဗၟံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ယေန်သၞာင် ဂှ် ဟွံသေင် အရာ မနွံ ဒၟံင် အလဵု ဇကု ဍေံ (Objective reality) ပုဟ်၊ ဆဂး ဍေံ ဒှ် အရာ မဖန်ဗဒှ် လဝ် (Constructed) နကဵု အရေဝ် ဘာသာ၊ ရုပ်ရဴ ကေုာံ မဳဒဳယာ တအ် ရ။ ပွမဗၟံက် ထ္ၜး ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လညာတ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ {{sfn|Hall|1997}}။
* '''နကဵု မတ် တၠပညာ ပွမလွှမ်းမိုး (Hegemony):''' တၠပညာ '''Antonio Gramsci''' သောင် ကလး လဝ် ဒဒှ်ရ ဂကောံမၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳ မၞုံ ကု ဒြဟတ် အုပ်ဓုပ် တအ် ဂှ် ညးတအ် စကာ &quot;ယေန်သၞာင်&quot; (ဗီုကဵု ပရေင် ပညာ၊ မဳဒဳယာ၊ ဘာသာ သာသနာ) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် လညာတ် မၞိဟ် တအ် ညံင် ဂွံ ဒုင် ကေတ် သၞောတ် ညးတအ် ဗွဲမလောဲသွာ ကေုာံ ဟွံမွဲ ကု ပွမဒစဵုဒစး ရ {{sfn|Gramsci|1971}}။
* '''နကဵု မတ် တၠပညာ ယေန်သၞာင် မန် (Mon Cultural Context):''' ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ပၠန်ဂတး ကေုာံ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဂကူ မန် မ္ဂး، ယေန်သၞာင်ဗေဒ ဝွံ စကာ ဂွံ နဒဒှ် ကပေါတ် အရင် (Tool) အဓိက မွဲ သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ကေုာံ မင်မဲ ဗီုပြင် ယေန်သၞာင် မန် မတန် ကြံင် ဒၟံင် အကြာ ပရေင် လွှမ်းမိုး ယေန်သၞာင် ဇၞော် ဂမၠိုင် (Dominant cultures) ရ။

== ၃။ ကဏ္ဍ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိကဂမၠိုင် (Main Areas of Study) ==
ပညာ ယေန်သၞာင်ဗေဒ ဝွံ ဍေံ လ္ၚတ် စွံ အာရီု လတူ ကဏ္ဍ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု-
# '''ယေန်သၞာင် မၞိဟ်ဂၠိုင် (Popular Culture):''' ပွမလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရုပ်ဂံင် (Movies)၊ ဒွက် (Music)၊ ဝတ္ထု၊ ဂိမ်း ကေုာံ မဳဒဳယာ ဂမၠိုင် မဒှ် အရာ မၞိဟ် သာမည တအ် မစသုင် ကေုာံ ဒးစိုတ် ဂၠိုင် အိုတ်။ 
# '''အထေင်အယုက် ကေုာံ ကဆံင် (Identity and Intersectionality):''' ပွမလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ ဂကူ (Race)၊ ဘာသာ (Religion)၊ လိင် (Gender) ကေုာံ ကဆံင် ပူဂိုလ် ဗီုလဵု ဍေံ ဆက်စပ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် အံင်ဇၞး ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်။
# '''ဂၠးကဝ်ဗေဒ / သြဇာ ဂၠးတိ (Globalization):''' ဗီုပြင် ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ (Global culture) မပြံင်လှာဲ ပံင်နှဴ ကဵု ယေန်သၞာင် ဒေသ ဂမၠိုင် ကေုာံ ဗီုလဵု ယေန်သၞာင် ရးပလိုတ် တအ် လွှမ်းမိုး အလုံ ဂၠးတိ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology)
* [[ဒဿနိကဗေဒ]] (Philosophy)
* မနုဿဗေဒ ယေန်သၞာင် (Cultural Anthropology)
* နဲပညာ ကေုာံ မဳဒဳယာ (Technology and Media)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;Hall&quot;&gt;Hall, S. (1997). ''Representation: Cultural Representations and Signifying Practices''. SAGE Publications.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Gramsci&quot;&gt;Gramsci, A. (1971). ''Selections from the Prison Notebooks''. International Publishers.&lt;/ref&gt;
}}

{{DEFAULTSORT:ယေန်သၞာင်ဗေဒ}}
[[Category:ယေန်သၞာင်ဗေဒ]]
[[Category:ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ဒဿနိကဗေဒ]]
[[Category:ယေန်သၞာင်]]</text>
      <sha1>sb59mhyrw5ok3ruo1s4rmirsv9idytm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54398</id>
      <parentid>54397</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T06:57:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၂။ နကဵု မတ် တၠပညာမ္ဂး (Theoretical Perspectives) */</comment>
      <origin>54398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9868" sha1="351hslws7prvlc2wa2dyujebaqand89" xml:space="preserve">{{Short description|ကဏ္ဍပညာ မလ္ၚတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ယေန်သၞာင်၊ ဒြဟတ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်}}
{{Use dmy dates|date=April 2026}}
{{Infobox academic field
| name = ယေန်သၞာင်ဗေဒ
| native_name = Cultural Studies
| image = [[File:Birmingham_University_campus.jpg|250px|တက္ကသိုလ် ဘာမေန်ဟမ် ဒၞာဲ ယေန်သၞာင်ဗေဒ မစက္တဵုဒှ်]]
| caption = တက္ကသိုလ် ဘာမေန်ဟမ် (University of Birmingham) ပ္ဍဲ ဍုင် အင်္ဂလိက် မဒှ် ဒၞာဲ ဌာန သုတေသန ယေန်သၞာင်ဗေဒ ခေတ်တၟိ မစက္တဵုဒှ် လဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်
| core_concepts = ယေန်သၞာင် (Culture), ဒြဟတ်အုပ်ဓုပ် (Power), ပွမလွှမ်းမိုး (Hegemony), အထေင်အယုက် (Identity), ပွမဗၟံက်ထ္ၜး (Representation)
| subfields = လ္ၚတ်မဳဒဳယာ၊ ယေန်သၞာင် မၞိဟ်ဂၠိုင်၊ လ္ၚတ်ကဆံင်ပူဂိုလ်
| related_fields = [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]], ဒဿနိကဗေဒ, မနုဿဗေဒ, ဝင်, သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်
| prominent_figures = Stuart Hall, Raymond Williams, Richard Hoggart, Antonio Gramsci
}}

'''ယေန်သၞာင်ဗေဒ''' ({{lang-en|Cultural Studies}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍ ပညာ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုပြင် ယေန်သၞာင် မၞုံ ကု အစောံ မပြံင်လှာဲ စရိုတ် ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ ပညာ ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် ဆ ပွမလ္ၚတ် အနုသုခုမ ဟွံသေင်မ္ဂး အခိုက်ကၞာ တြေံတြဟ် ဟေင် ပုဟ်၊ ဆဂး ဍေံ ဒှ် ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုပြင် &quot;ယေန်သၞာင်&quot; မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဒြဟတ် အုပ်ဓုပ် (Power)၊ ပရေင် ဍုင်ကွာန်၊ ဂကူ ကေုာံ ကဆံင် မၞိဟ် (Social class) ရ။

ပ္ဍဲကဵု ပညာ ဏအ် မ္ဂး، ညးတအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ &quot;ယေန်သၞာင်&quot; မဟီု ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပွဳပွူ မွဲ မၞုံ ကု ပရေင် ပဋိပက္ခ ကေုာံ ပွမပြိုင်ပကာန် ညးသကအ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အဝဵု ကေုာံ ပွမဖန်ဗဒှ် အဓိပ္ပါယ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။

== ၁။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
ယေန်သၞာင်ဗေဒ ဝွံ ဍေံ စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ကဆံင် တၠပညာ အကြာ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ (လပါ် ကၞောတ် သၞာံ ၁၉၅၀ ဂမၠိုင် - Late 1950s) နူကဵု ဗဟဵု လ္ၚတ် ယေန်သၞာင် ခေတ်လၟုဟ် (Centre for Contemporary Cultural Studies - CCCS) ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ဘာမေန်ဟမ် (University of Birmingham) ပ္ဍဲ ဍုင် အင်္ဂလိက် ရ။ 

တၠပညာ အဓိက ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု '''Richard Hoggart''', '''Raymond Williams''' ကေုာံ ဗွဲကြဴ '''Stuart Hall''' တအ် ဂှ် ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ပညာ ဏအ် သွက်ဂွံ ဝေင်ဂြေပ် ကဵု &quot;ယေန်သၞာင် မၞိဟ် ကဆံင် သၟဝ် / မၞိဟ် ကၠောန် ကမၠောန်&quot; (Working-class culture) မဒး ဒုင် ဖျေဟ် လဝ် ကဆံင် နူကဵု ယေန်သၞာင် မၞိဟ် သၠုင် (High culture) တအ် ရ။

== ၂။ နကဵု မတ် တၠပညာမ္ဂး (Theoretical Perspectives) ==
နကဵု မတ် တၠပညာ [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]] ကေုာံ ဒဿနိကဗေဒ မ္ဂး، ယေန်သၞာင်ဗေဒ ဏအ် နွံ ကု တင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိက အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

* '''နကဵု မတ် တၠပညာ ပွမဗၟံက်ထ္ၜး (Representation):''' တၠပညာ '''Stuart Hall''' ဗၟံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ယေန်သၞာင် ဂှ် ဟွံသေင် အရာ မနွံ ဒၟံင် အလဵု ဇကု ဍေံ (Objective reality) ပုဟ်၊ ဆဂး ဍေံ ဒှ် အရာ မဖန်ဗဒှ် လဝ် (Constructed) နကဵု အရေဝ် ဘာသာ၊ ရုပ်ရဴ ကေုာံ မဳဒဳယာ တအ် ရ။ ပွမဗၟံက် ထ္ၜး ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လညာတ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ {{sfn|Hall|1997}}။
* '''နကဵု မတ် တၠပညာ ပွမသြဇာတဴ (Hegemony):''' တၠပညာ '''Antonio Gramsci''' သောင် ကလး လဝ် ဒဒှ်ရ ဂကောံမၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳ မၞုံ ကု ဒြဟတ် အုပ်ဓုပ် တအ် ဂှ် ညးတအ် စကာ &quot;ယေန်သၞာင်&quot; (ဗီုကဵု ပရေင် ပညာ၊ မဳဒဳယာ၊ ဘာသာ သာသနာ) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် လညာတ် မၞိဟ် တအ် ညံင် ဂွံ ဒုင် ကေတ် သၞောတ် ညးတအ် ဗွဲမလောဲသွာ ကေုာံ ဟွံမွဲ ကု ပွမဒစဵုဒစး ရ {{sfn|Gramsci|1971}}။
* '''နကဵု မတ် တၠပညာ ယေန်သၞာင် မန် (Mon Cultural Context):''' ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ပၠန်ဂတး ကေုာံ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဂကူ မန် မ္ဂး، ယေန်သၞာင်ဗေဒ ဝွံ စကာ ဂွံ နဒဒှ် ကပေါတ် အရင် (Tool) အဓိက မွဲ သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ကေုာံ မင်မဲ ဗီုပြင် ယေန်သၞာင် မန် မတန် ကြံင် ဒၟံင် အကြာ ပရေင် လွှမ်းမိုး ယေန်သၞာင် ဇၞော် ဂမၠိုင် (Dominant cultures) ရ။

== ၃။ ကဏ္ဍ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိကဂမၠိုင် (Main Areas of Study) ==
ပညာ ယေန်သၞာင်ဗေဒ ဝွံ ဍေံ လ္ၚတ် စွံ အာရီု လတူ ကဏ္ဍ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု-
# '''ယေန်သၞာင် မၞိဟ်ဂၠိုင် (Popular Culture):''' ပွမလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရုပ်ဂံင် (Movies)၊ ဒွက် (Music)၊ ဝတ္ထု၊ ဂိမ်း ကေုာံ မဳဒဳယာ ဂမၠိုင် မဒှ် အရာ မၞိဟ် သာမည တအ် မစသုင် ကေုာံ ဒးစိုတ် ဂၠိုင် အိုတ်။ 
# '''အထေင်အယုက် ကေုာံ ကဆံင် (Identity and Intersectionality):''' ပွမလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ ဂကူ (Race)၊ ဘာသာ (Religion)၊ လိင် (Gender) ကေုာံ ကဆံင် ပူဂိုလ် ဗီုလဵု ဍေံ ဆက်စပ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် အံင်ဇၞး ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်။
# '''ဂၠးကဝ်ဗေဒ / သြဇာ ဂၠးတိ (Globalization):''' ဗီုပြင် ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ (Global culture) မပြံင်လှာဲ ပံင်နှဴ ကဵု ယေန်သၞာင် ဒေသ ဂမၠိုင် ကေုာံ ဗီုလဵု ယေန်သၞာင် ရးပလိုတ် တအ် လွှမ်းမိုး အလုံ ဂၠးတိ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology)
* [[ဒဿနိကဗေဒ]] (Philosophy)
* မနုဿဗေဒ ယေန်သၞာင် (Cultural Anthropology)
* နဲပညာ ကေုာံ မဳဒဳယာ (Technology and Media)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;Hall&quot;&gt;Hall, S. (1997). ''Representation: Cultural Representations and Signifying Practices''. SAGE Publications.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Gramsci&quot;&gt;Gramsci, A. (1971). ''Selections from the Prison Notebooks''. International Publishers.&lt;/ref&gt;
}}

{{DEFAULTSORT:ယေန်သၞာင်ဗေဒ}}
[[Category:ယေန်သၞာင်ဗေဒ]]
[[Category:ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ဒဿနိကဗေဒ]]
[[Category:ယေန်သၞာင်]]</text>
      <sha1>351hslws7prvlc2wa2dyujebaqand89</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54399</id>
      <parentid>54398</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T06:58:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9832" sha1="g8epo2rfeogf7vbosri6xbrubz9qu2i" xml:space="preserve">{{Short description|ကဏ္ဍပညာ မလ္ၚတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ယေန်သၞာင်၊ ဒြဟတ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်}}
{{Use dmy dates|date=April 2026}}
{{Infobox academic field
| name = ယေန်သၞာင်ဗေဒ
| native_name = Cultural Studies
| image = [[File:Birmingham_University_campus.jpg|250px|တက္ကသိုလ် ဘာမေန်ဟမ် ဒၞာဲ ယေန်သၞာင်ဗေဒ မစက္တဵုဒှ်]]
| caption = တက္ကသိုလ် ဘာမေန်ဟမ် (University of Birmingham) ပ္ဍဲ ဍုင် အင်္ဂလိက် မဒှ် ဒၞာဲ ဌာန သုတေသန ယေန်သၞာင်ဗေဒ ခေတ်တၟိ မစက္တဵုဒှ် လဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်
| core_concepts = ယေန်သၞာင် (Culture), ဒြဟတ်အုပ်ဓုပ် (Power), ပွမလွှမ်းမိုး (Hegemony), အထေင်အယုက် (Identity), ပွမဗၟံက်ထ္ၜး (Representation)
| subfields = လ္ၚတ်မဳဒဳယာ၊ ယေန်သၞာင် မၞိဟ်ဂၠိုင်၊ လ္ၚတ်ကဆံင်ပူဂိုလ်
| related_fields = [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]], ဒဿနိကဗေဒ, မနုဿဗေဒ, ဝင်, သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်
| prominent_figures = Stuart Hall, Raymond Williams, Richard Hoggart, Antonio Gramsci
}}

'''ယေန်သၞာင်ဗေဒ''' ({{lang-en|Cultural Studies}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍ ပညာ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုပြင် ယေန်သၞာင် မၞုံ ကု အစောံ မပြံင်လှာဲ စရိုတ် ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ ပညာ ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် ဆ ပွမလ္ၚတ် အနုသုခုမ ဟွံသေင်မ္ဂး အခိုက်ကၞာ တြေံတြဟ် ဟေင် ပုဟ်၊ ဆဂး ဍေံ ဒှ် ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုပြင် &quot;ယေန်သၞာင်&quot; မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဒြဟတ် အုပ်ဓုပ် (Power)၊ ပရေင် ဍုင်ကွာန်၊ ဂကူ ကေုာံ ကဆံင် မၞိဟ် (Social class) ရ။

ပ္ဍဲကဵု ပညာ ဏအ် မ္ဂး، ညးတအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ &quot;ယေန်သၞာင်&quot; မဟီု ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပွဳပွူ မွဲ မၞုံ ကု ပရေင် ပဋိပက္ခ ကေုာံ ပွမပြိုင်ပကာန် ညးသကအ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အဝဵု ကေုာံ ပွမဖန်ဗဒှ် အဓိပ္ပါယ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။

== ၁။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
ယေန်သၞာင်ဗေဒ ဝွံ ဍေံ စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ကဆံင် တၠပညာ အကြာ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ (လပါ် ကၞောတ် သၞာံ ၁၉၅၀ ဂမၠိုင် - Late 1950s) နူကဵု ဗဟဵု လ္ၚတ် ယေန်သၞာင် ခေတ်လၟုဟ် (Centre for Contemporary Cultural Studies - CCCS) ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ဘာမေန်ဟမ် (University of Birmingham) ပ္ဍဲ ဍုင် အင်္ဂလိက် ရ။ 

တၠပညာ အဓိက ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု '''Richard Hoggart''', '''Raymond Williams''' ကေုာံ ဗွဲကြဴ '''Stuart Hall''' တအ် ဂှ် ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ပညာ ဏအ် သွက်ဂွံ ဝေင်ဂြေပ် ကဵု &quot;ယေန်သၞာင် မၞိဟ် ကဆံင် သၟဝ် / မၞိဟ် ကၠောန် ကမၠောန်&quot; (Working-class culture) မဒး ဒုင် ဖျေဟ် လဝ် ကဆံင် နူကဵု ယေန်သၞာင် မၞိဟ် သၠုင် (High culture) တအ် ရ။

== ၂။ နကဵု မတ် တၠပညာမ္ဂး (Theoretical Perspectives) ==
နကဵု မတ် တၠပညာ [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]] ကေုာံ ဒဿနိကဗေဒ မ္ဂး، ယေန်သၞာင်ဗေဒ ဏအ် နွံ ကု တင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိက အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

* '''နကဵု မတ် တၠပညာ ပွမဗၟံက်ထ္ၜး (Representation):''' တၠပညာ '''Stuart Hall''' ဗၟံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ယေန်သၞာင် ဂှ် ဟွံသေင် အရာ မနွံ ဒၟံင် အလဵု ဇကု ဍေံ (Objective reality) ပုဟ်၊ ဆဂး ဍေံ ဒှ် အရာ မဖန်ဗဒှ် လဝ် (Constructed) နကဵု အရေဝ် ဘာသာ၊ ရုပ်ရဴ ကေုာံ မဳဒဳယာ တအ် ရ။ ပွမဗၟံက် ထ္ၜး ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လညာတ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ {{sfn|Hall|1997}}။
* '''နကဵု မတ် တၠပညာ ပွမသြဇာတဴ (Hegemony):''' တၠပညာ '''Antonio Gramsci''' သောင် ကလး လဝ် ဒဒှ်ရ ဂကောံမၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳ မၞုံ ကု ဒြဟတ် အုပ်ဓုပ် တအ် ဂှ် ညးတအ် စကာ &quot;ယေန်သၞာင်&quot; (ဗီုကဵု ပရေင် ပညာ၊ မဳဒဳယာ၊ ဘာသာ သာသနာ) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် လညာတ် မၞိဟ် တအ် ညံင် ဂွံ ဒုင် ကေတ် သၞောတ် ညးတအ် ဗွဲမလောဲသွာ ကေုာံ ဟွံမွဲ ကု ပွမဒစဵုဒစး ရ {{sfn|Gramsci|1971}}။
* '''နကဵု မတ် တၠပညာ ယေန်သၞာင် မန် (Mon Cultural Context):''' ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ပၠန်ဂတး ကေုာံ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဂကူ မန် မ္ဂး، ယေန်သၞာင်ဗေဒ ဝွံ စကာ ဂွံ နဒဒှ် ကပေါတ် အရင် (Tool) အဓိက မွဲ သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ကေုာံ မင်မဲ ဗီုပြင် ယေန်သၞာင် မန် မတန် ကြံင် ဒၟံင် အကြာ ပရေင် ဓလီု ယေန်သၞာင် ဇၞော် ဂမၠိုင် (Dominant cultures) ရ။

== ၃။ ကဏ္ဍ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိကဂမၠိုင် (Main Areas of Study) ==
ပညာ ယေန်သၞာင်ဗေဒ ဝွံ ဍေံ လ္ၚတ် စွံ အာရီု လတူ ကဏ္ဍ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု-
# '''ယေန်သၞာင် မၞိဟ်ဂၠိုင် (Popular Culture):''' ပွမလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရုပ်ဂံင် (Movies)၊ ဒွက် (Music)၊ ဝတ္ထု၊ ဂိမ်း ကေုာံ မဳဒဳယာ ဂမၠိုင် မဒှ် အရာ မၞိဟ် သာမည တအ် မစသုင် ကေုာံ ဒးစိုတ် ဂၠိုင် အိုတ်။ 
# '''အထေင်အယုက် ကေုာံ ကဆံင် (Identity and Intersectionality):''' ပွမလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ ဂကူ (Race)၊ ဘာသာ (Religion)၊ လိင် (Gender) ကေုာံ ကဆံင် ပူဂိုလ် ဗီုလဵု ဍေံ ဆက်စပ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် အံင်ဇၞး ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်။
# '''ဂၠးကဝ်ဗေဒ / သြဇာ ဂၠးတိ (Globalization):''' ဗီုပြင် ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ (Global culture) မပြံင်လှာဲ ပံင်နှဴ ကဵု ယေန်သၞာင် ဒေသ ဂမၠိုင် ကေုာံ ဗီုလဵု ယေန်သၞာင် ရးပလိုတ် တအ် ဓလီု အလုံ ဂၠးတိ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology)
* [[ဒဿနိကဗေဒ]] (Philosophy)
* မနုဿဗေဒ ယေန်သၞာင် (Cultural Anthropology)
* နဲပညာ ကေုာံ မဳဒဳယာ (Technology and Media)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;Hall&quot;&gt;Hall, S. (1997). ''Representation: Cultural Representations and Signifying Practices''. SAGE Publications.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Gramsci&quot;&gt;Gramsci, A. (1971). ''Selections from the Prison Notebooks''. International Publishers.&lt;/ref&gt;
}}

{{DEFAULTSORT:ယေန်သၞာင်ဗေဒ}}
[[Category:ယေန်သၞာင်ဗေဒ]]
[[Category:ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ဒဿနိကဗေဒ]]
[[Category:ယေန်သၞာင်]]</text>
      <sha1>g8epo2rfeogf7vbosri6xbrubz9qu2i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Synthesia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8629</id>
    <revision>
      <id>54416</id>
      <parentid>50410</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T07:49:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8799" sha1="k1hqhcjihst1epyavui241avo82q45i" xml:space="preserve">{{Short description|ကိရိယာ ဉာဏ်ပ္တေအ် မဖန်ဗဒှ် ဗဳဒဳယဵု နကဵု ရုပ်ပတောအ် (Avatar) ကေုာံ အရေဝ်}}
{{Infobox software
| name                   = Synthesia
| logo                   = | screenshot             = | caption                = ဗီုပြင် မုက်ရုင် သပ်ဝဲ (Interface) Synthesia AI
| developer              = Synthesia Ltd.
| released               = ၂၀၁၇ (သၞာံ ခရေတ်)
| operating_system       = သၞောတ် မသ္ပ သဇိုင် ကု လတူ လပှ်ကျာ (Cloud-based / Web application)
| genre                  = ကိရိယာ ဖန်ဗဒှ် ဗဳဒဳယဵု နကဵု ဉာဏ်ပ္တေအ် (AI Video Generation)
| language               = အရေဝ်ဘာသာ ပြင် နူ ၁၂၀ သာ် (ပါလုပ် သီု ဗၟာ ကဵု အင်္ဂလိက်)
| license                = သၞောတ် စကာ နကဵု သြန် (Commercial SaaS)
| website                = {{URL|https://www.synthesia.io/}}
}}

'''Synthesia''' ဝွံ ဍေံဒှ် သပ်ဝဲ (Software) ကိရိယာ '''[[ဉာဏ်ပ္တေအ်]]''' (Artificial Intelligence - AI) မဖန်ဗဒှ် ကဵု ဗဳဒဳယဵု မွဲ မပြာကတ် လောန် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ရ။ သပ်ဝဲ ဏအ် ဂှ် ကမ္မဏဳ Synthesia Ltd. (မၞုံ ရုင် ဗဟဵု ပ္ဍဲ လာန်ဒါန်) တအ် ခၞံ ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၇ တုဲ ဍေံ ပံက် လး ကဵု ညးစကာ တအ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဗဳဒဳယဵု လောဲလောဲ သွာသွာ နကဵု &quot;ရုပ်ပတောအ်&quot; (AI Avatars) မတုပ် ညံင်ရဴ မၞိဟ် ဇေတ်တ် ရ&lt;ref&gt;Synthesia AI Report. (2025). The Future of Video Production.&lt;/ref&gt;။

ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဏအ် မ္ဂး، ညးစကာ တအ် ဟွံဒး နွံ ပၟိက် ကု ကမ္မရာ (Camera)، ဌာန ရိုက် ကင် (Studio) ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် သၟာ လဟိင် (Actors) ပုဟ်။ ညးစကာ တအ် ဆ ၜိုတ် ချူ စုတ် လိက် ဟေင်၊ ရုပ်ပတောအ် (Avatar) ဂှ် ဍေံ သ္ဂောအ် ဟီု အရေဝ် တိတ် ကၠုင် ကေုာံ ပချဳ ပါင် အတိုင် လိက် ဂှ် ဍိုက်က်ပေင်င် မာန် ရ။

== ၁။ လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ နဲပညာ (Technology and Features) ==
Synthesia ဝွံ ဍေံ စကာ နဲပညာ တၟေင် တၟဟ် မပ္တံကဵု-
* '''ရုပ်ပတောအ် ဉာဏ်ပ္တေအ် (AI Avatars):''' နွံ ကု ရုပ်ပတောအ် မတုပ် ညံင်ရဴ မၞိဟ် နာနာ သာ်၊ နာနာ ဂကူ၊ ကေုာံ နာနာ အသက် အရွယ် မာန် ရုဲ ကေတ် မာန် ပြင် နူကဵု ၁၄၀ ရုပ်။ 
* '''အစောံ ကၠာဲ ရမ္သာင် (Text-to-Speech / TTS):''' မာန် ကၠာဲ စုတ် လိက် မချူ လဝ် တအ် ဂှ် ညံင် ဂွံ ဒှ် အာ ရမ္သာင် မၞိဟ် ဇေတ်တ် (Voiceovers) ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်ဘာသာ ပြင် နူ ၁၂၀ သာ် (ပါလုပ် သီုကဵု ဘာသာ ဗၟာ ကေုာံ ခယ်ကြုက်)။
* '''ပွမကၠောန် ရုပ် ဇကု (Custom Avatars):''' ကမ္မဏဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ပူဂိုလ် တအ် မာန် တက် ရုပ် ဗဳဒဳယဵု ဇကု အလဵု ဇကု တုဲ ကလေင် သၠိုင် ပၠုပ် ပ္ဍဲ သၞောတ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် &quot;AI Avatar&quot; အလဵု ဇကု မာန် ဏီ ရ။
* '''ဗီုပြင် ထာမ်ပလိက် (Video Templates):''' နွံ ကု ဗီုပြင် ဖျေဟ် လဒက်ပ္တန် (Layouts) ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ပၠုပ် စုတ် ဓါတ်ရုပ်၊ လိက် ကေုာံ လိုဝ်ဂေါဝ် (Logos) ပ္ဍဲ လက္ကရဴ စး ရုပ်ပတောအ် တအ် ရ။

== ၂။ ဖဵုစကာ ကေုာံ ဒၞာဲ မစကာဂမၠိုင် (Use Cases) ==
ဟိုတ်နူ ဍေံ ဖန် ညံင် သြန် ကေုာံ အခိင် ဂွံ သက်သာ အာ ဗွဲမလောန် တုဲ၊ သပ်ဝဲ ဏအ် ညးတအ် စကာ ဒၟံင် ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ နာနာ-
# '''ပရေင် ပညာ ကေုာံ ပွမဗ္တောန် (E-learning and Training):''' သုင်စောဲ သွက်ဂွံ ကၠောန် ဗဳဒဳယဵု ဗ္တောန် ပညာ၊ ဗဳဒဳယဵု သောင် ကလး ကမၠောန် သွက် ကောန်ကမၠောန် တၟိ၊ ကေုာံ ဗဳဒဳယဵု ပွမဗ္တောန် ဘာသာ အရေဝ် နာနာ။
# '''ပရေင် စန်ဒက် ကေုာံ တက် လိက်ပရိုင် (Marketing and Sales):''' ကမ္မဏဳ တအ် စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် ဗဳဒဳယဵု မိတ်ဆက် ကပေါတ် တၟိ ကေုာံ ဗဳဒဳယဵု သောင် ကလး သွက် ညးရာန် ကပေါတ် တအ် (Tutorials)။
# '''ကမၠောန် လိက်ပရိုင် ကေုာံ မဳဒဳယာ (News and Media):''' ဖန်ဗဒှ် ရုပ် ညး လဴ ပရိုင် (News anchors) သွက်ဂွံ လဴ ပရိုင် မက္တဵုဒှ် ဓဝါဲ ဂှ် လောဲလောဲ သွာသွာ (ဟွံဒး စကာ ဌာန ရိုက် ကင် ဇေတ်ဇေတ်)။
# '''ပွမကၠာဲ ဘာသာ ဗဳဒဳယဵု (Video Localization):''' ကမ္မဏဳ ဂၠးတိ တအ် ညးတအ် တက် လဝ် ဗဳဒဳယဵု အင်္ဂလိက် မွဲ တုဲ၊ နကဵု Synthesia ဏအ် ညးတအ် မာန် ကၠာဲ ပတိတ် ဗဳဒဳယဵု ဂှ် ညံင် ဂွံ ဒှ် အာ အရေဝ်ဘာသာ ဂျပေန်၊ သပိန် ကေုာံ ခယ်ကြုက် မာန် နကဵု ၜိုတ် မွဲ ၜါ မိနေတ် သၟး ရ။

== ၃။ ပြသၞာ ကေုာံ တင် စွံသတိ (Challenges and Ethics) ==
ၜိုန်ရ နဲပညာ ဏအ် ခိုဟ် ကီု လေဝ် ဍေံ လေပ် ပတိတ် ကဵု ပြသၞာ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် မာန် ရ။ ဗွဲတၟေင် ပြသၞာ '''Deepfake''' (ပွမပတောအ် ဗဒှ် ရုပ် မၞိဟ် မွဲမွဲ ညံင် ဂွံ တုပ် ဇေတ်ဇေတ် တုဲ ဖန် ညံင် ညး ဂွံ ဟီု အရေဝ် ဗၠေတ်ဗၠေတ်) ရ။ 

သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပြသၞာ ဏအ် ဂှ်၊ ကမ္မဏဳ Synthesia တအ် စွံ လဝ် မူဝါဒ တင်းကြပ် လောန် တုဲ (ဥပမာ - ညးစကာ တအ် ဟွံမွဲ အခေါင် ကၠောန် ရုပ်ပတောအ် ပူဂိုလ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် ပြာကတ် တအ် ယဝ်ရ ညးတေအ် ဟွံကဵု အခေါင်) ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဉာဏ်ပ္တေအ်]] (Artificial Intelligence)
* မက်ရှေန် လာန်နေန် (Machine learning)
* Deepfake
* OpenAI

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Synthesia}}
[[Category:ဉာဏ်ပ္တေအ်]]
[[Category:သပ်ဝဲဂမၠိုင်]]
[[Category:နဲပညာ ခေတ်တၟိ]]</text>
      <sha1>k1hqhcjihst1epyavui241avo82q45i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တက္ကသိုလ်မဟာစူဠာလံၚ်ကန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9113</id>
    <revision>
      <id>54389</id>
      <parentid>51195</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T06:40:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8001" sha1="ht85d1hwdk5i92y5nfrlk1sy7uqk6co" xml:space="preserve">{{Short description|တက္ကသိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ အလဵုအသဳ ဍုင်သေံ မနွံ ပ္ဍဲ အယုဒ္ဓယာ}}
{{Infobox university
| name = တက္ကသိုလ် မဟာစူဠာလံၚ်ကန်
| native_name = มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย (MCU)
| image = [[File:MCU Wang Noi.jpg|250px|တက္ကသိုလ် မဟာစူဠာလံၚ်ကန်]]
| caption = ရုင် ဗဟဵု တက္ကသိုလ် မဟာစူဠာလံၚ်ကန် မနွံ ပ္ဍဲ ဝၚ်ဏဳ၊ ခရိုင် အယုဒ္ဓယာ
| established = ၁၈၈၇ (သက္ကရာဇ် ခရေတ်)
| founder = သၟိင်စဍုင် စူဠာလံၚ်ကန် (ရာမ ၅)
| type = တက္ကသိုလ် အလဵုအသဳ (Public Buddhist University)
| location = ဝၚ်ဏဳ (Wang Noi)၊ ခရိုင် [[အယုဒ္ဓယာ]]၊ ဍုင် [[သေံ]]
| colors = သာ် ပ္ကဴ မ္ၚဵု (Pink)
| website = [https://www.mcu.ac.th/ mcu.ac.th]
}}

'''တက္ကသိုလ် မဟာစူဠာလံၚ်ကန်''' ({{lang-en|Mahachulalongkornrajavidyalaya University}} ဟွံသေင်မ္ဂး ကော် ခမၞောန် '''MCU''') ဝွံ ဍေံဒှ် တက္ကသိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ အလဵုအသဳ မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် [[သေံ]] (Thailand) ရ။ သၟိင်စဍုင် သေံ စူဠာလံၚ်ကန် (King Chulalongkorn - ရာမ ၅) ဂှ် ညး ဒက်ပ္တန် လဝ် တက္ကသိုလ် ဏအ် ပ္ဍဲ သက္ကရာဇ် ခရေတ် ၁၈၈၇ ရ။ 

ဌာန် တက္ကသိုလ် ဝွံ '''လုပ်လၟိဟ်''' ပ္ဍဲကဵု ဌာန် ပညာ ကဆံင် သၠုင် အိုတ် မွဲ သွက်ဂွံ ဇၞော်ပၟဝ် ပညာ ပိဋကတ် ပိ ကေုာံ နဲကဲ ပညာ ခေတ် တၟိ ညံင် ဂွံ '''ဆိုက်ဗ္ဒက်ကဵု''' ဗုဒ္ဓဓမ္မ ဗွဲမဍိုက်ပေင် ရ။ ရုင် ဗဟဵု တက္ကသိုလ် ဏအ် ဂှ် ဍေံ နွံ ပ္ဍဲကဵု ဝၚ်ဏဳ (Wang Noi)၊ ခရိုင် [[အယုဒ္ဓယာ]] ရ။

== ၁။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ တိုင်ပ္ကဴ အဓိက ==
တက္ကသိုလ် မဟာစူဠာလံၚ်ကန် ဝွံ ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု တိုင်ပ္ကဴ အဓိက ၃ သာ်-
* '''ပွမဗ္တောန်ပညာ:''' ဗ္တောန် ကဵု လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ညံင် ဂွံ ဒး '''ရး''' အတိုင် ပါဠိ သဒ္ဒါ ကေုာံ လညာတ် ထေရဝါဒ ဇေတ်တ်။
* '''ပွမသုတေသန:''' '''သောင်ကလး''' ကေုာံ လ္ၚတ် ပရူ ဝင် ကေုာံ ဓရ် ကျာ်တြဲ နကဵု နဲကဲ ပညာ သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန ခေတ် တၟိ။
* '''ပွမပ္တုဲကဵုကမၠောန်:''' စွံ ပ္တန် ပရေင် ပညာ မၞိဟ် တအ် သွက်ဂွံ '''ပ္တုဲကဵုကမၠောန်ဒးဒးရးရး''' ပ္ဍဲ အရာ မပြးဇး သာသနာ ကေုာံ သွက်ဂွံ ရီုဗင် ဂကောံမၞိဟ်။

== ၂။ ကဏ္ဍ ပညာရပ်ဂမၠိုင် (Faculties) ==
ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ် ဏအ် မ္ဂး ညးတအ် ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ မဟာဝိဇ္ဇာလယ (Faculties) အဓိက နာနာ သာ် သွက် သင် ကေုာံ ခရှ် တအ်-
# '''မဟာဝိဇ္ဇာလယ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Faculty of Buddhism):''' လ္ၚတ် ပရူ ပိဋကတ်၊ ဓမ္မ ကေုာံ ဒဿနိက။
# '''မဟာဝိဇ္ဇာလယ ပညာရေး (Faculty of Education):''' လ္ၚတ် ပရူ နဲကဲ ဗ္တောန် လိက် ကေုာံ ပရေင် အုပ်ဓုပ် ဘာ။
# '''မဟာဝိဇ္ဇာလယ ဝိဇ္ဇာပညာ (Faculty of Humanities):''' လ္ၚတ် ပရူ အရေဝ်ဘာသာ (ပါဠိ၊ အင်္ဂလိက်، ကေုာံ တၞဟ်တအ်) ကေုာံ စိတ္တဗေဒ။
# '''မဟာဝိဇ္ဇာလယ ပညာမဆေင်ကဵုမၞိဟ် (Faculty of Social Sciences):''' လ္ၚတ် ပရူ ပရေင် ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင် အုပ်ဓုပ် ဍုင် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။
# '''မဟာဝိဇ္ဇာလယ ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံဂၠးတိ (International Buddhist Studies College - IBSC):''' ဒှ် ဌာန မဗ္တောန် ကဵု နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက် သွက် သင် ကေုာံ ကွးဘာ နူကဵု ဍုင် သ္အာင် တအ် ရ။

== ၃။ တင်ဖဵု ကေုာံ ကိစ္စဇၞော်ဂမၠိုင် ==
တက္ကသိုလ် MCU ဝွံ ဍေံ ကဵု တင်ဖဵု မဇၞော်ကၠေင် သွက် သာသနာ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလောန်-
* '''ဖဵု ခိုင်ကၠိုက်:''' ဗဒှ် ကဵု သင် ပညာ တအ် ညံင် ဂွံ နွံ ကဵု လညာတ် ဓရ် သင်္ခတ ကေုာံ ဓရ် အသင်္ခတ ဗွဲမစှ်ေ သၞောတ် ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက် မာန်။
* '''နိဿဲ မဇၞော်ကဵုဒြဟတ်:''' ဍေံ ဒှ် ဌာန် '''နိဿဲ မဇၞော်ကဵုဒြဟတ်''' အဓိက မွဲ သွက် သင် ဂကူ မန် ကေုာံ သင် နာနာ နူ အလုံ လိုက် ဂွံ ကၠုင် ကေတ် ပညာ ကဆံင် တက္ကသိုလ် (BA, MA, PhD) ရ။ 
* '''နဲကဲ ပညာ ဂတာပ် ခေတ်:''' တက္ကသိုလ် ဏအ် ညးတအ် သုင်စောဲ စက် နဲကဲ ပညာ ဂတာပ် ခေတ် မပ္တံကဵု '''ကောန်ဗျူတာ''' (Computers) ကေုာံ စက် ဒဳဂျဳတယ် ပ္ဍဲ အရာ မလ္ၚတ် လိက်ပတ် ကေုာံ ပကောံ တင်ဂၞင် ညံင် တင် ယောင်ယာ ဂွံ '''ဟၟဲ''' ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[သေံ]] (Thailand)
* [[အယုဒ္ဓယာ]] (Ayutthaya)
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
* ပရေင် ပညာ တက္ကသိုလ်

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite web |url=https://www.mcu.ac.th/ |title=Mahachulalongkornrajavidyalaya University Official Website |access-date=May 7, 2026}}
* Swearer, Donald K. (1999). ''The Buddhist World of Southeast Asia''. SUNY Press.

{{DEFAULTSORT:တက္ကသိုလ် မဟာစူဠာလံၚ်ကန်}}
[[Category:တက္ကသိုလ် ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ]]
[[Category:တက္ကသိုလ်]]
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဍုင်သေံ]]
[[Category:အယုဒ္ဓယာ]]</text>
      <sha1>ht85d1hwdk5i92y5nfrlk1sy7uqk6co</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54390</id>
      <parentid>54389</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T06:42:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၁။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ တိုင်ပ္ကဴ အဓိက */</comment>
      <origin>54390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8005" sha1="78c1oxfjj0e0tbch6kgahxwhglsa7z3" xml:space="preserve">{{Short description|တက္ကသိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ အလဵုအသဳ ဍုင်သေံ မနွံ ပ္ဍဲ အယုဒ္ဓယာ}}
{{Infobox university
| name = တက္ကသိုလ် မဟာစူဠာလံၚ်ကန်
| native_name = มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย (MCU)
| image = [[File:MCU Wang Noi.jpg|250px|တက္ကသိုလ် မဟာစူဠာလံၚ်ကန်]]
| caption = ရုင် ဗဟဵု တက္ကသိုလ် မဟာစူဠာလံၚ်ကန် မနွံ ပ္ဍဲ ဝၚ်ဏဳ၊ ခရိုင် အယုဒ္ဓယာ
| established = ၁၈၈၇ (သက္ကရာဇ် ခရေတ်)
| founder = သၟိင်စဍုင် စူဠာလံၚ်ကန် (ရာမ ၅)
| type = တက္ကသိုလ် အလဵုအသဳ (Public Buddhist University)
| location = ဝၚ်ဏဳ (Wang Noi)၊ ခရိုင် [[အယုဒ္ဓယာ]]၊ ဍုင် [[သေံ]]
| colors = သာ် ပ္ကဴ မ္ၚဵု (Pink)
| website = [https://www.mcu.ac.th/ mcu.ac.th]
}}

'''တက္ကသိုလ် မဟာစူဠာလံၚ်ကန်''' ({{lang-en|Mahachulalongkornrajavidyalaya University}} ဟွံသေင်မ္ဂး ကော် ခမၞောန် '''MCU''') ဝွံ ဍေံဒှ် တက္ကသိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ အလဵုအသဳ မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် [[သေံ]] (Thailand) ရ။ သၟိင်စဍုင် သေံ စူဠာလံၚ်ကန် (King Chulalongkorn - ရာမ ၅) ဂှ် ညး ဒက်ပ္တန် လဝ် တက္ကသိုလ် ဏအ် ပ္ဍဲ သက္ကရာဇ် ခရေတ် ၁၈၈၇ ရ။ 

ဌာန် တက္ကသိုလ် ဝွံ '''လုပ်လၟိဟ်''' ပ္ဍဲကဵု ဌာန် ပညာ ကဆံင် သၠုင် အိုတ် မွဲ သွက်ဂွံ ဇၞော်ပၟဝ် ပညာ ပိဋကတ် ပိ ကေုာံ နဲကဲ ပညာ ခေတ် တၟိ ညံင် ဂွံ '''ဆိုက်ဗ္ဒက်ကဵု''' ဗုဒ္ဓဓမ္မ ဗွဲမဍိုက်ပေင် ရ။ ရုင် ဗဟဵု တက္ကသိုလ် ဏအ် ဂှ် ဍေံ နွံ ပ္ဍဲကဵု ဝၚ်ဏဳ (Wang Noi)၊ ခရိုင် [[အယုဒ္ဓယာ]] ရ။

== ၁။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ တိုင်ပ္ကဴ အဓိက ==
တက္ကသိုလ် မဟာစူဠာလံၚ်ကန် ဝွံ ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု တိုင်ပ္ကဴ အဓိက ၃ သာ်-
* '''ပွမဗ္တောန်ပညာ:''' ဗ္တောန် ကဵု လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ညံင် ဂွံ ဒး '''ရး''' အတိုင် ပါဠိ သဒ္ဒါ ကေုာံ လညာတ် ထေရဝါဒ ဇေတ်တ်။
* '''ပွမသုတေသန:''' '''သောင်ကလး''' ကေုာံ လ္ၚတ် ပရူ ဝင် ကေုာံ ဓရ် ကျာ်တြဲ နကဵု နဲကဲ ပညာ သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန ခေတ် တၟိ။
* '''ပွမပ္တုဲကဵုကမၠောန်:''' စွံ ပ္တန် ပရေင် ပညာ မၞိဟ် တအ် သွက်ဂွံ '''ပ္တုဲကဵုကမၠောန်ဒးဒးရးရး''' ပ္ဍဲ အရာ မပြးဇး သာသနာ ကေုာံ သွက်ဂွံ ရီုဗင် ဂကောံမၞိဟ်။

== ၂။ ကဏ္ဍ ပညာရပ်ဂမၠိုင် (Faculties) ==
ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ် ဏအ် မ္ဂး ညးတအ် ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ မဟာဝိဇ္ဇာလယ (Faculties) အဓိက နာနာ သာ် သွက် သင် ကေုာံ ခရှ် တအ်-
# '''[[မဟာဝိဇ္ဇာလယ]] ဗုဒ္ဓဘာသာ (Faculty of Buddhism):''' လ္ၚတ် ပရူ ပိဋကတ်၊ ဓမ္မ ကေုာံ ဒဿနိက။
# '''မဟာဝိဇ္ဇာလယ ပညာရေး (Faculty of Education):''' လ္ၚတ် ပရူ နဲကဲ ဗ္တောန် လိက် ကေုာံ ပရေင် အုပ်ဓုပ် ဘာ။
# '''မဟာဝိဇ္ဇာလယ ဝိဇ္ဇာပညာ (Faculty of Humanities):''' လ္ၚတ် ပရူ အရေဝ်ဘာသာ (ပါဠိ၊ အင်္ဂလိက်، ကေုာံ တၞဟ်တအ်) ကေုာံ စိတ္တဗေဒ။
# '''မဟာဝိဇ္ဇာလယ ပညာမဆေင်ကဵုမၞိဟ် (Faculty of Social Sciences):''' လ္ၚတ် ပရူ ပရေင် ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင် အုပ်ဓုပ် ဍုင် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။
# '''မဟာဝိဇ္ဇာလယ ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံဂၠးတိ (International Buddhist Studies College - IBSC):''' ဒှ် ဌာန မဗ္တောန် ကဵု နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက် သွက် သင် ကေုာံ ကွးဘာ နူကဵု ဍုင် သ္အာင် တအ် ရ။

== ၃။ တင်ဖဵု ကေုာံ ကိစ္စဇၞော်ဂမၠိုင် ==
တက္ကသိုလ် MCU ဝွံ ဍေံ ကဵု တင်ဖဵု မဇၞော်ကၠေင် သွက် သာသနာ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလောန်-
* '''ဖဵု ခိုင်ကၠိုက်:''' ဗဒှ် ကဵု သင် ပညာ တအ် ညံင် ဂွံ နွံ ကဵု လညာတ် ဓရ် သင်္ခတ ကေုာံ ဓရ် အသင်္ခတ ဗွဲမစှ်ေ သၞောတ် ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက် မာန်။
* '''နိဿဲ မဇၞော်ကဵုဒြဟတ်:''' ဍေံ ဒှ် ဌာန် '''နိဿဲ မဇၞော်ကဵုဒြဟတ်''' အဓိက မွဲ သွက် သင် ဂကူ မန် ကေုာံ သင် နာနာ နူ အလုံ လိုက် ဂွံ ကၠုင် ကေတ် ပညာ ကဆံင် တက္ကသိုလ် (BA, MA, PhD) ရ။ 
* '''နဲကဲ ပညာ ဂတာပ် ခေတ်:''' တက္ကသိုလ် ဏအ် ညးတအ် သုင်စောဲ စက် နဲကဲ ပညာ ဂတာပ် ခေတ် မပ္တံကဵု '''ကောန်ဗျူတာ''' (Computers) ကေုာံ စက် ဒဳဂျဳတယ် ပ္ဍဲ အရာ မလ္ၚတ် လိက်ပတ် ကေုာံ ပကောံ တင်ဂၞင် ညံင် တင် ယောင်ယာ ဂွံ '''ဟၟဲ''' ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[သေံ]] (Thailand)
* [[အယုဒ္ဓယာ]] (Ayutthaya)
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
* ပရေင် ပညာ တက္ကသိုလ်

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite web |url=https://www.mcu.ac.th/ |title=Mahachulalongkornrajavidyalaya University Official Website |access-date=May 7, 2026}}
* Swearer, Donald K. (1999). ''The Buddhist World of Southeast Asia''. SUNY Press.

{{DEFAULTSORT:တက္ကသိုလ် မဟာစူဠာလံၚ်ကန်}}
[[Category:တက္ကသိုလ် ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ]]
[[Category:တက္ကသိုလ်]]
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဍုင်သေံ]]
[[Category:အယုဒ္ဓယာ]]</text>
      <sha1>78c1oxfjj0e0tbch6kgahxwhglsa7z3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်မၞိဟ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9582</id>
    <revision>
      <id>54369</id>
      <parentid>52000</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T03:12:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10408" sha1="hvrqvg577xziq8p7zqk1zfm5h00zv7t" xml:space="preserve">{{Short description|သဘဴဓရ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ဆက်ဆောံ ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ်}}
{{Infobox concept
| name = ပရေင်မၞိဟ်
| native_name = Social
| image = [[File:Network representation.svg|250px|ဗီုပြင် ပရေင်ဆက်စပ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်]]
| caption = ဗီုပြင် သင်္ကေတ မထ္ၜးပျး ကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ပူဂိုလ် တအ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် (Social network)
| field = [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology), မနုဿဗေဒ, သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်
| related_concepts = ဂကောံမၞိဟ် (Society), ယေန်သၞာင် (Culture), လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ် (Social structure)
| key_elements = ပရေင်ဆက်ဆောံ (Interaction), သၞောဝ် အခိုက်ကၞာ (Norms), သၞောတ်လဒက်ပ္တန် (Institutions)
}}

'''ပရေင်မၞိဟ်''' ({{lang-en|Social}}) ဝွံ ဍေံဒှ် သဘဴဓရ် မဆေင်စပ် ကု ပရေင် ဆက်ဆောံ (Interaction)၊ ပရေင် ပံင်ကောံ (Cooperation)၊ ကေုာံ လဒက်ပ္တန် သၞောတ် အကြာ ပူဂိုလ် မွဲ ကဵု မွဲ ပ္ဍဲကဵု '''ဂကောံမၞိဟ်''' (Society) မွဲ ရ။ ဝေါဟာရ &quot;ပရေင်မၞိဟ်&quot; ဏအ် ဂှ် ဍေံ သ္ပ စၞး ကဵု အရာ သီုဖအိုတ် မက္တဵုဒှ် ဒၟံင် ဟိုတ်နူကဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂျိုင် တန်တဴ ဒၟံင် မွဲစွံ၊ မပ္တံကဵု အခိုက်အလိုက်، လညာတ် ပတှ်ေ، ပရေင် ပညာ ကေုာံ ပြသၞာ နာနာ သာ် ရ။

တၠပညာ ဒဿနိက ဂရေတ် အရေတ်သတဝ်တယ် (Aristotle) ညး လေပ် ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ကောန်မၞိဟ် ဂှ် ဒှ် သတ္တဝါ ပရေင်မၞိဟ် မွဲ ရ&quot; (Man is a social animal) ရ။ အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဂှ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဏအ် ဂျိုင် တန်တဴ နကဵု ပူဂိုလ် မွဲ ဓဝ် ဟွံမာန် ပုဟ်၊ ညးတအ် နွံ ပၟိက် ဒး ပံင်ကောံ ကေုာံ ဆက်ဆောံ ညးသကအ် သွက်ဂွံ ဂျိုင် လမျီု ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ရ။ ပွမလ္ၚတ် အကာဲအရာ တအ် ဏအ် ဂှ် ညးကော်စ ပညာ '''[[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]]''' (Sociology) ရ။

== ၁။ လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ် (Social Structure) ==
ပရေင်မၞိဟ် ဂှ် ဍေံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ &quot;လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ်&quot; (Social Structure) မဒှ် သဇိုင် သၞောတ် မထိင်ဒဝ် လဝ် ဂကောံမၞိဟ် ရ။ လဒက်ပ္တန် ဏအ် ပါ် လဝ် နွံ-
* '''သၞောတ်လဒက်ပ္တန် (Social Institutions):''' ဒှ် သၞောတ် အဓိက မထိင်ဒဝ် ဂကောံမၞိဟ် မပ္တံကဵု ဂကောံ အိန်ထံင် (Family)၊ ပရေင် ပညာ (Education)၊ သာသနာ (Religion)၊ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် (Economy) ကေုာံ အလဵုအသဳ (Government) တအ် ရ။
* '''ကဆံင် ပရေင်မၞိဟ် (Social Stratification):''' ဒှ် ပွမပါ် ကဆံင် သၠုင် သဝ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် သ္ပ သဇိုင် ကု ဒြပ် သြန်، အဝဵု ကေုာံ ပရေင် ပညာ (ဥပမာ - ကဆံင် သၟဝ်، ကဆံင် လဒေါဝ်، ကဆံင် သၠုင်)။
* '''ဂကောံ ပရေင်မၞိဟ် (Social Groups):''' ဒှ် ဂကောံ ပူဂိုလ် မဆက်ဆောံ ညးသကအ် လၟိုန် အခိင် (ဥပမာ - မိတ်သဟာဲ၊ ဂကောံ ကမၠောန်၊ ဂကောံ ဝါသနာ)။

== ၂။ ပရေင်ဆက်ဆောံ ကေုာံ အခိုက်ကၞာ (Social Interaction and Norms) ==
ပရေင်မၞိဟ် မွဲ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ မာန် ဂှ် သ္ပ သဇိုင် ကု ဗီုလဵု မၞိဟ် တအ် ဆက်ဆောံ ညးသကအ် ရ-
* '''ပရေင် ဗ္တောန် အခိုက် ပရေင်မၞိဟ် (Socialization):''' ဍေံ ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် မဗ္တောန် ကဵု ကောန်ၚာ် ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် တၟိ ညံင် ဂွံ တီ ကၠိုဟ် အခိုက်အလိုက်، အရေဝ် ကေုာံ လညာတ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ဂှ် ရ။
* '''သၞောဝ် အခိုက်ကၞာ (Social Norms):''' ဒှ် သၞောဝ် ကိုန်ဂစိုတ် မဟွံချူ လဝ် ဆဂး မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဒုင် တဲ ကေုာံ ဒ္ဂေတ် ဗက် (ဥပမာ - ပွမရှ်ေသှ်ေ မၞိဟ် ဇၞော်၊ ပွမဟီု တင်ဂုဏ်)။ ယဝ်ရ ဟွံဒ္ဂေတ် ဗက် မ္ဂး ဒး ဒုင် ဖျေဟ် ဒုဟ် နကဵု ဂကောံမၞိဟ် (Social sanctions) ရ။
* '''တာလျိုင် ကေုာံ ကဆံင် (Roles and Status):''' ပူဂိုလ် ဇၟာပ်ပ် တၠ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ဂှ် နွံ ကု &quot;ကဆံင်&quot; (Status - ဥပမာ: အ္စာ၊ သဝ်ဝန်၊ မိမ) ကေုာံ ဒး တွံ &quot;တာလျိုင်&quot; (Role) မကိတ်ညဳ ကု ကဆံင် ဂှ် ရ။

== ၃။ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်မၞိဟ် (Social Issues and Change) ==
ဂကောံမၞိဟ် ဂှ် ဍေံ ဟွံတန်တဴ ဒၟံင် ထာဝရ ပုဟ်၊ ဍေံ ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် လၟိုန် အခိင် (Social Change)။ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဏအ် လေပ် က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူ နဲပညာ၊ ယဲ ကပ်၊ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် တဝ်စၞေဟ် ပရေင်မၞိဟ် (Social movements) တအ် ရ။ 

ပ္ဍဲ အခိင် ကာလ မပြံင်လှာဲ ဏအ်၊ လေပ် က္တဵုဒှ် ကၠုင် &quot;ပြသၞာ ပရေင်မၞိဟ်&quot; (Social Issues) မပ္တံကဵု-
# '''ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် (Social Inequality):''' ပွမကလိဂွံ အခေါင်အရာ၊ ပရေင် ပညာ ကေုာံ သြန် မဟွံတုပ် ညးသကအ် အကြာ ဂကူ، ဘာသာ ဟွံသေင်မ္ဂး လိင် (တြုဟ်/ဗြဴ)။
# '''ပြသၞာ ဒိုက်ဂတ် (Poverty):''' ပွမဟွံမွဲ ကု သြန် ဒြပ် ရုံဂပ် သွက်ဂွံ ဂျိုင် လမျီု ပ္ဍဲ အဆံင် သဇိုင်။
# '''ပရေင် ပါ်ပဲါ (Discrimination):''' ပွမဆက်ဆောံ ကေုာံ ကဵု အခေါင် ပရေံ လတူ ဂကောံမၞိဟ် မွဲမွဲ ဟိုတ်နူ ဂကူ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ပတှ်ေ ညးတအ်။

== ၄။ သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် (Social Sciences) ==
သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် ခၠင် လပါ် ပရေင်မၞိဟ် ဏအ် ဍိုက်က်ပေင်င် ဂှ်၊ တၠပညာ တအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ကဏ္ဍ ပညာ မကော်စ '''သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်''' (Social Sciences) ရ။ ပညာ တအ် ဏအ် ဂှ် ဍေံ လ္ၚတ် စွံ အာရီု လတူ စရိုတ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ကောန်မၞိဟ် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ ကဏ္ဍ အဓိက ဂမၠိုင် ဂှ် ဒှ်-
* [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology)
* [[မနုဿဗေဒ]] (Anthropology)
* စိတ္တဗေဒ (Psychology)
* ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics)
* သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Science)

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology)
* ယေန်သၞာင် (Culture)
* [[မနုဿဗေဒ]] (Anthropology)
* ဂကောံ တွဳဗဝိုင် (Tribe)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Giddens, Anthony; Duneier, Mitchell; Appelbaum, Richard P.; Carr, Deborah (2018). ''Introduction to Sociology'' (11th ed.). W. W. Norton &amp; Company. ISBN 978-0393639404.
* Macionis, John J. (2018). ''Sociology'' (17th ed.). Pearson. ISBN 978-0134674736.

{{DEFAULTSORT:ပရေင်မၞိဟ်}}
[[Category:ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:သဘဴဓရ် ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>hvrqvg577xziq8p7zqk1zfm5h00zv7t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၇. မေ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>10712</id>
    <revision>
      <id>54330</id>
      <parentid>54190</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T23:35:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3697" sha1="d1xgrguwz5nzpl6ld0eot9juk8x5zwe" xml:space="preserve">'''၇ မေ'''

'''ပရူပရာ မက္တဵုဒှ်လဝ်ဂမၠိုင်'''
* ၁၈၂၄ – ညးချူဒွက် ဂျာမနဳ '''လုဒ်ဝေတ် ဗာန် ဗဳထဝ်ဗေန်''' (Ludwig van Beethoven) ထ္ၜးပျး ရမ္သာင်ဆင် (Symphony No. 9) ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗဳယေန်နာ (Vienna)။
* ၁၉၁၅ – ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ပထမ: က္ၜင်စက် ဗြိတိန် '''RMS Lusitania''' (ပ္ဍဲဗီု) ဒးဒုင်ပန် ဗၠိုက်စှ်ေအာ နကဵု က္ၜင်သၟဝ်ဍာ် ဂျာမနဳ တုဲ မၞိဟ် ၁,၁၉၈ တၠ ဒးသၠးလမျီု။
* ၁၉၄၅ – ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ: ဒပ်ပၞာန် '''ဂျာမနဳ''' ထပှ်စၟတ်တဲ ဒုင်ကျပၞာန် သီုဟွံမဲကုတင်စၟတ် အတိုင်သၞောဝ် ပ္ဍဲဍုင် ရီမ်း (Reims) ဍုင်ပြင်သေတ်။
* ၁၉၅၄ – ပၞာန် အေန်ဒဝ်ချာင်နာ အလန်ပထမ: ဒပ်ပၞာန် ပြင်သေတ် ဒုင်ကျအာ ပ္ဍဲ '''ပၞာန် ဒဳယေန်ဗဳယေန်ဖူ''' (Battle of Dien Bien Phu) ကု ဒပ်ပၞာန် ဗဳယေတ်မေန်။
* ၁၉၉၂ – က္ၜင်အာကာသ အေန်ဒေဗာ (Space Shuttle Endeavour) မဒှ် က္ၜင်အာကာသ အမေရိကာန် စပဝ်တိတ် တရဴကိုပ်ကၠာအိုတ်။

'''တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ဂမၠိုင်'''
* ၁၈၃၃ – '''ဂျဝ်ဟာန် ဗရာမ်''' (Johannes Brahms)၊ တၠပညာ အနုသုခုမ ကေုာံ ညးချူဒွက် ဂျာမနဳ (စုတိ ၁၈၉၇)။
* ၁၈၄၀ – '''ပဳယဝ်တာ အဳလယေတ် ချာင်ကောပ်သကဳ''' (Pyotr Ilyich Tchaikovsky)၊ ညးချူဒွက် ရုရှာ (စုတိ ၁၈၉၃)။
* ၁၉၁၉ – '''အေဗာ ပေရွန်''' (Eva Perón)၊ သမ္ဘာသမ္မတ ဍုင်အာဂျေန်တဳနာ (စုတိ ၁၉၅၂)။

'''တ္ၚဲစုတိဂမၠိုင်'''
* ၃၉၉ ဘဳသဳ – '''သဝ်ကရေးတီး''' (Socrates)၊ တၠပညာ ဒဿနိက ဂရေတ်။
* ၁၈၂၅ – '''အာန်တဝ်နဳယဝ် သာလဳယေရဳ''' (Antonio Salieri)၊ ညးချူဒွက် အဳတလဳ (ဒှ်မၞိဟ် ၁၇၅၀)။

'''တ္ၚဲကၟာတ်ရုင် ကေုာံ တ္ၚဲစၟတ်သမ္တီဂမၠိုင်'''
* တ္ၚဲ ရေဒဳယဝ် (Radio Day) - ဍုင်ရုရှာ ကေုာံ ဍုင်ဗူဂေရဳယျာ။
* တ္ၚဲ မင်မဲ ဍုင်မိတိမ (Defender of the Fatherland Day) - ဍုင်ကာဇာတ်သတာန်။

&lt;div style=&quot;text-align: right; margin-top: 1em;&quot;&gt;
[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၆. မေ|'''&lt; ၆ မေ''']] – '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/မေ|မေ]]''' – [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၈. မေ|'''၈ မေ &gt;''']]
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>d1xgrguwz5nzpl6ld0eot9juk8x5zwe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54331</id>
      <parentid>54330</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T23:36:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3908" sha1="sicaqlddsa2ao6so94zw5r3187o8xqg" xml:space="preserve">Code snippet
'''[[၇ မေ]]'''

'''ပရူပရာ မက္တဵုဒှ်လဝ်ဂမၠိုင်'''
* [[၁၈၂၄]] – ညးချူဒွက် [[ဂျာမနဳ]] '''[[လုဒ်ဝေတ် ဗာန် ဗဳထဝ်ဗေန်]]''' (Ludwig van Beethoven) ထ္ၜးပျး [[ရမ္သာင်ဆင် (Symphony No. 9)]] ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်[[ဗဳယေန်နာ]] (Vienna)။
* [[၁၉၁၅]] – [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ပထမ]]: က္ၜင်စက် [[ဗြိတိန်]] '''[[RMS Lusitania]]''' (ပ္ဍဲဗီု) ဒးဒုင်ပန် ဗၠိုက်စှ်ေအာ နကဵု က္ၜင်သၟဝ်ဍာ် [[ဂျာမနဳ]] တုဲ မၞိဟ် ၁,၁၉၈ တၠ ဒးသၠးလမျီု။
* [[၁၉၄၅]] – [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ]]: ဒပ်ပၞာန် '''[[ဂျာမနဳ]]''' ထပှ်စၟတ်တဲ ဒုင်ကျပၞာန် သီုဟွံမဲကုတင်စၟတ် အတိုင်သၞောဝ် ပ္ဍဲဍုင် [[ရီမ်း]] (Reims) ဍုင်[[ပြင်သေတ်]]။
* [[၁၉၅၄]] – [[ပၞာန် အေန်ဒဝ်ချာင်နာ အလန်ပထမ]]: ဒပ်ပၞာန် [[ပြင်သေတ်]] ဒုင်ကျအာ ပ္ဍဲ '''[[ပၞာန် ဒဳယေန်ဗဳယေန်ဖူ]]''' (Battle of Dien Bien Phu) ကု ဒပ်ပၞာန် [[ဗဳယေတ်မေန်]]။
* [[၁၉၉၂]] – က္ၜင်အာကာသ '''[[အေန်ဒေဗာ]]''' (Space Shuttle Endeavour) မဒှ် က္ၜင်အာကာသ [[အမေရိကာန်]] စပဝ်တိတ် တရဴကိုပ်ကၠာအိုတ်။

'''တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ဂမၠိုင်'''
* [[၁၈၃၃]] – '''[[ဂျဝ်ဟာန် ဗရာမ်]]''' (Johannes Brahms)၊ တၠပညာ အနုသုခုမ ကေုာံ ညးချူဒွက် [[ဂျာမနဳ]] (စုတိ [[၁၈၉၇]])။
* [[၁၈၄၀]] – '''[[ပဳယဝ်တာ အဳလယေတ် ချာင်ကောပ်သကဳ]]''' (Pyotr Ilyich Tchaikovsky)၊ ညးချူဒွက် [[ရုရှာ]] (စုတိ [[၁၈၉၃]])။
* [[၁၉၁၉]] – '''[[အေဗာ ပေရွန်]]''' (Eva Perón)၊ သမ္ဘာသမ္မတ ဍုင်[[အာဂျေန်တဳနာ]] (စုတိ [[၁၉၅၂]])။

'''တ္ၚဲစုတိဂမၠိုင်'''
* [[၃၉၉ ဘဳသဳ]] – '''[[သဝ်ကရေးတီး]]''' (Socrates)၊ တၠပညာ ဒဿနိက [[ဂရေတ်]]။
* [[၁၈၂၅]] – '''[[အာန်တဝ်နဳယဝ် သာလဳယေရဳ]]''' (Antonio Salieri)၊ ညးချူဒွက် [[အဳတလဳ]] (ဒှ်မၞိဟ် [[၁၇၅၀]])။

'''တ္ၚဲကၟာတ်ရုင် ကေုာံ တ္ၚဲစၟတ်သမ္တီဂမၠိုင်'''
* [[တ္ၚဲ ရေဒဳယဝ်]] (Radio Day) - ဍုင်[[ရုရှာ]] ကေုာံ ဍုင်[[ဗူဂေရဳယျာ]]။
* [[တ္ၚဲ မင်မဲ ဍုင်မိတိမ]] (Defender of the Fatherland Day) - ဍုင်[[ကာဇာတ်သတာန်]]။

&lt;div style=&quot;text-align: right; margin-top: 1em;&quot;&gt;
[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၆. မေ|'''&lt; ၆ မေ''']] – '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/မေ|မေ]]''' – [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၈. မေ|'''၈ မေ &gt;''']]
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>sicaqlddsa2ao6so94zw5r3187o8xqg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54332</id>
      <parentid>54331</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T23:38:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3895" sha1="gvkhuttegqvm447coaa8udi04n3ftlp" xml:space="preserve">'''[[၇ မေ]]'''

'''ပရူပရာ မက္တဵုဒှ်လဝ်ဂမၠိုင်'''
* [[၁၈၂၄]] – ညးချူဒွက် [[ဂျာမနဳ]] '''[[လုဒ်ဝေတ် ဗာန် ဗဳထဝ်ဗေန်]]''' (Ludwig van Beethoven) ထ္ၜးပျး [[ရမ္သာင်ဆင် (Symphony No. 9)]] ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်[[ဗဳယေန်နာ]] (Vienna)။
* [[၁၉၁၅]] – [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ပထမ]]: က္ၜင်စက် [[ဗြိတိန်]] '''[[RMS Lusitania]]''' (ပ္ဍဲဗီု) ဒးဒုင်ပန် ဗၠိုက်စှ်ေအာ နကဵု က္ၜင်သၟဝ်ဍာ် [[ဂျာမနဳ]] တုဲ မၞိဟ် ၁,၁၉၈ တၠ ဒးသၠးလမျီု။
* [[၁၉၄၅]] – [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ]]: ဒပ်ပၞာန် '''[[ဂျာမနဳ]]''' ထပှ်စၟတ်တဲ ဒုင်ကျပၞာန် သီုဟွံမဲကုတင်စၟတ် အတိုင်သၞောဝ် ပ္ဍဲဍုင် [[ရီမ်း]] (Reims) ဍုင်[[ပြင်သေတ်]]။
* [[၁၉၅၄]] – [[ပၞာန် အေန်ဒဝ်ချာင်နာ အလန်ပထမ]]: ဒပ်ပၞာန် [[ပြင်သေတ်]] ဒုင်ကျအာ ပ္ဍဲ '''[[ပၞာန် ဒဳယေန်ဗဳယေန်ဖူ]]''' (Battle of Dien Bien Phu) ကု ဒပ်ပၞာန် [[ဗဳယေတ်မေန်]]။
* [[၁၉၉၂]] – က္ၜင်အာကာသ '''[[အေန်ဒေဗာ]]''' (Space Shuttle Endeavour) မဒှ် က္ၜင်အာကာသ [[အမေရိကာန်]] စပဝ်တိတ် တရဴကိုပ်ကၠာအိုတ်။

'''တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ဂမၠိုင်'''
* [[၁၈၃၃]] – '''[[ဂျဝ်ဟာန် ဗရာမ်]]''' (Johannes Brahms)၊ တၠပညာ အနုသုခုမ ကေုာံ ညးချူဒွက် [[ဂျာမနဳ]] (စုတိ [[၁၈၉၇]])။
* [[၁၈၄၀]] – '''[[ပဳယဝ်တာ အဳလယေတ် ချာင်ကောပ်သကဳ]]''' (Pyotr Ilyich Tchaikovsky)၊ ညးချူဒွက် [[ရုရှာ]] (စုတိ [[၁၈၉၃]])။
* [[၁၉၁၉]] – '''[[အေဗာ ပေရွန်]]''' (Eva Perón)၊ သမ္ဘာသမ္မတ ဍုင်[[အာဂျေန်တဳနာ]] (စုတိ [[၁၉၅၂]])။

'''တ္ၚဲစုတိဂမၠိုင်'''
* [[၃၉၉ ဘဳသဳ]] – '''[[သဝ်ကရေးတီး]]''' (Socrates)၊ တၠပညာ ဒဿနိက [[ဂရေတ်]]။
* [[၁၈၂၅]] – '''[[အာန်တဝ်နဳယဝ် သာလဳယေရဳ]]''' (Antonio Salieri)၊ ညးချူဒွက် [[အဳတလဳ]] (ဒှ်မၞိဟ် [[၁၇၅၀]])။

'''တ္ၚဲကၟာတ်ရုင် ကေုာံ တ္ၚဲစၟတ်သမ္တီဂမၠိုင်'''
* [[တ္ၚဲ ရေဒဳယဝ်]] (Radio Day) - ဍုင်[[ရုရှာ]] ကေုာံ ဍုင်[[ဗူဂေရဳယျာ]]။
* [[တ္ၚဲ မင်မဲ ဍုင်မိတိမ]] (Defender of the Fatherland Day) - ဍုင်[[ကာဇာတ်သတာန်]]။

&lt;div style=&quot;text-align: right; margin-top: 1em;&quot;&gt;
[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၆. မေ|'''&lt; ၆ မေ''']] – '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/မေ|မေ]]''' – [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၈. မေ|'''၈ မေ &gt;''']]
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>gvkhuttegqvm447coaa8udi04n3ftlp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54379</id>
      <parentid>54332</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T06:15:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3898" sha1="6bn7qtczaaoqbdgjre4dlpunqqy8tby" xml:space="preserve">'''[[၇ မေ]]'''

'''ပရူပရာ မက္တဵုဒှ်လဝ်ဂမၠိုင်'''
* [[၁၈၂၄]] – ညးချူဒွက် [[ဂျာမနဳ]] '''[[လုဒ်ဝေတ် ဗာန် ဗဳထဝ်ဗေန်]]''' (Ludwig van Beethoven) ထ္ၜးပျး [[ရမ္သာင်ဆင် (Symphony No. 9)]] ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်[[ဗဳယေန်နာ]] (Vienna)။
* [[၁၉၁၅]] – [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ပထမ]]: က္ၜင်စက် [[ဗြိတိန်]] '''[[RMS Lusitania]]''' (ပ္ဍဲဗီု) ဒးဒုင်ပန် ဗၠိုက်စှ်ေအာ နကဵု က္ၜင်သၟဝ်ဍာ် [[ဂျာမနဳ]] တုဲ မၞိဟ် ၁,၁၉၈ တၠ ဒးသၠးလမျီု။
* [[၁၉၄၅]] – [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ]]: ဒပ်ပၞာန် '''[[ဂျာမနဳ]]''' ထပှ်စၟတ်တဲ ဒုင်ကျပၞာန် သီုဟွံမဲကုတင်စၟတ် အတိုင်သၞောဝ် ပ္ဍဲဍုင် [[ရီမ်း]] (Reims) ဍုင်[[ပြင်သေတ်]]။
* [[၁၉၅၄]] – [[ပၞာန် အေန်ဒဝ်ချာင်နာ အလန်ပထမ]]: ဒပ်ပၞာန် [[ပြင်သေတ်]] ဒုင်ကျအာ ပ္ဍဲ '''[[ပၞာန် ဒဳယေန်ဗဳယေန်ဖူ]]''' (Battle of Dien Bien Phu) ကု ဒပ်ပၞာန် [[ဗဳယေတ်မေန်]]။
* [[၁၉၉၂]] – က္ၜင်အာကာသ '''[[အေန်ဒေဗာ]]''' (Space Shuttle Endeavour) မဒှ် က္ၜင်အာကာသ [[အမေရိကာန်]] စပဝ်တိတ် တရဴကိုပ်ကၠာအိုတ်။

'''တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ဂမၠိုင်'''
* [[၁၈၃၃]] – '''[[ဂျဝ်ဟာန် ဗရာမ်]]''' (Johannes Brahms)၊ တၠပညာ အနုသုခုမ ကေုာံ ညးချူဒွက် [[ဂျာမနဳ]] (စုတိ [[၁၈၉၇]])။
* [[၁၈၄၀]] – '''[[ပဳယဝ်တာ အဳလယေတ် ချာင်ကောပ်သကဳ]]''' (Pyotr Ilyich Tchaikovsky)၊ ညးချူဒွက် [[ရုရှာ]] (စုတိ [[၁၈၉၃]])။
* [[၁၉၁၉]] – '''[[အေဗာ ပေရွန်]]''' (Eva Perón)၊ သမ္ဘာသမ္မတ ဍုင်[[အာဂျေန်တဳနာ]] (စုတိ [[၁၉၅၂]])။

'''တ္ၚဲစုတိဂမၠိုင်'''
* [[၃၉၉ ဘဳသဳ]] – '''[[သဝ်ကရေးတီး]]''' (Socrates)၊ တၠပညာ ဒဿနိက [[ဂရေတ်]]။
* [[၁၈၂၅]] – '''[[အာန်တဝ်နဳယဝ် သာလဳယေရဳ]]''' (Antonio Salieri)၊ ညးချူဒွက် [[အဳတလဳ]] (ဒှ်မၞိဟ် [[၁၇၅၀]])။

'''တ္ၚဲကၟာတ်ရုင် ကေုာံ တ္ၚဲစၟတ်သမ္တီဂမၠိုင်'''
* [[တ္ၚဲ ရေဒဳယဝ်]] (Radio Day) - ဍုင်[[ရုရှာ]] ကေုာံ ဍုင်[[ဗူဂေရဳယျာ]]။
* [[တ္ၚဲ မင်မဲ ဍုင်မိတိမ]] (Defender of the Fatherland Day) - ဍုင်[[ကာဇြာတ်သတာန်]]။

&lt;div style=&quot;text-align: right; margin-top: 1em;&quot;&gt;
[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၆. မေ|'''&lt; ၆ မေ''']] – '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/မေ|မေ]]''' – [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၈. မေ|'''၈ မေ &gt;''']]
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>6bn7qtczaaoqbdgjre4dlpunqqy8tby</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗမာ (ဂကူ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10754</id>
    <redirect title="ဗၟာ" />
    <revision>
      <id>54268</id>
      <timestamp>2026-05-06T12:00:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>စာမျက်နှာကို [[ဗၟာ]] သို့ ပြန်ညွှန်းလိုက်သည်</comment>
      <origin>54268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="3doi98uktx8acwy2y4br9fhfxnlpnjn" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ဗၟာ]]</text>
      <sha1>3doi98uktx8acwy2y4br9fhfxnlpnjn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox anatomy</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10755</id>
    <revision>
      <id>54272</id>
      <timestamp>2026-05-06T12:09:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;noinclude&gt; {{Documentation subpage}} &lt;/noinclude&gt; {{Infobox | bodyclass =  | bodystyle = width:22em; | title = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | titlestyle = background: #2c3e50; color: white; font-size: 120%; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=220x200px}} | caption = {{{caption|}}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image2|}}}|size={{{imag...&quot;</comment>
      <origin>54272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2665" sha1="lfi3iw84ki9mhj6bof9bdwp8ziwi5w3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
{{Documentation subpage}}
&lt;/noinclude&gt;
{{Infobox
| bodyclass = 
| bodystyle = width:22em;
| title = {{{name|{{PAGENAME}}}}}
| titlestyle = background: #2c3e50; color: white; font-size: 120%;
| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=220x200px}}
| caption = {{{caption|}}}
| image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image2|}}}|size={{{image2_size|}}}|sizedefault=220x200px}}
| caption2 = {{{caption2|}}}
| labelstyle = background: #e6f0fa; width: 35%;
| datastyle = 

| label1 = ယၟုတၞဟ်
| data1 = {{{alt_name|}}}

| label2 = လက္ကရဴ (Part of)
| data2 = {{{part_of|}}}

| label3 = ဂကူဇကု (System)
| data3 = {{{system|}}}

| label4 = ကရိယာ (Artery)
| data4 = {{{artery|}}}

| label5 = ကရိယာဆီစှ်ေ (Vein)
| data5 = {{{vein|}}}

| label6 = ညာဏ် (Nerve)
| data6 = {{{nerve|}}}

| label7 = ဇၟောဝ်ဍာ် (Lymph)
| data7 = {{{lymph|}}}

| label8 = လက္ခဏာ (Function)
| data8 = {{{function|}}}

| label9 = ယၟုလေပ်တဲ (Latin)
| data9 = {{{latin|}}}

| label10 = ယၟုဂရိ (Greek)
| data10 = {{{greek|}}}

| label11 = မဇ္စျိမကျာ်သြဳ (MeSH)
| data11 = {{{mesh|}}}

| label12 = နိယူရောအဝ်နာမ်မေတ် (NeuroNames)
| data12 = {{{neurolex|}}}

| label13 = တက္ကသိုလ်အာနာတဝ်မဳ (TA)
| data13 = {{{ta|}}}

| label14 = ဖေန်ဒေါ (FMA)
| data14 = {{{fma|}}}

}}&lt;noinclude&gt;

== ဂလာန်ဗွဲခမၞန် ==
ထာမ်ပလိက် '''Infobox anatomy''' ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် သွက်သ္ဂောံထ္ၜး ဗၞတ်ဗ္တဳ (metadata) ပရူ **ဒကုတ်ကာယ** (anatomical structure) မွဲမွဲ။

ဥပမာ ဒကုတ်ကာယဂမၠိုင် ဗီုကဵု:
* [[ဖဏေအ်]] (Heart)
* [[အှော်]] (Brain)
* [[ဗုင်]] (Stomach)
* [[ဇုတ်]] (Bone)
* [[တဲ]] (Hand)
* [[ဇိုင်]] (Foot)
* [[ကလာပ်ရုပ်]] (Cell)
* [[ဒကုတ်ကာယ]] (Anatomy)

== စၟတ်တဲ ==
သွက်ဂွံစကာ ထာမ်ပလိက်ဝွံ ပ္ဍဲမုက်လိက်မွဲမွဲမ္ဂး ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ချူညိ။

```wikitext
{{Infobox anatomy
| name = 
| alt_name = 
| image = 
| caption = 
| image2 = 
| caption2 = 
| part_of = 
| system = 
| artery = 
| vein = 
| nerve = 
| lymph = 
| function = 
| latin = 
| greek = 
| mesh = 
| neurolex = 
| ta = 
| fma = 
}}</text>
      <sha1>lfi3iw84ki9mhj6bof9bdwp8ziwi5w3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒကုတ်ကာယ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10756</id>
    <revision>
      <id>54273</id>
      <timestamp>2026-05-06T12:11:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|လဒက်ပ္တန် ကေုာံ အင်္ဂဇတ် ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ်}} {{Infobox anatomy | name = ဒကုတ်ကာယ | native_name = Human body parts | image = [[File:Human body features-en.svg|250px|ဗီုပြင် ဒကုတ်ကာယ ကောန်မၞိဟ်]] | caption = လဒက်ပ္တန် အင်္ဂလပ...&quot;</comment>
      <origin>54273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10396" sha1="09nkphv95gjmet662apr4owjs8y4d1b" xml:space="preserve">{{Short description|လဒက်ပ္တန် ကေုာံ အင်္ဂဇတ် ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ်}}
{{Infobox anatomy
| name = ဒကုတ်ကာယ
| native_name = Human body parts
| image = [[File:Human body features-en.svg|250px|ဗီုပြင် ဒကုတ်ကာယ ကောန်မၞိဟ်]]
| caption = လဒက်ပ္တန် အင်္ဂလပါ်မ္ၚး ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ်
| system = သၞောတ် ခန္ဓကာယ အလုံမွဲ
| major_organs = [[က္ဍိုပ်]]၊ ကအ်၊ [[သြိုဟ်]]၊ ဗုင်၊ [[တဲ]]၊ [[ဇိုင်]]
| functioning = ပွမထိင်ဒဝ် လမျီု၊ ပရေင်ချဳဓရာင် ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက်
}}

'''ဒကုတ်ကာယ''' ({{lang-en|Body parts / Human anatomy}}) ဟွံသေင်မ္ဂး '''အင်္ဂဇတ် ခန္ဓကာယ''' ဝွံ ဍေံဒှ် အစိတ်အပိုင်း ဂမၠိုင် မပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် ရ။ ဒကုတ်ကာယ ပိုဲဏအ်ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ ဇၞော်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ဒကုတ်လပါ်မ္ၚး (External anatomy) ကေုာံ ဒကုတ်လပါ်အပ္ဍဲ (Internal organs/systems) တုဲ၊ ဒကုတ် ဇၟာပ်ပ် ဒၞာဲဂှ် ဍေံနွံကဵု တာလျိုင် ကေုာံ ကမၠောန် မတၞဟ်ခြာ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် လမျီု၊ ပရေင်ချဳဓရာင် ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ခန္ဓကာယ ရ။

ပညာ မလ္ၚတ် ပရူ လဒက်ပ္တန် ဒကုတ်ကာယ တအ်ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ '''ခန္ဓဗေဒ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''အာနာတဝ်မဳ''' (Anatomy) ရ။

== ၁။ ဒကုတ်ကာယ လပါ်မ္ၚး (External Body Parts) ==
ဒကုတ်ကာယ လပါ်မ္ၚး မညာတ်ကေတ် နကဵု မတ်မာန် တအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ပါ်လဝ် ၅ သာ် အဓိကရ-

=== က။ က္ဍိုပ် ကေုာံ မုက် (Head and Face) ===
က္ဍိုပ်ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲ မထိင်ဒဝ်လဝ် က္ဍဟ် တုဲ ဍေံဒှ် ဗဟဵု အာရီု မသုန်သာ် ရ။
* '''သော် (Hair):''' မင်မဲကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ က္ဍိုပ် ကေုာံ စဵုဒၞာကဵု ဘဲအန္တရာဲ မ္ၚး။
* '''မတ် (Eyes):''' အင်္ဂဇတ် သွက်ဂွံ ညာတ်ရုပ် (Visual organ)။
* '''ကတောဝ် (Ears):''' အင်္ဂဇတ် သွက်ဂွံ မိင်ရမ္သာင် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ဓဝ်ယာ ခန္ဓ (Balance)။
* '''မုဟ် (Nose):''' သွက်ဂွံ ယီု ကေုာံ သွက်ဂွံ ဒုင်စသိုင် သၟူ (Smell)။
* '''ပါင် (Mouth):''' ဒၞာဲသွက်ဂွံ စစၞ၊ ဟီုအရေဝ်။ ပ္ဍဲပါင်ဂှ် ၚေက် (Teeth) ကေုာံ လတာ် (Tongue) နွံရ။

=== ခ။ ကအ် ကေုာံ ဖျုန်သြိုဟ် (Neck and Torso/Trunk) ===
* '''ကအ် (Neck):''' ဆက်စၠောအ်လဝ် က္ဍိုပ် ကေုာံ ဖျုန်သြိုဟ်၊ တုဲပၠန် ဍေံကဵု အခေါင် က္ဍိုပ် ချဳဓရာင် လပါ်ပဲါ လပါ်ပုင်။
* '''သြိုဟ် (Chest):''' ဒၞာဲ မဂြောပ်ဗိုင် ကေုာံ မင်မဲလဝ် ဂြိုဟ်ကတိုင်ဆီ (Heart) ကေုာံ ဂြိုဟ်ယီု (Lungs) နကဵု ဇုတ်သြိုဟ် (Ribcage)။
* '''ဗုင် (Abdomen):''' ဒၞာဲ မၞုံကဵု အင်္ဂဇတ် သၞောတ်ဍာ်စၞ မပ္တံကဵု ထိုင်ဗုင် ကေုာံ ကြုတ်ဂမၠိုင်။
* '''စး (Back):''' လပါ်လက္ကရဴ ခန္ဓကာယ၊ မၞုံကဵု ဇုတ်စး (Spine) မဒှ် တိုင်ခိုင်ဗိုင် အလုံမွဲ ခန္ဓကာယ။

=== ဂ။ တဲ ကေုာံ ဇိုင် (Upper and Lower Limbs) ===
* '''တဲ (Arms/Hands):''' ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ပၞး (Shoulder)၊ ကံက်တဲ (Elbow)၊ တဲ (Hand) ကေုာံ လပုဟ်တဲ (Fingers)။ တဲဂှ် သွက်ဂွံ ရပ်ဝတ္ထု ကေုာံ ကၠောန်ကမၠောန်။
* '''ဇိုင် (Legs/Feet):''' ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု က္ၜံင် (Thigh)၊ ကံက်ဇိုင် (Knee)၊ ဇိုင် (Foot) ကေုာံ လပုဟ်ဇိုင် (Toes)။ ဇိုင်ဂှ် တာလျိုင် သွက်ဂွံ ယိုက်ဂၠေင်လဝ် လျိုင် ခန္ဓကာယ တုဲ ကွာ်၊ ဒြေပ် မာန်ရ။

== ၂။ ဒကုတ်ကာယ လပါ်အပ္ဍဲ (Internal Organs and Systems) ==
လဒက်ပ္တန် ခန္ဓကာယ အပ္ဍဲတအ်ဂှ် ဍေံပံင်ညဳတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု &quot;သၞောတ်&quot; (Systems) နာနာ သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴရ-

# '''သၞောတ် ဇုတ် ကေုာံ ဖျုန် (Skeletal and Muscular Systems):''' 
   * '''ဇုတ် (Bones):''' ကဵု ရုပ်ရဴ ခန္ဓကာယ ကေုာံ ကာကွယ် အင်္ဂဇတ် အပ္ဍဲ။ (ကောန်မၞိဟ် ဇၞော်ဇၞော် မွဲ မ္ဂး နွံ ဇုတ် သီုဖအိုတ် ၂၀၆ တၞဟ်)။
   * '''ဒြဟတ်ဖျုန် (Muscles):''' ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေင်ချဳဓရာင် ခန္ဓကာယ နကဵု ပွမဇြောတ် ကေုာံ ကၠး ရ။
# '''သၞောတ် ဆီ (Cardiovascular System):'''
   * '''ဂြိုဟ် / ကတိုင်ဆီ (Heart):''' ပန့် ဗလးဏာ ဆီ ဇရေင် ဇၟာပ်ပ် ဒကုတ်ကာယ သွက်ဂွံ ပလံင်ဏာ ဓါတ်အံက်သဳဂျေန် (Oxygen) ကေုာံ စၞအဟာရ။
   * '''ပၠောပ်ဆီ (Blood vessels):''' ဂၠံင်တရဴ ဆီ မဇွောဝ်အာ။
# '''သၞောတ် ယီု (Respiratory System):'''
   * '''ဂြိုဟ်ယီု / အဆုတ် (Lungs):''' ဇြောတ်ကေတ် ဓါတ်အံက်သဳဂျေန် နူကျာ တုဲ ဗလးပ္တိတ် ဓါတ်ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (Carbon dioxide)။
# '''သၞောတ် ဍာ်စၞ (Digestive System):'''
   * '''ထိုင်ဗုင် (Stomach) ကေုာံ ကြုတ် (Intestines):''' ဇိက် ပလီု စၞအဟာရ တုဲ ဇြောတ်ကေတ် ဓါတ် မနွံပၟိက် သွက် ခန္ဓကာယ။ 
   * '''ဂြိုဟ်ကတေင် (Liver):''' ပတိတ်ကဵု ဍာ်မင် (Bile) ကေုာံ သ္အးဇ္ၚးကဵု ဓါတ်ဂျိ နူကဵု ဆီ။
# '''သၞောတ် အာရီု (Nervous System):'''
   * '''က္ဍဟ် (Brain):''' ဒှ် ဌာနဗဟဵု မထိင်ဒဝ် ခန္ဓကာယ သီုဖအိုတ်၊ မပ္တံကဵု စိုတ်၊ လညာတ်၊ ပရေင်ဒုင်စသိုင် ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင်။
   * '''ကတေင်အာရီု (Nerves):''' ဆက်စၠောအ် ပလံင် ပရိုင် အကြာ က္ဍဟ် ကဵု ဒကုတ်ကာယ တၞဟ်တအ်။

== ၃။ ပရေင်မင်မဲ ပရေင်ထတ်ယုက် (Health and Care) ==
သွက် ဒကုတ်ကာယ ပိုဲ ဂွံ ထတ်ယုက် ကေုာံ ကၠောန်ကမၠောန် ဍိုက်က်ပေင်င် မာန်ဂှ်-
* '''စၞအဟာရ ဍိုက်ပေင်:''' ဒးစကဵု စၞစ မၞုံကဵု ဓါတ်ပရဝ်တေန်၊ ဗဳတာမေန် ကေုာံ ဓါတ်ၜဵုနာနာ။
* '''ပရေင်ချဳဓရာင် (Exercise):''' ကၠောန် ပရေင်ချဳဓရာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဝေင် ဇြဟတ် ညံင် ဂြိုဟ်ဆီ ကေုာံ ဒြဟတ်ဖျုန် တအ် ဂွံ ခိုင်ကၠိုက်။
* '''ပရေင်သ္အးဇ္ၚး (Hygiene):''' ဟုံဍာ်၊ ကြာတ်တဲ ညံင်ဟွံဂွံ က္တဵုဒှ် ယဲ ကေုာံ စၟယဲ တအ် လုပ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ခန္ဓဗေဒ]] (Anatomy)
* [[ပရေင်ထတ်ယုက်]] (Health)
* [[သၞောတ် ခန္ဓကာယ]] (Organ systems)
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite book |last1=Gray |first1=Henry |title=Gray's Anatomy |date=2015 |publisher=Elsevier |isbn=978-0702052309}}
* {{cite web |url=https://www.visiblebody.com/learn/anatomy/ |title=Human Anatomy Explorer |publisher=Visible Body |access-date=2026-05-06}}

[[Category:အင်္ဂဇတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ဒကုတ်ကာယ]]
[[Category:ခန္ဓဗေဒ]]</text>
      <sha1>09nkphv95gjmet662apr4owjs8y4d1b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ခန္ဓဗေဒ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10757</id>
    <revision>
      <id>54274</id>
      <timestamp>2026-05-06T12:13:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox field of science | name = ခန္ဓဗေဒ | native_name = Anatomy | image = [[File:Vesalius Fabrica frontispiece.jpg|250px|လိက်ကၞပ် ခန္ဓဗေဒ ခေတ်တြေံ]] | caption = ရုပ်ပါ်ပဲါ ခန္ဓကာယ မကၠောန်လဝ် နကဵု အေန်ဒရဳယေတ် ဗေသာလဳယေတ် (Andreas Vesalius) ပ္ဍဲသ...&quot;</comment>
      <origin>54274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11369" sha1="au01mykmxy2006bxpvggdvbl8tocd3s" xml:space="preserve">{{Infobox field of science
| name = ခန္ဓဗေဒ
| native_name = Anatomy
| image = [[File:Vesalius Fabrica frontispiece.jpg|250px|လိက်ကၞပ် ခန္ဓဗေဒ ခေတ်တြေံ]]
| caption = ရုပ်ပါ်ပဲါ ခန္ဓကာယ မကၠောန်လဝ် နကဵု အေန်ဒရဳယေတ် ဗေသာလဳယေတ် (Andreas Vesalius) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၄၃
| field = [[ဇဳဝဗေဒ]]၊ [[သိပ္ပံ ပညာဂဥုဲ]]
| subfields = ခန္ဓဗေဒ မညာတ်ကဵုမတ် (Gross anatomy), ခန္ဓဗေဒ မသောဲဗောဲ (Microscopic anatomy), သန္ဓိဗေဒ (Embryology)
| related_sciences = [[ဇဳဝကမ္မဗေဒ]] (Physiology), ဇဳဝဗေဒ ဆဲလ် (Cell biology), ဇဳဝကမ္မရုပ် (Biophysics)
}}

'''ခန္ဓဗေဒ''' ({{lang-en|Anatomy}}; {{lang-grc|ἀνατομή}} ''anatomē'') ဝွံ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍပညာ သိပ္ပံ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ မလ္ၚတ် ပါ်ပဲါ ပရူ လဒက်ပ္တန် ခန္ဓကာယ သတ္တဝါ၊ တၞံဆု ကေုာံ သက်ရှိ သတ္တဝါ တအ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပညာဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် မ္ဂး၊ ခန္ဓဗေဒ ကောန်မၞိဟ် (Human anatomy) ဂှ် ဒှ် သဇိုင်ပညာ အဓိက မွဲ သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် အင်္ဂဇတ် ဂမၠိုင်၊ လဒက်ပ္တန် ဒကုတ်ကာယ ကေုာံ ဗီုလဵု အင်္ဂဇတ် တအ် ဏအ် ဆက်စပ် လောတ်ပစောံ ဒၟံင် ညးသကအ် ရ။

ခန္ဓဗေဒ ဝွံ ဍေံဆက်စပ် ဒၟံင် ကု '''ဇဳဝကမ္မဗေဒ''' (Physiology) မဒှ် ပညာ မလ္ၚတ် &quot;တာလျိုင် ကေုာံ ကမၠောန်&quot; (Functions) အင်္ဂဇတ် တအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။ ဗွဲဓမ္မတာ မ္ဂး ပညာ သီု ၜါ ဏအ် လ္ၚတ် တွဲဖက် အာ မွဲစွံ ရ။

== ၁။ တမ်ရိုဟ် ဝေါဟာရ (Etymology) ==
ဝေါဟာရ မဟီုမ္ဂး &quot;Anatomy&quot; ဂှ် ဍေံကၠုင် နူ အရေဝ် ဂရေတ် တြေံ (Greek) မဟီုမ္ဂး ''ἀνατομή'' (anatomē) တုဲ ဍေံဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု မအရေဝ်-
* '''ana''' - မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ပွမတိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမပါ်&quot;
* '''temnein''' - မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ပွမရုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမကုတ်&quot; ရ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ အဓိပ္ပါယ် တမ်မူလ ဍေံဂှ် ဒှ် '''&quot;ပွမပါ်ကုတ် တုဲ လ္ၚတ်&quot; (Dissection)''' ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ တေအ် မ္ဂး သွက်ဂွံ လ္ၚတ် လဒက်ပ္တန် ခန္ဓကာယ ဂှ် ဒး ပါ်ကုတ် ဇွ သတ္တဝါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဇွ ကောန်မၞိဟ် သၟး ရ။

== ၂။ ကဏ္ဍခွဲ ပညာခန္ဓဗေဒ (Branches of Anatomy) ==
ခန္ဓဗေဒ ဂှ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက သာ်ဏအ် ရ-

# '''ခန္ဓဗေဒ မညာတ်ကဵုမတ် (Gross Anatomy / Macroscopic Anatomy):''' ဍေံဒှ် ပညာ မလ္ၚတ် အင်္ဂဇတ် ခန္ဓကာယ မဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ မညာတ်ကေတ် နကဵု မတ် ဓမ္မတာ မာန် (ဥပမာ - ဂြိုဟ်ကတိုင်ဆီ၊ ဂြိုဟ်ယီု၊ ဇုတ်၊ ဖျုန် တအ်)။ ဍေံ ပါ်လဝ် နကဵု သၞောတ် (Systemic) ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု ဒေသ (Regional anatomy) ဏီ ရ။
# '''ခန္ဓဗေဒ မသောဲဗောဲ (Microscopic Anatomy):''' ဍေံဒှ် ပညာ မလ္ၚတ် အင်္ဂဇတ် မသောဲဗောဲ လောန် မဒး စကာ စက်မိုက်ခရဝ်သကုပ် (Microscope) သွက်ဂွံ ဗဵု ညာတ်။ ပ္ဍဲကဵု ဏအ် မ္ဂး ပါလုပ်-
   * '''သမ္ၚေဝ် ဆဲလ် (Cytology):''' ပရေင် လ္ၚတ် လဒက်ပ္တန် ဆဲလ် (Cells) တအ်။
   * '''သမ္ၚေဝ် ဇဳဝဖျုန် (Histology):''' ပရေင် လ္ၚတ် လဒက်ပ္တန် ဖျုန် ကေုာံ သၞောတ် တိရှူး (Tissues) တအ်။
# '''သန္ဓိဗေဒ ဟွံသေင်မ္ဂး ခန္ဓဗေဒ ပရေင်ဖောအ်ဗြေဝ် (Embryology / Developmental Anatomy):''' ဍေံဒှ် ပညာ မလ္ၚတ် လဒက်ပ္တန် ခန္ဓကာယ နူကဵု ကဆံင် မစ က္တဵုဒှ် သန္ဓိ ပ္ဍဲ ဂၠံဂဝ် မိ စဵုကဵု ၜံင် တိတ် ကၠုင် ရ။

== ၃။ သၞောတ် ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် (Human Body Systems) ==
လဒက်ပ္တန် ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သၞောတ် အင်္ဂဇတ် အဓိက ဂမၠိုင် ရ-
* '''သၞောတ် ဇုတ် (Skeletal System):''' မင်မဲ ကဵု ရုပ်ရဴ ခန္ဓ ကေုာံ စဵုဒၞာ အင်္ဂဇတ် အပ္ဍဲ။
* '''သၞောတ် ဖျုန် (Muscular System):''' ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင် ချဳဓရာင် ခန္ဓကာယ။
* '''သၞောတ် ဆီ (Cardiovascular System):''' ကတိုင်ဆီ ကေုာံ ပၠောပ်ဆီ တအ် ပလံင်ဏာ ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် ကေုာံ စၞအဟာရ ဇရေင် ဒကုတ်ကာယ။
* '''သၞောတ် အာရီု (Nervous System):''' က္ဍဟ် ကေုာံ ကတေင်အာရီု တအ် ထိင်ဒဝ် ကဵု ပရေင် ဒုင်စသိုင် ကေုာံ ကမၠောန် အလုံ ခန္ဓ။
* '''သၞောတ် ယီု (Respiratory System):''' အဆုတ် တအ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင် သၠာဲပြံင် ကျာ ယီု။
* '''သၞောတ် ဍာ်စၞ (Digestive System):''' ထိုင်ဗုင် ကေုာံ ကြုတ် တအ် ဇိက် ပလီု စၞ သွက်ဂွံ ဇြောတ် ကေတ် ဓါတ် အဟာရ။

== ၄။ ဝင် ပညာ ခန္ဓဗေဒ (History of Anatomy) ==
* '''ခေတ် တမၠာ:''' ပညာ ခန္ဓဗေဒ ဂှ် စက္တဵုဒှ် ကၠုင် နူ ဍုင် အဳဂျေပ် (Egypt) တြေံ ပ္ဍဲ အခိင် ညးတအ် ကၠောန် မမ်မဳ (Mummies) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဇွ။ ပ္ဍဲ ဍုင် ဂရေတ် (Greece)၊ တၠပညာ မၞုံ ယၟု ဟဳရဝ်ဖဳလပ် (Herophilus) ကေုာံ ဂါလေန် (Galen) တအ် စ ပါ်ကုတ် သတ္တဝါ တုဲ ချူ လဝ် လိက် ပရူ လဒက်ပ္တန် ခန္ဓ ရ။
* '''ခေတ် အဒေါဝ် (Renaissance):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၅၄၃၊ တၠပညာ ဂဥုဲ မၞုံ ယၟု '''အေန်ဒရဳယေတ် ဗေသာလဳယေတ်''' (Andreas Vesalius) ချူ ပတိတ် လိက်ကၞပ် အာနာတဝ်မဳ မၞုံ ယၟု ''De humani corporis fabrica'' ရ။ ညး ပါ်ကုတ် ဇွ ကောန်မၞိဟ် တုဲ ဓဇက် လဝ် ဗီုပြင် ဒကုတ်ကာယ မဍာံစၟတ် အိုတ် ရ။ ညး ဂှ် ဒး ဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် &quot;မအံက် ခန္ဓဗေဒ ခေတ်တၟိ&quot; ရ။
* '''ခေတ် လၟုဟ်:''' နကဵု ပရေင် ဇၞော်မောဝ် တက်နဝ်လဝ်ဂျဳ မ္ဂး၊ အ္စာသုတေသန တအ် ဟွံဒး ပါ်ကုတ် ဇွ မၞိဟ် သၟး ယျ။ ညးတအ် စကာ စက် X-ray, စက် MRI, ကေုာံ CT Scan တအ် သွက်ဂွံ ဗဵု ညာတ် အင်္ဂဇတ် အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ နကဵု ဗီုပြင် 3D ဗွဲမကၠးဖ္ဍး မာန် ကၠုင် ရ။

== ၅။ အခန်ကဏ္ဍ ပ္ဍဲ ပညာဂဥုဲ (Significance in Medicine) ==
ပညာ ခန္ဓဗေဒ ဂှ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် ကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် သၟာပညာ ဂဥုဲ ကေုာံ အ္စာဂဥုဲ တအ် ရ-
# '''သွက် ပရေင် ကုတ်ယဲ (Surgery):''' အ္စာ ကုတ်ယဲ (Surgeons) တအ် ဒး တီ လဒက်ပ္တန် ခန္ဓကာယ ချိုတ်တ် ပၠိုတ်တ် သွက်ဂွံ ကုတ် ကလောအ် ကေုာံ လွဳယဲ ညံင် ဟွံဂွံ ဒး အာ ကတေင်ဆီ ဟွံသေင်မ္ဂး ကတေင်အာရီု တၞဟ် တအ်။
# '''သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ယဲ (Diagnosis):''' ပွမတီ လဒက်ပ္တန် ဓမ္မတာ ဂှ် ရီုဗင် ကဵု အ္စာဂဥုဲ တအ် ညံင် ဂွံ တီ ညာတ် ကေတ် အကာဲအရာ ဟွံဓမ္မတာ (ဥပမာ - ကလောအ် ကေန်သာ ဇၞော် တိုန်၊ ဇုတ် ကဝ်) ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဒကုတ်ကာယ]] (Body parts / Human anatomy)
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ဇဳဝကမ္မဗေဒ]] (Physiology)
* [[ပရေင်ထတ်ယုက်]] (Health)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite book |last1=Moore |first1=Keith L. |last2=Dalley |first2=Arthur F. |last3=Agur |first3=Anne M. R. |title=Clinically Oriented Anatomy |date=2017 |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins |isbn=978-1496347213}}
* {{cite book |last1=Standring |first1=Susan |title=Gray's Anatomy: The Anatomical Basis of Clinical Practice |date=2015 |publisher=Elsevier |isbn=978-0702052309}}

{{DEFAULTSORT:Anatomy}}
[[Category:ခန္ဓဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ပညာဂဥုဲ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>au01mykmxy2006bxpvggdvbl8tocd3s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox field of science</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10758</id>
    <revision>
      <id>54275</id>
      <timestamp>2026-05-06T12:13:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;noinclude&gt; {{Documentation subpage}} &lt;/noinclude&gt; {{Infobox | bodyclass =  | bodystyle = width:22em; | title = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | titlestyle = background: #2c3e50; color: white; font-size: 120%; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=220x200px}} | caption = {{{caption|}}} | labelstyle = background: #e6f0fa; width: 35%; | datastyle =   | label1 = ယ...&quot;</comment>
      <origin>54275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2868" sha1="qf6lwb8ekhaatz6ant10hf4mtr4ufi3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
{{Documentation subpage}}
&lt;/noinclude&gt;
{{Infobox
| bodyclass = 
| bodystyle = width:22em;
| title = {{{name|{{PAGENAME}}}}}
| titlestyle = background: #2c3e50; color: white; font-size: 120%;
| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=220x200px}}
| caption = {{{caption|}}}
| labelstyle = background: #e6f0fa; width: 35%;
| datastyle = 

| label1 = ယၟုတၞဟ်
| data1 = {{{alt_name|}}}

| label2 = ဂကူကဏ္ဍပညာ (Type)
| data2 = {{{field_type|}}}

| label3 = ကဏ္ဍသၟဝ် (Subfields)
| data3 = {{{subfields|}}}

| label4 = ကဏ္ဍဗဟ်သၞောတ် (Key concepts)
| data4 = {{{key_concepts|}}}

| label5 = ပရူပညာ မဆေင်စပ် (Related fields)
| data5 = {{{related_fields|}}}

| label6 = နဲကဲသုင်စောဲ (Applications)
| data6 = {{{applications|}}}

| label7 = သၞာံမဒက်ပ္တန် (Founded)
| data7 = {{{established|}}}

| label8 = ညးမဒက်ပ္တန် (Founder)
| data8 = {{{founder|}}}

| label9 = ညးအဓိက (Key people)
| data9 = {{{key_people|}}}

| label10 = ပရူဝင် (History)
| data10 = {{{history|}}}

| label11 = ဌာနသုတေသန (Institutions)
| data11 = {{{institutions|}}}

| label12 = ဂကောံပညာ (Societies)
| data12 = {{{societies|}}}

| label13 = လိက်ပတ် (Journals)
| data13 = {{{journals|}}}

| label14 = ဝဲက်ဆိုက် (Website)
| data14 = {{{website|}}}

}}&lt;noinclude&gt;

== ဂလာန်ဗွဲခမၞန် ==
ထာမ်ပလိက် '''Infobox field of science''' ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် သွက်သ္ဂောံထ္ၜး ဗၞတ်ဗ္တဳ (metadata) ပရူ **ကဏ္ဍပညာ** (field of science) မွဲမွဲ။

ဥပမာ ကဏ္ဍပညာဂမၠိုင် ဗီုကဵု:
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
* [[ဓာတုဗေဒ]] (Chemistry)
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[သၚ်္ချာဗေဒ]] (Mathematics)
* [[ကွတ်ကွေန်ပျူတာ]] (Computer Science)
* [[နက္ခတ္တဗေဒ]] (Astronomy)
* [[ပထဝဳဗေဒ]] (Geology)
* [[စိတ္တဗေဒ]] (Psychology)
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics)

== စၟတ်တဲ ==
သွက်ဂွံစကာ ထာမ်ပလိက်ဝွံ ပ္ဍဲမုက်လိက်မွဲမွဲမ္ဂး ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ချူညိ။

```wikitext
{{Infobox field of science
| name = 
| alt_name = 
| image = 
| caption = 
| field_type = 
| subfields = 
| key_concepts = 
| related_fields = 
| applications = 
| established = 
| founder = 
| key_people = 
| history = 
| institutions = 
| societies = 
| journals = 
| website = 
}}</text>
      <sha1>qf6lwb8ekhaatz6ant10hf4mtr4ufi3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ် ခန္ဓကာယ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10759</id>
    <revision>
      <id>54276</id>
      <timestamp>2026-05-06T12:16:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ပရေင်ပံင်ညဳ အင်္ဂဇတ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ}} {{Infobox anatomy | name = သၞောတ် ခန္ဓကာယ | native_name = Organ systems (Body systems) | image = [[File:Organ Systems.jpg|250px|ဗီုပြင် သၞောတ် ခန္ဓကာယ နာနာ]] | captio...&quot;</comment>
      <origin>54276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14946" sha1="3k40rhos06yk6ilq5trcg0b7cimnvi5" xml:space="preserve">{{Short description|လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ပရေင်ပံင်ညဳ အင်္ဂဇတ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ}}
{{Infobox anatomy
| name = သၞောတ် ခန္ဓကာယ
| native_name = Organ systems (Body systems)
| image = [[File:Organ Systems.jpg|250px|ဗီုပြင် သၞောတ် ခန္ဓကာယ နာနာ]]
| caption = လဒက်ပ္တန် သၞောတ် အဓိက ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ်
| system = ခန္ဓကာယ အလုံမွဲ
| major_organs = အင်္ဂဇတ် ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု က္ဍဟ်၊ ဂြိုဟ်ဆီ၊ အဆုတ်၊ ထိုင်ဗုင်၊ ဇုတ်၊ စၞာံ
| functioning = ပွမထိင်ဒဝ် လမျီု၊ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ ညဳသၟဟ် (Homeostasis)
}}

'''သၞောတ် ခန္ဓကာယ''' ({{lang-en|Organ systems}} ဟွံသေင်မ္ဂး {{lang-en|Biological systems}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဂကောံ အင်္ဂဇတ် (Organs) နာနာ မပံင်ကောံ ညဳသၟဟ် တုဲ မကၠောန် ကမၠောန် မွဲစွံ သွက်ဂွံ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ဇဳဝဗေဒ မဇၞော် ကေုာံ မသၠဲလး မွဲမွဲ ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓကာယ သတ္တဝါ တအ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် မွဲ ဂှ် နွံ ကု &quot;သၞောတ် အဓိက&quot; သီုဖအိုတ် ၁၁ သာ် တုဲ၊ သၞောတ် ဇၟာပ်ပ် သၞောတ် ဂှ် ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် ပံင်ညဳ ကု သၞောတ် တၞဟ် တအ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် လမျီု ကေုာံ ပရေင် ထတ်ယုက် ပိုဲ ညံင် ဂွံ တန်တဴ ညဳသၟဟ် (Homeostasis) ရ။

ပညာ သိပ္ပံ မလ္ၚတ် ပရူ လဒက်ပ္တန် သၞောတ် တအ် ဏအ် ဂှ် ညးကော်စ [[ခန္ဓဗေဒ]] (Anatomy) တုဲ၊ ပညာ မလ္ၚတ် ပရူ ဗီုလဵု သၞောတ် တအ် ဏအ် ကၠောန် ကမၠောန် ဂှ် ညးကော်စ [[ဇဳဝကမ္မဗေဒ]] (Physiology) ရ။

== ၁။ သၞောတ် အဓိက ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ (The 11 Major Body Systems) ==

ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သၞောတ် အဓိက ၁၁ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

=== က။ သၞောတ် ပရေင် ထိင်ဒဝ် ကေုာံ စီမံင် (Control and Coordination Systems) ===
# '''သၞောတ် အာရီု (Nervous System):''' ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု က္ဍဟ် (Brain)၊ ဇုတ်ရတ် စး (Spinal cord) ကေုာံ ကတေင် အာရီု (Nerves) ဂမၠိုင် ရ။ ဍေံ ဒှ် ဌာန ဗဟဵု မထိင်ဒဝ် ခန္ဓကာယ သီုဖအိုတ်။ ဍေံ ဒုင် ကေတ် ပရိုင်၊ ပါ်ပဲါ ပရိုင်၊ တုဲ ပလံင် ဏာ အမိင် ဇရေင် ဒကုတ်ကာယ တၞဟ် တအ် သွက်ဂွံ ချဳဓရာင် ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ ဒုင်စသိုင် ရ။
# '''သၞောတ် ဟဝ်မုန် (Endocrine System):''' ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဂြိုဟ် မပ္တိတ် ဟဝ်မုန် နာနာ (ဥပမာ - ဂြိုဟ် သိုင်းရွိုက် (Thyroid)၊ ဂြိုဟ် ပဳကျူတာရဳ (Pituitary)) ရ။ ဍေံ ပ္တိတ် ကဵု ဓါတ် ဟဝ်မုန် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင် ဇၞော်မောဝ်၊ စိုတ်ဓါတ်၊ ကေုာံ ပရေင် ဇိက်ပလီု စၞ (Metabolism) အပ္ဍဲ ခန္ဓ ရ။

=== ခ။ သၞောတ် ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ် ကေုာံ လမျီု (Transport and Maintenance Systems) ===
# '''သၞောတ် ဆီ / သၞောတ် ကတိုင်ဆီ (Cardiovascular / Circulatory System):''' ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဂြိုဟ်ဆီ (Heart)၊ ဆီ (Blood) ကေုာံ ပၠောပ်ဆီ (Blood vessels) ရ။ ဂြိုဟ်ဆီ ဂှ် ဍေံ ပန့် ဗလး ဏာ ဆီ ဇရေင် အလုံ မွဲ ခန္ဓကာယ သွက်ဂွံ ပလံင် ဏာ ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် ကေုာံ ဓါတ် အဟာရ၊ တုဲ ဇြောတ် ကေတ် နင် ဓါတ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ထောအ် ရ။
# '''သၞောတ် ယီု (Respiratory System):''' ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု အဆုတ် (Lungs)၊ ပၠောပ်ကျာ ကေုာံ မုဟ် ရ။ တာလျိုင် ဍေံ ဂှ် သွက်ဂွံ ဇြောတ် ကေတ် ကျာ အံက်သဳဂျေန် (Oxygen) နူ မ္ၚး၊ တုဲ ဗလး ပ္တိတ် ထောအ် ကျာ ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (Carbon dioxide) နူကဵု ဆီ ရ။
# '''သၞောတ် ဍာ်စၞ (Digestive System):''' ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ပါင်၊ ထိုင်ဗုင် (Stomach)၊ ကြုတ်ဍောတ်၊ ကြုတ်ဇၞော် (Intestines) ကေုာံ ဂြိုဟ်ကတေင် (Liver) ရ။ ဍေံ ဇိက် ပလီု စၞ မပိုဲ စ လဝ် တအ် ညံင် ဂွံ ဒှ် ဓါတ် သောဲသောဲ၊ ဇြောတ် ကေတ် ဓါတ် အဟာရ တုဲ၊ အရာ မဟွံမွဲ ပၟိက် တအ် ဂှ် ဍေံ ပ္တိတ် ထောအ် နကဵု အသုဘ ရ။
# '''သၞောတ် ဍာ်ဆီ / ပတိတ် ကသော် (Urinary / Excretory System):''' ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ကသော် (Kidneys)၊ ထိုင်ဆီ (Bladder) ကေုာံ ပၠောပ် ဍာ်ဆီ ရ။ ဍေံ ဇြောတ် စၟဳစၟတ် ကဵု ဆီ ပိုဲ ညံင် ဂွံ သ္အးဇ္ၚး တုဲ ဓါတ် ဂျိ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ် မလောန်ကာဲ တအ် ဂှ် ဍေံ ဗလး ပ္တိတ် နကဵု ဍာ်ဆီ ရ။

=== ဂ။ သၞောတ် ရုပ်ရဴ ကေုာံ ပရေင် ချဳဓရာင် (Structural and Movement Systems) ===
# '''သၞောတ် ဇုတ် (Skeletal System):''' ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဇုတ် (Bones) သီုဖအိုတ် ၂၀၆ တၞဟ်၊ တၟအ်ဇုတ် ကေုာံ ကတေင် ဇုတ် ရ။ ဍေံ ကဵု ရုပ်ရဴ သဏ္ဍာန် ခန္ဓကာယ၊ စဵုဒၞာ ကဵု အင်္ဂဇတ် အပ္ဍဲ (ဥပမာ - ဇုတ်က္ဍိုပ် ကာကွယ် က္ဍဟ်)၊ ကေုာံ ဒှ် ဌာန မပတိတ် သောဲ ဆီ (Blood cells) ရ။
# '''သၞောတ် ဖျုန် (Muscular System):''' ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဒြဟတ် ဖျုန် (Muscles) မၞုံ ၜိုတ် ၆၀၀ ပြင်င် ရ။ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဇုတ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင် ချဳဓရာင် ခန္ဓကာယ၊ ကေုာံ ဖန် ညံင် ဓါတ် ဂမ္တဴ ဂွံ က္တဵုဒှ် အပ္ဍဲ ဇကု ရ။
# '''သၞောတ် စၞာံ (Integumentary System):''' ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု စၞာံ (Skin)၊ သော်၊ ကေုာံ သၞေမ်တဲ ရ။ ဍေံ ဒှ် သၞောတ် မဇၞော် အိုတ် မဂြောပ်ဗိုင် လဝ် ခန္ဓကာယ မ္ၚး သွက်ဂွံ ကာကွယ် စၟယဲ၊ ထိင်ဒဝ် ဓါတ် ဂမ္တဴ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ဍာ် ညံင် ဟွံဂွံ ဇတ် အာ ရ။

=== ဃ။ သၞောတ် စဵုဒၞာ ကေုာံ သၞောတ် ဆက်ကောန်ဗြောဝ် (Defense and Reproductive Systems) ===
# '''သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ / သၞောတ် လိမ္ဖ (Immune / Lymphatic System):''' ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဆဲလ် ဆီ ဗု (White blood cells)၊ ပၠောပ် ဍာ်ရတ် (Lymph vessels) ကေုာံ စရိုဟ် လိမ္ဖ ရ။ ဍေံ ဒှ် ဒပ် ပၞာန် အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ သွက်ဂွံ ဗတိုက် သၞ မပ္တံကဵု ဗက်တဳရဳယျာ၊ ဗိုင်းရပ်စ် ကေုာံ ကလောအ် ကေန်သာ တအ် ရ။
# '''သၞောတ် ဆက်ကောန်ဗြောဝ် (Reproductive System):''' ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု အင်္ဂဇတ် လိင် (ညးတြုံ / ညးဗြဴ) မပ္တံကဵု မစိင် (Testes) ဟွံသေင်မ္ဂး ခၟာဲ (Ovaries) ကေုာံ ထိုင်ကောန် (Uterus) ရ။ တာလျိုင် အဓိက ဍေံ ဂှ် သွက်ဂွံ ပတိတ် မသုက် ကေုာံ ခၟာဲ တုဲ ဖန်ဗဒှ် ဘဝ မၞိဟ် တၟိ သွက်ဂွံ ဆက် တၞောဝ် ဒတောဝ် ရ။

== ၂။ ပရေင် ပံင်ညဳ ကေုာံ ပရေင် ထိင်ဒဝ် (Coordination and Homeostasis) ==
သၞောတ် ခန္ဓကာယ ဏအ် ဇၟာပ်ပ် သၞောတ် ဂှ် ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် သ္ၚောဲခြာ တန်တဴ နကဵု အလဵု ဍေံ သၟး ဟွံမာန် ရ။ သၞောတ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဍေံ ဆက်စပ် ကေုာံ ရီုဗင် ဒၟံင် ညးသကအ် တွဵု ရ။
* '''ဥပမာ:''' အခိင် ပိုဲ ဒြေပ် ဝေင် ဇြဟတ် မ္ဂး၊ &quot;သၞောတ် ဖျုန်&quot; နွံ ပၟိက် အံက်သဳဂျေန် ဂၠိုင် တိုန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ &quot;သၞောတ် အာရီု&quot; ကဵု အမိင် ညံင် &quot;သၞောတ် ယီု&quot; ဂွံ ယီု ပြဟ် တိုန်၊ တုဲ &quot;သၞောတ် ဆီ&quot; လေဝ် ပန့် ဗလး ဆီ ပြဟ် တိုန် သွက်ဂွံ ပလံင် ဏာ အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ဇရေင် ဖျုန် တအ် ရ။
* ပွမကၠောန် ကမၠောန် ပံင်ညဳ ဗီုဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် အကာဲအရာ အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ (ဗီုကဵု ဓါတ် ဂမ္တဴ၊ ဓါတ် ဍာ်၊ ဓါတ် ၜဵု) ဂွံ တန်တဴ ညဳသၟဟ် ဒၟံင် လၟိုန် အခိင် တုဲ အကာဲအရာ ဏအ် ဂှ် ပညာ သိပ္ပံ ကော်စ '''Homeostasis''' (ဟဝ်မဳအဝ်သတေသိစ်) ရ။

== ၃။ ပရေင် မင်မဲ ထတ်ယုက် ကေုာံ ယဲဂမၠိုင် (Health Maintenance and Diseases) ==
ယဝ်ရ သၞောတ် မွဲမွဲ လီုလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး က္တဵုဒှ် ယဲ မ္ဂး ဍေံ ဆက် ဓလီုပ္ဍိုက် ကဵု သၞောတ် တၞဟ် တအ် လောဲလောဲ ရ (ဥပမာ - ယဝ်ရ ယဲ ကသော် က္တဵုဒှ် မ္ဂး ဆီ စၟဳစၟတ် ဟွံမာန် တုဲ ဍေံ ကဵု ဖဵု ပရေံ ကု ဂြိုဟ်ဆီ ကေုာံ က္ဍဟ် မာန် ရ)။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သွက်ဂွံ မင်မဲ သၞောတ် ခန္ဓကာယ တအ် ညံင် ဂွံ ထတ်ယုက် ဂှ်-
* '''စၞ အဟာရ:''' စ စၞ မၞုံ ကု ဓါတ် ဍိုက်ပေင် မပ္တံကဵု ပရဝ်တေန်၊ ဗဳတာမေန်၊ သၞေဝ် ကေုာံ သုင် ဍာ် ဂၠိုင်င်။
* '''ပရေင် ချဳဓရာင်:''' ဝေင် ဇြဟတ် (Exercise) လၟိုန် ညံင် သၞောတ် ဆီ၊ ယီု ကေုာံ ဖျုန် တအ် ဂွံ ခိုင်ကၠိုက်။
* '''ပရေင် ဇူဒီု:''' တိက် ညံင် ဂွံ ပေင် အခိင် ညံင် သၞောတ် အာရီု ကေုာံ က္ဍဟ် ဂွံ ကလေင် အုပ်ဓုပ် လွဳလွတ် ဇကု မာန်။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ခန္ဓဗေဒ]] (Anatomy)
* [[ဇဳဝကမ္မဗေဒ]] (Physiology)
* [[ဒကုတ်ကာယ]] (Body parts)
* [[ပရေင်ထတ်ယုက်]] (Health)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite book |last1=Marieb |first1=Elaine N. |last2=Hoehn |first2=Katja |title=Human Anatomy &amp; Physiology |date=2018 |publisher=Pearson |isbn=978-0134580999}}
* {{cite book |last1=Hall |first1=John E. |title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology |date=2020 |publisher=Elsevier |isbn=978-0323597128}}

{{DEFAULTSORT:Body systems}}
[[Category:သၞောတ် ခန္ဓကာယ|*]]
[[Category:ခန္ဓဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝကမ္မဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ပညာဂဥုဲ]]</text>
      <sha1>3k40rhos06yk6ilq5trcg0b7cimnvi5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဇဳဝကမ္မဗေဒ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10760</id>
    <revision>
      <id>54277</id>
      <timestamp>2026-05-06T12:25:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox field of science | name = ဇဳဝကမ္မဗေဒ | native_name = Physiology | image = [[File:Illu physiology of the heart.jpg|250px|ဗီုပြင် ဇဳဝကမ္မဗေဒ ဂြိုဟ်ဆီ]] | caption = ဇဳဝကမ္မဗေဒ ဝွံ ဍေံလ္ၚတ် ပရူ &quot;ကမၠောန်&quot; အင်္ဂဇတ် တအ် (ဥပမာ - ဗီုလဵု ဂြိ...&quot;</comment>
      <origin>54277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10925" sha1="smigg0h1j9bfhw2mvu4hmped2n0z5x0" xml:space="preserve">{{Infobox field of science
| name = ဇဳဝကမ္မဗေဒ
| native_name = Physiology
| image = [[File:Illu physiology of the heart.jpg|250px|ဗီုပြင် ဇဳဝကမ္မဗေဒ ဂြိုဟ်ဆီ]]
| caption = ဇဳဝကမ္မဗေဒ ဝွံ ဍေံလ္ၚတ် ပရူ &quot;ကမၠောန်&quot; အင်္ဂဇတ် တအ် (ဥပမာ - ဗီုလဵု ဂြိုဟ်ဆီ မပန့် ဗလးဏာ ဆီ ဇရေင် ခန္ဓကာယ)
| field = [[ဇဳဝဗေဒ]]၊ [[သိပ္ပံ ပညာဂဥုဲ]]
| subfields = ဇဳဝကမ္မဗေဒ ကောန်မၞိဟ် (Human physiology), ဇဳဝကမ္မဗေဒ တိရစ္ဆာန်, ဇဳဝကမ္မဗေဒ ဆဲလ် (Cell physiology)
| related_sciences = [[ခန္ဓဗေဒ]] (Anatomy), [[ဇဳဝဓာတုဗေဒ]] (Biochemistry), ဇဳဝကမ္မရုပ် (Biophysics), ရောဂါဗေဒ (Pathology)
}}

'''ဇဳဝကမ္မဗေဒ''' ({{lang-en|Physiology}}; /ˌfɪziˈɒlədʒi/) ဝွံ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍပညာ သိပ္ပံ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ မလ္ၚတ် ပါ်ပဲါ ပရူ '''&quot;တာလျိုင် ကေုာံ ကမၠောန်&quot;''' (Functions and mechanisms) အင်္ဂဇတ်၊ သၞောတ် ခန္ဓကာယ ကေုာံ ဆဲလ် (Cells) တအ် ပ္ဍဲကဵု သက်ရှိ သတ္တဝါ မပ္တံကဵု ကောန်မၞိဟ်၊ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆု တအ် ရ။ 

ပညာ ဏအ် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုလဵု ဇဳဝခန္ဓ ညံင် ဂွံ ဂျိုင် တန်တဴ၊ ဇၞော်မောဝ်၊ ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် နကဵု လဒက်ပ္တန် ဓာတုဗေဒ (Chemistry) ကေုာံ ရူပဗေဒ (Physics) အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပညာဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် မ္ဂး၊ ဇဳဝကမ္မဗေဒ ဝွံ ဍေံ ဒှ် သဇိုင် ရိုဟ်ကၞက် မွဲ သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် အကာဲအရာ ခန္ဓကာယ ဓမ္မတာ ကေုာံ သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် လွဳယဲ နာနာ သာ် ရ။

== ၁။ တမ်ရိုဟ် ဝေါဟာရ (Etymology) ==
ဝေါဟာရ မဟီုမ္ဂး &quot;Physiology&quot; ဂှ် ဍေံကၠုင် နူ အရေဝ် ဂရေတ် တြေံ (Greek) မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု မအရေဝ် ၜါ သာ်-
* '''φύσις (physis)''' - မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;သဘာဝ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;တမ်မူလ&quot; (nature, origin)။
* '''-λογία (-logia)''' - မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ပွမလ္ၚတ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ပညာ&quot; (study of) ရ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ အဓိပ္ပါယ် တမ်မူလ ဍေံ ဂှ် ဒှ် '''&quot;ပညာ မလ္ၚတ် သဘာဝ လမျီု ကေုာံ ကမၠောန် ခန္ဓ&quot;''' ရ။ 

== ၂။ ပရေင် ဆက်စပ် ကု ခန္ဓဗေဒ (Relationship with Anatomy) ==
[[ခန္ဓဗေဒ]] (Anatomy) ကဵု ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Physiology) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ပညာ မွဲ တွဲ မဟွံပါ်ခြာ ကေတ် မာန် ရ။ ပညာ သီု ၜါ ဏအ် လ္ၚတ် တွဲဖက် အာ မွဲစွံ သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ဇဳဝဗေဒ အလုံ မွဲ ရ။
* '''ခန္ဓဗေဒ (Anatomy):''' လ္ၚတ် '''&quot;ရုပ်ရဴ ကေုာံ လဒက်ပ္တန်&quot;''' (Form and Structure)။ (ဥပမာ - ခန္ဓဗေဒ လ္ၚတ် လဒက်ပ္တန် ထိုင်ဗုင် ကေုာံ ကြုတ်၊ ဇုတ် ကေုာံ ဖျုန်)။
* '''ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Physiology):''' လ္ၚတ် '''&quot;တာလျိုင် ကေုာံ ကမၠောန်&quot;''' (Function and Mechanism)။ (ဥပမာ - ဇဳဝကမ္မဗေဒ လ္ၚတ် ဗီုလဵု ထိုင်ဗုင် ဂှ် ဍေံ ပတိတ် ဓါတ် အေတ်သေတ် တုဲ ဇိက် ပလီု စၞ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗီုလဵု ဒြဟတ် ဖျုန် တအ် ဇြောတ် ကၠး တုဲ ချဳဓရာင်)။

== ၃။ သဘဴဓရ် အဓိက: ပရေင်တန်တဴ ညဳသၟဟ် (Homeostasis) ==
သဘဴဓရ် အဓိက အိုတ် ကေုာံ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဇဳဝကမ္မဗေဒ ဂှ် ဒှ် '''ပရေင်တန်တဴ ညဳသၟဟ် (Homeostasis)''' ရ။ 
* ဍေံ တွံဂး အစောံသတ္တိ ခန္ဓကာယ ပ္ဍဲအရာ ပွမထိင်ဒဝ် အကာဲအရာ အပ္ဍဲ ခန္ဓ (Internal environment) ညံင် ဂွံ တန်တဴ ညဳသၟဟ် ဒၟံင် လၟိုန် အခိင်၊ ၜိုန်ရ အကာဲအရာ မ္ၚး (External environment) ပြံင်လှာဲ အာ ကီု လေဝ် ရ။
* '''ဥပမာ:''' ယဝ်ရ ဥတု မ္ၚး ကတဴ လောန် မ္ဂး၊ ဇဳဝကမ္မဗေဒ ခန္ဓကာယ ပိုဲ ဖန် ညံင် ဍာ်တဏှ် (Sweat) ဂွံ တိတ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ဓါတ် ဂမ္တဴ အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ (Thermoregulation)။ ယဝ်ရ ဓါတ် သဂြာ ပ္ဍဲ ဆီ သၠုင် တိုန် မ္ဂး၊ ဂြိုဟ် ပတိတ် ကဵု ဓါတ် အေန်သူလေန် (Insulin) သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ကဆံင် သဂြာ ရ။

== ၄။ ကဏ္ဍခွဲ ပညာဇဳဝကမ္မဗေဒ (Branches of Physiology) ==
ပညာ ဏအ် လ္ၚတ် ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက နာနာ သာ် ရ-
# '''ဇဳဝကမ္မဗေဒ ကောန်မၞိဟ် (Human Physiology):''' လ္ၚတ် တာလျိုင် ကေုာံ ကမၠောန် [[သၞောတ် ခန္ဓကာယ]] (Body systems) သီု ၁၁ သာ် ပ္ဍဲ ကောန်မၞိဟ် မပ္တံကဵု သၞောတ် အာရီု၊ သၞောတ် ဆီ၊ သၞောတ် ယီု ကေုာံ သၞောတ် ဟဝ်မုန် တအ် ရ။
# '''ဇဳဝကမ္မဗေဒ ဆဲလ် (Cell Physiology):''' လ္ၚတ် ပရေင် ချဳဓရာင်၊ ပရေင် ဖန်ဗဒှ် ဒြဟတ် ကေုာံ ဓာတုဗေဒ အပ္ဍဲ ဆဲလ် မွဲမွဲ။ ဍေံ လ္ၚတ် ဗီုလဵု ဆဲလ် တအ် ပလံင် ပရိုင် ညးသကအ် (Cell signaling) ကေုာံ ဗီုလဵု ညးတအ် ပွား တိုန် ရ။
# '''ဇဳဝကမ္မဗေဒ တိရစ္ဆာန် (Animal Physiology):''' လ္ၚတ် ကမၠောန် ခန္ဓ တိရစ္ဆာန် တအ် ဗီုလဵု ညးတအ် ဂျိုင် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဥတု နာနာ ကေုာံ အကာဲအရာ ပွဳပွူ သဘာဝ မတၞဟ်ခြာ ရ။
# '''ဇဳဝကမ္မဗေဒ တၞံဆု (Plant Physiology):''' လ္ၚတ် ပရေင် ကၠောန်ဗဒှ် စၞ (Photosynthesis)၊ လၟေင် ဇၞော်မောဝ် တၞံဆု၊ ကေုာံ ပရေင် သၠာဲပြံင် ဍာ် ကေုာံ ဓါတ် အဟာရ ပ္ဍဲ တၞံဆု တအ် ရ။

== ၅။ ဝင် ပညာ ဇဳဝကမ္မဗေဒ (History of Physiology) ==
* '''ခေတ် တမၠာ:''' ပညာ ဏအ် စက္တဵုဒှ် ကၠုင် နူ ဍုင် ဂရေတ် တြေံ ပ္ဍဲ အခိင် တၠပညာ ဟဳပဝ်ကရိတ် (Hippocrates) ကေုာံ အာရဳသတဝ်တယ် (Aristotle) တအ် ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် တၠပညာ ဂဥုဲ ဂါလေန် (Galen) ချူ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ပရူ ကမၠောန် အင်္ဂဇတ် လ္ၚဵု တအ် ရ။
* '''ခေတ် ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၂၈၊ တၠပညာ ဂဥုဲ အင်္ဂလိက် မၞုံ ယၟု '''ဝဳလဳယေမ် ဟာဗဳ''' (William Harvey) ချူ ပတိတ် လိက် ဓမံက် ထ္ၜး ပရူ သၞောတ် ဇွောဝ် ဆီ (Blood circulation) ကေုာံ ကမၠောန် ဂြိုဟ်ဆီ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ ညး ဂှ် ဒး ဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် &quot;မအံက် ဇဳဝကမ္မဗေဒ ခေတ်တၟိ&quot; ရ။
* '''ခေတ် ၁၉-၂၀ ဗွဝ်ကၠံ:''' တၠပညာ ပြင်သေတ် Claude Bernard ကေုာံ အမေရိကာန် Walter Cannon တအ် ဓမံက် ထ္ၜး သဘဴဓရ် &quot;Homeostasis&quot; တုဲ ဇဳဝကမ္မဗေဒ ဂှ် စိုပ် ကဆံင် သိပ္ပံ မစၟဳစၟတ် နကဵု စက် ကေုာံ နဲကဲ သုတေသန မဍိုက်ပေင် ကၠုင် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ခန္ဓဗေဒ]] (Anatomy)
* [[သၞောတ် ခန္ဓကာယ]] (Organ systems)
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ပရေင်ထတ်ယုက်]] (Health)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite book |last1=Hall |first1=John E. |title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology |date=2020 |publisher=Elsevier |isbn=978-0323597128}}
* {{cite book |last1=Widmaier |first1=Eric P. |last2=Raff |first2=Hershel |last3=Strang |first3=Kevin T. |title=Vander's Human Physiology |date=2018 |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-1259903885}}

{{DEFAULTSORT:Physiology}}
[[Category:ဇဳဝကမ္မဗေဒ|*]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ခန္ဓဗေဒ]]
[[Category:ပညာဂဥုဲ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>smigg0h1j9bfhw2mvu4hmped2n0z5x0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အင်္ဂဇတ် ညးဗြဴ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10761</id>
    <revision>
      <id>54278</id>
      <timestamp>2026-05-06T12:28:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|သၞောတ်ဗဳဇမသုက် ကေုာံ အင်္ဂလိင်ညးဗြဴ}} {{Infobox anatomy | name = သၞောတ် အင်္ဂလိင် ညးဗြဴ | native_name = Female reproductive system | image = [[File:Scheme female reproductive system-en.svg|250px|ဗီုပြင် အင်္ဂလိင်ညးဗြဴ လပါ်အပ္ဍဲ]] | cap...&quot;</comment>
      <origin>54278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12767" sha1="s5sgi98po8scr2buue6kf6kgcsz8b82" xml:space="preserve">{{Short description|သၞောတ်ဗဳဇမသုက် ကေုာံ အင်္ဂလိင်ညးဗြဴ}}
{{Infobox anatomy
| name = သၞောတ် အင်္ဂလိင် ညးဗြဴ
| native_name = Female reproductive system
| image = [[File:Scheme female reproductive system-en.svg|250px|ဗီုပြင် အင်္ဂလိင်ညးဗြဴ လပါ်အပ္ဍဲ]]
| caption = လဒက်ပ္တန် အင်္ဂဇတ် လပါ်အပ္ဍဲ သၞောတ်အင်္ဂလိင်ညးဗြဴ
| system = သၞောတ်ဗဳဇမသုက် (Reproductive system)
| major_organs = [[ထိုင်ကောန်]] (Uterus), [[ခၟာဲ ညးဗြဴ]] (Ovaries), [[ပၠောပ်ခၟာဲ]] (Fallopian tubes), [[ဗဂိုင်]] (Vagina), ဗုဗ္ဗ (Vulva)
| functioning = ပွမဖန်ဗဒှ် ခၟာဲ၊ ပွမယိုက်ဂၠေင် သန္ဓိ ကေုာံ ဟဝ်မုန် ညးဗြဴ
}}

'''သၞောတ် အင်္ဂလိင် ညးဗြဴ''' ({{lang-en|Female reproductive system}}) ဟွံသေင်မ္ဂး '''သၞောတ် ဗဳဇမသုက် ညးဗြဴ''' ဝွံ ဍေံဒှ် သၞောတ်အင်္ဂဇတ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ဇဳဝဗေဒ ပ္ဍဲခန္ဓကာယ ညးဗြဴ မဖန်ဗဒှ်ကဵု သွက်ဂွံဆက်ကောန်ဗြောဝ်၊ ပွမပ္တိတ် ခၟာဲ (Ova/Eggs)၊ ပွမဒုင်ကေတ် မသုက် (Sperm) နူညးတြုံ၊ ကေုာံ ပွမယိုက်ဂၠေင် ဒုင်ကေတ် သန္ဓိ ကောန်ၚာ် (Fetus) စဵုကဵု ၜံင်တိတ်ကၠုင်ရ။

ပါဲနူ တာလျိုင် မဆက်ကောန်ဗြောဝ်တုဲ၊ သၞောတ်ဏအ် ဍေံသီု ယိုက်ဂၠေင်လဝ် တာလျိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ပ္တိတ်ကဵု ဟဝ်မုန် (Hormones) မပ္တံကဵု အေတ်သတြဝ်ဂျေန် (Estrogen) ကေုာံ ပရဝ်ဂျေတ်သတရဝ် (Progesterone) မဖန်ဗဒှ်ကဵု လက္ခဏာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ခန္ဓကာယ ညးဗြဴ အလုံမွဲရ။

== အစိတ်အပိုင်း လပါ်မ္ၚး (External Organs) ==
အင်္ဂဇတ် ညးဗြဴ လပါ်မ္ၚးဂှ် ဗွဲဓမ္မတာ ညးကော်စ &quot;ဗုဗ္ဗ&quot; (Vulva) တုဲ တာလျိုင် အဓိက ဍေံဂှ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာကဵု အင်္ဂဇတ် အပ္ဍဲ ညံင်စၟယဲ ဟွံဂွံလုပ် ကေုာံ သွက် ပရေင်ဒုင်စသိုင် လိင်ရ။ ဒၞာဲအဓိက တအ်ဂှ်-

# '''သၟောဝ်ပါင် အင်္ဂဇတ် (Labia majora &amp; Labia minora):''' ဒှ်ဖျုန် မဂြောပ်ဗိုင်လဝ် လပါ်မ္ၚး ကေုာံ လပါ်အပ္ဍဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပါင်ဗဂိုင် ကေုာံ ပါင်ဍာ်ဆီ။ 
# '''ကလိတဝ်ရေတ် / တိုင်အာရီုလိင် (Clitoris):''' ဍေံဒှ် ဒၞာဲအင်္ဂဇတ် သောဲသောဲ မနွံ လပါ်လတူ မၞုံကဵု ကတေင်အာရီု (Nerve endings) မဂၠိုင်အိုတ်တုဲ ဍေံဒှ် ဌာနအဓိက သွက် ပရေင်ဒုင်စသိုင် သာယျာ လိင် (Sexual pleasure) ညးဗြဴ ရ။
# '''ပါင်ဍာ်ဆီ (Urethral opening):''' နွံ သၟဝ် ကလိတဝ်ရေတ် တုဲ ဒှ်ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ဗလးပ္တိတ် ဍာ်ဆီ (Urine) ရ။
# '''ပါင်ဗဂိုင် (Vaginal opening):''' ဒှ်ပါင်လုပ် ဇရေင် လပါ်အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မဆက်အာ ကုဗဂိုင်ရ။

== အစိတ်အပိုင်း လပါ်အပ္ဍဲ (Internal Organs) ==
သၞောတ်အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ တအ်ဂှ် ဍေံပံင်ညဳတုဲ ကၠောန်ကမၠောန် သွက် လၟေင်ရာသဳဥတု ကေုာံ ပွမတန်သန္ဓိရ-

* '''ဗဂိုင် / ဂၠံင်တရဴ သန္ဓိ (Vagina):''' ဍေံဒှ် ပၠောပ် ဖျုန် (Muscular tube) မဆက်စၠောအ်လဝ် လပါ်မ္ၚး ကု ပါင်ထိုင်ကောန် ရ။ တာလျိုင် ဍေံဂှ် သွက်ဂွံ ဆက်ဆောံလိင်၊ သွက်ဂွံ ဒုင်ကေတ် ဍာ်သုက်၊ သွက် ဆီရာသဳ ဂွံဇွောဝ်တိတ် ကေုာံ ဒှ်ဂၠံင်တရဴ ကောန်ၚာ် ၜံင်တိတ် (Birth canal) ရ။
* '''ပါင်ထိုင်ကောန် (Cervix):''' ဍေံဒှ် ဒကုတ် သၟဝ်အိုတ် ကေုာံ ကအ် ထိုင်ကောန် မဆက်ကဵု ဗဂိုင် ရ။ ဍေံ ပတိတ်ကဵု ဍာ်ကယျး (Mucus) မရီုဗင်ကဵု မသုက် ညံင်ဂွံ ၜိင်လုပ် စိုပ် ထိုင်ကောန် လောဲသွာ ကေုာံ ဍေံ ဂြဲကၠးကဵု အခိင် ကောန်ၜံင် ရ။
* '''ထိုင်ကောန် / နန် (Uterus / Womb):''' ဍေံဒှ် အင်္ဂဇတ် ဖျုန် မၞုံ ဗီုပြင် ညံင်ရဴ သတ်မင်ဂၠုတ် (Pear-shaped) ရ။ ယဝ်ရ တန်သန္ဓိမ္ဂး၊ ကောန်ၚာ် (Fetus) ဂှ် ဍေံတန်တဴ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပ္ဍဲကဵု ထိုင်ကောန် ဏအ် စဵုကဵု ၜံင် ရ။ လပါ်အပ္ဍဲ ထိုင်ကောန်ဂှ် နွံကဵု ဗွိုက်ဖျုန် (Endometrium) မလေပ် ပြံင်လှာဲ တမ္ၚဟ် အတိုင် လၟေင် ရာသဳဥတု ရ။
* '''ခၟာဲ ညးဗြဴ / အဝ်ဗရဳ (Ovaries):''' နွံ ၜါမ ပ္ဍဲ လပါ်ပဲါ ကဵု လပါ်ပုင် ထိုင်ကောန် ရ။ ဍေံ ပ္တိတ်ကဵု ခၟာဲ (Eggs/Ova) ကေုာံ ဟဝ်မုန် အေတ်သတြဝ်ဂျေန် (Estrogen) ကေုာံ ပရဝ်ဂျေတ်သတရဝ် (Progesterone) ရ။
* '''ပၠောပ်ခၟာဲ (Fallopian tubes):''' ဍေံဒှ် ပၠောပ် ၜါ မဆက်စၠောအ်လဝ် အဝ်ဗရဳ ကဵု ထိုင်ကောန် ရ။ ကာလ ခၟာဲ ကြံင်မ္ၚုဟ် တိတ်ကၠုင်မ္ဂး ဍေံ ဇွောဝ်အာ အတိုင် ပၠောပ်ဏအ် ရ။ '''ဒၞာဲဏအ် ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲ အဓိက မသုက် ကေုာံ ခၟာဲ ပံင်နှဴ ညးသကအ် (Fertilization) ရ။'''

== တာလျိုင် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် (Functions and Physiology) ==
သၞောတ်အင်္ဂလိင် ညးဗြဴ ဝွံ ယိုက်ဂၠေင်လဝ် တာလျိုင် အဓိက ၃ သာ်-

# '''လၟေင် ရာသဳ / ဥတုညးဗြဴ (Menstrual Cycle):''' ပ္ဍဲ မွဲဂိတု မွဲဝါ (ဗွဲဓမ္မတာ ၂၈ တ္ၚဲ)၊ ခန္ဓကာယ ပလေဝ်ပလေတ် သွက်ဂွံ တန်သန္ဓိ နကဵု ပွမပ္တိတ် ခၟာဲ ሓဒ်မ (Ovulation) ကေုာံ ဖန် ညံင် ဗွိုက်ဖျုန် ထိုင်ကောန် ဂွံ သတီု တိုန် ရ။ ယဝ်ရ မသုက် ဟွံလုပ်စိုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး သန္ဓိ ဟွံတန် မ္ဂး၊ ဗွိုက်ဖျုန် လပါ်အပ္ဍဲဂှ် ကွာ်စှ်ေတုဲ ဇွောဝ်တိတ် ကၠုင် နဒဒှ် ဆီရာသဳ (Menstruation) ရ။
# '''ပရေင် ဆက်ကောန်ဗြောဝ် (Reproduction):''' ပွမဒုင်ကေတ် မသုက်၊ ဖန်ဗဒှ် သန္ဓိ၊ လွဳလွတ် ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲ ဂၠံဂဝ် (Pregnancy) မလုကဴ ၉ ဂိတု ကေုာံ ပွမၜံင် ကောန် (Childbirth)။
# '''ပွမဖန်ဗဒှ် ဟဝ်မုန် (Hormone Production):''' ဟဝ်မုန် အေတ်သတြဝ်ဂျေန် (Estrogen) ဂှ် ကိစ္စဇၞော် လောန် သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် ဇုတ်၊ စၞာံ၊ ကေုာံ သၞောတ်ဆီ ညးဗြဴ။ ကာလ အာယုက် ဇၞော်တုဲ ရာသဳပိုတ်အာ (Menopause) မ္ဂး ဓါတ်ဟဝ်မုန် ဏအ် စှ်ေအာတုဲ ဇုတ် လေပ် ဍိုန်လျ မာန်ရ။

== ယဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Diseases and Health) ==
ပရေင်ထတ်ယုက် သၞောတ်အင်္ဂလိင် ညးဗြဴ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက် ဘဝ အလုံမွဲရ။ ယဲ ကေုာံ ပြသၞာ မလေပ် က္တဵုဒှ်မာန် တအ်ဂှ်-
* '''ယဲ ဂိ ဥတုရာသဳ (Dysmenorrhea):''' ပွမဂိ ဗုင် ကေုာံ စး ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲအခိင် ဥတုရာသဳ ကၠုင်။
* '''ယဲ ဖျုန် ထိုင်ကောန် က္တဵုဒှ် မ္ၚး (Endometriosis):''' အကာဲအရာ ဖျုန် မဒး နွံ အပ္ဍဲ ထိုင်ကောန် ဂှ် အာ က္တဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ လပါ်မ္ၚး (ဥပမာ ပ္ဍဲ အဝ်ဗရဳ) တုဲ ကဵု ဒဒိုက် ဂိသကေဝ် လောန်ရ။
* '''ယဲ ခၟာဲ ဍာ် (PCOS - Polycystic Ovary Syndrome):''' ယဲ ဟဝ်မုန် ဟွံညဳသၟဟ် မဖန် ညံင် ခၟာဲ ဟွံတိတ် အတိုင် အခိင် ကေုာံ က္တဵုဒှ် ထိုင်ဍာ် ဍောတ်တ် ပ္ဍဲ အဝ်ဗရဳ၊ ဍေံ ဖန် ညံင် သန္ဓိ ဂွံ တန် ဝါတ်ရ။
* '''ကေန်သာ ပါင်ထိုင်ကောန် (Cervical Cancer):''' ယဲကေန်သာ မလေပ် က္တဵုဒှ် ဂၠိုင်အိုတ် မွဲ ဟိုတ်နူကဵု စၟယဲ HPV (Human Papillomavirus)။ ယဲ ဏအ် ဂှ် ကာကွယ် လဝ် နကဵု ထပှ်ေ ဂဥုဲ ကာကွယ် (HPV vaccine) မာန်ရ။
* '''ယဲ မဆက်စၠောအ် နူလိင် (STIs):''' ယဲ ဂြန် (Gonorrhea)၊ Syphilis၊ ကေုာံ HIV တအ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[အင်္ဂဇတ် ညးတြုံ]] (Male reproductive system)
* [[ပရေင်ထတ်ယုက် လိင်]] (Sexual health)
* [[သန္ဓိဗေဒ]] (Embryology)
* [[ဇဳဝကမ္မဗေဒ]] (Physiology)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite book |last1=Marieb |first1=Elaine N. |title=Human Anatomy &amp; Physiology |date=2018 |publisher=Pearson |isbn=978-0134580999}}
* {{cite web |url=https://www.who.int/health-topics/sexual-health |title=Sexual Health |publisher=World Health Organization |access-date=2026-05-06}}

[[Category:အင်္ဂဇတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဗြဴ]]
[[Category:သၞောတ် ခန္ဓကာယ]]</text>
      <sha1>s5sgi98po8scr2buue6kf6kgcsz8b82</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အင်္ဂဇတ် ညးတြုံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10762</id>
    <revision>
      <id>54279</id>
      <timestamp>2026-05-06T12:30:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|အင်္ဂဇတ် လပါ်မ္ၚး အဓိက ပ္ဍဲသၞောတ်ဗဳဇမသုက် ညးတြုံ}} {{Infobox anatomy | name = အင်္ဂဇတ် ညးတြုံ | native_name = Human penis | image = [[File:Penis diagram.png|250px|ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် အင်္ဂဇတ် ညးတြုံ]] | caption = ဗီုပ...&quot;</comment>
      <origin>54279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11766" sha1="efp25ic3oyrvj06t59ebs5x979uypo4" xml:space="preserve">{{Short description|အင်္ဂဇတ် လပါ်မ္ၚး အဓိက ပ္ဍဲသၞောတ်ဗဳဇမသုက် ညးတြုံ}}
{{Infobox anatomy
| name = အင်္ဂဇတ် ညးတြုံ
| native_name = Human penis
| image = [[File:Penis diagram.png|250px|ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် အင်္ဂဇတ် ညးတြုံ]]
| caption = ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် လပါ်အပ္ဍဲ ကေုာံ လပါ်မ္ၚး အင်္ဂဇတ် ညးတြုံ
| system = [[သၞောတ် အင်္ဂလိင် ညးတြုံ]] ကေုာံ သၞောတ်ဍာ်ဆီ
| major_organs = သၞောတ်ပၠောပ်ဆီ (Urethra), ဖျုန်သၞောတ်ဆီ (Corpus cavernosum)
| functioning = ပွမဗလး ဍာ်ဆီ၊ ပွမဆက်ဆောံလိင်၊ ကေုာံ ပွမဗလး ဍာ်သုက်
}}

'''အင်္ဂဇတ် ညးတြုံ''' ({{lang-en|Human penis}}) ဟွံသေင်မ္ဂး မလေပ် ကော်စ '''လိင်တြုံ''' ဝွံ ဍေံဒှ် အင်္ဂလပါ်မ္ၚး အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု [[သၞောတ် အင်္ဂလိင် ညးတြုံ|သၞောတ် ဗဳဇမသုက် ညးတြုံ]] (Male reproductive system) ကေုာံ သၞောတ်ဍာ်ဆီ (Urinary system) ရ။ တာလျိုင် အဓိက အင်္ဂဇတ် ဏအ် ဂှ် သွက်ဂွံ ဗလးပ္တိတ် ဍာ်ဆီ (Urine) နူကဵု ခန္ဓကာယ ကေုာံ သွက်ဂွံ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ပ္ဍဲ ပရေင် ဆက်ဆောံလိင် ကေုာံ ပွမဗလး ပ္တိတ် ဍာ်သုက် (Semen) သွက် ပရေင် ဆက်ကောန်ဗြောဝ် ရ။

== ၁။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ အစိတ်အပိုင်း (Structure and Anatomy) ==
အင်္ဂဇတ် ညးတြုံ ဝွံ ဍေံ ဟွံမွဲ ကု ဇုတ် တုဲ၊ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဖျုန် တိရှူး သၞောတ်ဆီ (Spongy erectile tissue) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ လဒက်ပ္တန် ဍေံ ဂှ် ပါ်လဝ် ၃ ဒကုတ် အဓိက-

# '''ရိုဟ် (Root/Radix):''' ဍေံဒှ် ဒကုတ် မဆက်စပ် လဝ် ကု ဇုတ်ထိုင်ဆီ (Pelvic bone) ကေုာံ ဖျုန်သြိုဟ် လပါ်သၟဝ် အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ၊ မညာတ် ကေတ် နကဵု မတ် ဟွံမာန် ရ။
# '''ကိုယ်ထည် (Body/Shaft):''' ဍေံဒှ် ဒကုတ် လဒေါဝ် မဂၠိင် အိုတ် တုဲ၊ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဖျုန်သၞောတ်ဆီ ၃ တၞဟ် (Corpus cavernosum ၜါ ကေုာံ Corpus spongiosum မွဲ) ရ။ ပ္ဍဲ အဒေါဝ် ဍေံ ဂှ် နွံ ကု &quot;ပၠောပ်ဆီ&quot; (Urethra) မဒှ် ဂၠံင်တရဴ သွက် ဍာ်ဆီ ကဵု ဍာ်သုက် ဂွံ ဇွောဝ် တိတ် ရ။
# '''က္ဍိုပ် အင်္ဂဇတ် (Glans penis):''' ဍေံဒှ် ဒကုတ် လပါ် ကၞောတ် မၞုံ ဗီုပြင် ညံင်ရဴ ခၟာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ပၞဟ် ရ။ ဒၞာဲဏအ် ဂှ် ဍေံ နွံ ကု ကတေင် အာရီု (Nerve endings) မဂၠိုင် အိုတ် တုဲ ဒှ် ဒၞာဲ မဒုင်စသိုင် ပြဟ် အိုတ် ရ။ ပ္ဍဲ ကၞောတ် က္ဍိုပ် ဂှ် နွံ ကု ပါင်ပၠောပ်ဆီ (Urethral meatus) ရ။
# '''စၞာံဂြောပ် (Foreskin / Prepuce):''' ပ္ဍဲ အခိင် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် မ္ဂး က္ဍိုပ် အင်္ဂဇတ် ဂှ် ဍေံ ဒး ဒုင် ဂြောပ် ကာကွယ် လဝ် နကဵု စၞာံ မဖဍိုဟ် ချဳဓရာင် ဂွံ မွဲ ထပ် ရ။ (ပ္ဍဲကဵု အခိုက်ကၞာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာ လ္ၚဵု တအ် မ္ဂး စၞာံဂြောပ် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကုတ် ပတိတ် ထောအ် ရ)။

== ၂။ တာလျိုင် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် (Functions and Physiology) ==
အင်္ဂဇတ် ညးတြုံ ဝွံ ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် ဇဳဝကမ္မဗေဒ အဓိက ၃ သာ်-

* '''ပွမဗလး ဍာ်ဆီ (Urination):''' ဍေံဒှ် ဂၠံင်တရဴ လက္ကရဴ အိုတ် သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ဍာ်ဆီ နူကဵု ထိုင်ဆီ ဇရေင် လပါ်မ္ၚး ခန္ဓကာယ။
* '''ပွမကြံင်မ္ၚုဟ် (Erection):''' ကာလ မကလိဂွံ ပရေင် ဓရိုဟ် အာရီု လိင် (Sexual arousal) မ္ဂး၊ သၞောတ် အာရီု တအ် ကဵု အမိင် တုဲ ဆီ တအ် ဇွောဝ် လုပ် ပေင် အာ ပ္ဍဲကဵု ဖျုန်သၞောတ်ဆီ (Corpora cavernosa) ရ။ ဆီ တအ် လုပ် ပေင် တုဲ ကတေင်ဆီ မဇွောဝ် တိတ် တအ် ဂှ် ဒး ဒုင် ဍဵု ကၟာတ် လဝ် တုဲ အင်္ဂဇတ် ဂှ် ဇၞော် တိုန် ကေုာံ ကြံင်မ္ၚုဟ် ကၠုင် ရ။
* '''ပွမဗလး ဍာ်သုက် (Ejaculation):''' အခိင် ကာလ အာစိုပ် ကဆံင် သာယျာ အိုတ် (Orgasm) မ္ဂး၊ ဒြဟတ် ဖျုန် တအ် ဇြောတ် ကၠး တုဲ ဍေံ ပန့် ဗလး ပ္တိတ် ဍာ်သုက် (မၞုံ ကု မသုက် သွက်ဂွံ ဆက်ကောန်ဗြောဝ်) နူကဵု ပၠောပ်ဆီ ဇရေင် လပါ်မ္ၚး ရ။

== ၃။ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် (Development) ==
ပရေင် ဇၞော်မောဝ် အင်္ဂဇတ် ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် အဓိက ပ္ဍဲကဵု အခိင် ကောန်တြုဟ် တအ် စိုပ် '''အဝဲဗၠာဲ (Puberty)''' (ဗွဲဓမ္မတာ အကြာ အာယုက် ၁၁ ကဵု ၁၄ သၞာံ) ရ။ 
* ဟိုတ်နူကဵု ဓါတ် ဟဝ်မုန် တေတ်သတဝ်သတဳရဝ် (Testosterone) မပတိတ် နူ မစိင် ဇၞော် တိုန် တုဲ၊ အင်္ဂဇတ် ကေုာံ ထိုင်မစိင် တအ် ဂှ် ဍေံ ဇၞော်မောဝ် ပြဟ် တိုန် ရ။ 
* ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် သော် အင်္ဂဇတ် (Pubic hair) တအ် စ တိုန် ကၠုင် တုဲ၊ ခန္ဓကာယ လေဝ် စ ပတိတ် ဍာ်သုက် မာန် ကၠုင် ရ။

== ၄။ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ (Health and Cultural Aspects) ==
=== ပရေင် သ္အးဇ္ၚး ကေုာံ ပွမကုတ်စၞာံ ===
* '''ပွမကုတ်စၞာံဂြောပ် (Circumcision):''' ပ္ဍဲ ဘာသာ အေတ်သလာမ်၊ ဂျူး ကေုာံ ရးနိဂီု လ္ၚဵု တအ် မ္ဂး ညးတအ် နွံ အခိုက် မကုတ် ပတိတ် စၞာံဂြောပ် အင်္ဂဇတ် နူ ဘဝ ကောန်ၚာ် ဍောတ်တ် ရ။ နကဵု လပါ် ပရေင် ထတ်ယုက် မ္ဂး ဍေံ ရီုဗင် ကဵု ညံင် ပရေင် သ္အးဇ္ၚး ဂွံ လောဲသွာ တုဲ၊ ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင် အန္တရာဲ ယဲ မဆက်စၠောအ် နူ လိင် လ္ၚဵု တအ် မာန် ရ။
* '''ပရေင် သ္အးဇ္ၚး:''' သွက် မၞိဟ် မဟွံဂွံ ကုတ် လဝ် စၞာံဂြောပ် တအ် မ္ဂး၊ ဒး တွာ် ဖျေဟ် စၞာံဂြောပ် တုဲ ဒး ကြာတ် ကြဴ ကဵု ဍာ် သ္အးသ္အး ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ် က္ဍိုပ် အင်္ဂဇတ် တွဵု ညံင် စၟယဲ ကေုာံ အခေါက် (Smegma) ဟွံဂွံ ကောံ ရ။

=== ယဲ ကေုာံ ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် ===
* '''ယဲ ဟွံကြံင်မ္ၚုဟ် (Erectile Dysfunction - ED):''' ဍေံဒှ် အကာဲအရာ မဟွံမာန် ပတိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံမာန် ထိင်ဒဝ် ပရေင် ကြံင်မ္ၚုဟ် သွက်ဂွံ ဆက်ဆောံလိင် ရ။ ဍေံ က္တဵုဒှ် မာန် ဟိုတ်နူကဵု ယဲ ကတေင်ဆီ၊ ယဲ ဆီဍာတ်၊ ယဲ စိုတ်စၞာဲ (Stress) ဟွံသေင်မ္ဂး ဟိုတ်နူ အာယုက် ဇၞော် ရ။
* '''ယဲ မဆက်စၠောအ် နူလိင် (STIs):''' မပ္တံကဵု ယဲ ဂြန် (Gonorrhea)၊ ယဲ သဳဖလိတ် (Syphilis)၊ ကေုာံ စၟယဲ HPV တအ် ဝွံ ဍေံ လေပ် က္တဵုဒှ် သရ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်တိတ် နူကဵု အင်္ဂဇတ် မာန် ရ။
* '''ကေန်သာ အင်္ဂဇတ် (Penile Cancer):''' ဍေံဒှ် ယဲ ကေန်သာ မက္တဵုဒှ် အောန် လောန် တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ လပါ် စၞာံ က္ဍိုပ် အင်္ဂဇတ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[သၞောတ် အင်္ဂလိင် ညးတြုံ]] (Male reproductive system)
* [[မစိင်]] (Testicles)
* [[အင်္ဂဇတ် ညးဗြဴ]] (Female reproductive system)
* [[ပရေင်ထတ်ယုက် လိင်]] (Sexual health)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite book |last1=Marieb |first1=Elaine N. |title=Human Anatomy &amp; Physiology |date=2018 |publisher=Pearson |isbn=978-0134580999}}
* {{cite book |last1=Standring |first1=Susan |title=Gray's Anatomy: The Anatomical Basis of Clinical Practice |date=2015 |publisher=Elsevier |isbn=978-0702052309}}

{{DEFAULTSORT:Penis}}
[[Category:အင်္ဂဇတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ခန္ဓဗေဒ ညးတြုံ]]
[[Category:သၞောတ် ခန္ဓကာယ]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက် လိင်]]</text>
      <sha1>efp25ic3oyrvj06t59ebs5x979uypo4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ် အင်္ဂလိင် ညးတြုံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10763</id>
    <revision>
      <id>54280</id>
      <timestamp>2026-05-06T12:32:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|သၞောတ်ဗဳဇမသုက် ကေုာံ အင်္ဂလိင်ညးတြုံ}} {{Infobox anatomy | name = သၞောတ် အင်္ဂလိင် ညးတြုံ | native_name = Male reproductive system | image = [[File:Male anatomy.png|250px|ဗီုပြင် အင်္ဂလိင်ညးတြုံ]] | caption = လဒက်ပ္တန် အင်...&quot;</comment>
      <origin>54280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12692" sha1="h1so34td8yxi6pw3zfvg4l30ych01to" xml:space="preserve">{{Short description|သၞောတ်ဗဳဇမသုက် ကေုာံ အင်္ဂလိင်ညးတြုံ}}
{{Infobox anatomy
| name = သၞောတ် အင်္ဂလိင် ညးတြုံ
| native_name = Male reproductive system
| image = [[File:Male anatomy.png|250px|ဗီုပြင် အင်္ဂလိင်ညးတြုံ]]
| caption = လဒက်ပ္တန် အင်္ဂဇတ် လပါ်မ္ၚး ကေုာံ လပါ်အပ္ဍဲ သၞောတ်အင်္ဂလိင်ညးတြုံ
| system = သၞောတ်ဗဳဇမသုက် (Reproductive system)
| major_organs = [[အင်္ဂဇတ် ညးတြုံ]] (Penis), [[မစိင်]] (Testicles), ထိုင်မစိင် (Scrotum), [[ဂြိုဟ်သုက်]] (Prostate)
| functioning = ပွမဖန်ဗဒှ် မသုက် ကေုာံ ဟဝ်မုန် ညးတြုံ
}}

'''သၞောတ် အင်္ဂလိင် ညးတြုံ''' ({{lang-en|Male reproductive system}}) ဟွံသေင်မ္ဂး '''သၞောတ် ဗဳဇမသုက် ညးတြုံ''' ဝွံ ဍေံဒှ် သၞောတ်အင်္ဂဇတ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ဇဳဝဗေဒ ပ္ဍဲခန္ဓကာယ ညးတြုံ မဖန်ဗဒှ်ကဵု သွက်ဂွံဆက်ကောန်ဗြောဝ်၊ ပွမပ္တိတ် မသုက် (Sperm)၊ ကေုာံ ပွမဗလးပ္တိတ် ဍာ်သုက် (Semen) သွက်ဂွံ ပံင်နှဴ ကုခၟာဲ ညးဗြဴ (Ovum) ပ္ဍဲအကြာ လၟေင်ကမၠောန် ဆက်ဆောံလိင် ရ။

ပါဲနူ တာလျိုင် မဆက်ကောန်ဗြောဝ်တုဲ၊ သၞောတ်ဏအ် ဍေံသီု ယိုက်ဂၠေင်လဝ် တာလျိုင် သွက်ဂွံ ပ္တိတ်ကဵု ဟဝ်မုန် (Hormones) မပ္တံကဵု တေတ်သတဝ်သတဳရဝ် (Testosterone) မဒှ် ဟဝ်မုန် အဓိက မဖန်ဗဒှ်ကဵု လက္ခဏာ ညးတြုံ မပ္တံကဵု ရမ္သာင်ဇြိုဟ်၊ သော်ပါင်သော်မုက် ကေုာံ ဒြဟတ်ဖျုန် တအ်ရ။

== ၁။ အစိတ်အပိုင်း လပါ်မ္ၚး (External Organs) ==
အင်္ဂဇတ် ညးတြုံ လပါ်မ္ၚး မညာတ်ကေတ် နကဵု မတ်မာန်တအ်ဂှ် နွံ ၃ သာ် အဓိကရ-

# '''လိင် / အင်္ဂဇတ် (Penis):''' ဍေံဒှ် အင်္ဂလပါ်မ္ၚး အဓိက သွက်ဂွံ ဆက်ဆောံလိင် ကေုာံ သွက်ဂွံ ဗလးပ္တိတ် ဍာ်ဆီ (Urine) ရ။ ပ္ဍဲအင်္ဂဇတ်ဏအ်ဂှ် ဍေံဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဖျုန်မၞုံကဵု သၞောတ်ဆီ (Spongy tissue) မာန်တုဲ ကာလစိုတ်ဓါတ် လိင် က္တဵုဒှ်မ္ဂး ဆီလုပ်ပေင်တုဲ ဍေံကြံင်မ္ၚုဟ် (Erection) ကၠုင်မာန်ရ။
# '''ထိုင်မစိင် / ထိုင်ခၟာဲ (Scrotum):''' ဍေံဒှ် ထိုင်စၞာံ မနွံ သၟဝ်အင်္ဂဇတ်တုဲ ဍေံဂြောပ်ဗိုင် ကေုာံ မင်မဲလဝ် မစိင် (Testicles) ၜါမ ရ။ တာလျိုင် အဓိက ထိုင်ဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ်ကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ ညံင်ဂွံ စှ်ေနူ ဓါတ်ဂမ္တဴ ခန္ဓကာယ ဓမ္မတာ (ၜိုတ် ၁ စဵုကဵု ၂ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ်) ညံင်ဂွံ ရုံဂံင် ကုပရေင်ဖန်ဗဒှ် မသုက်ရ။
# '''မစိင် / ခၟာဲတြုံ (Testicles / Testes):''' ဍေံဒှ် ခၟာဲ ၜါမ မနွံ အပ္ဍဲထိုင်မစိင်ရ။ တာလျိုင် ဍေံဂှ် ပ္တိတ်ကဵု &quot;မသုက်&quot; (Sperm) ကေုာံ ဟဝ်မုန် ညးတြုံ မၞုံယၟု &quot;တေတ်သတဝ်သတဳရဝ်&quot; (Testosterone) ရ။ ဇၟာပ်ပ် တ္ၚဲ မ္ဂး မစိင် တအ် ပ္တိတ်ကဵု မသုက် ပြကောဋိကဋ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== ၂။ အစိတ်အပိုင်း လပါ်အပ္ဍဲ (Internal Organs) ==
သၞောတ်အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ တအ်ဂှ် ဍေံပံင်ညဳတုဲ ကၠောန်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ပကောံ၊ ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ဗလးပ္တိတ် ဍာ်သုက်ရ-

* '''သၞောတ်ပကောံမသုက် (Epididymis):''' ဍေံဒှ် ပၠောပ် ဂၠိင်င် မနွံ လက္ကရဴ မစိင်တုဲ တာလျိုင်ဍေံဂှ် သွက်ဂွံ ဒုင်ကေတ် မသုက် နူမစိင် တုဲ လွဳလွတ် ဖောအ်ဗြေဝ် ညံင်မသုက်တအ် ဂွံစိုပ် ကဆံင် မအာစိုပ်တရဴမာန် (Mature) ရ။
* '''ပၠောပ်ဍာ်သုက် (Vas Deferens):''' ဍေံဒှ် ပၠောပ် မဆက်စၠောအ် နူကဵု Epididymis သွက်ဂွံ ပလံင်ဏာ မသုက် ဇရေင် ပၠောပ်ဆီ (Urethra) ကာလ မဗလး ဍာ်သုက်ရ။
* '''ဂြိုဟ်ဍာ်သုက် (Seminal Vesicles):''' ဍေံဒှ် ဂြိုဟ် မပ္တိတ်ကဵု ဍာ်ကယျး (Seminal fluid) မၞုံကဵု ဓါတ်သဂြာ (Fructose) မကဵု ဒြဟတ် ကုမသုက် ညံင်ဂွံ ၜိင် ချဳဓရာင်မာန်ရ။ ဍာ် နူဂြိုဟ်ဏအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဍာ်သုက် ၜိုတ် ၆၀% ရ။
* '''ဂြိုဟ်ပရဝ်သတိတ် / ဂြိုဟ်သုက် (Prostate Gland):''' ဂြိုဟ်ဏအ် ဍေံနွံ သၟဝ် ထိုင်ဆီ (Bladder) တုဲ ဍေံပ္တိတ်ကဵု ဍာ် ကေုာံ အေန်ဇြာင် (Enzymes) မဗိုင်ဖန် ညံင်ဍာ်သုက် ဂွံအာလောဲ ကေုာံ ညံင်မသုက် ဂွံဂျိုင်လအ် ပ္ဍဲခန္ဓ ညးဗြဴရ။
* '''ဂြိုဟ် ကောဝ်ပါ (Cowper's gland / Bulbourethral gland):''' ဍေံပ္တိတ်ကဵု ဍာ် ကြပ်ပ် သွက်ဂွံ ကြာတ်ကြဴ ကဵု ပၠောပ်ဆီ ညံင်ဟွံဂွံ ဒှ် ဓါတ်အေတ်သေတ် (Acidic) ကိုပ်ကၠာ ဟွံဗလး ဍာ်သုက် ဏီရ။

== ၃။ တာလျိုင် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် (Functions and Physiology) ==
သၞောတ်အင်္ဂလိင် ညးတြုံ ဝွံ ယိုက်ဂၠေင်လဝ် တာလျိုင် အဓိက ၃ သာ်-

# '''ပွမဖန်ဗဒှ် မသုက် (Spermatogenesis):''' ကမၠောန် မပ္တိတ် မသုက် ဝွံ ဍေံစက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင် ကောန်တြုဟ်တအ် စိုပ် အဝဲဗၠာဲ (Puberty) တုဲ ဍေံဆက် ပ္တိတ်အာ ဒၟံင် စဵုကဵု အလုံမွဲ ဘဝရ။ လၟေင် ကမၠောန် ဏအ် ဒး ကေတ် အခိင် ၜိုတ် ၇၄ တ္ၚဲ သွက်ဂွံ ပ္တိတ် မသုက် ဍိုက်က်ပေင်င် မွဲ ရ။
# '''ပွမဖန်ဗဒှ် ဟဝ်မုန် ညးတြုံ (Hormone Production):''' ပွမပ္တိတ် ဟဝ်မုန် တေတ်သတဝ်သတဳရဝ် ဂှ် ဍေံ ထိင်ဒဝ်ကဵု အခိုက်အလိုက် စိုတ်ဓါတ်၊ လိင် ကေုာံ ဒြဟတ်ခန္ဓကာယ ညးတြုံ ညံင်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ရ။
# '''ပွမဆက်ကောန်ဗြောဝ် (Reproduction):''' ပွမပၠောပ်စုတ် ဍာ်သုက် ပ္ဍဲအင်္ဂဇတ် ညးဗြဴ (Vagina) နကဵု လၟေင် ဆက်ဆောံလိင် သွက်ဂွံ ပံင်နှဴ ကုခၟာဲ (Fertilization) တုဲ သြိုင်ခၞံ ဘဝမၞိဟ်တၟိ ရ။

== ၄။ ယဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Diseases and Health) ==
ပရေင်ထတ်ယုက် သၞောတ်အင်္ဂလိင် ညးတြုံ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် လောန် သွက် ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ရ။ ယဲ မလေပ် က္တဵုဒှ်မာန် တအ်ဂှ်-
* '''ကေန်သာ ဂြိုဟ်သုက် (Prostate Cancer):''' ယဲကေန်သာ မလေပ် က္တဵုဒှ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲညးတြုံ မအာယုက် ဇၞော်တအ် (ဗွဲမဂၠိုင် အာယုက် ၅၀ သၞာံ လတူ)။ ဍေံ ဖန် ညံင် ဂွံ တိတ် ဍာ်ဆီ ဝါတ်ဂါတ် ရ။
* '''ကေန်သာ မစိင် (Testicular Cancer):''' လေပ်က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ မၞိဟ်တြုဟ် အဝဲ အကြာ ၂၀ စဵုကဵု ၄၀ သၞာံ၊ တုဲ ယဝ်ရ လွဳ ပြဟ် မ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် ဗၠး မာန် ရ။
* '''ယဲ မဆက်စၠောအ် နူလိင် (Sexually Transmitted Infections - STIs):''' မပ္တံကဵု ယဲ HIV၊ ယဲဂြန် (Gonorrhea)၊ ကေုာံ ယဲသဳဖလိတ် (Syphilis) တအ်ရ။ ယဲ တအ် ဏအ် ဂှ် ကာကွယ် နကဵု ပွမစကာ ကောန်ဒေါမ် (Condom) မာန် ရ။
* '''အင်္ဂဇတ် ဟွံကြံင်မ္ၚုဟ် (Erectile Dysfunction - ED):''' အကာဲအရာ မဟွံမာန် ပ္တိတ် ဒြဟတ် အင်္ဂဇတ် သွက်ဂွံ ဆက်ဆောံလိင် ဟိုတ်နူကဵု ယဲဆီ၊ ယဲစိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲကတိုင်ဆီ တအ်ရ။
* '''ပရေင် ကောန်ဟွံထမောတ် (Male Infertility):''' အကာဲအရာ မက္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု လၟိဟ် မသုက် အောန် လောန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မသုက် တအ် ၜိင် ဟွံမာန် တုဲ သန္ဓိ ဂွံ တန် ဝါတ်ဂါတ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[အင်္ဂဇတ် ညးတြုံ]] (Human penis)
* [[မစိင်]] (Testicle)
* [[အင်္ဂဇတ် ညးဗြဴ]] (Female reproductive system)
* [[ပရေင်ထတ်ယုက် လိင်]] (Sexual health)
* [[တေတ်သတဝ်သတဳရဝ်]] (Testosterone)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite book |last1=Marieb |first1=Elaine N. |title=Human Anatomy &amp; Physiology |date=2018 |publisher=Pearson |isbn=978-0134580999}}
* {{cite web |url=https://www.who.int/health-topics/sexual-health |title=Sexual Health |publisher=World Health Organization |access-date=2026-05-06}}

{{DEFAULTSORT:Male Reproductive System}}
[[Category:အင်္ဂဇတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက် ညးတြုံ]]
[[Category:သၞောတ် ခန္ဓကာယ]]</text>
      <sha1>h1so34td8yxi6pw3zfvg4l30ych01to</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54281</id>
      <parentid>54280</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T12:32:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၂။ အစိတ်အပိုင်း လပါ်အပ္ဍဲ (Internal Organs) */</comment>
      <origin>54281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12680" sha1="pgg8bz0it8upj52h31w67dax94tp01o" xml:space="preserve">{{Short description|သၞောတ်ဗဳဇမသုက် ကေုာံ အင်္ဂလိင်ညးတြုံ}}
{{Infobox anatomy
| name = သၞောတ် အင်္ဂလိင် ညးတြုံ
| native_name = Male reproductive system
| image = [[File:Male anatomy.png|250px|ဗီုပြင် အင်္ဂလိင်ညးတြုံ]]
| caption = လဒက်ပ္တန် အင်္ဂဇတ် လပါ်မ္ၚး ကေုာံ လပါ်အပ္ဍဲ သၞောတ်အင်္ဂလိင်ညးတြုံ
| system = သၞောတ်ဗဳဇမသုက် (Reproductive system)
| major_organs = [[အင်္ဂဇတ် ညးတြုံ]] (Penis), [[မစိင်]] (Testicles), ထိုင်မစိင် (Scrotum), [[ဂြိုဟ်သုက်]] (Prostate)
| functioning = ပွမဖန်ဗဒှ် မသုက် ကေုာံ ဟဝ်မုန် ညးတြုံ
}}

'''သၞောတ် အင်္ဂလိင် ညးတြုံ''' ({{lang-en|Male reproductive system}}) ဟွံသေင်မ္ဂး '''သၞောတ် ဗဳဇမသုက် ညးတြုံ''' ဝွံ ဍေံဒှ် သၞောတ်အင်္ဂဇတ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ဇဳဝဗေဒ ပ္ဍဲခန္ဓကာယ ညးတြုံ မဖန်ဗဒှ်ကဵု သွက်ဂွံဆက်ကောန်ဗြောဝ်၊ ပွမပ္တိတ် မသုက် (Sperm)၊ ကေုာံ ပွမဗလးပ္တိတ် ဍာ်သုက် (Semen) သွက်ဂွံ ပံင်နှဴ ကုခၟာဲ ညးဗြဴ (Ovum) ပ္ဍဲအကြာ လၟေင်ကမၠောန် ဆက်ဆောံလိင် ရ။

ပါဲနူ တာလျိုင် မဆက်ကောန်ဗြောဝ်တုဲ၊ သၞောတ်ဏအ် ဍေံသီု ယိုက်ဂၠေင်လဝ် တာလျိုင် သွက်ဂွံ ပ္တိတ်ကဵု ဟဝ်မုန် (Hormones) မပ္တံကဵု တေတ်သတဝ်သတဳရဝ် (Testosterone) မဒှ် ဟဝ်မုန် အဓိက မဖန်ဗဒှ်ကဵု လက္ခဏာ ညးတြုံ မပ္တံကဵု ရမ္သာင်ဇြိုဟ်၊ သော်ပါင်သော်မုက် ကေုာံ ဒြဟတ်ဖျုန် တအ်ရ။

== ၁။ အစိတ်အပိုင်း လပါ်မ္ၚး (External Organs) ==
အင်္ဂဇတ် ညးတြုံ လပါ်မ္ၚး မညာတ်ကေတ် နကဵု မတ်မာန်တအ်ဂှ် နွံ ၃ သာ် အဓိကရ-

# '''လိင် / အင်္ဂဇတ် (Penis):''' ဍေံဒှ် အင်္ဂလပါ်မ္ၚး အဓိက သွက်ဂွံ ဆက်ဆောံလိင် ကေုာံ သွက်ဂွံ ဗလးပ္တိတ် ဍာ်ဆီ (Urine) ရ။ ပ္ဍဲအင်္ဂဇတ်ဏအ်ဂှ် ဍေံဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဖျုန်မၞုံကဵု သၞောတ်ဆီ (Spongy tissue) မာန်တုဲ ကာလစိုတ်ဓါတ် လိင် က္တဵုဒှ်မ္ဂး ဆီလုပ်ပေင်တုဲ ဍေံကြံင်မ္ၚုဟ် (Erection) ကၠုင်မာန်ရ။
# '''ထိုင်မစိင် / ထိုင်ခၟာဲ (Scrotum):''' ဍေံဒှ် ထိုင်စၞာံ မနွံ သၟဝ်အင်္ဂဇတ်တုဲ ဍေံဂြောပ်ဗိုင် ကေုာံ မင်မဲလဝ် မစိင် (Testicles) ၜါမ ရ။ တာလျိုင် အဓိက ထိုင်ဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ်ကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ ညံင်ဂွံ စှ်ေနူ ဓါတ်ဂမ္တဴ ခန္ဓကာယ ဓမ္မတာ (ၜိုတ် ၁ စဵုကဵု ၂ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ်) ညံင်ဂွံ ရုံဂံင် ကုပရေင်ဖန်ဗဒှ် မသုက်ရ။
# '''မစိင် / ခၟာဲတြုံ (Testicles / Testes):''' ဍေံဒှ် ခၟာဲ ၜါမ မနွံ အပ္ဍဲထိုင်မစိင်ရ။ တာလျိုင် ဍေံဂှ် ပ္တိတ်ကဵု &quot;မသုက်&quot; (Sperm) ကေုာံ ဟဝ်မုန် ညးတြုံ မၞုံယၟု &quot;တေတ်သတဝ်သတဳရဝ်&quot; (Testosterone) ရ။ ဇၟာပ်ပ် တ္ၚဲ မ္ဂး မစိင် တအ် ပ္တိတ်ကဵု မသုက် ပြကောဋိကဋ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== ၂။ သကုတ်အဝဲ လပါ်အပ္ဍဲ (Internal Organs) ==
သၞောတ်အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ တအ်ဂှ် ဍေံပံင်ညဳတုဲ ကၠောန်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ပကောံ၊ ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ဗလးပ္တိတ် ဍာ်သုက်ရ-

* '''သၞောတ်ပကောံမသုက် (Epididymis):''' ဍေံဒှ် ပၠောပ် ဂၠိင်င် မနွံ လက္ကရဴ မစိင်တုဲ တာလျိုင်ဍေံဂှ် သွက်ဂွံ ဒုင်ကေတ် မသုက် နူမစိင် တုဲ လွဳလွတ် ဖောအ်ဗြေဝ် ညံင်မသုက်တအ် ဂွံစိုပ် ကဆံင် မအာစိုပ်တရဴမာန် (Mature) ရ။
* '''ပၠောပ်ဍာ်သုက် (Vas Deferens):''' ဍေံဒှ် ပၠောပ် မဆက်စၠောအ် နူကဵု Epididymis သွက်ဂွံ ပလံင်ဏာ မသုက် ဇရေင် ပၠောပ်ဆီ (Urethra) ကာလ မဗလး ဍာ်သုက်ရ။
* '''ဂြိုဟ်ဍာ်သုက် (Seminal Vesicles):''' ဍေံဒှ် ဂြိုဟ် မပ္တိတ်ကဵု ဍာ်ကယျး (Seminal fluid) မၞုံကဵု ဓါတ်သဂြာ (Fructose) မကဵု ဒြဟတ် ကုမသုက် ညံင်ဂွံ ၜိင် ချဳဓရာင်မာန်ရ။ ဍာ် နူဂြိုဟ်ဏအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဍာ်သုက် ၜိုတ် ၆၀% ရ။
* '''ဂြိုဟ်ပရဝ်သတိတ် / ဂြိုဟ်သုက် (Prostate Gland):''' ဂြိုဟ်ဏအ် ဍေံနွံ သၟဝ် ထိုင်ဆီ (Bladder) တုဲ ဍေံပ္တိတ်ကဵု ဍာ် ကေုာံ အေန်ဇြာင် (Enzymes) မဗိုင်ဖန် ညံင်ဍာ်သုက် ဂွံအာလောဲ ကေုာံ ညံင်မသုက် ဂွံဂျိုင်လအ် ပ္ဍဲခန္ဓ ညးဗြဴရ။
* '''ဂြိုဟ် ကောဝ်ပါ (Cowper's gland / Bulbourethral gland):''' ဍေံပ္တိတ်ကဵု ဍာ် ကြပ်ပ် သွက်ဂွံ ကြာတ်ကြဴ ကဵု ပၠောပ်ဆီ ညံင်ဟွံဂွံ ဒှ် ဓါတ်အေတ်သေတ် (Acidic) ကိုပ်ကၠာ ဟွံဗလး ဍာ်သုက် ဏီရ။

== ၃။ တာလျိုင် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် (Functions and Physiology) ==
သၞောတ်အင်္ဂလိင် ညးတြုံ ဝွံ ယိုက်ဂၠေင်လဝ် တာလျိုင် အဓိက ၃ သာ်-

# '''ပွမဖန်ဗဒှ် မသုက် (Spermatogenesis):''' ကမၠောန် မပ္တိတ် မသုက် ဝွံ ဍေံစက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင် ကောန်တြုဟ်တအ် စိုပ် အဝဲဗၠာဲ (Puberty) တုဲ ဍေံဆက် ပ္တိတ်အာ ဒၟံင် စဵုကဵု အလုံမွဲ ဘဝရ။ လၟေင် ကမၠောန် ဏအ် ဒး ကေတ် အခိင် ၜိုတ် ၇၄ တ္ၚဲ သွက်ဂွံ ပ္တိတ် မသုက် ဍိုက်က်ပေင်င် မွဲ ရ။
# '''ပွမဖန်ဗဒှ် ဟဝ်မုန် ညးတြုံ (Hormone Production):''' ပွမပ္တိတ် ဟဝ်မုန် တေတ်သတဝ်သတဳရဝ် ဂှ် ဍေံ ထိင်ဒဝ်ကဵု အခိုက်အလိုက် စိုတ်ဓါတ်၊ လိင် ကေုာံ ဒြဟတ်ခန္ဓကာယ ညးတြုံ ညံင်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ရ။
# '''ပွမဆက်ကောန်ဗြောဝ် (Reproduction):''' ပွမပၠောပ်စုတ် ဍာ်သုက် ပ္ဍဲအင်္ဂဇတ် ညးဗြဴ (Vagina) နကဵု လၟေင် ဆက်ဆောံလိင် သွက်ဂွံ ပံင်နှဴ ကုခၟာဲ (Fertilization) တုဲ သြိုင်ခၞံ ဘဝမၞိဟ်တၟိ ရ။

== ၄။ ယဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Diseases and Health) ==
ပရေင်ထတ်ယုက် သၞောတ်အင်္ဂလိင် ညးတြုံ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် လောန် သွက် ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ရ။ ယဲ မလေပ် က္တဵုဒှ်မာန် တအ်ဂှ်-
* '''ကေန်သာ ဂြိုဟ်သုက် (Prostate Cancer):''' ယဲကေန်သာ မလေပ် က္တဵုဒှ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲညးတြုံ မအာယုက် ဇၞော်တအ် (ဗွဲမဂၠိုင် အာယုက် ၅၀ သၞာံ လတူ)။ ဍေံ ဖန် ညံင် ဂွံ တိတ် ဍာ်ဆီ ဝါတ်ဂါတ် ရ။
* '''ကေန်သာ မစိင် (Testicular Cancer):''' လေပ်က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ မၞိဟ်တြုဟ် အဝဲ အကြာ ၂၀ စဵုကဵု ၄၀ သၞာံ၊ တုဲ ယဝ်ရ လွဳ ပြဟ် မ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် ဗၠး မာန် ရ။
* '''ယဲ မဆက်စၠောအ် နူလိင် (Sexually Transmitted Infections - STIs):''' မပ္တံကဵု ယဲ HIV၊ ယဲဂြန် (Gonorrhea)၊ ကေုာံ ယဲသဳဖလိတ် (Syphilis) တအ်ရ။ ယဲ တအ် ဏအ် ဂှ် ကာကွယ် နကဵု ပွမစကာ ကောန်ဒေါမ် (Condom) မာန် ရ။
* '''အင်္ဂဇတ် ဟွံကြံင်မ္ၚုဟ် (Erectile Dysfunction - ED):''' အကာဲအရာ မဟွံမာန် ပ္တိတ် ဒြဟတ် အင်္ဂဇတ် သွက်ဂွံ ဆက်ဆောံလိင် ဟိုတ်နူကဵု ယဲဆီ၊ ယဲစိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲကတိုင်ဆီ တအ်ရ။
* '''ပရေင် ကောန်ဟွံထမောတ် (Male Infertility):''' အကာဲအရာ မက္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု လၟိဟ် မသုက် အောန် လောန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မသုက် တအ် ၜိင် ဟွံမာန် တုဲ သန္ဓိ ဂွံ တန် ဝါတ်ဂါတ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[အင်္ဂဇတ် ညးတြုံ]] (Human penis)
* [[မစိင်]] (Testicle)
* [[အင်္ဂဇတ် ညးဗြဴ]] (Female reproductive system)
* [[ပရေင်ထတ်ယုက် လိင်]] (Sexual health)
* [[တေတ်သတဝ်သတဳရဝ်]] (Testosterone)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite book |last1=Marieb |first1=Elaine N. |title=Human Anatomy &amp; Physiology |date=2018 |publisher=Pearson |isbn=978-0134580999}}
* {{cite web |url=https://www.who.int/health-topics/sexual-health |title=Sexual Health |publisher=World Health Organization |access-date=2026-05-06}}

{{DEFAULTSORT:Male Reproductive System}}
[[Category:အင်္ဂဇတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက် ညးတြုံ]]
[[Category:သၞောတ် ခန္ဓကာယ]]</text>
      <sha1>pgg8bz0it8upj52h31w67dax94tp01o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ထတ်ယုက် လိင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10764</id>
    <revision>
      <id>54282</id>
      <timestamp>2026-05-06T12:34:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox concept|name=ပရေင်ထတ်ယုက် လိင်|native_name=Sexual health|image=[[File:Red Ribbon.svg|150px|တဆိပ် ဇုက်ဗကေတ် သွက် ပရေင်ထတ်ယုက်]]|caption=တဆိပ် ဇုက်ဗကေတ် (Red Ribbon) မဒှ် သင်္ကေတ ပရေင် စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေင် ကၠိုဟ်ခၠ...&quot;</comment>
      <origin>54282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10807" sha1="j3dbx5zg46rr32ny29l4gegcela2itr" xml:space="preserve">{{Infobox concept|name=ပရေင်ထတ်ယုက် လိင်|native_name=Sexual health|image=[[File:Red Ribbon.svg|150px|တဆိပ် ဇုက်ဗကေတ် သွက် ပရေင်ထတ်ယုက်]]|caption=တဆိပ် ဇုက်ဗကေတ် (Red Ribbon) မဒှ် သင်္ကေတ ပရေင် စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေင် ကၠိုဟ်ခၠင် လတူ ယဲ HIV/AIDS ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် လိင်|field=[[ပရေင်ထတ်ယုက်]]၊ [[ပညာဂဥုဲ]]၊ [[စိတ္တဗေဒ ပရေင်မၞိဟ်]]၊ [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]|related_concepts=ပရေင်ထတ်ယုက် ဗဳဇမသုက် (Reproductive health), ယဲ မဆက်စၠောအ် နူလိင် (STIs), ပရေင်ပညာ လိင် (Sex education), ပွမတုပ်စိုတ် (Consent)}}

'''ပရေင်ထတ်ယုက် လိင်''' ({{lang-en|Sexual health}}) ဝွံ ဍေံဒှ် သဘဴဓရ် ကေုာံ အကာဲအရာ မဆေင်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် လပါ် ခန္ဓကာယ၊ လပါ် စိုတ်ဓါတ်၊ လပါ် ပရေင်ဒုင်စသိုင် ကေုာံ လပါ် ပရေင်မၞိဟ် မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အခိုက်အလိုက် လိင် ကေုာံ ပရေင် ဆက်ဆောံ လိင် ရ။

အတိုင် ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO) မဗမံက် ထ္ၜး လဝ် မ္ဂး၊ ပရေင်ထတ်ယုက် လိင် ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင် ဟွံမွဲ ကု ယဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ဟွံမွဲ ကု အကာဲအရာ မဟွံဍိုက်ပေင် တအ် သၟး ရ၊ ဍေံ တွံဂး ပွမကလိဂွံ လညာတ် သၠဲလး မခိုဟ် လတူ လိင် ကေုာံ ပရေင် ဆက်ဆောံ လိင်၊ ပွမကလိဂွံ ပရေင် သာယျာ လိင် မၞုံ ကု ဂီုကၠီု၊ သီု ဟွံမွဲ ကု ပရေင် ဍဵုဍိုက်၊ ပရေင် တေင်တြတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ပလီုပလာ် (Violence) တအ် ရ။

== ၁။ သဘဴဓရ် သဇိုင် ကေုာံ အခေါင်အရာ (Core Concepts and Rights) ==
ပရေင်ထတ်ယုက် လိင် ဝွံ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု '''အခေါင်အရာ လိင် (Sexual Rights)''' မဒှ် အခေါင်အရာ သဇိုင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ-

# '''အခေါင် အုပ်ဓုပ် ခန္ဓကာယ (Bodily Autonomy):''' ဇၟာပ်ပ် မၞိဟ် နွံ အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက် ခန္ဓကာယ ဇကု ဗွဲမဗၠးၜး။
# '''ပွမဒုင်တဲ တုပ်စိုတ် (Consent):''' ပရေင် ဆက်ဆောံ လိင် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဍေံ ဒး ဒှ် အရာ မက္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင် တုပ်စိုတ် သီု ၜါ လပါ် ဗွဲမသၠးပွး၊ သီု ဟွံမွဲ ကု ပရေင် ဓရိုဟ် ဍဵုဍိုက်။
# '''အခေါင် ဂွံ တီ ပရိုင် (Access to Information):''' အခေါင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ ကလိဂွံ ပရိုင် သုတေသန ဍာံစၟတ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် လိင် ကေုာံ နဲကဲ စဵုဒၞာ နာနာ။
# '''ပရေင် ဗၠးၜး နူ ပရေင် ပါ်ခြာ (Freedom from Discrimination):''' ဇၟာပ်ပ် မၞိဟ် ဟွံရုဲ လိင် (Gender)၊ လညာတ် လိင် (Sexual orientation) တအ် နွံ အခေါင် ကလိဂွံ ပရေင် လွဳလွတ် ထတ်ယုက် မတူသၟဟ် ရ။

== ၂။ ပြသၞာ ယဲ ကေုာံ ပရေင် ကာကွယ် (Diseases and Prevention) ==
ကဏ္ဍ အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်ထတ်ယုက် လိင် ဂှ် ဒှ် ပရေင် စဵုဒၞာ ကေုာံ လွဳလွတ် ယဲ ရ-

* '''ယဲ မဆက်စၠောအ် နူလိင် (Sexually Transmitted Infections - STIs):''' မပ္တံကဵု ယဲ HIV၊ ယဲ ဂြန် (Gonorrhea)၊ ယဲ သဳဖလိတ် (Syphilis) ကေုာံ စၟယဲ HPV တအ် ဂှ် က္တဵုဒှ် လောဲ လောန် ယဝ်ရ ဆက်ဆောံ လိင် သီု ဟွံမွဲ ကု ပရေင် ကာကွယ် ရ။
* '''နဲကဲ စဵုဒၞာ:''' ပွမစကာ '''ကောန်ဒေါမ် (Condom)''' လၟိုန် အခိင် ဆက်ဆောံ လိင် ဂှ် ဒှ် နဲကဲ မခိုဟ် အိုတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ STIs ကေုာံ ပွမတန် သန္ဓိ မဟွံမွဲ ပၟိက် တအ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ပွမထပှ်ေ ဂဥုဲ ကာကွယ် (ဥပမာ - HPV Vaccine သွက်ဂွံ ကာကွယ် ကေန်သာ ပါင်ထိုင်ကောန်) တအ် လေဝ် ကိစ္စဇၞော် လောန် ရ။

== ၃။ ပရေင် ဖန်ဇန် အိန်ထံင် ကေုာံ စဵုဒၞာ သန္ဓိ (Family Planning and Contraception) ==
ပရေင်ထတ်ယုက် လိင် ဂှ် ဍေံ သီု ပံင်ကောံ လဝ် အခေါင် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ မိက်ဂွံ ကလိဂွံ ကောန်ၚာ် ဟာ၊ ဟွံမိက် ကလိဂွံ ဟာ၊ ကေုာံ အခိင် လဵု မမိက်ဂွံ ကလိဂွံ ရ။

* '''နဲကဲ စဵုဒၞာ သန္ဓိ နာနာ (Contraceptive Methods):''' မပ္တံကဵု ဂဥုဲ စဵုဒၞာ သန္ဓိ (Birth control pills)၊ ဂဥုဲ ထပှ်ေ၊ ထိုင်စုတ် အပ္ဍဲ ထိုင်ကောန် (IUD) ကေုာံ ကောန်ဒေါမ် တအ် ဂှ် ဒှ် ကိရိယာ မရီုဗင် ကဵု ပရေင် ဖန်ဇန် အိန်ထံင် ညံင် ဂွံ စှ်ေ သၞောတ်ဝ် ရ။

== ၄။ ပရေင်ပညာ လိင် ဗွဲမလှဲလး (Comprehensive Sexuality Education - CSE) ==
ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး ပရူ လိင် ဂှ် ဒှ် အရာ မဒး ဂွ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒှ် အရာ မကၟာတ်လဒဵု (Taboo) မွဲ ရ။ ဆဂး ပရေင်ပညာ လိင် ဗွဲမလှဲလး (CSE) ဂှ် ဍေံ ကိစ္စဇၞော် လောန် သွက်-

* '''သၟတ် ကေုာံ ကောန်ၚာ် တအ်:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ပရူ လဒက်ပ္တန် ခန္ဓကာယ ဇကု၊ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲ အဝဲဗၠာဲ၊ တုဲ သွက်ဂွံ တီ ညာတ် နဲကဲ စဵုဒၞာ ဇကု ညံင် ဟွံဂွံ ဒး ဒုင် ပလီုပလာ် လပါ် လိင် (Sexual abuse)။
* '''ပရေင် ထကးပလီု လညာတ် အပါတ်:''' ပရေင် ဗ္တောန် ပညာ ဏအ် ဍေံ ရီုဗင် သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင် ပါ်ခြာ လပါ် လိင် (Gender inequality) ကေုာံ ပရေင် လညာတ် ဗၠေတ် လတူ ယဲ HIV ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် လိင် တအ် ရ။

== ၅။ ပရေင် ဆက်စပ် ကု လဒက်ပ္တန် ယေန်သၞာင် (Institutional and Cultural Contexts) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင် လ္ၚတ် စိတ္တဗေဒ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် မ္ဂး၊ လညာတ် လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် လိင် ဝွံ ဍေံ ဒး ဒုင် ဖန်ဇန် လဝ် နကဵု **&quot;လညာတ်သြဇာ ယေန်သၞာင်&quot; (Cultural Hegemony)** ကေုာံ **&quot;သမ္တီ ဂကောံမၞိဟ်&quot; (Collective Memory)** တအ် ရ။ လဆောဝ် မ္ဂး သၞောဝ် ဥပဒေ ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ဘာသာ လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် အရာ မကၟာတ်လဒဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ဟွံဂွံ ကလိဂွံ ပရေင် လွဳလွတ် ထတ်ယုက် လိင် မဍိုက်ပေင် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင် ကဵု လညာတ် ပညာ ဏအ် ဂှ် ဍေံ လေဝ် ဒှ် ပရေင် ချဳဓရာင် သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ လညာတ် သၠးပွး တၟိ မွဲ ကီု ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[အင်္ဂဇတ် ညးတြုံ]] (Male reproductive system)
* [[အင်္ဂဇတ် ညးဗြဴ]] (Female reproductive system)
* [[သၞောတ် ခန္ဓကာယ]] (Organ systems)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)

== နိဿဲ ==

* World Health Organization. (2015). ''Sexual health, human rights and the law''. Geneva: WHO.
* UNESCO. (2018). ''International technical guidance on sexuality education: An evidence-informed approach''. Paris: UNESCO.
* Dixon-Mueller, Ruth. (1993). ''Population Policy and Women's Rights: Transforming Reproductive Choice''. Praeger.</text>
      <sha1>j3dbx5zg46rr32ny29l4gegcela2itr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54283</id>
      <parentid>54282</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T12:35:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* နိဿဲ */</comment>
      <origin>54283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11069" sha1="2z7zb2dojrhhtizo8ptbwj860wg7u0n" xml:space="preserve">{{Infobox concept|name=ပရေင်ထတ်ယုက် လိင်|native_name=Sexual health|image=[[File:Red Ribbon.svg|150px|တဆိပ် ဇုက်ဗကေတ် သွက် ပရေင်ထတ်ယုက်]]|caption=တဆိပ် ဇုက်ဗကေတ် (Red Ribbon) မဒှ် သင်္ကေတ ပရေင် စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေင် ကၠိုဟ်ခၠင် လတူ ယဲ HIV/AIDS ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် လိင်|field=[[ပရေင်ထတ်ယုက်]]၊ [[ပညာဂဥုဲ]]၊ [[စိတ္တဗေဒ ပရေင်မၞိဟ်]]၊ [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]|related_concepts=ပရေင်ထတ်ယုက် ဗဳဇမသုက် (Reproductive health), ယဲ မဆက်စၠောအ် နူလိင် (STIs), ပရေင်ပညာ လိင် (Sex education), ပွမတုပ်စိုတ် (Consent)}}

'''ပရေင်ထတ်ယုက် လိင်''' ({{lang-en|Sexual health}}) ဝွံ ဍေံဒှ် သဘဴဓရ် ကေုာံ အကာဲအရာ မဆေင်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် လပါ် ခန္ဓကာယ၊ လပါ် စိုတ်ဓါတ်၊ လပါ် ပရေင်ဒုင်စသိုင် ကေုာံ လပါ် ပရေင်မၞိဟ် မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အခိုက်အလိုက် လိင် ကေုာံ ပရေင် ဆက်ဆောံ လိင် ရ။

အတိုင် ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO) မဗမံက် ထ္ၜး လဝ် မ္ဂး၊ ပရေင်ထတ်ယုက် လိင် ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင် ဟွံမွဲ ကု ယဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ဟွံမွဲ ကု အကာဲအရာ မဟွံဍိုက်ပေင် တအ် သၟး ရ၊ ဍေံ တွံဂး ပွမကလိဂွံ လညာတ် သၠဲလး မခိုဟ် လတူ လိင် ကေုာံ ပရေင် ဆက်ဆောံ လိင်၊ ပွမကလိဂွံ ပရေင် သာယျာ လိင် မၞုံ ကု ဂီုကၠီု၊ သီု ဟွံမွဲ ကု ပရေင် ဍဵုဍိုက်၊ ပရေင် တေင်တြတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ပလီုပလာ် (Violence) တအ် ရ။

== ၁။ သဘဴဓရ် သဇိုင် ကေုာံ အခေါင်အရာ (Core Concepts and Rights) ==
ပရေင်ထတ်ယုက် လိင် ဝွံ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု '''အခေါင်အရာ လိင် (Sexual Rights)''' မဒှ် အခေါင်အရာ သဇိုင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ-

# '''အခေါင် အုပ်ဓုပ် ခန္ဓကာယ (Bodily Autonomy):''' ဇၟာပ်ပ် မၞိဟ် နွံ အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက် ခန္ဓကာယ ဇကု ဗွဲမဗၠးၜး။
# '''ပွမဒုင်တဲ တုပ်စိုတ် (Consent):''' ပရေင် ဆက်ဆောံ လိင် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဍေံ ဒး ဒှ် အရာ မက္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင် တုပ်စိုတ် သီု ၜါ လပါ် ဗွဲမသၠးပွး၊ သီု ဟွံမွဲ ကု ပရေင် ဓရိုဟ် ဍဵုဍိုက်။
# '''အခေါင် ဂွံ တီ ပရိုင် (Access to Information):''' အခေါင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ ကလိဂွံ ပရိုင် သုတေသန ဍာံစၟတ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် လိင် ကေုာံ နဲကဲ စဵုဒၞာ နာနာ။
# '''ပရေင် ဗၠးၜး နူ ပရေင် ပါ်ခြာ (Freedom from Discrimination):''' ဇၟာပ်ပ် မၞိဟ် ဟွံရုဲ လိင် (Gender)၊ လညာတ် လိင် (Sexual orientation) တအ် နွံ အခေါင် ကလိဂွံ ပရေင် လွဳလွတ် ထတ်ယုက် မတူသၟဟ် ရ။

== ၂။ ပြသၞာ ယဲ ကေုာံ ပရေင် ကာကွယ် (Diseases and Prevention) ==
ကဏ္ဍ အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်ထတ်ယုက် လိင် ဂှ် ဒှ် ပရေင် စဵုဒၞာ ကေုာံ လွဳလွတ် ယဲ ရ-

* '''ယဲ မဆက်စၠောအ် နူလိင် (Sexually Transmitted Infections - STIs):''' မပ္တံကဵု ယဲ HIV၊ ယဲ ဂြန် (Gonorrhea)၊ ယဲ သဳဖလိတ် (Syphilis) ကေုာံ စၟယဲ HPV တအ် ဂှ် က္တဵုဒှ် လောဲ လောန် ယဝ်ရ ဆက်ဆောံ လိင် သီု ဟွံမွဲ ကု ပရေင် ကာကွယ် ရ။
* '''နဲကဲ စဵုဒၞာ:''' ပွမစကာ '''ကောန်ဒေါမ် (Condom)''' လၟိုန် အခိင် ဆက်ဆောံ လိင် ဂှ် ဒှ် နဲကဲ မခိုဟ် အိုတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ STIs ကေုာံ ပွမတန် သန္ဓိ မဟွံမွဲ ပၟိက် တအ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ပွမထပှ်ေ ဂဥုဲ ကာကွယ် (ဥပမာ - HPV Vaccine သွက်ဂွံ ကာကွယ် ကေန်သာ ပါင်ထိုင်ကောန်) တအ် လေဝ် ကိစ္စဇၞော် လောန် ရ။

== ၃။ ပရေင် ဖန်ဇန် အိန်ထံင် ကေုာံ စဵုဒၞာ သန္ဓိ (Family Planning and Contraception) ==
ပရေင်ထတ်ယုက် လိင် ဂှ် ဍေံ သီု ပံင်ကောံ လဝ် အခေါင် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ မိက်ဂွံ ကလိဂွံ ကောန်ၚာ် ဟာ၊ ဟွံမိက် ကလိဂွံ ဟာ၊ ကေုာံ အခိင် လဵု မမိက်ဂွံ ကလိဂွံ ရ။

* '''နဲကဲ စဵုဒၞာ သန္ဓိ နာနာ (Contraceptive Methods):''' မပ္တံကဵု ဂဥုဲ စဵုဒၞာ သန္ဓိ (Birth control pills)၊ ဂဥုဲ ထပှ်ေ၊ ထိုင်စုတ် အပ္ဍဲ ထိုင်ကောန် (IUD) ကေုာံ ကောန်ဒေါမ် တအ် ဂှ် ဒှ် ကိရိယာ မရီုဗင် ကဵု ပရေင် ဖန်ဇန် အိန်ထံင် ညံင် ဂွံ စှ်ေ သၞောတ်ဝ် ရ။

== ၄။ ပရေင်ပညာ လိင် ဗွဲမလှဲလး (Comprehensive Sexuality Education - CSE) ==
ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး ပရူ လိင် ဂှ် ဒှ် အရာ မဒး ဂွ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒှ် အရာ မကၟာတ်လဒဵု (Taboo) မွဲ ရ။ ဆဂး ပရေင်ပညာ လိင် ဗွဲမလှဲလး (CSE) ဂှ် ဍေံ ကိစ္စဇၞော် လောန် သွက်-

* '''သၟတ် ကေုာံ ကောန်ၚာ် တအ်:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ပရူ လဒက်ပ္တန် ခန္ဓကာယ ဇကု၊ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲ အဝဲဗၠာဲ၊ တုဲ သွက်ဂွံ တီ ညာတ် နဲကဲ စဵုဒၞာ ဇကု ညံင် ဟွံဂွံ ဒး ဒုင် ပလီုပလာ် လပါ် လိင် (Sexual abuse)။
* '''ပရေင် ထကးပလီု လညာတ် အပါတ်:''' ပရေင် ဗ္တောန် ပညာ ဏအ် ဍေံ ရီုဗင် သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင် ပါ်ခြာ လပါ် လိင် (Gender inequality) ကေုာံ ပရေင် လညာတ် ဗၠေတ် လတူ ယဲ HIV ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် လိင် တအ် ရ။

== ၅။ ပရေင် ဆက်စပ် ကု လဒက်ပ္တန် ယေန်သၞာင် (Institutional and Cultural Contexts) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင် လ္ၚတ် စိတ္တဗေဒ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် မ္ဂး၊ လညာတ် လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် လိင် ဝွံ ဍေံ ဒး ဒုင် ဖန်ဇန် လဝ် နကဵု **&quot;လညာတ်သြဇာ ယေန်သၞာင်&quot; (Cultural Hegemony)** ကေုာံ **&quot;သမ္တီ ဂကောံမၞိဟ်&quot; (Collective Memory)** တအ် ရ။ လဆောဝ် မ္ဂး သၞောဝ် ဥပဒေ ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ဘာသာ လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် အရာ မကၟာတ်လဒဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ဟွံဂွံ ကလိဂွံ ပရေင် လွဳလွတ် ထတ်ယုက် လိင် မဍိုက်ပေင် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင် ကဵု လညာတ် ပညာ ဏအ် ဂှ် ဍေံ လေဝ် ဒှ် ပရေင် ချဳဓရာင် သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ လညာတ် သၠးပွး တၟိ မွဲ ကီု ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[အင်္ဂဇတ် ညးတြုံ]] (Male reproductive system)
* [[အင်္ဂဇတ် ညးဗြဴ]] (Female reproductive system)
* [[သၞောတ် ခန္ဓကာယ]] (Organ systems)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)

== နိဿဲ ==

* World Health Organization. (2015). ''Sexual health, human rights and the law''. Geneva: WHO.
* UNESCO. (2018). ''International technical guidance on sexuality education: An evidence-informed approach''. Paris: UNESCO.
* Dixon-Mueller, Ruth. (1993). ''Population Policy and Women's Rights: Transforming Reproductive Choice''. Praeger.
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]] [[Category:စိတ္တဗေဒ ပရေင်မၞိဟ်]] [[Category:သၞောတ် ခန္ဓကာယ]] [[Category:ဇဳဝဗေဒ]] [[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>2z7zb2dojrhhtizo8ptbwj860wg7u0n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54284</id>
      <parentid>54283</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T12:35:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၂။ ပြသၞာ ယဲ ကေုာံ ပရေင် ကာကွယ် (Diseases and Prevention) */</comment>
      <origin>54284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11069" sha1="hqqvry15mb86k2sg95y3nphu4ihio6j" xml:space="preserve">{{Infobox concept|name=ပရေင်ထတ်ယုက် လိင်|native_name=Sexual health|image=[[File:Red Ribbon.svg|150px|တဆိပ် ဇုက်ဗကေတ် သွက် ပရေင်ထတ်ယုက်]]|caption=တဆိပ် ဇုက်ဗကေတ် (Red Ribbon) မဒှ် သင်္ကေတ ပရေင် စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေင် ကၠိုဟ်ခၠင် လတူ ယဲ HIV/AIDS ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် လိင်|field=[[ပရေင်ထတ်ယုက်]]၊ [[ပညာဂဥုဲ]]၊ [[စိတ္တဗေဒ ပရေင်မၞိဟ်]]၊ [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]|related_concepts=ပရေင်ထတ်ယုက် ဗဳဇမသုက် (Reproductive health), ယဲ မဆက်စၠောအ် နူလိင် (STIs), ပရေင်ပညာ လိင် (Sex education), ပွမတုပ်စိုတ် (Consent)}}

'''ပရေင်ထတ်ယုက် လိင်''' ({{lang-en|Sexual health}}) ဝွံ ဍေံဒှ် သဘဴဓရ် ကေုာံ အကာဲအရာ မဆေင်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် လပါ် ခန္ဓကာယ၊ လပါ် စိုတ်ဓါတ်၊ လပါ် ပရေင်ဒုင်စသိုင် ကေုာံ လပါ် ပရေင်မၞိဟ် မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အခိုက်အလိုက် လိင် ကေုာံ ပရေင် ဆက်ဆောံ လိင် ရ။

အတိုင် ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO) မဗမံက် ထ္ၜး လဝ် မ္ဂး၊ ပရေင်ထတ်ယုက် လိင် ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင် ဟွံမွဲ ကု ယဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ဟွံမွဲ ကု အကာဲအရာ မဟွံဍိုက်ပေင် တအ် သၟး ရ၊ ဍေံ တွံဂး ပွမကလိဂွံ လညာတ် သၠဲလး မခိုဟ် လတူ လိင် ကေုာံ ပရေင် ဆက်ဆောံ လိင်၊ ပွမကလိဂွံ ပရေင် သာယျာ လိင် မၞုံ ကု ဂီုကၠီု၊ သီု ဟွံမွဲ ကု ပရေင် ဍဵုဍိုက်၊ ပရေင် တေင်တြတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ပလီုပလာ် (Violence) တအ် ရ။

== ၁။ သဘဴဓရ် သဇိုင် ကေုာံ အခေါင်အရာ (Core Concepts and Rights) ==
ပရေင်ထတ်ယုက် လိင် ဝွံ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု '''အခေါင်အရာ လိင် (Sexual Rights)''' မဒှ် အခေါင်အရာ သဇိုင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ-

# '''အခေါင် အုပ်ဓုပ် ခန္ဓကာယ (Bodily Autonomy):''' ဇၟာပ်ပ် မၞိဟ် နွံ အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက် ခန္ဓကာယ ဇကု ဗွဲမဗၠးၜး။
# '''ပွမဒုင်တဲ တုပ်စိုတ် (Consent):''' ပရေင် ဆက်ဆောံ လိင် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဍေံ ဒး ဒှ် အရာ မက္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင် တုပ်စိုတ် သီု ၜါ လပါ် ဗွဲမသၠးပွး၊ သီု ဟွံမွဲ ကု ပရေင် ဓရိုဟ် ဍဵုဍိုက်။
# '''အခေါင် ဂွံ တီ ပရိုင် (Access to Information):''' အခေါင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ ကလိဂွံ ပရိုင် သုတေသန ဍာံစၟတ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် လိင် ကေုာံ နဲကဲ စဵုဒၞာ နာနာ။
# '''ပရေင် ဗၠးၜး နူ ပရေင် ပါ်ခြာ (Freedom from Discrimination):''' ဇၟာပ်ပ် မၞိဟ် ဟွံရုဲ လိင် (Gender)၊ လညာတ် လိင် (Sexual orientation) တအ် နွံ အခေါင် ကလိဂွံ ပရေင် လွဳလွတ် ထတ်ယုက် မတူသၟဟ် ရ။

== ၂။ ပြသၞာ ယဲ ကေုာံ ပရေင် စဵုဒၞါ (Diseases and Prevention) ==
ကဏ္ဍ အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်ထတ်ယုက် လိင် ဂှ် ဒှ် ပရေင် စဵုဒၞာ ကေုာံ လွဳလွတ် ယဲ ရ-

* '''ယဲ မဆက်စၠောအ် နူလိင် (Sexually Transmitted Infections - STIs):''' မပ္တံကဵု ယဲ HIV၊ ယဲ ဂြန် (Gonorrhea)၊ ယဲ သဳဖလိတ် (Syphilis) ကေုာံ စၟယဲ HPV တအ် ဂှ် က္တဵုဒှ် လောဲ လောန် ယဝ်ရ ဆက်ဆောံ လိင် သီု ဟွံမွဲ ကု ပရေင် ကာကွယ် ရ။
* '''နဲကဲ စဵုဒၞာ:''' ပွမစကာ '''ကောန်ဒေါမ် (Condom)''' လၟိုန် အခိင် ဆက်ဆောံ လိင် ဂှ် ဒှ် နဲကဲ မခိုဟ် အိုတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ STIs ကေုာံ ပွမတန် သန္ဓိ မဟွံမွဲ ပၟိက် တအ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ပွမထပှ်ေ ဂဥုဲ ကာကွယ် (ဥပမာ - HPV Vaccine သွက်ဂွံ ကာကွယ် ကေန်သာ ပါင်ထိုင်ကောန်) တအ် လေဝ် ကိစ္စဇၞော် လောန် ရ။

== ၃။ ပရေင် ဖန်ဇန် အိန်ထံင် ကေုာံ စဵုဒၞာ သန္ဓိ (Family Planning and Contraception) ==
ပရေင်ထတ်ယုက် လိင် ဂှ် ဍေံ သီု ပံင်ကောံ လဝ် အခေါင် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ မိက်ဂွံ ကလိဂွံ ကောန်ၚာ် ဟာ၊ ဟွံမိက် ကလိဂွံ ဟာ၊ ကေုာံ အခိင် လဵု မမိက်ဂွံ ကလိဂွံ ရ။

* '''နဲကဲ စဵုဒၞာ သန္ဓိ နာနာ (Contraceptive Methods):''' မပ္တံကဵု ဂဥုဲ စဵုဒၞာ သန္ဓိ (Birth control pills)၊ ဂဥုဲ ထပှ်ေ၊ ထိုင်စုတ် အပ္ဍဲ ထိုင်ကောန် (IUD) ကေုာံ ကောန်ဒေါမ် တအ် ဂှ် ဒှ် ကိရိယာ မရီုဗင် ကဵု ပရေင် ဖန်ဇန် အိန်ထံင် ညံင် ဂွံ စှ်ေ သၞောတ်ဝ် ရ။

== ၄။ ပရေင်ပညာ လိင် ဗွဲမလှဲလး (Comprehensive Sexuality Education - CSE) ==
ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး ပရူ လိင် ဂှ် ဒှ် အရာ မဒး ဂွ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒှ် အရာ မကၟာတ်လဒဵု (Taboo) မွဲ ရ။ ဆဂး ပရေင်ပညာ လိင် ဗွဲမလှဲလး (CSE) ဂှ် ဍေံ ကိစ္စဇၞော် လောန် သွက်-

* '''သၟတ် ကေုာံ ကောန်ၚာ် တအ်:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ပရူ လဒက်ပ္တန် ခန္ဓကာယ ဇကု၊ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲ အဝဲဗၠာဲ၊ တုဲ သွက်ဂွံ တီ ညာတ် နဲကဲ စဵုဒၞာ ဇကု ညံင် ဟွံဂွံ ဒး ဒုင် ပလီုပလာ် လပါ် လိင် (Sexual abuse)။
* '''ပရေင် ထကးပလီု လညာတ် အပါတ်:''' ပရေင် ဗ္တောန် ပညာ ဏအ် ဍေံ ရီုဗင် သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင် ပါ်ခြာ လပါ် လိင် (Gender inequality) ကေုာံ ပရေင် လညာတ် ဗၠေတ် လတူ ယဲ HIV ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် လိင် တအ် ရ။

== ၅။ ပရေင် ဆက်စပ် ကု လဒက်ပ္တန် ယေန်သၞာင် (Institutional and Cultural Contexts) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင် လ္ၚတ် စိတ္တဗေဒ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် မ္ဂး၊ လညာတ် လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် လိင် ဝွံ ဍေံ ဒး ဒုင် ဖန်ဇန် လဝ် နကဵု **&quot;လညာတ်သြဇာ ယေန်သၞာင်&quot; (Cultural Hegemony)** ကေုာံ **&quot;သမ္တီ ဂကောံမၞိဟ်&quot; (Collective Memory)** တအ် ရ။ လဆောဝ် မ္ဂး သၞောဝ် ဥပဒေ ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ဘာသာ လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် အရာ မကၟာတ်လဒဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ဟွံဂွံ ကလိဂွံ ပရေင် လွဳလွတ် ထတ်ယုက် လိင် မဍိုက်ပေင် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင် ကဵု လညာတ် ပညာ ဏအ် ဂှ် ဍေံ လေဝ် ဒှ် ပရေင် ချဳဓရာင် သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ လညာတ် သၠးပွး တၟိ မွဲ ကီု ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[အင်္ဂဇတ် ညးတြုံ]] (Male reproductive system)
* [[အင်္ဂဇတ် ညးဗြဴ]] (Female reproductive system)
* [[သၞောတ် ခန္ဓကာယ]] (Organ systems)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)

== နိဿဲ ==

* World Health Organization. (2015). ''Sexual health, human rights and the law''. Geneva: WHO.
* UNESCO. (2018). ''International technical guidance on sexuality education: An evidence-informed approach''. Paris: UNESCO.
* Dixon-Mueller, Ruth. (1993). ''Population Policy and Women's Rights: Transforming Reproductive Choice''. Praeger.
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]] [[Category:စိတ္တဗေဒ ပရေင်မၞိဟ်]] [[Category:သၞောတ် ခန္ဓကာယ]] [[Category:ဇဳဝဗေဒ]] [[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>hqqvry15mb86k2sg95y3nphu4ihio6j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယဲစိုတ်ဟွံမိပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10765</id>
    <revision>
      <id>54286</id>
      <timestamp>2026-05-06T13:09:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ယဲ မဆေင်ကဵု ပရေင်လဟိင်စိုတ် မဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင် စိုတ်ဟွံမိပ် ကေုာံ လဟိင်စိုတ် အိုတ်အာ}} {{Infobox medical condition | name = ယဲစိုတ်ဟွံမိပ် | synonyms = ယဲစိုတ်ကျ၊ ယဲစ...&quot;</comment>
      <origin>54286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16149" sha1="m9bmni6rwfjdjhfhw4o3ym23142rkt0" xml:space="preserve">{{Short description|ယဲ မဆေင်ကဵု ပရေင်လဟိင်စိုတ် မဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင် စိုတ်ဟွံမိပ် ကေုာံ လဟိင်စိုတ် အိုတ်အာ}}
{{Infobox medical condition
| name = ယဲစိုတ်ဟွံမိပ်
| synonyms = ယဲစိုတ်ကျ၊ ယဲစိုတ်ဍိုန်လျ၊ Depression, Clinical depression
| image = [[File:Green ribbon.svg|150px|တဆိပ် ဇုက်သာ်ၚေက်]]
| caption = တဆိပ် ဇုက်သာ်ၚေက် (Green Ribbon) မဒှ် သင်္ကေတ ပရေင် ကၠိုဟ်ခၠင် လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် (Mental Health Awareness)
| specialty = [[စိတ္တဗေဒ]]၊ ပညာဂဥုဲစိုတ် (Psychiatry)
| symptoms = စိုတ်ဍိုန်လျ လၟိုန်တ္ၚဲ၊ လဟိင်စိုတ် အိုတ်အာ ပ္ဍဲကမၠောန်၊ တိက်ဟွံလှိင်၊ ဒြဟတ်အိုတ်၊ စိုတ် မိက်ဂွံ ဂစိုတ် ဇကု
| complications = ပွမဂစိုတ်ဇကု (Suicide)၊ ယဲ စွဲလာံ ဂဥုဲၜူမာဲ
| causes = ဓာတုဗေဒ ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ဟွံညဳသၟဟ်၊ ဓါတ်ဗဳဇ၊ ပရေင်စိုတ်စၞာဲ (Stress)၊ ဘဲဒဏ် လကိုတ်
| diagnosis = နကဵု ပွမစၟဳစၟတ် ဟီုတွံ အတိုင် စရင် သၞောတ်ဝ် DSM-5
| treatment = ပရေင် ဟီုတွံ လွဳလွတ် စိုတ် (CBT)၊ လွဳလွတ် နကဵု ဂဥုဲ (Antidepressants)
| frequency = ၜိုတ် ၂၈၀ ပြကောဋိကဋ် အလုံ ဂၠးတိ (၂၀၂၃)
}}

'''ယဲစိုတ်ဟွံမိပ်''' ({{lang-en|Major Depressive Disorder - MDD}} ဟွံသေင်မ္ဂး {{lang-en|Clinical Depression}}) ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ အရေဝ် မလေပ် ကော်စ ဗွဲမဂၠိုင် '''ယဲစိုတ်ကျ / ယဲစိုတ်ဍိုန်လျ''' ဝွံ ဍေံဒှ် ယဲ မဆေင်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် (Mental illness) ကေုာံ လဟိင်စိုတ် (Mood disorder) မွဲ ရ။ ယဲ ဏအ် ဍေံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင် ဒုင်စသိုင် မဍိုန်လျ၊ စိုတ်ဟွံမိပ်၊ လဟိင်စိုတ် အိုတ်အာ ကေုာံ ပရေင် မျှော်လင့်ချက် လီုလာ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု လၟေင် ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ရ။ 

ယဲစိုတ်ဟွံမိပ် ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင် &quot;စိုတ် ဟွံမိပ် ယာယဳ&quot; (normal sadness) သၟး ပုဟ်။ ဍေံ ဒှ် အကာဲအရာ ယဲ ဇေတ်တ် မွဲ မက္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင် ဟွံညဳသၟဟ် လပါ် ဓာတုဗေဒ အပ္ဍဲ က္ဍဟ် ကေုာံ ပရေင် ဒး ဒုင် ဍဵုဍိုက် လပါ် စိုတ်ဓါတ် တအ် ရ။ အတိုင် စရင် ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးကဝ် (WHO) မ္ဂး၊ မၞိဟ် ၜိုတ် ၂၈၀ ပြကောဋိကဋ် လတူ ဂၠးတိ ဝွံ ဒး ဒုင်စသိုင် ဒၟံင် ကု ယဲ ဏအ် တုဲ၊ ဍေံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မွဲ မဖန် ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ဒှ် မၞိဟ် စောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန် ကမၠောန် ဟွံမာန် (Leading cause of disability) ရ။

== ၁။ လက္ခဏာ ကေုာံ အစောံစၟတ်ဂမၠိုင် (Signs and Symptoms) ==
မၞိဟ် မဒး ဒုင်စသိုင် ကု ယဲစိုတ်ဟွံမိပ် တအ် မ္ဂး ဍေံတအ် မလေပ် ထ္ၜး လက္ခဏာ ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် (အောန်အိုတ် ပွိုင် ၜါ သတ္တဟ ဆက်က်) ရ-

* '''လက္ခဏာ လပါ် စိုတ်ဓါတ်:''' 
  * စိုတ်ဍိုန်လျ၊ စိုတ်ဟွံမိပ်၊ လရိုအ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒုင်စသိုင် ဒဒှ်ရ ဘဝ ဏအ် လွဳ ဟွံမွဲ (Emptiness) လၟိုန် တ္ၚဲ။
  * ပရေင် လဟိင်စိုတ် ကေုာံ ပရေင် ဒးစိုတ် အိုတ် အာ (Anhedonia) ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဝါသနာ မကေင် ဒးစိုတ် လဝ် ကိုပ်ကၠာ တေအ် သီုဖအိုတ်။
  * ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဇကု ဒှ် မၞိဟ် အောန် သက္ကုဖဵု (Worthlessness) ဟွံသေင်မ္ဂး က္တဵုဒှ် စိုတ် ဒုဟ် (Inappropriate guilt) လောန်ကာဲ။
  * တီု ကၠုင် စိုတ်၊ ချပ် ကမၠောန် ဝါတ်၊ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဝါတ် ကေုာံ စွံ သတိ ဝါတ် (Difficulty concentrating)။
  * စိုတ် မိက်ဂွံ ဂစိုတ် ဇကု၊ ချပ် ပရူ သံယောဇိုန် လီုလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂစာန် ဂစိုတ် ဇကု (Suicidal ideation)။

* '''လက္ခဏာ လပါ် ခန္ဓကာယ:'''
  * တိက် ဟွံလှိင် (Insomnia) ဟွံသေင်မ္ဂး တိက် ဂၠိုင် လောန် (Hypersomnia)။
  * ဒြဟတ် အိုတ်၊ ဍောင်ၜိုတ် လောဲသွာ တုဲ ၜိုန်ရ ကၠောန် ကမၠောန် ဍောတ်တ် ကီု လေဝ် အိုတ် ဒြဟတ် လောန်။
  * ပရေင် စၞစ ပြံင်လှာဲ (ဆာန် စၞ အောန် အာ တုဲ လျိုင် စှ်ေ အာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး စ ဂၠိုင် အာ တုဲ လျိုင် တိုန် ကၠုင်)။
  * ဇကု ဂိ၊ က္ဍိုပ် ဂိ ဟွံသေင်မ္ဂး ထိုင်ဗုင် ဂိ ဟွံမွဲ ကု ဟိုတ် လပါ် ကာယ ဍာံဍာံ။

== ၂။ ဟိုတ် မက္တဵုဒှ် ကေုာံ အန္တရာဲ (Causes and Risk Factors) ==
ယဲစိုတ်ဟွံမိပ် ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင် ပံင်နှဴ အကြာ ဟိုတ် ဇဳဝဗေဒ၊ ဟိုတ် ပရေင်မၞိဟ်၊ ကေုာံ ဟိုတ် စိတ္တဗေဒ တအ် ရ-

# '''ဟိုတ် ဇဳဝဗေဒ (Biological Factors):''' ပရေင် ဟွံညဳသၟဟ် ဓါတ် ဓာတုဗေဒ အပ္ဍဲ က္ဍဟ် မပ္တံကဵု သဳရဝ်တဝ်နေန် (Serotonin)၊ ဒဝ်ပါမေန် (Dopamine) ကေုာံ နဝ်အဳပဳနေဖရိန် (Norepinephrine) မဒှ် ဓါတ် မထိင်ဒဝ် ကဵု စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ပရေင် မိပ်သၠောင် ရ။
# '''ဟိုတ် ဓါတ်ဗဳဇ (Genetics):''' ယဝ်ရ မိမ တၞောဝ်ဒတောဝ် ကေင် နွံ ကု ယဲစိုတ်ဟွံမိပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲစိုတ် တၞဟ် တအ် မ္ဂး၊ ဍေံ လေပ် က္တဵုဒှ် မာန် ဂၠိုင် တိုန် ရ။
# '''ဟိုတ် ပွဳပွူ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Environmental and Social Factors):''' 
   * ဒး ဒုင် ဘဲဒဏ် လကိုတ် (Trauma) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒး ဒုင် ပလီုပလာ် ပ္ဍဲ အခိင် ကောန်ၚာ်။
   * ပရေင် စိုတ်စၞာဲ ဇၞော် (ဥပမာ - မၞိဟ် ဇကု ဆာန် ချိုတ် အာ၊ ပရေင် အိန်ထံင် သရိုဟ်လီု၊ ပြသၞာ သြန်)။
# '''ယဲ ကာယ ကေုာံ ဂဥုဲ ၜူမာဲ:''' မၞိဟ် မနွံ ကု ယဲ ဇၞော် (ဥပမာ - ကေန်သာ၊ ယဲ ဂြိုဟ်ဆီ) တအ် ကေုာံ မၞိဟ် မစကာ စွဲလာံ လဝ် အရက် ကေုာံ ဂဥုဲ ၜူမာဲ တအ် လေပ် က္တဵုဒှ် ယဲ ဏအ် မာန် ဂၠိုင် ရ။

== ၃။ ဗီုလဵု စၟဳစၟတ် (Diagnosis) ==
သွက်ဂွံ သ္ပ ဒတန် ဒဒှ်ရ ဒှ် ယဲစိုတ်ဟွံမိပ် ဂှ် ဒး ကလိဂွံ ပရေင် စၟဳစၟတ် နူကဵု အ္စာဂဥုဲ ဟွံသေင်မ္ဂး အ္စာ စိတ္တဗေဒ ရ။ ညးတအ် မလေပ် စကာ သၞောတ်ဝ် **DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders)** တုဲ စၟဳစၟတ် ရ-
* ဒး နွံ ကု လက္ခဏာ (ဗီုကဵု လဟိင်စိုတ် အိုတ် အာ ဟွံသေင်မ္ဂး စိုတ်ဍိုန်လျ) အောန်အိုတ် ၅ သာ် မဆက် က္တဵုဒှ် ဒၟံင် လၟိုန် တ္ၚဲ ပွိုင် ၂ သတ္တဟ ကေုာံ လတူ ဂှ်။
* လက္ခဏာ တအ် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒး ပလီုပလာ် ကဵု ပရေင် မံင်စ လၟိုန်တ္ၚဲ (ဥပမာ - ကမၠောန်၊ ပညာ၊ ပရေင် ဆက်ဆောံ အိန်ထံင်) ဍာံဍာံ မှ စၟတ်သမ္တီ ရ။

== ၄။ နဲကဲ လွဳလွတ် (Treatment and Management) ==
ယဲစိုတ်ဟွံမိပ် ဝွံ ဍေံ လွဳလွတ် ဂွံ တုဲ ပရေင် လွဳလွတ် ဂှ် ကဵု ဖဵုသွာက် ခိုဟ် ဗွဲမလောန် သွက် ညးယဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ နဲကဲ အဓိက တအ် ဂှ်-

=== က။ ပရေင် ဟီုတွံ လွဳလွတ် စိုတ် (Psychotherapy) ===
* '''CBT (Cognitive Behavioral Therapy):''' ဍေံဒှ် နဲကဲ မရီုဗင် ညံင် ညးယဲ ဂွံ တီ ညာတ် လညာတ် မဟွံခိုဟ် ကေုာံ မဗၠေတ် ဒၟံင် တအ် တုဲ ကလေင် ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် ချပ် လညာတ် ညံင် ဂွံ ဒှ် လပါ် ခိုဟ် (Positive framing) ရ။
* '''IPT (Interpersonal Therapy):''' ရီုဗင် ပလေဝ် ပလေတ် ကဵု ပရေင် ဆက်ဆောံ ကု မၞိဟ် ပွဳပွူ မဒှ် ဟိုတ် မဖန် ညံင် စိုတ် ဂွံ ဍိုန်လျ ရ။

=== ခ။ ဂဥုဲ လွဳလွတ် စိုတ် (Medications) ===
* '''Antidepressants (ဂဥုဲ စိုတ်):''' မပ္တံကဵု SSRIs (Selective Serotonin Reuptake Inhibitors) ဗီုကဵု Fluoxetine, Sertraline တအ် ဂှ် ဍေံ ရီုဗင် ထိင်ဒဝ် ကဵု ဓာတုဗေဒ အပ္ဍဲ က္ဍဟ် ညံင် ဂွံ ကလေင် ညဳသၟဟ် ကၠုင် ရ။ ဂဥုဲ ဏအ် ဂှ် ဒး သုင် နကဵု အမိင် အ္စာဂဥုဲ သၟး တုဲ ဒး ကေတ် အခိင် (၂-၆ သတ္တဟ) သွက်ဂွံ စ ညာတ် ဖဵု ဍေံ ရ။

=== ဂ။ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် ဘဝ (Lifestyle Modifications) ===
* ဝေင် ဇြဟတ် (Exercise) လၟိုန် တ္ၚဲ ဍေံ ပတိတ် ကဵု ဓါတ် အေန်ဒဝ်ဖိန် (Endorphins) မဖန် ညံင် စိုတ် ဂွံ မိပ်။
* တိက် ညံင် ဂွံ ပေင် အခိင် ကေုာံ စ စၞ အဟာရ မဍိုက်ပေင်။
* ပါဲဝေင် အရက် ကေုာံ ဂဥုဲ ၜူမာဲ မဖန် ညံင် ယဲ ဂွံ ဇၞော် တိုန်။

== ၅။ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ လညာတ်အပါတ် (Society and Stigma) ==
ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် အာရှ ပိုဲ တအ် မ္ဂး၊ မၞိဟ် တအ် မလေပ် ထေင် ကေတ် ယဲစိုတ်ဟွံမိပ် ဂှ် နဒဒှ် **&quot;ပရေင် ဍိုန်လျ လပါ် စိုတ်ဓါတ်&quot;** ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;မၞိဟ် လွဳ ဟွံမွဲ&quot; ရ။ လညာတ် အပါတ် (Stigma) ဏအ် ဍေံ ဖန် ညံင် မၞိဟ် မဒး ဒုင်စသိုင် ယဲ ဏအ် ဟွံဂံင် ဟီု လဴ၊ ဟွံဂံင် အာ ထ္ၜး အ္စာဂဥုဲ တုဲ စိုပ် အလဵု ဂစာန် ဂစိုတ် ဇကု မာန် ရ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ ပွမကၠိုဟ်ခၠင် ဒဒှ်ရ &quot;ယဲစိုတ်ဟွံမိပ်&quot; ဂှ် ဒှ် ယဲ ဇေတ်တ် မွဲ (တုပ် ညံင်ရဴ ယဲ ဆီဍာတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲ ဂြိုဟ်ဆီ ကီု) တုဲ ဍေံ နွံ ပၟိက် ဒၟံင် ပရေင် လွဳလွတ် နူကဵု အ္စာဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင် စာနာ ဖစာဲ လွဳလွတ် နူကဵု အိန်ထံင် កေုာံ မိတ်သဟာဲ တအ် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် လောန် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[စိုတ်ထတ်ယုက်]] (Mental health)
* [[ပရေင်ထတ်ယုက်]] (Health)
* [[စိတ္တဗေဒ]] (Psychology)
* [[ယဲစိုတ်ကယျောင်]] (Schizophrenia)
* သဳရဝ်တဝ်နေန် (Serotonin)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* American Psychiatric Association. (2013). ''Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders'' (5th ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.
* World Health Organization. (2023). &quot;Depressive disorder (depression)&quot;. Fact Sheets.
* National Institute of Mental Health (NIMH). &quot;Depression&quot;. Retrieved May 6, 2026.

{{DEFAULTSORT:Depression}}
[[Category:ယဲစိုတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:စိတ္တဗေဒ]]
[[Category:ပညာဂဥုဲ စိုတ်]]
[[Category:စိုတ်ထတ်ယုက်]]
[[Category:ယဲဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>m9bmni6rwfjdjhfhw4o3ym23142rkt0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယဲစိုတ်ကယျောင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10766</id>
    <revision>
      <id>54287</id>
      <timestamp>2026-05-06T13:12:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ယဲစိုတ် မဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေင်မိင်ရမ္သာင် ကယျောင်၊ ညာတ်ရုပ် ကယျောင် ကေုာံ ပတှ်ေဗၠေတ်}} {{Infobox medical condition | name = ယဲစိုတ်ကယျောင် | synonyms = ယဲစိုတ်လီု၊ Schizophrenia | image = File:Silver ribbon.svg...&quot;</comment>
      <origin>54287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16244" sha1="19f6j4ktjegy3hrv8nzetenkahb6ty7" xml:space="preserve">{{Short description|ယဲစိုတ် မဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေင်မိင်ရမ္သာင် ကယျောင်၊ ညာတ်ရုပ် ကယျောင် ကေုာံ ပတှ်ေဗၠေတ်}}
{{Infobox medical condition
| name = ယဲစိုတ်ကယျောင်
| synonyms = ယဲစိုတ်လီု၊ Schizophrenia
| image = [[File:Silver ribbon.svg|150px|တဆိပ် ဇုက်သြန်]]
| caption = တဆိပ် ဇုက်သြန် (Silver Ribbon) မဒှ် သင်္ကေတ ပရေင် ကၠိုဟ်ခၠင် လတူ ယဲစိုတ်ကယျောင် ကေုာံ ပရေင် စိုတ်ထတ်ယုက်
| specialty = [[စိတ္တဗေဒ]]၊ ပညာဂဥုဲစိုတ် (Psychiatry)
| symptoms = မိင်ရမ္သာင် မဟွံမွဲဍာံ၊ ညာတ်ရုပ် ကယျောင်၊ ပတှ်ေဗၠေတ်၊ ချပ်ဝါတ်၊ လွဳ ဟွံမွဲ
| complications = ပွမဂစိုတ်ဇကု၊ ယဲ စွဲလာံ ဂဥုဲၜူမာဲ၊ ပြသၞာ ပရေင်မၞိဟ် (ဟွံမိက် ပံင်သကအ်)
| causes = ဓါတ်ဗဳဇ (Genetics)၊ ဓာတုဗေဒ က္ဍဟ် ဟွံညဳသၟဟ်၊ ပွဳပွူ ကေုာံ ပရေင်စိုတ်စၞာဲ၊ ဂဥုဲၜူမာဲ
| diagnosis = နကဵု ပွမစၟဳစၟတ် နူကဵု အ္စာဂဥုဲစိုတ် အတိုင် စရင် သၞောတ်ဝ် DSM-5
| treatment = ဂဥုဲ လွဳယဲစိုတ် (Antipsychotics)၊ ပရေင် ဟီုတွံ လွဳလွတ် စိုတ် (CBT)
| frequency = ၜိုတ် ၂၄ ပြကောဋိကဋ် အလုံ ဂၠးတိ (စရင် WHO ၂၀၂၂)
}}

'''ယဲစိုတ်ကယျောင်''' ({{lang-en|Schizophrenia}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ယဲ မဆေင်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် (Mental illness) မဇၞော် ကေုာံ မဆက် က္တဵုဒှ် လအ် မွဲ ရ။ ယဲဏအ် ဍေံ ပလီုပလာ် ကဵု ဗီုလဵု ပူဂိုလ် မွဲ ချပ် လညာတ်၊ ပရေင် ဒုင်စသိုင် ကေုာံ ဗီုလဵု ညးတအ် ဆက်ဆောံ ကု ညးတၞဟ် ရ။ မၞိဟ် မနွံ ကု ယဲ ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ဒုင်စသိုင် အကာဲအရာ မဟွံဍာံစၟတ် (Psychosis) မပ္တံကဵု ပွမမိင် ရမ္သာင် ကယျောင် (Hearing voices) ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမညာတ် ရုပ် မဟွံမွဲ ဍာံဍာံ တအ် ရ။

ယဲ ဏအ် ဝွံ ဗွဲဓမ္မတာ မ္ဂး ဍေံ စ က္တဵုဒှ် ထ္ၜး လက္ခဏာ ပ္ဍဲကဵု အခိင် အဝဲ သၟတ် ဟွံသေင်မ္ဂး အဝဲ ဇၞော် လပါ် စ (အကြာ အာယုက် ၁၆ သၞာံ ကဵု ၃၀ သၞာံ) ရ။ ၜိုန်ရ ဍေံ ဒှ် ယဲ မလွဳ လအ် ကေုာံ ဟွံဗၠး အလုံ ဘဝ ကီု လေဝ်၊ ယဝ်ရ လွဳလွတ် နကဵု ဂဥုဲ ကေုာံ နဲကဲ စိတ္တဗေဒ မဍာံစၟတ် မ္ဂး ညးယဲ တအ် မလေပ် ဂျိုင် တန်တဴ ညံင်ရဴ မၞိဟ် ဓမ္မတာ မာန် ရ။

== ၁။ လက္ခဏာ ကေုာံ အစောံစၟတ်ဂမၠိုင် (Signs and Symptoms) ==
လက္ခဏာ ယဲစိုတ်ကယျောင် ဝွံ ဍေံ တၞဟ်ခြာ ဒၟံင် နူကဵု မၞိဟ် မွဲ ကု မွဲ တုဲ၊ သၟာ ပညာ ဂဥုဲ တအ် ပါ် လဝ် လက္ခဏာ ၃ ကဏ္ဍ အဓိက ရ-

=== က။ လက္ခဏာ မထပ် တိုန် / လက္ခဏာ ကယျောင် (Positive Symptoms) ===
ဍေံ တွံဂး အကာဲအရာ မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ညးယဲ မဟွံမွဲ ပ္ဍဲ မၞိဟ် ဓမ္မတာ တအ် ရ။ 
* '''ပွမဒုင်စသိုင် ကယျောင် (Hallucinations):''' ဍေံ ဒှ် အရာ မညာတ်၊ မမိင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မဒုင်စသိုင် မဟွံမွဲ ဍာံဍာံ ရ။ မလေပ် က္တဵုဒှ် ဂၠိုင် အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''ပွမမိင် ရမ္သာင် (Hearing voices)''' မဟီု ဓရီု ဒၟံင် ကု ညးယဲ ဟွံသေင်မ္ဂး မဟီု ကဵု အမိင် ဇရေင် ညးယဲ ရ။
* '''ပွမပတှ်ေ ဗၠေတ် (Delusions):''' ဍေံ ဒှ် ပရေင် ပတှ်ေ မခိုင်ကၠိုက် လောန် မဟွံကိတ်ညဳ ကု ဍာံစၟတ် ရ။ ဥပမာ - ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ ညးတၞဟ် မိက်ဂွံ ပလီု ပလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး မိက်ဂွံ ဂစိုတ် ဇကု၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဇကု ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မၞုံ ကု သြဇာ အဝဵု တၟေင် (Delusions of grandeur) ရ။
* '''ပွမချပ် ဟွံစှ်ေ သၞောတ်ဝ် (Disorganized thinking):''' ဟီု အရေဝ် ဟွံစှ်ေ ကိုန်ဂစိုတ်၊ ကလေင် သှ် သၟာန် ဟွံကိတ်ညဳ ကု ပရူပရာ မသၟာန် လဝ်။

=== ခ။ လက္ခဏာ မအောန် စှ်ေ (Negative Symptoms) ===
ဍေံ တွံဂး ပရေင် အောန် စှ်ေ အာ လပါ် စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ အမူအယာ မနွံ ပ္ဍဲ မၞိဟ် ဓမ္မတာ တအ် ရ။
* '''အမူအယာ စိုတ် အောန် (Flat affect):''' မုက်မတ် ဟွံမွဲ ကု ပရေင် ဒုင်စသိုင်၊ ရမ္သာင် ဟွံမွဲ ကု ရမ္သာင် တိုန် စှ်ေ။
* '''လွဳ ဟွံမွဲ (Avolition):''' ဟွံမိက် ကၠောန် ကမၠောန် မုဟွံမွဲ၊ လဟိင်စိုတ် အိုတ် အာ ပ္ဍဲ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ။
* '''ပရေင် ဆက်ဆောံ လီုလာ် (Social withdrawal):''' ဟွံမိက် ပံင်သကအ်၊ ဟွံမိက် ဟီု အရေဝ် ကု ညးတၞဟ်။

=== ဂ။ လက္ခဏာ လညာတ် (Cognitive Symptoms) ===
* သမ္တီ ဝါတ် လောန်။
* ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဟွံမာန်၊ ကၠိုဟ်ခၠင် အရာ မွဲမွဲ သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဟွံမာန်။

== ၂။ ဟိုတ် မက္တဵုဒှ် (Causes and Risk Factors) ==
ယဲစိုတ်ကယျောင် ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင် ပံင်နှဴ အကြာ ဟိုတ် နာနာ သာ် ရ-
# '''ဟိုတ် ဓါတ်ဗဳဇ (Genetics):''' ယဲ ဏအ် ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု တၞောဝ်ဒတောဝ် ရ။ ယဝ်ရ မိမ ဟွံသေင်မ္ဂး ကောဒေအ် အရေင် မွဲမွဲ နွံ ကု ယဲ ဏအ် မ္ဂး၊ ဇကု လေဝ် လေပ် က္တဵုဒှ် မာန် (Risk) ဂၠိုင် နူကဵု မၞိဟ် ဓမ္မတာ (ၜိုတ် ၁၀ တၟအ်ကၠံ လတူ) ရ။
# '''ဓာတုဗေဒ က္ဍဟ် (Brain Chemistry):''' သုတေသန တအ် ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင် ဟွံညဳသၟဟ် ဓါတ် ပလံင် အာရီု ပ္ဍဲ က္ဍဟ် (Neurotransmitters) မပ္တံကဵု '''ဒဝ်ပါမေန် (Dopamine)''' ကေုာံ ဂလူတာမိတ် (Glutamate) တအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မဖန် ညံင် ဂွံ ဒှ် ယဲ ဏအ် ရ။
# '''ဟိုတ် ပွဳပွူ ကေုာံ ပရေင်စိုတ်စၞာဲ (Environment):''' ပရေင် ဒး ဒုင် ဍဵုဍိုက် လပါ် စိုတ်ဓါတ် လောန်ကာဲ (Stress) ဟွံသေင်မ္ဂး ဘဲဒဏ် လကိုတ် (Trauma) ပ္ဍဲ အခိင် ကောန်ၚာ်။
# '''ပွမစကာ ဂဥုဲ ၜူမာဲ (Drug Abuse):''' ပွမစကာ ဂဥုဲ မပလီု စိုတ် (Psychoactive drugs) ဗွဲတၟေင် ဘင်/ကသိုင် (Marijuana/Cannabis) ပ္ဍဲ အခိင် အဝဲ သၟတ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် ယဲ ဏအ် ဂွံ ပြဟ် က္တဵုဒှ် မာန် ရ။

== ၃။ ဗီုလဵု စၟဳစၟတ် (Diagnosis) ==
ယဲစိုတ်ကယျောင် ဝွံ ဍေံ ဟွံမွဲ ကု စက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ဆီ စၟဳစၟတ် မကၠးဖ္ဍး ရ။ အ္စာဂဥုဲ စိုတ် (Psychiatrists) တအ် မလေပ် စၟဳစၟတ် နကဵု-
* '''ပရေင် သၟာန် ဇၟာန်:''' သၟာန် ပရူ လက္ခဏာ၊ ပရေင် ဒုင်စသိုင်၊ ကေုာံ ဝင် ယဲ တၞောဝ်ဒတောဝ်။
* '''သၞောတ်ဝ် DSM-5:''' သွက်ဂွံ သ္ပ ဒတန် ယဲ ဏအ် ဂှ် ညးယဲ ဒး နွံ ကု လက္ခဏာ အောန်အိုတ် ၜါ သာ် (ဥပမာ - ညာတ်ရုပ် ကယျောင် ကေုာံ ပတှ်ေဗၠေတ်) မဆက် က္တဵုဒှ် ဒၟံင် ပွိုင် ၆ ဂိတု ကေုာံ လတူ ဂှ် ရ။
* '''ပွမပါ်ပဲါ ယဲ တၞဟ်:''' အ္စာဂဥုဲ တအ် ဒး စၟဳစၟတ် ညံင် ဂွံ တီ ဍာံ ဒဒှ်ရ လက္ခဏာ ဏအ် ဂှ် ဟွံသေင် က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ကလောအ် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် (Brain tumor) ဟွံသေင်မ္ဂး ဟိုတ်နူ ဂဥုဲ ၜူမာဲ တအ် ရ။

== ၄။ နဲကဲ လွဳလွတ် (Treatment and Management) ==
ယဲစိုတ်ကယျောင် ဝွံ လွဳလွတ် ဟွံဗၠး အလုံ ဘဝ ကီု လေဝ်၊ နကဵု ပရေင် လွဳလွတ် မဍာံစၟတ် မ္ဂး ဍေံ ရီုဗင် ကဵု ညးယဲ ဂွံ ထိင်ဒဝ် လက္ခဏာ တအ် မာန် ရ။
=== က။ လွဳလွတ် နကဵု ဂဥုဲ (Medications) ===
* '''ဂဥုဲ လွဳယဲစိုတ် (Antipsychotics):''' ဍေံဒှ် ဂဥုဲ အဓိက သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ဏအ် ရ။ ဂဥုဲ တအ် ဏအ် ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ကဵု ဓါတ် ဒဝ်ပါမေန် (Dopamine) ပ္ဍဲ က္ဍဟ် တုဲ၊ ဍေံ ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင် မိင်ရမ္သာင် ကယျောင် ကေုာံ ပရေင် ပတှ်ေဗၠေတ် ရ။ (ဥပမာ ဂဥုဲ - Risperidone, Olanzapine, Haloperidol)။

=== ခ။ ပရေင် ဟီုတွံ လွဳလွတ် စိုတ် (Psychotherapy) ===
* '''CBT (Cognitive Behavioral Therapy):''' ရီုဗင် ညးယဲ ညံင် ဂွံ တီ ညာတ် လညာတ် ကယျောင် ဇကု တုဲ ဗီုလဵု ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ထိင်ဒဝ် ဍေံ ပ္ဍဲ လၟေင် ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ။
* '''ပရေင် ထံက်ပင် အိန်ထံင် (Family Therapy):''' ကဵု ပညာ ကု မိမ ကေုာံ ကောဒေအ် ညံင် ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ယဲ ဏအ် တုဲ ဗီုလဵု ဂွံ ရီုဗင် လွဳလွတ် ညးယဲ ပ္ဍဲ သ္ၚိ ရ။

=== ဂ။ ပရေင် ကလေင် ဖောအ်ဗြေဝ် (Rehabilitation) ===
ရီုဗင် ညးယဲ ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင် စောန်သကီု လပါ် ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင် ဆက်ဆောံ မၞိဟ် (Social skills training) သွက် ညးတအ် ဂွံ ဂျိုင် တန်တဴ နကဵု အလဵု ဇကု ညးတအ် မာန် ရ။

== ၅။ လညာတ်အပါတ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Stigma and Society) ==
ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး လညာတ် လတူ ယဲစိုတ်ကယျောင် ဏအ် ဂှ် ဒှ် လညာတ် မဗၠေတ် ယောင် ဒၟံင် ရ။ မၞိဟ် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် မၞုံ ကု ယဲ ဏအ် ဂှ် &quot;ကြံင်မ္ၚုဟ် ရုန်မဵု&quot; (Violent) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;က္ဍဟ် လီု သီုဖအိုတ်&quot; ရ။ ဆဂး အတိုင် ဍာံစၟတ် မ္ဂး ညးယဲ တအ် ဂှ် ညးတအ် ဟွံရုန်မဵု ပုဟ်၊ ညးတအ် ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မလေပ် ဒး ဒုင် ပလီုပလာ် လောဲသွာ နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် ရ။

လညာတ် အပါတ် (Stigma) ဏအ် ဍေံ ဖန် ညံင် ညးယဲ ကေုာံ အိန်ထံင် ညးတအ် ဒး ဂွ တုဲ ဟွံဂံင် အာ လွဳ ယဲ ရ။ ပွမကဵု ပညာ ကေုာံ ပွမစာနာ ဖစာဲ လတူ ညးယဲ တအ် ဂှ် ဒှ် အရာ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ဂကောံမၞိဟ် ပိုဲ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[စိုတ်ထတ်ယုက်]] (Mental health)
* [[ယဲစိုတ်ဟွံမိပ်]] (Depression)
* [[စိတ္တဗေဒ]] (Psychology)
* [[ဒဝ်ပါမေန်]] (Dopamine)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* American Psychiatric Association. (2013). ''Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders'' (5th ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.
* World Health Organization. (2022). &quot;Schizophrenia&quot;. Fact Sheets.
* National Institute of Mental Health (NIMH). &quot;Schizophrenia&quot;. Retrieved May 6, 2026.

{{DEFAULTSORT:Schizophrenia}}
[[Category:ယဲစိုတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:စိတ္တဗေဒ]]
[[Category:ပညာဂဥုဲ စိုတ်]]
[[Category:စိုတ်ထတ်ယုက်]]
[[Category:ယဲဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>19f6j4ktjegy3hrv8nzetenkahb6ty7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒဝ်ပါမေန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10767</id>
    <revision>
      <id>54288</id>
      <timestamp>2026-05-06T13:17:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဓါတ်ပလံင်အာရီု ကေုာံ ဟဝ်မုန် အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ}} {{Infobox chemical | name = ဒဝ်ပါမေန် | native_name = Dopamine | image = [[File:Dopamine chemical structure.png|200px|လဒက်ပ္တန် ဓာတုဗေဒ ဒဝ်ပါမေန်]] | caption = လဒက်ပ္တန် ဓာတုဗေဒ (C...&quot;</comment>
      <origin>54288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9260" sha1="lgwgz4syjfe2vxjew3c8qqyans4p0w4" xml:space="preserve">{{Short description|ဓါတ်ပလံင်အာရီု ကေုာံ ဟဝ်မုန် အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ}}
{{Infobox chemical
| name = ဒဝ်ပါမေန်
| native_name = Dopamine
| image = [[File:Dopamine chemical structure.png|200px|လဒက်ပ္တန် ဓာတုဗေဒ ဒဝ်ပါမေန်]]
| caption = လဒက်ပ္တန် ဓာတုဗေဒ (Chemical structure) ဓါတ် ဒဝ်ပါမေန်
| systematic_name = 4-(2-aminoethyl)benzene-1,2-diol
| formula = C8H11NO2
| molar_mass = 153.181 g/mol
| function = ဓါတ်ပလံင်အာရီု (Neurotransmitter), ဟဝ်မုန် (Hormone)
}}

'''ဒဝ်ပါမေန်''' ({{lang-en|Dopamine}}; /doʊpəmiːn/) ဝွံ ဍေံဒှ် ဓါတ် ဓာတုဗေဒ အဓိက မွဲ မက္တဵုဒှ် အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သတ္တဝါ တအ် ရ။ ဍေံ ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် ၜါ သာ် မတွံဂး နဒဒှ် '''ဟဝ်မုန် (Hormone)''' ကေုာံ နဒဒှ် '''ဓါတ်ပလံင်အာရီု (Neurotransmitter)''' ပ္ဍဲကဵု က္ဍဟ် ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု က္ဍဟ် မ္ဂး ဒဝ်ပါမေန် ဏအ် ဍေံ ဒှ် ဓါတ် မကဵု &quot;ပရေင် မိပ်သၠောင်၊ သာယျာ ကေုာံ လဟိင်စိုတ်&quot; တုဲ ဍေံ ထိင်ဒဝ် ကဵု သၞောတ်ကဵုလာပ် (Reward system) ကေုာံ ပရေင် ချဳဓရာင် ခန္ဓကာယ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၟာသုတေသန တအ် မလေပ် ကော်စ ဍေံ &quot;ဓါတ် မိပ်သၠောင်&quot; (Feel-good chemical) ရ။

== ၁။ လဒက်ပ္တန် ဓာတုဗေဒ ကေုာံ တမ်မူလ (Chemistry and Production) ==
ဒဝ်ပါမေန် ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဓာတုဗေဒ ကိတ်တဳကဝ်လာမေန် (Catecholamine) ရ။ အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မ္ဂး ဍေံ ဒး ဒုင် ပတိတ် နူကဵု က္ဍဟ် (Brain) ကေုာံ ပ္ဍဲ ကသော် (Kidneys) ရ။ 
ဍေံ ဒှ် ဓါတ် တမ်မူလ သွက်ဂွံ ဆက် ပတိတ် ဓါတ် ဟဝ်မုန် တၞဟ် တအ် မပ္တံကဵု နဝ်အဳပဳနေဖရိန် (Norepinephrine) ကေုာံ အဳပဳနေဖရိန် (Epinephrine/Adrenaline) ရ။

== ၂။ တာလျိုင် အဓိက ပ္ဍဲ က္ဍဟ် (Functions in the Brain) ==
ဒဝ်ပါမေန် ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် အဓိက ပ္ဍဲ သၞောတ် အာရီု က္ဍဟ် တုဲ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင်-

# '''သၞောတ် လာပ် ကေုာံ ပရေင် စိုတ်ထတ် (Reward and Motivation):''' ကာလ ပိုဲ ကၠောန် ကမၠောန် မွဲမွဲ မကလိဂွံ ဖဵုသွာက် ဟွံသေင်မ္ဂး အရာ မဒးစိုတ် (ဥပမာ - စ စၞ သ္ဍိုက်မၠိုက်၊ ဝေင် ဂိမ်း၊ အံင် ဇၞး) မ္ဂး၊ က္ဍဟ် ပတိတ် ကဵု ဓါတ် ဒဝ်ပါမေန် တုဲ ဖန် ညံင် ပိုဲ ဂွံ ဒုင်စသိုင် မိပ်သၠောင် ရ။ ဍေံ ဖန် ညံင် ပိုဲ ဂွံ မိက်ဂွံ ဆက် ကၠောန် အရာ တအ် ဏအ် ပၠန် ရ။
# '''ပရေင် ချဳဓရာင် (Motor Control):''' ဒဝ်ပါမေန် နွံ ပၟိက် လောန် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဒြဟတ် ဖျုန် ကေုာံ ပရေင် ချဳဓရာင် ခန္ဓကာယ ညံင် ဂွံ ညဳသၟဟ် တုဲ ဟွံဂွံ ဇတဝ် ရ။
# '''ပရေင် လညာတ် ကေုာံ သမ္တီ (Cognition and Memory):''' ဍေံ ရီုဗင် ကဵု ပရေင် စွံ သတိ (Attention)၊ ပရေင် ဗ္တောန် ပညာ ကေုာံ သမ္တီ ရ။

== ၃။ တာလျိုင် မ္ၚး က္ဍဟ် (Functions outside the Brain) ==
ၜိုန်ရ ဒဝ်ပါမေန် ပြာကတ် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ဂၠိုင် ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ အင်္ဂဇတ် တၞဟ် တအ် မ္ဂး ဍေံ လေဝ် နွံ တာလျိုင် ညိည ကီု ရ-
* '''ပၠောပ်ဆီ (Blood vessels):''' ဍေံ ဖန် ညံင် ပၠောပ်ဆီ ဂွံ သၠဲ တိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကလေင် က္ဍန် အာ။
* '''ကသော် (Kidneys):''' ဍေံ ရီုဗင် ညံင် ဂွံ ဗလး ပ္တိတ် ဓါတ် ၜဵု (Sodium) ကေုာံ ဍာ်ဆီ ဂၠိုင် တိုန်။
* '''သၞောတ် ဍာ်စၞ (Digestive system):''' ဍေံ ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင် ချဳဓရာင် ကြုတ် ကေုာံ စဵုဒၞာ ညံင် ဟွံဂွံ ထောအ် အအာ ရ။

== ၄။ ယဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Diseases and Medical Conditions) ==
ယဝ်ရ ဓါတ် ဒဝ်ပါမေန် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ဟွံညဳသၟဟ် (အောန် လောန် အာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင် လောန် အာ) မ္ဂး ဍေံ လေပ် က္တဵုဒှ် ယဲ အဓိက ဂမၠိုင် ရ-

* '''ယဲ ပါကေန်သာန် (Parkinson's Disease):''' က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဆဲလ် က္ဍဟ် မပတိတ် ကဵု ဒဝ်ပါမေန် တအ် လီုလာ် အာ ဟွံသေင်မ္ဂး ချိုတ် အာ ရ။ ယဝ်ရ ဒဝ်ပါမေန် အောန် စှ်ေ အာ မ္ဂး၊ ညးယဲ တအ် ထိင် ဇိုင် တဲ ဟွံမာန် တုဲ ဇတဝ် (Tremors) ကေုာံ ကွာ် ဝါတ်ဂါတ် ကၠုင် ရ။
* '''ယဲစိုတ်ကယျောင် (Schizophrenia):''' က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဓါတ် ဒဝ်ပါမေန် ဂၠိုင် လောန် အာ ပ္ဍဲ က္ဍဟ် လ္ၚဵု တအ် ရ။ ဍေံ ဖန် ညံင် ညးယဲ ဂွံ ညာတ် ရုပ် ကယျောင် ကေုာံ မိင် ရမ္သာင် ဟွံမွဲ ဍာံဍာံ ရ။ ဂဥုဲ လွဳ ယဲ ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒှ် ဂဥုဲ မပိတ် ကၟာတ် ဓါတ် ဒဝ်ပါမေန် ရ။
* '''ယဲ စိုတ်ဟွံတန် (ADHD):''' ကောန်ၚာ် ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် ဇၞော် မနွံ ကု ယဲ ADHD တအ် ဂှ် ဓါတ် ဒဝ်ပါမေန် ဍိုန်လျ ဒၟံင် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် စွံ သတိ ဝါတ် ကေုာံ ချဳဓရာင် စိုတ် ဂၠိုင် ရ။
* '''ယဲ စွဲလာံ (Addiction):''' အရက်၊ ၜါက်၊ ကေုာံ ဂဥုဲ ၜူမာဲ မပ္တံကဵု အိုက် (Methamphetamine) ကေုာံ ကိုဝ်ကိန် (Cocaine) တအ် ဍေံ ဓရိုဟ် ပတိတ် ဓါတ် ဒဝ်ပါမေန် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ဗွဲမဂၠိုင် လောန်ကာဲ ရ။ အရာ ဏအ် ဍေံ ဖန် ညံင် က္ဍဟ် ဂွံ စွဲလာံ (Addicted) တုဲ ယဝ်ရ ဟွံဂွံ သုင် စကာ မ္ဂး ဒုင်စသိုင် ဟွံမာန် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[သဳရဝ်တဝ်နေန်]] (Serotonin)
* [[ယဲစိုတ်ကယျောင်]] (Schizophrenia)
* [[က္ဍဟ်]] (Brain)
* [[စိတ္တဗေဒ]] (Psychology)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Bear, Mark F.; Connors, Barry W.; Paradiso, Michael A. (2015). ''Neuroscience: Exploring the Brain'' (4th ed.). Wolters Kluwer.
* Volkow, N. D., Wise, R. A., &amp; Baler, R. (2017). &quot;The dopamine motive system: implications for drug and food addiction&quot;. ''Nature Reviews Neuroscience'', 18(12), 741-752.

{{DEFAULTSORT:Dopamine}}
[[Category:ဟဝ်မုန်]]
[[Category:ဓာတုဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ က္ဍဟ်]]
[[Category:စိတ္တဗေဒ]]</text>
      <sha1>lgwgz4syjfe2vxjew3c8qqyans4p0w4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox chemical</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10768</id>
    <revision>
      <id>54289</id>
      <timestamp>2026-05-06T13:20:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;noinclude&gt; {{Documentation subpage}} &lt;/noinclude&gt; {{Infobox | bodyclass =  | bodystyle = width:22em; | title = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | titlestyle = background: #2c3e50; color: white; font-size: 120%; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=220x200px}} | caption = {{{caption|}}} | labelstyle = background: #e6f0fa; width: 35%; | datastyle =   | label1 = ယ...&quot;</comment>
      <origin>54289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3406" sha1="7qmh7qqki5ujptp883ahvyo0pj5bd1e" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
{{Documentation subpage}}
&lt;/noinclude&gt;
{{Infobox
| bodyclass = 
| bodystyle = width:22em;
| title = {{{name|{{PAGENAME}}}}}
| titlestyle = background: #2c3e50; color: white; font-size: 120%;
| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=220x200px}}
| caption = {{{caption|}}}
| labelstyle = background: #e6f0fa; width: 35%;
| datastyle = 

| label1 = ယၟုတၞဟ်
| data1 = {{{alt_name|}}}

| label2 = ယၟုသၞောတ်သဘာဝ (Systematic name)
| data2 = {{{systematic_name|}}}

| label3 = ယၟုတၞဟ်ဂမၠိုင် (Other names)
| data3 = {{{other_names|}}}

| label4 = သၞောတ်ဗ္ၜတ် (Chemical formula)
| data4 = {{{formula|}}}

| label5 = သၞောတ်ဗ္ၜတ် (Molar mass)
| data5 = {{{molar_mass|}}}

| label6 = ဗီုပြင်ရုပ် (Appearance)
| data6 = {{{appearance|}}}

| label7 = သၞောတ်ဗ္ၜတ် (CAS number)
| data7 = {{{cas_number|}}}

| label8 = သၞောတ်ဗ္ၜတ် (PubChem CID)
| data8 = {{{pubchem|}}}

| label9 = သၞောတ်ဗ္ၜတ် (ChemSpider)
| data9 = {{{chemspider|}}}

| label10 = သၞောတ်ဗ္ၜတ် (DrugBank)
| data10 = {{{drugbank|}}}

| label11 = သၞောတ်ဗ္ၜတ် (ChEBI)
| data11 = {{{chebi|}}}

| label12 = သၞောတ်ဗ္ၜတ် (SMILES)
| data12 = {{{smiles|}}}

| label13 = သၞောတ်ဗ္ၜတ် (InChI)
| data13 = {{{inchi|}}}

| label14 = ဗီုပြင်ဒက်ပတန် (Structure)
| data14 = {{{structure|}}}

| label15 = ဗီုပြင်ဂၠံင်ဍာ် (Solubility)
| data15 = {{{solubility|}}}

| label16 = ဗီုပြင်ဂၠံင်ဍာ် (Melting point)
| data16 = {{{melting_point|}}}

| label17 = ဗီုပြင်ဂၠံင်ဍာ် (Boiling point)
| data17 = {{{boiling_point|}}}

| label18 = ရှ် (Taste)
| data18 = {{{taste|}}}

| label19 = သၟူ (Odor)
| data19 = {{{odor|}}}

| label20 = သွောတ် (Density)
| data20 = {{{density|}}}

| label21 = ဝဲက်ဆိုက် (Website)
| data21 = {{{website|}}}

}}&lt;noinclude&gt;

== ဂလာန်ဗွဲခမၞန် ==
ထာမ်ပလိက် '''Infobox chemical''' ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် သွက်သ္ဂောံထ္ၜး ဗၞတ်ဗ္တဳ (metadata) ပရူ **ဓာတု** (chemical compound) မွဲမွဲ။

ဥပမာ ဓာတုဂမၠိုင် ဗီုကဵု:
* [[ဍာ်]] (Water – H₂O)
* [[ဆီ]] (Oil)
* [[သတ်ဆုသ္ၚိမြိုင်]] (Sugar)
* [[အရက်]] (Alcohol)
* [[ဓာတ်ဗစး]] (Acid)
* [[ဓာတ်တ္ၚအ်]] (Alkali)
* [[ဂဥုဲ]] (Medication)
* [[ပသဂမၠိုင်]] (Metals)

== စၟတ်တဲ ==
သွက်ဂွံစကာ ထာမ်ပလိက်ဝွံ ပ္ဍဲမုက်လိက်မွဲမွဲမ္ဂး ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ချူညိ။

```wikitext
{{Infobox chemical
| name = 
| alt_name = 
| systematic_name = 
| other_names = 
| formula = 
| molar_mass = 
| appearance = 
| cas_number = 
| pubchem = 
| chemspider = 
| drugbank = 
| chebi = 
| smiles = 
| inchi = 
| structure = 
| solubility = 
| melting_point = 
| boiling_point = 
| taste = 
| odor = 
| density = 
| website = 
}}</text>
      <sha1>7qmh7qqki5ujptp883ahvyo0pj5bd1e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဆီ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10769</id>
    <revision>
      <id>54290</id>
      <timestamp>2026-05-06T13:22:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဍာ်ကယျး အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မပလံင်ဗစိုပ် အံက်သဳဂျေန် ကေုာံ အဟာရ}} {{Infobox anatomy | name = ဆီ | native_name = Blood | image = [[File:Blood components.jpg|250px|လဒက်ပ္တန် ဓါတ်ဆီ]] | caption = လဒက်ပ္တန် ဆီ မပါ်လဝ် နကဵု ဆဲ...&quot;</comment>
      <origin>54290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11378" sha1="ka44vns0g3gxjndwrfm6rst2vmpp492" xml:space="preserve">{{Short description|ဍာ်ကယျး အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မပလံင်ဗစိုပ် အံက်သဳဂျေန် ကေုာံ အဟာရ}}
{{Infobox anatomy
| name = ဆီ
| native_name = Blood
| image = [[File:Blood components.jpg|250px|လဒက်ပ္တန် ဓါတ်ဆီ]]
| caption = လဒက်ပ္တန် ဆီ မပါ်လဝ် နကဵု ဆဲလ်ဆီဗကေတ်၊ ဆဲလ်ဆီဗု၊ ကလောအ်ဆီ ကေုာံ ဍာ်ပလာသမာ
| system = [[သၞောတ် ဆီ]] (Cardiovascular system)
| major_organs = [[ဂြိုဟ်ဆီ]] (Heart), ပၠောပ်ဆီ (Blood vessels), အိက်ဇုတ် (Bone marrow)
| functioning = ပလံင်ဗစိုပ် ဓါတ် အံက်သဳဂျေန်၊ အဟာရ၊ ဟဝ်မုန် ကေုာံ စဵုဒၞာ စၟယဲ
}}

'''ဆီ''' ({{lang-en|Blood}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဍာ်ကယျး ခန္ဓကာယ (Body fluid) တၟေင် မွဲ မဇွောဝ် ဒၟံင် အပ္ဍဲ သတ္တဝါ ဇုတ်စး ကေုာံ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ဍေံ ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ပလံင်ဗစိုပ် ဓါတ် မနွံ ပၟိက် တအ် မပ္တံကဵု ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် (Oxygen) ကေုာံ စၞအဟာရ ဇရေင် ဆဲလ် (Cells) တအ်၊ ကေုာံ ဇြောတ် ကေတ် နင် ဓါတ် ဂျိ ဇိက်ပလီု (Metabolic waste) မပ္တံကဵု ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (Carbon dioxide) နူကဵု ဆဲလ် တအ် သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ထောအ် နူကဵု ခန္ဓကာယ ရ။

ပ္ဍဲကဵု ကောန်မၞိဟ် ဇၞော်ဇၞော် မွဲ မ္ဂး ဆီ နွံ ၜိုတ် ၄.၅ စဵုကဵု ၅.၅ လဳတာ (Liters) တုဲ ဍေံ ဒှ် ၜိုတ် ၇% နူကဵု လျိုင် ခန္ဓကာယ သီုဖအိုတ် ရ။ ဆီ ဂှ် ဍေံ ဒး ဒုင် ပန့် ဗလး ဏာ အလုံ မွဲ ခန္ဓကာယ နကဵု ဒြဟတ် [[ဂြိုဟ်ဆီ]] (Heart) အတိုင် ဂၠံင်တရဴ ပၠောပ်ဆီ (Blood vessels) ဂမၠိုင် ရ။

== ၁။ လဒက်ပ္တန် ဆီ (Components of Blood) ==
ဆီ ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဓါတ် ဍာ် ကေုာံ ဆဲလ် သီုဖအိုတ် ၄ သာ် အဓိက ရ-

# '''ဍာ်ဆီ / ပလာသမာ (Blood Plasma):''' ဍေံ ဒှ် ဓါတ် ဍာ် မၞုံ ကု အရံင် ဍာ်မိတ် တုဲ ပါလုပ် ၜိုတ် ၅၅% နူကဵု ဆီ သီုဖအိုတ် ရ။ ပ္ဍဲ ပလာသမာ ဂှ် ဍာ် နွံ ၉၂% တုဲ သၟေဟ် တအ် ဂှ် ဒှ် ဓါတ် ပရဝ်တေန် (Proteins)၊ ဓါတ် ၜဵု၊ သဂြာ၊ ဟဝ်မုန် ကေုာံ ဓါတ် အဟာရ ဂမၠိုင် ရ။ 
# '''ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် (Red Blood Cells / Erythrocytes):''' ပါလုပ် ၜိုတ် ၄၅% ရ။ ညးတအ် ဂှ် ဒှ် ဆဲလ် မပလံင်ဗစိုပ် အံက်သဳဂျေန် အဓိက ရ။ ပ္ဍဲ ဆဲလ် တအ် ဏအ် ဂှ် နွံ ကု ဓါတ် ပရဝ်တေန် မၞုံ ယၟု &quot;ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန်&quot; (Hemoglobin) မရပ် ကေတ် အံက်သဳဂျေန် တုဲ ဍေံ ဂှ် ရ ဖန် ညံင် ဆီ ပိုဲ ဂွံ ဒှ် အရံင် ဗကေတ် ရ။
# '''ဆဲလ် ဆီ ဗု (White Blood Cells / Leukocytes):''' ပါလုပ် အောန် နူ ၁% ရ။ ညးတအ် ဂှ် ဒှ် ဒပ် ပၞာန် အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ သွက်ဂွံ ဗတိုက် ကဵု စၟယဲ၊ ဗက်တဳရဳယျာ ကေုာံ ဗိုင်းရပ်စ် (Viruses) သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင် ထတ်ယုက် ပိုဲ ရ။
# '''ကလောအ်ဆီ (Platelets / Thrombocytes):''' ပါလုပ် အောန် နူ ၁% ရ။ ဍေံ ဒှ် ဒကုတ် ဆဲလ် ဍောတ်တ် မရီုဗင် ကဵု ညံင် ဆီ ဂွံ ကလောအ် (Blood clotting)။ ယဝ်ရ ပိုဲ ဒး သရ ဟွံသေင်မ္ဂး ဆီ တိတ် မ္ဂး၊ ကလောအ်ဆီ တအ် ဏအ် ကောံ ကၠုင် တုဲ ကၟာတ် ထောအ် သရ ညံင် ဆီ ဟွံဂွံ တိတ် အိုတ် အာ ရ။

== ၂။ တာလျိုင် ကေုာံ ကမၠောန် (Functions of Blood) ==
ဆီ ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် ဇဳဝကမ္မဗေဒ အဓိက ၃ သာ်-

* '''ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ် (Transportation):''' ပလံင်ဏာ အံက်သဳဂျေန် နူ အဆုတ် ဇရေင် ဆဲလ်။ ပလံင်ဏာ အဟာရ နူ ကြုတ် ဇရေင် အလုံ ခန္ဓ။ ဇြောတ် ကေတ် နင် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် ကေုာံ ဓါတ် ဂျိ သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ထောအ် နူ ကသော် ကေုာံ အဆုတ်။ ပလံင်ဏာ ဟဝ်မုန် နူ ဂြိုဟ် ဇရေင် ဒၞာဲ မနွံ ပၟိက်။
* '''ပရေင် ထိင်ဒဝ် (Regulation):''' ဆီ ရီုဗင် ထိင်ဒဝ် ကဵု ဓါတ် ဂမ္တဴ ခန္ဓကာယ (Body temperature) ညံင် ဂွံ တန်တဴ ညဳသၟဟ် ၜိုတ် 37°C ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ဍေံ သီု ထိင်ဒဝ် ကဵု ဓါတ် အေတ်သေတ် (pH balance) ကေုာံ ဓါတ် ဍာ် အပ္ဍဲ ခန္ဓ ရ။
* '''ပရေင် စဵုဒၞာ (Protection):''' ဆဲလ် ဆီ ဗု တအ် ကာကွယ် ကဵု ယဲ။ ပလိတ်လေတ် ကေုာံ ပရဝ်တေန် တအ် ဖန် ညံင် ဆီ ဂွံ ကလောအ် ညံင် ဟွံဂွံ ဒှ် အန္တရာဲ လမျီု ဟိုတ်နူ ဆီ အိုတ်။

== ၃။ ပရေင် ဖန်ဗဒှ် ဆီ (Production of Blood) ==
ဆဲလ် ဆီ ဂမၠိုင် ဝွံ ဍေံ ဒး ဒုင် ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် နူကဵု '''အိက်ဇုတ် (Bone marrow)''' မဒှ် ဖျုန် သၞောတ်ဆီ မနွံ အပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဇုတ် ဇၞော်ဇၞော် (ဥပမာ - ဇုတ်က္ၜံင်၊ ဇုတ်သြိုဟ်၊ ဇုတ်ထိုင်ဆီ) တအ် ရ။ 
* လၟေင် ကမၠောန် ပတိတ် ဆီ ဏအ် ဂှ် ညးကော်စ (Hematopoiesis) ရ။ 
* ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် မွဲမွဲ ဂှ် နွံ အာယုက် ၜိုတ် ၁၂၀ တ္ၚဲ တုဲ၊ ကြဴနူ ဂှ် မ္ဂး ဍေံ ဒး ဒုင် ပလီု ထောအ် ပ္ဍဲ သရက် (Spleen) ကေုာံ ဂြိုဟ်ကတေင် ရ။

== ၄။ ဂကူ ဆီ (Blood Types) ==
ဆီ မၞိဟ် ပိုဲ ဂှ် ဟွံတုပ် ညးသကအ် သီုဖအိုတ် ပုဟ်။ ဍေံ ပါ် လဝ် နကဵု သၞောတ် ABO ကေုာံ ဓါတ် Rh ရ။
* '''သၞောတ် ABO:''' ပါ် လဝ် ၄ ဂကူ အဓိက မတွံဂး **ဂကူ A**, **ဂကူ B**, **ဂကူ AB**, ကေုာံ **ဂကူ O** ရ။
* '''ဓါတ် Rh (Rhesus factor):''' ယဝ်ရ နွံ ဓါတ် ပရဝ်တေန် ဏအ် မ္ဂး ကော်စ Positive (+), ဟွံမွဲ မ္ဂး Negative (-) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂကူ ဆီ ဂှ် ဒှ် အာ A+, O-, B+ သာ်ဏအ် ရ။
* '''ပရေင် ကဵု ဆီ (Blood Transfusion):''' ဆီ ဂကူ O- ဂှ် ကဵု ဂွံ သီု ဇၟာပ်ပ် ဂကူ ဆီ တုဲ (Universal donor)၊ ဆီ ဂကူ AB+ ဂှ် ဒုင် ကေတ် ဂွံ နူ ဇၟာပ်ပ် ဂကူ (Universal recipient) ရ။

== ၅။ ယဲ မဆက်စပ် ကု ဆီ (Blood-related Diseases) ==
* '''ယဲ ဆီ အောန် (Anemia):''' က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် အောန် လောန် အာ (ဗွဲမဂၠိုင် ဟိုတ်နူ ဓါတ် ပသဲ အောန်)၊ မဖန် ညံင် မၞိဟ် ဂွံ အိုတ် ဒြဟတ် ကေုာံ မုက်မတ် ဖျိုဟ်။
* '''ကေန်သာ ဆီ (Leukemia):''' ယဲ ကေန်သာ အိက်ဇုတ် မဖန် ညံင် ဆဲလ် ဆီ ဗု တအ် ဂွံ က္တဵုဒှ် လောန်ကာဲ တုဲ ပလီုပလာ် ကဵု လဒက်ပ္တန် ဆီ ဓမ္မတာ။
* '''ယဲ ဆီ ဟွံကလောအ် (Hemophilia):''' ယဲ ဓါတ်ဗဳဇ မွဲ မဖန် ညံင် ဆီ ဟွံကလောအ် တုဲ ယဝ်ရ ဒး သရ မ္ဂး ဆီ တိတ် ဟွံပိုတ် စဵုကဵု ဒှ် အန္တရာဲ လမျီု။
* '''ယဲ ဆီ သၠုင် (Hypertension):''' ပရေင် ဓရိုဟ် ဆီ ပ္ဍဲ ပၠောပ်ဆီ သၠုင် လောန်ကာဲ မဖန် ညံင် ဂြိုဟ်ဆီ ဂွံ လီုလာ် လောဲ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဂြိုဟ်ဆီ]] (Heart)
* [[သၞောတ် ဆီ]] (Circulatory system)
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန်]] (Hemoglobin)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite book |last1=Hall |first1=John E. |title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology |date=2020 |publisher=Elsevier |isbn=978-0323597128}}
* {{cite book |last1=Marieb |first1=Elaine N. |title=Human Anatomy &amp; Physiology |date=2018 |publisher=Pearson |isbn=978-0134580999}}

{{DEFAULTSORT:Blood}}
[[Category:ဆီ|*]]
[[Category:ခန္ဓဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]
[[Category:သၞောတ် ဆီ]]</text>
      <sha1>ka44vns0g3gxjndwrfm6rst2vmpp492</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ် ဆီ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10770</id>
    <revision>
      <id>54291</id>
      <timestamp>2026-05-06T13:25:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|သၞောတ်အင်္ဂဇတ် မပလံင်ဗစိုပ် ဆီ၊ အံက်သဳဂျေန် ကေုာံ အဟာရ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ}} {{Infobox anatomy | name = သၞောတ် ဆီ | native_name = Cardiovascular system / Circulatory system | image = File:Circulatory System en.svg|250px|ဗီုပြင် သၞောတ် ဆီ...&quot;</comment>
      <origin>54291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12474" sha1="bon4g2qgrg0csv5mnjjubp8g5bc9a9i" xml:space="preserve">{{Short description|သၞောတ်အင်္ဂဇတ် မပလံင်ဗစိုပ် ဆီ၊ အံက်သဳဂျေန် ကေုာံ အဟာရ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ}}
{{Infobox anatomy
| name = သၞောတ် ဆီ
| native_name = Cardiovascular system / Circulatory system
| image = [[File:Circulatory System en.svg|250px|ဗီုပြင် သၞောတ် ဆီ ပ္ဍဲ ကောန်မၞိဟ်]]
| caption = သၞောတ် ဆီ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဂြိုဟ်ဆီ (Heart) ကေုာံ သၞောတ် ပၠောပ်ဆီ ဂမၠိုင် (အရံင် ဗကေတ် ဂှ် ပၠောပ်ဆီ အာ၊ အရံင် သွာတ် ဂှ် ပၠောပ်ဆီ ကလေင်)
| system = [[သၞောတ် ခန္ဓကာယ]] အလုံမွဲ
| major_organs = [[ဂြိုဟ်ဆီ]] (Heart)၊ ပၠောပ်ဆီ (Blood vessels)၊ [[ဆီ]] (Blood)
| functioning = ပလံင်ဗစိုပ် အံက်သဳဂျေန်၊ ဓါတ် အဟာရ၊ ဟဝ်မုန်၊ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ဓါတ် ဂမ္တဴ
}}

'''သၞောတ် ဆီ''' ({{lang-en|Cardiovascular system}} ဟွံသေင်မ္ဂး {{lang-en|Circulatory system}}) ဝွံ ဍေံဒှ် သၞောတ် အင်္ဂဇတ် အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မပလံင်ဗစိုပ် ဍာ်ကယျး ကေုာံ ဆီ ဇရေင် အလုံ မွဲ ခန္ဓကာယ သတ္တဝါ ကေုာံ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ သၞောတ် ဏအ် ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် ဇဳဝဗေဒ အဓိက သွက်ဂွံ ပလံင်ဗစိုပ် ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် (Oxygen)၊ ဓါတ် အဟာရ (Nutrients) ကေုာံ ဟဝ်မုန် (Hormones) ဇရေင် ဆဲလ် တအ် တုဲ၊ ဍေံ ဇြောတ် ကေတ် နင် ဓါတ် ဂျိ မပ္တံကဵု ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (Carbon dioxide) နူကဵု ဆဲလ် တအ် သွက်ဂွံ ပလံင် ဏာ ဇရေင် အဆုတ် ကေုာံ ကသော် တုဲ ပ္တိတ် ထောအ် နူကဵု ခန္ဓကာယ ရ။

== ၁။ လဒက်ပ္တန် အစိတ်အပိုင်း အဓိကဂမၠိုင် (Major Components) ==
သၞောတ် ဆီ ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု အင်္ဂဇတ် အဓိက ၃ သာ် ရ-

=== က။ ဂြိုဟ်ဆီ ဟွံသေင်မ္ဂး ကတိုင်ဆီ (The Heart) ===
ဂြိုဟ်ဆီ ဂှ် ဒှ် အင်္ဂဇတ် ဖျုန် မၞုံ ဗီုပြင် ညံင်ရဴ ကလောအ် တဲ မွဲ မနွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် သြိုဟ် လပါ် ပဲါ ညိ ရ။ ဍေံ ဒှ် &quot;စက် ပန့် ဆီ&quot; အဓိက သွက်ဂွံ ဒရိုဟ် ဗလး ဏာ ဆီ ဇရေင် အလုံ မွဲ ခန္ဓကာယ ရ။ ဂြိုဟ်ဆီ ကောန်မၞိဟ် မွဲ ဂှ် ပါ် လဝ် နကဵု ခန် ၄ ခန် (လတူ ၂ ခန် - Atria, သၟဝ် ၂ ခန် - Ventricles) တုဲ ဍေံ ပန့် ဆီ ဟွံဇူ ဒီု အလုံ မွဲ ဘဝ ရ။

=== ခ။ ပၠောပ်ဆီ (Blood Vessels) ===
ပၠောပ်ဆီ ဂှ် ဒှ် ဂၠံင်တရဴ ပၠောပ် သွက် ဆီ ဂွံ ဇွောဝ် အာ ကၠုင် ရ။ ပၠောပ်ဆီ နွံ ၃ ဂကူ အဓိက-
# '''ပၠောပ်ဆီ အာ (Arteries):''' ဍေံ ပလံင် ဏာ ဆီ မၞုံ ကု ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် ဂၠိုင် (အရံင် ဗကေတ် တၟး) နူကဵု ဂြိုဟ်ဆီ ဇရေင် အလုံ မွဲ ခန္ဓကာယ။ (ပါဲနူ ပၠောပ်ဆီ အာ အဆုတ် မွဲ မပလံင် ဆီ လမ္စံက်)။ 
# '''ပၠောပ်ဆီ ကလေင် (Veins):''' ဍေံ ပလံင် ဏာ ဆီ မအိုတ် အာ အံက်သဳဂျေန် (အရံင် ဗကေတ် လမ္စံက် ဟွံသေင်မ္ဂး သွာတ်) နူကဵု ခန္ဓကာယ ကလေင် စိုပ် ဂြိုဟ်ဆီ ပၠန်။ ပ္ဍဲ ပၠောပ်ဏအ် နွံ ကု တြင် (Valves) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင် ဆီ ဟွံဂွံ ဇွောဝ် ကလေင် ထပ်။
# '''ပၠောပ်ဆီ သောဲသောဲ (Capillaries):''' ဍေံ ဒှ် ပၠောပ်ဆီ မသောဲ အိုတ် မဆက်စၠောအ် လဝ် အကြာ ပၠောပ်ဆီ အာ ကဵု ပၠောပ်ဆီ ကလေင် ရ။ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ် ရ ပရေင် သၠာဲပြံင် အံက်သဳဂျေန်၊ ဓါတ် အဟာရ ကဵု ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် က္တဵုဒှ် ဇရေင် ဆဲလ် တအ်။

=== ဂ။ ဆီ (Blood) ===
ဆီ ဂှ် ဒှ် ဍာ်ကယျး မပလံင် ဗစိုပ် အရာ အားလုံး ရ။ ပ္ဍဲ ဆီ ဂှ် ပါလုပ် ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် (ပလံင် အံက်သဳဂျေန်)၊ ဆဲလ် ဆီ ဗု (ဗတိုက် စၟယဲ)၊ ကလောအ်ဆီ (ဖန် ညံင် ဆီ ကလောအ်) ကေုာံ ဍာ် ပလာသမာ (Plasma) ရ။

== ၂။ လၟေင်ကမၠောန် ပလံင်ဆီ (Circulatory Pathways) ==
ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် မ္ဂး သၞောတ် ပလံင်ဆီ ဏအ် ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် နကဵု လၟေင် ဂၠံင်တရဴ အဓိက ၜါ သာ် ရ-

# '''လၟေင် အဆုတ် (Pulmonary Circulation):''' ဒှ် ဂၠံင်တရဴ အကြာ '''ဂြိုဟ်ဆီ ကဵု အဆုတ်''' ရ။ ဂြိုဟ်ဆီ ပန့် ဗလး ဏာ ဆီ လမ္စံက် (ဆီ ဟွံမွဲ ကု အံက်သဳဂျေန်) ဇရေင် အဆုတ်။ ပ္ဍဲ အဆုတ် ဂှ် ဆီ တအ် ကလေင် ဇြောတ် ကေတ် အံက်သဳဂျေန် တၟိ တုဲ ကလေင် စိုပ် ကၠုင် ဂြိုဟ်ဆီ လပါ် ပဲါ ရ။
# '''လၟေင် အလုံခန္ဓ (Systemic Circulation):''' ဒှ် ဂၠံင်တရဴ အကြာ '''ဂြိုဟ်ဆီ ကဵု ဒကုတ်ကာယ သီုဖအိုတ်''' ရ။ ဂြိုဟ်ဆီ လပါ် ပဲါ ပန့် ဗလး ဏာ ဆီ ဗကေတ် (မၞုံ ကု အံက်သဳဂျေန် ပေင်င်) ဇရေင် က္ဍဟ်၊ ဖျုန်၊ ကေုာံ အင်္ဂဇတ် တၞဟ် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ ကြဴနူ ဆဲလ် တအ် စကာ အံက်သဳဂျေန် အိုတ် အာ တုဲ ဆီ လမ္စံက် ဂှ် ကလေင် စိုပ် ဂြိုဟ်ဆီ လပါ် ပုင် ပၠန် ရ။

== ၃။ တာလျိုင် ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Physiological Functions) ==
သၞောတ် ဆီ ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် ကိစ္စဇၞော် သွက် လမျီု ၃ သာ်-
* '''ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ် (Transportation):''' ပလံင် ဏာ ကျာ ယီု၊ စၞ အဟာရ နူ သၞောတ် ဍာ်စၞ၊ ကေုာံ ဟဝ်မုန် ဂမၠိုင်။ ပ္တိတ် ထောအ် ဓါတ် ဂျိ ကေုာံ ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက်။
* '''ပရေင် ထိင်ဒဝ် (Regulation):''' ထိင်ဒဝ် ဓါတ် ဂမ္တဴ ခန္ဓကာယ ညံင် ဂွံ တန်တဴ ညဳသၟဟ် (ဥပမာ - ကာလ ကတဴ မ္ဂး ပၠောပ်ဆီ သၠဲ တိတ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ဓါတ် ဂမ္တဴ)။
* '''ပရေင် စဵုဒၞာ (Protection):''' ဆီ ရီုဗင် ကာကွယ် ခန္ဓကာယ နူကဵု ယဲ ကေုာံ စၟယဲ နကဵု ဆဲလ် ဆီ ဗု တအ်၊ ကေုာံ စဵုဒၞာ ညံင် ဆီ ဟွံဂွံ တိတ် အိုတ် အာ နကဵု လၟေင် ဆီ ကလောအ် ရ။

== ၄။ ယဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Diseases and Health) ==
ယဲ မဆက်စပ် ကု သၞောတ် ဆီ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မဖန် ညံင် မၞိဟ် ဂၠးတိ ဂွံ ချိုတ် ဂၠိုင် အိုတ် ရ (Cardiovascular diseases - CVDs)။

* '''ယဲ ဆီ သၠုင် (Hypertension):''' ပရေင် ဓရိုဟ် ဆီ ပ္ဍဲ ပၠောပ်ဆီ သၠုင် လောန်ကာဲ ရ။ ဍေံ ကဵု ဖဵု ပရေံ ကု ဂြိုဟ်ဆီ ကေုာံ ကသော် မာန် ရ။
* '''ယဲ ပၠောပ်ဆီ က္ဍန် (Atherosclerosis):''' က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဓါတ် ကၠေင် (Cholesterol) ကောံ ကလောအ် ပ္ဍဲ လပါ် အပ္ဍဲ ပၠောပ်ဆီ တုဲ ဖန် ညံင် ဆီ ဂွံ ဇွောဝ် ဝါတ်၊ ဍေံ ဒှ် ဟိုတ် မဖန် ညံင် ယဲ ဂြိုဟ်ဆီ ဂွံ က္တဵုဒှ် ရ။
* '''ယဲ ဂြိုဟ်ဆီ လီု / ဂြိုဟ်ဆီ ရပ် (Heart Attack / Myocardial Infarction):''' က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပၠောပ်ဆီ မပလံင် ဆီ ဇရေင် ဖျုန် ဂြိုဟ်ဆီ ဇကု ဍေံ ကၟာတ် အာ တုဲ ဖျုန် ဂြိုဟ်ဆီ တအ် ဒး ချိုတ် အာ ရ။
* '''ယဲ ကတေင်ဆီ က္ဍဟ် ကဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၟာတ် (Stroke):''' က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဆီ ဟွံစိုပ် က္ဍဟ် တုဲ ဆဲလ် က္ဍဟ် တအ် လီုလာ် အာ ရ။

'''ပရေင် မင်မဲ ထတ်ယုက်:'''
သွက် သၞောတ် ဆီ ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် ဂှ် ဒး ဝေင် ဇြဟတ် လၟိုန်၊ စ စၞ မဟွံမွဲ ကု ကၠေင် လောန်ကာဲ၊ ပါဲဝေင် ပွမသုင် ၜါက်၊ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ပရေင် စိုတ်စၞာဲ (Stress) တအ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဂြိုဟ်ဆီ]] (Heart)
* [[ဆီ]] (Blood)
* [[သၞောတ် ယီု]] (Respiratory system)
* [[ဇဳဝကမ္မဗေဒ]] (Physiology)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite book |last1=Hall |first1=John E. |title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology |date=2020 |publisher=Elsevier |isbn=978-0323597128}}
* {{cite book |last1=Marieb |first1=Elaine N. |title=Human Anatomy &amp; Physiology |date=2018 |publisher=Pearson |isbn=978-0134580999}}

{{DEFAULTSORT:Cardiovascular System}}
[[Category:သၞောတ် ခန္ဓကာယ]]
[[Category:ခန္ဓဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]
[[Category:သၞောတ် ဆီ|*]]</text>
      <sha1>bon4g2qgrg0csv5mnjjubp8g5bc9a9i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54292</id>
      <parentid>54291</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T13:28:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12465" sha1="dc68c12bg9nfgbb87iad5v44ba44v2o" xml:space="preserve">{{Short description|သၞောတ်အင်္ဂဇတ် မပလံင်ဗစိုပ် ဆီ၊ အံက်သဳဂျေန် ကေုာံ အဟာရ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ}}
{{Infobox anatomy
| name = သၞောတ် ဆီ
| native_name = Cardiovascular system / Circulatory system
| image = [[File:Circulatory System en.svg|250px|ဗီုပြင် သၞောတ် ဆီ ပ္ဍဲ ကောန်မၞိဟ်]]
| caption = သၞောတ် ဆီ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဂြိုဟ်ဆီ (Heart) ကေုာံ သၞောတ် ပၠောပ်ဆီ ဂမၠိုင် (အရံင် ဗကေတ် ဂှ် ပၠောပ်ဆီ အာ၊ အရံင် သွာတ် ဂှ် ပၠောပ်ဆီ ကလေင်)
| system = [[သၞောတ် ခန္ဓကာယ]] အလုံမွဲ
| major_organs = [[ဂြိုဟ်ဆီ]] (Heart)၊ ပၠောပ်ဆီ (Blood vessels)၊ [[ဆီ]] (Blood)
| functioning = ပလံင်ဗစိုပ် အံက်သဳဂျေန်၊ ဓါတ် အဟာရ၊ ဟဝ်မုန်၊ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ဓါတ် ဂမ္တဴ
}}

'''သၞောတ် ဆီ''' ({{lang-en|Cardiovascular system}} ဟွံသေင်မ္ဂး {{lang-en|Circulatory system}}) ဝွံ ဍေံဒှ် သၞောတ် အင်္ဂဇတ် အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မပလံင်ဗစိုပ် ဍာ်ကယျး ကေုာံ ဆီ ဇရေင် အလုံ မွဲ ခန္ဓကာယ သတ္တဝါ ကေုာံ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ သၞောတ် ဏအ် ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် ဇဳဝဗေဒ အဓိက သွက်ဂွံ ပလံင်ဗစိုပ် ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် (Oxygen)၊ ဓါတ် အဟာရ (Nutrients) ကေုာံ ဟဝ်မုန် (Hormones) ဇရေင် ဆဲလ် တအ် တုဲ၊ ဍေံ ဇြောတ် ကေတ် နင် ဓါတ် ဂျိ မပ္တံကဵု ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (Carbon dioxide) နူကဵု ဆဲလ် တအ် သွက်ဂွံ ပလံင် ဏာ ဇရေင် အဆုတ် ကေုာံ ကသော် တုဲ ပ္တိတ် ထောအ် နူကဵု ခန္ဓကာယ ရ။

== ၁။ လဒက်ပ္တန် အဝဲသ္ကုတ် အဓိကဂမၠိုင် (Major Components) ==
သၞောတ် ဆီ ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု အင်္ဂဇတ် အဓိက ၃ သာ် ရ-

=== က။ ဂြိုဟ်ဆီ ဟွံသေင်မ္ဂး ကတိုင်ဆီ (The Heart) ===
ဂြိုဟ်ဆီ ဂှ် ဒှ် အင်္ဂဇတ် ဖျုန် မၞုံ ဗီုပြင် ညံင်ရဴ ကလောအ် တဲ မွဲ မနွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် သြိုဟ် လပါ် ပဲါ ညိ ရ။ ဍေံ ဒှ် &quot;စက် ပန့် ဆီ&quot; အဓိက သွက်ဂွံ ဒရိုဟ် ဗလး ဏာ ဆီ ဇရေင် အလုံ မွဲ ခန္ဓကာယ ရ။ ဂြိုဟ်ဆီ ကောန်မၞိဟ် မွဲ ဂှ် ပါ် လဝ် နကဵု ခန် ၄ ခန် (လတူ ၂ ခန် - Atria, သၟဝ် ၂ ခန် - Ventricles) တုဲ ဍေံ ပန့် ဆီ ဟွံဇူ ဒီု အလုံ မွဲ ဘဝ ရ။

=== ခ။ ပၠောပ်ဆီ (Blood Vessels) ===
ပၠောပ်ဆီ ဂှ် ဒှ် ဂၠံင်တရဴ ပၠောပ် သွက် ဆီ ဂွံ ဇွောဝ် အာ ကၠုင် ရ။ ပၠောပ်ဆီ နွံ ၃ ဂကူ အဓိက-
# '''ပၠောပ်ဆီ အာ (Arteries):''' ဍေံ ပလံင် ဏာ ဆီ မၞုံ ကု ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် ဂၠိုင် (အရံင် ဗကေတ် တၟး) နူကဵု ဂြိုဟ်ဆီ ဇရေင် အလုံ မွဲ ခန္ဓကာယ။ (ပါဲနူ ပၠောပ်ဆီ အာ အဆုတ် မွဲ မပလံင် ဆီ လမ္စံက်)။ 
# '''ပၠောပ်ဆီ ကလေင် (Veins):''' ဍေံ ပလံင် ဏာ ဆီ မအိုတ် အာ အံက်သဳဂျေန် (အရံင် ဗကေတ် လမ္စံက် ဟွံသေင်မ္ဂး သွာတ်) နူကဵု ခန္ဓကာယ ကလေင် စိုပ် ဂြိုဟ်ဆီ ပၠန်။ ပ္ဍဲ ပၠောပ်ဏအ် နွံ ကု တြင် (Valves) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင် ဆီ ဟွံဂွံ ဇွောဝ် ကလေင် ထပ်။
# '''ပၠောပ်ဆီ သောဲသောဲ (Capillaries):''' ဍေံ ဒှ် ပၠောပ်ဆီ မသောဲ အိုတ် မဆက်စၠောအ် လဝ် အကြာ ပၠောပ်ဆီ အာ ကဵု ပၠောပ်ဆီ ကလေင် ရ။ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ် ရ ပရေင် သၠာဲပြံင် အံက်သဳဂျေန်၊ ဓါတ် အဟာရ ကဵု ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် က္တဵုဒှ် ဇရေင် ဆဲလ် တအ်။

=== ဂ။ ဆီ (Blood) ===
ဆီ ဂှ် ဒှ် ဍာ်ကယျး မပလံင် ဗစိုပ် အရာ အားလုံး ရ။ ပ္ဍဲ ဆီ ဂှ် ပါလုပ် ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် (ပလံင် အံက်သဳဂျေန်)၊ ဆဲလ် ဆီ ဗု (ဗတိုက် စၟယဲ)၊ ကလောအ်ဆီ (ဖန် ညံင် ဆီ ကလောအ်) ကေုာံ ဍာ် ပလာသမာ (Plasma) ရ။

== ၂။ လၟေင်ကမၠောန် ပလံင်ဆီ (Circulatory Pathways) ==
ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် မ္ဂး သၞောတ် ပလံင်ဆီ ဏအ် ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် နကဵု လၟေင် ဂၠံင်တရဴ အဓိက ၜါ သာ် ရ-

# '''လၟေင် အဆုတ် (Pulmonary Circulation):''' ဒှ် ဂၠံင်တရဴ အကြာ '''ဂြိုဟ်ဆီ ကဵု အဆုတ်''' ရ။ ဂြိုဟ်ဆီ ပန့် ဗလး ဏာ ဆီ လမ္စံက် (ဆီ ဟွံမွဲ ကု အံက်သဳဂျေန်) ဇရေင် အဆုတ်။ ပ္ဍဲ အဆုတ် ဂှ် ဆီ တအ် ကလေင် ဇြောတ် ကေတ် အံက်သဳဂျေန် တၟိ တုဲ ကလေင် စိုပ် ကၠုင် ဂြိုဟ်ဆီ လပါ် ပဲါ ရ။
# '''လၟေင် အလုံခန္ဓ (Systemic Circulation):''' ဒှ် ဂၠံင်တရဴ အကြာ '''ဂြိုဟ်ဆီ ကဵု ဒကုတ်ကာယ သီုဖအိုတ်''' ရ။ ဂြိုဟ်ဆီ လပါ် ပဲါ ပန့် ဗလး ဏာ ဆီ ဗကေတ် (မၞုံ ကု အံက်သဳဂျေန် ပေင်င်) ဇရေင် က္ဍဟ်၊ ဖျုန်၊ ကေုာံ အင်္ဂဇတ် တၞဟ် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ ကြဴနူ ဆဲလ် တအ် စကာ အံက်သဳဂျေန် အိုတ် အာ တုဲ ဆီ လမ္စံက် ဂှ် ကလေင် စိုပ် ဂြိုဟ်ဆီ လပါ် ပုင် ပၠန် ရ။

== ၃။ တာလျိုင် ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Physiological Functions) ==
သၞောတ် ဆီ ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် ကိစ္စဇၞော် သွက် လမျီု ၃ သာ်-
* '''ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ် (Transportation):''' ပလံင် ဏာ ကျာ ယီု၊ စၞ အဟာရ နူ သၞောတ် ဍာ်စၞ၊ ကေုာံ ဟဝ်မုန် ဂမၠိုင်။ ပ္တိတ် ထောအ် ဓါတ် ဂျိ ကေုာံ ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက်။
* '''ပရေင် ထိင်ဒဝ် (Regulation):''' ထိင်ဒဝ် ဓါတ် ဂမ္တဴ ခန္ဓကာယ ညံင် ဂွံ တန်တဴ ညဳသၟဟ် (ဥပမာ - ကာလ ကတဴ မ္ဂး ပၠောပ်ဆီ သၠဲ တိတ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ဓါတ် ဂမ္တဴ)။
* '''ပရေင် စဵုဒၞာ (Protection):''' ဆီ ရီုဗင် ကာကွယ် ခန္ဓကာယ နူကဵု ယဲ ကေုာံ စၟယဲ နကဵု ဆဲလ် ဆီ ဗု တအ်၊ ကေုာံ စဵုဒၞာ ညံင် ဆီ ဟွံဂွံ တိတ် အိုတ် အာ နကဵု လၟေင် ဆီ ကလောအ် ရ။

== ၄။ ယဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Diseases and Health) ==
ယဲ မဆက်စပ် ကု သၞောတ် ဆီ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မဖန် ညံင် မၞိဟ် ဂၠးတိ ဂွံ ချိုတ် ဂၠိုင် အိုတ် ရ (Cardiovascular diseases - CVDs)။

* '''ယဲ ဆီ သၠုင် (Hypertension):''' ပရေင် ဓရိုဟ် ဆီ ပ္ဍဲ ပၠောပ်ဆီ သၠုင် လောန်ကာဲ ရ။ ဍေံ ကဵု ဖဵု ပရေံ ကု ဂြိုဟ်ဆီ ကေုာံ ကသော် မာန် ရ။
* '''ယဲ ပၠောပ်ဆီ က္ဍန် (Atherosclerosis):''' က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဓါတ် ကၠေင် (Cholesterol) ကောံ ကလောအ် ပ္ဍဲ လပါ် အပ္ဍဲ ပၠောပ်ဆီ တုဲ ဖန် ညံင် ဆီ ဂွံ ဇွောဝ် ဝါတ်၊ ဍေံ ဒှ် ဟိုတ် မဖန် ညံင် ယဲ ဂြိုဟ်ဆီ ဂွံ က္တဵုဒှ် ရ။
* '''ယဲ ဂြိုဟ်ဆီ လီု / ဂြိုဟ်ဆီ ရပ် (Heart Attack / Myocardial Infarction):''' က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပၠောပ်ဆီ မပလံင် ဆီ ဇရေင် ဖျုန် ဂြိုဟ်ဆီ ဇကု ဍေံ ကၟာတ် အာ တုဲ ဖျုန် ဂြိုဟ်ဆီ တအ် ဒး ချိုတ် အာ ရ။
* '''ယဲ ကတေင်ဆီ က္ဍဟ် ကဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၟာတ် (Stroke):''' က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဆီ ဟွံစိုပ် က္ဍဟ် တုဲ ဆဲလ် က္ဍဟ် တအ် လီုလာ် အာ ရ။

'''ပရေင် မင်မဲ ထတ်ယုက်:'''
သွက် သၞောတ် ဆီ ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် ဂှ် ဒး ဝေင် ဇြဟတ် လၟိုန်၊ စ စၞ မဟွံမွဲ ကု ကၠေင် လောန်ကာဲ၊ ပါဲဝေင် ပွမသုင် ၜါက်၊ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ပရေင် စိုတ်စၞာဲ (Stress) တအ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဂြိုဟ်ဆီ]] (Heart)
* [[ဆီ]] (Blood)
* [[သၞောတ် ယီု]] (Respiratory system)
* [[ဇဳဝကမ္မဗေဒ]] (Physiology)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite book |last1=Hall |first1=John E. |title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology |date=2020 |publisher=Elsevier |isbn=978-0323597128}}
* {{cite book |last1=Marieb |first1=Elaine N. |title=Human Anatomy &amp; Physiology |date=2018 |publisher=Pearson |isbn=978-0134580999}}

{{DEFAULTSORT:Cardiovascular System}}
[[Category:သၞောတ် ခန္ဓကာယ]]
[[Category:ခန္ဓဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]
[[Category:သၞောတ် ဆီ|*]]</text>
      <sha1>dc68c12bg9nfgbb87iad5v44ba44v2o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ် ယီု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10771</id>
    <revision>
      <id>54293</id>
      <timestamp>2026-05-06T13:30:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|သၞောတ်အင်္ဂဇတ် မဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေင်သၠာဲပြံင်ကျာ ကေုာံ အံက်သဳဂျေန် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ}}{{Infobox anatomy|name=သၞောတ် ယီု|native_name=Respiratory system|image=File:Respiratory system complete en.svg|250px|ဗီုပြင် သၞောတ် ယီ...&quot;</comment>
      <origin>54293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12853" sha1="3tozgnr2qpkwrsoq6jj30vqgnnagymp" xml:space="preserve">{{Short description|သၞောတ်အင်္ဂဇတ် မဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေင်သၠာဲပြံင်ကျာ ကေုာံ အံက်သဳဂျေန် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ}}{{Infobox anatomy|name=သၞောတ် ယီု|native_name=Respiratory system|image=[[File:Respiratory system complete en.svg|250px|ဗီုပြင် သၞောတ် ယီု ပ္ဍဲ ကောန်မၞိဟ်]]|caption=လဒက်ပ္တန် သၞောတ် ယီု မပ္တံကဵု မုဟ်၊ ပၠောပ်ကျာ၊ ကေုာံ အဆုတ် ၜါ လပါ်|system=[[သၞောတ် ခန္ဓကာယ]] အလုံမွဲ|major_organs=[[အဆုတ်]] / ဂြိုဟ်ယီု (Lungs)၊ ပၠောပ်ကျာ (Trachea)၊ မုဟ် (Nose)၊ ဖျုန် ကၟာတ်သြိုဟ် (Diaphragm)|functioning=ပွမဇြောတ်ကေတ် အံက်သဳဂျေန်၊ ပွမဗလးပ္တိတ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် ကေုာံ ပွမပ္တိတ် ရမ္သာင်}}
'''သၞောတ် ယီု''' ({{lang-en|Respiratory system}}) ဟွံသေင်မ္ဂး '''သၞောတ် ပရေင် ယီု''' ဝွံ ဍေံဒှ် သၞောတ် အင်္ဂဇတ် ဇဳဝဗေဒ အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မပံင်ကောံ လဝ် သွက်ဂွံ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ပရေင် သၠာဲပြံင် ကျာ (Gas exchange) ပ္ဍဲ သတ္တဝါ ကေုာံ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ သၞောတ် ဏအ် ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ ဇြောတ် ကေတ် ဓါတ် '''အံက်သဳဂျေန် (Oxygen)''' နူကဵု ကျာ ပွဳပွူ မ္ၚး သွက်ဂွံ ပလံင် ဏာ ဇရေင် ဆဲလ် တအ် နကဵု ဆီ တုဲ၊ ဍေံ ကလေင် ဇြောတ် ကေတ် နင် ဓါတ် ဂျိ မတွံဂး '''ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (Carbon dioxide)''' နူကဵု ဆီ သွက်ဂွံ ဗလး ပ္တိတ် ထောအ် ဇရေင် လပါ် မ္ၚး ခန္ဓကာယ ရ။

ပါဲနူ တာလျိုင် မယီု လမျီု တုဲ၊ သၞောတ် ဏအ် ဍေံ သီု ဖန်ဗဒှ် ကဵု အစောံသတ္တိ သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ရမ္သာင် (Vocalization) ကေုာံ သွက်ဂွံ ဒုင်စသိုင် သၟူ (Olfaction) ကီု ရ။

== ၁။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ အစိတ်အပိုင်း အဓိကဂမၠိုင် (Structure and Components) ==
သၞောတ် ယီု ကောန်မၞိဟ် ဝွံ ဗွဲဓမ္မတာ မ္ဂး ပါ် လဝ် ၜါ ဒကုတ် အဓိက မတွံဂး သၞောတ် ယီု လပါ် လတူ ကေုာံ သၞောတ် ယီု လပါ် သၟဝ် ရ-

=== က။ သၞောတ် ယီု လပါ် လတူ (Upper Respiratory Tract) ===

* '''မုဟ် (Nose / Nasal cavity):''' ဍေံ ဒှ် တြင် အဓိက သွက် ကျာ ဂွံ လုပ် တိတ် ရ။ ပ္ဍဲ ထိုင် မုဟ် ဂှ် နွံ ကု သော် သောဲသောဲ ကေုာံ ဍာ်ကယျး သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဓါတ် ခမောန်၊ စၟယဲ တအ် ညံင် ဟွံဂွံ လုပ် စိုပ် အဆုတ်၊ သီု ဖန် ကဵု ကျာ ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ ဓါတ် ဂမ္တဴ ကေုာံ ဓါတ် ဍိုတ် ဍာဲ ရ။
* '''ကအ် (Pharynx):''' ဍေံ ဒှ် ဂၠံင်တရဴ သွက် ကျာ ကေုာံ စၞစ ဂွံ ဇွောဝ် စှ်ေ ရ။
* '''ခဒိုဟ် ရမ္သာင် (Larynx / Voice box):''' နွံ သၟဝ် ကအ် တုဲ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ မၞုံ ကု တိုင် ရမ္သာင် (Vocal cords) မဖန် ညံင် ရမ္သာင် အရေဝ် ဂွံ တိတ် ကၠုင် ကာလ ကျာ ဇွောဝ် တိတ် ရ။

=== ခ။ သၞောတ် ယီု လပါ် သၟဝ် (Lower Respiratory Tract) ===

* '''ပၠောပ်ကျာ (Trachea / Windpipe):''' ဍေံ ဒှ် ပၠောပ် ဂၠိင် မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဇုတ်နု (Cartilage) မၞုံ ဗီုပြင် အက္ခရ် 'C' သွက်ဂွံ ဆက်စၠောအ် ဏာ ကျာ ဇရေင် အဆုတ် ရ။
* '''ပၠောပ်ကျာ ဍောတ် (Bronchi):''' ပၠောပ်ကျာ ဇၞော် ဂှ် ပါ် ထကး အာ ၜါ ကရေက် လပါ် ပဲါ ကဵု လပါ် ပုင် တုဲ လုပ် အာ သၟဝ် အဆုတ် ရ။ အပ္ဍဲ အဆုတ် ဂှ် ဍေံ ဆက် ထကး အာ သောဲသောဲ ညံင်ရဴ ကၞာင် ဆု ဏီ ရ။
* '''အဆုတ် / ဂြိုဟ်ယီု (Lungs):''' ဍေံ ဒှ် အင်္ဂဇတ် အဓိက အိုတ် မၞုံ ပ္ဍဲ ထိုင် သြိုဟ် (Chest cavity) ရ။ အဆုတ် နွံ ၜါ လပါ် (ပဲါ ကဵု ပုင်) တုဲ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဖျုန် သၞောတ်ဆီ မဖဍိုဟ် ချဳဓရာင် လောဲ ရ။
* '''ထိုင်ကျာ သောဲသောဲ (Alveoli):''' ပ္ဍဲ ကၞောတ် ပၠောပ်ကျာ အိုတ် ဂှ် နွံ ကု ထိုင်ကျာ သောဲသောဲ မဂၠိုင် ကု ပြကောဋိကဋ် ရ။ '''ဒၞာဲ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဌာန အဓိက မသၠာဲပြံင် အံက်သဳဂျေန် ကု ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက်''' မဆက်စၠောအ် ဒၟံင် ကု ကတေင်ဆီ သောဲသောဲ (Capillaries) ရ။

=== ဂ။ ဒြဟတ် ဖျုန် ယီု (Muscles of Respiration) ===

* '''ဖျုန် ကၟာတ် သြိုဟ် ကဵု ဗုင် (Diaphragm):''' ဍေံ ဒှ် ဖျုန် မၞုံ ဗီုပြင် ညံင်ရဴ ထဝ်ပရောဲ မနွံ သၟဝ် အဆုတ် ရ။ ကာလ ပိုဲ ယီု မ္ဂး ဖျုန် ဏအ် ရ ကဵု ဒြဟတ် ဒရိုဟ် သွက် အဆုတ် ဂွံ ကၠး တိတ် ကေုာံ ဍဵု စှ်ေ ရ။

== ၂။ လၟေင်ကမၠောန် ပရေင် ယီု (The Process of Breathing) ==
လၟေင် ကမၠောန် မယီု လမျီု ဂှ် ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် အလိုန် အလဵု ဍေံ (Involuntary) သၟဝ် ပရေင် ထိင်ဒဝ် သၞောတ် အာရီု က္ဍဟ် ရ။ ဍေံ ပါ် လဝ် ၜါ ကဆံင်-

# '''ပွမယီုလုပ် (Inhalation / Inspiration):'''

   * ဖျုန် Diaphragm ဇြောတ် ကၠး တုဲ ဍဵု စှ်ေ အာ သၟဝ်။ ဖျုန် ဇုတ်သြိုဟ် တအ် လေဝ် ယိုက် တိုန် ရ။
   * အကာဲအရာ ဏအ် ဖန် ညံင် ဗွိုက် ထိုင်သြိုဟ် ဂွံ သၠဲ တိတ် အာ တုဲ၊ ပရေင် ဓရိုဟ် ကျာ အပ္ဍဲ အဆုတ် စှ်ေ အာ ရ။ 
   * ဟိုတ်ဂှ်ရ ကျာ နူ လပါ် မ္ၚး (မၞုံ ကု ပရေင် ဓရိုဟ် သၠုင်) တအ် ဇွောဝ် လုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ အဆုတ် အလိုန် အလဵု ဍေံ ရ။

# '''ပွမယီုတိတ် (Exhalation / Expiration):'''

   * ဖျုန် Diaphragm ကေုာံ ဖျုန် ဇုတ်သြိုဟ် တအ် ကလေင် ဇူ ဒီု (Relax) တုဲ ကလေင် စိုပ် ဒၞာဲ တြေံ ရ။
   * ဗွိုက် ထိုင်သြိုဟ် က္ဍန် စှ်ေ အာ တုဲ၊ ပရေင် ဓရိုဟ် ကျာ အပ္ဍဲ အဆုတ် သၠုင် တိုန် ရ။
   * ဟိုတ်ဂှ်ရ ကျာ မၞုံ ကု ဓါတ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် တအ် ဂှ် ဒး ဒုင် ဍဵု ဗလး ပ္တိတ် ထောအ် ဇရေင် လပါ် မ္ၚး ရ။

== ၃။ ယဲ ကေုာံ ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် (Diseases and Medical Conditions) ==
သၞောတ် ယီု ဝွံ ဍေံ လေပ် ဒး ဒုင် အန္တရာဲ လောဲသွာ နူကဵု စၟယဲ، ခမောန်၊ ကျာ ယောင်ယာ ကေုာံ ဂေတ် ၜါက် (Smoking) ရ။ ယဲ မလေပ် က္တဵုဒှ် ဂၠိုင် တအ် ဂှ်-

* '''ယဲ ယီုဝါတ် / ယဲကျာ (Asthma):''' ယဲ မက္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပၠောပ်ကျာ ဍောတ် တအ် ယောင်ယိ တုဲ က္ဍန် အာ၊ ဍေံ ဖန် ညံင် ဂွံ ယီု ဝါတ်၊ ခအှ် ကေုာံ က္တဵုဒှ် ရမ္သာင် ညဳညဳ ကာလ ယီု ရ။
* '''ယဲ အဆုတ် ယောင် (Pneumonia):''' ပရေင် စၟယဲ (ဗက်တဳရဳယျာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗိုင်းရပ်စ်) လုပ် ဍိုက် ပ္ဍဲ ထိုင်ကျာ (Alveoli) တုဲ ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပတိုဟ် တအ် ကောံ ပေင် အာ ဖန် ညံင် ဂွံ ယီု ဝါတ် ဂါတ် ကေုာံ က္တဴ ဇၞော် ရ။
* '''ယဲ တဳဗဳ (Tuberculosis - TB):''' ယဲ မဆက်စၠောအ် နူကဵု ဗက်တဳရဳယျာ ''Mycobacterium tuberculosis'' မပလီုပလာ် ကဵု ဖျုန် အဆုတ် လောန်ကာဲ ရ။
* '''ယဲ ဆုတ်ယုတ် အဆုတ် လၟိုန် (COPD):''' ယဲ မလေပ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ မၞိဟ် သုင် ၜါက် ဂၠိုင်၊ မဖန် ညံင် ပၠောပ်ကျာ ဂွံ လီုလာ် လၟိုန် အခိင် ကေုာံ ယီု ဝါတ် လောန် ရ။
* '''ကေန်သာ အဆုတ် (Lung Cancer):''' ဍေံ ဒှ် ယဲ ကေန်သာ မဖန် ညံင် မၞိဟ် ဂွံ ချိုတ် ဂၠိုင် အိုတ် မွဲ တုဲ၊ ဟိုတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ပွမသုင် ၜါက် ကေုာံ ဒး ကျာ ပရေံ ရ။

'''ပရေင် မင်မဲ ထတ်ယုက်:''' သွက် သၞောတ် ယီု ဂွံ ထတ်ယုက် ဂှ် ဒး ပါဲဝေင် ပွမသုင် ၜါက် သီုဖအိုတ်၊ ပါဲဝေင် ဒၞာဲ မၞုံ ကု ကျာ ယောင်ယာ (Air pollution)၊ ကေုာံ ဒး ကၠောန် ပရေင် ချဳဓရာင် ဝေင် ဇြဟတ် (Aerobic exercise) လၟိုန် တ္ၚဲ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[အဆုတ်]] (Lungs)
* [[သၞောတ် ဆီ]] (Cardiovascular system)
* [[အံက်သဳဂျေန်]] (Oxygen)
* [[ခန္ဓဗေဒ]] (Anatomy)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* {{cite book|last1=Hall|first1=John E.|title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology|date=2020|publisher=Elsevier|isbn=978-0323597128}}
* {{cite book|last1=Marieb|first1=Elaine N.|title=Human Anatomy &amp; Physiology|date=2018|publisher=Pearson|isbn=978-0134580999}}</text>
      <sha1>3tozgnr2qpkwrsoq6jj30vqgnnagymp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54294</id>
      <parentid>54293</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T13:31:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* နိဿဲ */</comment>
      <origin>54294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13103" sha1="cn84peywtk433h7gpcdb5mubb376718" xml:space="preserve">{{Short description|သၞောတ်အင်္ဂဇတ် မဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေင်သၠာဲပြံင်ကျာ ကေုာံ အံက်သဳဂျေန် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ}}{{Infobox anatomy|name=သၞောတ် ယီု|native_name=Respiratory system|image=[[File:Respiratory system complete en.svg|250px|ဗီုပြင် သၞောတ် ယီု ပ္ဍဲ ကောန်မၞိဟ်]]|caption=လဒက်ပ္တန် သၞောတ် ယီု မပ္တံကဵု မုဟ်၊ ပၠောပ်ကျာ၊ ကေုာံ အဆုတ် ၜါ လပါ်|system=[[သၞောတ် ခန္ဓကာယ]] အလုံမွဲ|major_organs=[[အဆုတ်]] / ဂြိုဟ်ယီု (Lungs)၊ ပၠောပ်ကျာ (Trachea)၊ မုဟ် (Nose)၊ ဖျုန် ကၟာတ်သြိုဟ် (Diaphragm)|functioning=ပွမဇြောတ်ကေတ် အံက်သဳဂျေန်၊ ပွမဗလးပ္တိတ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် ကေုာံ ပွမပ္တိတ် ရမ္သာင်}}
'''သၞောတ် ယီု''' ({{lang-en|Respiratory system}}) ဟွံသေင်မ္ဂး '''သၞောတ် ပရေင် ယီု''' ဝွံ ဍေံဒှ် သၞောတ် အင်္ဂဇတ် ဇဳဝဗေဒ အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မပံင်ကောံ လဝ် သွက်ဂွံ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ပရေင် သၠာဲပြံင် ကျာ (Gas exchange) ပ္ဍဲ သတ္တဝါ ကေုာံ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ သၞောတ် ဏအ် ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ ဇြောတ် ကေတ် ဓါတ် '''အံက်သဳဂျေန် (Oxygen)''' နူကဵု ကျာ ပွဳပွူ မ္ၚး သွက်ဂွံ ပလံင် ဏာ ဇရေင် ဆဲလ် တအ် နကဵု ဆီ တုဲ၊ ဍေံ ကလေင် ဇြောတ် ကေတ် နင် ဓါတ် ဂျိ မတွံဂး '''ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (Carbon dioxide)''' နူကဵု ဆီ သွက်ဂွံ ဗလး ပ္တိတ် ထောအ် ဇရေင် လပါ် မ္ၚး ခန္ဓကာယ ရ။

ပါဲနူ တာလျိုင် မယီု လမျီု တုဲ၊ သၞောတ် ဏအ် ဍေံ သီု ဖန်ဗဒှ် ကဵု အစောံသတ္တိ သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ရမ္သာင် (Vocalization) ကေုာံ သွက်ဂွံ ဒုင်စသိုင် သၟူ (Olfaction) ကီု ရ။

== ၁။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ အစိတ်အပိုင်း အဓိကဂမၠိုင် (Structure and Components) ==
သၞောတ် ယီု ကောန်မၞိဟ် ဝွံ ဗွဲဓမ္မတာ မ္ဂး ပါ် လဝ် ၜါ ဒကုတ် အဓိက မတွံဂး သၞောတ် ယီု လပါ် လတူ ကေုာံ သၞောတ် ယီု လပါ် သၟဝ် ရ-

=== က။ သၞောတ် ယီု လပါ် လတူ (Upper Respiratory Tract) ===

* '''မုဟ် (Nose / Nasal cavity):''' ဍေံ ဒှ် တြင် အဓိက သွက် ကျာ ဂွံ လုပ် တိတ် ရ။ ပ္ဍဲ ထိုင် မုဟ် ဂှ် နွံ ကု သော် သောဲသောဲ ကေုာံ ဍာ်ကယျး သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဓါတ် ခမောန်၊ စၟယဲ တအ် ညံင် ဟွံဂွံ လုပ် စိုပ် အဆုတ်၊ သီု ဖန် ကဵု ကျာ ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ ဓါတ် ဂမ္တဴ ကေုာံ ဓါတ် ဍိုတ် ဍာဲ ရ။
* '''ကအ် (Pharynx):''' ဍေံ ဒှ် ဂၠံင်တရဴ သွက် ကျာ ကေုာံ စၞစ ဂွံ ဇွောဝ် စှ်ေ ရ။
* '''ခဒိုဟ် ရမ္သာင် (Larynx / Voice box):''' နွံ သၟဝ် ကအ် တုဲ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ မၞုံ ကု တိုင် ရမ္သာင် (Vocal cords) မဖန် ညံင် ရမ္သာင် အရေဝ် ဂွံ တိတ် ကၠုင် ကာလ ကျာ ဇွောဝ် တိတ် ရ။

=== ခ။ သၞောတ် ယီု လပါ် သၟဝ် (Lower Respiratory Tract) ===

* '''ပၠောပ်ကျာ (Trachea / Windpipe):''' ဍေံ ဒှ် ပၠောပ် ဂၠိင် မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဇုတ်နု (Cartilage) မၞုံ ဗီုပြင် အက္ခရ် 'C' သွက်ဂွံ ဆက်စၠောအ် ဏာ ကျာ ဇရေင် အဆုတ် ရ။
* '''ပၠောပ်ကျာ ဍောတ် (Bronchi):''' ပၠောပ်ကျာ ဇၞော် ဂှ် ပါ် ထကး အာ ၜါ ကရေက် လပါ် ပဲါ ကဵု လပါ် ပုင် တုဲ လုပ် အာ သၟဝ် အဆုတ် ရ။ အပ္ဍဲ အဆုတ် ဂှ် ဍေံ ဆက် ထကး အာ သောဲသောဲ ညံင်ရဴ ကၞာင် ဆု ဏီ ရ။
* '''အဆုတ် / ဂြိုဟ်ယီု (Lungs):''' ဍေံ ဒှ် အင်္ဂဇတ် အဓိက အိုတ် မၞုံ ပ္ဍဲ ထိုင် သြိုဟ် (Chest cavity) ရ။ အဆုတ် နွံ ၜါ လပါ် (ပဲါ ကဵု ပုင်) တုဲ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဖျုန် သၞောတ်ဆီ မဖဍိုဟ် ချဳဓရာင် လောဲ ရ။
* '''ထိုင်ကျာ သောဲသောဲ (Alveoli):''' ပ္ဍဲ ကၞောတ် ပၠောပ်ကျာ အိုတ် ဂှ် နွံ ကု ထိုင်ကျာ သောဲသောဲ မဂၠိုင် ကု ပြကောဋိကဋ် ရ။ '''ဒၞာဲ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဌာန အဓိက မသၠာဲပြံင် အံက်သဳဂျေန် ကု ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက်''' မဆက်စၠောအ် ဒၟံင် ကု ကတေင်ဆီ သောဲသောဲ (Capillaries) ရ။

=== ဂ။ ဒြဟတ် ဖျုန် ယီု (Muscles of Respiration) ===

* '''ဖျုန် ကၟာတ် သြိုဟ် ကဵု ဗုင် (Diaphragm):''' ဍေံ ဒှ် ဖျုန် မၞုံ ဗီုပြင် ညံင်ရဴ ထဝ်ပရောဲ မနွံ သၟဝ် အဆုတ် ရ။ ကာလ ပိုဲ ယီု မ္ဂး ဖျုန် ဏအ် ရ ကဵု ဒြဟတ် ဒရိုဟ် သွက် အဆုတ် ဂွံ ကၠး တိတ် ကေုာံ ဍဵု စှ်ေ ရ။

== ၂။ လၟေင်ကမၠောန် ပရေင် ယီု (The Process of Breathing) ==
လၟေင် ကမၠောန် မယီု လမျီု ဂှ် ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် အလိုန် အလဵု ဍေံ (Involuntary) သၟဝ် ပရေင် ထိင်ဒဝ် သၞောတ် အာရီု က္ဍဟ် ရ။ ဍေံ ပါ် လဝ် ၜါ ကဆံင်-

# '''ပွမယီုလုပ် (Inhalation / Inspiration):'''

   * ဖျုန် Diaphragm ဇြောတ် ကၠး တုဲ ဍဵု စှ်ေ အာ သၟဝ်။ ဖျုန် ဇုတ်သြိုဟ် တအ် လေဝ် ယိုက် တိုန် ရ။
   * အကာဲအရာ ဏအ် ဖန် ညံင် ဗွိုက် ထိုင်သြိုဟ် ဂွံ သၠဲ တိတ် အာ တုဲ၊ ပရေင် ဓရိုဟ် ကျာ အပ္ဍဲ အဆုတ် စှ်ေ အာ ရ။ 
   * ဟိုတ်ဂှ်ရ ကျာ နူ လပါ် မ္ၚး (မၞုံ ကု ပရေင် ဓရိုဟ် သၠုင်) တအ် ဇွောဝ် လုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ အဆုတ် အလိုန် အလဵု ဍေံ ရ။

# '''ပွမယီုတိတ် (Exhalation / Expiration):'''

   * ဖျုန် Diaphragm ကေုာံ ဖျုန် ဇုတ်သြိုဟ် တအ် ကလေင် ဇူ ဒီု (Relax) တုဲ ကလေင် စိုပ် ဒၞာဲ တြေံ ရ။
   * ဗွိုက် ထိုင်သြိုဟ် က္ဍန် စှ်ေ အာ တုဲ၊ ပရေင် ဓရိုဟ် ကျာ အပ္ဍဲ အဆုတ် သၠုင် တိုန် ရ။
   * ဟိုတ်ဂှ်ရ ကျာ မၞုံ ကု ဓါတ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် တအ် ဂှ် ဒး ဒုင် ဍဵု ဗလး ပ္တိတ် ထောအ် ဇရေင် လပါ် မ္ၚး ရ။

== ၃။ ယဲ ကေုာံ ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် (Diseases and Medical Conditions) ==
သၞောတ် ယီု ဝွံ ဍေံ လေပ် ဒး ဒုင် အန္တရာဲ လောဲသွာ နူကဵု စၟယဲ، ခမောန်၊ ကျာ ယောင်ယာ ကေုာံ ဂေတ် ၜါက် (Smoking) ရ။ ယဲ မလေပ် က္တဵုဒှ် ဂၠိုင် တအ် ဂှ်-

* '''ယဲ ယီုဝါတ် / ယဲကျာ (Asthma):''' ယဲ မက္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပၠောပ်ကျာ ဍောတ် တအ် ယောင်ယိ တုဲ က္ဍန် အာ၊ ဍေံ ဖန် ညံင် ဂွံ ယီု ဝါတ်၊ ခအှ် ကေုာံ က္တဵုဒှ် ရမ္သာင် ညဳညဳ ကာလ ယီု ရ။
* '''ယဲ အဆုတ် ယောင် (Pneumonia):''' ပရေင် စၟယဲ (ဗက်တဳရဳယျာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗိုင်းရပ်စ်) လုပ် ဍိုက် ပ္ဍဲ ထိုင်ကျာ (Alveoli) တုဲ ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပတိုဟ် တအ် ကောံ ပေင် အာ ဖန် ညံင် ဂွံ ယီု ဝါတ် ဂါတ် ကေုာံ က္တဴ ဇၞော် ရ။
* '''ယဲ တဳဗဳ (Tuberculosis - TB):''' ယဲ မဆက်စၠောအ် နူကဵု ဗက်တဳရဳယျာ ''Mycobacterium tuberculosis'' မပလီုပလာ် ကဵု ဖျုန် အဆုတ် လောန်ကာဲ ရ။
* '''ယဲ ဆုတ်ယုတ် အဆုတ် လၟိုန် (COPD):''' ယဲ မလေပ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ မၞိဟ် သုင် ၜါက် ဂၠိုင်၊ မဖန် ညံင် ပၠောပ်ကျာ ဂွံ လီုလာ် လၟိုန် အခိင် ကေုာံ ယီု ဝါတ် လောန် ရ။
* '''ကေန်သာ အဆုတ် (Lung Cancer):''' ဍေံ ဒှ် ယဲ ကေန်သာ မဖန် ညံင် မၞိဟ် ဂွံ ချိုတ် ဂၠိုင် အိုတ် မွဲ တုဲ၊ ဟိုတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ပွမသုင် ၜါက် ကေုာံ ဒး ကျာ ပရေံ ရ။

'''ပရေင် မင်မဲ ထတ်ယုက်:''' သွက် သၞောတ် ယီု ဂွံ ထတ်ယုက် ဂှ် ဒး ပါဲဝေင် ပွမသုင် ၜါက် သီုဖအိုတ်၊ ပါဲဝေင် ဒၞာဲ မၞုံ ကု ကျာ ယောင်ယာ (Air pollution)၊ ကေုာံ ဒး ကၠောန် ပရေင် ချဳဓရာင် ဝေင် ဇြဟတ် (Aerobic exercise) လၟိုန် တ္ၚဲ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[အဆုတ်]] (Lungs)
* [[သၞောတ် ဆီ]] (Cardiovascular system)
* [[အံက်သဳဂျေန်]] (Oxygen)
* [[ခန္ဓဗေဒ]] (Anatomy)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* {{cite book|last1=Hall|first1=John E.|title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology|date=2020|publisher=Elsevier|isbn=978-0323597128}}
* {{cite book|last1=Marieb|first1=Elaine N.|title=Human Anatomy &amp; Physiology|date=2018|publisher=Pearson|isbn=978-0134580999}}
{{DEFAULTSORT:Respiratory System}} [[Category:သၞောတ် ခန္ဓကာယ]] [[Category:ခန္ဓဗေဒ]] [[Category:ဇဳဝဗေဒ]] [[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]] [[Category:သၞောတ် ယီု|*]]</text>
      <sha1>cn84peywtk433h7gpcdb5mubb376718</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54295</id>
      <parentid>54294</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T13:36:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၁။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ အစိတ်အပိုင်း အဓိကဂမၠိုင် (Structure and Components) */</comment>
      <origin>54295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13095" sha1="03lgxtrzko7wx0f292x2ov5yqppze2e" xml:space="preserve">{{Short description|သၞောတ်အင်္ဂဇတ် မဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေင်သၠာဲပြံင်ကျာ ကေုာံ အံက်သဳဂျေန် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ}}{{Infobox anatomy|name=သၞောတ် ယီု|native_name=Respiratory system|image=[[File:Respiratory system complete en.svg|250px|ဗီုပြင် သၞောတ် ယီု ပ္ဍဲ ကောန်မၞိဟ်]]|caption=လဒက်ပ္တန် သၞောတ် ယီု မပ္တံကဵု မုဟ်၊ ပၠောပ်ကျာ၊ ကေုာံ အဆုတ် ၜါ လပါ်|system=[[သၞောတ် ခန္ဓကာယ]] အလုံမွဲ|major_organs=[[အဆုတ်]] / ဂြိုဟ်ယီု (Lungs)၊ ပၠောပ်ကျာ (Trachea)၊ မုဟ် (Nose)၊ ဖျုန် ကၟာတ်သြိုဟ် (Diaphragm)|functioning=ပွမဇြောတ်ကေတ် အံက်သဳဂျေန်၊ ပွမဗလးပ္တိတ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် ကေုာံ ပွမပ္တိတ် ရမ္သာင်}}
'''သၞောတ် ယီု''' ({{lang-en|Respiratory system}}) ဟွံသေင်မ္ဂး '''သၞောတ် ပရေင် ယီု''' ဝွံ ဍေံဒှ် သၞောတ် အင်္ဂဇတ် ဇဳဝဗေဒ အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မပံင်ကောံ လဝ် သွက်ဂွံ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ပရေင် သၠာဲပြံင် ကျာ (Gas exchange) ပ္ဍဲ သတ္တဝါ ကေုာံ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ သၞောတ် ဏအ် ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ ဇြောတ် ကေတ် ဓါတ် '''အံက်သဳဂျေန် (Oxygen)''' နူကဵု ကျာ ပွဳပွူ မ္ၚး သွက်ဂွံ ပလံင် ဏာ ဇရေင် ဆဲလ် တအ် နကဵု ဆီ တုဲ၊ ဍေံ ကလေင် ဇြောတ် ကေတ် နင် ဓါတ် ဂျိ မတွံဂး '''ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (Carbon dioxide)''' နူကဵု ဆီ သွက်ဂွံ ဗလး ပ္တိတ် ထောအ် ဇရေင် လပါ် မ္ၚး ခန္ဓကာယ ရ။

ပါဲနူ တာလျိုင် မယီု လမျီု တုဲ၊ သၞောတ် ဏအ် ဍေံ သီု ဖန်ဗဒှ် ကဵု အစောံသတ္တိ သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ရမ္သာင် (Vocalization) ကေုာံ သွက်ဂွံ ဒုင်စသိုင် သၟူ (Olfaction) ကီု ရ။

== ၁။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ဒကုတ် အဓိကဂမၠိုင် (Structure and Components) ==
သၞောတ် ယီု ကောန်မၞိဟ် ဝွံ ဗွဲဓမ္မတာ မ္ဂး ပါ် လဝ် ၜါ ဒကုတ် အဓိက မတွံဂး သၞောတ် ယီု လပါ် လတူ ကေုာံ သၞောတ် ယီု လပါ် သၟဝ် ရ-

=== က။ သၞောတ် ယီု လပါ် လတူ (Upper Respiratory Tract) ===

* '''မုဟ် (Nose / Nasal cavity):''' ဍေံ ဒှ် တြင် အဓိက သွက် ကျာ ဂွံ လုပ် တိတ် ရ။ ပ္ဍဲ ထိုင် မုဟ် ဂှ် နွံ ကု သော် သောဲသောဲ ကေုာံ ဍာ်ကယျး သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဓါတ် ခမောန်၊ စၟယဲ တအ် ညံင် ဟွံဂွံ လုပ် စိုပ် အဆုတ်၊ သီု ဖန် ကဵု ကျာ ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ ဓါတ် ဂမ္တဴ ကေုာံ ဓါတ် ဍိုတ် ဍာဲ ရ။
* '''ကအ် (Pharynx):''' ဍေံ ဒှ် ဂၠံင်တရဴ သွက် ကျာ ကေုာံ စၞစ ဂွံ ဇွောဝ် စှ်ေ ရ။
* '''ခဒိုဟ် ရမ္သာင် (Larynx / Voice box):''' နွံ သၟဝ် ကအ် တုဲ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ မၞုံ ကု တိုင် ရမ္သာင် (Vocal cords) မဖန် ညံင် ရမ္သာင် အရေဝ် ဂွံ တိတ် ကၠုင် ကာလ ကျာ ဇွောဝ် တိတ် ရ။

=== ခ။ သၞောတ် ယီု လပါ် သၟဝ် (Lower Respiratory Tract) ===

* '''ပၠောပ်ကျာ (Trachea / Windpipe):''' ဍေံ ဒှ် ပၠောပ် ဂၠိင် မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဇုတ်နု (Cartilage) မၞုံ ဗီုပြင် အက္ခရ် 'C' သွက်ဂွံ ဆက်စၠောအ် ဏာ ကျာ ဇရေင် အဆုတ် ရ။
* '''ပၠောပ်ကျာ ဍောတ် (Bronchi):''' ပၠောပ်ကျာ ဇၞော် ဂှ် ပါ် ထကး အာ ၜါ ကရေက် လပါ် ပဲါ ကဵု လပါ် ပုင် တုဲ လုပ် အာ သၟဝ် အဆုတ် ရ။ အပ္ဍဲ အဆုတ် ဂှ် ဍေံ ဆက် ထကး အာ သောဲသောဲ ညံင်ရဴ ကၞာင် ဆု ဏီ ရ။
* '''အဆုတ် / ဂြိုဟ်ယီု (Lungs):''' ဍေံ ဒှ် အင်္ဂဇတ် အဓိက အိုတ် မၞုံ ပ္ဍဲ ထိုင် သြိုဟ် (Chest cavity) ရ။ အဆုတ် နွံ ၜါ လပါ် (ပဲါ ကဵု ပုင်) တုဲ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဖျုန် သၞောတ်ဆီ မဖဍိုဟ် ချဳဓရာင် လောဲ ရ။
* '''ထိုင်ကျာ သောဲသောဲ (Alveoli):''' ပ္ဍဲ ကၞောတ် ပၠောပ်ကျာ အိုတ် ဂှ် နွံ ကု ထိုင်ကျာ သောဲသောဲ မဂၠိုင် ကု ပြကောဋိကဋ် ရ။ '''ဒၞာဲ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဌာန အဓိက မသၠာဲပြံင် အံက်သဳဂျေန် ကု ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက်''' မဆက်စၠောအ် ဒၟံင် ကု ကတေင်ဆီ သောဲသောဲ (Capillaries) ရ။

=== ဂ။ ဒြဟတ် ဖျုန် ယီု (Muscles of Respiration) ===

* '''ဖျုန် ကၟာတ် သြိုဟ် ကဵု ဗုင် (Diaphragm):''' ဍေံ ဒှ် ဖျုန် မၞုံ ဗီုပြင် ညံင်ရဴ ထဝ်ပရောဲ မနွံ သၟဝ် အဆုတ် ရ။ ကာလ ပိုဲ ယီု မ္ဂး ဖျုန် ဏအ် ရ ကဵု ဒြဟတ် ဒရိုဟ် သွက် အဆုတ် ဂွံ ကၠး တိတ် ကေုာံ ဍဵု စှ်ေ ရ။

== ၂။ လၟေင်ကမၠောန် ပရေင် ယီု (The Process of Breathing) ==
လၟေင် ကမၠောန် မယီု လမျီု ဂှ် ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် အလိုန် အလဵု ဍေံ (Involuntary) သၟဝ် ပရေင် ထိင်ဒဝ် သၞောတ် အာရီု က္ဍဟ် ရ။ ဍေံ ပါ် လဝ် ၜါ ကဆံင်-

# '''ပွမယီုလုပ် (Inhalation / Inspiration):'''

   * ဖျုန် Diaphragm ဇြောတ် ကၠး တုဲ ဍဵု စှ်ေ အာ သၟဝ်။ ဖျုန် ဇုတ်သြိုဟ် တအ် လေဝ် ယိုက် တိုန် ရ။
   * အကာဲအရာ ဏအ် ဖန် ညံင် ဗွိုက် ထိုင်သြိုဟ် ဂွံ သၠဲ တိတ် အာ တုဲ၊ ပရေင် ဓရိုဟ် ကျာ အပ္ဍဲ အဆုတ် စှ်ေ အာ ရ။ 
   * ဟိုတ်ဂှ်ရ ကျာ နူ လပါ် မ္ၚး (မၞုံ ကု ပရေင် ဓရိုဟ် သၠုင်) တအ် ဇွောဝ် လုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ အဆုတ် အလိုန် အလဵု ဍေံ ရ။

# '''ပွမယီုတိတ် (Exhalation / Expiration):'''

   * ဖျုန် Diaphragm ကေုာံ ဖျုန် ဇုတ်သြိုဟ် တအ် ကလေင် ဇူ ဒီု (Relax) တုဲ ကလေင် စိုပ် ဒၞာဲ တြေံ ရ။
   * ဗွိုက် ထိုင်သြိုဟ် က္ဍန် စှ်ေ အာ တုဲ၊ ပရေင် ဓရိုဟ် ကျာ အပ္ဍဲ အဆုတ် သၠုင် တိုန် ရ။
   * ဟိုတ်ဂှ်ရ ကျာ မၞုံ ကု ဓါတ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် တအ် ဂှ် ဒး ဒုင် ဍဵု ဗလး ပ္တိတ် ထောအ် ဇရေင် လပါ် မ္ၚး ရ။

== ၃။ ယဲ ကေုာံ ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် (Diseases and Medical Conditions) ==
သၞောတ် ယီု ဝွံ ဍေံ လေပ် ဒး ဒုင် အန္တရာဲ လောဲသွာ နူကဵု စၟယဲ، ခမောန်၊ ကျာ ယောင်ယာ ကေုာံ ဂေတ် ၜါက် (Smoking) ရ။ ယဲ မလေပ် က္တဵုဒှ် ဂၠိုင် တအ် ဂှ်-

* '''ယဲ ယီုဝါတ် / ယဲကျာ (Asthma):''' ယဲ မက္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပၠောပ်ကျာ ဍောတ် တအ် ယောင်ယိ တုဲ က္ဍန် အာ၊ ဍေံ ဖန် ညံင် ဂွံ ယီု ဝါတ်၊ ခအှ် ကေုာံ က္တဵုဒှ် ရမ္သာင် ညဳညဳ ကာလ ယီု ရ။
* '''ယဲ အဆုတ် ယောင် (Pneumonia):''' ပရေင် စၟယဲ (ဗက်တဳရဳယျာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗိုင်းရပ်စ်) လုပ် ဍိုက် ပ္ဍဲ ထိုင်ကျာ (Alveoli) တုဲ ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပတိုဟ် တအ် ကောံ ပေင် အာ ဖန် ညံင် ဂွံ ယီု ဝါတ် ဂါတ် ကေုာံ က္တဴ ဇၞော် ရ။
* '''ယဲ တဳဗဳ (Tuberculosis - TB):''' ယဲ မဆက်စၠောအ် နူကဵု ဗက်တဳရဳယျာ ''Mycobacterium tuberculosis'' မပလီုပလာ် ကဵု ဖျုန် အဆုတ် လောန်ကာဲ ရ။
* '''ယဲ ဆုတ်ယုတ် အဆုတ် လၟိုန် (COPD):''' ယဲ မလေပ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ မၞိဟ် သုင် ၜါက် ဂၠိုင်၊ မဖန် ညံင် ပၠောပ်ကျာ ဂွံ လီုလာ် လၟိုန် အခိင် ကေုာံ ယီု ဝါတ် လောန် ရ။
* '''ကေန်သာ အဆုတ် (Lung Cancer):''' ဍေံ ဒှ် ယဲ ကေန်သာ မဖန် ညံင် မၞိဟ် ဂွံ ချိုတ် ဂၠိုင် အိုတ် မွဲ တုဲ၊ ဟိုတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ပွမသုင် ၜါက် ကေုာံ ဒး ကျာ ပရေံ ရ။

'''ပရေင် မင်မဲ ထတ်ယုက်:''' သွက် သၞောတ် ယီု ဂွံ ထတ်ယုက် ဂှ် ဒး ပါဲဝေင် ပွမသုင် ၜါက် သီုဖအိုတ်၊ ပါဲဝေင် ဒၞာဲ မၞုံ ကု ကျာ ယောင်ယာ (Air pollution)၊ ကေုာံ ဒး ကၠောန် ပရေင် ချဳဓရာင် ဝေင် ဇြဟတ် (Aerobic exercise) လၟိုန် တ္ၚဲ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[အဆုတ်|ကသအ်]] (Lungs)
* [[သၞောတ် ဆီ]] (Cardiovascular system)
* [[အံက်သဳဂျေန်]] (Oxygen)
* [[ခန္ဓဗေဒ]] (Anatomy)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* {{cite book|last1=Hall|first1=John E.|title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology|date=2020|publisher=Elsevier|isbn=978-0323597128}}
* {{cite book|last1=Marieb|first1=Elaine N.|title=Human Anatomy &amp; Physiology|date=2018|publisher=Pearson|isbn=978-0134580999}}
{{DEFAULTSORT:Respiratory System}} [[Category:သၞောတ် ခန္ဓကာယ]] [[Category:ခန္ဓဗေဒ]] [[Category:ဇဳဝဗေဒ]] [[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]] [[Category:သၞောတ် ယီု|*]]</text>
      <sha1>03lgxtrzko7wx0f292x2ov5yqppze2e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အံက်သဳဂျေန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10772</id>
    <revision>
      <id>54296</id>
      <timestamp>2026-05-06T13:38:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဓါတ် ဓာတုဗေဒ မၞုံ သင်္ကေတ O ကေုာံ ဂၞန်အဏု ၈}}{{Infobox element|name=အံက်သဳဂျေန်|native_name=Oxygen|symbol=O|number=8|image=[[File:Liquid oxygen in a beaker.jpg|250px|အံက်သဳဂျေန် လပါ် ဍာ်]]|caption=အံက်သဳဂျေန် မၞုံ ပ္ဍဲ အကာဲအ...&quot;</comment>
      <origin>54296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12039" sha1="2rj7pmgldc0ea0rlooy3ajn6tsxjvqe" xml:space="preserve">{{Short description|ဓါတ် ဓာတုဗေဒ မၞုံ သင်္ကေတ O ကေုာံ ဂၞန်အဏု ၈}}{{Infobox element|name=အံက်သဳဂျေန်|native_name=Oxygen|symbol=O|number=8|image=[[File:Liquid oxygen in a beaker.jpg|250px|အံက်သဳဂျေန် လပါ် ဍာ်]]|caption=အံက်သဳဂျေန် မၞုံ ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဍာ် (အရံင် သွာတ် ဖျိုဟ်ဟ်)|category=ဓါတ် သတ္တု ဟွံသေင် (Reactive nonmetal)|group=16 (Chalcogens)|period=2|block=p-block|atomic_mass=15.999 u|phase=ဂေတ် / ကျာ (Gas)|melting_point=-218.79 °C|boiling_point=-182.96 °C|discovery=ခါရ် ဝဳလ်ဟေမ် သကဳလဳ (Carl Wilhelm Scheele) (၁၇၇၁) ကေုာံ ဂျဝ်သေပ် ပရိတ်သလဳ (Joseph Priestley) (၁၇၇၄)|named_by=အာန်တွာန် လာဗွိုင်သဳယေ (Antoine Lavoisier) (၁၇၇၇)}}
'''အံက်သဳဂျေန်''' ({{lang-en|Oxygen}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဓါတ် ဓာတုဗေဒ မွဲ မၞုံ ကု သင်္ကေတ '''O''' ကေုာံ ဂၞန် အဏု (Atomic number) '''၈''' ရ။ ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဓါတ် (Chalcogen) ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် ဇယား ဓါတ် (Periodic table) တုဲ ဍေံ ဒှ် ဓါတ် သတ္တု ဟွံသေင် (Nonmetal) မလေပ် ဇီုကပိုက် လောဲသွာ (Highly reactive) မွဲ ရ။ အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ဍေံ ပံင်နှဴ ကု ဓါတ် တၞဟ် တအ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ဓါတ် အံက်သိုက် (Oxides) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

အတိုင် လျိုင် မ္ဂး၊ အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ဒှ် ဓါတ် မဂၠိုင် အိုတ် မရနုက် ကဵု ပိ ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ (Universe) ဏအ် (ကြဴနူ ဟုက်ဒရဝ်ဂျေန် ကေုာံ ဟဳလဳယမ်) တုဲ၊ ဍေံ ဒှ် ဓါတ် မဂၠိုင် အိုတ် လတူ ဂၠးတိ ပိုဲ ဏအ် (ပါလုပ် ၜိုတ် ၄၆% နကဵု လျိုင် ပ္ဍဲ တိ) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဗွိုင်ကျာ သဘာဝ (Atmosphere) ဂှ် အံက်သဳဂျေန် မၞုံ ဗီုပြင် ကျာ (O₂) ပါလုပ် ဒၟံင် ၜိုတ် ၂၀.၉၅% ရ။ ဓါတ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဓါတ် ကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ပရေင် ဂျိုင် တန်တဴ လမျီု ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သတ္တဝါ တအ် ရ။

== ၁။ တမ်ရိုဟ် ဝေါဟာရ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟု မဟီုမ္ဂး &quot;Oxygen&quot; ဝွံ ဍေံ ကၠုင် နူ အရေဝ် ဂရေတ် တြေံ ၜါ မတွံဂး ''ὀξύς'' (oxys) မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဓါတ် အေတ်သေတ်&quot; (Acid) ကေုာံ ''-γενής'' (-genes) မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ပွမဖန်ဗဒှ်&quot; (Producer) ရ။ တၠပညာ ဓာတုဗေဒ ပြင်သေတ် '''လာဗွိုင်သဳယေ''' (Antoine Lavoisier) ကဵု လဝ် ယၟု ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၇ ဟိုတ်နူ ညး ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု အေတ်သေတ် သီုဖအိုတ် ရ (ၜိုန်ရ လညာတ် ဏအ် ဗၠေတ် ဒၟံင် ကီု လေဝ် ယၟု ဂှ် ဆက် သှ်ေ အာ ရ)။

* '''ပွမဂၠာဲဆဵု:''' အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ဂၠာဲ ဆဵု ညာတ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် နကဵု တၠပညာ သွဳဒေန် '''ခါရ် ဝဳလ်ဟေမ် သကဳလဳ''' (Carl Wilhelm Scheele) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၁-၁၇၇၂ တုဲ ညး ကော်စ ဍေံ &quot;ကျာ ပၟတ်&quot; (Fire air) ရ။
* ဆဂး တၠပညာ အင်္ဂလိက် '''ဂျဝ်သေပ် ပရိတ်သလဳ''' (Joseph Priestley) ဂှ် ညး ပတိတ် လိက် အတိုင် သၞောဝ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၄ တုဲ ဂၠးတိ တအ် စၟတ်သမ္တီ ညး နဒဒှ် မၞိဟ် ဂၠာဲ ဆဵု ညာတ် ဓါတ် ဏအ် ပြာကတ် အိုတ် ရ။

== ၂။ အင်္ဂလက္ခဏာ (Physical and Chemical Properties) ==

* '''အကာဲအရာ ရူပဗေဒ:''' ပ္ဍဲကဵု ဓါတ် ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ (Room temperature) မ္ဂး၊ အံက်သဳဂျေန် (O₂) ဂှ် ဒှ် ကျာ မဟွံမွဲ ကု အရံင်၊ ဟွံမွဲ ကု သၟူ၊ ကေုာံ ဟွံမွဲ ကု ရှ် မွဲ ရ။ ယဝ်ရ ဖျေဟ် ဓါတ် ဂမ္တဴ လောန်ကာဲ ၜိုတ် -183 °C မ္ဂး ဍေံ က္တဵုဒှ် အာ အကာဲအရာ ဍာ် (Liquid oxygen) မၞုံ ကု အရံင် သွာတ် ဖျိုဟ်ဟ် ရ။ ယဝ်ရ ဖျေဟ် ဓါတ် ဂမ္တဴ စဵုကဵု -218.8 °C မ္ဂး ဍေံ ကလောအ် အာ က္တဵုဒှ် အကာဲအရာ တၟအ် (Solid oxygen) ရ။
* '''အကာဲအရာ ဓာတုဗေဒ:''' အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ဍေံ ပံင်နှဴ ကေုာံ ဇီုကပိုက် ကု ဓါတ် တၞဟ် တအ် လောဲသွာ လောန် ရ (Highly electronegative)။ ပွမပံင်နှဴ ဏအ် ညးကော်စ ပရေင် Oxidation ရ (ဥပမာ - ပသဲ စောတ်၊ ပၟတ် တူ တအ် ဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် အံက်သဳဂျေန် ဇီုကပိုက် ရ)။

== ၃။ ပရေင် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ လမျီု (Biological Role) ==
အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် လောန် သွက် ဇဳဝဗေဒ သဘာဝ-

# '''ပရေင် ယီု ဆဲလ် (Cellular Respiration):''' သတ္တဝါ ကေုာံ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဇြောတ် ယီု လုပ် အံက်သဳဂျေန် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲကဵု မိတဝ်ကောန်ဒရဳယျာ (Mitochondria) အပ္ဍဲ ဆဲလ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် (ATP) နူကဵု စၞ အဟာရ ရ။ ယဝ်ရ ဟွံမွဲ ကု အံက်သဳဂျေန် မ္ဂး က္ဍဟ် ကေုာံ ဆဲလ် တအ် ဂျိုင် တန်တဴ ဟွံမာန် ရ။
# '''ပရေင် ကၠောန်ဗဒှ် စၞ တၞံဆု (Photosynthesis):''' တၞံဆု တအ် ဇြောတ် ကေတ် ဓါတ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် တုဲ စကာ လျး တ္ၚဲ သွက်ဂွံ ကၠောန် စၞ။ ပ္ဍဲ လၟေင် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဗလး ပ္တိတ် ကျာ အံက်သဳဂျေန် ဇရေင် လပါ် မ္ၚး ရ။ ဏအ် ဂှ် ဒှ် တမ်မူလ အဓိက မပတိတ် အံက်သဳဂျေန် လတူ ဂၠးတိ ရ။
# '''အံက်သဳဂျေန် ပ္ဍဲ ဆီ:''' ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုဲ ဂှ်၊ ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် မၞုံ ကု ပရဝ်တေန် &quot;ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန်&quot; (Hemoglobin) တအ် ရပ် ကေတ် အံက်သဳဂျေန် နူ အဆုတ် တုဲ ပလံင် ဏာ ဇရေင် အလုံ မွဲ ခန္ဓကာယ ရ။

== ၄။ ပရေင် စကာ ပ္ဍဲ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ကေုာံ ကမၠောန် (Applications) ==

* '''ပညာ ဂဥုဲ (Medical Uses):''' သွက် မၞိဟ် ယဲ ယီု ဝါတ် (ဥပမာ - ယဲ အဆုတ် ယောင်၊ COVID-19) တအ် ဂှ် ဒး ကဵု ကျာ အံက်သဳဂျေန် သ္အးသ္အး နကဵု ပၠောပ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ပ္ဍဲ အခိင် ကုတ် ယဲ (Surgery) လေဝ် ဒး စကာ ရ။
* '''ကမၠောန် စက်ရုံ ကေုာံ ပသဲ (Metallurgy):''' အံက်သဳဂျေန် ဂၠိုင် ကု တန် တအ် ဂှ် ညးတအ် စကာ သွက်ဂွံ လေင် ပသဲ တုဲ ကၠောန် ပသဲ သံမဏိ (Steel) ရ။ သွက်ဂွံ ဖြတ် ပသဲ၊ တိတ် ပသဲ (Welding) လေဝ် စကာ ကျာ အံက်သဳဂျေန် ကဵု ကျာ အေတ်သဳတလိန် ရ။
* '''ကမၠောန် အာကာသ ကေုာံ ဍိုက် ဍာ် (Aerospace and Scuba diving):''' သွက် သၟာ အာကာသ တအ် ဂွံ ယီု လမျီု ပ္ဍဲ အာကာသ ကေုာံ သွက် သၟာ ဍိုက် ဍာ် တအ် သွက်ဂွံ ယီု သၟဝ် ဍာ် ဂှ် ညးတအ် ဒး ယိုက် ဏာ ထိုင် အံက်သဳဂျေန် ရ။

== ၅။ အံက်သဳဂျေန် ပ္ဍဲ သဘာဝ ကေုာံ အဝ်ဇြောန် (Ozone Layer) ==

* '''အဝ်ဇြောန် (Ozone - O₃):''' အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ပါဲနူ ဗီုပြင် O₂ တုဲ ဍေံ နွံ ဗီုပြင် အဏု ပိ မၞုံ ယၟု အဝ်ဇြောန် (O₃) ကီု ရ။ ဓါတ် အဝ်ဇြောန် ဏအ် ဂှ် ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ လေထု ကဆံင် လတူ အိုတ် (Stratosphere) တုဲ ဍေံ ကာကွယ် စဵုဒၞာ ကဵု ဂၠးတိ ပိုဲ ညံင် ဟွံဂွံ ဒး လျး အန္တရာဲ (Ultraviolet / UV rays) နူ တ္ၚဲ ရ။
* ယဝ်ရ လျး ဏအ် ဓလူ စှ်ေ ကၠုင် မ္ဂး ဍေံ လေပ် ဖန် ညံင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ ဒှ် ယဲ ကေန်သာ စၞာံ လောဲသွာ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[သၞောတ် ယီု]] (Respiratory system)
* [[ဆီ]] (Blood)
* [[ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန်]] (Hemoglobin)
* [[ဇဳဝကမ္မဗေဒ]] (Physiology)
* [[ဓာတုဗေဒ]] (Chemistry)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* Emsley, John (2001). &quot;Oxygen&quot;. ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford, England, UK: Oxford University Press. ISBN 0-19-850340-7.
* Cook, Gerhard A.; Lauer, Carol M. (1968). &quot;Oxygen&quot;. In Clifford A. Hampel (ed.). ''The Encyclopedia of the Chemical Elements''. New York: Reinhold Book Corporation.
* Hall, John E. (2020). ''Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology''. Elsevier. ISBN 978-0323597128.</text>
      <sha1>2rj7pmgldc0ea0rlooy3ajn6tsxjvqe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54297</id>
      <parentid>54296</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T13:39:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12235" sha1="829f0dct5cpod2a7oiakg2nk5qs8lbi" xml:space="preserve">{{Short description|ဓါတ် ဓာတုဗေဒ မၞုံ သင်္ကေတ O ကေုာံ ဂၞန်အဏု ၈}}{{Infobox element|name=အံက်သဳဂျေန်|native_name=Oxygen|symbol=O|number=8|image=[[File:Liquid oxygen in a beaker.jpg|250px|အံက်သဳဂျေန် လပါ် ဍာ်]]|caption=အံက်သဳဂျေန် မၞုံ ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဍာ် (အရံင် သွာတ် ဖျိုဟ်ဟ်)|category=ဓါတ် သတ္တု ဟွံသေင် (Reactive nonmetal)|group=16 (Chalcogens)|period=2|block=p-block|atomic_mass=15.999 u|phase=ဂေတ် / ကျာ (Gas)|melting_point=-218.79 °C|boiling_point=-182.96 °C|discovery=ခါရ် ဝဳလ်ဟေမ် သကဳလဳ (Carl Wilhelm Scheele) (၁၇၇၁) ကေုာံ ဂျဝ်သေပ် ပရိတ်သလဳ (Joseph Priestley) (၁၇၇၄)|named_by=အာန်တွာန် လာဗွိုင်သဳယေ (Antoine Lavoisier) (၁၇၇၇)}}
'''အံက်သဳဂျေန်''' ({{lang-en|Oxygen}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဓါတ် ဓာတုဗေဒ မွဲ မၞုံ ကု သင်္ကေတ '''O''' ကေုာံ ဂၞန် အဏု (Atomic number) '''၈''' ရ။ ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဓါတ် (Chalcogen) ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် ဇယား ဓါတ် (Periodic table) တုဲ ဍေံ ဒှ် ဓါတ် သတ္တု ဟွံသေင် (Nonmetal) မလေပ် ဇီုကပိုက် လောဲသွာ (Highly reactive) မွဲ ရ။ အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ဍေံ ပံင်နှဴ ကု ဓါတ် တၞဟ် တအ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ဓါတ် အံက်သိုက် (Oxides) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

အတိုင် လျိုင် မ္ဂး၊ အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ဒှ် ဓါတ် မဂၠိုင် အိုတ် မရနုက် ကဵု ပိ ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ (Universe) ဏအ် (ကြဴနူ ဟုက်ဒရဝ်ဂျေန် ကေုာံ ဟဳလဳယမ်) တုဲ၊ ဍေံ ဒှ် ဓါတ် မဂၠိုင် အိုတ် လတူ ဂၠးတိ ပိုဲ ဏအ် (ပါလုပ် ၜိုတ် ၄၆% နကဵု လျိုင် ပ္ဍဲ တိ) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဗွိုင်ကျာ သဘာဝ (Atmosphere) ဂှ် အံက်သဳဂျေန် မၞုံ ဗီုပြင် ကျာ (O₂) ပါလုပ် ဒၟံင် ၜိုတ် ၂၀.၉၅% ရ။ ဓါတ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဓါတ် ကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ပရေင် ဂျိုင် တန်တဴ လမျီု ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သတ္တဝါ တအ် ရ။

== ၁။ တမ်ရိုဟ် ဝေါဟာရ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟု မဟီုမ္ဂး &quot;Oxygen&quot; ဝွံ ဍေံ ကၠုင် နူ အရေဝ် ဂရေတ် တြေံ ၜါ မတွံဂး ''ὀξύς'' (oxys) မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဓါတ် အေတ်သေတ်&quot; (Acid) ကေုာံ ''-γενής'' (-genes) မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ပွမဖန်ဗဒှ်&quot; (Producer) ရ။ တၠပညာ ဓာတုဗေဒ ပြင်သေတ် '''လာဗွိုင်သဳယေ''' (Antoine Lavoisier) ကဵု လဝ် ယၟု ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၇ ဟိုတ်နူ ညး ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု အေတ်သေတ် သီုဖအိုတ် ရ (ၜိုန်ရ လညာတ် ဏအ် ဗၠေတ် ဒၟံင် ကီု လေဝ် ယၟု ဂှ် ဆက် သှ်ေ အာ ရ)။

* '''ပွမဂၠာဲဆဵု:''' အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ဂၠာဲ ဆဵု ညာတ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် နကဵု တၠပညာ သွဳဒေန် '''ခါရ် ဝဳလ်ဟေမ် သကဳလဳ''' (Carl Wilhelm Scheele) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၁-၁၇၇၂ တုဲ ညး ကော်စ ဍေံ &quot;ကျာ ပၟတ်&quot; (Fire air) ရ။
* ဆဂး တၠပညာ အင်္ဂလိက် '''ဂျဝ်သေပ် ပရိတ်သလဳ''' (Joseph Priestley) ဂှ် ညး ပတိတ် လိက် အတိုင် သၞောဝ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၄ တုဲ ဂၠးတိ တအ် စၟတ်သမ္တီ ညး နဒဒှ် မၞိဟ် ဂၠာဲ ဆဵု ညာတ် ဓါတ် ဏအ် ပြာကတ် အိုတ် ရ။

== ၂။ အင်္ဂလက္ခဏာ (Physical and Chemical Properties) ==

* '''အကာဲအရာ ရူပဗေဒ:''' ပ္ဍဲကဵု ဓါတ် ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ (Room temperature) မ္ဂး၊ အံက်သဳဂျေန် (O₂) ဂှ် ဒှ် ကျာ မဟွံမွဲ ကု အရံင်၊ ဟွံမွဲ ကု သၟူ၊ ကေုာံ ဟွံမွဲ ကု ရှ် မွဲ ရ။ ယဝ်ရ ဖျေဟ် ဓါတ် ဂမ္တဴ လောန်ကာဲ ၜိုတ် -183 °C မ္ဂး ဍေံ က္တဵုဒှ် အာ အကာဲအရာ ဍာ် (Liquid oxygen) မၞုံ ကု အရံင် သွာတ် ဖျိုဟ်ဟ် ရ။ ယဝ်ရ ဖျေဟ် ဓါတ် ဂမ္တဴ စဵုကဵု -218.8 °C မ္ဂး ဍေံ ကလောအ် အာ က္တဵုဒှ် အကာဲအရာ တၟအ် (Solid oxygen) ရ။
* '''အကာဲအရာ ဓာတုဗေဒ:''' အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ဍေံ ပံင်နှဴ ကေုာံ ဇီုကပိုက် ကု ဓါတ် တၞဟ် တအ် လောဲသွာ လောန် ရ (Highly electronegative)။ ပွမပံင်နှဴ ဏအ် ညးကော်စ ပရေင် Oxidation ရ (ဥပမာ - ပသဲ စောတ်၊ ပၟတ် တူ တအ် ဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် အံက်သဳဂျေန် ဇီုကပိုက် ရ)။

== ၃။ ပရေင် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ လမျီု (Biological Role) ==
အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် လောန် သွက် ဇဳဝဗေဒ သဘာဝ-

# '''ပရေင် ယီု ဆဲလ် (Cellular Respiration):''' သတ္တဝါ ကေုာံ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဇြောတ် ယီု လုပ် အံက်သဳဂျေန် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲကဵု မိတဝ်ကောန်ဒရဳယျာ (Mitochondria) အပ္ဍဲ ဆဲလ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် (ATP) နူကဵု စၞ အဟာရ ရ။ ယဝ်ရ ဟွံမွဲ ကု အံက်သဳဂျေန် မ္ဂး က္ဍဟ် ကေုာံ ဆဲလ် တအ် ဂျိုင် တန်တဴ ဟွံမာန် ရ။
# '''ပရေင် ကၠောန်ဗဒှ် စၞ တၞံဆု (Photosynthesis):''' တၞံဆု တအ် ဇြောတ် ကေတ် ဓါတ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် တုဲ စကာ လျး တ္ၚဲ သွက်ဂွံ ကၠောန် စၞ။ ပ္ဍဲ လၟေင် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဗလး ပ္တိတ် ကျာ အံက်သဳဂျေန် ဇရေင် လပါ် မ္ၚး ရ။ ဏအ် ဂှ် ဒှ် တမ်မူလ အဓိက မပတိတ် အံက်သဳဂျေန် လတူ ဂၠးတိ ရ။
# '''အံက်သဳဂျေန် ပ္ဍဲ ဆီ:''' ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုဲ ဂှ်၊ ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် မၞုံ ကု ပရဝ်တေန် &quot;ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန်&quot; (Hemoglobin) တအ် ရပ် ကေတ် အံက်သဳဂျေန် နူ အဆုတ် တုဲ ပလံင် ဏာ ဇရေင် အလုံ မွဲ ခန္ဓကာယ ရ။

== ၄။ ပရေင် စကာ ပ္ဍဲ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ကေုာံ ကမၠောန် (Applications) ==

* '''ပညာ ဂဥုဲ (Medical Uses):''' သွက် မၞိဟ် ယဲ ယီု ဝါတ် (ဥပမာ - ယဲ အဆုတ် ယောင်၊ COVID-19) တအ် ဂှ် ဒး ကဵု ကျာ အံက်သဳဂျေန် သ္အးသ္အး နကဵု ပၠောပ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ပ္ဍဲ အခိင် ကုတ် ယဲ (Surgery) လေဝ် ဒး စကာ ရ။
* '''ကမၠောန် စက်ရုံ ကေုာံ ပသဲ (Metallurgy):''' အံက်သဳဂျေန် ဂၠိုင် ကု တန် တအ် ဂှ် ညးတအ် စကာ သွက်ဂွံ လေင် ပသဲ တုဲ ကၠောန် ပသဲ သံမဏိ (Steel) ရ။ သွက်ဂွံ ဖြတ် ပသဲ၊ တိတ် ပသဲ (Welding) လေဝ် စကာ ကျာ အံက်သဳဂျေန် ကဵု ကျာ အေတ်သဳတလိန် ရ။
* '''ကမၠောန် အာကာသ ကေုာံ ဍိုက် ဍာ် (Aerospace and Scuba diving):''' သွက် သၟာ အာကာသ တအ် ဂွံ ယီု လမျီု ပ္ဍဲ အာကာသ ကေုာံ သွက် သၟာ ဍိုက် ဍာ် တအ် သွက်ဂွံ ယီု သၟဝ် ဍာ် ဂှ် ညးတအ် ဒး ယိုက် ဏာ ထိုင် အံက်သဳဂျေန် ရ။

== ၅။ အံက်သဳဂျေန် ပ္ဍဲ သဘာဝ ကေုာံ အဝ်ဇြောန် (Ozone Layer) ==

* '''အဝ်ဇြောန် (Ozone - O₃):''' အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ပါဲနူ ဗီုပြင် O₂ တုဲ ဍေံ နွံ ဗီုပြင် အဏု ပိ မၞုံ ယၟု အဝ်ဇြောန် (O₃) ကီု ရ။ ဓါတ် အဝ်ဇြောန် ဏအ် ဂှ် ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ လေထု ကဆံင် လတူ အိုတ် (Stratosphere) တုဲ ဍေံ ကာကွယ် စဵုဒၞာ ကဵု ဂၠးတိ ပိုဲ ညံင် ဟွံဂွံ ဒး လျး အန္တရာဲ (Ultraviolet / UV rays) နူ တ္ၚဲ ရ။
* ယဝ်ရ လျး ဏအ် ဓလူ စှ်ေ ကၠုင် မ္ဂး ဍေံ လေပ် ဖန် ညံင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ ဒှ် ယဲ ကေန်သာ စၞာံ လောဲသွာ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[သၞောတ် ယီု]] (Respiratory system)
* [[ဆီ]] (Blood)
* [[ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန်]] (Hemoglobin)
* [[ဇဳဝကမ္မဗေဒ]] (Physiology)
* [[ဓာတုဗေဒ]] (Chemistry)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* Emsley, John (2001). &quot;Oxygen&quot;. ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford, England, UK: Oxford University Press. ISBN 0-19-850340-7.
* Cook, Gerhard A.; Lauer, Carol M. (1968). &quot;Oxygen&quot;. In Clifford A. Hampel (ed.). ''The Encyclopedia of the Chemical Elements''. New York: Reinhold Book Corporation.
* Hall, John E. (2020). ''Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology''. Elsevier. ISBN 978-0323597128.

{{DEFAULTSORT:Oxygen}} [[Category:ဓါတ် ဓာတုဗေဒဂမၠိုင်]] [[Category:ကျာ သဘာဝ]] [[Category:ဇဳဝဗေဒ]] [[Category:ဓာတုဗေဒ]]</text>
      <sha1>829f0dct5cpod2a7oiakg2nk5qs8lbi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10773</id>
    <revision>
      <id>54298</id>
      <timestamp>2026-05-06T13:42:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဓါတ်ပရဝ်တေန် မၞုံကဵု ဓါတ်ပသဲ ပ္ဍဲ ဆဲလ်ဆီဗကေတ် သွက်ဂွံ ပလံင် အံက်သဳဂျေန်}} {{Infobox protein | name = ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် | native_name = Hemoglobin | image = File:1GZX Haemoglobin.png|250px|ဗီုပြင် 3D လဒက်ပ္တန် ဓါ...&quot;</comment>
      <origin>54298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10686" sha1="0qf0gw6jplci8y6f17ir30lt90djo3y" xml:space="preserve">{{Short description|ဓါတ်ပရဝ်တေန် မၞုံကဵု ဓါတ်ပသဲ ပ္ဍဲ ဆဲလ်ဆီဗကေတ် သွက်ဂွံ ပလံင် အံက်သဳဂျေန်}}
{{Infobox protein
| name = ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန်
| native_name = Hemoglobin
| image = [[File:1GZX Haemoglobin.png|250px|ဗီုပြင် 3D လဒက်ပ္တန် ဓါတ် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန်]]
| caption = ဗီုပြင် 3D လဒက်ပ္တန် ပရဝ်တေန် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် မၞုံကဵု ဒကုတ် (Subunits) ၄ မ ကေုာံ ဓါတ် ဟီမ် (Heme) သာ်ဗကေတ်
| symbol = Hb, Hgb
| function = ပလံင်ဗစိုပ် အံက်သဳဂျေန် ကေုာံ ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက်
| location = [[ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ်]] (Red blood cells)
| contains = ဓါတ်ပသဲ (Iron - Fe)
}}

'''ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန်''' ({{lang-en|Hemoglobin}}; သင်္ကေတ: '''Hb''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''Hgb''') ဝွံ ဍေံဒှ် ဓါတ် ပရဝ်တေန် (Metalloprotein) မၞုံကဵု ဓါတ်ပသဲ (Iron) မနွံ အပ္ဍဲ ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် (Red blood cells) ပ္ဍဲကဵု သတ္တဝါ ဇုတ်စး သီုဖအိုတ် (ပါဲနူ ဂကူ က သောဲသောဲ လ္ၚဵု) ကေုာံ ပ္ဍဲ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ 

တာလျိုင် အဓိက ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် ဝွံ ဍေံ ရပ် ကေတ် ဓါတ် [[အံက်သဳဂျေန်]] နူကဵု အဆုတ် တုဲ ပလံင် ဗစိုပ် ဏာ ဇရေင် ဒကုတ်ကာယ တၞဟ် တအ် သွက် ဇဳဝကမ္မ ဆဲလ် တအ် ဂွံ ဂျိုင် တန်တဴ ရ။ ဍေံ ဂှ် ရ ဒှ် ဟိုတ် မဖန် ညံင် ဆီ ပိုဲ မၞိဟ် တအ် ဂွံ နွံ ကု အရံင် ဗကေတ် ရ။

== ၁။ တမ်ရိုဟ် ဝေါဟာရ (Etymology) ==
ဝေါဟာရ မဟီုမ္ဂး &quot;Hemoglobin&quot; ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု မအရေဝ် ၜါ သာ်-
* '''Heme (ဟီမ်):''' ကၠုင် နူ အရေဝ် ဂရေတ် ''αἷμα'' (haîma) မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဆီ&quot;။
* '''Globin (ဂလဝ်ဗိန်):''' မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဓါတ် ပရဝ်တေန် မၞုံ ဗီုပြင် သတ်ခၟာဲ&quot; ရ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ အဓိပ္ပါယ် တမ်မူလ ဍေံ ဂှ် ဒှ် ဓါတ် ပရဝ်တေန် မနွံ ပ္ဍဲ ဆီ ရ။

== ၂။ လဒက်ပ္တန် ဓာတုဗေဒ (Structure and Composition) ==

ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် မွဲ မ (Molecule) ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဒကုတ် ဇၞော် ၄ ဒကုတ် (Subunits) ရ။ ပ္ဍဲကဵု မၞိဟ် ဇၞော် မ္ဂး ဒကုတ် ဏအ် ဍေံ ပါ် လဝ် ဒကုတ် အာလ်ဖာ (Alpha chain) ၂ မ ကေုာံ ဒကုတ် ဗဳတာ (Beta chain) ၂ မ ရ။

* ဇၟာပ်ပ် ဒကုတ် (Subunit) ဂှ် နွံ ကု ဓါတ် '''&quot;ဟီမ်&quot; (Heme group)''' မွဲမွဲ ရ။
* ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဓါတ် ဟီမ် ဇၟာပ်ပ် မ ဂှ် နွံ ကု '''အဏု ဓါတ်ပသဲ (Iron atom - Fe²⁺)''' မွဲ မ ရ။
* ဓါတ်ပသဲ မွဲ မ ဂှ် ဍေံ ရပ် ဓန် ကေတ် ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် (O₂) ဂွံ မွဲ မ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် မွဲ မ ဂှ် ဍေံ ရပ် ပလံင် ဏာ အံက်သဳဂျေန် ဂွံ သီုဖအိုတ် ၄ မ ရ။

== ၃။ တာလျိုင် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် (Functions and Mechanisms) ==
ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် အဓိက ၃ သာ်-

# '''ပလံင်ဗစိုပ် အံက်သဳဂျေန် (Oxygen Transport):''' ကာလ ဆီ စိုပ် အာ ပ္ဍဲ အဆုတ် မဒှ် ဒၞာဲ အံက်သဳဂျေန် ဂၠိုင် ဂှ်၊ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် တအ် သၠာဲ ဇြောတ် ကေတ် အံက်သဳဂျေန် တုဲ ဆီ ဂှ် က္တဵုဒှ် အာ အရံင် ဗကေတ် တၟး ရ (Oxyhemoglobin)။ ကြဴနူ ဂှ် ဍေံ ဇွောဝ် အာ အလုံ ခန္ဓကာယ တုဲ ကာလ စိုပ် ဒၞာဲ ဆဲလ် မနွံ ပၟိက် အံက်သဳဂျေန် မ္ဂး ဍေံ ဗလး ကဵု ဓါတ် ဂှ် ရ။
# '''ပလံင်ဗစိုပ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (Carbon Dioxide Transport):''' ကြဴနူ ဗလး အံက်သဳဂျေန် အိုတ် အာ တုဲ၊ ဍေံ ကလေင် ရပ် ကေတ် ဓါတ် ဂျိ ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (CO₂) နူကဵု ဆဲလ် တအ် (ၜိုတ် ၂၀-၂၅%) တုဲ ကလေင် ပလံင် ဏာ ဇရေင် အဆုတ် သွက်ဂွံ ဗလး ပ္တိတ် ထောအ် ရ (Carbaminohemoglobin)။ အခိင် ဏအ် ဆီ လေပ် က္တဵုဒှ် အာ အရံင် ဗကေတ် လမ္စံက် ညိ ရ။
# '''ထိင်ဒဝ် ဓါတ် အေတ်သေတ် (pH Buffering):''' ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် သီု ရီုဗင် ထိင်ဒဝ် ကဵု ကဆံင် အေတ်သေတ် ပ္ဍဲ ဆီ ညံင် ဂွံ တန်တဴ ညဳသၟဟ် ၜိုတ် pH 7.4 လၟိုန် ရ။

== ၄။ ယဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Diseases and Medical Conditions) ==
ယဝ်ရ ကဆံင် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် ပ္ဍဲ ဆီ ဟွံဓမ္မတာ (အောန် လောန် အာ ဟွံသေင်မ္ဂး လဒက်ပ္တန် လီုလာ် ဒၟံင်) မ္ဂး ဍေံ လေပ် က္တဵုဒှ် ယဲ အဓိက ဂမၠိုင် ရ-

* '''ယဲ ဆီ အောန် (Anemia):''' ဍေံ ဒှ် အကာဲအရာ မက္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ကဆံင် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် အောန် လောန် အာ (ဗွဲမဂၠိုင် ဟိုတ်နူ ဓါတ်ပသဲ ဟွံရုံဂပ်) ရ။ လက္ခဏာ ဍေံ ဂှ် မုက်မတ် ဖျိုဟ်၊ ဍောင်ၜိုတ် လောဲ ကေုာံ အိုတ် ဒြဟတ် ရ။
* '''ယဲ ဆဲလ်ဆီ ကောက် (Sickle Cell Disease):''' ယဲ ဓါတ်ဗဳဇ မွဲ မဖန် ညံင် လဒက်ပ္တန် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် ဂွံ ဗၠေတ် အာ တုဲ၊ ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် တအ် က္တဵုဒှ် အာ ဗီုပြင် ညံင်ရဴ ကောက် ရိတ် စပါ် ရ။ ဍေံ ဖန် ညံင် ဆီ ဂွံ ဇွောဝ် ဝါတ် တုဲ ကဵု ဒဒိုက် ဂိ သကေဝ် လောန် ရ။
* '''ယဲ သာလာသဳမဳယျာ (Thalassemia):''' ယဲ ဓါတ်ဗဳဇ မဖန် ညံင် ခန္ဓကာယ ဂွံ ပတိတ် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် အောန် လောန် အာ တုဲ၊ ညးယဲ တအ် ဒး ထပ် ဓါတ် ဆီ လၟိုန် အခိင် ရ။
* '''ပရေင် ဓါတ်ဂျိ ကာဗောန်မဝ်နံက်သိုက် (Carbon Monoxide Poisoning):''' ကျာ ယောင်ယာ CO ဂှ် ဍေံ နွံ အစောံ ရပ် ဓန် ကု ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် ခိုင် နူကဵု အံက်သဳဂျေန် ၜိုတ် ၂၀၀ ဆ ရ။ ယဝ်ရ ယီု ဒး ကျာ ဏအ် မ္ဂး ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် တအ် ရပ် အံက်သဳဂျေန် ဟွံမာန် တုဲ မၞိဟ် ဂှ် လေပ် ချိုတ် အာ လောဲသွာ ရ။

== ၅။ ဗီုလဵု ဂွံ စၟဳစၟတ် ကဆံင် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် ==
ပရေင် စၟဳစၟတ် ဆီ သွက်ဂွံ တီ ကဆံင် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် (Hb test) ဂှ် ဒှ် စရင် သၟာန် ဆီ ဓမ္မတာ မွဲ ရ။ ကဆံင် ဓမ္မတာ ဂှ်-
* '''မၞိဟ်တြုဟ်:''' 13.8 စဵုကဵု 17.2 ဂရမ် (grams) ပ္ဍဲ မွဲ ဒေစဳလဳတာ (dL)။
* '''မၞိဟ်ဗြဴ:''' 12.1 စဵုကဵု 15.1 ဂရမ် (grams) ပ္ဍဲ မွဲ ဒေစဳလဳတာ (dL)။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဆီ]] (Blood)
* [[ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ်]] (Red blood cell)
* [[အံက်သဳဂျေန်]] (Oxygen)
* [[သၞောတ် ဆီ]] (Cardiovascular system)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite book |last1=Hall |first1=John E. |title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology |date=2020 |publisher=Elsevier |isbn=978-0323597128}}
* {{cite book |last1=Marieb |first1=Elaine N. |title=Human Anatomy &amp; Physiology |date=2018 |publisher=Pearson |isbn=978-0134580999}}
* Weed, R. I. (1970). &quot;The importance of erythrocyte deformability&quot;. ''The American Journal of Medicine'', 49(2), 147-150.

{{DEFAULTSORT:Hemoglobin}}
[[Category:ပရဝ်တေန်]]
[[Category:ဆီ]]
[[Category:ဇဳဝဓာတုဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ပညာဂဥုဲ]]</text>
      <sha1>0qf0gw6jplci8y6f17ir30lt90djo3y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54300</id>
      <parentid>54298</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T13:47:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် */</comment>
      <origin>54300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10722" sha1="drf60b91h16604yqjksc2k5nioc7n34" xml:space="preserve">{{Short description|ဓါတ်ပရဝ်တေန် မၞုံကဵု ဓါတ်ပသဲ ပ္ဍဲ ဆဲလ်ဆီဗကေတ် သွက်ဂွံ ပလံင် အံက်သဳဂျေန်}}
{{Infobox protein
| name = ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန်
| native_name = Hemoglobin
| image = [[File:1GZX Haemoglobin.png|250px|ဗီုပြင် 3D လဒက်ပ္တန် ဓါတ် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန်]]
| caption = ဗီုပြင် 3D လဒက်ပ္တန် ပရဝ်တေန် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် မၞုံကဵု ဒကုတ် (Subunits) ၄ မ ကေုာံ ဓါတ် ဟီမ် (Heme) သာ်ဗကေတ်
| symbol = Hb, Hgb
| function = ပလံင်ဗစိုပ် အံက်သဳဂျေန် ကေုာံ ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက်
| location = [[ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ်]] (Red blood cells)
| contains = ဓါတ်ပသဲ (Iron - Fe)
}}

'''ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန်''' ({{lang-en|Hemoglobin}}; သင်္ကေတ: '''Hb''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''Hgb''') ဝွံ ဍေံဒှ် ဓါတ် ပရဝ်တေန် (Metalloprotein) မၞုံကဵု ဓါတ်ပသဲ (Iron) မနွံ အပ္ဍဲ ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် (Red blood cells) ပ္ဍဲကဵု သတ္တဝါ ဇုတ်စး သီုဖအိုတ် (ပါဲနူ ဂကူ က သောဲသောဲ လ္ၚဵု) ကေုာံ ပ္ဍဲ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ 

တာလျိုင် အဓိက ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် ဝွံ ဍေံ ရပ် ကေတ် ဓါတ် [[အံက်သဳဂျေန်]] နူကဵု အဆုတ် တုဲ ပလံင် ဗစိုပ် ဏာ ဇရေင် ဒကုတ်ကာယ တၞဟ် တအ် သွက် ဇဳဝကမ္မ ဆဲလ် တအ် ဂွံ ဂျိုင် တန်တဴ ရ။ ဍေံ ဂှ် ရ ဒှ် ဟိုတ် မဖန် ညံင် ဆီ ပိုဲ မၞိဟ် တအ် ဂွံ နွံ ကု အရံင် ဗကေတ် ရ။

== ၁။ တမ်ရိုဟ် ဝေါဟာရ (Etymology) ==
ဝေါဟာရ မဟီုမ္ဂး &quot;Hemoglobin&quot; ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု မအရေဝ် ၜါ သာ်-
* '''Heme (ဟီမ်):''' ကၠုင် နူ အရေဝ် ဂရေတ် ''αἷμα'' (haîma) မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဆီ&quot;။
* '''Globin (ဂလဝ်ဗိန်):''' မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဓါတ် ပရဝ်တေန် မၞုံ ဗီုပြင် သတ်ခၟာဲ&quot; ရ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ အဓိပ္ပါယ် တမ်မူလ ဍေံ ဂှ် ဒှ် ဓါတ် ပရဝ်တေန် မနွံ ပ္ဍဲ ဆီ ရ။

== ၂။ လဒက်ပ္တန် ဓာတုဗေဒ (Structure and Composition) ==

ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် မွဲ မ (Molecule) ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဒကုတ် ဇၞော် ၄ ဒကုတ် (Subunits) ရ။ ပ္ဍဲကဵု မၞိဟ် ဇၞော် မ္ဂး ဒကုတ် ဏအ် ဍေံ ပါ် လဝ် ဒကုတ် အာလ်ဖာ (Alpha chain) ၂ မ ကေုာံ ဒကုတ် ဗဳတာ (Beta chain) ၂ မ ရ။

* ဇၟာပ်ပ် ဒကုတ် (Subunit) ဂှ် နွံ ကု ဓါတ် '''&quot;ဟီမ်&quot; (Heme group)''' မွဲမွဲ ရ။
* ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဓါတ် ဟီမ် ဇၟာပ်ပ် မ ဂှ် နွံ ကု '''အဏု ဓါတ်ပသဲ (Iron atom - Fe²⁺)''' မွဲ မ ရ။
* ဓါတ်ပသဲ မွဲ မ ဂှ် ဍေံ ရပ် ဓန် ကေတ် ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် (O₂) ဂွံ မွဲ မ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် မွဲ မ ဂှ် ဍေံ ရပ် ပလံင် ဏာ အံက်သဳဂျေန် ဂွံ သီုဖအိုတ် ၄ မ ရ။

== ၃။ တာလျိုင် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် (Functions and Mechanisms) ==
ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် အဓိက ၃ သာ်-

# '''ပလံင်ဗစိုပ် အံက်သဳဂျေန် (Oxygen Transport):''' ကာလ ဆီ စိုပ် အာ ပ္ဍဲ အဆုတ် မဒှ် ဒၞာဲ အံက်သဳဂျေန် ဂၠိုင် ဂှ်၊ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် တအ် သၠာဲ ဇြောတ် ကေတ် အံက်သဳဂျေန် တုဲ ဆီ ဂှ် က္တဵုဒှ် အာ အရံင် ဗကေတ် တၟး ရ (Oxyhemoglobin)။ ကြဴနူ ဂှ် ဍေံ ဇွောဝ် အာ အလုံ ခန္ဓကာယ တုဲ ကာလ စိုပ် ဒၞာဲ ဆဲလ် မနွံ ပၟိက် အံက်သဳဂျေန် မ္ဂး ဍေံ ဗလး ကဵု ဓါတ် ဂှ် ရ။
# '''ပလံင်ဗစိုပ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (Carbon Dioxide Transport):''' ကြဴနူ ဗလး အံက်သဳဂျေန် အိုတ် အာ တုဲ၊ ဍေံ ကလေင် ရပ် ကေတ် ဓါတ် ဂျိ ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (CO₂) နူကဵု ဆဲလ် တအ် (ၜိုတ် ၂၀-၂၅%) တုဲ ကလေင် ပလံင် ဏာ ဇရေင် အဆုတ် သွက်ဂွံ ဗလး ပ္တိတ် ထောအ် ရ (Carbaminohemoglobin)။ အခိင် ဏအ် ဆီ လေပ် က္တဵုဒှ် အာ အရံင် ဗကေတ် လမ္စံက် ညိ ရ။
# '''ထိင်ဒဝ် ဓါတ် အေတ်သေတ် (pH Buffering):''' ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် သီု ရီုဗင် ထိင်ဒဝ် ကဵု ကဆံင် အေတ်သေတ် ပ္ဍဲ ဆီ ညံင် ဂွံ တန်တဴ ညဳသၟဟ် ၜိုတ် pH 7.4 လၟိုန် ရ။

== ၄။ ယဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Diseases and Medical Conditions) ==
ယဝ်ရ ကဆံင် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် ပ္ဍဲ ဆီ ဟွံဓမ္မတာ (အောန် လောန် အာ ဟွံသေင်မ္ဂး လဒက်ပ္တန် လီုလာ် ဒၟံင်) မ္ဂး ဍေံ လေပ် က္တဵုဒှ် ယဲ အဓိက ဂမၠိုင် ရ-

* '''ယဲ ဆီ အောန် (Anemia):''' ဍေံ ဒှ် အကာဲအရာ မက္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ကဆံင် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် အောန် လောန် အာ (ဗွဲမဂၠိုင် ဟိုတ်နူ ဓါတ်ပသဲ ဟွံရုံဂပ်) ရ။ လက္ခဏာ ဍေံ ဂှ် မုက်မတ် ဖျိုဟ်၊ ဍောင်ၜိုတ် လောဲ ကေုာံ အိုတ် ဒြဟတ် ရ။
* '''ယဲ ဆဲလ်ဆီ ကောက် (Sickle Cell Disease):''' ယဲ ဓါတ်ဗဳဇ မွဲ မဖန် ညံင် လဒက်ပ္တန် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် ဂွံ ဗၠေတ် အာ တုဲ၊ ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် တအ် က္တဵုဒှ် အာ ဗီုပြင် ညံင်ရဴ ကောက် ရိတ် စပါ် ရ။ ဍေံ ဖန် ညံင် ဆီ ဂွံ ဇွောဝ် ဝါတ် တုဲ ကဵု ဒဒိုက် ဂိ သကေဝ် လောန် ရ။
* '''ယဲ သာလာသဳမဳယျာ (Thalassemia):''' ယဲ ဓါတ်ဗဳဇ မဖန် ညံင် ခန္ဓကာယ ဂွံ ပတိတ် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် အောန် လောန် အာ တုဲ၊ ညးယဲ တအ် ဒး ထပ် ဓါတ် ဆီ လၟိုန် အခိင် ရ။
* '''ပရေင် ဓါတ်ဂျိ ကာဗောန်မဝ်နံက်သိုက် (Carbon Monoxide Poisoning):''' ကျာ ယောင်ယာ CO ဂှ် ဍေံ နွံ အစောံ ရပ် ဓန် ကု ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် ခိုင် နူကဵု အံက်သဳဂျေန် ၜိုတ် ၂၀၀ ဆ ရ။ ယဝ်ရ ယီု ဒး ကျာ ဏအ် မ္ဂး ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် တအ် ရပ် အံက်သဳဂျေန် ဟွံမာန် တုဲ မၞိဟ် ဂှ် လေပ် ချိုတ် အာ လောဲသွာ ရ။

== ၅။ ဗီုလဵု ဂွံ စၟဳစၟတ် ကဆံင် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် ==
ပရေင် စၟဳစၟတ် ဆီ သွက်ဂွံ တီ ကဆံင် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် (Hb test) ဂှ် ဒှ် စရင် သၟာန် ဆီ ဓမ္မတာ မွဲ ရ။ ကဆံင် ဓမ္မတာ ဂှ်-
* '''မၞိဟ်တြုဟ်:''' 13.8 စဵုကဵု 17.2 ဂရမ် (grams) ပ္ဍဲ မွဲ ဒေစဳလဳတာ (dL)။
* '''မၞိဟ်ဗြဴ:''' 12.1 စဵုကဵု 15.1 ဂရမ် (grams) ပ္ဍဲ မွဲ ဒေစဳလဳတာ (dL)။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဆီ]] (Blood)
* [[ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ်|သဲလ် ဆီ ဗကေတ်]] (Red blood cell)
* [[အံက်သဳဂျေန်]] (Oxygen)
* [[သၞောတ် ဆီ]] (Cardiovascular system)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite book |last1=Hall |first1=John E. |title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology |date=2020 |publisher=Elsevier |isbn=978-0323597128}}
* {{cite book |last1=Marieb |first1=Elaine N. |title=Human Anatomy &amp; Physiology |date=2018 |publisher=Pearson |isbn=978-0134580999}}
* Weed, R. I. (1970). &quot;The importance of erythrocyte deformability&quot;. ''The American Journal of Medicine'', 49(2), 147-150.

{{DEFAULTSORT:Hemoglobin}}
[[Category:ပရဝ်တေန်]]
[[Category:ဆီ]]
[[Category:ဇဳဝဓာတုဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ပညာဂဥုဲ]]</text>
      <sha1>drf60b91h16604yqjksc2k5nioc7n34</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54301</id>
      <parentid>54300</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T13:47:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် */</comment>
      <origin>54301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10686" sha1="mon8zvy1ka3j3gyyw27m0i5vdr8qe7n" xml:space="preserve">{{Short description|ဓါတ်ပရဝ်တေန် မၞုံကဵု ဓါတ်ပသဲ ပ္ဍဲ ဆဲလ်ဆီဗကေတ် သွက်ဂွံ ပလံင် အံက်သဳဂျေန်}}
{{Infobox protein
| name = ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန်
| native_name = Hemoglobin
| image = [[File:1GZX Haemoglobin.png|250px|ဗီုပြင် 3D လဒက်ပ္တန် ဓါတ် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန်]]
| caption = ဗီုပြင် 3D လဒက်ပ္တန် ပရဝ်တေန် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် မၞုံကဵု ဒကုတ် (Subunits) ၄ မ ကေုာံ ဓါတ် ဟီမ် (Heme) သာ်ဗကေတ်
| symbol = Hb, Hgb
| function = ပလံင်ဗစိုပ် အံက်သဳဂျေန် ကေုာံ ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက်
| location = [[ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ်]] (Red blood cells)
| contains = ဓါတ်ပသဲ (Iron - Fe)
}}

'''ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန်''' ({{lang-en|Hemoglobin}}; သင်္ကေတ: '''Hb''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''Hgb''') ဝွံ ဍေံဒှ် ဓါတ် ပရဝ်တေန် (Metalloprotein) မၞုံကဵု ဓါတ်ပသဲ (Iron) မနွံ အပ္ဍဲ ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် (Red blood cells) ပ္ဍဲကဵု သတ္တဝါ ဇုတ်စး သီုဖအိုတ် (ပါဲနူ ဂကူ က သောဲသောဲ လ္ၚဵု) ကေုာံ ပ္ဍဲ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ 

တာလျိုင် အဓိက ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် ဝွံ ဍေံ ရပ် ကေတ် ဓါတ် [[အံက်သဳဂျေန်]] နူကဵု အဆုတ် တုဲ ပလံင် ဗစိုပ် ဏာ ဇရေင် ဒကုတ်ကာယ တၞဟ် တအ် သွက် ဇဳဝကမ္မ ဆဲလ် တအ် ဂွံ ဂျိုင် တန်တဴ ရ။ ဍေံ ဂှ် ရ ဒှ် ဟိုတ် မဖန် ညံင် ဆီ ပိုဲ မၞိဟ် တအ် ဂွံ နွံ ကု အရံင် ဗကေတ် ရ။

== ၁။ တမ်ရိုဟ် ဝေါဟာရ (Etymology) ==
ဝေါဟာရ မဟီုမ္ဂး &quot;Hemoglobin&quot; ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု မအရေဝ် ၜါ သာ်-
* '''Heme (ဟီမ်):''' ကၠုင် နူ အရေဝ် ဂရေတ် ''αἷμα'' (haîma) မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဆီ&quot;။
* '''Globin (ဂလဝ်ဗိန်):''' မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဓါတ် ပရဝ်တေန် မၞုံ ဗီုပြင် သတ်ခၟာဲ&quot; ရ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ အဓိပ္ပါယ် တမ်မူလ ဍေံ ဂှ် ဒှ် ဓါတ် ပရဝ်တေန် မနွံ ပ္ဍဲ ဆီ ရ။

== ၂။ လဒက်ပ္တန် ဓာတုဗေဒ (Structure and Composition) ==

ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် မွဲ မ (Molecule) ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဒကုတ် ဇၞော် ၄ ဒကုတ် (Subunits) ရ။ ပ္ဍဲကဵု မၞိဟ် ဇၞော် မ္ဂး ဒကုတ် ဏအ် ဍေံ ပါ် လဝ် ဒကုတ် အာလ်ဖာ (Alpha chain) ၂ မ ကေုာံ ဒကုတ် ဗဳတာ (Beta chain) ၂ မ ရ။

* ဇၟာပ်ပ် ဒကုတ် (Subunit) ဂှ် နွံ ကု ဓါတ် '''&quot;ဟီမ်&quot; (Heme group)''' မွဲမွဲ ရ။
* ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဓါတ် ဟီမ် ဇၟာပ်ပ် မ ဂှ် နွံ ကု '''အဏု ဓါတ်ပသဲ (Iron atom - Fe²⁺)''' မွဲ မ ရ။
* ဓါတ်ပသဲ မွဲ မ ဂှ် ဍေံ ရပ် ဓန် ကေတ် ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် (O₂) ဂွံ မွဲ မ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် မွဲ မ ဂှ် ဍေံ ရပ် ပလံင် ဏာ အံက်သဳဂျေန် ဂွံ သီုဖအိုတ် ၄ မ ရ။

== ၃။ တာလျိုင် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် (Functions and Mechanisms) ==
ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် အဓိက ၃ သာ်-

# '''ပလံင်ဗစိုပ် အံက်သဳဂျေန် (Oxygen Transport):''' ကာလ ဆီ စိုပ် အာ ပ္ဍဲ အဆုတ် မဒှ် ဒၞာဲ အံက်သဳဂျေန် ဂၠိုင် ဂှ်၊ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် တအ် သၠာဲ ဇြောတ် ကေတ် အံက်သဳဂျေန် တုဲ ဆီ ဂှ် က္တဵုဒှ် အာ အရံင် ဗကေတ် တၟး ရ (Oxyhemoglobin)။ ကြဴနူ ဂှ် ဍေံ ဇွောဝ် အာ အလုံ ခန္ဓကာယ တုဲ ကာလ စိုပ် ဒၞာဲ ဆဲလ် မနွံ ပၟိက် အံက်သဳဂျေန် မ္ဂး ဍေံ ဗလး ကဵု ဓါတ် ဂှ် ရ။
# '''ပလံင်ဗစိုပ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (Carbon Dioxide Transport):''' ကြဴနူ ဗလး အံက်သဳဂျေန် အိုတ် အာ တုဲ၊ ဍေံ ကလေင် ရပ် ကေတ် ဓါတ် ဂျိ ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (CO₂) နူကဵု ဆဲလ် တအ် (ၜိုတ် ၂၀-၂၅%) တုဲ ကလေင် ပလံင် ဏာ ဇရေင် အဆုတ် သွက်ဂွံ ဗလး ပ္တိတ် ထောအ် ရ (Carbaminohemoglobin)။ အခိင် ဏအ် ဆီ လေပ် က္တဵုဒှ် အာ အရံင် ဗကေတ် လမ္စံက် ညိ ရ။
# '''ထိင်ဒဝ် ဓါတ် အေတ်သေတ် (pH Buffering):''' ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် သီု ရီုဗင် ထိင်ဒဝ် ကဵု ကဆံင် အေတ်သေတ် ပ္ဍဲ ဆီ ညံင် ဂွံ တန်တဴ ညဳသၟဟ် ၜိုတ် pH 7.4 လၟိုန် ရ။

== ၄။ ယဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Diseases and Medical Conditions) ==
ယဝ်ရ ကဆံင် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် ပ္ဍဲ ဆီ ဟွံဓမ္မတာ (အောန် လောန် အာ ဟွံသေင်မ္ဂး လဒက်ပ္တန် လီုလာ် ဒၟံင်) မ္ဂး ဍေံ လေပ် က္တဵုဒှ် ယဲ အဓိက ဂမၠိုင် ရ-

* '''ယဲ ဆီ အောန် (Anemia):''' ဍေံ ဒှ် အကာဲအရာ မက္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ကဆံင် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် အောန် လောန် အာ (ဗွဲမဂၠိုင် ဟိုတ်နူ ဓါတ်ပသဲ ဟွံရုံဂပ်) ရ။ လက္ခဏာ ဍေံ ဂှ် မုက်မတ် ဖျိုဟ်၊ ဍောင်ၜိုတ် လောဲ ကေုာံ အိုတ် ဒြဟတ် ရ။
* '''ယဲ ဆဲလ်ဆီ ကောက် (Sickle Cell Disease):''' ယဲ ဓါတ်ဗဳဇ မွဲ မဖန် ညံင် လဒက်ပ္တန် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် ဂွံ ဗၠေတ် အာ တုဲ၊ ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် တအ် က္တဵုဒှ် အာ ဗီုပြင် ညံင်ရဴ ကောက် ရိတ် စပါ် ရ။ ဍေံ ဖန် ညံင် ဆီ ဂွံ ဇွောဝ် ဝါတ် တုဲ ကဵု ဒဒိုက် ဂိ သကေဝ် လောန် ရ။
* '''ယဲ သာလာသဳမဳယျာ (Thalassemia):''' ယဲ ဓါတ်ဗဳဇ မဖန် ညံင် ခန္ဓကာယ ဂွံ ပတိတ် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် အောန် လောန် အာ တုဲ၊ ညးယဲ တအ် ဒး ထပ် ဓါတ် ဆီ လၟိုန် အခိင် ရ။
* '''ပရေင် ဓါတ်ဂျိ ကာဗောန်မဝ်နံက်သိုက် (Carbon Monoxide Poisoning):''' ကျာ ယောင်ယာ CO ဂှ် ဍေံ နွံ အစောံ ရပ် ဓန် ကု ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် ခိုင် နူကဵု အံက်သဳဂျေန် ၜိုတ် ၂၀၀ ဆ ရ။ ယဝ်ရ ယီု ဒး ကျာ ဏအ် မ္ဂး ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် တအ် ရပ် အံက်သဳဂျေန် ဟွံမာန် တုဲ မၞိဟ် ဂှ် လေပ် ချိုတ် အာ လောဲသွာ ရ။

== ၅။ ဗီုလဵု ဂွံ စၟဳစၟတ် ကဆံင် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် ==
ပရေင် စၟဳစၟတ် ဆီ သွက်ဂွံ တီ ကဆံင် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် (Hb test) ဂှ် ဒှ် စရင် သၟာန် ဆီ ဓမ္မတာ မွဲ ရ။ ကဆံင် ဓမ္မတာ ဂှ်-
* '''မၞိဟ်တြုဟ်:''' 13.8 စဵုကဵု 17.2 ဂရမ် (grams) ပ္ဍဲ မွဲ ဒေစဳလဳတာ (dL)။
* '''မၞိဟ်ဗြဴ:''' 12.1 စဵုကဵု 15.1 ဂရမ် (grams) ပ္ဍဲ မွဲ ဒေစဳလဳတာ (dL)။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဆီ]] (Blood)
* [[သဲလ် ဆီ ဗကေတ်]] (Red blood cell)
* [[အံက်သဳဂျေန်]] (Oxygen)
* [[သၞောတ် ဆီ]] (Cardiovascular system)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite book |last1=Hall |first1=John E. |title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology |date=2020 |publisher=Elsevier |isbn=978-0323597128}}
* {{cite book |last1=Marieb |first1=Elaine N. |title=Human Anatomy &amp; Physiology |date=2018 |publisher=Pearson |isbn=978-0134580999}}
* Weed, R. I. (1970). &quot;The importance of erythrocyte deformability&quot;. ''The American Journal of Medicine'', 49(2), 147-150.

{{DEFAULTSORT:Hemoglobin}}
[[Category:ပရဝ်တေန်]]
[[Category:ဆီ]]
[[Category:ဇဳဝဓာတုဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ပညာဂဥုဲ]]</text>
      <sha1>mon8zvy1ka3j3gyyw27m0i5vdr8qe7n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox protein</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10774</id>
    <revision>
      <id>54299</id>
      <timestamp>2026-05-06T13:44:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;noinclude&gt; {{Documentation subpage}} &lt;/noinclude&gt; {{Infobox | bodyclass =  | bodystyle = width:22em; | title = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | titlestyle = background: #2c3e50; color: white; font-size: 120%; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=220x200px}} | caption = {{{caption|}}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image2|}}}|size={{{imag...&quot;</comment>
      <origin>54299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3181" sha1="d6t3h4cox41nyyr01ev6pf6pxfzazm8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
{{Documentation subpage}}
&lt;/noinclude&gt;
{{Infobox
| bodyclass = 
| bodystyle = width:22em;
| title = {{{name|{{PAGENAME}}}}}
| titlestyle = background: #2c3e50; color: white; font-size: 120%;
| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=220x200px}}
| caption = {{{caption|}}}
| image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image2|}}}|size={{{image2_size|}}}|sizedefault=220x200px}}
| caption2 = {{{caption2|}}}
| labelstyle = background: #e6f0fa; width: 35%;
| datastyle = 

| label1 = ယၟုတၞဟ်
| data1 = {{{alt_name|}}}

| label2 = ယၟုဗဟဵု (Symbol)
| data2 = {{{symbol|}}}

| label3 = အာလ်နာတဳ (Aliases)
| data3 = {{{aliases|}}}

| label4 = အာကေဆ် (NCBI ID)
| data4 = {{{ncbi|}}}

| label5 = အာန်ဇြဳမက် (UniProt)
| data5 = {{{uniprot|}}}

| label6 = ပဝ်ဒမ် (PDB)
| data6 = {{{pdb|}}}

| label7 = ဇြဳန် (Gene ID)
| data7 = {{{gene_id|}}}

| label8 = ဃဳမဳ (OMIM)
| data8 = {{{omim|}}}

| label9 = ချဝ်သောတ် (Chromosome)
| data9 = {{{chromosome|}}}

| label10 = ဒတန် (Locus)
| data10 = {{{locus|}}}

| label11 = ဖျောန် (Molecular function)
| data11 = {{{molecular_function|}}}

| label12 = လက် (Cellular component)
| data12 = {{{cellular_component|}}}

| label13 = ပသဲ (Biological process)
| data13 = {{{biological_process|}}}

| label14 = အဆံင်ဒြပ် (InterPro)
| data14 = {{{interpro|}}}

| label15 = ပျာံ (Pfam)
| data15 = {{{pfam|}}}

| label16 = သတ်ပိုတ် (PROSITE)
| data16 = {{{prosite|}}}

| label17 = ဝါ (CDD)
| data17 = {{{cdd|}}}

| label18 = ချေ (EC number)
| data18 = {{{ec_number|}}}

| label19 = ချဳ (COG)
| data19 = {{{cog|}}}

| label20 = အာစ်သဳ (Structure)
| data20 = {{{structure|}}}

}}&lt;noinclude&gt;

== ဂလာန်ဗွဲခမၞန် ==
ထာမ်ပလိက် '''Infobox protein''' ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် သွက်သ္ဂောံထ္ၜး ဗၞတ်ဗ္တဳ (metadata) ပရူ **ပရဝ်တိန်** (protein) မွဲမွဲ။

ဥပမာ ပရဝ်တိန်ဂမၠိုင် ဗီုကဵု:
* [[ဟေမောဂလဗိန်]] (Hemoglobin)
* [[အေန်သူလိန်]] (Insulin)
* [[အက်တဳန်]] (Actin)
* [[မယူအိန်]] (Myosin)
* [[ကာလာဂေန်]] (Collagen)
* [[အေန်ဇာင်]] (Enzyme)
* [[အေန်တာလျူကဳန်]] (Interleukin)

== စၟတ်တဲ ==
သွက်ဂွံစကာ ထာမ်ပလိက်ဝွံ ပ္ဍဲမုက်လိက်မွဲမွဲမ္ဂး ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ချူညိ။

```wikitext
{{Infobox protein
| name = 
| alt_name = 
| image = 
| caption = 
| image2 = 
| caption2 = 
| symbol = 
| aliases = 
| ncbi = 
| uniprot = 
| pdb = 
| gene_id = 
| omim = 
| chromosome = 
| locus = 
| molecular_function = 
| cellular_component = 
| biological_process = 
| interpro = 
| pfam = 
| prosite = 
| cdd = 
| ec_number = 
| cog = 
| structure = 
}}</text>
      <sha1>d6t3h4cox41nyyr01ev6pf6pxfzazm8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သဲလ် ဆီ ဗကေတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10775</id>
    <revision>
      <id>54302</id>
      <timestamp>2026-05-06T13:49:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဆဲလ် ပ္ဍဲ ဆီ မပလံင်ဗစိုပ် အံက်သဳဂျေန် ဇရေင် အလုံ ခန္ဓကာယ}} {{Infobox anatomy | name = ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် | native_name = Red blood cell / Erythrocyte | image = [[File:Redbloodcells.jpg|250px|ဗီုပြင် 3D ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ်]] | caption = ဗီုပြင...&quot;</comment>
      <origin>54302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12998" sha1="1s1bc8p8s3drn1oba2w07jmr1kklktd" xml:space="preserve">{{Short description|ဆဲလ် ပ္ဍဲ ဆီ မပလံင်ဗစိုပ် အံက်သဳဂျေန် ဇရေင် အလုံ ခန္ဓကာယ}}
{{Infobox anatomy
| name = ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ်
| native_name = Red blood cell / Erythrocyte
| image = [[File:Redbloodcells.jpg|250px|ဗီုပြင် 3D ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ်]]
| caption = ဗီုပြင် 3D ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် မၞုံ ဗီုပြင် တုပ် ညံင်ရဴ မခေါ် မချိုတ် လပါ် လဒေါဝ် သီု ၜါ လပါ်
| system = [[သၞောတ် ဆီ]] (Cardiovascular system)
| location = အပ္ဍဲ [[ဆီ]] ကေုာံ ပၠောပ်ဆီ
| function = ပလံင်ဗစိုပ် ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် ကေုာံ ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက်
| precursor = ဆဲလ် တမ်မူလ (Hematopoietic stem cell) ပ္ဍဲ အိက်ဇုတ်
}}

'''ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ်''' ({{lang-en|Red blood cell - RBC}} ဟွံသေင်မ္ဂး {{lang-en|Erythrocyte}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဂကူ ဆဲလ် မဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဍာ်ကယျး [[ဆီ]] သတ္တဝါ ဇုတ်စး ကေုာံ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ဍေံ ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် ဇဳဝဗေဒ အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ ပလံင်ဗစိုပ် ဓါတ် [[အံက်သဳဂျေန်]] (Oxygen) နူကဵု အဆုတ် ဇရေင် ဒကုတ်ကာယ တၞဟ် တအ် ကေုာံ ကလေင် ဇြောတ် ကေတ် နင် ဓါတ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (Carbon dioxide) နူကဵု ဆဲလ် တအ် သွက်ဂွံ ဗလး ပ္တိတ် ထောအ် ဇရေင် လပါ် မ္ၚး ခန္ဓကာယ ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် တအ် ဏအ် ဂှ် နွံ ကု ဓါတ် ပရဝ်တေန် မၞုံ ယၟု [[ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန်]] (Hemoglobin) မၞုံကဵု ဓါတ်ပသဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဓါတ် ဏအ် ဂှ် ရ ဒှ် အရာ မဖန် ညံင် ဆဲလ် တအ် ကေုာံ ဆီ ပိုဲ ဂွံ နွံ ကု အရံင် ဗကေတ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဆီ မွဲ စက် (မွဲ မဳလဳလဳတာ ပေင်င်) မ္ဂး၊ ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် နွံ လၟိဟ် ၜိုတ် ၄ စဵုကဵု ၆ ပြကောဋိကဋ် မ ရ။

== ၁။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ အင်္ဂလက္ခဏာ (Structure and Characteristics) ==
ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် ဓမ္မတာ မွဲ ဝွံ ဍေံ နွံ ကု အင်္ဂလက္ခဏာ ဇဳဝဗေဒ တၟေင် မတၞဟ်ခြာ နူ ဆဲလ် တၞဟ် တအ် ရ-

* '''ဗီုပြင် (Shape):''' ဍေံ နွံ ဗီုပြင် ခေါ်ခေါ် တုဲ လပါ် လဒေါဝ် သီု ၜါ လပါ် ဂှ် ချိုတ် ဓလူ စှ်ေ ဒၟံင် (Biconcave disc) ရ။ ဗီုပြင် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် ဇမၞော် ဗွိုက် လပါ် မ္ၚး ဆဲလ် (Surface area) ဂွံ သၠဲ တိတ် အာ တုဲ၊ ဍေံ သၠာဲပြံင် အံက်သဳဂျေန် ဂွံ ပြဟ် လောန် ရ။
* '''ပရေင် ဖဍိုဟ် (Flexibility):''' ဟိုတ်နူ ဗီုပြင် ဍေံ သာ်ဏအ် တုဲ ဍေံ ပၠောတ် ဖဍိုဟ် ဇကု မာန် (Flexible) ရ။ ဍေံ ဂွံ အခေါင် ဇွောဝ် လၜက် ၜိင် လုပ် အာ ပ္ဍဲကဵု ပၠောပ်ဆီ သောဲသောဲ (Capillaries) မဍောတ် နူကဵု ဇမၞော် ဍေံ တအ် ဂွံ ရ။
* '''ဟွံမွဲ ကု နျူကလဳယပ် (Lack of Nucleus):''' ပ္ဍဲ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သတ္တဝါ မပတုဲ တှ် (Mammals) တအ် မ္ဂး၊ ကာလ ဆဲလ် ဏအ် အာစိုပ် တရဴ (Mature) မ္ဂး၊ ဍေံ ဗလး ပ္တိတ် ထောအ် နျူကလဳယပ် (Nucleus) ကေုာံ အင်္ဂဇတ် ဆဲလ် တၞဟ် တအ် မပ္တံကဵု မိတဝ်ကောန်ဒရဳယျာ (Mitochondria) အိုတ် ရ။ ဟိုတ် ဂှ် ရ ဍေံ ကလိဂွံ ဒၞာဲ သၠး ဇၞော် ဇၞော် သွက်ဂွံ စုတ် ထ္ၜင် လဝ် ဓါတ် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် ဂၠိုင်င် ရ။

== ၂။ တာလျိုင် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် (Functions) ==
* '''ပလံင်ဗစိုပ် အံက်သဳဂျေန်:''' ကာလ ဆီ ဇွောဝ် စိုပ် အဆုတ် မ္ဂး၊ ဓါတ်ပသဲ မနွံ ပ္ဍဲ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် ဂှ် ဍေံ ရပ် ဓန် ကေတ် အံက်သဳဂျေန် နူကဵု ကျာ မပိုဲ ယီု လုပ် လဝ် တအ် ရ။ တုဲ ဍေံ ဇွောဝ် အာ ဇရေင် ဒကုတ်ကာယ တၞဟ် တအ် တုဲ ဗလး ကဵု ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် ဇရေင် ဆဲလ် မနွံ ပၟိက် တအ် ရ။
* '''ပလံင်ဗစိုပ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက်:''' ကြဴနူ ဗလး အံက်သဳဂျေန် တုဲ မ္ဂး၊ ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် ဂှ် ဍေံ ကလေင် ရပ် ကေတ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် ညိည နူကဵု ဆဲလ် တအ် တုဲ ပလံင် ဏာ ဇရေင် အဆုတ် သွက်ဂွံ ယီု ဗလး ပ္တိတ် ထောအ် ရ။ (ဆဂး ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဍေံ ဇွောဝ် အာ နကဵု ဍာ်ဆီ / ပလာသမာ ရ)။

== ၃။ လၟေင် ဘဝ ကေုာံ ပွမဖန်ဗဒှ် (Lifecycle and Production) ==
ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် ဝွံ ဍေံ နွံ အာယုက် ခန့်မှန်း ၜိုတ် '''၁၂၀ တ္ၚဲ''' ရ။ လၟေင် ဘဝ ဍေံ ဂှ် ပါ် လဝ် ၃ ကဆံင်-

# '''ပွမဖန်ဗဒှ် (Erythropoiesis):''' ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် ဂှ် ဍေံ ဒး ဒုင် ဖန်ဗဒှ် ပ္တိတ် နူကဵု '''အိက်ဇုတ် (Bone marrow)''' ရ။ ကာလ အံက်သဳဂျေန် ပ္ဍဲ ဆီ အောန် စှ်ေ အာ မ္ဂး၊ ကသော် (Kidneys) ဂှ် ဍေံ ပ္တိတ် ဟဝ်မုန် Erythropoietin (EPO) မကဵု အမိင် ဇရေင် အိက်ဇုတ် ညံင် ဂွံ ကၠောန် ပတိတ် ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် တၟိ တအ် ရ။ ကမၠောန် ဏအ် ဒး ကေတ် အခိင် ၜိုတ် ၇ တ္ၚဲ ရ။
# '''ပရေင် ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ ဆီ:''' ကြဴနူ တိတ် ကၠုင် နူ အိက်ဇုတ် တုဲ၊ ဍေံ ဇွောဝ် အာ ကၠုင် ပ္ဍဲ သၞောတ် ပၠောပ်ဆီ ပွိုင် ၁၂၀ တ္ၚဲ သွက်ဂွံ ပလံင် အံက်သဳဂျေန် ရ။
# '''ပွမပလီု ကေုာံ ကလေင် စကာ (Destruction and Recycling):''' ကာလ အာယုက် ဇၞော် ကၠုင် မ္ဂး ဆဲလ် ဂှ် တေင် ကြံင် အာ တုဲ လီုလာ် လောဲ ရ။ ကာလ ဍေံ ဇွောဝ် စိုပ် ပ္ဍဲ '''သရက် (Spleen)''' ကေုာံ '''ဂြိုဟ်ကတေင် (Liver)''' မ္ဂး၊ ဆဲလ် စဵုဒၞာ ယဲ (Macrophages) တအ် စ ပလီု ထောအ် ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် တြေံ တအ် ဏအ် ရ။ ဓါတ်ပသဲ ကေုာံ အမဳနဝ် အေတ်သေတ် တအ် ဂှ် ခန္ဓကာယ ကလေင် စွံ လဝ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဆဲလ် တၟိ တုဲ၊ သၟေဟ် တအ် ဂှ် ပ္တိတ် ထောအ် နဒဒှ် ဍာ်မင် (Bilirubin) ရ။

== ၄။ ယဲ ကေုာံ ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် (Diseases and Medical Conditions) ==
ယဝ်ရ လၟိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး အကာဲအရာ ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် ဟွံဓမ္မတာ မ္ဂး ဍေံ လေပ် က္တဵုဒှ် ယဲ အဓိက ဂမၠိုင် ရ-

* '''ယဲ ဆီ အောန် (Anemia):''' ဍေံ ဒှ် ယဲ မက္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ လၟိဟ် ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် အောန် လောန် အာ ရ။ ဍေံ က္တဵုဒှ် မာန် ဟိုတ်နူ စ စၞ ဓါတ်ပသဲ (Iron) ဟွံရုံဂပ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဆီ တိတ် လောန်ကာဲ ရ။ ညးယဲ တအ် မလေပ် မုက်မတ် ဖျိုဟ် ကေုာံ အိုတ် ဒြဟတ် ပြဟ် ရ။
* '''ယဲ ဆဲလ်ဆီ ကောက် (Sickle Cell Disease):''' ယဲ ဓါတ်ဗဳဇ မွဲ မဖန် ညံင် ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် က္တဵုဒှ် အာ ညံင်ရဴ ကောက် ရိတ် စပါ် (Sickle shape) ရ။ ဆဲလ် တအ် ဏအ် တေင် ကြံင် တုဲ ဍေံ ဗာန် ကၟာတ် အာ ပ္ဍဲ ပၠောပ်ဆီ မာန် တုဲ ဖန် ညံင် ဂွံ ဂိ သကေဝ် ကေုာံ ကဵု အန္တရာဲ ကု အင်္ဂဇတ် တအ် ရ။
* '''ယဲ ဆီ ဂၠိုင် လောန်ကာဲ (Polycythemia):''' အကာဲအရာ မက္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ အိက်ဇုတ် ပတိတ် ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် ဂၠိုင် လောန် အာ တုဲ၊ ဆီ ပိုဲ ဍေံ ဓီု ကလောအ် အာ မာန် ရ။ ဍေံ ဖန် ညံင် ဂြိုဟ်ဆီ ဂွံ ဒး ဍဵု ဒြဟတ် ဇၞော်ဇၞော် ရ။
* '''ယဲ ဇွဟ် (Malaria):''' စၟယဲ ဂကူ ပလာသမဝ်ဒဳယမ် (Plasmodium) နူကဵု ခြုက် ဇွဟ် တအ် ဍေံ လုပ် ဍိုက် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ပွား တိုန် ပ္ဍဲကဵု ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် တအ် တုဲ ဍေံ ဖန် ညံင် ဆဲလ် တအ် ဂွံ ထကး လီုလာ် အာ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဆီ]] (Blood)
* [[ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန်]] (Hemoglobin)
* [[ဆဲလ် ဆီ ဗု]] (White blood cell)
* [[အံက်သဳဂျေန်]] (Oxygen)
* [[သၞောတ် ဆီ]] (Cardiovascular system)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite book |last1=Hall |first1=John E. |title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology |date=2020 |publisher=Elsevier |isbn=978-0323597128}}
* {{cite book |last1=Marieb |first1=Elaine N. |title=Human Anatomy &amp; Physiology |date=2018 |publisher=Pearson |isbn=978-0134580999}}
* Pierigè, F., et al. (2008). &quot;Erythrocytes as a &quot;smart&quot; delivery system&quot;. ''Advanced Drug Delivery Reviews'', 60(2), 286-295.

{{DEFAULTSORT:Red Blood Cell}}
[[Category:ဆီ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ ဆဲလ်]]
[[Category:ခန္ဓဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:သၞောတ် ဆီ]]</text>
      <sha1>1s1bc8p8s3drn1oba2w07jmr1kklktd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54303</id>
      <parentid>54302</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T13:51:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် */</comment>
      <origin>54303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12998" sha1="qlenfl16hwllyirw26jpiss6f2gxt3u" xml:space="preserve">{{Short description|ဆဲလ် ပ္ဍဲ ဆီ မပလံင်ဗစိုပ် အံက်သဳဂျေန် ဇရေင် အလုံ ခန္ဓကာယ}}
{{Infobox anatomy
| name = ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ်
| native_name = Red blood cell / Erythrocyte
| image = [[File:Redbloodcells.jpg|250px|ဗီုပြင် 3D ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ်]]
| caption = ဗီုပြင် 3D ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် မၞုံ ဗီုပြင် တုပ် ညံင်ရဴ မခေါ် မချိုတ် လပါ် လဒေါဝ် သီု ၜါ လပါ်
| system = [[သၞောတ် ဆီ]] (Cardiovascular system)
| location = အပ္ဍဲ [[ဆီ]] ကေုာံ ပၠောပ်ဆီ
| function = ပလံင်ဗစိုပ် ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် ကေုာံ ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက်
| precursor = ဆဲလ် တမ်မူလ (Hematopoietic stem cell) ပ္ဍဲ အိက်ဇုတ်
}}

'''ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ်''' ({{lang-en|Red blood cell - RBC}} ဟွံသေင်မ္ဂး {{lang-en|Erythrocyte}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဂကူ ဆဲလ် မဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဍာ်ကယျး [[ဆီ]] သတ္တဝါ ဇုတ်စး ကေုာံ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ဍေံ ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် ဇဳဝဗေဒ အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ ပလံင်ဗစိုပ် ဓါတ် [[အံက်သဳဂျေန်]] (Oxygen) နူကဵု အဆုတ် ဇရေင် ဒကုတ်ကာယ တၞဟ် တအ် ကေုာံ ကလေင် ဇြောတ် ကေတ် နင် ဓါတ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (Carbon dioxide) နူကဵု ဆဲလ် တအ် သွက်ဂွံ ဗလး ပ္တိတ် ထောအ် ဇရေင် လပါ် မ္ၚး ခန္ဓကာယ ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် တအ် ဏအ် ဂှ် နွံ ကု ဓါတ် ပရဝ်တေန် မၞုံ ယၟု [[ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန်]] (Hemoglobin) မၞုံကဵု ဓါတ်ပသဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဓါတ် ဏအ် ဂှ် ရ ဒှ် အရာ မဖန် ညံင် ဆဲလ် တအ် ကေုာံ ဆီ ပိုဲ ဂွံ နွံ ကု အရံင် ဗကေတ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဆီ မွဲ စက် (မွဲ မဳလဳလဳတာ ပေင်င်) မ္ဂး၊ ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် နွံ လၟိဟ် ၜိုတ် ၄ စဵုကဵု ၆ ပြကောဋိကဋ် မ ရ။

== ၁။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ အင်္ဂလက္ခဏာ (Structure and Characteristics) ==
ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် ဓမ္မတာ မွဲ ဝွံ ဍေံ နွံ ကု အင်္ဂလက္ခဏာ ဇဳဝဗေဒ တၟေင် မတၞဟ်ခြာ နူ ဆဲလ် တၞဟ် တအ် ရ-

* '''ဗီုပြင် (Shape):''' ဍေံ နွံ ဗီုပြင် ခေါ်ခေါ် တုဲ လပါ် လဒေါဝ် သီု ၜါ လပါ် ဂှ် ချိုတ် ဓလူ စှ်ေ ဒၟံင် (Biconcave disc) ရ။ ဗီုပြင် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် ဇမၞော် ဗွိုက် လပါ် မ္ၚး ဆဲလ် (Surface area) ဂွံ သၠဲ တိတ် အာ တုဲ၊ ဍေံ သၠာဲပြံင် အံက်သဳဂျေန် ဂွံ ပြဟ် လောန် ရ။
* '''ပရေင် ဖဍိုဟ် (Flexibility):''' ဟိုတ်နူ ဗီုပြင် ဍေံ သာ်ဏအ် တုဲ ဍေံ ပၠောတ် ဖဍိုဟ် ဇကု မာန် (Flexible) ရ။ ဍေံ ဂွံ အခေါင် ဇွောဝ် လၜက် ၜိင် လုပ် အာ ပ္ဍဲကဵု ပၠောပ်ဆီ သောဲသောဲ (Capillaries) မဍောတ် နူကဵု ဇမၞော် ဍေံ တအ် ဂွံ ရ။
* '''ဟွံမွဲ ကု နျူကလဳယပ် (Lack of Nucleus):''' ပ္ဍဲ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သတ္တဝါ မပတုဲ တှ် (Mammals) တအ် မ္ဂး၊ ကာလ ဆဲလ် ဏအ် အာစိုပ် တရဴ (Mature) မ္ဂး၊ ဍေံ ဗလး ပ္တိတ် ထောအ် နျူကလဳယပ် (Nucleus) ကေုာံ အင်္ဂဇတ် ဆဲလ် တၞဟ် တအ် မပ္တံကဵု မိတဝ်ကောန်ဒရဳယျာ (Mitochondria) အိုတ် ရ။ ဟိုတ် ဂှ် ရ ဍေံ ကလိဂွံ ဒၞာဲ သၠး ဇၞော် ဇၞော် သွက်ဂွံ စုတ် ထ္ၜင် လဝ် ဓါတ် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် ဂၠိုင်င် ရ။

== ၂။ တာလျိုင် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် (Functions) ==
* '''ပလံင်ဗစိုပ် အံက်သဳဂျေန်:''' ကာလ ဆီ ဇွောဝ် စိုပ် အဆုတ် မ္ဂး၊ ဓါတ်ပသဲ မနွံ ပ္ဍဲ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် ဂှ် ဍေံ ရပ် ဓန် ကေတ် အံက်သဳဂျေန် နူကဵု ကျာ မပိုဲ ယီု လုပ် လဝ် တအ် ရ။ တုဲ ဍေံ ဇွောဝ် အာ ဇရေင် ဒကုတ်ကာယ တၞဟ် တအ် တုဲ ဗလး ကဵု ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် ဇရေင် ဆဲလ် မနွံ ပၟိက် တအ် ရ။
* '''ပလံင်ဗစိုပ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက်:''' ကြဴနူ ဗလး အံက်သဳဂျေန် တုဲ မ္ဂး၊ ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် ဂှ် ဍေံ ကလေင် ရပ် ကေတ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် ညိည နူကဵု ဆဲလ် တအ် တုဲ ပလံင် ဏာ ဇရေင် အဆုတ် သွက်ဂွံ ယီု ဗလး ပ္တိတ် ထောအ် ရ။ (ဆဂး ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဍေံ ဇွောဝ် အာ နကဵု ဍာ်ဆီ / ပလာသမာ ရ)။

== ၃။ လၟေင် ဘဝ ကေုာံ ပွမဖန်ဗဒှ် (Lifecycle and Production) ==
ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် ဝွံ ဍေံ နွံ အာယုက် ခန့်မှန်း ၜိုတ် '''၁၂၀ တ္ၚဲ''' ရ။ လၟေင် ဘဝ ဍေံ ဂှ် ပါ် လဝ် ၃ ကဆံင်-

# '''ပွမဖန်ဗဒှ် (Erythropoiesis):''' ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် ဂှ် ဍေံ ဒး ဒုင် ဖန်ဗဒှ် ပ္တိတ် နူကဵု '''အိက်ဇုတ် (Bone marrow)''' ရ။ ကာလ အံက်သဳဂျေန် ပ္ဍဲ ဆီ အောန် စှ်ေ အာ မ္ဂး၊ ကသော် (Kidneys) ဂှ် ဍေံ ပ္တိတ် ဟဝ်မုန် Erythropoietin (EPO) မကဵု အမိင် ဇရေင် အိက်ဇုတ် ညံင် ဂွံ ကၠောန် ပတိတ် ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် တၟိ တအ် ရ။ ကမၠောန် ဏအ် ဒး ကေတ် အခိင် ၜိုတ် ၇ တ္ၚဲ ရ။
# '''ပရေင် ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ ဆီ:''' ကြဴနူ တိတ် ကၠုင် နူ အိက်ဇုတ် တုဲ၊ ဍေံ ဇွောဝ် အာ ကၠုင် ပ္ဍဲ သၞောတ် ပၠောပ်ဆီ ပွိုင် ၁၂၀ တ္ၚဲ သွက်ဂွံ ပလံင် အံက်သဳဂျေန် ရ။
# '''ပွမပလီု ကေုာံ ကလေင် စကာ (Destruction and Recycling):''' ကာလ အာယုက် ဇၞော် ကၠုင် မ္ဂး ဆဲလ် ဂှ် တေင် ကြံင် အာ တုဲ လီုလာ် လောဲ ရ။ ကာလ ဍေံ ဇွောဝ် စိုပ် ပ္ဍဲ '''သရက် (Spleen)''' ကေုာံ '''ဂြိုဟ်ကတေင် (Liver)''' မ္ဂး၊ ဆဲလ် စဵုဒၞာ ယဲ (Macrophages) တအ် စ ပလီု ထောအ် ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် တြေံ တအ် ဏအ် ရ။ ဓါတ်ပသဲ ကေုာံ အမဳနဝ် အေတ်သေတ် တအ် ဂှ် ခန္ဓကာယ ကလေင် စွံ လဝ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဆဲလ် တၟိ တုဲ၊ သၟေဟ် တအ် ဂှ် ပ္တိတ် ထောအ် နဒဒှ် ဍာ်မင် (Bilirubin) ရ။

== ၄။ ယဲ ကေုာံ ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် (Diseases and Medical Conditions) ==
ယဝ်ရ လၟိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး အကာဲအရာ ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် ဟွံဓမ္မတာ မ္ဂး ဍေံ လေပ် က္တဵုဒှ် ယဲ အဓိက ဂမၠိုင် ရ-

* '''ယဲ ဆီ အောန် (Anemia):''' ဍေံ ဒှ် ယဲ မက္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ လၟိဟ် ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် အောန် လောန် အာ ရ။ ဍေံ က္တဵုဒှ် မာန် ဟိုတ်နူ စ စၞ ဓါတ်ပသဲ (Iron) ဟွံရုံဂပ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဆီ တိတ် လောန်ကာဲ ရ။ ညးယဲ တအ် မလေပ် မုက်မတ် ဖျိုဟ် ကေုာံ အိုတ် ဒြဟတ် ပြဟ် ရ။
* '''ယဲ ဆဲလ်ဆီ ကောက် (Sickle Cell Disease):''' ယဲ ဓါတ်ဗဳဇ မွဲ မဖန် ညံင် ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် က္တဵုဒှ် အာ ညံင်ရဴ ကောက် ရိတ် စပါ် (Sickle shape) ရ။ ဆဲလ် တအ် ဏအ် တေင် ကြံင် တုဲ ဍေံ ဗာန် ကၟာတ် အာ ပ္ဍဲ ပၠောပ်ဆီ မာန် တုဲ ဖန် ညံင် ဂွံ ဂိ သကေဝ် ကေုာံ ကဵု အန္တရာဲ ကု အင်္ဂဇတ် တအ် ရ။
* '''ယဲ ဆီ ဂၠိုင် လောန်ကာဲ (Polycythemia):''' အကာဲအရာ မက္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ အိက်ဇုတ် ပတိတ် ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် ဂၠိုင် လောန် အာ တုဲ၊ ဆီ ပိုဲ ဍေံ ဓီု ကလောအ် အာ မာန် ရ။ ဍေံ ဖန် ညံင် ဂြိုဟ်ဆီ ဂွံ ဒး ဍဵု ဒြဟတ် ဇၞော်ဇၞော် ရ။
* '''ယဲ ဇွဟ် (Malaria):''' စၟယဲ ဂကူ ပလာသမဝ်ဒဳယမ် (Plasmodium) နူကဵု ခြုက် ဇွဟ် တအ် ဍေံ လုပ် ဍိုက် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ပွား တိုန် ပ္ဍဲကဵု ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် တအ် တုဲ ဍေံ ဖန် ညံင် ဆဲလ် တအ် ဂွံ ထကး လီုလာ် အာ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဆီ]] (Blood)
* [[ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန်]] (Hemoglobin)
* [[သဲလ် ဆီ ဗု]] (White blood cell)
* [[အံက်သဳဂျေန်]] (Oxygen)
* [[သၞောတ် ဆီ]] (Cardiovascular system)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite book |last1=Hall |first1=John E. |title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology |date=2020 |publisher=Elsevier |isbn=978-0323597128}}
* {{cite book |last1=Marieb |first1=Elaine N. |title=Human Anatomy &amp; Physiology |date=2018 |publisher=Pearson |isbn=978-0134580999}}
* Pierigè, F., et al. (2008). &quot;Erythrocytes as a &quot;smart&quot; delivery system&quot;. ''Advanced Drug Delivery Reviews'', 60(2), 286-295.

{{DEFAULTSORT:Red Blood Cell}}
[[Category:ဆီ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ ဆဲလ်]]
[[Category:ခန္ဓဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:သၞောတ် ဆီ]]</text>
      <sha1>qlenfl16hwllyirw26jpiss6f2gxt3u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သဲလ် ဆီ ဗု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10776</id>
    <revision>
      <id>54304</id>
      <timestamp>2026-05-06T13:54:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|သဲလ် ပ္ဍဲ ဆီ မဗတိုက် စၟယဲ ကေုာံ ကာကွယ် ခန္ဓကာယ}} {{Infobox anatomy | name = သဲလ် ဆီ ဗု | native_name = White blood cell / Leukocyte | image = [[File:Blausen 0909 WhiteBloodCells.png|250px|ဗီုပြင် ဂကူ သဲလ် ဆီ ဗု နာနာ]] | caption = လဒက်ပ္တန် က...&quot;</comment>
      <origin>54304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11260" sha1="49gwqmgcgnxfbyojr6re7wzwgp2wt4x" xml:space="preserve">{{Short description|သဲလ် ပ္ဍဲ ဆီ မဗတိုက် စၟယဲ ကေုာံ ကာကွယ် ခန္ဓကာယ}}
{{Infobox anatomy
| name = သဲလ် ဆီ ဗု
| native_name = White blood cell / Leukocyte
| image = [[File:Blausen 0909 WhiteBloodCells.png|250px|ဗီုပြင် ဂကူ သဲလ် ဆီ ဗု နာနာ]]
| caption = လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ဂကူ သဲလ် ဆီ ဗု ၅ သာ် မပ္တံကဵု Monocyte, Eosinophil, Basophil, Lymphocytes ကေုာံ Neutrophil
| system = [[သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ]] (Immune system) ကေုာံ [[သၞောတ် ဆီ]]
| location = အပ္ဍဲ [[ဆီ]] ကေုာံ သၞောတ် လိမ္ဖ (Lymphatic system)
| function = ဗတိုက် စၟယဲ၊ ပ္တိတ် အေန်တဳဗဝ်ဒဳ၊ ကာကွယ် ခန္ဓကာယ
| precursor = သဲလ် တမ်မူလ (Hematopoietic stem cell) ပ္ဍဲ အိက်ဇုတ်
}}

'''သဲလ် ဆီ ဗု''' ({{lang-en|White blood cell - WBC}}) ဟွံသေင်မ္ဂး '''လဳကဝ်သိုက်''' ({{lang-en|Leukocyte}}) ဝွံ ဍေံဒှ် သဲလ် ကိစ္စဇၞော် မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ (Immune system) အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သတ္တဝါ တအ် ရ။ ဍေံ ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် ဇဳဝဗေဒ အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ ကာကွယ် ကေုာံ ဗတိုက် ကဵု အရာ မပလီုပလာ် တအ် မပ္တံကဵု စၟယဲ (Infections)၊ ဗက်တဳရဳယျာ၊ ဗိုင်းရပ်စ် (Viruses) ကေုာံ ကလောအ် ကေန်သာ တအ် ရ။ 

သဲလ် ဆီ ဗု တအ် ဂှ် ဍေံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု [[သဲလ် ဆီ ဗကေတ်]] တုဲ ဍေံ နွံ ကု နျူကလဳယပ် (Nucleus) မာန် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဍာ်ကယျး ဆီ သီုဖအိုတ် မ္ဂး သဲလ် ဆီ ဗု ပါလုပ် အောန် နူ ၁ တၟအ်ကၠံ (1%) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဆီ မွဲ စက် (မွဲ မဳလဳလဳတာ ပေင်င်) မ္ဂး၊ သဲလ် ဆီ ဗု ဓမ္မတာ နွံ လၟိဟ် ၜိုတ် ၄,၀၀၀ စဵုကဵု ၁၁,၀၀၀ မ ရ။ ယဝ်ရ လၟိဟ် ဏအ် သၠုင် တိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး သဝ် စှ်ေ အာ မ္ဂး ဍေံ ဒှ် သင်္ကေတ ယဲ မွဲမွဲ သာ် မာန် ရ။

== ၁။ ဂကူ သဲလ် ဆီ ဗု ဂမၠိုင် (Types of White Blood Cells) ==
သဲလ် ဆီ ဗု ဝွံ ဍေံ ပါ် လဝ် ၅ ဂကူ အဓိက တုဲ၊ ဂကူ ဇၟာပ်ပ် ဂကူ ဂှ် နွံ ကု တာလျိုင် မတၞဟ်ခြာ သွက်ဂွံ ဗတိုက် ယဲ ရ-

=== က။ ဂကောံ ဂရာန်နျူလဝ်သိုက် (Granulocytes) ===
သဲလ် တအ် ဏအ် ဍေံ နွံ ကု ဓါတ် မပ္တိတ် ဂျိ (Granules) ပ္ဍဲ လပါ် အပ္ဍဲ သဲလ် သွက်ဂွံ ပလီု စၟယဲ ရ-
# '''နျူထရဝ်ဖိလ် (Neutrophils):''' ဍေံ ဒှ် ဂကူ မဂၠိုင် အိုတ် (ပါလုပ် ၜိုတ် ၆၀-၇၀%) ရ။ ညးတအ် ဂှ် ဒှ် ဒပ် ပၞာန် မစိုပ် ဌာန် ပြဟ် အိုတ် ကာလ ဒး သရ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒး စၟယဲ ဗက်တဳရဳယျာ ရ။ ဍေံ ဇြောတ် ကၠောတ် စ ထောအ် (Phagocytosis) စၟယဲ တအ် ရ။
# '''အဳအဝ်သဳနဝ်ဖိလ် (Eosinophils):''' ဍေံ ဗတိုက် ကဵု စၟယဲ မဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု စၟ ဂကူ စၟတမြံက် (Parasites) တအ်၊ ကေုာံ ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ အခိင် က္တဵုဒှ် ယဲ အာလာဂျဳ (Allergic reactions) ကေုာံ ယဲ ကျာ (Asthma) ရ။
# '''ဗေသဝ်ဖိလ် (Basophils):''' ဍေံ ဒှ် ဂကူ မအောန် အိုတ် (အောန် နူ ၁%) တုဲ ဍေံ ပ္တိတ် ကဵု ဓါတ် ဟေတ်သတာမိန် (Histamine) သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ပၠောပ်ဆီ ဂွံ သၠဲ တိတ် ကာလ က္တဵုဒှ် သရ ရ။

=== ခ။ ဂကောံ အဂရာန်နျူလဝ်သိုက် (Agranulocytes) ===
# '''လင်ဖဝ်သိုက် (Lymphocytes):''' ပါလုပ် ၜိုတ် ၂၀-၂၅% တုဲ ဍေံ ဒှ် သဲလ် အဓိက အိုတ် သွက် သၞောတ် စဵုဒၞာ မစောန်သကီု ရ။ ဍေံ ပါ် လဝ် ၜါ ဂကူ-
   * '''B cells:''' ပ္တိတ် ကဵု လက်နက် '''အေန်တဳဗဝ်ဒဳ (Antibodies)''' သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ကၟာတ် လဒဵု စၟ ဗိုင်းရပ်စ် ကေုာံ ဗက်တဳရဳယျာ ရ။
   * '''T cells:''' ပလီုပလာ် ကဵု သဲလ် ခန္ဓကာယ မဒး ဒုင် ဍိုက် လဝ် နကဵု ဗိုင်းရပ်စ် တအ် ကေုာံ သဲလ် ကေန်သာ တအ် ရ။ (ယဲ HIV ဂှ် ဍေံ ပလီု လဝ် T cells တအ် ဏအ် ရ)။
# '''မဝ်နဝ်သိုက် (Monocytes):''' ဍေံ ဒှ် သဲလ် ဇၞော် အိုတ် တုဲ ကာလ ဍေံ စိုပ် အာ ပ္ဍဲ ဖျုန် မ္ဂး ဍေံ က္တဵုဒှ် အာ Macrophages ရ။ တာလျိုင် ဍေံ ဂှ် ဇြောတ် ကၠောတ် စ ထောအ် သဲလ် တြေံတြေံ ကေုာံ စၟယဲ ဂမၠိုင် ရ။

== ၂။ ပွမဖန်ဗဒှ် ကေုာံ လၟေင် ဘဝ (Production and Lifecycle) ==
* '''ပွမဖန်ဗဒှ် (Leukopoiesis):''' သဲလ် ဆီ ဗု သီုဖအိုတ် ဂှ် ဍေံ ဒး ဒုင် ဖန်ဗဒှ် ပ္တိတ် နူကဵု '''အိက်ဇုတ် (Bone marrow)''' ရ။ (သဲလ် လင်ဖဝ်သိုက် လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ဆက် အာ ဖောအ်ဗြေဝ် ပ္ဍဲ ဂြိုဟ် သာဲမပ် (Thymus) ကေုာံ စရိုဟ် လိမ္ဖ (Lymph nodes) ရ)။
* '''အာယုက်:''' အာယုက် သဲလ် ဆီ ဗု တအ် ဂှ် ဟွံတုပ် ညးသကအ် ပုဟ်။ နျူထရဝ်ဖိလ် လ္ၚဵု တအ် ဂျိုင် ၜိုတ် ၂-၃ တ္ၚဲ သၟး တုဲ၊ လင်ဖဝ်သိုက် (B cells/T cells) တအ် မ္ဂး ဍေံ ဂျိုင် တန်တဴ ဂွံ စဵုကဵု မဂၠိုင် ကု သၞာံ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဝင် ယဲ တြေံ (Memory cells) ရ။

== ၃။ ယဲ ကေုာံ ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် (Diseases and Medical Conditions) ==
ယဝ်ရ လၟိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး အကာဲအရာ သဲလ် ဆီ ဗု ဟွံဓမ္မတာ မ္ဂး ဍေံ လေပ် က္တဵုဒှ် ယဲ အဓိက ဂမၠိုင် ရ-

* '''ကေန်သာ ဆီ (Leukemia):''' ဍေံ ဒှ် ယဲ ကေန်သာ အိက်ဇုတ် မဖန် ညံင် ခန္ဓကာယ ဂွံ ပတိတ် သဲလ် ဆီ ဗု မလီုလာ် ဒၟံင် တအ် ဂၠိုင် လောန်ကာဲ ရ။ သဲလ် တအ် ဏအ် ဍေံ ဟွံမာန် ဗတိုက် စၟယဲ တုဲ ဍေံ ဓလီု ပလီု ထောအ် သဲလ် ဆီ ခိုဟ် တၞဟ် တအ် ရ။
* '''လၟိဟ် သဲလ် အောန် လောန် (Leukopenia):''' အကာဲအရာ လၟိဟ် သဲလ် ဆီ ဗု သဝ် စှ်ေ အာ (အောန် နူ ၄,၀၀၀)။ ဍေံ က္တဵုဒှ် မာန် ဟိုတ်နူ ဂဥုဲ ကေန်သာ၊ ယဲ ပလီု အိက်ဇုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲ HIV/AIDS ရ။ အကာဲအရာ ဏအ် ဖန် ညံင် မၞိဟ် ဇကု ဂွံ ဒး ယဲ လောဲသွာ ရ။
* '''ယဲ HIV / AIDS:''' စၟ ဗိုင်းရပ်စ် HIV ဂှ် ဍေံ လုပ် ဍိုက် ကေုာံ ပလီု ထောအ် သဲလ် CD4+ T-cells မဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် သဲလ် ဆီ ဗု တအ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၞောတ် စဵုဒၞာ လီုလာ် အာ တုဲ ညးယဲ တအ် မလေပ် ချိုတ် ဟိုတ်နူ ယဲ တၞဟ် လောဲလောဲ ရ။
* '''လၟိဟ် သဲလ် ဂၠိုင် လောန် (Leukocytosis):''' ယဝ်ရ ဇကု ပိုဲ က္တဵုဒှ် သရ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒး စၟယဲ ဗက်တဳရဳယျာ မ္ဂး၊ လၟိဟ် သဲလ် ဆီ ဗု သၠုင် တိုန် ယာယဳ ရ။ ဏအ် ဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် ဓမ္မတာ ခန္ဓကာယ သွက်ဂွံ ဗတိုက် ယဲ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဆီ]] (Blood)
* [[သဲလ် ဆီ ဗကေတ်]] (Red blood cell)
* [[သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ]] (Immune system)
* [[အိက်ဇုတ်]] (Bone marrow)
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite book |last1=Hall |first1=John E. |title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology |date=2020 |publisher=Elsevier |isbn=978-0323597128}}
* {{cite book |last1=Abbas |first1=Abul K. |last2=Lichtman |first2=Andrew H. |last3=Pillai |first3=Shiv |title=Cellular and Molecular Immunology |date=2017 |publisher=Elsevier |isbn=978-0323479783}}

{{DEFAULTSORT:White Blood Cell}}
[[Category:ဆီ]]
[[Category:သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ သဲလ်]]
[[Category:ခန္ဓဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]</text>
      <sha1>49gwqmgcgnxfbyojr6re7wzwgp2wt4x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10777</id>
    <revision>
      <id>54305</id>
      <timestamp>2026-05-06T13:56:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|သၞောတ်အင်္ဂဇတ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် မကာကွယ် ခန္ဓကာယ နူကဵု စၟယဲ ကေုာံ အန္တရာဲ}} {{Infobox anatomy | name = သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ | native_name = Immune system | image = File:Illu lymphatic system.jpg|250px|ဗီုပြင် သၞောတ် လိမ...&quot;</comment>
      <origin>54305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14112" sha1="cyavwj851w2vil0z7tgzpyjcyez24iw" xml:space="preserve">{{Short description|သၞောတ်အင်္ဂဇတ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် မကာကွယ် ခန္ဓကာယ နူကဵု စၟယဲ ကေုာံ အန္တရာဲ}}
{{Infobox anatomy
| name = သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ
| native_name = Immune system
| image = [[File:Illu lymphatic system.jpg|250px|ဗီုပြင် သၞောတ် လိမ္ဖ ကေုာံ အင်္ဂဇတ် စဵုဒၞာ ယဲ]]
| caption = လဒက်ပ္တန် သၞောတ် လိမ္ဖ မဒှ် သၞောတ် ပလံင်ဗစိုပ် အဓိက သွက် သဲလ် စဵုဒၞာ ယဲ ဂမၠိုင်
| system = ခန္ဓကာယ အလုံမွဲ
| major_organs = [[အိက်ဇုတ်]] (Bone marrow)၊ သရက် (Spleen)၊ ဂြိုဟ် သာဲမပ် (Thymus)၊ စရိုဟ် လိမ္ဖ (Lymph nodes)၊ [[သဲလ် ဆီ ဗု]] (White blood cells)
| functioning = ကာကွယ် စၟယဲ၊ ဗတိုက် ဗိုင်းရပ်စ် ကေုာံ ဗက်တဳရဳယျာ၊ စွံသမ္တီ ဝင်ယဲ တြေံ
}}

'''သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ''' ({{lang-en|Immune system}}) ဝွံ ဍေံဒှ် သၞောတ် ဇဳဝဗေဒ မပံင်ကောံ လဝ် နကဵု သဲလ် (Cells)၊ အင်္ဂဇတ် ကေုာံ ပရဝ်တေန် နာနာ အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သတ္တဝါ တအ် သွက်ဂွံ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် စဵုဒၞာ ကေုာံ ကာကွယ် ခန္ဓကာယ နူကဵု အရာ မပလီုပလာ် တအ် ရ။ သၞောတ် ဏအ် ဍေံ စၟတ်သမ္တီ ပါ်ပဲါ မာန် ဒဒှ်ရ လဵု ဂှ် ဒှ် သဲလ် ခန္ဓကာယ ဇကု ဇေတ်တ် တုဲ လဵု ဂှ် ဒှ် စၟသၞ (Pathogens) မပ္တံကဵု ဗက်တဳရဳယျာ၊ ဗိုင်းရပ်စ်၊ စၟတမြံက် ဟွံသေင်မ္ဂး သဲလ် ကေန်သာ တအ် ရ။ 

ယဝ်ရ သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ ဏအ် ကၠောန် ကမၠောန် ဍိုက်က်ပေင်င် မ္ဂး၊ ဍေံ ဖန် ညံင် ပိုဲ ဂွံ ဗၠးၜး နူ ယဲဘဲ တုဲ ယဝ်ရ ဍေံ ဍိုန်လျ အာ မ္ဂး ပိုဲ မလေပ် ဒး ယဲ လောဲသွာ ကေုာံ စဵုကဵု ဒှ် အန္တရာဲ လမျီု မာန် ရ။

== ၁။ အင်္ဂဇတ် ကေုာံ အစိတ်အပိုင်း အဓိကဂမၠိုင် (Major Components) ==
သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ ဂှ် ဍေံ ဟွံမွဲ ကု ဒၞာဲ ဗဟဵု မွဲ ဒၞာဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေံ ပြးဇး နွံ ဒၟံင် အလုံ မွဲ ခန္ဓကာယ ရ။ အစိတ်အပိုင်း အဓိက တအ် ဂှ် ဒှ်-

# '''သဲလ် ဆီ ဗု (White Blood Cells / Leukocytes):''' ဍေံ ဒှ် ဒပ် ပၞာန် အဓိက အိုတ် ရ။ သဲလ် တအ် ဏအ် ပြးဇး ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဆီ ကေုာံ ဖျုန် တအ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဗတိုက် စၟယဲ ရ။ (ဥပမာ - Neutrophils, Lymphocytes, Macrophages)။
# '''အေန်တဳဗဝ်ဒဳ (Antibodies):''' ဍေံ ဒှ် ဓါတ် ပရဝ်တေန် ဗီုပြင် အက္ခရ် 'Y' မပတိတ် နူကဵု B-cells ရ။ တာလျိုင် ဍေံ ဂှ် သွက်ဂွံ အာ ဗာန် ဍိုက် လဝ် စၟယဲ (Antigens) တုဲ ကဵု သင်္ကေတ သွက် သဲလ် တၞဟ် တအ် ဂွံ ကၠုင် ဂစိုတ် ထောအ် ရ။
# '''အိက်ဇုတ် (Bone Marrow):''' ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန မဖန်ဗဒှ် ပတိတ် သဲလ် ဆီ ဗု၊ သဲလ် ဆီ ဗကေတ် ကေုာံ သဲလ် သၞောတ် စဵုဒၞာ သီုဖအိုတ် ရ။
# '''သၞောတ် လိမ္ဖ (Lymphatic System):''' မပံင်ကောံ လဝ် နကဵု ပၠောပ် လိမ္ဖ၊ ဍာ်ရတ် ကေုာံ '''စရိုဟ် လိမ္ဖ (Lymph nodes)''' ရ။ စရိုဟ် လိမ္ဖ (မလေပ် နွံ ပ္ဍဲ ကအ်၊ သကဲ တဲ ကေုာံ ကတိုဟ်) တအ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မစၟဳစၟတ် စၟယဲ တုဲ ကာလ ပိုဲ ဒး ယဲ မ္ဂး စရိုဟ် ဏအ် မလေပ် ဇၞော် ကၠုင် ရ။
# '''သရက် (Spleen) ကေုာံ ဂြိုဟ် သာဲမပ် (Thymus):''' သရက် ဍေံ စၟဳစၟတ် ကဵု ဆီ တုဲ ဂစိုတ် ထောအ် သဲလ် လီုလီု ကေုာံ စၟယဲ ရ။ ဂြိုဟ် သာဲမပ် ဂှ် ဒှ် ဘာ ဗ္တောန် ပညာ သွက် T-cells တအ် ဂွံ လ္ၚတ် ပါ်ပဲါ စၟသၞ ရ။

== ၂။ သၞောတ် စဵုဒၞာ အဓိက ၜါ သာ် (The Two Lines of Defense) ==
သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ ဝွံ ပါ် လဝ် ၜါ ကဏ္ဍ အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ဗွဲမစောန်သကီု-

=== က။ သၞောတ် စဵုဒၞာ သဘာဝ (Innate / Non-specific Immune System) ===
ဍေံ ဒှ် သၞောတ် မပါ ကၠုင် နူ ဂၠံဂဝ် မဒှ် ပရေင် စဵုဒၞာ ကဆံင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ ဍေံ ဗတိုက် ကဵု စၟယဲ သီုဖအိုတ် ဗွဲမပြဟ်၊ ဆဂး ဍေံ ဟွံရုဲစၟတ် ဂကူ စၟယဲ ပုဟ်။
* '''စဵုဒၞာ လပါ် ကာယ:''' စၞာံ (Skin)၊ ဍာ်ရမတ်၊ ဍာ်ပါင် ကေုာံ ဍာ်ကယျး ပ္ဍဲ မုဟ် တအ် ဍေံ ကာကွယ် ဟွံကဵု စၟ လုပ်။ ပ္ဍဲ ဍာ်ရမတ် ကဵု ဍာ်ပါင် ဂှ် နွံ ကု ဓါတ် အေန်ဇြာင် မဂစိုတ် ဗက်တဳရဳယျာ ရ။
* '''စဵုဒၞာ လပါ် သဲလ်:''' ယဝ်ရ စၟ လုပ် စိုပ် အပ္ဍဲ မ္ဂး သဲလ် မပ္တံကဵု Macrophages ကေုာံ Neutrophils တအ် အာ ဇြောတ် ကၠောတ် စ ထောအ် ဍေံ အိုတ် ရ။ အကာဲအရာ ဏအ် ဖန် ညံင် သရ ဂွံ ယောင် ယိ (Inflammation) ကေုာံ က္တဴ ဇၞော် ကၠုင် ရ။

=== ခ။ သၞောတ် စဵုဒၞာ မလ္ၚတ်ဗ္တောန် (Adaptive / Specific Immune System) ===
ဍေံ ဒှ် သၞောတ် စဵုဒၞာ ကဆံင် သၠုင် အိုတ် မလ္ၚတ် ဗ္တောန် ကေတ် နူကဵု ပရေင် ဆဵုဂဗ ယဲ ရ။ ဍေံ ဒး ကေတ် အခိင် ညိ (ၜိုတ် သတ္တဟ) သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန်၊ ဆဂး ဍေံ တိကျ လောန် တုဲ ဗတိုက် ရုဲစၟတ် ကဵု ဂကူ ယဲ မွဲမွဲ သၟး ရ။
* '''B-cells:''' ကၠောန် ပတိတ် အေန်တဳဗဝ်ဒဳ (Antibodies) မကိတ်ညဳ ကု စၟယဲ ဍာံဍာံ သွက်ဂွံ ပလီု ဍေံ။
* '''T-cells:''' အာ ဂစိုတ် ထောအ် သဲလ် ဇကု မဒး ဒုင် ဍိုက် လဝ် နကဵု ဗိုင်းရပ်စ် ရ။
* '''သဲလ် သမ္တီ (Memory cells):''' ကြဴနူ ဗတိုက် ယဲ ဇၞး အာ တုဲ၊ သဲလ် လ္ၚဵု တအ် ဍေံ စွံ သမ္တီ လဝ် ဝင် စၟယဲ ဂှ် ရ။ ယဝ်ရ စၟ ဂှ် လုပ် ကၠုင် မွဲ ဝါ ပၠန် မ္ဂး၊ ဍေံ ဗတိုက် ပလီု ထောအ် ပြဟ်ပြဟ် သီု ပိုဲ ဟွံဂွံ တီ ညာတ် လက္ခဏာ ယဲ ဏီ ရ။ '''(ပရေင် ထပှ်ေ ဂဥုဲ ကာကွယ် / Vaccine ဂှ် ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် သ္ပ သဇိုင် ကု သဘဴဓရ် ဏအ် ရ)'''။

== ၃။ ယဲ ကေုာံ ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် (Diseases of the Immune System) ==
လဆောဝ် မ္ဂး သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ ဂှ် ဍေံ လီုလာ် အာ တုဲ လေပ် က္တဵုဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် ၃ သာ်-

# '''ယဲ စဵုဒၞာ ဍိုန်လျ (Immunodeficiency):''' အကာဲအရာ သၞောတ် စဵုဒၞာ ဍိုန်လျ အာ တုဲ ဟွံမာန် ဗတိုက် စၟယဲ။ ဥပမာ အဓိက ဂှ် ဒှ် ယဲ HIV/AIDS ရ။ စၟ ဗိုင်းရပ်စ် HIV ဂှ် ဍေံ အာ ပလီု ထောအ် T-cells တအ် တုဲ ဖန် ညံင် ညးယဲ ဂွံ ချိုတ် ဟိုတ်နူ ယဲ တၞဟ် (ဗီုကဵု တဳဗဳ) လောဲသွာ ရ။
# '''ယဲ စဵုဒၞာ ဗတိုက် ဇကု (Autoimmune Diseases):''' ဍေံ ဒှ် အကာဲအရာ မဗၠေတ် ယောင်ယာ မွဲ တုဲ၊ သၞောတ် စဵုဒၞာ ဂှ် ဍေံ ထေင် ကေတ် သဲလ် ခန္ဓကာယ ဇကု နဒဒှ် သၞ တုဲ ကလေင် ဗတိုက် ပလီု ထောအ် အင်္ဂဇတ် ဇကု ရ။ ဥပမာ -
   * ယဲ ဇုတ်က္ၜံင် ယောင် (Rheumatoid arthritis) - ဗတိုက် ဒကုတ် ဇုတ်။
   * ယဲ ဆီဍာတ် ဂကူ ၁ (Type 1 Diabetes) - ဗတိုက် ဂြိုဟ်မတာ မပတိတ် အေန်သူလေန်။
   * ယဲ လူပါတ် (Lupus) - ဗတိုက် အင်္ဂဇတ် နာနာ အလုံ ခန္ဓ။
# '''ယဲ အာလာဂျဳ (Allergies / Hypersensitivity):''' ဍေံ ဒှ် အကာဲအရာ သၞောတ် စဵုဒၞာ ဏအ် တုန့်ပြန် လောန်ကာဲ လတူ အရာ မဟွံမွဲ ကု အန္တရာဲ မပ္တံကဵု ကျာ ထၞိက်၊ စၞစ (ဗီုကဵု က သာဲ)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သော် ကောန်ဗဂဲ တအ် ရ။ ဍေံ ဖန် ညံင် ဂွံ ယောင် ယိ၊ ခအှ် ကေုာံ ယီု ဝါတ် (Asthma) ရ။

== ၄။ ပရေင် မင်မဲ ညံင် ဂွံ ထတ်ယုက် (Boosting Immune Health) ==
သွက် သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် လၟိုန် ဂှ်-
* '''စၞ အဟာရ:''' စ စၞ မၞုံ ကု ဗဳတာမေန် သဳ (Vitamin C)၊ ဗဳတာမေန် ဒဳ (D) ကေုာံ ဓါတ် ဇေန် (Zinc) ညံင် ဂွံ ရုံဂပ်။
* '''ပရေင် ဇူဒီု:''' တိက် ညံင် ဂွံ ပေင် အခိင် (၇-၈ နာဍဳ)။ ကာလ ပိုဲ တိက် မှ သဲလ် စဵုဒၞာ တအ် ကလေင် ဖောအ်ဗြေဝ် ရ။
* '''စိုတ်စၞာဲ (Stress):''' ယဝ်ရ စိုတ် ထေဲ ဟွံသေင်မ္ဂး စိုတ်စၞာဲ ဇၞော် လၟိုန် အခိင် မ္ဂး ဓါတ် ကဝ်တဳဇြောလ် (Cortisol) ဍေံ ဖအောန် ဖျေဟ် ဒြဟတ် သၞောတ် စဵုဒၞာ ရ။
* '''ထပှ်ေ ဂဥုဲ ကာကွယ် (Vaccination):''' ဍေံ ဒှ် နဲကဲ အဓိက သွက်ဂွံ ဗ္တောန် သၞောတ် စဵုဒၞာ ပိုဲ ညံင် ဂွံ ကာကွယ် ယဲ အန္တရာဲ (ဥပမာ - ကိုဝ်ဗေတ်-၁၉၊ ခမဳကၠိက်) ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[သဲလ် ဆီ ဗု]] (White blood cell)
* [[ဆီ]] (Blood)
* [[အေန်တဳဗဝ်ဒဳ]] (Antibodies)
* [[ဂဥုဲ ကာကွယ်]] (Vaccine)
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite book |last1=Hall |first1=John E. |title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology |date=2020 |publisher=Elsevier |isbn=978-0323597128}}
* {{cite book |last1=Abbas |first1=Abul K. |last2=Lichtman |first2=Andrew H. |last3=Pillai |first3=Shiv |title=Cellular and Molecular Immunology |date=2017 |publisher=Elsevier |isbn=978-0323479783}}

{{DEFAULTSORT:Immune System}}
[[Category:သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ|*]]
[[Category:သၞောတ် ခန္ဓကာယ]]
[[Category:ခန္ဓဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]</text>
      <sha1>cyavwj851w2vil0z7tgzpyjcyez24iw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54306</id>
      <parentid>54305</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T13:57:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၁။ အင်္ဂဇတ် ကေုာံ အစိတ်အပိုင်း အဓိကဂမၠိုင် (Major Components) */</comment>
      <origin>54306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14103" sha1="4839kdg439dry69p6ovrl2cyzwg9gwt" xml:space="preserve">{{Short description|သၞောတ်အင်္ဂဇတ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် မကာကွယ် ခန္ဓကာယ နူကဵု စၟယဲ ကေုာံ အန္တရာဲ}}
{{Infobox anatomy
| name = သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ
| native_name = Immune system
| image = [[File:Illu lymphatic system.jpg|250px|ဗီုပြင် သၞောတ် လိမ္ဖ ကေုာံ အင်္ဂဇတ် စဵုဒၞာ ယဲ]]
| caption = လဒက်ပ္တန် သၞောတ် လိမ္ဖ မဒှ် သၞောတ် ပလံင်ဗစိုပ် အဓိက သွက် သဲလ် စဵုဒၞာ ယဲ ဂမၠိုင်
| system = ခန္ဓကာယ အလုံမွဲ
| major_organs = [[အိက်ဇုတ်]] (Bone marrow)၊ သရက် (Spleen)၊ ဂြိုဟ် သာဲမပ် (Thymus)၊ စရိုဟ် လိမ္ဖ (Lymph nodes)၊ [[သဲလ် ဆီ ဗု]] (White blood cells)
| functioning = ကာကွယ် စၟယဲ၊ ဗတိုက် ဗိုင်းရပ်စ် ကေုာံ ဗက်တဳရဳယျာ၊ စွံသမ္တီ ဝင်ယဲ တြေံ
}}

'''သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ''' ({{lang-en|Immune system}}) ဝွံ ဍေံဒှ် သၞောတ် ဇဳဝဗေဒ မပံင်ကောံ လဝ် နကဵု သဲလ် (Cells)၊ အင်္ဂဇတ် ကေုာံ ပရဝ်တေန် နာနာ အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သတ္တဝါ တအ် သွက်ဂွံ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် စဵုဒၞာ ကေုာံ ကာကွယ် ခန္ဓကာယ နူကဵု အရာ မပလီုပလာ် တအ် ရ။ သၞောတ် ဏအ် ဍေံ စၟတ်သမ္တီ ပါ်ပဲါ မာန် ဒဒှ်ရ လဵု ဂှ် ဒှ် သဲလ် ခန္ဓကာယ ဇကု ဇေတ်တ် တုဲ လဵု ဂှ် ဒှ် စၟသၞ (Pathogens) မပ္တံကဵု ဗက်တဳရဳယျာ၊ ဗိုင်းရပ်စ်၊ စၟတမြံက် ဟွံသေင်မ္ဂး သဲလ် ကေန်သာ တအ် ရ။ 

ယဝ်ရ သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ ဏအ် ကၠောန် ကမၠောန် ဍိုက်က်ပေင်င် မ္ဂး၊ ဍေံ ဖန် ညံင် ပိုဲ ဂွံ ဗၠးၜး နူ ယဲဘဲ တုဲ ယဝ်ရ ဍေံ ဍိုန်လျ အာ မ္ဂး ပိုဲ မလေပ် ဒး ယဲ လောဲသွာ ကေုာံ စဵုကဵု ဒှ် အန္တရာဲ လမျီု မာန် ရ။

== ၁။ အင်္ဂဇတ် ကေုာံ အဝဲသ္ကုတ် အဓိကဂမၠိုင် (Major Components) ==
သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ ဂှ် ဍေံ ဟွံမွဲ ကု ဒၞာဲ ဗဟဵု မွဲ ဒၞာဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေံ ပြးဇး နွံ ဒၟံင် အလုံ မွဲ ခန္ဓကာယ ရ။ အစိတ်အပိုင်း အဓိက တအ် ဂှ် ဒှ်-

# '''သဲလ် ဆီ ဗု (White Blood Cells / Leukocytes):''' ဍေံ ဒှ် ဒပ် ပၞာန် အဓိက အိုတ် ရ။ သဲလ် တအ် ဏအ် ပြးဇး ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဆီ ကေုာံ ဖျုန် တအ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဗတိုက် စၟယဲ ရ။ (ဥပမာ - Neutrophils, Lymphocytes, Macrophages)။
# '''အေန်တဳဗဝ်ဒဳ (Antibodies):''' ဍေံ ဒှ် ဓါတ် ပရဝ်တေန် ဗီုပြင် အက္ခရ် 'Y' မပတိတ် နူကဵု B-cells ရ။ တာလျိုင် ဍေံ ဂှ် သွက်ဂွံ အာ ဗာန် ဍိုက် လဝ် စၟယဲ (Antigens) တုဲ ကဵု သင်္ကေတ သွက် သဲလ် တၞဟ် တအ် ဂွံ ကၠုင် ဂစိုတ် ထောအ် ရ။
# '''အိက်ဇုတ် (Bone Marrow):''' ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန မဖန်ဗဒှ် ပတိတ် သဲလ် ဆီ ဗု၊ သဲလ် ဆီ ဗကေတ် ကေုာံ သဲလ် သၞောတ် စဵုဒၞာ သီုဖအိုတ် ရ။
# '''သၞောတ် လိမ္ဖ (Lymphatic System):''' မပံင်ကောံ လဝ် နကဵု ပၠောပ် လိမ္ဖ၊ ဍာ်ရတ် ကေုာံ '''စရိုဟ် လိမ္ဖ (Lymph nodes)''' ရ။ စရိုဟ် လိမ္ဖ (မလေပ် နွံ ပ္ဍဲ ကအ်၊ သကဲ တဲ ကေုာံ ကတိုဟ်) တအ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မစၟဳစၟတ် စၟယဲ တုဲ ကာလ ပိုဲ ဒး ယဲ မ္ဂး စရိုဟ် ဏအ် မလေပ် ဇၞော် ကၠုင် ရ။
# '''သရက် (Spleen) ကေုာံ ဂြိုဟ် သာဲမပ် (Thymus):''' သရက် ဍေံ စၟဳစၟတ် ကဵု ဆီ တုဲ ဂစိုတ် ထောအ် သဲလ် လီုလီု ကေုာံ စၟယဲ ရ။ ဂြိုဟ် သာဲမပ် ဂှ် ဒှ် ဘာ ဗ္တောန် ပညာ သွက် T-cells တအ် ဂွံ လ္ၚတ် ပါ်ပဲါ စၟသၞ ရ။

== ၂။ သၞောတ် စဵုဒၞာ အဓိက ၜါ သာ် (The Two Lines of Defense) ==
သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ ဝွံ ပါ် လဝ် ၜါ ကဏ္ဍ အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ဗွဲမစောန်သကီု-

=== က။ သၞောတ် စဵုဒၞာ သဘာဝ (Innate / Non-specific Immune System) ===
ဍေံ ဒှ် သၞောတ် မပါ ကၠုင် နူ ဂၠံဂဝ် မဒှ် ပရေင် စဵုဒၞာ ကဆံင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ ဍေံ ဗတိုက် ကဵု စၟယဲ သီုဖအိုတ် ဗွဲမပြဟ်၊ ဆဂး ဍေံ ဟွံရုဲစၟတ် ဂကူ စၟယဲ ပုဟ်။
* '''စဵုဒၞာ လပါ် ကာယ:''' စၞာံ (Skin)၊ ဍာ်ရမတ်၊ ဍာ်ပါင် ကေုာံ ဍာ်ကယျး ပ္ဍဲ မုဟ် တအ် ဍေံ ကာကွယ် ဟွံကဵု စၟ လုပ်။ ပ္ဍဲ ဍာ်ရမတ် ကဵု ဍာ်ပါင် ဂှ် နွံ ကု ဓါတ် အေန်ဇြာင် မဂစိုတ် ဗက်တဳရဳယျာ ရ။
* '''စဵုဒၞာ လပါ် သဲလ်:''' ယဝ်ရ စၟ လုပ် စိုပ် အပ္ဍဲ မ္ဂး သဲလ် မပ္တံကဵု Macrophages ကေုာံ Neutrophils တအ် အာ ဇြောတ် ကၠောတ် စ ထောအ် ဍေံ အိုတ် ရ။ အကာဲအရာ ဏအ် ဖန် ညံင် သရ ဂွံ ယောင် ယိ (Inflammation) ကေုာံ က္တဴ ဇၞော် ကၠုင် ရ။

=== ခ။ သၞောတ် စဵုဒၞာ မလ္ၚတ်ဗ္တောန် (Adaptive / Specific Immune System) ===
ဍေံ ဒှ် သၞောတ် စဵုဒၞာ ကဆံင် သၠုင် အိုတ် မလ္ၚတ် ဗ္တောန် ကေတ် နူကဵု ပရေင် ဆဵုဂဗ ယဲ ရ။ ဍေံ ဒး ကေတ် အခိင် ညိ (ၜိုတ် သတ္တဟ) သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန်၊ ဆဂး ဍေံ တိကျ လောန် တုဲ ဗတိုက် ရုဲစၟတ် ကဵု ဂကူ ယဲ မွဲမွဲ သၟး ရ။
* '''B-cells:''' ကၠောန် ပတိတ် အေန်တဳဗဝ်ဒဳ (Antibodies) မကိတ်ညဳ ကု စၟယဲ ဍာံဍာံ သွက်ဂွံ ပလီု ဍေံ။
* '''T-cells:''' အာ ဂစိုတ် ထောအ် သဲလ် ဇကု မဒး ဒုင် ဍိုက် လဝ် နကဵု ဗိုင်းရပ်စ် ရ။
* '''သဲလ် သမ္တီ (Memory cells):''' ကြဴနူ ဗတိုက် ယဲ ဇၞး အာ တုဲ၊ သဲလ် လ္ၚဵု တအ် ဍေံ စွံ သမ္တီ လဝ် ဝင် စၟယဲ ဂှ် ရ။ ယဝ်ရ စၟ ဂှ် လုပ် ကၠုင် မွဲ ဝါ ပၠန် မ္ဂး၊ ဍေံ ဗတိုက် ပလီု ထောအ် ပြဟ်ပြဟ် သီု ပိုဲ ဟွံဂွံ တီ ညာတ် လက္ခဏာ ယဲ ဏီ ရ။ '''(ပရေင် ထပှ်ေ ဂဥုဲ ကာကွယ် / Vaccine ဂှ် ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် သ္ပ သဇိုင် ကု သဘဴဓရ် ဏအ် ရ)'''။

== ၃။ ယဲ ကေုာံ ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် (Diseases of the Immune System) ==
လဆောဝ် မ္ဂး သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ ဂှ် ဍေံ လီုလာ် အာ တုဲ လေပ် က္တဵုဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် ၃ သာ်-

# '''ယဲ စဵုဒၞာ ဍိုန်လျ (Immunodeficiency):''' အကာဲအရာ သၞောတ် စဵုဒၞာ ဍိုန်လျ အာ တုဲ ဟွံမာန် ဗတိုက် စၟယဲ။ ဥပမာ အဓိက ဂှ် ဒှ် ယဲ HIV/AIDS ရ။ စၟ ဗိုင်းရပ်စ် HIV ဂှ် ဍေံ အာ ပလီု ထောအ် T-cells တအ် တုဲ ဖန် ညံင် ညးယဲ ဂွံ ချိုတ် ဟိုတ်နူ ယဲ တၞဟ် (ဗီုကဵု တဳဗဳ) လောဲသွာ ရ။
# '''ယဲ စဵုဒၞာ ဗတိုက် ဇကု (Autoimmune Diseases):''' ဍေံ ဒှ် အကာဲအရာ မဗၠေတ် ယောင်ယာ မွဲ တုဲ၊ သၞောတ် စဵုဒၞာ ဂှ် ဍေံ ထေင် ကေတ် သဲလ် ခန္ဓကာယ ဇကု နဒဒှ် သၞ တုဲ ကလေင် ဗတိုက် ပလီု ထောအ် အင်္ဂဇတ် ဇကု ရ။ ဥပမာ -
   * ယဲ ဇုတ်က္ၜံင် ယောင် (Rheumatoid arthritis) - ဗတိုက် ဒကုတ် ဇုတ်။
   * ယဲ ဆီဍာတ် ဂကူ ၁ (Type 1 Diabetes) - ဗတိုက် ဂြိုဟ်မတာ မပတိတ် အေန်သူလေန်။
   * ယဲ လူပါတ် (Lupus) - ဗတိုက် အင်္ဂဇတ် နာနာ အလုံ ခန္ဓ။
# '''ယဲ အာလာဂျဳ (Allergies / Hypersensitivity):''' ဍေံ ဒှ် အကာဲအရာ သၞောတ် စဵုဒၞာ ဏအ် တုန့်ပြန် လောန်ကာဲ လတူ အရာ မဟွံမွဲ ကု အန္တရာဲ မပ္တံကဵု ကျာ ထၞိက်၊ စၞစ (ဗီုကဵု က သာဲ)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သော် ကောန်ဗဂဲ တအ် ရ။ ဍေံ ဖန် ညံင် ဂွံ ယောင် ယိ၊ ခအှ် ကေုာံ ယီု ဝါတ် (Asthma) ရ။

== ၄။ ပရေင် မင်မဲ ညံင် ဂွံ ထတ်ယုက် (Boosting Immune Health) ==
သွက် သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် လၟိုန် ဂှ်-
* '''စၞ အဟာရ:''' စ စၞ မၞုံ ကု ဗဳတာမေန် သဳ (Vitamin C)၊ ဗဳတာမေန် ဒဳ (D) ကေုာံ ဓါတ် ဇေန် (Zinc) ညံင် ဂွံ ရုံဂပ်။
* '''ပရေင် ဇူဒီု:''' တိက် ညံင် ဂွံ ပေင် အခိင် (၇-၈ နာဍဳ)။ ကာလ ပိုဲ တိက် မှ သဲလ် စဵုဒၞာ တအ် ကလေင် ဖောအ်ဗြေဝ် ရ။
* '''စိုတ်စၞာဲ (Stress):''' ယဝ်ရ စိုတ် ထေဲ ဟွံသေင်မ္ဂး စိုတ်စၞာဲ ဇၞော် လၟိုန် အခိင် မ္ဂး ဓါတ် ကဝ်တဳဇြောလ် (Cortisol) ဍေံ ဖအောန် ဖျေဟ် ဒြဟတ် သၞောတ် စဵုဒၞာ ရ။
* '''ထပှ်ေ ဂဥုဲ ကာကွယ် (Vaccination):''' ဍေံ ဒှ် နဲကဲ အဓိက သွက်ဂွံ ဗ္တောန် သၞောတ် စဵုဒၞာ ပိုဲ ညံင် ဂွံ ကာကွယ် ယဲ အန္တရာဲ (ဥပမာ - ကိုဝ်ဗေတ်-၁၉၊ ခမဳကၠိက်) ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[သဲလ် ဆီ ဗု]] (White blood cell)
* [[ဆီ]] (Blood)
* [[အေန်တဳဗဝ်ဒဳ]] (Antibodies)
* [[ဂဥုဲ ကာကွယ်]] (Vaccine)
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite book |last1=Hall |first1=John E. |title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology |date=2020 |publisher=Elsevier |isbn=978-0323597128}}
* {{cite book |last1=Abbas |first1=Abul K. |last2=Lichtman |first2=Andrew H. |last3=Pillai |first3=Shiv |title=Cellular and Molecular Immunology |date=2017 |publisher=Elsevier |isbn=978-0323479783}}

{{DEFAULTSORT:Immune System}}
[[Category:သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ|*]]
[[Category:သၞောတ် ခန္ဓကာယ]]
[[Category:ခန္ဓဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]</text>
      <sha1>4839kdg439dry69p6ovrl2cyzwg9gwt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54307</id>
      <parentid>54306</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T13:58:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် */</comment>
      <origin>54307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14103" sha1="bi3d4624tr0ab8yj8yx271znth5a2eb" xml:space="preserve">{{Short description|သၞောတ်အင်္ဂဇတ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် မကာကွယ် ခန္ဓကာယ နူကဵု စၟယဲ ကေုာံ အန္တရာဲ}}
{{Infobox anatomy
| name = သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ
| native_name = Immune system
| image = [[File:Illu lymphatic system.jpg|250px|ဗီုပြင် သၞောတ် လိမ္ဖ ကေုာံ အင်္ဂဇတ် စဵုဒၞာ ယဲ]]
| caption = လဒက်ပ္တန် သၞောတ် လိမ္ဖ မဒှ် သၞောတ် ပလံင်ဗစိုပ် အဓိက သွက် သဲလ် စဵုဒၞာ ယဲ ဂမၠိုင်
| system = ခန္ဓကာယ အလုံမွဲ
| major_organs = [[အိက်ဇုတ်]] (Bone marrow)၊ သရက် (Spleen)၊ ဂြိုဟ် သာဲမပ် (Thymus)၊ စရိုဟ် လိမ္ဖ (Lymph nodes)၊ [[သဲလ် ဆီ ဗု]] (White blood cells)
| functioning = ကာကွယ် စၟယဲ၊ ဗတိုက် ဗိုင်းရပ်စ် ကေုာံ ဗက်တဳရဳယျာ၊ စွံသမ္တီ ဝင်ယဲ တြေံ
}}

'''သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ''' ({{lang-en|Immune system}}) ဝွံ ဍေံဒှ် သၞောတ် ဇဳဝဗေဒ မပံင်ကောံ လဝ် နကဵု သဲလ် (Cells)၊ အင်္ဂဇတ် ကေုာံ ပရဝ်တေန် နာနာ အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သတ္တဝါ တအ် သွက်ဂွံ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် စဵုဒၞာ ကေုာံ ကာကွယ် ခန္ဓကာယ နူကဵု အရာ မပလီုပလာ် တအ် ရ။ သၞောတ် ဏအ် ဍေံ စၟတ်သမ္တီ ပါ်ပဲါ မာန် ဒဒှ်ရ လဵု ဂှ် ဒှ် သဲလ် ခန္ဓကာယ ဇကု ဇေတ်တ် တုဲ လဵု ဂှ် ဒှ် စၟသၞ (Pathogens) မပ္တံကဵု ဗက်တဳရဳယျာ၊ ဗိုင်းရပ်စ်၊ စၟတမြံက် ဟွံသေင်မ္ဂး သဲလ် ကေန်သာ တအ် ရ။ 

ယဝ်ရ သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ ဏအ် ကၠောန် ကမၠောန် ဍိုက်က်ပေင်င် မ္ဂး၊ ဍေံ ဖန် ညံင် ပိုဲ ဂွံ ဗၠးၜး နူ ယဲဘဲ တုဲ ယဝ်ရ ဍေံ ဍိုန်လျ အာ မ္ဂး ပိုဲ မလေပ် ဒး ယဲ လောဲသွာ ကေုာံ စဵုကဵု ဒှ် အန္တရာဲ လမျီု မာန် ရ။

== ၁။ အင်္ဂဇတ် ကေုာံ အဝဲသ္ကုတ် အဓိကဂမၠိုင် (Major Components) ==
သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ ဂှ် ဍေံ ဟွံမွဲ ကု ဒၞာဲ ဗဟဵု မွဲ ဒၞာဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေံ ပြးဇး နွံ ဒၟံင် အလုံ မွဲ ခန္ဓကာယ ရ။ အစိတ်အပိုင်း အဓိက တအ် ဂှ် ဒှ်-

# '''သဲလ် ဆီ ဗု (White Blood Cells / Leukocytes):''' ဍေံ ဒှ် ဒပ် ပၞာန် အဓိက အိုတ် ရ။ သဲလ် တအ် ဏအ် ပြးဇး ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဆီ ကေုာံ ဖျုန် တအ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဗတိုက် စၟယဲ ရ။ (ဥပမာ - Neutrophils, Lymphocytes, Macrophages)။
# '''အေန်တဳဗဝ်ဒဳ (Antibodies):''' ဍေံ ဒှ် ဓါတ် ပရဝ်တေန် ဗီုပြင် အက္ခရ် 'Y' မပတိတ် နူကဵု B-cells ရ။ တာလျိုင် ဍေံ ဂှ် သွက်ဂွံ အာ ဗာန် ဍိုက် လဝ် စၟယဲ (Antigens) တုဲ ကဵု သင်္ကေတ သွက် သဲလ် တၞဟ် တအ် ဂွံ ကၠုင် ဂစိုတ် ထောအ် ရ။
# '''အိက်ဇုတ် (Bone Marrow):''' ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန မဖန်ဗဒှ် ပတိတ် သဲလ် ဆီ ဗု၊ သဲလ် ဆီ ဗကေတ် ကေုာံ သဲလ် သၞောတ် စဵုဒၞာ သီုဖအိုတ် ရ။
# '''သၞောတ် လိမ္ဖ (Lymphatic System):''' မပံင်ကောံ လဝ် နကဵု ပၠောပ် လိမ္ဖ၊ ဍာ်ရတ် ကေုာံ '''စရိုဟ် လိမ္ဖ (Lymph nodes)''' ရ။ စရိုဟ် လိမ္ဖ (မလေပ် နွံ ပ္ဍဲ ကအ်၊ သကဲ တဲ ကေုာံ ကတိုဟ်) တအ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မစၟဳစၟတ် စၟယဲ တုဲ ကာလ ပိုဲ ဒး ယဲ မ္ဂး စရိုဟ် ဏအ် မလေပ် ဇၞော် ကၠုင် ရ။
# '''သရက် (Spleen) ကေုာံ ဂြိုဟ် သာဲမပ် (Thymus):''' သရက် ဍေံ စၟဳစၟတ် ကဵု ဆီ တုဲ ဂစိုတ် ထောအ် သဲလ် လီုလီု ကေုာံ စၟယဲ ရ။ ဂြိုဟ် သာဲမပ် ဂှ် ဒှ် ဘာ ဗ္တောန် ပညာ သွက် T-cells တအ် ဂွံ လ္ၚတ် ပါ်ပဲါ စၟသၞ ရ။

== ၂။ သၞောတ် စဵုဒၞာ အဓိက ၜါ သာ် (The Two Lines of Defense) ==
သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ ဝွံ ပါ် လဝ် ၜါ ကဏ္ဍ အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ဗွဲမစောန်သကီု-

=== က။ သၞောတ် စဵုဒၞာ သဘာဝ (Innate / Non-specific Immune System) ===
ဍေံ ဒှ် သၞောတ် မပါ ကၠုင် နူ ဂၠံဂဝ် မဒှ် ပရေင် စဵုဒၞာ ကဆံင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ ဍေံ ဗတိုက် ကဵု စၟယဲ သီုဖအိုတ် ဗွဲမပြဟ်၊ ဆဂး ဍေံ ဟွံရုဲစၟတ် ဂကူ စၟယဲ ပုဟ်။
* '''စဵုဒၞာ လပါ် ကာယ:''' စၞာံ (Skin)၊ ဍာ်ရမတ်၊ ဍာ်ပါင် ကေုာံ ဍာ်ကယျး ပ္ဍဲ မုဟ် တအ် ဍေံ ကာကွယ် ဟွံကဵု စၟ လုပ်။ ပ္ဍဲ ဍာ်ရမတ် ကဵု ဍာ်ပါင် ဂှ် နွံ ကု ဓါတ် အေန်ဇြာင် မဂစိုတ် ဗက်တဳရဳယျာ ရ။
* '''စဵုဒၞာ လပါ် သဲလ်:''' ယဝ်ရ စၟ လုပ် စိုပ် အပ္ဍဲ မ္ဂး သဲလ် မပ္တံကဵု Macrophages ကေုာံ Neutrophils တအ် အာ ဇြောတ် ကၠောတ် စ ထောအ် ဍေံ အိုတ် ရ။ အကာဲအရာ ဏအ် ဖန် ညံင် သရ ဂွံ ယောင် ယိ (Inflammation) ကေုာံ က္တဴ ဇၞော် ကၠုင် ရ။

=== ခ။ သၞောတ် စဵုဒၞာ မလ္ၚတ်ဗ္တောန် (Adaptive / Specific Immune System) ===
ဍေံ ဒှ် သၞောတ် စဵုဒၞာ ကဆံင် သၠုင် အိုတ် မလ္ၚတ် ဗ္တောန် ကေတ် နူကဵု ပရေင် ဆဵုဂဗ ယဲ ရ။ ဍေံ ဒး ကေတ် အခိင် ညိ (ၜိုတ် သတ္တဟ) သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန်၊ ဆဂး ဍေံ တိကျ လောန် တုဲ ဗတိုက် ရုဲစၟတ် ကဵု ဂကူ ယဲ မွဲမွဲ သၟး ရ။
* '''B-cells:''' ကၠောန် ပတိတ် အေန်တဳဗဝ်ဒဳ (Antibodies) မကိတ်ညဳ ကု စၟယဲ ဍာံဍာံ သွက်ဂွံ ပလီု ဍေံ။
* '''T-cells:''' အာ ဂစိုတ် ထောအ် သဲလ် ဇကု မဒး ဒုင် ဍိုက် လဝ် နကဵု ဗိုင်းရပ်စ် ရ။
* '''သဲလ် သမ္တီ (Memory cells):''' ကြဴနူ ဗတိုက် ယဲ ဇၞး အာ တုဲ၊ သဲလ် လ္ၚဵု တအ် ဍေံ စွံ သမ္တီ လဝ် ဝင် စၟယဲ ဂှ် ရ။ ယဝ်ရ စၟ ဂှ် လုပ် ကၠုင် မွဲ ဝါ ပၠန် မ္ဂး၊ ဍေံ ဗတိုက် ပလီု ထောအ် ပြဟ်ပြဟ် သီု ပိုဲ ဟွံဂွံ တီ ညာတ် လက္ခဏာ ယဲ ဏီ ရ။ '''(ပရေင် ထပှ်ေ ဂဥုဲ ကာကွယ် / Vaccine ဂှ် ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် သ္ပ သဇိုင် ကု သဘဴဓရ် ဏအ် ရ)'''။

== ၃။ ယဲ ကေုာံ ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် (Diseases of the Immune System) ==
လဆောဝ် မ္ဂး သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ ဂှ် ဍေံ လီုလာ် အာ တုဲ လေပ် က္တဵုဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် ၃ သာ်-

# '''ယဲ စဵုဒၞာ ဍိုန်လျ (Immunodeficiency):''' အကာဲအရာ သၞောတ် စဵုဒၞာ ဍိုန်လျ အာ တုဲ ဟွံမာန် ဗတိုက် စၟယဲ။ ဥပမာ အဓိက ဂှ် ဒှ် ယဲ HIV/AIDS ရ။ စၟ ဗိုင်းရပ်စ် HIV ဂှ် ဍေံ အာ ပလီု ထောအ် T-cells တအ် တုဲ ဖန် ညံင် ညးယဲ ဂွံ ချိုတ် ဟိုတ်နူ ယဲ တၞဟ် (ဗီုကဵု တဳဗဳ) လောဲသွာ ရ။
# '''ယဲ စဵုဒၞာ ဗတိုက် ဇကု (Autoimmune Diseases):''' ဍေံ ဒှ် အကာဲအရာ မဗၠေတ် ယောင်ယာ မွဲ တုဲ၊ သၞောတ် စဵုဒၞာ ဂှ် ဍေံ ထေင် ကေတ် သဲလ် ခန္ဓကာယ ဇကု နဒဒှ် သၞ တုဲ ကလေင် ဗတိုက် ပလီု ထောအ် အင်္ဂဇတ် ဇကု ရ။ ဥပမာ -
   * ယဲ ဇုတ်က္ၜံင် ယောင် (Rheumatoid arthritis) - ဗတိုက် ဒကုတ် ဇုတ်။
   * ယဲ ဆီဍာတ် ဂကူ ၁ (Type 1 Diabetes) - ဗတိုက် ဂြိုဟ်မတာ မပတိတ် အေန်သူလေန်။
   * ယဲ လူပါတ် (Lupus) - ဗတိုက် အင်္ဂဇတ် နာနာ အလုံ ခန္ဓ။
# '''ယဲ အာလာဂျဳ (Allergies / Hypersensitivity):''' ဍေံ ဒှ် အကာဲအရာ သၞောတ် စဵုဒၞာ ဏအ် တုန့်ပြန် လောန်ကာဲ လတူ အရာ မဟွံမွဲ ကု အန္တရာဲ မပ္တံကဵု ကျာ ထၞိက်၊ စၞစ (ဗီုကဵု က သာဲ)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သော် ကောန်ဗဂဲ တအ် ရ။ ဍေံ ဖန် ညံင် ဂွံ ယောင် ယိ၊ ခအှ် ကေုာံ ယီု ဝါတ် (Asthma) ရ။

== ၄။ ပရေင် မင်မဲ ညံင် ဂွံ ထတ်ယုက် (Boosting Immune Health) ==
သွက် သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် လၟိုန် ဂှ်-
* '''စၞ အဟာရ:''' စ စၞ မၞုံ ကု ဗဳတာမေန် သဳ (Vitamin C)၊ ဗဳတာမေန် ဒဳ (D) ကေုာံ ဓါတ် ဇေန် (Zinc) ညံင် ဂွံ ရုံဂပ်။
* '''ပရေင် ဇူဒီု:''' တိက် ညံင် ဂွံ ပေင် အခိင် (၇-၈ နာဍဳ)။ ကာလ ပိုဲ တိက် မှ သဲလ် စဵုဒၞာ တအ် ကလေင် ဖောအ်ဗြေဝ် ရ။
* '''စိုတ်စၞာဲ (Stress):''' ယဝ်ရ စိုတ် ထေဲ ဟွံသေင်မ္ဂး စိုတ်စၞာဲ ဇၞော် လၟိုန် အခိင် မ္ဂး ဓါတ် ကဝ်တဳဇြောလ် (Cortisol) ဍေံ ဖအောန် ဖျေဟ် ဒြဟတ် သၞောတ် စဵုဒၞာ ရ။
* '''ထပှ်ေ ဂဥုဲ ကာကွယ် (Vaccination):''' ဍေံ ဒှ် နဲကဲ အဓိက သွက်ဂွံ ဗ္တောန် သၞောတ် စဵုဒၞာ ပိုဲ ညံင် ဂွံ ကာကွယ် ယဲ အန္တရာဲ (ဥပမာ - ကိုဝ်ဗေတ်-၁၉၊ ခမဳကၠိက်) ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[သဲလ် ဆီ ဗု]] (White blood cell)
* [[ဆီ]] (Blood)
* [[အေန်တဳဗဝ်ဒဳ]] (Antibodies)
* [[ဂဥုဲ စဵုဒၞါ]] (Vaccine)
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite book |last1=Hall |first1=John E. |title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology |date=2020 |publisher=Elsevier |isbn=978-0323597128}}
* {{cite book |last1=Abbas |first1=Abul K. |last2=Lichtman |first2=Andrew H. |last3=Pillai |first3=Shiv |title=Cellular and Molecular Immunology |date=2017 |publisher=Elsevier |isbn=978-0323479783}}

{{DEFAULTSORT:Immune System}}
[[Category:သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ|*]]
[[Category:သၞောတ် ခန္ဓကာယ]]
[[Category:ခန္ဓဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]</text>
      <sha1>bi3d4624tr0ab8yj8yx271znth5a2eb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အေန်တဳဗဝ်ဒဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10778</id>
    <revision>
      <id>54308</id>
      <timestamp>2026-05-06T14:01:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဓါတ်ပရဝ်တေန် ပ္ဍဲ သၞောတ်စဵုဒၞာယဲ မဗတိုက်စၟယဲ ကေုာံ အရာပလီုပလာ်}} {{Infobox protein | name = အေန်တဳဗဝ်ဒဳ / အေမ်မျူနဝ်ဂလဝ်ဗျူလေန် | native_name = Antibody / Immunoglobulin | image = File:Antibody.svg|250px|လဒက်ပ...&quot;</comment>
      <origin>54308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12906" sha1="97idm5stx37pgblimth6wekgdqas2m8" xml:space="preserve">{{Short description|ဓါတ်ပရဝ်တေန် ပ္ဍဲ သၞောတ်စဵုဒၞာယဲ မဗတိုက်စၟယဲ ကေုာံ အရာပလီုပလာ်}}
{{Infobox protein
| name = အေန်တဳဗဝ်ဒဳ / အေမ်မျူနဝ်ဂလဝ်ဗျူလေန်
| native_name = Antibody / Immunoglobulin
| image = [[File:Antibody.svg|250px|လဒက်ပ္တန် အေန်တဳဗဝ်ဒဳ]]
| caption = ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် ဓါတ် အေန်တဳဗဝ်ဒဳ မၞုံ ဗီုပြင် အက္ခရ် 'Y'
| function = စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ဗတိုက် အေန်တဳဂျေန် (Antigens) မပ္တံကဵု ဗက်တဳရဳယျာ ကေုာံ ဗိုင်းရပ်စ်
| location = ပ္ဍဲ [[ဆီ]] ကေုာံ ဍာ်ကယျး ခန္ဓကာယ
| produced_by = သဲလ် B (Plasma cells)
}}

'''အေန်တဳဗဝ်ဒဳ''' ({{lang-en|Antibody}}) ဟွံသေင်မ္ဂး ယၟု သိပ္ပံ '''အေမ်မျူနဝ်ဂလဝ်ဗျူလေန်''' ({{lang-en|Immunoglobulin - Ig}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဓါတ် ပရဝ်တေန် (Protein) ဇၞော် မၞုံ ဗီုပြင် ညံင်ရဴ အက္ခရ် အင်္ဂလိက် 'Y' တုဲ ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု [[သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ]] သတ္တဝါ ဇုတ်စး ကေုာံ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ 

[[သဲလ် ဆီ ဗု]] ဂကူ သဲလ် B (B-cells / Plasma cells) တအ် ဒှ် မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ် ပတိတ် ကဵု အေန်တဳဗဝ်ဒဳ ဏအ် ရ။ တာလျိုင် အဓိက ဍေံ ဂှ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ပါ်ပဲါ ကေုာံ ဗာန် ဍိုက် လဝ် အရာ မပလီုပလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး စၟသၞ မပ္တံကဵု ဗက်တဳရဳယျာ၊ ဗိုင်းရပ်စ် (Viruses) ကေုာံ ဓါတ်ဂျိ တအ် (မကော်စ '''အေန်တဳဂျေန် - Antigen''') သွက်ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု ကေုာံ ပလီုပလာ် ထောအ် ဍေံ ရ။ အေန်တဳဗဝ်ဒဳ ဇၟာပ်ပ် မ ဂှ် ဍေံ ကၠောန် ပတိတ် လဝ် သွက်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ဂကူ အေန်တဳဂျေန် ဍာံဍာံ မွဲ သာ် ဓဝ် ရ (တုပ် ညံင်ရဴ ကောတ် ကဵု ကသော် ကီု)။

== ၁။ လဒက်ပ္တန် ဓာတုဗေဒ ကေုာံ ဗီုပြင် (Structure and Shape) ==
အေန်တဳဗဝ်ဒဳ မွဲ မ (Molecule) ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဇုက် ပရဝ်တေန် သီုဖအိုတ် ၄ တၞဟ် ရ။ ဍေံ ပါ် လဝ် ဇုက် ဇၞော်/ဇြိုင် ၜါ (Heavy chains) ကေုာံ ဇုက် ဍောတ်/သာ ၜါ (Light chains) မဆက် လဝ် ညးသကအ် နကဵု ဒစး ဓါတ် ကန့် (Disulfide bonds) တုဲ က္တဵုဒှ် အာ ဗီုပြင် 'Y' ရ။ လဒက်ပ္တန် ဏအ် ပါ် လဝ် ၜါ ဒကုတ်-

* '''ဒကုတ် ပြံင်လှာဲ (Variable region - Fab):''' နွံ ပ္ဍဲ ကၞောတ် တဲ သီု ၜါ လပါ် (ကၞောတ် Y) ရ။ ဒၞာဲ ဏအ် ဂှ် ဍေံ တၞဟ်ခြာ ဒၟံင် နူကဵု အေန်တဳဗဝ်ဒဳ မွဲ ကု မွဲ တုဲ၊ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ဗာန် ရပ် ကေတ် အေန်တဳဂျေန် (စၟယဲ) ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေံ ပြံင်လှာဲ ဂွံ နာနာ သာ် တုဲ၊ ခန္ဓကာယ ပိုဲ မာန် ပတိတ် အေန်တဳဗဝ်ဒဳ သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု စၟယဲ ဂၠိုင် ကု ပြကောဋိကဋ် ဂကူ ရ။
* '''ဒကုတ် ဓမ္မတာ (Constant region - Fc):''' နွံ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ် (ရိုဟ် Y) ရ။ ဒကုတ် ဏအ် ဂှ် ဗီုပြင် ဍေံ တုပ် ဒၟံင် သီုဖအိုတ် တုဲ ဍေံ ဖန် ကဵု သင်္ကေတ သွက် သဲလ် စဵုဒၞာ ယဲ တၞဟ် တအ် (ဗီုကဵု Macrophages) ညံင် ဂွံ ကၠုင် ဗတိုက် ပလီု ထောအ် စၟယဲ တအ် ရ။

== ၂။ ဂကူ အေန်တဳဗဝ်ဒဳ ဂမၠိုင် (Isotypes / Classes) ==
ပ္ဍဲကဵု သတ္တဝါ မပတုဲ တှ် ကေုာံ ကောန်မၞိဟ် တအ် မ္ဂး အေန်တဳဗဝ်ဒဳ ပါ် လဝ် ၅ ဂကူ အဓိက ရ-

# '''IgG (Immunoglobulin G):''' ဍေံ ဒှ် ဂကူ မဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဆီ (ၜိုတ် ၇၅%) ရ။ ဍေံ စဵုဒၞာ ကဵု ဗိုင်းရပ်စ် ကေုာံ ဗက်တဳရဳယျာ ဗွဲမခိုဟ် အိုတ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ဍေံ မွဲ ဓဝ် ဟေင် မကၠောတ် အာ ဗွိုက် တြေတ် သ္ၚိကောန် (Placenta) တုဲ ကဵု ပရေင် စဵုဒၞာ ကု ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲ ဂၠံဂဝ် မာန် ရ။
# '''IgA:''' ဍေံ နွံ ဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဍာ်ကယျး မ္ၚး ဆီ မပ္တံကဵု ဍာ်ပါင်၊ ဍာ်ရမတ်၊ ဍာ်တှ် မိ ကေုာံ ဍာ်ကယျး ပ္ဍဲ သၞောတ် ယီု တအ် ရ။ ဍေံ စဵုဒၞာ ဟွံကဵု စၟယဲ လုပ် ဗာန် ပ္ဍဲ အင်္ဂဇတ် လပါ် မ္ၚး တအ် ရ။
# '''IgM:''' ဍေံ ဒှ် အေန်တဳဗဝ်ဒဳ မဇၞော် အိုတ် (မပံင်ကောံ လဝ် နကဵု ဗီုပြင် Y မသုန် မ) ကေုာံ ဍေံ ဒှ် အေန်တဳဗဝ်ဒဳ မကၠောန် ပတိတ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ကာလ စၟယဲ စ လုပ် ဍိုက် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ရ။
# '''IgE:''' ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ယဲ အာလာဂျဳ (Allergic reactions) ကေုာံ ပွမဗတိုက် ကဵု စၟတမြံက် (Parasites) ဗီုကဵု စၟလၟုဲ တအ် ရ။ ကာလ က္တဵုဒှ် အာလာဂျဳ မ္ဂး ကဆံင် IgE ဏအ် သၠုင် တိုန် ရ။
# '''IgD:''' ဍေံ နွံ အောန် လောန် တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဍေံ နွံ လတူ ဗွိုက် သဲလ် B (B-cells) သွက်ဂွံ ရီုဗင် စၟတ်သမ္တီ စၟယဲ အခိင် စ က္တဵုဒှ် ရ။

== ၃။ တာလျိုင် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် (Functions and Mechanisms) ==
အေန်တဳဗဝ်ဒဳ တအ် ဂှ် ဍေံ အာ ဂစိုတ် စၟယဲ နကဵု အလဵု ဇကု ဍေံ ဟွံသေင် ပုဟ်။ ဍေံ စကာ နဲကဲ အဓိက ၃ သာ် သွက်ဂွံ ပလီု သၞ-

* '''ပွမကၟာတ်လဒဵု (Neutralization):''' အေန်တဳဗဝ်ဒဳ တအ် ဗာန် ကၟာတ် ထောအ် ပွဳပွူ ဗိုင်းရပ်စ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ်ဂျိ တအ် ညံင် ဟွံဂွံ လုပ် ပလီု သဲလ် ခန္ဓကာယ ပိုဲ ဂွံ ရ။ ယဝ်ရ ဗိုင်းရပ်စ် လုပ် သဲလ် ဟွံဂွံ မ္ဂး ဍေံ ပွား တိုန် ဟွံမာန် တုဲ ချိုတ် အာ ရ။
* '''ပွမစွံ သင်္ကေတ သွက်ဂွံ စ (Opsonization):''' ဍေံ ဗာန် ဍိုက် လဝ် စၟယဲ တုဲ ကဵု သင်္ကေတ (တုပ် ညံင်ရဴ ထ္ၜး ပၟတ်) ကု သဲလ် စ စၟ (Macrophages) ကေုာံ Neutrophils တအ် ညံင် ဂွံ ကၠုင် ဇြောတ် ကၠောတ် စ ထောအ် ပြဟ်ပြဟ် ရ။
* '''ပွမပံက် ကမၠောန် ကမ်ပလဳမေန် (Complement Activation):''' ဍေံ ကော် ပကောံ ဓါတ် ပရဝ်တေန် &quot;ကမ်ပလဳမေန်&quot; (Complement proteins) မနွံ ပ္ဍဲ ဆီ သွက်ဂွံ ကၠုင် ထပက် ပလီု ထောအ် ဗွိုက် သဲလ် ဗက်တဳရဳယျာ ညံင် ဍာ် လုပ် ပေင် တုဲ ထကး လီုလာ် အာ ရ။

== ၄။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ ပညာဂဥုဲ ကေုာံ သုတေသန (Medical Applications) ==
ပညာ မဆေင်ကဵု အေန်တဳဗဝ်ဒဳ ဝွံ ဍေံ ပြံင်လှာဲ ကဵု လဝ် လောက ပညာ ဂဥုဲ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ-

* '''ဂဥုဲ ကာကွယ် (Vaccines):''' ဂဥုဲ ကာကွယ် ဝွံ ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် နကဵု ပွမဗ္တောန် ကဵု သၞောတ် စဵုဒၞာ ညံင် ဂွံ ပတိတ် လဝ် အေန်တဳဗဝ်ဒဳ သွက် ယဲ မွဲမွဲ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဒး ဒုင် ဍိုက် ဏီ ရ။ ယဝ်ရ ယဲ ဍာံဍာံ လုပ် ကၠုင် မ္ဂး အေန်တဳဗဝ်ဒဳ မနွံ တုဲ သာ် တအ် ဂှ် ဗတိုက် ပလီု ပြဟ်ပြဟ် ရ။
* '''Monoclonal Antibodies (mAbs):''' ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ်၊ သၟာ သုတေသန တအ် ကၠောန် ပတိတ် အေန်တဳဗဝ်ဒဳ ပ္ဍဲ ရုင်စက် သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ကေန်သာ (Cancer) ကေုာံ ယဲ စဵုဒၞာ ဗတိုက် ဇကု (Autoimmune diseases) ဗွဲမအံင်ဇၞး ရ။ ဂဥုဲ ဏအ် ဂှ် ဍေံ အာ ဗတိုက် ရုဲစၟတ် ကဵု သဲလ် ကေန်သာ ဍာံဍာံ သၟး တုဲ ဟွံပလီု သဲလ် ခိုဟ် တအ် ရ။
* '''ပရေင် စၟဳစၟတ် ယဲ (Diagnostic Tests):''' နဲကဲ စၟဳစၟတ် ကိုဝ်ဗေတ်-၁၉ ပြဟ်ပြဟ် (Rapid Antigen Test) ဟွံသေင်မ္ဂး နဲကဲ စၟဳစၟတ် တန်သန္ဓိ တအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဍေံ စကာ သဘဴဓရ် အေန်တဳဗဝ်ဒဳ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဓါတ် ဟဝ်မုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ် ဗိုင်းရပ်စ် မနွံ ပၟိက် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ]] (Immune system)
* [[သဲလ် ဆီ ဗု]] (White blood cell)
* အေန်တဳဂျေန် (Antigen)
* [[ဂဥုဲ ကာကွယ်]] (Vaccine)
* ဗိုင်းရပ်စ် (Virus)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite book |last1=Abbas |first1=Abul K. |last2=Lichtman |first2=Andrew H. |last3=Pillai |first3=Shiv |title=Cellular and Molecular Immunology |date=2017 |publisher=Elsevier |isbn=978-0323479783}}
* {{cite book |last1=Murphy |first1=Kenneth |last2=Weaver |first2=Casey |title=Janeway's Immunobiology |date=2016 |publisher=Garland Science |isbn=978-0815345053}}

{{DEFAULTSORT:Antibody}}
[[Category:သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ]]
[[Category:ပရဝ်တေန်]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ သဲလ်]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]
[[Category:ဇဳဝဓာတုဗေဒ]]</text>
      <sha1>97idm5stx37pgblimth6wekgdqas2m8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပရဝ်တေန်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>10779</id>
    <revision>
      <id>54309</id>
      <timestamp>2026-05-06T14:04:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;__NOTOC__ &lt;div style=&quot;text-align: center; margin-bottom: 20px;&quot;&gt; [[File:Protein_icon.png|80px|link=]] &lt;h1 style=&quot;border: none;&quot;&gt;ကဏ္ဍ: ပရဝ်တေန်&lt;/h1&gt; &lt;/div&gt;  '''ကဏ္ဍဏအ်''' ပါ်ပရအ်လဝ် မုက်လိက် မဆေင်စပ် ကုပရဝ်တေန် (proteins)။  == ပရူကဏ္ဍ == '''ပရဝ်တေန်''' (Protein) ဝွံ ဒှ...&quot;</comment>
      <origin>54309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1989" sha1="5aif3olfjdkt2uqj4jb1f4bgclr4hhf" xml:space="preserve">__NOTOC__
&lt;div style=&quot;text-align: center; margin-bottom: 20px;&quot;&gt;
[[File:Protein_icon.png|80px|link=]]
&lt;h1 style=&quot;border: none;&quot;&gt;ကဏ္ဍ: ပရဝ်တေန်&lt;/h1&gt;
&lt;/div&gt;

'''ကဏ္ဍဏအ်''' ပါ်ပရအ်လဝ် မုက်လိက် မဆေင်စပ် ကုပရဝ်တေန် (proteins)။

== ပရူကဏ္ဍ ==
'''ပရဝ်တေန်''' (Protein) ဝွံ ဒှ်မာကရောမလေကျူး (macromolecule) မနွံကဵု အမဳနဝ်အက်သေတ် (amino acids) ဂမၠိုင်။ ပရဝ်တိန်ဂှ် ဒှ်ဒကုတ်အဓိက ပ္ဍဲကောန်ဂျိုင်သီုဖအိုတ်။

== ကဏ္ဍသၟဝ်ဂမၠိုင် (Subcategories) ==

&lt;div style=&quot;column-count: 2; column-gap: 20px;&quot;&gt;

* [[:Category:ပရဝ်တေန် နကဵုဂကူ]]
* [[:Category:အေန်ဇာင်]]
* [[:Category:ဟေမောဂလဗိန်]]
* [[:Category:အေန်တာလျူကဳန်]]
* [[:Category:ပရဝ်တေန် ပ္ဍဲကောန်မၞိဟ်]]
* [[:Category:ပရဝ်တေန် ပ္ဍဲသတ်တိရစ္ဆာန်]]
* [[:Category:ပရဝ်တေန် ပ္ဍဲတၞံဆု]]

&lt;/div&gt;

== မုက်လိက် ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ် ==

&lt;div style=&quot;column-count: 2; column-gap: 20px;&quot;&gt;

* [[ပရဝ်တေန်]]
* [[အေန်ဇာင်]]
* [[ဟေမောဂလဗိန်]]
* [[အေန်သူလိန်]]
* [[အက်တဳန်]]
* [[မယူအိန်]]
* [[ကာလာဂေန်]]
* [[ကရေတိန်]]
* [[အလ်ဗုမင်]]
* [[အေန်တာလျူကဳန်]]
* [[ပရဝ်တေန် ဂဥုဲပညာ]]

&lt;/div&gt;

== ဆက်ဗှ် (See also) ==

* [[:Category:ဇဳဝဗေဒ]]
* [[:Category:ကာယဗေဒ]]

[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ကာယဗေဒ]]</text>
      <sha1>5aif3olfjdkt2uqj4jb1f4bgclr4hhf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54326</id>
      <parentid>54309</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T14:32:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* မုက်လိက် ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ် */</comment>
      <origin>54326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1992" sha1="8cvug0ut2tvk6oj3cu3ow7fkeeojn0g" xml:space="preserve">__NOTOC__
&lt;div style=&quot;text-align: center; margin-bottom: 20px;&quot;&gt;
[[File:Protein_icon.png|80px|link=]]
&lt;h1 style=&quot;border: none;&quot;&gt;ကဏ္ဍ: ပရဝ်တေန်&lt;/h1&gt;
&lt;/div&gt;

'''ကဏ္ဍဏအ်''' ပါ်ပရအ်လဝ် မုက်လိက် မဆေင်စပ် ကုပရဝ်တေန် (proteins)။

== ပရူကဏ္ဍ ==
'''ပရဝ်တေန်''' (Protein) ဝွံ ဒှ်မာကရောမလေကျူး (macromolecule) မနွံကဵု အမဳနဝ်အက်သေတ် (amino acids) ဂမၠိုင်။ ပရဝ်တိန်ဂှ် ဒှ်ဒကုတ်အဓိက ပ္ဍဲကောန်ဂျိုင်သီုဖအိုတ်။

== ကဏ္ဍသၟဝ်ဂမၠိုင် (Subcategories) ==

&lt;div style=&quot;column-count: 2; column-gap: 20px;&quot;&gt;

* [[:Category:ပရဝ်တေန် နကဵုဂကူ]]
* [[:Category:အေန်ဇာင်]]
* [[:Category:ဟေမောဂလဗိန်]]
* [[:Category:အေန်တာလျူကဳန်]]
* [[:Category:ပရဝ်တေန် ပ္ဍဲကောန်မၞိဟ်]]
* [[:Category:ပရဝ်တေန် ပ္ဍဲသတ်တိရစ္ဆာန်]]
* [[:Category:ပရဝ်တေန် ပ္ဍဲတၞံဆု]]

&lt;/div&gt;

== မုက်လိက် ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ် ==

&lt;div style=&quot;column-count: 2; column-gap: 20px;&quot;&gt;

* [[ပရဝ်တေန်]]
* [[အေန်ဇြာင်]]
* [[ဟေမောဂလဗိန်]]
* [[အေန်သူလိန်]]
* [[အက်တဳန်]]
* [[မယူအိန်]]
* [[ကာလာဂေန်]]
* [[ကရေတိန်]]
* [[အလ်ဗုမင်]]
* [[အေန်တာလျူကဳန်]]
* [[ပရဝ်တေန် ဂဥုဲပညာ]]

&lt;/div&gt;

== ဆက်ဗှ် (See also) ==

* [[:Category:ဇဳဝဗေဒ]]
* [[:Category:ကာယဗေဒ]]

[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ကာယဗေဒ]]</text>
      <sha1>8cvug0ut2tvk6oj3cu3ow7fkeeojn0g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရဝ်တေန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10780</id>
    <revision>
      <id>54310</id>
      <timestamp>2026-05-06T14:08:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဓါတ် ဇဳဝမဝ်လဳကျူ ဇၞော် မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အမဳနဝ် အေတ်သေတ် ဂမၠိုင်}} {{Infobox concept | name = ပရဝ်တေန် | native_name = Protein | image = [[File:Myoglobin.png|250px|ဗီုပြင် 3D လဒက်ပ္တန် ပရဝ်တေန်]] | caption = ဗီုပြ...&quot;</comment>
      <origin>54310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12319" sha1="rykq2cwzngwgnq3gbdb4g50r7o8fh3t" xml:space="preserve">{{Short description|ဓါတ် ဇဳဝမဝ်လဳကျူ ဇၞော် မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အမဳနဝ် အေတ်သေတ် ဂမၠိုင်}}
{{Infobox concept
| name = ပရဝ်တေန်
| native_name = Protein
| image = [[File:Myoglobin.png|250px|ဗီုပြင် 3D လဒက်ပ္တန် ပရဝ်တေန်]]
| caption = ဗီုပြင် 3D လဒက်ပ္တန် ဓါတ် ပရဝ်တေန် သာ် 3D (ဥပမာ - Myoglobin မဒှ် ပရဝ်တေန် မရပ်အံက်သဳဂျေန် ပ္ဍဲ ဖျုန်)
| field = [[ဇဳဝဗေဒ]]၊ [[ဇဳဝဓာတုဗေဒ]]၊ [[စၞအဟာရ]]
| related_concepts = [[အမဳနဝ် အေတ်သေတ်]] (Amino acids), [[အေန်ဇြာင်]] (Enzymes), [[ဒီအေန်အေ]] (DNA)
| building_blocks = အမဳနဝ် အေတ်သေတ်
| bond_type = ပေပ်တိုက် ဗောန် (Peptide bond)
}}

'''ပရဝ်တေန်''' ({{lang-en|Protein}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဓါတ် ဇဳဝမဝ်လဳကျူ ဇၞော် (Macromolecules) မပံင်ကောံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဇုက် '''အမဳနဝ် အေတ်သေတ် (Amino acids)''' ဂမၠိုင် ရ။ ပရဝ်တေန် ဂှ် ဒှ် ဓါတ် သဇိုင် ကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် လမျီု သတ္တဝါ၊ တၞံဆု၊ ကေုာံ သဲလ် သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုဲ မ္ဂး ဍေံ ပါလုပ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ပ် သဲလ် တုဲ၊ ဍေံ ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ပရေင် ဒက်ပ္တန် ဖျုန်၊ ကသော်၊ စၞာံ၊ ပွမကၠောန်ဗဒှ် အေန်ဇြာင် သွက် လၟေင် ဓာတုဗေဒ၊ ကေုာံ လက်နက် စဵုဒၞာ ယဲ ဂမၠိုင် ရ။

တမ်မူလ ဝေါဟာရ &quot;Protein&quot; ဝွံ ဍေံ ကၠုင် နူ အရေဝ် ဂရေတ် ''πρώτειος'' (proteios) မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ပထမ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;အရာ ကိစ္စဇၞော် အိုတ်&quot; ရ။ ဓါတ် ဏအ် ဂှ် တၠပညာ ဓာတုဗေဒ ဆွဳဒေန် Jöns Jacob Berzelius စၟတ်သမ္တီ ကဵု လဝ် ယၟု ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၈ ရ။

== ၁။ လဒက်ပ္တန် ဓာတုဗေဒ (Structure and Chemistry) ==
ပရဝ်တေန် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဓါတ် သဇိုင် မၞုံ ယၟု အမဳနဝ် အေတ်သေတ် ရ။ ပ္ဍဲ သဘာဝ မ္ဂး အမဳနဝ် အေတ်သေတ် မစကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် ပရဝ်တေန် နွံ ၂၀ ဂကူ ရ။ အမဳနဝ် အေတ်သေတ် တအ် ဏအ် ဆက် လဝ် ညးသကအ် နကဵု ဒစး ဓါတ် မကော်စ '''ပေပ်တိုက် ဗောန် (Peptide bond)''' တုဲ က္တဵုဒှ် အာ ဇုက် ပလဳပေပ်တိုက် (Polypeptide chain) ရ။

လဒက်ပ္တန် ပရဝ်တေန် ဝွံ ညးတအ် ပါ် လဝ် ၄ ကဆံင် အဓိက ရ-
# '''လဒက်ပ္တန် ပထမ (Primary Structure):''' ဍေံ ဒှ် လၟေင် ဇုက် အမဳနဝ် အေတ်သေတ် မဆက် လဝ် ညးသကအ် အတိုင် လၟေင် ဓမ္မတာ (တုပ် ညံင်ရဴ လၟေင် မဇိပ်)။
# '''လဒက်ပ္တန် ဒုတိယ (Secondary Structure):''' ဟိုတ်နူ ဓါတ် ဟုက်ဒရဝ်ဂျေန် ဗောန် (Hydrogen bonds) တုဲ ဇုက် ပရဝ်တေန် ဂှ် ကဝိုင် က္တဵုဒှ် အာ ဗီုပြင် အာလ်ဖာ ဟဳလေတ် (Alpha helix - ဗီုပြင် စပရေင်) ဟွံသေင်မ္ဂး ဗဳတာ သှေတ် (Beta sheet - ဗီုပြင် လိက် မခေါက် လဝ်) ရ။
# '''လဒက်ပ္တန် တတိယ (Tertiary Structure):''' ဍေံ ဒှ် ဗီုပြင် 3D အလုံ မွဲ ပရဝ်တေန် မကဝိုင် ကောံ လဝ် ဗွဲမသော်သြဴ ရ။ ဗီုပြင် 3D ဏအ် ဂှ် ဒှ် အရာ အဓိက မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် တာလျိုင် ပရဝ်တေန် ဂှ် ရ။ (ယဝ်ရ ဗီုပြင် လီု အာ မ္ဂး ပရဝ်တေန် ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် ဟွံမာန် ရ)။
# '''လဒက်ပ္တန် စတုတ္ထ (Quaternary Structure):''' ပရဝ်တေန် လ္ၚဵု တအ် မ္ဂး (ဥပမာ - ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန်) ဍေံ ပံင်ကောံ လဝ် နကဵု ဇုက် ပလဳပေပ်တိုက် ဂၠိုင် နူ မွဲ ဒကုတ် တုဲ မက္တဵုဒှ် လဒက်ပ္တန် မဇၞော် လောန် ရ။

== ၂။ လၟေင်ကမၠောန် ပွမဖန်ဗဒှ် (Protein Synthesis) ==
ခန္ဓကာယ ပိုဲ ပတိတ် ပရဝ်တေန် အတိုင် ကိုန်ဂစိုတ် မနွံ ပ္ဍဲ '''ဒီအေန်အေ (DNA)''' ရ။ လၟေင် ကမၠောန် ဏအ် ပါ် လဝ် ၜါ ကဆံင်-
* '''ပွမကပ်ပဳ (Transcription):''' ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ နျူကလဳယပ် (Nucleus) သဲလ်၊ ကိုန်ဂစိုတ် DNA သွက် ပရဝ်တေန် မွဲ ဂှ် ဍေံ ကပ်ပဳ စၠောအ် ကေတ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် ဓါတ် မၞုံ ယၟု mRNA ရ။
* '''ပွမကၠာဲဘာသာ ကေုာံ ပတိတ် (Translation):''' mRNA ဂှ် တိတ် ကၠုင် မ္ၚး နျူကလဳယပ် တုဲ စိုပ် အာ ဇရေင် စက် ကၠောန် ပရဝ်တေန် မၞုံ ယၟု '''ရဳဗဝ်ဇြုမ် (Ribosomes)''' ရ။ ရဳဗဝ်ဇြုမ် ဗှ် ကေတ် ကိုန်ဂစိုတ် mRNA ဂှ် တုဲ ဍေံ ဆက် ပကောံ ကဵု အမဳနဝ် အေတ်သေတ် ဇၟာပ်ပ် မ သွက်ဂွံ က္တဵုဒှ် အာ ဇုက် ပရဝ်တေန် မဍိုက်ပေင် ရ။

== ၃။ တာလျိုင် ဇဳဝဗေဒ (Biological Functions) ==
ပရဝ်တေန် ဝွံ ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် ကြပ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ လၟေင် လမျီု-
* '''အေန်ဇြာင် (Enzymes):''' ပရဝ်တေန် တအ် ဒှ် ဓါတ် မကဵု ပရဟ် ကု လၟေင် ဓာတုဗေဒ (Catalysts) ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ရ။ (ဥပမာ - အေန်ဇြာင် ပ္ဍဲ ဍာ်ပါင် မဟေက် ပလီု ကဵု စၞစ)။
* '''လဒက်ပ္တန် ခန္ဓကာယ (Structural Proteins):''' ဍေံ ကဵု ဒြဟတ် ကေုာံ ဗီုပြင် ကု သဲလ် တအ် ရ။ ဥပမာ - ကဝ်လာဂျေန် (Collagen) ပ္ဍဲ ဇုတ် ကဵု စၞာံ၊ ကေရာတေန် (Keratin) ပ္ဍဲ သော် ကဵု သၞေမ်တဲ။
* '''ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ် (Transport Proteins):''' ပလံင် ဏာ ဓါတ် နာနာ အလုံ ခန္ဓကာယ။ ဥပမာ - [[ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန်]] (Hemoglobin) ပလံင် အံက်သဳဂျေန် ပ္ဍဲ ဆီ။
* '''လက်နက် စဵုဒၞာ (Defense/Antibodies):''' [[အေန်တဳဗဝ်ဒဳ]] တအ် ဂှ် ဒှ် ပရဝ်တေန် မဗတိုက် ကဵု စၟယဲ ဗက်တဳရဳယျာ ကေုာံ ဗိုင်းရပ်စ် ရ။
* '''ဟဝ်မုန် (Hormones/Signaling):''' ပရဝ်တေန် လ္ၚဵု ဒှ် ဟဝ်မုန် သွက်ဂွံ ပလံင် ပရိုင် အကြာ အင်္ဂဇတ် တအ် ရ။ (ဥပမာ - အေန်သူလေန် / Insulin သွက်ဂွံ ထိင် ဓါတ် သဂြာ)။

== ၄။ စၞအဟာရ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Nutrition and Health) ==
ပရဝ်တေန် ဂှ် ဒှ် ဓါတ် အဟာရ အဓိက (Macronutrient) မွဲ မဒး နွံ ပၟိက် လၟိုန် တ္ၚဲ ရ။ 
* '''အမဳနဝ် အေတ်သေတ် အဓိက ၉ သာ် (Essential Amino Acids):''' ပ္ဍဲကဵု အမဳနဝ် အေတ်သေတ် ၂၀ ဂကူ ဂှ်၊ ခန္ဓကာယ ပိုဲ ပတိတ် အလဵု ဇကု ဂွံ ၁၁ ဂကူ သၟး ရ။ သၟေဟ် ၉ ဂကူ ဂှ် ပတိတ် ဟွံမာန် တုဲ ဒး ကလိဂွံ နူကဵု ပရေင် စ စၞ ဟေင် ရ။
* '''စၞ မၞုံ ကု ပရဝ်တေန်:''' ဖျုန် သတ္တဝါ၊ က၊ ခၟာဲ ကေုာံ ဍာ်တှ် တအ် ဂှ် ဒှ် စၞ မၞုံ ကု ပရဝ်တေန် ဍိုက်ပေင် (Complete proteins) ရ။ လပါ် တၞံ မ္ဂး ၜဲ (Beans)၊ ပဲနို့ ကေုာံ မှိုဝ် တအ် လေဝ် နွံ ကု ပရဝ်တေန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''ယဲ ပရဝ်တေန် အောန်:''' ယဝ်ရ ဟွံစ ပရဝ်တေန် ရုံဂပ် မ္ဂး၊ ကောန်ၚာ် တအ် ဇၞော်မောဝ် ဍိုန်လျ (Stunted growth) ကေုာံ ဒြဟတ် ဖျုန် စှ်ေ အာ လောဲသွာ ရ။ ယဲ မက္တဵုဒှ် အာယုက် အန္တရာဲ ဟိုတ်နူ ပရဝ်တေန် အောန် လောန်ကာဲ ပ္ဍဲ ဍုင် ဒိုက်ဂတ် တအ် ဂှ် ညးကော်စ ယဲ ကွာသဳအဝ်ကဝ် (Kwashiorkor) ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[အမဳနဝ် အေတ်သေတ်]] (Amino acid)
* [[အေန်ဇြာင်]] (Enzyme)
* [[ဒီအေန်အေ]] (DNA)
* [[အေန်တဳဗဝ်ဒဳ]] (Antibody)
* [[စၞအဟာရ]] (Nutrition)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite book |last1=Berg |first1=Jeremy M. |last2=Tymoczko |first2=John L. |last3=Stryer |first3=Lubert |title=Biochemistry |edition=7th |year=2012 |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-1429229364}}
* {{cite book |last1=Alberts |first1=Bruce |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Morgan |first4=David |last5=Raff |first5=Martin |last6=Roberts |first6=Keith |last7=Walter |first7=Peter |title=Molecular Biology of the Cell |edition=6th |year=2014 |publisher=Garland Science |isbn=978-0815344322}}

{{DEFAULTSORT:Protein}}
[[Category:ပရဝ်တေန်ဂမၠိုင်|*]]
[[Category:ဇဳဝဓာတုဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:စၞအဟာရ]]
[[Category:မဝ်လဳကျူ]]</text>
      <sha1>rykq2cwzngwgnq3gbdb4g50r7o8fh3t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54311</id>
      <parentid>54310</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T14:09:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် */</comment>
      <origin>54311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12319" sha1="5xz2rwmpjkfk5z10n8gcb30edfcv3cb" xml:space="preserve">{{Short description|ဓါတ် ဇဳဝမဝ်လဳကျူ ဇၞော် မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အမဳနဝ် အေတ်သေတ် ဂမၠိုင်}}
{{Infobox concept
| name = ပရဝ်တေန်
| native_name = Protein
| image = [[File:Myoglobin.png|250px|ဗီုပြင် 3D လဒက်ပ္တန် ပရဝ်တေန်]]
| caption = ဗီုပြင် 3D လဒက်ပ္တန် ဓါတ် ပရဝ်တေန် သာ် 3D (ဥပမာ - Myoglobin မဒှ် ပရဝ်တေန် မရပ်အံက်သဳဂျေန် ပ္ဍဲ ဖျုန်)
| field = [[ဇဳဝဗေဒ]]၊ [[ဇဳဝဓာတုဗေဒ]]၊ [[စၞအဟာရ]]
| related_concepts = [[အမဳနဝ် အေတ်သေတ်]] (Amino acids), [[အေန်ဇြာင်]] (Enzymes), [[ဒီအေန်အေ]] (DNA)
| building_blocks = အမဳနဝ် အေတ်သေတ်
| bond_type = ပေပ်တိုက် ဗောန် (Peptide bond)
}}

'''ပရဝ်တေန်''' ({{lang-en|Protein}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဓါတ် ဇဳဝမဝ်လဳကျူ ဇၞော် (Macromolecules) မပံင်ကောံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဇုက် '''အမဳနဝ် အေတ်သေတ် (Amino acids)''' ဂမၠိုင် ရ။ ပရဝ်တေန် ဂှ် ဒှ် ဓါတ် သဇိုင် ကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် လမျီု သတ္တဝါ၊ တၞံဆု၊ ကေုာံ သဲလ် သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုဲ မ္ဂး ဍေံ ပါလုပ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ပ် သဲလ် တုဲ၊ ဍေံ ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ပရေင် ဒက်ပ္တန် ဖျုန်၊ ကသော်၊ စၞာံ၊ ပွမကၠောန်ဗဒှ် အေန်ဇြာင် သွက် လၟေင် ဓာတုဗေဒ၊ ကေုာံ လက်နက် စဵုဒၞာ ယဲ ဂမၠိုင် ရ။

တမ်မူလ ဝေါဟာရ &quot;Protein&quot; ဝွံ ဍေံ ကၠုင် နူ အရေဝ် ဂရေတ် ''πρώτειος'' (proteios) မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ပထမ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;အရာ ကိစ္စဇၞော် အိုတ်&quot; ရ။ ဓါတ် ဏအ် ဂှ် တၠပညာ ဓာတုဗေဒ ဆွဳဒေန် Jöns Jacob Berzelius စၟတ်သမ္တီ ကဵု လဝ် ယၟု ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၈ ရ။

== ၁။ လဒက်ပ္တန် ဓာတုဗေဒ (Structure and Chemistry) ==
ပရဝ်တေန် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဓါတ် သဇိုင် မၞုံ ယၟု အမဳနဝ် အေတ်သေတ် ရ။ ပ္ဍဲ သဘာဝ မ္ဂး အမဳနဝ် အေတ်သေတ် မစကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် ပရဝ်တေန် နွံ ၂၀ ဂကူ ရ။ အမဳနဝ် အေတ်သေတ် တအ် ဏအ် ဆက် လဝ် ညးသကအ် နကဵု ဒစး ဓါတ် မကော်စ '''ပေပ်တိုက် ဗောန် (Peptide bond)''' တုဲ က္တဵုဒှ် အာ ဇုက် ပလဳပေပ်တိုက် (Polypeptide chain) ရ။

လဒက်ပ္တန် ပရဝ်တေန် ဝွံ ညးတအ် ပါ် လဝ် ၄ ကဆံင် အဓိက ရ-
# '''လဒက်ပ္တန် ပထမ (Primary Structure):''' ဍေံ ဒှ် လၟေင် ဇုက် အမဳနဝ် အေတ်သေတ် မဆက် လဝ် ညးသကအ် အတိုင် လၟေင် ဓမ္မတာ (တုပ် ညံင်ရဴ လၟေင် မဇိပ်)။
# '''လဒက်ပ္တန် ဒုတိယ (Secondary Structure):''' ဟိုတ်နူ ဓါတ် ဟုက်ဒရဝ်ဂျေန် ဗောန် (Hydrogen bonds) တုဲ ဇုက် ပရဝ်တေန် ဂှ် ကဝိုင် က္တဵုဒှ် အာ ဗီုပြင် အာလ်ဖာ ဟဳလေတ် (Alpha helix - ဗီုပြင် စပရေင်) ဟွံသေင်မ္ဂး ဗဳတာ သှေတ် (Beta sheet - ဗီုပြင် လိက် မခေါက် လဝ်) ရ။
# '''လဒက်ပ္တန် တတိယ (Tertiary Structure):''' ဍေံ ဒှ် ဗီုပြင် 3D အလုံ မွဲ ပရဝ်တေန် မကဝိုင် ကောံ လဝ် ဗွဲမသော်သြဴ ရ။ ဗီုပြင် 3D ဏအ် ဂှ် ဒှ် အရာ အဓိက မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် တာလျိုင် ပရဝ်တေန် ဂှ် ရ။ (ယဝ်ရ ဗီုပြင် လီု အာ မ္ဂး ပရဝ်တေန် ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် ဟွံမာန် ရ)။
# '''လဒက်ပ္တန် စတုတ္ထ (Quaternary Structure):''' ပရဝ်တေန် လ္ၚဵု တအ် မ္ဂး (ဥပမာ - ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန်) ဍေံ ပံင်ကောံ လဝ် နကဵု ဇုက် ပလဳပေပ်တိုက် ဂၠိုင် နူ မွဲ ဒကုတ် တုဲ မက္တဵုဒှ် လဒက်ပ္တန် မဇၞော် လောန် ရ။

== ၂။ လၟေင်ကမၠောန် ပွမဖန်ဗဒှ် (Protein Synthesis) ==
ခန္ဓကာယ ပိုဲ ပတိတ် ပရဝ်တေန် အတိုင် ကိုန်ဂစိုတ် မနွံ ပ္ဍဲ '''ဒီအေန်အေ (DNA)''' ရ။ လၟေင် ကမၠောန် ဏအ် ပါ် လဝ် ၜါ ကဆံင်-
* '''ပွမကပ်ပဳ (Transcription):''' ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ နျူကလဳယပ် (Nucleus) သဲလ်၊ ကိုန်ဂစိုတ် DNA သွက် ပရဝ်တေန် မွဲ ဂှ် ဍေံ ကပ်ပဳ စၠောအ် ကေတ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် ဓါတ် မၞုံ ယၟု mRNA ရ။
* '''ပွမကၠာဲဘာသာ ကေုာံ ပတိတ် (Translation):''' mRNA ဂှ် တိတ် ကၠုင် မ္ၚး နျူကလဳယပ် တုဲ စိုပ် အာ ဇရေင် စက် ကၠောန် ပရဝ်တေန် မၞုံ ယၟု '''ရဳဗဝ်ဇြုမ် (Ribosomes)''' ရ။ ရဳဗဝ်ဇြုမ် ဗှ် ကေတ် ကိုန်ဂစိုတ် mRNA ဂှ် တုဲ ဍေံ ဆက် ပကောံ ကဵု အမဳနဝ် အေတ်သေတ် ဇၟာပ်ပ် မ သွက်ဂွံ က္တဵုဒှ် အာ ဇုက် ပရဝ်တေန် မဍိုက်ပေင် ရ။

== ၃။ တာလျိုင် ဇဳဝဗေဒ (Biological Functions) ==
ပရဝ်တေန် ဝွံ ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် ကြပ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ လၟေင် လမျီု-
* '''အေန်ဇြာင် (Enzymes):''' ပရဝ်တေန် တအ် ဒှ် ဓါတ် မကဵု ပရဟ် ကု လၟေင် ဓာတုဗေဒ (Catalysts) ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ရ။ (ဥပမာ - အေန်ဇြာင် ပ္ဍဲ ဍာ်ပါင် မဟေက် ပလီု ကဵု စၞစ)။
* '''လဒက်ပ္တန် ခန္ဓကာယ (Structural Proteins):''' ဍေံ ကဵု ဒြဟတ် ကေုာံ ဗီုပြင် ကု သဲလ် တအ် ရ။ ဥပမာ - ကဝ်လာဂျေန် (Collagen) ပ္ဍဲ ဇုတ် ကဵု စၞာံ၊ ကေရာတေန် (Keratin) ပ္ဍဲ သော် ကဵု သၞေမ်တဲ။
* '''ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ် (Transport Proteins):''' ပလံင် ဏာ ဓါတ် နာနာ အလုံ ခန္ဓကာယ။ ဥပမာ - [[ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန်]] (Hemoglobin) ပလံင် အံက်သဳဂျေန် ပ္ဍဲ ဆီ။
* '''လက်နက် စဵုဒၞာ (Defense/Antibodies):''' [[အေန်တဳဗဝ်ဒဳ]] တအ် ဂှ် ဒှ် ပရဝ်တေန် မဗတိုက် ကဵု စၟယဲ ဗက်တဳရဳယျာ ကေုာံ ဗိုင်းရပ်စ် ရ။
* '''ဟဝ်မုန် (Hormones/Signaling):''' ပရဝ်တေန် လ္ၚဵု ဒှ် ဟဝ်မုန် သွက်ဂွံ ပလံင် ပရိုင် အကြာ အင်္ဂဇတ် တအ် ရ။ (ဥပမာ - အေန်သူလေန် / Insulin သွက်ဂွံ ထိင် ဓါတ် သဂြာ)။

== ၄။ စၞအဟာရ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Nutrition and Health) ==
ပရဝ်တေန် ဂှ် ဒှ် ဓါတ် အဟာရ အဓိက (Macronutrient) မွဲ မဒး နွံ ပၟိက် လၟိုန် တ္ၚဲ ရ။ 
* '''အမဳနဝ် အေတ်သေတ် အဓိက ၉ သာ် (Essential Amino Acids):''' ပ္ဍဲကဵု အမဳနဝ် အေတ်သေတ် ၂၀ ဂကူ ဂှ်၊ ခန္ဓကာယ ပိုဲ ပတိတ် အလဵု ဇကု ဂွံ ၁၁ ဂကူ သၟး ရ။ သၟေဟ် ၉ ဂကူ ဂှ် ပတိတ် ဟွံမာန် တုဲ ဒး ကလိဂွံ နူကဵု ပရေင် စ စၞ ဟေင် ရ။
* '''စၞ မၞုံ ကု ပရဝ်တေန်:''' ဖျုန် သတ္တဝါ၊ က၊ ခၟာဲ ကေုာံ ဍာ်တှ် တအ် ဂှ် ဒှ် စၞ မၞုံ ကု ပရဝ်တေန် ဍိုက်ပေင် (Complete proteins) ရ။ လပါ် တၞံ မ္ဂး ၜဲ (Beans)၊ ပဲနို့ ကေုာံ မှိုဝ် တအ် လေဝ် နွံ ကု ပရဝ်တေန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''ယဲ ပရဝ်တေန် အောန်:''' ယဝ်ရ ဟွံစ ပရဝ်တေန် ရုံဂပ် မ္ဂး၊ ကောန်ၚာ် တအ် ဇၞော်မောဝ် ဍိုန်လျ (Stunted growth) ကေုာံ ဒြဟတ် ဖျုန် စှ်ေ အာ လောဲသွာ ရ။ ယဲ မက္တဵုဒှ် အာယုက် အန္တရာဲ ဟိုတ်နူ ပရဝ်တေန် အောန် လောန်ကာဲ ပ္ဍဲ ဍုင် ဒိုက်ဂတ် တအ် ဂှ် ညးကော်စ ယဲ ကွာသဳအဝ်ကဝ် (Kwashiorkor) ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[အမဳနဝ် အေတ်သေတ်]] (Amino acid)
* [[အေန်ဇြာင်]] (Enzyme)
* [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA)
* [[အေန်တဳဗဝ်ဒဳ]] (Antibody)
* [[စၞအဟာရ]] (Nutrition)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite book |last1=Berg |first1=Jeremy M. |last2=Tymoczko |first2=John L. |last3=Stryer |first3=Lubert |title=Biochemistry |edition=7th |year=2012 |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-1429229364}}
* {{cite book |last1=Alberts |first1=Bruce |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Morgan |first4=David |last5=Raff |first5=Martin |last6=Roberts |first6=Keith |last7=Walter |first7=Peter |title=Molecular Biology of the Cell |edition=6th |year=2014 |publisher=Garland Science |isbn=978-0815344322}}

{{DEFAULTSORT:Protein}}
[[Category:ပရဝ်တေန်ဂမၠိုင်|*]]
[[Category:ဇဳဝဓာတုဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:စၞအဟာရ]]
[[Category:မဝ်လဳကျူ]]</text>
      <sha1>5xz2rwmpjkfk5z10n8gcb30edfcv3cb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အေန်ဇြာင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10781</id>
    <revision>
      <id>54312</id>
      <timestamp>2026-05-06T14:11:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဓါတ်ပရဝ်တေန် မကဵုပရဟ် လၟေင်ဓာတုဗေဒ ပ္ဍဲခန္ဓကာယ ကေုာံ သဲလ်}} {{Infobox concept | name = အေန်ဇြာင် | native_name = Enzyme | image = [[File:Hexokinase fold.png|250px|ဗီုပြင် 3D လဒက်ပ္တန် အေန်ဇြာင် Hexokinase]] | caption = ဗီု...&quot;</comment>
      <origin>54312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12059" sha1="0hk3pa56bti3n0d7qmypob1i891kkbl" xml:space="preserve">{{Short description|ဓါတ်ပရဝ်တေန် မကဵုပရဟ် လၟေင်ဓာတုဗေဒ ပ္ဍဲခန္ဓကာယ ကေုာံ သဲလ်}}
{{Infobox concept
| name = အေန်ဇြာင်
| native_name = Enzyme
| image = [[File:Hexokinase fold.png|250px|ဗီုပြင် 3D လဒက်ပ္တန် အေန်ဇြာင် Hexokinase]]
| caption = ဗီုပြင် 3D လဒက်ပ္တန် အေန်ဇြာင် ဟေက်ဇြဝ်ကိုင်နေတ် (Hexokinase) မဒှ် အေန်ဇြာင် မပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင် ဖအိုတ် ဓါတ်သဂြာ
| field = [[ဇဳဝဓာတုဗေဒ]]၊ [[ဇဳဝဗေဒ]]
| related_concepts = [[ပရဝ်တေန်]] (Protein), ဓါတ်ကဵုပရဟ် (Catalyst), ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Metabolism)
| composition = [[အမဳနဝ် အေတ်သေတ်]] (Amino acids)
| function = ဖအောန် ဖျေဟ် ဒြဟတ် ကေုာံ ကဵု ပရဟ် လၟေင် ဓာတုဗေဒ (Biological catalyst)
}}

'''အေန်ဇြာင်''' ({{lang-en|Enzyme}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဓါတ် ဇဳဝမဝ်လဳကျူ မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု [[ပရဝ်တေန်]] ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ၊ ဍေံ ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် နဒဒှ် '''ဓါတ်ကဵုပရဟ် (Biological catalyst)''' ပ္ဍဲကဵု လမျီု သတ္တဝါ၊ တၞံဆု ကေုာံ စၟယဲ တအ် သီုဖအိုတ် ရ。 တာလျိုင် အဓိက အေန်ဇြာင် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် လၟေင် ဓာတုဗေဒ (Chemical reactions) ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓကာယ ကေုာံ သဲလ် တအ် ဂွံ က္တဵုဒှ် ပြဟ် တိုန် ဂၠိုင် ကု မွဲ ပြကောဋိကဋ် ဆ ရ။

ယဝ်ရ ဟွံမွဲ ကု အေန်ဇြာင် မ္ဂး၊ လၟေင် ဓာတုဗေဒ မပ္တံကဵု ပရေင် ဟေက် ဍာ်စၞ (Digestion) ကေုာံ ပရေင် ပတိတ် ဒြဟတ် ပ္ဍဲ သဲလ် တအ် ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် သဇိုင် လောန် တုဲ လမျီု သတ္တဝါ တအ် ဂျိုင် တန်တဴ ဟွံမာန် ရ။ အေန်ဇြာင် ဇၟာပ်ပ် မ ဂှ် ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် ကဵု ဓါတ် သဇိုင် (Substrate) ဍာံဍာံ မွဲ သာ် ဓဝ် ဟေင် ရ။

== ၁။ သဘဴဓရ် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် (Mechanism of Action) ==
အေန်ဇြာင် တအ် ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် နကဵု ပွမဖအောန် ဖျေဟ် '''&quot;ဒြဟတ် အသိင် မဒး စကာ&quot; (Activation energy)''' သွက် လၟေင် ဓာတုဗေဒ မွဲ ဂွံ စ က္တဵုဒှ် ရ။ 

* '''ဒၞာဲ ကၠောန်ကမၠောန် (Active Site):''' ပ္ဍဲ လတူ အေန်ဇြာင် ဇၟာပ်ပ် မ ဂှ် နွံ ကု ဒၞာဲ ဍောတ်တ် မွဲ မကော်စ Active site ရ။ ဒၞာဲ ဏအ် ဂှ် ဍေံ နွံ ဗီုပြင် မကိတ်ညဳ ဍာံဍာံ ကု ဓါတ် သဇိုင် (Substrate) ဍေံ ရ။
* '''သဘဴဓရ် ကောတ် ကဵု သောတ် (Lock and Key Model):''' အေန်ဇြာင် ကဵု ဓါတ်သဇိုင် ဍေံ ဂှ် တုပ် ညံင်ရဴ ကောတ် ကဵု သောတ် ကီု ရ။ ဓါတ်သဇိုင် (သောတ်) ဂှ် ဍေံ လုပ် ဗာန် ပ္ဍဲ Active site (ကောတ်) အေန်ဇြာင် ဍာံဍာံ မှ လၟေင် ဓာတုဗေဒ က္တဵုဒှ် မာန် ရ။
* ကြဴနူ ဍေံ ပံင်နှဴ ဟွံသေင်မ္ဂး ထကး ပလီု ထောအ် ဓါတ်သဇိုင် ဂှ် တုဲ မ္ဂး၊ ဍေံ ဗလး ပ္တိတ် ဓါတ် သွဟ် (Products) ရ။ တုဲမ္ဂး အေန်ဇြာင် ဂှ် ဍေံ ဟွံလီုလာ် အာ တုဲ ကလေင် စကာ ထပ် ဂွံ လၟိုန် ရ။

== ၂။ ဟိုတ် မဖန်ကဵု သြဇာ လတူ အေန်ဇြာင် (Factors Affecting Enzyme Activity) ==
အေန်ဇြာင် တအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရဝ်တေန် တုဲ ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် ဂွံ ခိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု အကာဲအရာ ပွဳပွူ ဍာံဍာံ မွဲ သၟး ရ-

# '''ဓါတ်ဂမ္တဴ (Temperature):''' အေန်ဇြာင် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုဲ ကၠောန် ကမၠောန် ခိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဓါတ် ဂမ္တဴ ၜိုတ် 37°C (ဓါတ် ဂမ္တဴ ခန္ဓ) ရ။ ယဝ်ရ ကတဴ လောန် အာ (ဥပမာ - လတူ 40°C) မ္ဂး လဒက်ပ္တန် ပရဝ်တေန် အေန်ဇြာင် ဂှ် လီုလာ် အာ (Denaturation) တုဲ ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် ဟွံမာန် ရ။
# '''ကဆံင် အေတ်သေတ် (pH Level):''' အေန်ဇြာင် ဇၟာပ်ပ် မ နွံ ကု ကဆံင် pH မဒးစိုတ် ဍေံ တၞဟ်ခြာ ရ။ ဥပမာ - အေန်ဇြာင် Pepsin မဟေက် ဖျုန် ပ္ဍဲ ထိုင်ဗုင် ဂှ် ဍေံ ဒးစိုတ် ဓါတ် အေတ်သေတ် ထတ်ထတ် (pH 2) တုဲ၊ အေန်ဇြာင် Trypsin ပ္ဍဲ ကြုတ် ဍောတ် ဂှ် ဍေံ ဒးစိုတ် ဓါတ် အယ်လ်ကာလိုင်း (pH 8) ရ။
# '''ဓါတ် ကၟာတ်လဒဵု (Inhibitors):''' ဓါတ် လ္ၚဵု တအ် မပ္တံကဵု ဓါတ်ဂျိ ကေုာံ ဂဥုဲ လ္ၚဵု တအ် ဍေံ အာ ဗာန် ကၟာတ် ထောအ် Active site အေန်ဇြာင် တုဲ ဖန် ညံင် အေန်ဇြာင် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ဟွံဂွံ ရ။

== ၃။ တာလျိုင် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ (Biological Roles) ==
အေန်ဇြာင် တအ် ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် ကြပ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ လၟေင် လမျီု-

* '''သၞောတ် ဟေက် ဍာ်စၞ (Digestive System):''' အေန်ဇြာင် တအ် ထကး ပလီု ကဵု စၞစ ဇၞော်ဇၞော် ညံင် ဂွံ ဒှ် ဓါတ် အဟာရ ဍောတ်တ် သွက် သဲလ် ဂွံ ဇြောတ် ကေတ် မာန် ရ။
  * '''Amylase (အမဳလေတ်):''' နွံ ပ္ဍဲ ဍာ်ပါင် တုဲ ဍေံ ထကး ပလီု ကဵု ဓါတ် ကစီ (Starch/Carbohydrates) ညံင် ဂွံ ဒှ် သဂြာ။
  * '''Protease (ပရဝ်တဳယေတ်):''' နွံ ပ္ဍဲ ထိုင်ဗုင် ကဵု ကြုတ် တုဲ ဍေံ ထကး ပလီု ကဵု ဓါတ် ပရဝ်တေန် ညံင် ဂွံ ဒှ် အမဳနဝ် အေတ်သေတ်။
  * '''Lipase (လဳပေတ်):''' နွံ ပ္ဍဲ ကြုတ် တုဲ ဍေံ ထကး ပလီု ကဵု ဓါတ် ကၠေင် (Fats)။
* '''ပရေင် ပတိတ် ဒြဟတ် သဲလ် (Cellular Metabolism):''' ပ္ဍဲကဵု သဲလ် မ္ဂး၊ အေန်ဇြာင် တအ် ရီုဗင် ပံင်နှဴ ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် ကေုာံ သဂြာ သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် ATP (Adenosine triphosphate) ရ။
* '''ပရေင် ကပ်ပဳ ဒီအေန်အေ (DNA Replication):''' အခိင် သဲလ် ပါ် တၞဟ် (Cell division) မ္ဂး၊ အေန်ဇြာင် '''DNA polymerase''' ဂှ် ဍေံ ဗှ် ကေတ် ကိုန်ဂစိုတ် DNA တြေံ တုဲ ကပ်ပဳ ကၠောန် ပတိတ် DNA တၟိ ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။

== ၄။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကေုာံ ဂဥုဲ (Industrial and Medical Applications) ==
ပါဲနူ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ တုဲ ကောန်မၞိဟ် တအ် စကာ အေန်ဇြာင် ပ္ဍဲကဵု ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ-

* '''ပ္ဍဲ သပ္ပျာ ကေုာံ ဍာ်ကြာတ် (Detergents):''' အေန်ဇြာင် ဂကူ Protease ကဵု Lipase တအ် ညးတအ် ထပ် စုတ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍာ်ကြာတ် ကပေါတ် သွက်ဂွံ ထကး ပလီု ထောအ် ဍာ်ကၠိ ခၟောန်၊ ဍာ်ဆီ ကေုာံ ကၠေင် နူကဵု ယာတ် ရ။
* '''ကမၠောန် စၞစ (Food Industry):''' သွက်ဂွံ ကၠောန် ပတိတ် ကဝ်ဖဳ၊ သ္ပဝ် (Cheese) ကေုာံ ပွမဖန် ညံင် ဖျုန် ဂွံ ဍိုန် အာ (Meat tenderizers) ဂှ် ဒး စကာ အေန်ဇြာင် ရ။ သွက်ဂွံ ကၠောန် အရက် ကေုာံ ဗဳယာ (Brewing) လေဝ် ဒး စကာ အေန်ဇြာင် နူ တမ်က္ၜူ (Yeast) ရ။
* '''ပညာ ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင် စၟဳစၟတ် (Medicine):''' ဂဥုဲ လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် နကဵု ပွမကၟာတ်လဒဵု (Inhibiting) အေန်ဇြာင် ပ္ဍဲ စၟယဲ ဗက်တဳရဳယျာ ညံင် စၟ ဂွံ ချိုတ် အာ ရ (ဥပမာ - ဂဥုဲ ပေန်နဳသဳလေန်)။ သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ယဲ ဆီဍာတ် (Blood sugar test) လေဝ် ညးတအ် စကာ အေန်ဇြာင် Glucose oxidase ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ပရဝ်တေန်]] (Protein)
* [[ဇဳဝဓာတုဗေဒ]] (Biochemistry)
* [[သဲလ်]] (Cell)
* [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite book |last1=Berg |first1=Jeremy M. |last2=Tymoczko |first2=John L. |last3=Stryer |first3=Lubert |title=Biochemistry |edition=7th |year=2012 |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-1429229364}}
* {{cite book |last1=Reece |first1=Jane B. |last2=Urry |first2=Lisa A. |last3=Cain |first3=Michael L. |last4=Wasserman |first4=Steven A. |last5=Minorsky |first5=Peter V. |last6=Jackson |first6=Robert B. |title=Campbell Biology |edition=10th |year=2014 |publisher=Pearson |isbn=978-0321775658}}

{{DEFAULTSORT:Enzyme}}
[[Category:အေန်ဇြာင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ပရဝ်တေန်]]
[[Category:ဇဳဝဓာတုဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]</text>
      <sha1>0hk3pa56bti3n0d7qmypob1i891kkbl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒဳအေန်အေ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10782</id>
    <revision>
      <id>54313</id>
      <timestamp>2026-05-06T14:14:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|မဝ်လဳကျူ မယိုက်ဂၠေင်လဝ် ကိုန်ဂစိုတ် ဓါတ်ဗဳဇ သွက် သတ္တဝါ ကေုာံ လမျီုသီုဖအိုတ်}} {{Infobox concept | name = ဒီအေန်အေ (DNA) | native_name = Deoxyribonucleic acid | image = File:DNA Structure+Key+Labelled.pn.png|250px|ဗီုပြင် 3D လဒ...&quot;</comment>
      <origin>54313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12620" sha1="45q57cjhim5tzly149qkq1lgk5u5hlf" xml:space="preserve">{{Short description|မဝ်လဳကျူ မယိုက်ဂၠေင်လဝ် ကိုန်ဂစိုတ် ဓါတ်ဗဳဇ သွက် သတ္တဝါ ကေုာံ လမျီုသီုဖအိုတ်}}
{{Infobox concept
| name = ဒီအေန်အေ (DNA)
| native_name = Deoxyribonucleic acid
| image = [[File:DNA Structure+Key+Labelled.pn.png|250px|ဗီုပြင် 3D လဒက်ပ္တန် ဒီအေန်အေ]]
| caption = ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် ဒီအေန်အေ (DNA) နကဵု ဗီုပြင် တိုင်ကဝိုင် ၜါ (Double helix) ကေုာံ မဆက်စၠောအ်လဝ် နကဵု ဓါတ်ဗေ့သ် ၄ သာ်
| field = [[ဇဳဝဗေဒ]]၊ [[ဇဳဝဓာတုဗေဒ]]၊ ပညာဓါတ်ဗဳဇ (Genetics)
| related_concepts = [[အာရ်အေန်အေ]] (RNA), [[ပရဝ်တေန်]] (Protein), ဓါတ်ဗဳဇ (Gene), ခရဝ်မဝ်ဇြုမ် (Chromosome)
| building_blocks = နျူကလဳအဝ်တိုက် (Nucleotides)
| location = အပ္ဍဲ နျူကလဳယပ် (Nucleus) ကေုာံ မိတဝ်ကောန်ဒရဳယျာ (Mitochondria) ပ္ဍဲ သဲလ်
}}

'''ဒီအေန်အေ''' ({{lang-en|DNA}}) ဟွံသေင်မ္ဂး ယၟု ဍိုက်ပေင် '''ဒဳအံက်သဳရဳဗဝ်နျူကလဳအေတ် အေတ်သေတ်''' ({{lang-en|Deoxyribonucleic acid}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဓါတ် မဝ်လဳကျူ ပလဳမာ ဇၞော် မွဲ မယိုက်ဂၠေင် စွံသမ္တီ လဝ် ကိုန်ဂစိုတ် ဓါတ်ဗဳဇ (Genetic instructions) သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ်၊ ဂျိုင်တန်တဴ ကေုာံ ဆက်ကောန်ဗြောဝ် ပ္ဍဲကဵု လမျီု သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် ကေုာံ စၟ ဗိုင်းရပ်စ် (Viruses) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ 

ဒီအေန်အေ ဂှ် တုပ် ညံင်ရဴ &quot;ပြကိုဟ် သ္ၚိအင်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ကိုန်ဂစိုတ် မူလ&quot; မွဲ မနွံ အပ္ဍဲ ဇၟာပ်ပ် [[သဲလ်]] (Cell) ခန္ဓကာယ ပိုဲ ရ။ ဍေံ ရ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ ပိုဲ မပ္တံကဵု အရံင် မတ်၊ အရံင် သော်၊ သမၠုင် ကေုာံ ပရေင် ဒုင်စသိုင် ယဲ လ္ၚဵု တအ် မဒှ် ရ။ ပ္ဍဲ သဲလ် ကောန်မၞိဟ် မွဲမွဲ မ္ဂး ဒီအေန်အေ တအ် ဏအ် ကဝိုင် ကောံ လဝ် ဗွဲမသော်သြဴ တုဲ ဍေံ က္တဵုဒှ် အာ လဒက်ပ္တန် မၞုံ ယၟု ခရဝ်မဝ်ဇြုမ် (Chromosomes) ရ။

== ၁။ လဒက်ပ္တန် ဓာတုဗေဒ (Chemical Structure) ==
ဒီအေန်အေ ဝွံ ဍေံ နွံ ကု ဗီုပြင် မတၞဟ်ခြာ မွဲ မကော်စ '''&quot;တိုင်ကဝိုင် ၜါ&quot; (Double helix)''' မတုပ် ညံင်ရဴ ကၞိန် မကဝိုင် လဝ် ကီု ရ။ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဓါတ် သဇိုင် ဍောတ်တ် မကော်စ '''နျူကလဳအဝ်တိုက် (Nucleotides)''' ဂမၠိုင် ရ။

နျူကလဳအဝ်တိုက် ဇၟာပ်ပ် မ ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု အစိတ်အပိုင်း ၃ သာ်-
# '''ဓါတ် သဂြာ (Deoxyribose sugar)'''
# '''ဓါတ် ဖဝ်သဖိတ် (Phosphate group)'''
# '''ဓါတ် ဗေ့သ် (Nitrogenous base)'''

အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဓါတ် ဗေ့သ် ဏအ် ရ။ ပ္ဍဲ ဒီအေန်အေ ဂှ် နွံ ကု ဓါတ် ဗေ့သ် ၄ ဂကူ မတွံဂး-
* '''A''' = ဍာ်ဒမၠုက် အေဒဳနိန် (Adenine)
* '''T''' = ဍာ်ဒမၠုက် သာင်မိန် (Thymine)
* '''G''' = ဍာ်ဒမၠုက် ဂွါနိန် (Guanine)
* '''C''' = ဍာ်ဒမၠုက် သာ်တဝ်သိန် (Cytosine)

'''သၞောတ်ဝ် ပွမဆက်စၠောအ် ဗေ့သ် (Base Pairing Rule):''' 
ပ္ဍဲကဵု ကၞိန် ဒီအေန်အေ ဏအ် မ္ဂး، ဓါတ် A ဂှ် ဍေံ ဒး ဆက် ဗာန် ကု ဓါတ် T လၟိုန် တုဲ (A-T)၊ ဓါတ် G ဂှ် ဍေံ ဒး ဆက် ဗာန် ကု ဓါတ် C လၟိုန် ရ (G-C)။ လၟေင် အက္ခရ် တအ် ဏအ် ဂှ် ရ ဒှ် ကိုန်ဂစိုတ် မစွံ သမ္တီ လဝ် ပရိုင် ဓါတ်ဗဳဇ သတ္တဝါ တအ် ရ။

== ၂။ တာလျိုင် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် (Functions and Mechanisms) ==
ဒီအေန်အေ ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် အဓိက ၜါ သာ် ပ္ဍဲ သဲလ်-

=== က။ ပွမကပ်ပဳ ကၠောန်ဗဒှ် (DNA Replication) ===
ကာလ သဲလ် မွဲ မ မိက်ဂွံ ပါ် တၞဟ် က္တဵုဒှ် သဲလ် ၜါ မ (Cell division) မ္ဂး၊ ဒီအေန်အေ ဂှ် ဍေံ ဒး ကပ်ပဳ ကၠောန် ပတိတ် အလဵု ဇကု ဍေံ ညံင် ဂွံ ဒှ် ၜါ တၞဟ် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။
* ဇုက် ကဝိုင် ဒီအေန်အေ ဂှ် ဍေံ သှ် လီု အာ (Unzip) နကဵု ဓါတ် အေန်ဇြာင် ရ။
* တုဲမ္ဂး အေန်ဇြာင် DNA Polymerase ဍေံ ဗှ် ကေတ် လၟေင် ဗေ့သ် တြေံ ဂှ် တုဲ ဍေံ ဆက် စုတ် ကဵု ဗေ့သ် တၟိ ဍာံဍာံ (A ကု T, G ကု C) တုဲ က္တဵုဒှ် အာ ဒီအေန်အေ တၟိ ၜါ တၞဟ် မတုပ် ကဵု ဇုက် တြေံ ကၠံ တၟအ်ကၠံ ရ။

=== ခ။ ပွမပတိတ် ပရဝ်တေန် (Protein Synthesis) ===
ဒီအေန်အေ ဂှ် ဍေံ နွံ ကု ကိုန်ဂစိုတ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ပတိတ် [[ပရဝ်တေန်]] မဒှ် ဓါတ် အဓိက သွက် ခန္ဓကာယ ရ။
* '''ပွမစၠောအ် လိက် (Transcription):''' ဒီအေန်အေ ပ္ဍဲ နျူကလဳယပ် ဂှ် ဍေံ စၠောအ် ကပ်ပဳ ကိုန်ဂစိုတ် ဍေံ ကဵု ဇရေင် မဝ်လဳကျူ တၟိ မၞုံ ယၟု '''mRNA (Messenger RNA)''' ရ။
* '''ပွမကၠာဲ ဘာသာ (Translation):''' mRNA ဂှ် တိတ် ကၠုင် နူ နျူကလဳယပ် တုဲ စိုပ် အာ ဇရေင် စက် ရဳဗဝ်ဇြုမ် (Ribosomes) ရ။ စက် ဏအ် ဗှ် ကေတ် ကိုန်ဂစိုတ် mRNA ဂှ် တုဲ ဍေံ ဆက် ပကောံ စုတ် အမဳနဝ် အေတ်သေတ် တုဲ က္တဵုဒှ် အာ ဇုက် ပရဝ်တေန် ရ။

== ၃။ ပွမဂၠာဲဆဵု ကေုာံ ဝင် (Discovery and History) ==
* '''၁၈၆၉:''' တၠပညာ ဓာတုဗေဒ သွိဇြာလာန် Friedrich Miescher ဂၠာဲ ဆဵု ညာတ် ဒီအေန်အေ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် နူကဵု ဆဲလ် ဆီ ဗု တုဲ ညး ကော်စ ဍေံ &quot;Nuclein&quot; ရ။
* '''၁၉၅၃:''' တၠပညာ ဇဳဝဗေဒ '''ဂျေမ်း ဝါတ်သန် (James Watson)''' ကေုာံ '''ဖရန်သေတ် ခရေတ် (Francis Crick)''' တအ် ဒှ် မၞိဟ် မဓမံက် ထ္ၜး ကဵု လဒက်ပ္တန် &quot;တိုင်ကဝိုင် ၜါ&quot; (Double helix) ဒီအေန်အေ ပြာကတ် အိုတ် ရ။ သွက်ဂွံ တီ လဒက်ပ္တန် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ တင်ဂၞင် ပရေင် စၟဳစၟတ် လျး X-ray နူကဵု တၠပညာ မၞုံ ယၟု '''ရဝ်သလိန် ဖရန်ကလိန် (Rosalind Franklin)''' ကေုာံ Maurice Wilkins ရ။
* ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၂ ဂှ် Watson, Crick, ကဵု Wilkins တအ် ကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဗဴ (Nobel Prize) လပါ် ပညာ ဂဥုဲ ရ (Franklin ချိုတ် အာ ကိုပ်ကၠာ တုဲ ဟွံကလိဂွံ)။

== ၄။ ပရေင်စကာ ကေုာံ သုတေသန (Applications and Research) ==
ပညာ မဆေင်ကဵု ဒီအေန်အေ ဝွံ ဍေံ ပြံင်လှာဲ ကဵု လဝ် ဂၠးတိ ပိုဲ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ-

* '''ပညာ စၟဳစၟတ် အမှု ရာဇဝတ် (Forensic Science):''' ဟိုတ်နူ ဒီအေန်အေ မၞိဟ် မွဲ ကု မွဲ ဟွံတုပ် ညးသကအ် တုဲ၊ ရဲ ဗၠာဲတွဳ တအ် စၟဳစၟတ် ဒီအေန်အေ (DNA profiling) နူကဵု ဆီ၊ သော် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်ပါင် မသှ်ေ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ က္တဵုဒှ် အမှု သွက်ဂွံ တီ ညာတ် မၞိဟ် ဒုဟ် မာန် ရ။ သီု စကာ သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ဓါတ်ဆီ မိမ ကောန် (Paternity test) ကီု ရ။
* '''ပညာ ဂဥုဲ (Medicine):''' စၟဳစၟတ် ဒီအေန်အေ သွက်ဂွံ တီ လက္ခဏာ ယဲ ဓါတ်ဗဳဇ (Genetic diseases) ကိုပ်ကၠာ၊ ကေုာံ ဖန်ဇန် လွဳလွတ် ယဲ ကေန်သာ အတိုင် အကာဲအရာ ဓါတ်ဗဳဇ ပူဂိုလ် (Personalized medicine) ရ။
* '''ပရေင် ဓါတ်ဗဳဇ နဲပညာ (Genetic Engineering):''' သၟာ သုတေသန တအ် ပလေဝ် ပလေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကုတ် ဆက် ဒီအေန်အေ (ဥပမာ နကဵု နဲကဲ CRISPR) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် တၞံဆု ဟွံသေင်မ္ဂး သတ္တဝါ မတဝ်စၞေဟ် ယဲ မာန် (GMOs) ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[အာရ်အေန်အေ]] (RNA)
* [[ပရဝ်တေန်]] (Protein)
* [[သဲလ်]] (Cell)
* [[အေန်ဇြာင်]] (Enzyme)
* ခရဝ်မဝ်ဇြုမ် (Chromosome)
* ဓါတ်ဗဳဇ (Gene)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite book |last1=Alberts |first1=Bruce |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Morgan |first4=David |last5=Raff |first5=Martin |last6=Roberts |first6=Keith |last7=Walter |first7=Peter |title=Molecular Biology of the Cell |edition=6th |year=2014 |publisher=Garland Science |isbn=978-0815344322}}
* Watson, J. D., &amp; Crick, F. H. (1953). &quot;Molecular structure of nucleic acids: a structure for deoxyribose nucleic acid&quot;. ''Nature'', 171(4356), 737-738.

{{DEFAULTSORT:DNA}}
[[Category:ဒီအေန်အေ]]
[[Category:ဇဳဝဓာတုဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ သဲလ်]]
[[Category:ပညာဓါတ်ဗဳဇ]]
[[Category:မဝ်လဳကျူ]]</text>
      <sha1>45q57cjhim5tzly149qkq1lgk5u5hlf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54314</id>
      <parentid>54313</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T14:14:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12620" sha1="qed4ffilhcvc7r330xx5x0rshomzysl" xml:space="preserve">{{Short description|မဝ်လဳကျူ မယိုက်ဂၠေင်လဝ် ကိုန်ဂစိုတ် ဓါတ်ဗဳဇ သွက် သတ္တဝါ ကေုာံ လမျီုသီုဖအိုတ်}}
{{Infobox concept
| name = ဒီအေန်အေ (DNA)
| native_name = Deoxyribonucleic acid
| image = [[File:DNA Structure+Key+Labelled.pn.png|250px|ဗီုပြင် 3D လဒက်ပ္တန် ဒီအေန်အေ]]
| caption = ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် ဒီအေန်အေ (DNA) နကဵု ဗီုပြင် တိုင်ကဝိုင် ၜါ (Double helix) ကေုာံ မဆက်စၠောအ်လဝ် နကဵု ဓါတ်ဗေ့သ် ၄ သာ်
| field = [[ဇဳဝဗေဒ]]၊ [[ဇဳဝဓာတုဗေဒ]]၊ ပညာဓါတ်ဗဳဇ (Genetics)
| related_concepts = [[အာရ်အေန်အေ]] (RNA), [[ပရဝ်တေန်]] (Protein), ဓါတ်ဗဳဇ (Gene), ခရဝ်မဝ်ဇြုမ် (Chromosome)
| building_blocks = နျူကလဳအဝ်တိုက် (Nucleotides)
| location = အပ္ဍဲ နျူကလဳယပ် (Nucleus) ကေုာံ မိတဝ်ကောန်ဒရဳယျာ (Mitochondria) ပ္ဍဲ သဲလ်
}}

'''ဒဳအေန်အေ''' ({{lang-en|DNA}}) ဟွံသေင်မ္ဂး ယၟု ဍိုက်ပေင် '''ဒဳအံက်သဳရဳဗဝ်နျူကလဳအေတ် အေတ်သေတ်''' ({{lang-en|Deoxyribonucleic acid}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဓါတ် မဝ်လဳကျူ ပလဳမာ ဇၞော် မွဲ မယိုက်ဂၠေင် စွံသမ္တီ လဝ် ကိုန်ဂစိုတ် ဓါတ်ဗဳဇ (Genetic instructions) သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ်၊ ဂျိုင်တန်တဴ ကေုာံ ဆက်ကောန်ဗြောဝ် ပ္ဍဲကဵု လမျီု သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် ကေုာံ စၟ ဗိုင်းရပ်စ် (Viruses) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ 

ဒဳအေန်အေ ဂှ် တုပ် ညံင်ရဴ &quot;ပြကိုဟ် သ္ၚိအင်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ကိုန်ဂစိုတ် မူလ&quot; မွဲ မနွံ အပ္ဍဲ ဇၟာပ်ပ် [[သဲလ်]] (Cell) ခန္ဓကာယ ပိုဲ ရ။ ဍေံ ရ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ ပိုဲ မပ္တံကဵု အရံင် မတ်၊ အရံင် သော်၊ သမၠုင် ကေုာံ ပရေင် ဒုင်စသိုင် ယဲ လ္ၚဵု တအ် မဒှ် ရ။ ပ္ဍဲ သဲလ် ကောန်မၞိဟ် မွဲမွဲ မ္ဂး ဒဳအေန်အေ တအ် ဏအ် ကဝိုင် ကောံ လဝ် ဗွဲမသော်သြဴ တုဲ ဍေံ က္တဵုဒှ် အာ လဒက်ပ္တန် မၞုံ ယၟု ခရဝ်မဝ်ဇြုမ် (Chromosomes) ရ။

== ၁။ လဒက်ပ္တန် ဓာတုဗေဒ (Chemical Structure) ==
ဒဳအေန်အေ ဝွံ ဍေံ နွံ ကု ဗီုပြင် မတၞဟ်ခြာ မွဲ မကော်စ '''&quot;တိုင်ကဝိုင် ၜါ&quot; (Double helix)''' မတုပ် ညံင်ရဴ ကၞိန် မကဝိုင် လဝ် ကီု ရ။ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဓါတ် သဇိုင် ဍောတ်တ် မကော်စ '''နျူကလဳအဝ်တိုက် (Nucleotides)''' ဂမၠိုင် ရ။

နျူကလဳအဝ်တိုက် ဇၟာပ်ပ် မ ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု အစိတ်အပိုင်း ၃ သာ်-
# '''ဓါတ် သဂြာ (Deoxyribose sugar)'''
# '''ဓါတ် ဖဝ်သဖိတ် (Phosphate group)'''
# '''ဓါတ် ဗေ့သ် (Nitrogenous base)'''

အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဓါတ် ဗေ့သ် ဏအ် ရ။ ပ္ဍဲ ဒဳအေန်အေ ဂှ် နွံ ကု ဓါတ် ဗေ့သ် ၄ ဂကူ မတွံဂး-
* '''A''' = ဍာ်ဒမၠုက် အေဒဳနိန် (Adenine)
* '''T''' = ဍာ်ဒမၠုက် သာင်မိန် (Thymine)
* '''G''' = ဍာ်ဒမၠုက် ဂွါနိန် (Guanine)
* '''C''' = ဍာ်ဒမၠုက် သာ်တဝ်သိန် (Cytosine)

'''သၞောတ်ဝ် ပွမဆက်စၠောအ် ဗေ့သ် (Base Pairing Rule):''' 
ပ္ဍဲကဵု ကၞိန် ဒဳအေန်အေ ဏအ် မ္ဂး، ဓါတ် A ဂှ် ဍေံ ဒး ဆက် ဗာန် ကု ဓါတ် T လၟိုန် တုဲ (A-T)၊ ဓါတ် G ဂှ် ဍေံ ဒး ဆက် ဗာန် ကု ဓါတ် C လၟိုန် ရ (G-C)။ လၟေင် အက္ခရ် တအ် ဏအ် ဂှ် ရ ဒှ် ကိုန်ဂစိုတ် မစွံ သမ္တီ လဝ် ပရိုင် ဓါတ်ဗဳဇ သတ္တဝါ တအ် ရ။

== ၂။ တာလျိုင် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် (Functions and Mechanisms) ==
ဒဳအေန်အေ ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် အဓိက ၜါ သာ် ပ္ဍဲ သဲလ်-

=== က။ ပွမကပ်ပဳ ကၠောန်ဗဒှ် (DNA Replication) ===
ကာလ သဲလ် မွဲ မ မိက်ဂွံ ပါ် တၞဟ် က္တဵုဒှ် သဲလ် ၜါ မ (Cell division) မ္ဂး၊ ဒဳအေန်အေ ဂှ် ဍေံ ဒး ကပ်ပဳ ကၠောန် ပတိတ် အလဵု ဇကု ဍေံ ညံင် ဂွံ ဒှ် ၜါ တၞဟ် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။
* ဇုက် ကဝိုင် ဒဳအေန်အေ ဂှ် ဍေံ သှ် လီု အာ (Unzip) နကဵု ဓါတ် အေန်ဇြာင် ရ။
* တုဲမ္ဂး အေန်ဇြာင် DNA Polymerase ဍေံ ဗှ် ကေတ် လၟေင် ဗေ့သ် တြေံ ဂှ် တုဲ ဍေံ ဆက် စုတ် ကဵု ဗေ့သ် တၟိ ဍာံဍာံ (A ကု T, G ကု C) တုဲ က္တဵုဒှ် အာ ဒဳအေန်အေ တၟိ ၜါ တၞဟ် မတုပ် ကဵု ဇုက် တြေံ ကၠံ တၟအ်ကၠံ ရ။

=== ခ။ ပွမပတိတ် ပရဝ်တေန် (Protein Synthesis) ===
ဒဳအေန်အေ ဂှ် ဍေံ နွံ ကု ကိုန်ဂစိုတ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ပတိတ် [[ပရဝ်တေန်]] မဒှ် ဓါတ် အဓိက သွက် ခန္ဓကာယ ရ။
* '''ပွမစၠောအ် လိက် (Transcription):''' ဒဳအေန်အေ ပ္ဍဲ နျူကလဳယပ် ဂှ် ဍေံ စၠောအ် ကပ်ပဳ ကိုန်ဂစိုတ် ဍေံ ကဵု ဇရေင် မဝ်လဳကျူ တၟိ မၞုံ ယၟု '''mRNA (Messenger RNA)''' ရ။
* '''ပွမကၠာဲ ဘာသာ (Translation):''' mRNA ဂှ် တိတ် ကၠုင် နူ နျူကလဳယပ် တုဲ စိုပ် အာ ဇရေင် စက် ရဳဗဝ်ဇြုမ် (Ribosomes) ရ။ စက် ဏအ် ဗှ် ကေတ် ကိုန်ဂစိုတ် mRNA ဂှ် တုဲ ဍေံ ဆက် ပကောံ စုတ် အမဳနဝ် အေတ်သေတ် တုဲ က္တဵုဒှ် အာ ဇုက် ပရဝ်တေန် ရ။

== ၃။ ပွမဂၠာဲဆဵု ကေုာံ ဝင် (Discovery and History) ==
* '''၁၈၆၉:''' တၠပညာ ဓာတုဗေဒ သွိဇြာလာန် Friedrich Miescher ဂၠာဲ ဆဵု ညာတ် ဒဳအေန်အေ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် နူကဵု ဆဲလ် ဆီ ဗု တုဲ ညး ကော်စ ဍေံ &quot;Nuclein&quot; ရ။
* '''၁၉၅၃:''' တၠပညာ ဇဳဝဗေဒ '''ဂျေမ်း ဝါတ်သန် (James Watson)''' ကေုာံ '''ဖရန်သေတ် ခရေတ် (Francis Crick)''' တအ် ဒှ် မၞိဟ် မဓမံက် ထ္ၜး ကဵု လဒက်ပ္တန် &quot;တိုင်ကဝိုင် ၜါ&quot; (Double helix) ဒဳအေန်အေ ပြာကတ် အိုတ် ရ။ သွက်ဂွံ တီ လဒက်ပ္တန် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ တင်ဂၞင် ပရေင် စၟဳစၟတ် လျး X-ray နူကဵု တၠပညာ မၞုံ ယၟု '''ရဝ်သလိန် ဖရန်ကလိန် (Rosalind Franklin)''' ကေုာံ Maurice Wilkins ရ။
* ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၂ ဂှ် Watson, Crick, ကဵု Wilkins တအ် ကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဗဴ (Nobel Prize) လပါ် ပညာ ဂဥုဲ ရ (Franklin ချိုတ် အာ ကိုပ်ကၠာ တုဲ ဟွံကလိဂွံ)။

== ၄။ ပရေင်စကာ ကေုာံ သုတေသန (Applications and Research) ==
ပညာ မဆေင်ကဵု ဒဳအေန်အေ ဝွံ ဍေံ ပြံင်လှာဲ ကဵု လဝ် ဂၠးတိ ပိုဲ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ-

* '''ပညာ စၟဳစၟတ် အမှု ရာဇဝတ် (Forensic Science):''' ဟိုတ်နူ ဒဳအေန်အေ မၞိဟ် မွဲ ကု မွဲ ဟွံတုပ် ညးသကအ် တုဲ၊ ရဲ ဗၠာဲတွဳ တအ် စၟဳစၟတ် ဒဳအေန်အေ (DNA profiling) နူကဵု ဆီ၊ သော် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်ပါင် မသှ်ေ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ က္တဵုဒှ် အမှု သွက်ဂွံ တီ ညာတ် မၞိဟ် ဒုဟ် မာန် ရ။ သီု စကာ သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ဓါတ်ဆီ မိမ ကောန် (Paternity test) ကီု ရ။
* '''ပညာ ဂဥုဲ (Medicine):''' စၟဳစၟတ် ဒဳအေန်အေ သွက်ဂွံ တီ လက္ခဏာ ယဲ ဓါတ်ဗဳဇ (Genetic diseases) ကိုပ်ကၠာ၊ ကေုာံ ဖန်ဇန် လွဳလွတ် ယဲ ကေန်သာ အတိုင် အကာဲအရာ ဓါတ်ဗဳဇ ပူဂိုလ် (Personalized medicine) ရ။
* '''ပရေင် ဓါတ်ဗဳဇ နဲပညာ (Genetic Engineering):''' သၟာ သုတေသန တအ် ပလေဝ် ပလေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကုတ် ဆက် ဒဳအေန်အေ (ဥပမာ နကဵု နဲကဲ CRISPR) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် တၞံဆု ဟွံသေင်မ္ဂး သတ္တဝါ မတဝ်စၞေဟ် ယဲ မာန် (GMOs) ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[အာရ်အေန်အေ]] (RNA)
* [[ပရဝ်တေန်]] (Protein)
* [[သဲလ်]] (Cell)
* [[အေန်ဇြာင်]] (Enzyme)
* ခရဝ်မဝ်ဇြုမ် (Chromosome)
* ဓါတ်ဗဳဇ (Gene)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite book |last1=Alberts |first1=Bruce |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Morgan |first4=David |last5=Raff |first5=Martin |last6=Roberts |first6=Keith |last7=Walter |first7=Peter |title=Molecular Biology of the Cell |edition=6th |year=2014 |publisher=Garland Science |isbn=978-0815344322}}
* Watson, J. D., &amp; Crick, F. H. (1953). &quot;Molecular structure of nucleic acids: a structure for deoxyribose nucleic acid&quot;. ''Nature'', 171(4356), 737-738.

{{DEFAULTSORT:DNA}}
[[Category:ဒီအေန်အေ]]
[[Category:ဇဳဝဓာတုဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ သဲလ်]]
[[Category:ပညာဓါတ်ဗဳဇ]]
[[Category:မဝ်လဳကျူ]]</text>
      <sha1>qed4ffilhcvc7r330xx5x0rshomzysl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သဲလ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10783</id>
    <revision>
      <id>54315</id>
      <timestamp>2026-05-06T14:16:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဍိုတ်သဇိုင် လဒက်ပ္တန် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် သွက် လမျီု သီုဖအိုတ်}}{{Infobox concept|name=သဲလ်|native_name=Cell|image=[[File:Animal cell structure en.svg|250px|လဒက်ပ္တန် သဲလ် တိရစ္ဆာန်]]|caption=ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန...&quot;</comment>
      <origin>54315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13925" sha1="4fphce2hadgz4r7y6wvgeaju2ttexky" xml:space="preserve">{{Short description|ဍိုတ်သဇိုင် လဒက်ပ္တန် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် သွက် လမျီု သီုဖအိုတ်}}{{Infobox concept|name=သဲလ်|native_name=Cell|image=[[File:Animal cell structure en.svg|250px|လဒက်ပ္တန် သဲလ် တိရစ္ဆာန်]]|caption=ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် သဲလ် တိရစ္ဆာန် (Animal cell) ကေုာံ အင်္ဂဇတ် အပ္ဍဲ သဲလ် ဂမၠိုင်|field=[[ဇဳဝဗေဒ သဲလ်]] (Cell biology)၊ [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)|related_concepts=[[ဒီအေန်အေ]] (DNA), [[ပရဝ်တေန်]] (Protein), တၞောဝ် ဓါတ်ဗဳဇ (Genetics)|composition=ဍာ်၊ ပရဝ်တေန်၊ လဳပေတ် (ကၠေင်)၊ ကာဗဝ်ဟုက်ဒရိတ်၊ ကေုာံ ဓါတ် နျူကလဳအေတ်|types=သဲလ် ယူကာရဳယောတ် (Eukaryote) ကေုာံ သဲလ် ပရဝ်ကာရဳယောတ် (Prokaryote)|discovery=ရဝ်ဗာတ် ဟုက် (Robert Hooke) (၁၆၆၅)}}
'''သဲလ်''' ({{lang-en|Cell}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဍိုတ်သဇိုင် လဒက်ပ္တန် (Structural unit)၊ ဍိုတ်သဇိုင် လၟေင်ကမၠောန် (Functional unit) ကေုာံ ဍိုတ်သဇိုင် ဇဳဝဗေဒ မဍောတ် အိုတ် သွက် လမျီု သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ အရာ မၞုံ ကု လမျီု သီုဖအိုတ် ဂှ် ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဲလ် ရ။ သတ္တဝါ လ္ၚဵု တအ် မပ္တံကဵု ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria) တအ် ဂှ် ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဲလ် မွဲ မ ဓဝ် သၟး (Unicellular) တုဲ၊ သတ္တဝါ တၞဟ် မပ္တံကဵု ကောန်မၞိဟ်၊ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆု တအ် ဂှ် ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဲလ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠင် ကု ပြကောဋိကဋ် (Multicellular) ရ။

ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် ဇၞော်ဇၞော် မွဲ မ္ဂး၊ သဲလ် နွံ ခန့်မှန်း လၟိဟ် ၜိုတ် ၃၀ စဵုကဵု ၄၀ ထရဳလဳယာန် (Trillion) မ ရ။ သဲလ် တအ် ဏအ် ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် နူကဵု စၞ အဟာရ၊ ကၠောန် ပတိတ် ဓါတ် ပရဝ်တေန် ကေုာံ စွံ သမ္တီ လဝ် ကိုန်ဂစိုတ် ဓါတ်ဗဳဇ ([[ဒီအေန်အေ]]) ရ။

== ၁။ တမ်ရိုဟ် ဝေါဟာရ ကေုာံ ဝင် (Etymology and Discovery) ==

* '''တမ်ရိုဟ်:''' ဝေါဟာရ &quot;Cell&quot; ဏအ် ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူ အရေဝ် လေတ္တေန် (Latin) ''cella'' မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;အခန် ဍောတ်တ်&quot; ရ။
* '''ပွမဂၠာဲဆဵု:''' သဲလ် ဂှ် ဂၠာဲ ဆဵု ညာတ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် နကဵု တၠပညာ သဘာဝ အင်္ဂလိက် မၞုံ ယၟု '''ရဝ်ဗာတ် ဟုက် (Robert Hooke)''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၆၅ ရ။ ညး စၟဳစၟတ် ရံင် ဒကုတ် သၞောက်ဆု အံက် (Cork) နကဵု စက် မိုက်ခရဝ်သကုပ် (Microscope) တုဲ ညး ညာတ် ကေတ် လဒက်ပ္တန် ခန် ဍောတ်တ် မတုပ် ညံင်ရဴ အခန် ခမဳ တအ် မမံင် ပ္ဍဲ ဘာ လကျာ် (Monastery cells) တုဲ ညး ကဵု လဝ် ယၟု &quot;Cell&quot; ရ။
* '''သဘဴဓရ် သဲလ် (Cell Theory):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၉ ဂှ် တၠပညာ သိပ္ပံ Theodor Schwann ကဵု Matthias Schleiden တအ် ဓမံက် ထ္ၜး &quot;သဘဴဓရ် သဲလ်&quot; ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ သဘဴဓရ် ဏအ် ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;လမျီု သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဲလ် မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင် နူ မွဲ&quot;၊ တုဲ &quot;သဲလ် တၟိ သီုဖအိုတ် ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု သဲလ် တြေံ မပါ် ထကး တိတ် ကၠုင် ရ&quot;။

== ၂။ ဂကူ သဲလ် အဓိက ဂမၠိုင် (Types of Cells) ==
သဲလ် သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ ဂှ် ညးတအ် ပါ် လဝ် ၜါ ဂကူ အဓိက သ္ပ သဇိုင် ကု လဒက်ပ္တန် နျူကလဳယပ် (Nucleus) ဍေံ ရ-

=== က။ သဲလ် ပရဝ်ကာရဳယောတ် (Prokaryotic Cells) ===

* ဍေံ ဒှ် သဲလ် မဟွံမွဲ ကု နျူကလဳယပ် ဇေတ်တ် ကေုာံ အင်္ဂဇတ် မစဵု ဗိုင် လဝ် နကဵု စၞာံ (Membrane-bound organelles) ရ။
* ဓါတ် ဒီအေန်အေ ဍေံ တအ် ဂှ် ဍေံ ပံက် ပြး မံင် အပ္ဍဲ သိုက်တဝ်ပလာဇြမ် (Cytoplasm) သၟး ရ။
* သဲလ် ဂကူ ဏအ် ဂှ် ဍောတ် လောန် တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဍေံ ဒှ် သဲလ် သတ္တဝါ မွဲ မ ဓဝ် မပ္တံကဵု '''ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria)''' ကေုာံ အာခဳယျာ (Archaea) ရ။

=== ခ။ သဲလ် ယူကာရဳယောတ် (Eukaryotic Cells) ===

* ဍေံ ဒှ် သဲလ် မၞုံ ကု နျူကလဳယပ် ဇေတ်တ် မစဵု ဗိုင် လဝ် နကဵု စၞာံ သွက်ဂွံ စွံ သမ္တီ လဝ် ဒီအေန်အေ ညံင် ဂွံ ဂီုကၠီု ရ။
* သဲလ် ဏအ် ဂှ် ဇၞော် နူ ပရဝ်ကာရဳယောတ် ၜိုတ် ၁၀ စဵုကဵု ၁၀၀ ဆ တုဲ နွံ ကု အင်္ဂဇတ် အပ္ဍဲ (Organelles) မၞုံ ကု တာလျိုင် တၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* တၞံဆု၊ တိရစ္ဆာန်၊ ကောန်မၞိဟ်၊ ကေုာံ မှိုဝ် (Fungi) တအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဲလ် ဂကူ ဏအ် ရ။

== ၃။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ အင်္ဂဇတ် အပ္ဍဲ (Cell Anatomy and Organelles) ==
ပ္ဍဲကဵု သဲလ် ယူကာရဳယောတ် ဓမ္မတာ မွဲ (ဥပမာ - သဲလ် ကောန်မၞိဟ်) မ္ဂး ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု အင်္ဂဇတ် အဓိက ဂမၠိုင် ရ-

# '''ဗွိုက် စၞာံ သဲလ် (Cell Membrane):''' ဍေံ ဒှ် စၞာံ ကၠေင် (Phospholipid bilayer) မဗိုင် လဒပ် လဝ် သဲလ် လပါ် မ္ၚး ရ။ ဍေံ ထိင်ဒဝ် ကဵု ဒဒှ်ရ ဓါတ် လဵု မလုပ် ဂွံ ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ် လဵု မတိတ် ဂွံ (Semi-permeable) ရ။
# '''နျူကလဳယပ် (Nucleus):''' ဍေံ ဒှ် &quot;က္ဍဟ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး ဗဟဵု အုပ်ဓုပ် သဲလ် ရ။ ပ္ဍဲ ဏအ် ဂှ် စွံ သမ္တီ လဝ် ကိုန်ဂစိုတ် ဓါတ်ဗဳဇ (DNA/Chromosomes) သွက်ဂွံ ထိင် လၟေင် ကမၠောန် သဲလ် သီုဖအိုတ် ရ။
# '''မိတဝ်ကောန်ဒရဳယျာ (Mitochondria):''' ဍေံ ဒှ် &quot;စက် ဒြဟတ်&quot; သဲလ် ရ။ ဍေံ စကာ အံက်သဳဂျေန် ကေုာံ သဂြာ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် ဓါတ် ဒြဟတ် မၞုံ ယၟု ATP (Adenosine triphosphate) ရ။
# '''ရဳဗဝ်ဇြုမ် (Ribosomes):''' ဍေံ ဒှ် စက် မကၠောန် ပတိတ် [[ပရဝ်တေန်]] အတိုင် အမိင် ကိုန်ဂစိုတ် နူကဵု ဒီအေန်အေ ရ။
# '''သိုက်တဝ်ပလာဇြမ် (Cytoplasm):''' ဍေံ ဒှ် ဍာ်ကယျး ဂျေလဳ (Jelly-like fluid) မပေင် ဒၟံင် အပ္ဍဲ သဲလ် မဒှ် ဒၞာဲ အင်္ဂဇတ် တအ် မဍိုက် အာ ကၠုင် ရ။
# '''ဂဝ်ဂျဳ သၞောတ် (Golgi Apparatus):''' ဍေံ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ညံင်ရဴ ရုင် ဇမၠိင် ကပေါတ် ကီု ရ။ ဍေံ ပလေဝ် ပလေတ် ကေုာံ ထုပ် စွံ ပရဝ်တေန် သွက်ဂွံ ပလံင် ဏာ ဒၞာဲ မနွံ ပၟိက် ရ။

* (တင်စၟတ်: သဲလ် တၞံဆု တအ် မ္ဂး နွံ ထပ် ကု '''ဗဒင် သဲလ် (Cell wall)''' သွက်ဂွံ ထိင် ဗီုပြင် ကေုာံ '''ကလဝ်ရဝ်ပလာတ် (Chloroplast)''' သွက်ဂွံ ကၠောန် စၞ နကဵု လျး တ္ၚဲ ရ)။*

== ၄။ လၟေင်ကမၠောန် ဇဳဝဗေဒ ပ္ဍဲ သဲလ် (Biological Functions) ==

* '''ပရေင် ပါ်တၞဟ် သဲလ် (Cell Division):''' သဲလ် တအ် ဍေံ ဇၞော်မောဝ် တုဲ ဍေံ ပါ် ထကး က္တဵုဒှ် သဲလ် တၟိ သွက်ဂွံ ပလေဝ် သရ ဟွံသေင်မ္ဂး သွက် ဇကု ဂွံ ဇၞော် တိုန် ရ။ လၟေင် ဏအ် ညးကော်စ '''မုဲတဝ်သေတ် (Mitosis)''' ရ။ ယဝ်ရ သွက်ဂွံ ပတိတ် သဲလ် လိင် (ခၟာဲ ကဵု သုက်) မ္ဂး ညးကော်စ '''မဳအဝ်သေတ် (Meiosis)''' ရ။
* '''ပရေင် ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Metabolism):''' သဲလ် တအ် ထကး ပလီု စၞ အဟာရ ညံင် ဂွံ ဒှ် ဒြဟတ်၊ တုဲ ပ္တိတ် ထောအ် ဓါတ် ဂျိ (Waste) ဇရေင် မ္ၚး သဲလ် ရ။
* '''ပရေင် ပတိတ် ပရဝ်တေန် (Protein Synthesis):''' သဲလ် တအ် ကၠာဲ ဘာသာ ကိုန်ဂစိုတ် ဒီအေန်အေ တုဲ ကၠောန် ပတိတ် ဓါတ် ပရဝ်တေန် မနွံ ပၟိက် သွက် ခန္ဓကာယ ရ။

== ၅။ သဲလ် ပ္ဍဲ ကောန်မၞိဟ် (Human Cells) ==
ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် ဂှ် နွံ ကု သဲလ် ဂကူ နာနာ သာ် ၜိုတ် ၂၀၀ ဂကူ မၞုံ ကု တာလျိုင် တၞဟ်ခြာ ရ။ ဥပမာ-

* '''[[သဲလ် ဆီ ဗကေတ်]] (Red blood cells):''' ပလံင် အံက်သဳဂျေန် (ဟွံမွဲ ကု နျူကလဳယပ်)။
* '''[[သဲလ် ဆီ ဗု]] (White blood cells):''' ဒပ် ပၞာန် မဗတိုက် စၟယဲ။
* '''သဲလ် အာရီု (Neurons):''' ပလံင် ပရိုင် အာရီု နကဵု ဓါတ် လျးတၠာဲ ဇရေင် က္ဍဟ် ကေုာံ ခန္ဓ။
* '''သဲလ် တမ်မူလ (Stem cells):''' ဍေံ ဒှ် သဲလ် သဇိုင် မမာန် ပြံင်လှာဲ က္တဵုဒှ် အာ သဲလ် ဂကူ တၞဟ် နာနာ သာ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[ဒီအေန်အေ]] (DNA)
* [[ပရဝ်တေန်]] (Protein)
* [[သဲလ် ဆီ ဗကေတ်]] (Red blood cell)
* [[အေန်ဇြာင်]] (Enzyme)
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* {{cite book|last1=Alberts|first1=Bruce|last2=Johnson|first2=Alexander|last3=Lewis|first3=Julian|last4=Morgan|first4=David|last5=Raff|first5=Martin|last6=Roberts|first6=Keith|last7=Walter|first7=Peter|title=Molecular Biology of the Cell|edition=6th|year=2014|publisher=Garland Science|isbn=978-0815344322}}
* {{cite book|last1=Reece|first1=Jane B.|last2=Urry|first2=Lisa A.|last3=Cain|first3=Michael L.|last4=Wasserman|first4=Steven A.|last5=Minorsky|first5=Peter V.|last6=Jackson|first6=Robert B.|title=Campbell Biology|edition=10th|year=2014|publisher=Pearson|isbn=978-0321775658}}</text>
      <sha1>4fphce2hadgz4r7y6wvgeaju2ttexky</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54316</id>
      <parentid>54315</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T14:17:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* နိဿဲ */</comment>
      <origin>54316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14061" sha1="5a7v6i8xjidvbg3n3hrw1jqh6v4uo0h" xml:space="preserve">{{Short description|ဍိုတ်သဇိုင် လဒက်ပ္တန် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် သွက် လမျီု သီုဖအိုတ်}}{{Infobox concept|name=သဲလ်|native_name=Cell|image=[[File:Animal cell structure en.svg|250px|လဒက်ပ္တန် သဲလ် တိရစ္ဆာန်]]|caption=ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် သဲလ် တိရစ္ဆာန် (Animal cell) ကေုာံ အင်္ဂဇတ် အပ္ဍဲ သဲလ် ဂမၠိုင်|field=[[ဇဳဝဗေဒ သဲလ်]] (Cell biology)၊ [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)|related_concepts=[[ဒီအေန်အေ]] (DNA), [[ပရဝ်တေန်]] (Protein), တၞောဝ် ဓါတ်ဗဳဇ (Genetics)|composition=ဍာ်၊ ပရဝ်တေန်၊ လဳပေတ် (ကၠေင်)၊ ကာဗဝ်ဟုက်ဒရိတ်၊ ကေုာံ ဓါတ် နျူကလဳအေတ်|types=သဲလ် ယူကာရဳယောတ် (Eukaryote) ကေုာံ သဲလ် ပရဝ်ကာရဳယောတ် (Prokaryote)|discovery=ရဝ်ဗာတ် ဟုက် (Robert Hooke) (၁၆၆၅)}}
'''သဲလ်''' ({{lang-en|Cell}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဍိုတ်သဇိုင် လဒက်ပ္တန် (Structural unit)၊ ဍိုတ်သဇိုင် လၟေင်ကမၠောန် (Functional unit) ကေုာံ ဍိုတ်သဇိုင် ဇဳဝဗေဒ မဍောတ် အိုတ် သွက် လမျီု သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ အရာ မၞုံ ကု လမျီု သီုဖအိုတ် ဂှ် ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဲလ် ရ။ သတ္တဝါ လ္ၚဵု တအ် မပ္တံကဵု ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria) တအ် ဂှ် ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဲလ် မွဲ မ ဓဝ် သၟး (Unicellular) တုဲ၊ သတ္တဝါ တၞဟ် မပ္တံကဵု ကောန်မၞိဟ်၊ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆု တအ် ဂှ် ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဲလ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠင် ကု ပြကောဋိကဋ် (Multicellular) ရ။

ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် ဇၞော်ဇၞော် မွဲ မ္ဂး၊ သဲလ် နွံ ခန့်မှန်း လၟိဟ် ၜိုတ် ၃၀ စဵုကဵု ၄၀ ထရဳလဳယာန် (Trillion) မ ရ။ သဲလ် တအ် ဏအ် ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် နူကဵု စၞ အဟာရ၊ ကၠောန် ပတိတ် ဓါတ် ပရဝ်တေန် ကေုာံ စွံ သမ္တီ လဝ် ကိုန်ဂစိုတ် ဓါတ်ဗဳဇ ([[ဒီအေန်အေ]]) ရ။

== ၁။ တမ်ရိုဟ် ဝေါဟာရ ကေုာံ ဝင် (Etymology and Discovery) ==

* '''တမ်ရိုဟ်:''' ဝေါဟာရ &quot;Cell&quot; ဏအ် ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူ အရေဝ် လေတ္တေန် (Latin) ''cella'' မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;အခန် ဍောတ်တ်&quot; ရ။
* '''ပွမဂၠာဲဆဵု:''' သဲလ် ဂှ် ဂၠာဲ ဆဵု ညာတ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် နကဵု တၠပညာ သဘာဝ အင်္ဂလိက် မၞုံ ယၟု '''ရဝ်ဗာတ် ဟုက် (Robert Hooke)''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၆၅ ရ။ ညး စၟဳစၟတ် ရံင် ဒကုတ် သၞောက်ဆု အံက် (Cork) နကဵု စက် မိုက်ခရဝ်သကုပ် (Microscope) တုဲ ညး ညာတ် ကေတ် လဒက်ပ္တန် ခန် ဍောတ်တ် မတုပ် ညံင်ရဴ အခန် ခမဳ တအ် မမံင် ပ္ဍဲ ဘာ လကျာ် (Monastery cells) တုဲ ညး ကဵု လဝ် ယၟု &quot;Cell&quot; ရ။
* '''သဘဴဓရ် သဲလ် (Cell Theory):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၉ ဂှ် တၠပညာ သိပ္ပံ Theodor Schwann ကဵု Matthias Schleiden တအ် ဓမံက် ထ္ၜး &quot;သဘဴဓရ် သဲလ်&quot; ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ သဘဴဓရ် ဏအ် ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;လမျီု သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဲလ် မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင် နူ မွဲ&quot;၊ တုဲ &quot;သဲလ် တၟိ သီုဖအိုတ် ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု သဲလ် တြေံ မပါ် ထကး တိတ် ကၠုင် ရ&quot;။

== ၂။ ဂကူ သဲလ် အဓိက ဂမၠိုင် (Types of Cells) ==
သဲလ် သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ ဂှ် ညးတအ် ပါ် လဝ် ၜါ ဂကူ အဓိက သ္ပ သဇိုင် ကု လဒက်ပ္တန် နျူကလဳယပ် (Nucleus) ဍေံ ရ-

=== က။ သဲလ် ပရဝ်ကာရဳယောတ် (Prokaryotic Cells) ===

* ဍေံ ဒှ် သဲလ် မဟွံမွဲ ကု နျူကလဳယပ် ဇေတ်တ် ကေုာံ အင်္ဂဇတ် မစဵု ဗိုင် လဝ် နကဵု စၞာံ (Membrane-bound organelles) ရ။
* ဓါတ် ဒီအေန်အေ ဍေံ တအ် ဂှ် ဍေံ ပံက် ပြး မံင် အပ္ဍဲ သိုက်တဝ်ပလာဇြမ် (Cytoplasm) သၟး ရ။
* သဲလ် ဂကူ ဏအ် ဂှ် ဍောတ် လောန် တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဍေံ ဒှ် သဲလ် သတ္တဝါ မွဲ မ ဓဝ် မပ္တံကဵု '''ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria)''' ကေုာံ အာခဳယျာ (Archaea) ရ။

=== ခ။ သဲလ် ယူကာရဳယောတ် (Eukaryotic Cells) ===

* ဍေံ ဒှ် သဲလ် မၞုံ ကု နျူကလဳယပ် ဇေတ်တ် မစဵု ဗိုင် လဝ် နကဵု စၞာံ သွက်ဂွံ စွံ သမ္တီ လဝ် ဒီအေန်အေ ညံင် ဂွံ ဂီုကၠီု ရ။
* သဲလ် ဏအ် ဂှ် ဇၞော် နူ ပရဝ်ကာရဳယောတ် ၜိုတ် ၁၀ စဵုကဵု ၁၀၀ ဆ တုဲ နွံ ကု အင်္ဂဇတ် အပ္ဍဲ (Organelles) မၞုံ ကု တာလျိုင် တၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* တၞံဆု၊ တိရစ္ဆာန်၊ ကောန်မၞိဟ်၊ ကေုာံ မှိုဝ် (Fungi) တအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဲလ် ဂကူ ဏအ် ရ။

== ၃။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ အင်္ဂဇတ် အပ္ဍဲ (Cell Anatomy and Organelles) ==
ပ္ဍဲကဵု သဲလ် ယူကာရဳယောတ် ဓမ္မတာ မွဲ (ဥပမာ - သဲလ် ကောန်မၞိဟ်) မ္ဂး ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု အင်္ဂဇတ် အဓိက ဂမၠိုင် ရ-

# '''ဗွိုက် စၞာံ သဲလ် (Cell Membrane):''' ဍေံ ဒှ် စၞာံ ကၠေင် (Phospholipid bilayer) မဗိုင် လဒပ် လဝ် သဲလ် လပါ် မ္ၚး ရ။ ဍေံ ထိင်ဒဝ် ကဵု ဒဒှ်ရ ဓါတ် လဵု မလုပ် ဂွံ ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ် လဵု မတိတ် ဂွံ (Semi-permeable) ရ။
# '''နျူကလဳယပ် (Nucleus):''' ဍေံ ဒှ် &quot;က္ဍဟ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး ဗဟဵု အုပ်ဓုပ် သဲလ် ရ။ ပ္ဍဲ ဏအ် ဂှ် စွံ သမ္တီ လဝ် ကိုန်ဂစိုတ် ဓါတ်ဗဳဇ (DNA/Chromosomes) သွက်ဂွံ ထိင် လၟေင် ကမၠောန် သဲလ် သီုဖအိုတ် ရ။
# '''မိတဝ်ကောန်ဒရဳယျာ (Mitochondria):''' ဍေံ ဒှ် &quot;စက် ဒြဟတ်&quot; သဲလ် ရ။ ဍေံ စကာ အံက်သဳဂျေန် ကေုာံ သဂြာ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် ဓါတ် ဒြဟတ် မၞုံ ယၟု ATP (Adenosine triphosphate) ရ။
# '''ရဳဗဝ်ဇြုမ် (Ribosomes):''' ဍေံ ဒှ် စက် မကၠောန် ပတိတ် [[ပရဝ်တေန်]] အတိုင် အမိင် ကိုန်ဂစိုတ် နူကဵု ဒီအေန်အေ ရ။
# '''သိုက်တဝ်ပလာဇြမ် (Cytoplasm):''' ဍေံ ဒှ် ဍာ်ကယျး ဂျေလဳ (Jelly-like fluid) မပေင် ဒၟံင် အပ္ဍဲ သဲလ် မဒှ် ဒၞာဲ အင်္ဂဇတ် တအ် မဍိုက် အာ ကၠုင် ရ။
# '''ဂဝ်ဂျဳ သၞောတ် (Golgi Apparatus):''' ဍေံ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ညံင်ရဴ ရုင် ဇမၠိင် ကပေါတ် ကီု ရ။ ဍေံ ပလေဝ် ပလေတ် ကေုာံ ထုပ် စွံ ပရဝ်တေန် သွက်ဂွံ ပလံင် ဏာ ဒၞာဲ မနွံ ပၟိက် ရ။

* (တင်စၟတ်: သဲလ် တၞံဆု တအ် မ္ဂး နွံ ထပ် ကု '''ဗဒင် သဲလ် (Cell wall)''' သွက်ဂွံ ထိင် ဗီုပြင် ကေုာံ '''ကလဝ်ရဝ်ပလာတ် (Chloroplast)''' သွက်ဂွံ ကၠောန် စၞ နကဵု လျး တ္ၚဲ ရ)။*

== ၄။ လၟေင်ကမၠောန် ဇဳဝဗေဒ ပ္ဍဲ သဲလ် (Biological Functions) ==

* '''ပရေင် ပါ်တၞဟ် သဲလ် (Cell Division):''' သဲလ် တအ် ဍေံ ဇၞော်မောဝ် တုဲ ဍေံ ပါ် ထကး က္တဵုဒှ် သဲလ် တၟိ သွက်ဂွံ ပလေဝ် သရ ဟွံသေင်မ္ဂး သွက် ဇကု ဂွံ ဇၞော် တိုန် ရ။ လၟေင် ဏအ် ညးကော်စ '''မုဲတဝ်သေတ် (Mitosis)''' ရ။ ယဝ်ရ သွက်ဂွံ ပတိတ် သဲလ် လိင် (ခၟာဲ ကဵု သုက်) မ္ဂး ညးကော်စ '''မဳအဝ်သေတ် (Meiosis)''' ရ။
* '''ပရေင် ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Metabolism):''' သဲလ် တအ် ထကး ပလီု စၞ အဟာရ ညံင် ဂွံ ဒှ် ဒြဟတ်၊ တုဲ ပ္တိတ် ထောအ် ဓါတ် ဂျိ (Waste) ဇရေင် မ္ၚး သဲလ် ရ။
* '''ပရေင် ပတိတ် ပရဝ်တေန် (Protein Synthesis):''' သဲလ် တအ် ကၠာဲ ဘာသာ ကိုန်ဂစိုတ် ဒီအေန်အေ တုဲ ကၠောန် ပတိတ် ဓါတ် ပရဝ်တေန် မနွံ ပၟိက် သွက် ခန္ဓကာယ ရ။

== ၅။ သဲလ် ပ္ဍဲ ကောန်မၞိဟ် (Human Cells) ==
ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် ဂှ် နွံ ကု သဲလ် ဂကူ နာနာ သာ် ၜိုတ် ၂၀၀ ဂကူ မၞုံ ကု တာလျိုင် တၞဟ်ခြာ ရ။ ဥပမာ-

* '''[[သဲလ် ဆီ ဗကေတ်]] (Red blood cells):''' ပလံင် အံက်သဳဂျေန် (ဟွံမွဲ ကု နျူကလဳယပ်)။
* '''[[သဲလ် ဆီ ဗု]] (White blood cells):''' ဒပ် ပၞာန် မဗတိုက် စၟယဲ။
* '''သဲလ် အာရီု (Neurons):''' ပလံင် ပရိုင် အာရီု နကဵု ဓါတ် လျးတၠာဲ ဇရေင် က္ဍဟ် ကေုာံ ခန္ဓ။
* '''သဲလ် တမ်မူလ (Stem cells):''' ဍေံ ဒှ် သဲလ် သဇိုင် မမာန် ပြံင်လှာဲ က္တဵုဒှ် အာ သဲလ် ဂကူ တၞဟ် နာနာ သာ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[ဒီအေန်အေ]] (DNA)
* [[ပရဝ်တေန်]] (Protein)
* [[သဲလ် ဆီ ဗကေတ်]] (Red blood cell)
* [[အေန်ဇြာင်]] (Enzyme)
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* {{cite book|last1=Alberts|first1=Bruce|last2=Johnson|first2=Alexander|last3=Lewis|first3=Julian|last4=Morgan|first4=David|last5=Raff|first5=Martin|last6=Roberts|first6=Keith|last7=Walter|first7=Peter|title=Molecular Biology of the Cell|edition=6th|year=2014|publisher=Garland Science|isbn=978-0815344322}}
* {{cite book|last1=Reece|first1=Jane B.|last2=Urry|first2=Lisa A.|last3=Cain|first3=Michael L.|last4=Wasserman|first4=Steven A.|last5=Minorsky|first5=Peter V.|last6=Jackson|first6=Robert B.|title=Campbell Biology|edition=10th|year=2014|publisher=Pearson|isbn=978-0321775658}}

{{DEFAULTSORT:Cell}} [[Category:ဇဳဝဗေဒ သဲလ်|*]] [[Category:ဇဳဝဗေဒ]] [[Category:ခန္ဓဗေဒ]]</text>
      <sha1>5a7v6i8xjidvbg3n3hrw1jqh6v4uo0h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54317</id>
      <parentid>54316</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T14:17:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် */</comment>
      <origin>54317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14061" sha1="o2pjku8nwd09dxvlukkospq1m7oqwr4" xml:space="preserve">{{Short description|ဍိုတ်သဇိုင် လဒက်ပ္တန် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် သွက် လမျီု သီုဖအိုတ်}}{{Infobox concept|name=သဲလ်|native_name=Cell|image=[[File:Animal cell structure en.svg|250px|လဒက်ပ္တန် သဲလ် တိရစ္ဆာန်]]|caption=ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် သဲလ် တိရစ္ဆာန် (Animal cell) ကေုာံ အင်္ဂဇတ် အပ္ဍဲ သဲလ် ဂမၠိုင်|field=[[ဇဳဝဗေဒ သဲလ်]] (Cell biology)၊ [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)|related_concepts=[[ဒီအေန်အေ]] (DNA), [[ပရဝ်တေန်]] (Protein), တၞောဝ် ဓါတ်ဗဳဇ (Genetics)|composition=ဍာ်၊ ပရဝ်တေန်၊ လဳပေတ် (ကၠေင်)၊ ကာဗဝ်ဟုက်ဒရိတ်၊ ကေုာံ ဓါတ် နျူကလဳအေတ်|types=သဲလ် ယူကာရဳယောတ် (Eukaryote) ကေုာံ သဲလ် ပရဝ်ကာရဳယောတ် (Prokaryote)|discovery=ရဝ်ဗာတ် ဟုက် (Robert Hooke) (၁၆၆၅)}}
'''သဲလ်''' ({{lang-en|Cell}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဍိုတ်သဇိုင် လဒက်ပ္တန် (Structural unit)၊ ဍိုတ်သဇိုင် လၟေင်ကမၠောန် (Functional unit) ကေုာံ ဍိုတ်သဇိုင် ဇဳဝဗေဒ မဍောတ် အိုတ် သွက် လမျီု သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ အရာ မၞုံ ကု လမျီု သီုဖအိုတ် ဂှ် ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဲလ် ရ။ သတ္တဝါ လ္ၚဵု တအ် မပ္တံကဵု ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria) တအ် ဂှ် ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဲလ် မွဲ မ ဓဝ် သၟး (Unicellular) တုဲ၊ သတ္တဝါ တၞဟ် မပ္တံကဵု ကောန်မၞိဟ်၊ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆု တအ် ဂှ် ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဲလ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠင် ကု ပြကောဋိကဋ် (Multicellular) ရ။

ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် ဇၞော်ဇၞော် မွဲ မ္ဂး၊ သဲလ် နွံ ခန့်မှန်း လၟိဟ် ၜိုတ် ၃၀ စဵုကဵု ၄၀ ထရဳလဳယာန် (Trillion) မ ရ။ သဲလ် တအ် ဏအ် ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် နူကဵု စၞ အဟာရ၊ ကၠောန် ပတိတ် ဓါတ် ပရဝ်တေန် ကေုာံ စွံ သမ္တီ လဝ် ကိုန်ဂစိုတ် ဓါတ်ဗဳဇ ([[ဒီအေန်အေ]]) ရ။

== ၁။ တမ်ရိုဟ် ဝေါဟာရ ကေုာံ ဝင် (Etymology and Discovery) ==

* '''တမ်ရိုဟ်:''' ဝေါဟာရ &quot;Cell&quot; ဏအ် ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူ အရေဝ် လေတ္တေန် (Latin) ''cella'' မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;အခန် ဍောတ်တ်&quot; ရ။
* '''ပွမဂၠာဲဆဵု:''' သဲလ် ဂှ် ဂၠာဲ ဆဵု ညာတ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် နကဵု တၠပညာ သဘာဝ အင်္ဂလိက် မၞုံ ယၟု '''ရဝ်ဗာတ် ဟုက် (Robert Hooke)''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၆၅ ရ။ ညး စၟဳစၟတ် ရံင် ဒကုတ် သၞောက်ဆု အံက် (Cork) နကဵု စက် မိုက်ခရဝ်သကုပ် (Microscope) တုဲ ညး ညာတ် ကေတ် လဒက်ပ္တန် ခန် ဍောတ်တ် မတုပ် ညံင်ရဴ အခန် ခမဳ တအ် မမံင် ပ္ဍဲ ဘာ လကျာ် (Monastery cells) တုဲ ညး ကဵု လဝ် ယၟု &quot;Cell&quot; ရ။
* '''သဘဴဓရ် သဲလ် (Cell Theory):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၉ ဂှ် တၠပညာ သိပ္ပံ Theodor Schwann ကဵု Matthias Schleiden တအ် ဓမံက် ထ္ၜး &quot;သဘဴဓရ် သဲလ်&quot; ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ သဘဴဓရ် ဏအ် ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;လမျီု သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဲလ် မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင် နူ မွဲ&quot;၊ တုဲ &quot;သဲလ် တၟိ သီုဖအိုတ် ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု သဲလ် တြေံ မပါ် ထကး တိတ် ကၠုင် ရ&quot;။

== ၂။ ဂကူ သဲလ် အဓိက ဂမၠိုင် (Types of Cells) ==
သဲလ် သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ ဂှ် ညးတအ် ပါ် လဝ် ၜါ ဂကူ အဓိက သ္ပ သဇိုင် ကု လဒက်ပ္တန် နျူကလဳယပ် (Nucleus) ဍေံ ရ-

=== က။ သဲလ် ပရဝ်ကာရဳယောတ် (Prokaryotic Cells) ===

* ဍေံ ဒှ် သဲလ် မဟွံမွဲ ကု နျူကလဳယပ် ဇေတ်တ် ကေုာံ အင်္ဂဇတ် မစဵု ဗိုင် လဝ် နကဵု စၞာံ (Membrane-bound organelles) ရ။
* ဓါတ် ဒီအေန်အေ ဍေံ တအ် ဂှ် ဍေံ ပံက် ပြး မံင် အပ္ဍဲ သိုက်တဝ်ပလာဇြမ် (Cytoplasm) သၟး ရ။
* သဲလ် ဂကူ ဏအ် ဂှ် ဍောတ် လောန် တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဍေံ ဒှ် သဲလ် သတ္တဝါ မွဲ မ ဓဝ် မပ္တံကဵု '''ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria)''' ကေုာံ အာခဳယျာ (Archaea) ရ။

=== ခ။ သဲလ် ယူကာရဳယောတ် (Eukaryotic Cells) ===

* ဍေံ ဒှ် သဲလ် မၞုံ ကု နျူကလဳယပ် ဇေတ်တ် မစဵု ဗိုင် လဝ် နကဵု စၞာံ သွက်ဂွံ စွံ သမ္တီ လဝ် ဒီအေန်အေ ညံင် ဂွံ ဂီုကၠီု ရ။
* သဲလ် ဏအ် ဂှ် ဇၞော် နူ ပရဝ်ကာရဳယောတ် ၜိုတ် ၁၀ စဵုကဵု ၁၀၀ ဆ တုဲ နွံ ကု အင်္ဂဇတ် အပ္ဍဲ (Organelles) မၞုံ ကု တာလျိုင် တၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* တၞံဆု၊ တိရစ္ဆာန်၊ ကောန်မၞိဟ်၊ ကေုာံ မှိုဝ် (Fungi) တအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဲလ် ဂကူ ဏအ် ရ။

== ၃။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ အင်္ဂဇတ် အပ္ဍဲ (Cell Anatomy and Organelles) ==
ပ္ဍဲကဵု သဲလ် ယူကာရဳယောတ် ဓမ္မတာ မွဲ (ဥပမာ - သဲလ် ကောန်မၞိဟ်) မ္ဂး ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု အင်္ဂဇတ် အဓိက ဂမၠိုင် ရ-

# '''ဗွိုက် စၞာံ သဲလ် (Cell Membrane):''' ဍေံ ဒှ် စၞာံ ကၠေင် (Phospholipid bilayer) မဗိုင် လဒပ် လဝ် သဲလ် လပါ် မ္ၚး ရ။ ဍေံ ထိင်ဒဝ် ကဵု ဒဒှ်ရ ဓါတ် လဵု မလုပ် ဂွံ ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ် လဵု မတိတ် ဂွံ (Semi-permeable) ရ။
# '''နျူကလဳယပ် (Nucleus):''' ဍေံ ဒှ် &quot;က္ဍဟ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး ဗဟဵု အုပ်ဓုပ် သဲလ် ရ။ ပ္ဍဲ ဏအ် ဂှ် စွံ သမ္တီ လဝ် ကိုန်ဂစိုတ် ဓါတ်ဗဳဇ (DNA/Chromosomes) သွက်ဂွံ ထိင် လၟေင် ကမၠောန် သဲလ် သီုဖအိုတ် ရ။
# '''မိတဝ်ကောန်ဒရဳယျာ (Mitochondria):''' ဍေံ ဒှ် &quot;စက် ဒြဟတ်&quot; သဲလ် ရ။ ဍေံ စကာ အံက်သဳဂျေန် ကေုာံ သဂြာ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် ဓါတ် ဒြဟတ် မၞုံ ယၟု ATP (Adenosine triphosphate) ရ။
# '''ရဳဗဝ်ဇြုမ် (Ribosomes):''' ဍေံ ဒှ် စက် မကၠောန် ပတိတ် [[ပရဝ်တေန်]] အတိုင် အမိင် ကိုန်ဂစိုတ် နူကဵု ဒီအေန်အေ ရ။
# '''သိုက်တဝ်ပလာဇြမ် (Cytoplasm):''' ဍေံ ဒှ် ဍာ်ကယျး ဂျေလဳ (Jelly-like fluid) မပေင် ဒၟံင် အပ္ဍဲ သဲလ် မဒှ် ဒၞာဲ အင်္ဂဇတ် တအ် မဍိုက် အာ ကၠုင် ရ။
# '''ဂဝ်ဂျဳ သၞောတ် (Golgi Apparatus):''' ဍေံ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ညံင်ရဴ ရုင် ဇမၠိင် ကပေါတ် ကီု ရ။ ဍေံ ပလေဝ် ပလေတ် ကေုာံ ထုပ် စွံ ပရဝ်တေန် သွက်ဂွံ ပလံင် ဏာ ဒၞာဲ မနွံ ပၟိက် ရ။

* (တင်စၟတ်: သဲလ် တၞံဆု တအ် မ္ဂး နွံ ထပ် ကု '''ဗဒင် သဲလ် (Cell wall)''' သွက်ဂွံ ထိင် ဗီုပြင် ကေုာံ '''ကလဝ်ရဝ်ပလာတ် (Chloroplast)''' သွက်ဂွံ ကၠောန် စၞ နကဵု လျး တ္ၚဲ ရ)။*

== ၄။ လၟေင်ကမၠောန် ဇဳဝဗေဒ ပ္ဍဲ သဲလ် (Biological Functions) ==

* '''ပရေင် ပါ်တၞဟ် သဲလ် (Cell Division):''' သဲလ် တအ် ဍေံ ဇၞော်မောဝ် တုဲ ဍေံ ပါ် ထကး က္တဵုဒှ် သဲလ် တၟိ သွက်ဂွံ ပလေဝ် သရ ဟွံသေင်မ္ဂး သွက် ဇကု ဂွံ ဇၞော် တိုန် ရ။ လၟေင် ဏအ် ညးကော်စ '''မုဲတဝ်သေတ် (Mitosis)''' ရ။ ယဝ်ရ သွက်ဂွံ ပတိတ် သဲလ် လိင် (ခၟာဲ ကဵု သုက်) မ္ဂး ညးကော်စ '''မဳအဝ်သေတ် (Meiosis)''' ရ။
* '''ပရေင် ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Metabolism):''' သဲလ် တအ် ထကး ပလီု စၞ အဟာရ ညံင် ဂွံ ဒှ် ဒြဟတ်၊ တုဲ ပ္တိတ် ထောအ် ဓါတ် ဂျိ (Waste) ဇရေင် မ္ၚး သဲလ် ရ။
* '''ပရေင် ပတိတ် ပရဝ်တေန် (Protein Synthesis):''' သဲလ် တအ် ကၠာဲ ဘာသာ ကိုန်ဂစိုတ် ဒီအေန်အေ တုဲ ကၠောန် ပတိတ် ဓါတ် ပရဝ်တေန် မနွံ ပၟိက် သွက် ခန္ဓကာယ ရ။

== ၅။ သဲလ် ပ္ဍဲ ကောန်မၞိဟ် (Human Cells) ==
ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် ဂှ် နွံ ကု သဲလ် ဂကူ နာနာ သာ် ၜိုတ် ၂၀၀ ဂကူ မၞုံ ကု တာလျိုင် တၞဟ်ခြာ ရ။ ဥပမာ-

* '''[[သဲလ် ဆီ ဗကေတ်]] (Red blood cells):''' ပလံင် အံက်သဳဂျေန် (ဟွံမွဲ ကု နျူကလဳယပ်)။
* '''[[သဲလ် ဆီ ဗု]] (White blood cells):''' ဒပ် ပၞာန် မဗတိုက် စၟယဲ။
* '''သဲလ် အာရီု (Neurons):''' ပလံင် ပရိုင် အာရီု နကဵု ဓါတ် လျးတၠာဲ ဇရေင် က္ဍဟ် ကေုာံ ခန္ဓ။
* '''သဲလ် တမ်မူလ (Stem cells):''' ဍေံ ဒှ် သဲလ် သဇိုင် မမာန် ပြံင်လှာဲ က္တဵုဒှ် အာ သဲလ် ဂကူ တၞဟ် နာနာ သာ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA)
* [[ပရဝ်တေန်]] (Protein)
* [[သဲလ် ဆီ ဗကေတ်]] (Red blood cell)
* [[အေန်ဇြာင်]] (Enzyme)
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* {{cite book|last1=Alberts|first1=Bruce|last2=Johnson|first2=Alexander|last3=Lewis|first3=Julian|last4=Morgan|first4=David|last5=Raff|first5=Martin|last6=Roberts|first6=Keith|last7=Walter|first7=Peter|title=Molecular Biology of the Cell|edition=6th|year=2014|publisher=Garland Science|isbn=978-0815344322}}
* {{cite book|last1=Reece|first1=Jane B.|last2=Urry|first2=Lisa A.|last3=Cain|first3=Michael L.|last4=Wasserman|first4=Steven A.|last5=Minorsky|first5=Peter V.|last6=Jackson|first6=Robert B.|title=Campbell Biology|edition=10th|year=2014|publisher=Pearson|isbn=978-0321775658}}

{{DEFAULTSORT:Cell}} [[Category:ဇဳဝဗေဒ သဲလ်|*]] [[Category:ဇဳဝဗေဒ]] [[Category:ခန္ဓဗေဒ]]</text>
      <sha1>o2pjku8nwd09dxvlukkospq1m7oqwr4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54318</id>
      <parentid>54317</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T14:17:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14061" sha1="jmqxx6l1urxwzs6kkez4cgcn70jomqt" xml:space="preserve">{{Short description|ဍိုတ်သဇိုင် လဒက်ပ္တန် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် သွက် လမျီု သီုဖအိုတ်}}{{Infobox concept|name=သဲလ်|native_name=Cell|image=[[File:Animal cell structure en.svg|250px|လဒက်ပ္တန် သဲလ် တိရစ္ဆာန်]]|caption=ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် သဲလ် တိရစ္ဆာန် (Animal cell) ကေုာံ အင်္ဂဇတ် အပ္ဍဲ သဲလ် ဂမၠိုင်|field=[[ဇဳဝဗေဒ သဲလ်]] (Cell biology)၊ [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)|related_concepts=[[ဒဳအေန်အေ]] (DNA), [[ပရဝ်တေန်]] (Protein), တၞောဝ် ဓါတ်ဗဳဇ (Genetics)|composition=ဍာ်၊ ပရဝ်တေန်၊ လဳပေတ် (ကၠေင်)၊ ကာဗဝ်ဟုက်ဒရိတ်၊ ကေုာံ ဓါတ် နျူကလဳအေတ်|types=သဲလ် ယူကာရဳယောတ် (Eukaryote) ကေုာံ သဲလ် ပရဝ်ကာရဳယောတ် (Prokaryote)|discovery=ရဝ်ဗာတ် ဟုက် (Robert Hooke) (၁၆၆၅)}}
'''သဲလ်''' ({{lang-en|Cell}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဍိုတ်သဇိုင် လဒက်ပ္တန် (Structural unit)၊ ဍိုတ်သဇိုင် လၟေင်ကမၠောန် (Functional unit) ကေုာံ ဍိုတ်သဇိုင် ဇဳဝဗေဒ မဍောတ် အိုတ် သွက် လမျီု သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ အရာ မၞုံ ကု လမျီု သီုဖအိုတ် ဂှ် ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဲလ် ရ။ သတ္တဝါ လ္ၚဵု တအ် မပ္တံကဵု ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria) တအ် ဂှ် ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဲလ် မွဲ မ ဓဝ် သၟး (Unicellular) တုဲ၊ သတ္တဝါ တၞဟ် မပ္တံကဵု ကောန်မၞိဟ်၊ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆု တအ် ဂှ် ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဲလ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠင် ကု ပြကောဋိကဋ် (Multicellular) ရ။

ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် ဇၞော်ဇၞော် မွဲ မ္ဂး၊ သဲလ် နွံ ခန့်မှန်း လၟိဟ် ၜိုတ် ၃၀ စဵုကဵု ၄၀ ထရဳလဳယာန် (Trillion) မ ရ။ သဲလ် တအ် ဏအ် ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် နူကဵု စၞ အဟာရ၊ ကၠောန် ပတိတ် ဓါတ် ပရဝ်တေန် ကေုာံ စွံ သမ္တီ လဝ် ကိုန်ဂစိုတ် ဓါတ်ဗဳဇ ([[ဒီအေန်အေ]]) ရ။

== ၁။ တမ်ရိုဟ် ဝေါဟာရ ကေုာံ ဝင် (Etymology and Discovery) ==

* '''တမ်ရိုဟ်:''' ဝေါဟာရ &quot;Cell&quot; ဏအ် ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူ အရေဝ် လေတ္တေန် (Latin) ''cella'' မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;အခန် ဍောတ်တ်&quot; ရ။
* '''ပွမဂၠာဲဆဵု:''' သဲလ် ဂှ် ဂၠာဲ ဆဵု ညာတ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် နကဵု တၠပညာ သဘာဝ အင်္ဂလိက် မၞုံ ယၟု '''ရဝ်ဗာတ် ဟုက် (Robert Hooke)''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၆၅ ရ။ ညး စၟဳစၟတ် ရံင် ဒကုတ် သၞောက်ဆု အံက် (Cork) နကဵု စက် မိုက်ခရဝ်သကုပ် (Microscope) တုဲ ညး ညာတ် ကေတ် လဒက်ပ္တန် ခန် ဍောတ်တ် မတုပ် ညံင်ရဴ အခန် ခမဳ တအ် မမံင် ပ္ဍဲ ဘာ လကျာ် (Monastery cells) တုဲ ညး ကဵု လဝ် ယၟု &quot;Cell&quot; ရ။
* '''သဘဴဓရ် သဲလ် (Cell Theory):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၉ ဂှ် တၠပညာ သိပ္ပံ Theodor Schwann ကဵု Matthias Schleiden တအ် ဓမံက် ထ္ၜး &quot;သဘဴဓရ် သဲလ်&quot; ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ သဘဴဓရ် ဏအ် ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;လမျီု သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဲလ် မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင် နူ မွဲ&quot;၊ တုဲ &quot;သဲလ် တၟိ သီုဖအိုတ် ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု သဲလ် တြေံ မပါ် ထကး တိတ် ကၠုင် ရ&quot;။

== ၂။ ဂကူ သဲလ် အဓိက ဂမၠိုင် (Types of Cells) ==
သဲလ် သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ ဂှ် ညးတအ် ပါ် လဝ် ၜါ ဂကူ အဓိက သ္ပ သဇိုင် ကု လဒက်ပ္တန် နျူကလဳယပ် (Nucleus) ဍေံ ရ-

=== က။ သဲလ် ပရဝ်ကာရဳယောတ် (Prokaryotic Cells) ===

* ဍေံ ဒှ် သဲလ် မဟွံမွဲ ကု နျူကလဳယပ် ဇေတ်တ် ကေုာံ အင်္ဂဇတ် မစဵု ဗိုင် လဝ် နကဵု စၞာံ (Membrane-bound organelles) ရ။
* ဓါတ် ဒီအေန်အေ ဍေံ တအ် ဂှ် ဍေံ ပံက် ပြး မံင် အပ္ဍဲ သိုက်တဝ်ပလာဇြမ် (Cytoplasm) သၟး ရ။
* သဲလ် ဂကူ ဏအ် ဂှ် ဍောတ် လောန် တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဍေံ ဒှ် သဲလ် သတ္တဝါ မွဲ မ ဓဝ် မပ္တံကဵု '''ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria)''' ကေုာံ အာခဳယျာ (Archaea) ရ။

=== ခ။ သဲလ် ယူကာရဳယောတ် (Eukaryotic Cells) ===

* ဍေံ ဒှ် သဲလ် မၞုံ ကု နျူကလဳယပ် ဇေတ်တ် မစဵု ဗိုင် လဝ် နကဵု စၞာံ သွက်ဂွံ စွံ သမ္တီ လဝ် ဒီအေန်အေ ညံင် ဂွံ ဂီုကၠီု ရ။
* သဲလ် ဏအ် ဂှ် ဇၞော် နူ ပရဝ်ကာရဳယောတ် ၜိုတ် ၁၀ စဵုကဵု ၁၀၀ ဆ တုဲ နွံ ကု အင်္ဂဇတ် အပ္ဍဲ (Organelles) မၞုံ ကု တာလျိုင် တၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* တၞံဆု၊ တိရစ္ဆာန်၊ ကောန်မၞိဟ်၊ ကေုာံ မှိုဝ် (Fungi) တအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဲလ် ဂကူ ဏအ် ရ။

== ၃။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ အင်္ဂဇတ် အပ္ဍဲ (Cell Anatomy and Organelles) ==
ပ္ဍဲကဵု သဲလ် ယူကာရဳယောတ် ဓမ္မတာ မွဲ (ဥပမာ - သဲလ် ကောန်မၞိဟ်) မ္ဂး ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု အင်္ဂဇတ် အဓိက ဂမၠိုင် ရ-

# '''ဗွိုက် စၞာံ သဲလ် (Cell Membrane):''' ဍေံ ဒှ် စၞာံ ကၠေင် (Phospholipid bilayer) မဗိုင် လဒပ် လဝ် သဲလ် လပါ် မ္ၚး ရ။ ဍေံ ထိင်ဒဝ် ကဵု ဒဒှ်ရ ဓါတ် လဵု မလုပ် ဂွံ ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ် လဵု မတိတ် ဂွံ (Semi-permeable) ရ။
# '''နျူကလဳယပ် (Nucleus):''' ဍေံ ဒှ် &quot;က္ဍဟ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး ဗဟဵု အုပ်ဓုပ် သဲလ် ရ။ ပ္ဍဲ ဏအ် ဂှ် စွံ သမ္တီ လဝ် ကိုန်ဂစိုတ် ဓါတ်ဗဳဇ (DNA/Chromosomes) သွက်ဂွံ ထိင် လၟေင် ကမၠောန် သဲလ် သီုဖအိုတ် ရ။
# '''မိတဝ်ကောန်ဒရဳယျာ (Mitochondria):''' ဍေံ ဒှ် &quot;စက် ဒြဟတ်&quot; သဲလ် ရ။ ဍေံ စကာ အံက်သဳဂျေန် ကေုာံ သဂြာ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် ဓါတ် ဒြဟတ် မၞုံ ယၟု ATP (Adenosine triphosphate) ရ။
# '''ရဳဗဝ်ဇြုမ် (Ribosomes):''' ဍေံ ဒှ် စက် မကၠောန် ပတိတ် [[ပရဝ်တေန်]] အတိုင် အမိင် ကိုန်ဂစိုတ် နူကဵု ဒီအေန်အေ ရ။
# '''သိုက်တဝ်ပလာဇြမ် (Cytoplasm):''' ဍေံ ဒှ် ဍာ်ကယျး ဂျေလဳ (Jelly-like fluid) မပေင် ဒၟံင် အပ္ဍဲ သဲလ် မဒှ် ဒၞာဲ အင်္ဂဇတ် တအ် မဍိုက် အာ ကၠုင် ရ။
# '''ဂဝ်ဂျဳ သၞောတ် (Golgi Apparatus):''' ဍေံ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ညံင်ရဴ ရုင် ဇမၠိင် ကပေါတ် ကီု ရ။ ဍေံ ပလေဝ် ပလေတ် ကေုာံ ထုပ် စွံ ပရဝ်တေန် သွက်ဂွံ ပလံင် ဏာ ဒၞာဲ မနွံ ပၟိက် ရ။

* (တင်စၟတ်: သဲလ် တၞံဆု တအ် မ္ဂး နွံ ထပ် ကု '''ဗဒင် သဲလ် (Cell wall)''' သွက်ဂွံ ထိင် ဗီုပြင် ကေုာံ '''ကလဝ်ရဝ်ပလာတ် (Chloroplast)''' သွက်ဂွံ ကၠောန် စၞ နကဵု လျး တ္ၚဲ ရ)။*

== ၄။ လၟေင်ကမၠောန် ဇဳဝဗေဒ ပ္ဍဲ သဲလ် (Biological Functions) ==

* '''ပရေင် ပါ်တၞဟ် သဲလ် (Cell Division):''' သဲလ် တအ် ဍေံ ဇၞော်မောဝ် တုဲ ဍေံ ပါ် ထကး က္တဵုဒှ် သဲလ် တၟိ သွက်ဂွံ ပလေဝ် သရ ဟွံသေင်မ္ဂး သွက် ဇကု ဂွံ ဇၞော် တိုန် ရ။ လၟေင် ဏအ် ညးကော်စ '''မုဲတဝ်သေတ် (Mitosis)''' ရ။ ယဝ်ရ သွက်ဂွံ ပတိတ် သဲလ် လိင် (ခၟာဲ ကဵု သုက်) မ္ဂး ညးကော်စ '''မဳအဝ်သေတ် (Meiosis)''' ရ။
* '''ပရေင် ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Metabolism):''' သဲလ် တအ် ထကး ပလီု စၞ အဟာရ ညံင် ဂွံ ဒှ် ဒြဟတ်၊ တုဲ ပ္တိတ် ထောအ် ဓါတ် ဂျိ (Waste) ဇရေင် မ္ၚး သဲလ် ရ။
* '''ပရေင် ပတိတ် ပရဝ်တေန် (Protein Synthesis):''' သဲလ် တအ် ကၠာဲ ဘာသာ ကိုန်ဂစိုတ် ဒီအေန်အေ တုဲ ကၠောန် ပတိတ် ဓါတ် ပရဝ်တေန် မနွံ ပၟိက် သွက် ခန္ဓကာယ ရ။

== ၅။ သဲလ် ပ္ဍဲ ကောန်မၞိဟ် (Human Cells) ==
ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် ဂှ် နွံ ကု သဲလ် ဂကူ နာနာ သာ် ၜိုတ် ၂၀၀ ဂကူ မၞုံ ကု တာလျိုင် တၞဟ်ခြာ ရ။ ဥပမာ-

* '''[[သဲလ် ဆီ ဗကေတ်]] (Red blood cells):''' ပလံင် အံက်သဳဂျေန် (ဟွံမွဲ ကု နျူကလဳယပ်)။
* '''[[သဲလ် ဆီ ဗု]] (White blood cells):''' ဒပ် ပၞာန် မဗတိုက် စၟယဲ။
* '''သဲလ် အာရီု (Neurons):''' ပလံင် ပရိုင် အာရီု နကဵု ဓါတ် လျးတၠာဲ ဇရေင် က္ဍဟ် ကေုာံ ခန္ဓ။
* '''သဲလ် တမ်မူလ (Stem cells):''' ဍေံ ဒှ် သဲလ် သဇိုင် မမာန် ပြံင်လှာဲ က္တဵုဒှ် အာ သဲလ် ဂကူ တၞဟ် နာနာ သာ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA)
* [[ပရဝ်တေန်]] (Protein)
* [[သဲလ် ဆီ ဗကေတ်]] (Red blood cell)
* [[အေန်ဇြာင်]] (Enzyme)
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* {{cite book|last1=Alberts|first1=Bruce|last2=Johnson|first2=Alexander|last3=Lewis|first3=Julian|last4=Morgan|first4=David|last5=Raff|first5=Martin|last6=Roberts|first6=Keith|last7=Walter|first7=Peter|title=Molecular Biology of the Cell|edition=6th|year=2014|publisher=Garland Science|isbn=978-0815344322}}
* {{cite book|last1=Reece|first1=Jane B.|last2=Urry|first2=Lisa A.|last3=Cain|first3=Michael L.|last4=Wasserman|first4=Steven A.|last5=Minorsky|first5=Peter V.|last6=Jackson|first6=Robert B.|title=Campbell Biology|edition=10th|year=2014|publisher=Pearson|isbn=978-0321775658}}

{{DEFAULTSORT:Cell}} [[Category:ဇဳဝဗေဒ သဲလ်|*]] [[Category:ဇဳဝဗေဒ]] [[Category:ခန္ဓဗေဒ]]</text>
      <sha1>jmqxx6l1urxwzs6kkez4cgcn70jomqt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54319</id>
      <parentid>54318</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T14:18:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14086" sha1="oih0bmn3yrhnsusi0zbjbb731j63u8c" xml:space="preserve">{{Short description|ဍိုတ်သဇိုင် လဒက်ပ္တန် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် သွက် လမျီု သီုဖအိုတ်}}{{Infobox concept|name=သဲလ်|native_name=Cell|image=[[File:Animal cell structure en.svg|250px|လဒက်ပ္တန် သဲလ် တိရစ္ဆာန်]]|caption=ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် သဲလ် တိရစ္ဆာန် (Animal cell) ကေုာံ အင်္ဂဇတ် အပ္ဍဲ သဲလ် ဂမၠိုင်|field=[[ဇဳဝဗေဒ သဲလ်]] (Cell biology)၊ [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)|related_concepts=[[ဒဳအေန်အေ]] (DNA), [[ပရဝ်တေန်]] (Protein), တၞောဝ် ဓါတ်ဗဳဇ (Genetics)|composition=ဍာ်၊ ပရဝ်တေန်၊ လဳပေတ် (ကၠေင်)၊ ကာဗဝ်ဟုက်ဒရိတ်၊ ကေုာံ ဓါတ် နျူကလဳအေတ်|types=သဲလ် ယူကာရဳယောတ် (Eukaryote) ကေုာံ သဲလ် ပရဝ်ကာရဳယောတ် (Prokaryote)|discovery=ရဝ်ဗာတ် ဟုက် (Robert Hooke) (၁၆၆၅)}}
'''သဲလ်''' ({{lang-en|Cell}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဍိုတ်သဇိုင် လဒက်ပ္တန် (Structural unit)၊ ဍိုတ်သဇိုင် လၟေင်ကမၠောန် (Functional unit) ကေုာံ ဍိုတ်သဇိုင် ဇဳဝဗေဒ မဍောတ် အိုတ် သွက် လမျီု သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ အရာ မၞုံ ကု လမျီု သီုဖအိုတ် ဂှ် ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဲလ် ရ။ သတ္တဝါ လ္ၚဵု တအ် မပ္တံကဵု ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria) တအ် ဂှ် ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဲလ် မွဲ မ ဓဝ် သၟး (Unicellular) တုဲ၊ သတ္တဝါ တၞဟ် မပ္တံကဵု ကောန်မၞိဟ်၊ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆု တအ် ဂှ် ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဲလ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠင် ကု ပြကောဋိကဋ် (Multicellular) ရ။

ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် ဇၞော်ဇၞော် မွဲ မ္ဂး၊ သဲလ် နွံ ခန့်မှန်း လၟိဟ် ၜိုတ် ၃၀ စဵုကဵု ၄၀ ထရဳလဳယာန် (Trillion) မ ရ။ သဲလ် တအ် ဏအ် ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် နူကဵု စၞ အဟာရ၊ ကၠောန် ပတိတ် ဓါတ် ပရဝ်တေန် ကေုာံ စွံ သမ္တီ လဝ် ကိုန်ဂစိုတ် ဓါတ်ဗဳဇ ([[ဒီအေန်အေ|ဒဳအေန်အေ]]) ရ။

== ၁။ တမ်ရိုဟ် ဝေါဟာရ ကေုာံ ဝင် (Etymology and Discovery) ==

* '''တမ်ရိုဟ်:''' ဝေါဟာရ &quot;Cell&quot; ဏအ် ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူ အရေဝ် လေတ္တေန် (Latin) ''cella'' မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;အခန် ဍောတ်တ်&quot; ရ။
* '''ပွမဂၠာဲဆဵု:''' သဲလ် ဂှ် ဂၠာဲ ဆဵု ညာတ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် နကဵု တၠပညာ သဘာဝ အင်္ဂလိက် မၞုံ ယၟု '''ရဝ်ဗာတ် ဟုက် (Robert Hooke)''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၆၅ ရ။ ညး စၟဳစၟတ် ရံင် ဒကုတ် သၞောက်ဆု အံက် (Cork) နကဵု စက် မိုက်ခရဝ်သကုပ် (Microscope) တုဲ ညး ညာတ် ကေတ် လဒက်ပ္တန် ခန် ဍောတ်တ် မတုပ် ညံင်ရဴ အခန် ခမဳ တအ် မမံင် ပ္ဍဲ ဘာ လကျာ် (Monastery cells) တုဲ ညး ကဵု လဝ် ယၟု &quot;Cell&quot; ရ။
* '''သဘဴဓရ် သဲလ် (Cell Theory):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၉ ဂှ် တၠပညာ သိပ္ပံ Theodor Schwann ကဵု Matthias Schleiden တအ် ဓမံက် ထ္ၜး &quot;သဘဴဓရ် သဲလ်&quot; ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ သဘဴဓရ် ဏအ် ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;လမျီု သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဲလ် မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင် နူ မွဲ&quot;၊ တုဲ &quot;သဲလ် တၟိ သီုဖအိုတ် ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု သဲလ် တြေံ မပါ် ထကး တိတ် ကၠုင် ရ&quot;။

== ၂။ ဂကူ သဲလ် အဓိက ဂမၠိုင် (Types of Cells) ==
သဲလ် သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ ဂှ် ညးတအ် ပါ် လဝ် ၜါ ဂကူ အဓိက သ္ပ သဇိုင် ကု လဒက်ပ္တန် နျူကလဳယပ် (Nucleus) ဍေံ ရ-

=== က။ သဲလ် ပရဝ်ကာရဳယောတ် (Prokaryotic Cells) ===

* ဍေံ ဒှ် သဲလ် မဟွံမွဲ ကု နျူကလဳယပ် ဇေတ်တ် ကေုာံ အင်္ဂဇတ် မစဵု ဗိုင် လဝ် နကဵု စၞာံ (Membrane-bound organelles) ရ။
* ဓါတ် ဒီအေန်အေ ဍေံ တအ် ဂှ် ဍေံ ပံက် ပြး မံင် အပ္ဍဲ သိုက်တဝ်ပလာဇြမ် (Cytoplasm) သၟး ရ။
* သဲလ် ဂကူ ဏအ် ဂှ် ဍောတ် လောန် တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဍေံ ဒှ် သဲလ် သတ္တဝါ မွဲ မ ဓဝ် မပ္တံကဵု '''ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria)''' ကေုာံ အာခဳယျာ (Archaea) ရ။

=== ခ။ သဲလ် ယူကာရဳယောတ် (Eukaryotic Cells) ===

* ဍေံ ဒှ် သဲလ် မၞုံ ကု နျူကလဳယပ် ဇေတ်တ် မစဵု ဗိုင် လဝ် နကဵု စၞာံ သွက်ဂွံ စွံ သမ္တီ လဝ် ဒီအေန်အေ ညံင် ဂွံ ဂီုကၠီု ရ။
* သဲလ် ဏအ် ဂှ် ဇၞော် နူ ပရဝ်ကာရဳယောတ် ၜိုတ် ၁၀ စဵုကဵု ၁၀၀ ဆ တုဲ နွံ ကု အင်္ဂဇတ် အပ္ဍဲ (Organelles) မၞုံ ကု တာလျိုင် တၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* တၞံဆု၊ တိရစ္ဆာန်၊ ကောန်မၞိဟ်၊ ကေုာံ မှိုဝ် (Fungi) တအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဲလ် ဂကူ ဏအ် ရ။

== ၃။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ အင်္ဂဇတ် အပ္ဍဲ (Cell Anatomy and Organelles) ==
ပ္ဍဲကဵု သဲလ် ယူကာရဳယောတ် ဓမ္မတာ မွဲ (ဥပမာ - သဲလ် ကောန်မၞိဟ်) မ္ဂး ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု အင်္ဂဇတ် အဓိက ဂမၠိုင် ရ-

# '''ဗွိုက် စၞာံ သဲလ် (Cell Membrane):''' ဍေံ ဒှ် စၞာံ ကၠေင် (Phospholipid bilayer) မဗိုင် လဒပ် လဝ် သဲလ် လပါ် မ္ၚး ရ။ ဍေံ ထိင်ဒဝ် ကဵု ဒဒှ်ရ ဓါတ် လဵု မလုပ် ဂွံ ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ် လဵု မတိတ် ဂွံ (Semi-permeable) ရ။
# '''နျူကလဳယပ် (Nucleus):''' ဍေံ ဒှ် &quot;က္ဍဟ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး ဗဟဵု အုပ်ဓုပ် သဲလ် ရ။ ပ္ဍဲ ဏအ် ဂှ် စွံ သမ္တီ လဝ် ကိုန်ဂစိုတ် ဓါတ်ဗဳဇ (DNA/Chromosomes) သွက်ဂွံ ထိင် လၟေင် ကမၠောန် သဲလ် သီုဖအိုတ် ရ။
# '''မိတဝ်ကောန်ဒရဳယျာ (Mitochondria):''' ဍေံ ဒှ် &quot;စက် ဒြဟတ်&quot; သဲလ် ရ။ ဍေံ စကာ အံက်သဳဂျေန် ကေုာံ သဂြာ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် ဓါတ် ဒြဟတ် မၞုံ ယၟု ATP (Adenosine triphosphate) ရ။
# '''ရဳဗဝ်ဇြုမ် (Ribosomes):''' ဍေံ ဒှ် စက် မကၠောန် ပတိတ် [[ပရဝ်တေန်]] အတိုင် အမိင် ကိုန်ဂစိုတ် နူကဵု ဒီအေန်အေ ရ။
# '''သိုက်တဝ်ပလာဇြမ် (Cytoplasm):''' ဍေံ ဒှ် ဍာ်ကယျး ဂျေလဳ (Jelly-like fluid) မပေင် ဒၟံင် အပ္ဍဲ သဲလ် မဒှ် ဒၞာဲ အင်္ဂဇတ် တအ် မဍိုက် အာ ကၠုင် ရ။
# '''ဂဝ်ဂျဳ သၞောတ် (Golgi Apparatus):''' ဍေံ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ညံင်ရဴ ရုင် ဇမၠိင် ကပေါတ် ကီု ရ။ ဍေံ ပလေဝ် ပလေတ် ကေုာံ ထုပ် စွံ ပရဝ်တေန် သွက်ဂွံ ပလံင် ဏာ ဒၞာဲ မနွံ ပၟိက် ရ။

* (တင်စၟတ်: သဲလ် တၞံဆု တအ် မ္ဂး နွံ ထပ် ကု '''ဗဒင် သဲလ် (Cell wall)''' သွက်ဂွံ ထိင် ဗီုပြင် ကေုာံ '''ကလဝ်ရဝ်ပလာတ် (Chloroplast)''' သွက်ဂွံ ကၠောန် စၞ နကဵု လျး တ္ၚဲ ရ)။*

== ၄။ လၟေင်ကမၠောန် ဇဳဝဗေဒ ပ္ဍဲ သဲလ် (Biological Functions) ==

* '''ပရေင် ပါ်တၞဟ် သဲလ် (Cell Division):''' သဲလ် တအ် ဍေံ ဇၞော်မောဝ် တုဲ ဍေံ ပါ် ထကး က္တဵုဒှ် သဲလ် တၟိ သွက်ဂွံ ပလေဝ် သရ ဟွံသေင်မ္ဂး သွက် ဇကု ဂွံ ဇၞော် တိုန် ရ။ လၟေင် ဏအ် ညးကော်စ '''မုဲတဝ်သေတ် (Mitosis)''' ရ။ ယဝ်ရ သွက်ဂွံ ပတိတ် သဲလ် လိင် (ခၟာဲ ကဵု သုက်) မ္ဂး ညးကော်စ '''မဳအဝ်သေတ် (Meiosis)''' ရ။
* '''ပရေင် ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Metabolism):''' သဲလ် တအ် ထကး ပလီု စၞ အဟာရ ညံင် ဂွံ ဒှ် ဒြဟတ်၊ တုဲ ပ္တိတ် ထောအ် ဓါတ် ဂျိ (Waste) ဇရေင် မ္ၚး သဲလ် ရ။
* '''ပရေင် ပတိတ် ပရဝ်တေန် (Protein Synthesis):''' သဲလ် တအ် ကၠာဲ ဘာသာ ကိုန်ဂစိုတ် ဒီအေန်အေ တုဲ ကၠောန် ပတိတ် ဓါတ် ပရဝ်တေန် မနွံ ပၟိက် သွက် ခန္ဓကာယ ရ။

== ၅။ သဲလ် ပ္ဍဲ ကောန်မၞိဟ် (Human Cells) ==
ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် ဂှ် နွံ ကု သဲလ် ဂကူ နာနာ သာ် ၜိုတ် ၂၀၀ ဂကူ မၞုံ ကု တာလျိုင် တၞဟ်ခြာ ရ။ ဥပမာ-

* '''[[သဲလ် ဆီ ဗကေတ်]] (Red blood cells):''' ပလံင် အံက်သဳဂျေန် (ဟွံမွဲ ကု နျူကလဳယပ်)။
* '''[[သဲလ် ဆီ ဗု]] (White blood cells):''' ဒပ် ပၞာန် မဗတိုက် စၟယဲ။
* '''သဲလ် အာရီု (Neurons):''' ပလံင် ပရိုင် အာရီု နကဵု ဓါတ် လျးတၠာဲ ဇရေင် က္ဍဟ် ကေုာံ ခန္ဓ။
* '''သဲလ် တမ်မူလ (Stem cells):''' ဍေံ ဒှ် သဲလ် သဇိုင် မမာန် ပြံင်လှာဲ က္တဵုဒှ် အာ သဲလ် ဂကူ တၞဟ် နာနာ သာ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA)
* [[ပရဝ်တေန်]] (Protein)
* [[သဲလ် ဆီ ဗကေတ်]] (Red blood cell)
* [[အေန်ဇြာင်]] (Enzyme)
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* {{cite book|last1=Alberts|first1=Bruce|last2=Johnson|first2=Alexander|last3=Lewis|first3=Julian|last4=Morgan|first4=David|last5=Raff|first5=Martin|last6=Roberts|first6=Keith|last7=Walter|first7=Peter|title=Molecular Biology of the Cell|edition=6th|year=2014|publisher=Garland Science|isbn=978-0815344322}}
* {{cite book|last1=Reece|first1=Jane B.|last2=Urry|first2=Lisa A.|last3=Cain|first3=Michael L.|last4=Wasserman|first4=Steven A.|last5=Minorsky|first5=Peter V.|last6=Jackson|first6=Robert B.|title=Campbell Biology|edition=10th|year=2014|publisher=Pearson|isbn=978-0321775658}}

{{DEFAULTSORT:Cell}} [[Category:ဇဳဝဗေဒ သဲလ်|*]] [[Category:ဇဳဝဗေဒ]] [[Category:ခန္ဓဗေဒ]]</text>
      <sha1>oih0bmn3yrhnsusi0zbjbb731j63u8c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54320</id>
      <parentid>54319</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T14:18:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14061" sha1="2k091plbjs0ikgpj53rwa7ll34zvyym" xml:space="preserve">{{Short description|ဍိုတ်သဇိုင် လဒက်ပ္တန် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် သွက် လမျီု သီုဖအိုတ်}}{{Infobox concept|name=သဲလ်|native_name=Cell|image=[[File:Animal cell structure en.svg|250px|လဒက်ပ္တန် သဲလ် တိရစ္ဆာန်]]|caption=ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် သဲလ် တိရစ္ဆာန် (Animal cell) ကေုာံ အင်္ဂဇတ် အပ္ဍဲ သဲလ် ဂမၠိုင်|field=[[ဇဳဝဗေဒ သဲလ်]] (Cell biology)၊ [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)|related_concepts=[[ဒဳအေန်အေ]] (DNA), [[ပရဝ်တေန်]] (Protein), တၞောဝ် ဓါတ်ဗဳဇ (Genetics)|composition=ဍာ်၊ ပရဝ်တေန်၊ လဳပေတ် (ကၠေင်)၊ ကာဗဝ်ဟုက်ဒရိတ်၊ ကေုာံ ဓါတ် နျူကလဳအေတ်|types=သဲလ် ယူကာရဳယောတ် (Eukaryote) ကေုာံ သဲလ် ပရဝ်ကာရဳယောတ် (Prokaryote)|discovery=ရဝ်ဗာတ် ဟုက် (Robert Hooke) (၁၆၆၅)}}
'''သဲလ်''' ({{lang-en|Cell}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဍိုတ်သဇိုင် လဒက်ပ္တန် (Structural unit)၊ ဍိုတ်သဇိုင် လၟေင်ကမၠောန် (Functional unit) ကေုာံ ဍိုတ်သဇိုင် ဇဳဝဗေဒ မဍောတ် အိုတ် သွက် လမျီု သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ အရာ မၞုံ ကု လမျီု သီုဖအိုတ် ဂှ် ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဲလ် ရ။ သတ္တဝါ လ္ၚဵု တအ် မပ္တံကဵု ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria) တအ် ဂှ် ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဲလ် မွဲ မ ဓဝ် သၟး (Unicellular) တုဲ၊ သတ္တဝါ တၞဟ် မပ္တံကဵု ကောန်မၞိဟ်၊ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆု တအ် ဂှ် ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဲလ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠင် ကု ပြကောဋိကဋ် (Multicellular) ရ။

ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် ဇၞော်ဇၞော် မွဲ မ္ဂး၊ သဲလ် နွံ ခန့်မှန်း လၟိဟ် ၜိုတ် ၃၀ စဵုကဵု ၄၀ ထရဳလဳယာန် (Trillion) မ ရ။ သဲလ် တအ် ဏအ် ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် နူကဵု စၞ အဟာရ၊ ကၠောန် ပတိတ် ဓါတ် ပရဝ်တေန် ကေုာံ စွံ သမ္တီ လဝ် ကိုန်ဂစိုတ် ဓါတ်ဗဳဇ ([[ဒဳအေန်အေ]]) ရ။

== ၁။ တမ်ရိုဟ် ဝေါဟာရ ကေုာံ ဝင် (Etymology and Discovery) ==

* '''တမ်ရိုဟ်:''' ဝေါဟာရ &quot;Cell&quot; ဏအ် ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူ အရေဝ် လေတ္တေန် (Latin) ''cella'' မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;အခန် ဍောတ်တ်&quot; ရ။
* '''ပွမဂၠာဲဆဵု:''' သဲလ် ဂှ် ဂၠာဲ ဆဵု ညာတ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် နကဵု တၠပညာ သဘာဝ အင်္ဂလိက် မၞုံ ယၟု '''ရဝ်ဗာတ် ဟုက် (Robert Hooke)''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၆၅ ရ။ ညး စၟဳစၟတ် ရံင် ဒကုတ် သၞောက်ဆု အံက် (Cork) နကဵု စက် မိုက်ခရဝ်သကုပ် (Microscope) တုဲ ညး ညာတ် ကေတ် လဒက်ပ္တန် ခန် ဍောတ်တ် မတုပ် ညံင်ရဴ အခန် ခမဳ တအ် မမံင် ပ္ဍဲ ဘာ လကျာ် (Monastery cells) တုဲ ညး ကဵု လဝ် ယၟု &quot;Cell&quot; ရ။
* '''သဘဴဓရ် သဲလ် (Cell Theory):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၉ ဂှ် တၠပညာ သိပ္ပံ Theodor Schwann ကဵု Matthias Schleiden တအ် ဓမံက် ထ္ၜး &quot;သဘဴဓရ် သဲလ်&quot; ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ သဘဴဓရ် ဏအ် ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;လမျီု သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဲလ် မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင် နူ မွဲ&quot;၊ တုဲ &quot;သဲလ် တၟိ သီုဖအိုတ် ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု သဲလ် တြေံ မပါ် ထကး တိတ် ကၠုင် ရ&quot;။

== ၂။ ဂကူ သဲလ် အဓိက ဂမၠိုင် (Types of Cells) ==
သဲလ် သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ ဂှ် ညးတအ် ပါ် လဝ် ၜါ ဂကူ အဓိက သ္ပ သဇိုင် ကု လဒက်ပ္တန် နျူကလဳယပ် (Nucleus) ဍေံ ရ-

=== က။ သဲလ် ပရဝ်ကာရဳယောတ် (Prokaryotic Cells) ===

* ဍေံ ဒှ် သဲလ် မဟွံမွဲ ကု နျူကလဳယပ် ဇေတ်တ် ကေုာံ အင်္ဂဇတ် မစဵု ဗိုင် လဝ် နကဵု စၞာံ (Membrane-bound organelles) ရ။
* ဓါတ် ဒီအေန်အေ ဍေံ တအ် ဂှ် ဍေံ ပံက် ပြး မံင် အပ္ဍဲ သိုက်တဝ်ပလာဇြမ် (Cytoplasm) သၟး ရ။
* သဲလ် ဂကူ ဏအ် ဂှ် ဍောတ် လောန် တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဍေံ ဒှ် သဲလ် သတ္တဝါ မွဲ မ ဓဝ် မပ္တံကဵု '''ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria)''' ကေုာံ အာခဳယျာ (Archaea) ရ။

=== ခ။ သဲလ် ယူကာရဳယောတ် (Eukaryotic Cells) ===

* ဍေံ ဒှ် သဲလ် မၞုံ ကု နျူကလဳယပ် ဇေတ်တ် မစဵု ဗိုင် လဝ် နကဵု စၞာံ သွက်ဂွံ စွံ သမ္တီ လဝ် ဒီအေန်အေ ညံင် ဂွံ ဂီုကၠီု ရ။
* သဲလ် ဏအ် ဂှ် ဇၞော် နူ ပရဝ်ကာရဳယောတ် ၜိုတ် ၁၀ စဵုကဵု ၁၀၀ ဆ တုဲ နွံ ကု အင်္ဂဇတ် အပ္ဍဲ (Organelles) မၞုံ ကု တာလျိုင် တၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* တၞံဆု၊ တိရစ္ဆာန်၊ ကောန်မၞိဟ်၊ ကေုာံ မှိုဝ် (Fungi) တအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဲလ် ဂကူ ဏအ် ရ။

== ၃။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ အင်္ဂဇတ် အပ္ဍဲ (Cell Anatomy and Organelles) ==
ပ္ဍဲကဵု သဲလ် ယူကာရဳယောတ် ဓမ္မတာ မွဲ (ဥပမာ - သဲလ် ကောန်မၞိဟ်) မ္ဂး ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု အင်္ဂဇတ် အဓိက ဂမၠိုင် ရ-

# '''ဗွိုက် စၞာံ သဲလ် (Cell Membrane):''' ဍေံ ဒှ် စၞာံ ကၠေင် (Phospholipid bilayer) မဗိုင် လဒပ် လဝ် သဲလ် လပါ် မ္ၚး ရ။ ဍေံ ထိင်ဒဝ် ကဵု ဒဒှ်ရ ဓါတ် လဵု မလုပ် ဂွံ ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ် လဵု မတိတ် ဂွံ (Semi-permeable) ရ။
# '''နျူကလဳယပ် (Nucleus):''' ဍေံ ဒှ် &quot;က္ဍဟ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး ဗဟဵု အုပ်ဓုပ် သဲလ် ရ။ ပ္ဍဲ ဏအ် ဂှ် စွံ သမ္တီ လဝ် ကိုန်ဂစိုတ် ဓါတ်ဗဳဇ (DNA/Chromosomes) သွက်ဂွံ ထိင် လၟေင် ကမၠောန် သဲလ် သီုဖအိုတ် ရ။
# '''မိတဝ်ကောန်ဒရဳယျာ (Mitochondria):''' ဍေံ ဒှ် &quot;စက် ဒြဟတ်&quot; သဲလ် ရ။ ဍေံ စကာ အံက်သဳဂျေန် ကေုာံ သဂြာ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် ဓါတ် ဒြဟတ် မၞုံ ယၟု ATP (Adenosine triphosphate) ရ။
# '''ရဳဗဝ်ဇြုမ် (Ribosomes):''' ဍေံ ဒှ် စက် မကၠောန် ပတိတ် [[ပရဝ်တေန်]] အတိုင် အမိင် ကိုန်ဂစိုတ် နူကဵု ဒီအေန်အေ ရ။
# '''သိုက်တဝ်ပလာဇြမ် (Cytoplasm):''' ဍေံ ဒှ် ဍာ်ကယျး ဂျေလဳ (Jelly-like fluid) မပေင် ဒၟံင် အပ္ဍဲ သဲလ် မဒှ် ဒၞာဲ အင်္ဂဇတ် တအ် မဍိုက် အာ ကၠုင် ရ။
# '''ဂဝ်ဂျဳ သၞောတ် (Golgi Apparatus):''' ဍေံ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ညံင်ရဴ ရုင် ဇမၠိင် ကပေါတ် ကီု ရ။ ဍေံ ပလေဝ် ပလေတ် ကေုာံ ထုပ် စွံ ပရဝ်တေန် သွက်ဂွံ ပလံင် ဏာ ဒၞာဲ မနွံ ပၟိက် ရ။

* (တင်စၟတ်: သဲလ် တၞံဆု တအ် မ္ဂး နွံ ထပ် ကု '''ဗဒင် သဲလ် (Cell wall)''' သွက်ဂွံ ထိင် ဗီုပြင် ကေုာံ '''ကလဝ်ရဝ်ပလာတ် (Chloroplast)''' သွက်ဂွံ ကၠောန် စၞ နကဵု လျး တ္ၚဲ ရ)။*

== ၄။ လၟေင်ကမၠောန် ဇဳဝဗေဒ ပ္ဍဲ သဲလ် (Biological Functions) ==

* '''ပရေင် ပါ်တၞဟ် သဲလ် (Cell Division):''' သဲလ် တအ် ဍေံ ဇၞော်မောဝ် တုဲ ဍေံ ပါ် ထကး က္တဵုဒှ် သဲလ် တၟိ သွက်ဂွံ ပလေဝ် သရ ဟွံသေင်မ္ဂး သွက် ဇကု ဂွံ ဇၞော် တိုန် ရ။ လၟေင် ဏအ် ညးကော်စ '''မုဲတဝ်သေတ် (Mitosis)''' ရ။ ယဝ်ရ သွက်ဂွံ ပတိတ် သဲလ် လိင် (ခၟာဲ ကဵု သုက်) မ္ဂး ညးကော်စ '''မဳအဝ်သေတ် (Meiosis)''' ရ။
* '''ပရေင် ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Metabolism):''' သဲလ် တအ် ထကး ပလီု စၞ အဟာရ ညံင် ဂွံ ဒှ် ဒြဟတ်၊ တုဲ ပ္တိတ် ထောအ် ဓါတ် ဂျိ (Waste) ဇရေင် မ္ၚး သဲလ် ရ။
* '''ပရေင် ပတိတ် ပရဝ်တေန် (Protein Synthesis):''' သဲလ် တအ် ကၠာဲ ဘာသာ ကိုန်ဂစိုတ် ဒီအေန်အေ တုဲ ကၠောန် ပတိတ် ဓါတ် ပရဝ်တေန် မနွံ ပၟိက် သွက် ခန္ဓကာယ ရ။

== ၅။ သဲလ် ပ္ဍဲ ကောန်မၞိဟ် (Human Cells) ==
ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် ဂှ် နွံ ကု သဲလ် ဂကူ နာနာ သာ် ၜိုတ် ၂၀၀ ဂကူ မၞုံ ကု တာလျိုင် တၞဟ်ခြာ ရ။ ဥပမာ-

* '''[[သဲလ် ဆီ ဗကေတ်]] (Red blood cells):''' ပလံင် အံက်သဳဂျေန် (ဟွံမွဲ ကု နျူကလဳယပ်)။
* '''[[သဲလ် ဆီ ဗု]] (White blood cells):''' ဒပ် ပၞာန် မဗတိုက် စၟယဲ။
* '''သဲလ် အာရီု (Neurons):''' ပလံင် ပရိုင် အာရီု နကဵု ဓါတ် လျးတၠာဲ ဇရေင် က္ဍဟ် ကေုာံ ခန္ဓ။
* '''သဲလ် တမ်မူလ (Stem cells):''' ဍေံ ဒှ် သဲလ် သဇိုင် မမာန် ပြံင်လှာဲ က္တဵုဒှ် အာ သဲလ် ဂကူ တၞဟ် နာနာ သာ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA)
* [[ပရဝ်တေန်]] (Protein)
* [[သဲလ် ဆီ ဗကေတ်]] (Red blood cell)
* [[အေန်ဇြာင်]] (Enzyme)
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* {{cite book|last1=Alberts|first1=Bruce|last2=Johnson|first2=Alexander|last3=Lewis|first3=Julian|last4=Morgan|first4=David|last5=Raff|first5=Martin|last6=Roberts|first6=Keith|last7=Walter|first7=Peter|title=Molecular Biology of the Cell|edition=6th|year=2014|publisher=Garland Science|isbn=978-0815344322}}
* {{cite book|last1=Reece|first1=Jane B.|last2=Urry|first2=Lisa A.|last3=Cain|first3=Michael L.|last4=Wasserman|first4=Steven A.|last5=Minorsky|first5=Peter V.|last6=Jackson|first6=Robert B.|title=Campbell Biology|edition=10th|year=2014|publisher=Pearson|isbn=978-0321775658}}

{{DEFAULTSORT:Cell}} [[Category:ဇဳဝဗေဒ သဲလ်|*]] [[Category:ဇဳဝဗေဒ]] [[Category:ခန္ဓဗေဒ]]</text>
      <sha1>2k091plbjs0ikgpj53rwa7ll34zvyym</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဇဳဝဗေဒ သဲလ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10784</id>
    <revision>
      <id>54321</id>
      <timestamp>2026-05-06T14:20:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ကဏ္ဍ သိပ္ပံ ဇဳဝဗေဒ မလ္ၚတ် ပရူ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် သဲလ်}} {{Infobox academic field | name = ဇဳဝဗေဒ သဲလ် | native_name = Cell Biology / Cytology | image = [[File:Animal cell structure en.svg|250px|ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် သဲလ်]] |...&quot;</comment>
      <origin>54321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11675" sha1="ekc8llgc7ucuza0qi2vcb06n49685f0" xml:space="preserve">{{Short description|ကဏ္ဍ သိပ္ပံ ဇဳဝဗေဒ မလ္ၚတ် ပရူ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် သဲလ်}}
{{Infobox academic field
| name = ဇဳဝဗေဒ သဲလ်
| native_name = Cell Biology / Cytology
| image = [[File:Animal cell structure en.svg|250px|ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် သဲလ်]]
| caption = ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် သဲလ် ယူကာရဳယောတ် ကေုာံ အင်္ဂဇတ် အပ္ဍဲ သဲလ် ဂမၠိုင်
| core_concepts = [[သဲလ်]] (Cell), [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA), [[ပရဝ်တေန်]] (Protein), အင်္ဂဇတ်သဲလ် (Organelles)
| subfields = ဇဳဝဓာတုဗေဒ၊ ပညာဓါတ်ဗဳဇ၊ ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ
| prominent_figures = ရဝ်ဗာတ် ဟုက် (Robert Hooke), အာန်တွာန် ဗာန် လဳဝေန်ဟုက် (Antonie van Leeuwenhoek)
}}

'''ဇဳဝဗေဒ သဲလ်''' ({{lang-en|Cell biology}}) ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ အခိင် တြေံ ညးကော်စ '''သိုက်တဝ်လဝ်ဂျဳ''' ({{lang-en|Cytology}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍ ပညာ သိပ္ပံ ကေုာံ [[ဇဳဝဗေဒ]] မလ္ၚတ် ပရူ လဒက်ပ္တန်၊ လၟေင်ကမၠောန်၊ အခိုက်အလိုက် ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ပါ်တၞဟ် ဍိုတ်သဇိုင် လမျီု မကော်စ &quot;[[သဲလ်]]&quot; တအ် ရ။ 

ပညာ ဇဳဝဗေဒ သဲလ် ဝွံ ဍေံ လ္ၚတ် ၜိုတ် သဲလ် သတ္တဝါ မွဲ မ ဓဝ် မပ္တံကဵု ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria) သၟး ဟွံသေင်၊ ဍေံ သီု လ္ၚတ် သဲလ် မပံင်ကောံ ဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲ သတ္တဝါ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု တၞံဆု ကေုာံ ကောန်မၞိဟ် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ပရူ ဇဳဝဗေဒ သဲလ် ဏအ် ဍိုက်က်ပေင်င် ဂှ် ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ သဘဴဓရ် &quot;သဲလ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဍေံ တုပ် ညံင်ရဴ စက်ရုံ ဍောတ်တ် မွဲ မၞုံ ကု အင်္ဂဇတ် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ဓာတုဗေဒ ညဳသၟဟ် တအ် ရ&quot; မဒှ် ရ။

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ပွမဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
ပညာ ဇဳဝဗေဒ သဲလ် ဏအ် ဍေံ စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင် ဖန်ဗဒှ် စက် မိုက်ခရဝ်သကုပ် (Microscopes) ရ-
* '''၁၆၆၅:''' တၠပညာ သဘာဝ အင်္ဂလိက် '''ရဝ်ဗာတ် ဟုက် (Robert Hooke)''' စၟဳစၟတ် ရံင် ဒကုတ် သၞောက်ဆု အံက် (Cork) တုဲ ညး ဂၠာဲ ဆဵု ညာတ် အခန် ဍောတ်တ် တအ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ ညး ကဵု လဝ် ယၟု &quot;Cells&quot; ရ။
* '''၁၆၇၄:''' တၠပညာ ဒာတ် '''အာန်တွာန် ဗာန် လဳဝေန်ဟုက် (Antonie van Leeuwenhoek)''' စကာ စက် မိုက်ခရဝ်သကုပ် မခိုဟ် နူ တြေံ တုဲ၊ ညး ဒှ် မၞိဟ် မညာတ် ကေတ် သဲလ် မၞုံ ကု လမျီု (ဗက်တဳရဳယျာ ကေုာံ သဲလ် ဆီ ဗကေတ်) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။
* '''၁၈၃၉:''' တၠပညာ သိပ္ပံ Theodor Schwann ကဵု Matthias Schleiden တအ် ဓမံက် ထ္ၜး '''သဘဴဓရ် သဲလ် (Cell Theory)''' မစၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ လမျီု သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဲလ် ရ။

== ၂။ လဒက်ပ္တန် သဲလ် (Cell Structure and Organelles) ==
ပညာ ဇဳဝဗေဒ သဲလ် လ္ၚတ် လဒက်ပ္တန် အပ္ဍဲ သဲလ် (Organelles) မၞုံ ကု တာလျိုင် တၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ သဲလ် ယူကာရဳယောတ် Eukaryotes)-
* '''ဗွိုက် စၞာံ သဲလ် (Plasma Membrane):''' ဍေံ ဒှ် ဗွိုက် မဗိုင် လဒပ် လဝ် သဲလ် တုဲ ထိင်ဒဝ် ပရေင် လုပ် တိတ် ဓါတ် နာနာ ရ။
* '''နျူကလဳယပ် (Nucleus):''' ဒှ် ဗဟဵု အုပ်ဓုပ် သဲလ် မစွံ သမ္တီ လဝ် ကိုန်ဂစိုတ် ဓါတ်ဗဳဇ (DNA)။
* '''မိတဝ်ကောန်ဒရဳယျာ (Mitochondria):''' &quot;စက် ဒြဟတ်&quot; သဲလ်။ ဍေံ ပတိတ် ဒြဟတ် ATP နူကဵု စၞ အဟာရ။
* '''ရဳဗဝ်ဇြုမ် (Ribosomes):''' စက် မကၠောန် ပတိတ် [[ပရဝ်တေန်]] အတိုင် ကိုန်ဂစိုတ် ဒီအေန်အေ။
* '''လာ်သဝ်ဇြုမ် (Lysosomes):''' &quot;စက် ခၟာတ်&quot; သဲလ်။ ဍေံ စကာ [[အေန်ဇြာင်]] သွက်ဂွံ ဟေက် ပလီု စၞ ဟွံသေင်မ္ဂး အင်္ဂဇတ် သဲလ် မလီုလီု တအ် ရ။

== ၃။ လၟေင်ကမၠောန် အဓိက အပ္ဍဲ သဲလ် (Main Cellular Processes) ==
ပညာ ဇဳဝဗေဒ သဲလ် မလေပ် စွံ သတိ လ္ၚတ် လၟေင်ကမၠောန် ဇဳဝဓာတုဗေဒ ၃ သာ် အဓိက-

=== က။ ပရေင် ပါ်တၞဟ် သဲလ် (Cell Division) ===
သဲလ် တအ် ဍေံ ဒး ပါ် ထကး ဇကု သွက်ဂွံ ဖောအ်ဗြေဝ် ကေုာံ ပလေဝ် သရ ရ။
* '''မုဲတဝ်သေတ် (Mitosis):''' လၟေင် ပါ် သဲလ် ဓမ္မတာ။ သဲလ် မိ မွဲ မ ပါ် တိတ် ဒှ် သဲလ် ကောန် ၜါ မ မၞုံ ကု ကိုန်ဂစိုတ် ဒီအေန်အေ မတုပ် ကဵု မိ သီုဖအိုတ် ရ။
* '''မဳအဝ်သေတ် (Meiosis):''' လၟေင် ပါ် သဲလ် လိင် (ခၟာဲ ကဵု သုက်) သၟး။ ဍေံ ပါ် ထကး တုဲ ကလိဂွံ သဲလ် မၞုံ ကု ဒီအေန်အေ ကဝက် သၟး ရ။

=== ခ။ ပရေင် ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Cellular Metabolism) ===
ဍေံ ဒှ် လၟေင် ဓာတုဗေဒ အပ္ဍဲ သဲလ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ပတိတ် ဒြဟတ် ကေုာံ ပလေဝ် ပလေတ် သဲလ် ရ။
* '''ပရေင် ယီု သဲလ် (Cellular Respiration):''' သဲလ် တအ် ဇြောတ် ကေတ် သဂြာ (Glucose) ကဵု အံက်သဳဂျေန် တုဲ ကၠောန် ပတိတ် ဓါတ် ဒြဟတ် ATP ပ္ဍဲ မိတဝ်ကောန်ဒရဳယျာ ရ။

=== ဂ။ ပရေင် ဆက်စၠောအ် သဲလ် (Cell Signaling) ===
သဲလ် တအ် ဂှ် ဍေံ ဟွံမံင် ညးမွဲ ဓဝ် ပုဟ်။ ဍေံ ဆက်ဆောံ ကဵု သဲလ် တၞဟ် တအ် နကဵု ဓါတ် ဓာတုဗေဒ ဟွံသေင်မ္ဂး ဟဝ်မုန် (Hormones) တအ် ရ။ ဥပမာ - ကာလ ခန္ဓကာယ ဒး သရ မ္ဂး သဲလ် တအ် ဗလး ဓါတ် ကော် သဲလ် ဆီ ဗု သွက်ဂွံ ကၠုင် လွဳ ယဲ ရ။

== ၄။ ကိစ္စဇၞော် ကေုာံ ပရေင်စကာ (Importance and Applications) ==
ပညာ ဇဳဝဗေဒ သဲလ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ပညာ သိပ္ပံ နာနာ သာ် ရ-
* '''ပညာ လွဳယဲ ကေန်သာ (Cancer Research):''' ယဲ ကေန်သာ ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ လၟေင် ပါ် တၞဟ် သဲလ် (Mitosis) လီုလာ် အာ တုဲ သဲလ် တအ် ဇၞော် တိုန် ဟွံမွဲ ကု အပိုဒ်အခြာ ရ။ ပွမလ္ၚတ် သဲလ် ဏအ် ရီုဗင် ဖန်ဗဒှ် ဂဥုဲ ကေန်သာ တၟိတၟိ မာန် ရ။
* '''သဲလ် တမ်မူလ ကေုာံ လွဳယဲ (Stem Cell Therapy):''' သဲလ် တမ်မူလ ဂှ် ဍေံ မာန် ပြံင်လှာဲ ဒှ် သဲလ် အင်္ဂဇတ် နာနာ မာန် ရ။ သၟာ သုတေသန တအ် စကာ သဲလ် ဏအ် သွက်ဂွံ ကလေင် ပလေဝ် အင်္ဂဇတ် မလီုလာ် (ဥပမာ - ဂြိုဟ်ဆီ လီု ဟွံသေင်မ္ဂး ဇုတ်ကၞောတ်စး လီု) ရ။
* '''ဇဳဝ နဲပညာ (Biotechnology):''' ပွမစကာ သဲလ် (ဥပမာ - ဗက်တဳရဳယျာ ဟွံသေင်မ္ဂး သဲလ် တမ်က္ၜူ) သွက်ဂွံ ကၠောန် ပတိတ် ဂဥုဲ (ဗီုကဵု အေန်သူလေန်)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန် စၞစ ကေုာံ ထပှ်ေ ဂဥုဲ ကာကွယ် (Vaccines) ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[သဲလ်]] (Cell)
* [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA)
* [[ပရဝ်တေန်]] (Protein)
* [[အေန်ဇြာင်]] (Enzyme)
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite book |last1=Alberts |first1=Bruce |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Morgan |first4=David |last5=Raff |first5=Martin |last6=Roberts |first6=Keith |last7=Walter |first7=Peter |title=Molecular Biology of the Cell |edition=6th |year=2014 |publisher=Garland Science |isbn=978-0815344322}}
* {{cite book |last1=Lodish |first1=Harvey |last2=Berk |first2=Arnold |last3=Kaiser |first3=Chris A. |last4=Krieger |first4=Monty |last5=Bretscher |first5=Anthony |last6=Ploegh |first6=Hidde |last7=Amangeldi |first7=Amon |last8=Martin |first8=Kelsey C. |title=Molecular Cell Biology |edition=8th |year=2016 |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-1464183393}}

{{DEFAULTSORT:Cell Biology}}
[[Category:ဇဳဝဗေဒ သဲလ်|*]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝဓာတုဗေဒ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>ekc8llgc7ucuza0qi2vcb06n49685f0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အမဳနဝ် အေတ်သေတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10785</id>
    <revision>
      <id>54322</id>
      <timestamp>2026-05-06T14:25:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဓါတ် ဇဳဝဓာတုဗေဒ မဒှ် သဇိုင် လဒက်ပ္တန် ပရဝ်တေန်}} {{Infobox chemical | name = အမဳနဝ် အေတ်သေတ် | native_name = Amino acid | image = [[File:AminoAcidball.svg|250px|လဒက်ပ္တန် အမဳနဝ် အေတ်သေတ် ဓမ္မတာ]] | caption = လဒက်ပ္တန...&quot;</comment>
      <origin>54322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11386" sha1="3qkqp7jhna2ysjim7eiayrt2qzx7xvr" xml:space="preserve">{{Short description|ဓါတ် ဇဳဝဓာတုဗေဒ မဒှ် သဇိုင် လဒက်ပ္တန် ပရဝ်တေန်}}
{{Infobox chemical
| name = အမဳနဝ် အေတ်သေတ်
| native_name = Amino acid
| image = [[File:AminoAcidball.svg|250px|လဒက်ပ္တန် အမဳနဝ် အေတ်သေတ် ဓမ္မတာ]]
| caption = လဒက်ပ္တန် ဓာတုဗေဒ ဓမ္မတာ သွက် အမဳနဝ် အေတ်သေတ် မၞုံကဵု ဂကောံ အမဳနဝ် (H2N), ဂကောံ ကာဗဝ်ဇြိလ် (COOH), ကေုာံ ဂကောံ R (Side chain)
| field = [[ဇဳဝဓာတုဗေဒ]]၊ [[ဇဳဝဗေဒ]]၊ ဓာတုဗေဒ ဩဂဲနေတ်
| related_concepts = [[ပရဝ်တေန်]] (Protein), ပေပ်တိုက် ဗောန် (Peptide bond)
| elements = ကာဗောန် (C), ဟုက်ဒရဝ်ဂျေန် (H), အံက်သဳဂျေန် (O), နိုက်ထရဝ်ဂျေန် (N)
}}

'''အမဳနဝ် အေတ်သေတ်''' ({{lang-en|Amino acid}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဓါတ် မဝ်လဳကျူ ဩဂဲနေတ် (Organic molecules) မဒှ် ဍိုတ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ကၠောန်ဗဒှ် လဝ် [[ပရဝ်တေန်]] (Protein) ဂမၠိုင် ရ။ ယဝ်ရ ပိုဲ ပတောအ် ၜတ် ပရဝ်တေန် ဂှ် ညံင်ရဴ သ္ၚိ မွဲ မ္ဂး၊ အမဳနဝ် အေတ်သေတ် တအ် ဏအ် ဂှ် ဍေံ တုပ် ညံင်ရဴ တၟအ် ဍိုတ် မဒက်ပ္တန် လဝ် သ္ၚိ ဂှ် ကီု ရ။

ပ္ဍဲကဵု လမျီု သတ္တဝါ ကေုာံ တၞံဆု သီုဖအိုတ် ဂှ်၊ ပရဝ်တေန် တအ် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု အမဳနဝ် အေတ်သေတ် ဇၟာပ်ပ် မ မဆက် လဝ် ညးသကအ် နကဵု ဒစး ဓါတ် &quot;ပေပ်တိုက် ဗောန်&quot; (Peptide bonds) ရ။ ၜိုန်ရ ပ္ဍဲ သဘာဝ မ္ဂး အမဳနဝ် အေတ်သေတ် နွံ ဂၠိုင် နူကဵု ၅၀၀ ဂကူ ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ကိုန်ဂစိုတ် ဓါတ်ဗဳဇ (DNA) သတ္တဝါ တအ် မ္ဂး ဍေံ စကာ အမဳနဝ် အေတ်သေတ် '''၂၀ ဂကူ''' အဓိက သၟး သွက်ဂွံ ကၠောန် ပတိတ် ပရဝ်တေန် ရ။

== ၁။ လဒက်ပ္တန် ဓာတုဗေဒ (Chemical Structure) ==
အမဳနဝ် အေတ်သေတ် ဇၟာပ်ပ် မ ဂှ် ဍေံ နွံ ကု လဒက်ပ္တန် သဇိုင် မတုပ် ညးသကအ် ရ။ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍေံ ဂှ် နွံ ကု ဓါတ် ကာဗောန် မွဲ မ (ကော်စ Alpha-carbon) တုဲ၊ ဍေံ ဆက် လဝ် ကု အစိတ်အပိုင်း ၄ သာ်-
# '''ဂကောံ အမဳနဝ် (Amino group - NH₂):''' ဒှ် ဒကုတ် မၞုံ ကု ဓါတ် နိုက်ထရဝ်ဂျေန်။
# '''ဂကောံ ကာဗဝ်ဇြိလ် (Carboxyl group - COOH):''' ဒှ် ဒကုတ် မၞုံ ကု ဓါတ် အေတ်သေတ်။
# '''ဓါတ် ဟုက်ဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen atom - H)'''
# '''ဂကောံ R (R-group ဟွံသေင်မ္ဂး Side chain):''' ဒကုတ် ဏအ် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် အိုတ် ရ။ အမဳနဝ် အေတ်သေတ် ၂၀ ဂကူ ဂှ် ဍေံ တၞဟ်ခြာ ညးသကအ် ဟိုတ်နူကဵု ဂကောံ R ဏအ် ရ။ ဂကောံ R လ္ၚဵု ဂှ် ဍောတ်၊ လ္ၚဵု ဂှ် ဇၞော်၊ လ္ၚဵု ဂှ် နွံ ကု ဓါတ် အေတ်သေတ်၊ ကေုာံ လ္ၚဵု ဂှ် ဍေံ ဒးစိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖေက် ဍာ် (Hydrophilic/Hydrophobic) ရ။

== ၂။ ပွမပါ် ဂကူ အမဳနဝ် အေတ်သေတ် (Classification based on Nutrition) ==
သ္ပ သဇိုင် ကု ပရေင် စၞ အဟာရ (Nutrition) တုဲ၊ အမဳနဝ် အေတ်သေတ် ၂၀ ဂကူ ဂှ် ပါ် လဝ် ၃ ကဏ္ဍ အဓိက သွက် ကောန်မၞိဟ်-

=== က။ အမဳနဝ် အေတ်သေတ် ဟွံမွဲ ဟွံတုဲ (Essential Amino Acids) ===
နွံ '''၉ ဂကူ'''။ ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် ပတိတ် ကေတ် အလဵု ဇကု ဟွံမာန် ပုဟ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပိုဲ ဒး ကလိဂွံ ဓါတ် တအ် ဏအ် နူကဵု စၞစ ဟေင် ရ။
* '''ဂကူ ဂမၠိုင်:''' Histidine, Isoleucine, Leucine, Lysine, Methionine, Phenylalanine, Threonine, Tryptophan, ကေုာံ Valine။
* '''စၞ မကလိဂွံ မာန်:''' ဖျုန်၊ က၊ ခၟာဲ၊ ဍာ်တှ်၊ ကေုာံ ၜဲ ဍာ်တှ် (Soybeans)။

=== ခ။ အမဳနဝ် အေတ်သေတ် ဓမ္မတာ (Non-essential Amino Acids) ===
နွံ '''၁၁ ဂကူ'''။ ၜိုန်ရ ပိုဲ ဟွံစ စၞ မၞုံ ကု ဓါတ် ဏအ် ကီု လေဝ်၊ ခန္ဓကာယ ကေုာံ ဂြိုဟ်ကတေင် ပိုဲ မာန် ကၠောန် ပတိတ် ကေတ် အလဵု ဇကု ဍေံ လၟိုန် ရ။
* '''ဂကူ ဂမၠိုင်:''' Alanine, Arginine, Asparagine, Aspartic acid, Cysteine, Glutamic acid, Glutamine, Glycine, Proline, Serine, ကေုာံ Tyrosine။

=== ဂ။ အမဳနဝ် အေတ်သေတ် အခိင် က္တဵုဒှ် ယဲ (Conditional Amino Acids) ===
ဍေံ ဒှ် ဂကူ ဓမ္မတာ ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ အခိင် ပိုဲ ဒး ယဲ ဇၞော်ဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး စိုတ်စၞာဲ ထတ် မ္ဂး ခန္ဓကာယ ပတိတ် ဍေံ ဟွံရုံဂပ် တုဲ ဒး ဆက် သ္ပ ပၟိက် ကု စၞစ ရ (ဥပမာ - Glutamine, Arginine)။

== ၃။ တာလျိုင် ဇဳဝဗေဒ (Biological Roles and Functions) ==
အမဳနဝ် အေတ်သေတ် ဝွံ ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် မ္ၚး နူ ပွမဒက်ပ္တန် ပရဝ်တေန် သၟး ဟွံသေင်၊ ဍေံ သီု ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် နာနာ သာ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ-

* '''ပွမဖန်ဗဒှ် ပရဝ်တေန် (Protein Synthesis):''' သဲလ် တအ် စကာ အမဳနဝ် အေတ်သေတ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ပတိတ် အေန်ဇြာင် (Enzymes)၊ ဟဝ်မုန်၊ လက်နက် စဵုဒၞာ (Antibodies) ကေုာံ ပရဝ်တေန် ဒက်ပ္တန် ဖျုန် တအ် ရ။
* '''ဓါတ် ပလံင် အာရီု (Neurotransmitters):''' အမဳနဝ် အေတ်သေတ် လ္ၚဵု ဂှ် ဍေံ ဒှ် တမ်မူလ သွက်ဂွံ ကၠောန် ဓါတ် ပလံင် အာရီု ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ရ။ ဥပမာ - Tryptophan ဂှ် ကၠောန် ပတိတ် သဳရဝ်တဝ်နေန် (Serotonin - ဓါတ် မိပ်သၠောင်) တုဲ၊ Tyrosine ဂှ် ကၠောန် ပတိတ် ဒဝ်ပါမေန် (Dopamine) ရ။
* '''ဒြဟတ် အရန် (Energy Source):''' ယဝ်ရ ခန္ဓကာယ ပိုဲ အိုတ် အာ ဓါတ် သဂြာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ် ကၠေင် မ္ဂး၊ ဍေံ မာန် စကာ အမဳနဝ် အေတ်သေတ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဓါတ် ဒြဟတ် ရ။
* '''လၟေင်ကမၠောန် ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Metabolic Pathways):''' ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပွမထိင်ဒဝ် ဓါတ် အေတ်သေတ် ပ္ဍဲ ဆီ ကေုာံ ပွမပ္တိတ် ဓါတ် ဂျိ ယူရဳယျာ (Urea cycle)။

== ၄။ လၟေင် ဟေက် ဍာ်စၞ ကေုာံ စၞအဟာရ (Digestion and Absorption) ==
ကာလ ပိုဲ စ စၞ မၞုံ ကု ပရဝ်တေန် (ဥပမာ - ဖျုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ၜဲ) မ္ဂး-
# ပ္ဍဲ ထိုင်ဗုင်၊ ဓါတ် အေတ်သေတ် ကေုာံ အေန်ဇြာင် Pepsin ဍေံ ထကး ပလီု လဒက်ပ္တန် ပရဝ်တေန် ကိုပ်ကၠာ ရ။
# ကာလ စိုပ် အာ ကြုတ် ဍောတ်၊ အေန်ဇြာင် နူ ဂြိုဟ်မတာ (Pancreas) တအ် ဆက် ထကး ပလီု ဇုက် ပရဝ်တေန် ဂှ် ညံင် ဂွံ က္တဵုဒှ် အာ အမဳနဝ် အေတ်သေတ် မွဲ မ ဓဝ် သောဲသောဲ ရ။
# ကြုတ် ဍောတ် ဇြောတ် ကေတ် အမဳနဝ် အေတ်သေတ် တအ် ဂှ် ပၠောပ် ဏာ ပ္ဍဲ ဆီ တုဲ၊ ဆီ ပလံင် ဗစိုပ် ဏာ ဇရေင် သဲလ် နာနာ သာ် သွက်ဂွံ ကလေင် စကာ ဒက်ပ္တန် ပရဝ်တေန် တၟိ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ပရဝ်တေန်]] (Protein)
* [[ဒီအေန်အေ]] (DNA)
* [[အေန်ဇြာင်]] (Enzyme)
* [[ဇဳဝဓာတုဗေဒ]] (Biochemistry)
* [[သဲလ်]] (Cell)
* [[စၞအဟာရ]] (Nutrition)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite book |last1=Berg |first1=Jeremy M. |last2=Tymoczko |first2=John L. |last3=Stryer |first3=Lubert |title=Biochemistry |edition=7th |year=2012 |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-1429229364}}
* {{cite book |last1=Nelson |first1=David L. |last2=Cox |first2=Michael M. |title=Lehninger Principles of Biochemistry |edition=7th |year=2017 |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-1464126116}}

{{DEFAULTSORT:Amino Acid}}
[[Category:အမဳနဝ် အေတ်သေတ်]]
[[Category:ဇဳဝဓာတုဗေဒ]]
[[Category:ပရဝ်တေန်]]
[[Category:စၞအဟာရ]]
[[Category:ဓာတုဗေဒ ဩဂဲနေတ်]]</text>
      <sha1>3qkqp7jhna2ysjim7eiayrt2qzx7xvr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54323</id>
      <parentid>54322</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T14:27:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် */</comment>
      <origin>54323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11386" sha1="dbny55djz6g203qxqvg6jzvvae7mer7" xml:space="preserve">{{Short description|ဓါတ် ဇဳဝဓာတုဗေဒ မဒှ် သဇိုင် လဒက်ပ္တန် ပရဝ်တေန်}}
{{Infobox chemical
| name = အမဳနဝ် အေတ်သေတ်
| native_name = Amino acid
| image = [[File:AminoAcidball.svg|250px|လဒက်ပ္တန် အမဳနဝ် အေတ်သေတ် ဓမ္မတာ]]
| caption = လဒက်ပ္တန် ဓာတုဗေဒ ဓမ္မတာ သွက် အမဳနဝ် အေတ်သေတ် မၞုံကဵု ဂကောံ အမဳနဝ် (H2N), ဂကောံ ကာဗဝ်ဇြိလ် (COOH), ကေုာံ ဂကောံ R (Side chain)
| field = [[ဇဳဝဓာတုဗေဒ]]၊ [[ဇဳဝဗေဒ]]၊ ဓာတုဗေဒ ဩဂဲနေတ်
| related_concepts = [[ပရဝ်တေန်]] (Protein), ပေပ်တိုက် ဗောန် (Peptide bond)
| elements = ကာဗောန် (C), ဟုက်ဒရဝ်ဂျေန် (H), အံက်သဳဂျေန် (O), နိုက်ထရဝ်ဂျေန် (N)
}}

'''အမဳနဝ် အေတ်သေတ်''' ({{lang-en|Amino acid}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဓါတ် မဝ်လဳကျူ ဩဂဲနေတ် (Organic molecules) မဒှ် ဍိုတ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ကၠောန်ဗဒှ် လဝ် [[ပရဝ်တေန်]] (Protein) ဂမၠိုင် ရ။ ယဝ်ရ ပိုဲ ပတောအ် ၜတ် ပရဝ်တေန် ဂှ် ညံင်ရဴ သ္ၚိ မွဲ မ္ဂး၊ အမဳနဝ် အေတ်သေတ် တအ် ဏအ် ဂှ် ဍေံ တုပ် ညံင်ရဴ တၟအ် ဍိုတ် မဒက်ပ္တန် လဝ် သ္ၚိ ဂှ် ကီု ရ။

ပ္ဍဲကဵု လမျီု သတ္တဝါ ကေုာံ တၞံဆု သီုဖအိုတ် ဂှ်၊ ပရဝ်တေန် တအ် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု အမဳနဝ် အေတ်သေတ် ဇၟာပ်ပ် မ မဆက် လဝ် ညးသကအ် နကဵု ဒစး ဓါတ် &quot;ပေပ်တိုက် ဗောန်&quot; (Peptide bonds) ရ။ ၜိုန်ရ ပ္ဍဲ သဘာဝ မ္ဂး အမဳနဝ် အေတ်သေတ် နွံ ဂၠိုင် နူကဵု ၅၀၀ ဂကူ ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ကိုန်ဂစိုတ် ဓါတ်ဗဳဇ (DNA) သတ္တဝါ တအ် မ္ဂး ဍေံ စကာ အမဳနဝ် အေတ်သေတ် '''၂၀ ဂကူ''' အဓိက သၟး သွက်ဂွံ ကၠောန် ပတိတ် ပရဝ်တေန် ရ။

== ၁။ လဒက်ပ္တန် ဓာတုဗေဒ (Chemical Structure) ==
အမဳနဝ် အေတ်သေတ် ဇၟာပ်ပ် မ ဂှ် ဍေံ နွံ ကု လဒက်ပ္တန် သဇိုင် မတုပ် ညးသကအ် ရ။ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍေံ ဂှ် နွံ ကု ဓါတ် ကာဗောန် မွဲ မ (ကော်စ Alpha-carbon) တုဲ၊ ဍေံ ဆက် လဝ် ကု အစိတ်အပိုင်း ၄ သာ်-
# '''ဂကောံ အမဳနဝ် (Amino group - NH₂):''' ဒှ် ဒကုတ် မၞုံ ကု ဓါတ် နိုက်ထရဝ်ဂျေန်။
# '''ဂကောံ ကာဗဝ်ဇြိလ် (Carboxyl group - COOH):''' ဒှ် ဒကုတ် မၞုံ ကု ဓါတ် အေတ်သေတ်။
# '''ဓါတ် ဟုက်ဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen atom - H)'''
# '''ဂကောံ R (R-group ဟွံသေင်မ္ဂး Side chain):''' ဒကုတ် ဏအ် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် အိုတ် ရ။ အမဳနဝ် အေတ်သေတ် ၂၀ ဂကူ ဂှ် ဍေံ တၞဟ်ခြာ ညးသကအ် ဟိုတ်နူကဵု ဂကောံ R ဏအ် ရ။ ဂကောံ R လ္ၚဵု ဂှ် ဍောတ်၊ လ္ၚဵု ဂှ် ဇၞော်၊ လ္ၚဵု ဂှ် နွံ ကု ဓါတ် အေတ်သေတ်၊ ကေုာံ လ္ၚဵု ဂှ် ဍေံ ဒးစိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖေက် ဍာ် (Hydrophilic/Hydrophobic) ရ။

== ၂။ ပွမပါ် ဂကူ အမဳနဝ် အေတ်သေတ် (Classification based on Nutrition) ==
သ္ပ သဇိုင် ကု ပရေင် စၞ အဟာရ (Nutrition) တုဲ၊ အမဳနဝ် အေတ်သေတ် ၂၀ ဂကူ ဂှ် ပါ် လဝ် ၃ ကဏ္ဍ အဓိက သွက် ကောန်မၞိဟ်-

=== က။ အမဳနဝ် အေတ်သေတ် ဟွံမွဲ ဟွံတုဲ (Essential Amino Acids) ===
နွံ '''၉ ဂကူ'''။ ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် ပတိတ် ကေတ် အလဵု ဇကု ဟွံမာန် ပုဟ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပိုဲ ဒး ကလိဂွံ ဓါတ် တအ် ဏအ် နူကဵု စၞစ ဟေင် ရ။
* '''ဂကူ ဂမၠိုင်:''' Histidine, Isoleucine, Leucine, Lysine, Methionine, Phenylalanine, Threonine, Tryptophan, ကေုာံ Valine။
* '''စၞ မကလိဂွံ မာန်:''' ဖျုန်၊ က၊ ခၟာဲ၊ ဍာ်တှ်၊ ကေုာံ ၜဲ ဍာ်တှ် (Soybeans)။

=== ခ။ အမဳနဝ် အေတ်သေတ် ဓမ္မတာ (Non-essential Amino Acids) ===
နွံ '''၁၁ ဂကူ'''။ ၜိုန်ရ ပိုဲ ဟွံစ စၞ မၞုံ ကု ဓါတ် ဏအ် ကီု လေဝ်၊ ခန္ဓကာယ ကေုာံ ဂြိုဟ်ကတေင် ပိုဲ မာန် ကၠောန် ပတိတ် ကေတ် အလဵု ဇကု ဍေံ လၟိုန် ရ။
* '''ဂကူ ဂမၠိုင်:''' Alanine, Arginine, Asparagine, Aspartic acid, Cysteine, Glutamic acid, Glutamine, Glycine, Proline, Serine, ကေုာံ Tyrosine။

=== ဂ။ အမဳနဝ် အေတ်သေတ် အခိင် က္တဵုဒှ် ယဲ (Conditional Amino Acids) ===
ဍေံ ဒှ် ဂကူ ဓမ္မတာ ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ အခိင် ပိုဲ ဒး ယဲ ဇၞော်ဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး စိုတ်စၞာဲ ထတ် မ္ဂး ခန္ဓကာယ ပတိတ် ဍေံ ဟွံရုံဂပ် တုဲ ဒး ဆက် သ္ပ ပၟိက် ကု စၞစ ရ (ဥပမာ - Glutamine, Arginine)။

== ၃။ တာလျိုင် ဇဳဝဗေဒ (Biological Roles and Functions) ==
အမဳနဝ် အေတ်သေတ် ဝွံ ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် မ္ၚး နူ ပွမဒက်ပ္တန် ပရဝ်တေန် သၟး ဟွံသေင်၊ ဍေံ သီု ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် နာနာ သာ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ-

* '''ပွမဖန်ဗဒှ် ပရဝ်တေန် (Protein Synthesis):''' သဲလ် တအ် စကာ အမဳနဝ် အေတ်သေတ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ပတိတ် အေန်ဇြာင် (Enzymes)၊ ဟဝ်မုန်၊ လက်နက် စဵုဒၞာ (Antibodies) ကေုာံ ပရဝ်တေန် ဒက်ပ္တန် ဖျုန် တအ် ရ။
* '''ဓါတ် ပလံင် အာရီု (Neurotransmitters):''' အမဳနဝ် အေတ်သေတ် လ္ၚဵု ဂှ် ဍေံ ဒှ် တမ်မူလ သွက်ဂွံ ကၠောန် ဓါတ် ပလံင် အာရီု ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ရ။ ဥပမာ - Tryptophan ဂှ် ကၠောန် ပတိတ် သဳရဝ်တဝ်နေန် (Serotonin - ဓါတ် မိပ်သၠောင်) တုဲ၊ Tyrosine ဂှ် ကၠောန် ပတိတ် ဒဝ်ပါမေန် (Dopamine) ရ။
* '''ဒြဟတ် အရန် (Energy Source):''' ယဝ်ရ ခန္ဓကာယ ပိုဲ အိုတ် အာ ဓါတ် သဂြာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ် ကၠေင် မ္ဂး၊ ဍေံ မာန် စကာ အမဳနဝ် အေတ်သေတ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဓါတ် ဒြဟတ် ရ။
* '''လၟေင်ကမၠောန် ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Metabolic Pathways):''' ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပွမထိင်ဒဝ် ဓါတ် အေတ်သေတ် ပ္ဍဲ ဆီ ကေုာံ ပွမပ္တိတ် ဓါတ် ဂျိ ယူရဳယျာ (Urea cycle)။

== ၄။ လၟေင် ဟေက် ဍာ်စၞ ကေုာံ စၞအဟာရ (Digestion and Absorption) ==
ကာလ ပိုဲ စ စၞ မၞုံ ကု ပရဝ်တေန် (ဥပမာ - ဖျုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ၜဲ) မ္ဂး-
# ပ္ဍဲ ထိုင်ဗုင်၊ ဓါတ် အေတ်သေတ် ကေုာံ အေန်ဇြာင် Pepsin ဍေံ ထကး ပလီု လဒက်ပ္တန် ပရဝ်တေန် ကိုပ်ကၠာ ရ။
# ကာလ စိုပ် အာ ကြုတ် ဍောတ်၊ အေန်ဇြာင် နူ ဂြိုဟ်မတာ (Pancreas) တအ် ဆက် ထကး ပလီု ဇုက် ပရဝ်တေန် ဂှ် ညံင် ဂွံ က္တဵုဒှ် အာ အမဳနဝ် အေတ်သေတ် မွဲ မ ဓဝ် သောဲသောဲ ရ။
# ကြုတ် ဍောတ် ဇြောတ် ကေတ် အမဳနဝ် အေတ်သေတ် တအ် ဂှ် ပၠောပ် ဏာ ပ္ဍဲ ဆီ တုဲ၊ ဆီ ပလံင် ဗစိုပ် ဏာ ဇရေင် သဲလ် နာနာ သာ် သွက်ဂွံ ကလေင် စကာ ဒက်ပ္တန် ပရဝ်တေန် တၟိ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ပရဝ်တေန်]] (Protein)
* [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA)
* [[အေန်ဇြာင်]] (Enzyme)
* [[ဇဳဝဓာတုဗေဒ]] (Biochemistry)
* [[သဲလ်]] (Cell)
* [[စၞအဟာရ]] (Nutrition)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite book |last1=Berg |first1=Jeremy M. |last2=Tymoczko |first2=John L. |last3=Stryer |first3=Lubert |title=Biochemistry |edition=7th |year=2012 |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-1429229364}}
* {{cite book |last1=Nelson |first1=David L. |last2=Cox |first2=Michael M. |title=Lehninger Principles of Biochemistry |edition=7th |year=2017 |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-1464126116}}

{{DEFAULTSORT:Amino Acid}}
[[Category:အမဳနဝ် အေတ်သေတ်]]
[[Category:ဇဳဝဓာတုဗေဒ]]
[[Category:ပရဝ်တေန်]]
[[Category:စၞအဟာရ]]
[[Category:ဓာတုဗေဒ ဩဂဲနေတ်]]</text>
      <sha1>dbny55djz6g203qxqvg6jzvvae7mer7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဇဳဝဓာတုဗေဒ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10786</id>
    <revision>
      <id>54324</id>
      <timestamp>2026-05-06T14:29:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ကဏ္ဍသိပ္ပံ မလ္ၚတ် ပရူ လၟေင် ဓာတုဗေဒ အပ္ဍဲ လမျီု သတ္တဝါ ကေုာံ သဲလ်}} {{Infobox academic field | name = ဇဳဝဓာတုဗေဒ | native_name = Biochemistry / Biological chemistry | image = File:Metabolic pathways.svg|250px|ဗီုပြင် ဇာတ် လၟေင်ကမ...&quot;</comment>
      <origin>54324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11844" sha1="6wdmkqij8lb8lvqlgfc05mdwla0smp3" xml:space="preserve">{{Short description|ကဏ္ဍသိပ္ပံ မလ္ၚတ် ပရူ လၟေင် ဓာတုဗေဒ အပ္ဍဲ လမျီု သတ္တဝါ ကေုာံ သဲလ်}}
{{Infobox academic field
| name = ဇဳဝဓာတုဗေဒ
| native_name = Biochemistry / Biological chemistry
| image = [[File:Metabolic pathways.svg|250px|ဗီုပြင် ဇာတ် လၟေင်ကမၠောန် ဇဳဝကမ္မဗေဒ]]
| caption = ဗီုပြင် လၟေင်ကမၠောန် ဓာတုဗေဒ ကေုာံ ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Metabolic pathways) မက္တဵုဒှ် ဒၟံင် အပ္ဍဲ သဲလ် မွဲ
| core_concepts = [[ပရဝ်တေန်]] (Proteins), ကာဗဝ်ဟုက်ဒရိတ် (Carbohydrates), လဳပေတ် (Lipids), [[ဒီအေန်အေ]] (DNA)
| subfields = ပညာ အေန်ဇြာင် (Enzymology), ဇဳဝဗေဒ လဒက်ပ္တန်, ပညာ ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Metabolism)
| related_fields = [[ဇဳဝဗေဒ]], [[ဓာတုဗေဒ]], [[ဇဳဝဗေဒ သဲလ်]], ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ
}}

'''ဇဳဝဓာတုဗေဒ''' ({{lang-en|Biochemistry}}) ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ အခိင် တြေံ မလေပ် ကော်စ '''ဓာတုဗေဒ ဇဳဝ''' ({{lang-en|Biological chemistry}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍ သိပ္ပံ မလ္ၚတ် ပရူ လၟေင်ကမၠောန် ဓာတုဗေဒ ကေုာံ ဓါတ် မဝ်လဳကျူ မနွံ အပ္ဍဲ ကေုာံ မဆက်စပ် ကု လမျီု သတ္တဝါ တအ် ရ။ ပညာ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒဒန် မဆက်စၠောအ် လဝ် အကြာ ပညာ [[ဇဳဝဗေဒ]] ကဵု ပညာ [[ဓာတုဗေဒ]] ရ။ 

ဇဳဝဓာတုဗေဒ ဝွံ ဍေံ စွံ သတိ လ္ၚတ် လတူ ကဆံင် မဝ်လဳကျူ ကေုာံ ကဆံင် [[သဲလ်]] (Cell) မဒှ် ရ။ ဍေံ လ္ၚတ် ဗီုလဵု ဓါတ် ပရဝ်တေန်၊ လဳပေတ် (ကၠေင်) ကေုာံ အင်္ဂဇတ် အပ္ဍဲ သဲလ် တအ် ကၠောန် ကမၠောန် ညးသကအ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် လမျီု၊ ပတိတ် ဒြဟတ် ကေုာံ တဝ်စၞေဟ် ယဲဘဲ တအ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ် မ္ဂး ပညာ ဇဳဝဓာတုဗေဒ ဂှ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပညာ ဂဥုဲ၊ စၞအဟာရ ကေုာံ ပရေင် တဵုလွဳ ရ။

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ပွမဖန်ဗဒှ် (History) ==
ကိုပ်ကၠာ တေအ် မ္ဂး မၞိဟ် တအ် ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ဓါတ် ဩဂဲနေတ် (Organic compounds) မနွံ ပ္ဍဲ လမျီု သတ္တဝါ တအ် ဂှ် ဍေံ ဒး နွံ ကု &quot;ဒြဟတ် လမျီု&quot; (Vital force) တၟေင် မွဲ တုဲ၊ ပိုဲ ကၠောန် ပတိတ် ဍေံ ပ္ဍဲ ရုင်စက် (Laboratory) ဟွံဂွံ ပုဟ် ရ။ 
* ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၂၈ ဂှ် တၠပညာ ဓာတုဗေဒ ဂျာမနဳ '''Friedrich Wöhler''' ကၠောန် ပတိတ် ဓါတ် ယူရဳယျာ (Urea - ဓါတ် မနွံ ပ္ဍဲ ဍာ်ပသ) နူကဵု ဓါတ် သဘာဝ ဂွံ အံင်ဇၞး အာ တုဲ၊ လညာတ် တြေံ ဂှ် လီုလာ် အာ ရ။
* ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၇ ဂှ် '''Eduard Buchner''' ဓမံက် ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဍာ် ဓါတ် နူကဵု တမ်က္ၜူ (Yeast extract) မဟွံမွဲ ကု သဲလ် ဂျိုင်ဂျိုင် တအ် လေဝ် မာန် ကၠောန် ပတိတ် အရက် မာန် ဒၟံင် ရ (ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပွမဂၠာဲ ဆဵု ညာတ် [[အေန်ဇြာင်]] ရ)။
* ယၟု ဝေါဟာရ &quot;Biochemistry&quot; ဏအ် ဂှ် တၠပညာ ဓာတုဗေဒ '''Carl Neuberg''' စကာ လဝ် အတိုင် သၞောဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၃ ရ။

== ၂။ ဇဳဝမဝ်လဳကျူ အဓိက ၄ သာ် (The 4 Main Biomolecules) ==
ပညာ ဇဳဝဓာတုဗေဒ လ္ၚတ် လဒက်ပ္တန် မဝ်လဳကျူ ဇၞော် (Macromolecules) ၄ သာ် အဓိက မဒက်ပ္တန် လဝ် လမျီု-

=== က။ ကာဗဝ်ဟုက်ဒရိတ် (Carbohydrates) ===
* ဍေံ ဒှ် ဓါတ် သဂြာ ကေုာံ ဓါတ် ကစီ မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဓါတ် ကာဗောန်၊ ဟုက်ဒရဝ်ဂျေန် ကဵု အံက်သဳဂျေန် ရ။ 
* '''တာလျိုင်:''' ဒှ် တမ်ရိုဟ် ဒြဟတ် အဓိက သွက် သဲလ် (ဥပမာ - Glucose) ကေုာံ ကဵု လဒက်ပ္တန် ခိုင်ကၠိုက် ကု တၞံဆု (ဥပမာ - Cellulose)။

=== ခ။ လဳပေတ် (Lipids) ===
* ဍေံ ဒှ် ဓါတ် ကၠေင် ကေုာံ ကၠေင် ကောတ် (Oils and Fats) မဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် ရ။
* '''တာလျိုင်:''' စွံ သမ္တီ ဓါတ် ဒြဟတ် သွက် အခိင် လအ် (Long-term energy storage)၊ ကေုာံ ဍေံ ဂှ် ရ ဒှ် ဍိုတ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် စၞာံ သဲလ် (Cell membranes) ကေုာံ ဟဝ်မုန် လ္ၚဵု တအ် ရ။

=== ဂ။ ပရဝ်တေန် (Proteins) ===
* ဍေံ ဒှ် မဝ်လဳကျူ ဇၞော် မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဇုက် [[အမဳနဝ် အေတ်သေတ်]] (Amino acids) ရ။ 
* '''တာလျိုင်:''' ဍေံ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ကြပ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ သဲလ် ရ။ ဍေံ ကၠောန် ပတိတ် [[အေန်ဇြာင်]] (Enzymes) သွက်ဂွံ ကဵု ပရဟ် လၟေင် ဓာတုဗေဒ၊ ပလံင် ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် (ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန်) ကေုာံ ကာကွယ် ခန္ဓကာယ နကဵု လက်နက် အေန်တဳဗဝ်ဒဳ ရ။

=== ဃ။ ဓါတ် နျူကလဳအေတ် (Nucleic Acids) ===
* ဍေံ ဒှ် မဝ်လဳကျူ မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု နျူကလဳအဝ်တိုက် (Nucleotides) ရ။ ဂကူ အဓိက ၜါ ဂှ် ဒှ် [[ဒီအေန်အေ]] (DNA) ကဵု အာရ်အေန်အေ (RNA) ရ။
* '''တာလျိုင်:''' စွံ သမ္တီ ကေုာံ ပလံင် ဗစိုပ် ကိုန်ဂစိုတ် ဓါတ်ဗဳဇ (Genetic information) သွက်ဂွံ ပတိတ် ပရဝ်တေန် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် လမျီု သတ္တဝါ။

== ၃။ ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Metabolism) ==
ဇဳဝကမ္မဗေဒ ဝွံ ဍေံ ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် ဓာတုဗေဒ သီုဖအိုတ် မက္တဵုဒှ် ဒၟံင် အပ္ဍဲ သဲလ် မွဲ သွက်ဂွံ ဆက် ဂျိုင် တန်တဴ ရ။ ဇဳဝဓာတုဗေဒ ပါ် လဝ် ဍေံ ၜါ ကဏ္ဍ-
* '''ပွမထကးပလီု (Catabolism):''' လၟေင်ကမၠောန် မထကး ပလီု မဝ်လဳကျူ ဇၞော် ညံင် ဂွံ ဒှ် မဝ်လဳကျူ ဍောတ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဓါတ် ဒြဟတ် (ATP) ရ။ (ဥပမာ - ပရေင် ဟေက် သဂြာ / Glycolysis)။
* '''ပွမဒက်ပ္တန် (Anabolism):''' လၟေင်ကမၠောန် မစကာ ဓါတ် ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ မဝ်လဳကျူ ဍောတ်တ် တုဲ ဒက်ပ္တန် မဝ်လဳကျူ ဇၞော်ဇၞော် သွက် ခန္ဓကာယ ရ။ (ဥပမာ - ပွမကၠောန် ပတိတ် ပရဝ်တေန် ကေုာံ ဒီအေန်အေ တၟိ)။

== ၄။ ပရေင်စကာ ကေုာံ ကိစ္စဇၞော် (Applications and Importance) ==
ပညာ ဇဳဝဓာတုဗေဒ ဝွံ နွံ ပၟိက် လောန် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ ဘဝ ကောန်မၞိဟ်-
# '''ပညာ ဂဥုဲ (Medicine):''' ရီုဗင် စၟဳစၟတ် ဟိုတ် မက္တဵုဒှ် ယဲ (ဥပမာ - ယဲ ဆီဍာတ် ဂှ် က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဓါတ် အေန်သူလေန် လီုလာ်)၊ ကေုာံ ကၠောန် ပတိတ် ဂဥုဲ တၟိတၟိ ညံင် ဂွံ အာ ပိတ် ကၟာတ် အေန်ဇြာင် စၟယဲ တအ် ရ။
# '''စၞအဟာရ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Nutrition):''' လ္ၚတ် ဗီုလဵု ခန္ဓကာယ စကာ ဗဳတာမေန် (Vitamins) ကေုာံ ဓါတ် သတ္တု တအ် တုဲ၊ ရီုဗင် ကာကွယ် ယဲ မက္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဓါတ် အဟာရ အောန် ရ (ဥပမာ - ယဲ သကဗဳ / Scurvy ဟိုတ်နူ ဗဳတာမေန် သဳ အောန်)။
# '''ပရေင် တဵုလွဳ (Agriculture):''' ဇဳဝဓာတုဗေဒ ရီုဗင် ကၠောန် ပတိတ် ဓါတ် ဝဲ (Fertilizers) မစောန်သကီု၊ ဂဥုဲ ဂစိုတ် စၟ မဟွံကဵု အန္တရာဲ ကု မၞိဟ်၊ ကေုာံ ပွမဖန်ဗဒှ် တၞံဆု ဓါတ်ဗဳဇ နဲပညာ (GMOs) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သြောအ် မဂၠိုင် တိုန် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ဓာတုဗေဒ]] (Chemistry)
* [[သဲလ်]] (Cell)
* [[အေန်ဇြာင်]] (Enzyme)
* [[ဒီအေန်အေ]] (DNA)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite book |last1=Nelson |first1=David L. |last2=Cox |first2=Michael M. |title=Lehninger Principles of Biochemistry |edition=7th |year=2017 |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-1464126116}}
* {{cite book |last1=Berg |first1=Jeremy M. |last2=Tymoczko |first2=John L. |last3=Stryer |first3=Lubert |title=Biochemistry |edition=7th |year=2012 |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-1429229364}}

{{DEFAULTSORT:Biochemistry}}
[[Category:ဇဳဝဓာတုဗေဒ|*]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ဓာတုဗေဒ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>6wdmkqij8lb8lvqlgfc05mdwla0smp3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54325</id>
      <parentid>54324</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T14:30:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် */</comment>
      <origin>54325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11844" sha1="cqz42oykmb9okft63rpn495411ul4ws" xml:space="preserve">{{Short description|ကဏ္ဍသိပ္ပံ မလ္ၚတ် ပရူ လၟေင် ဓာတုဗေဒ အပ္ဍဲ လမျီု သတ္တဝါ ကေုာံ သဲလ်}}
{{Infobox academic field
| name = ဇဳဝဓာတုဗေဒ
| native_name = Biochemistry / Biological chemistry
| image = [[File:Metabolic pathways.svg|250px|ဗီုပြင် ဇာတ် လၟေင်ကမၠောန် ဇဳဝကမ္မဗေဒ]]
| caption = ဗီုပြင် လၟေင်ကမၠောန် ဓာတုဗေဒ ကေုာံ ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Metabolic pathways) မက္တဵုဒှ် ဒၟံင် အပ္ဍဲ သဲလ် မွဲ
| core_concepts = [[ပရဝ်တေန်]] (Proteins), ကာဗဝ်ဟုက်ဒရိတ် (Carbohydrates), လဳပေတ် (Lipids), [[ဒီအေန်အေ]] (DNA)
| subfields = ပညာ အေန်ဇြာင် (Enzymology), ဇဳဝဗေဒ လဒက်ပ္တန်, ပညာ ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Metabolism)
| related_fields = [[ဇဳဝဗေဒ]], [[ဓာတုဗေဒ]], [[ဇဳဝဗေဒ သဲလ်]], ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ
}}

'''ဇဳဝဓာတုဗေဒ''' ({{lang-en|Biochemistry}}) ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ အခိင် တြေံ မလေပ် ကော်စ '''ဓာတုဗေဒ ဇဳဝ''' ({{lang-en|Biological chemistry}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍ သိပ္ပံ မလ္ၚတ် ပရူ လၟေင်ကမၠောန် ဓာတုဗေဒ ကေုာံ ဓါတ် မဝ်လဳကျူ မနွံ အပ္ဍဲ ကေုာံ မဆက်စပ် ကု လမျီု သတ္တဝါ တအ် ရ။ ပညာ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒဒန် မဆက်စၠောအ် လဝ် အကြာ ပညာ [[ဇဳဝဗေဒ]] ကဵု ပညာ [[ဓာတုဗေဒ]] ရ။ 

ဇဳဝဓာတုဗေဒ ဝွံ ဍေံ စွံ သတိ လ္ၚတ် လတူ ကဆံင် မဝ်လဳကျူ ကေုာံ ကဆံင် [[သဲလ်]] (Cell) မဒှ် ရ။ ဍေံ လ္ၚတ် ဗီုလဵု ဓါတ် ပရဝ်တေန်၊ လဳပေတ် (ကၠေင်) ကေုာံ အင်္ဂဇတ် အပ္ဍဲ သဲလ် တအ် ကၠောန် ကမၠောန် ညးသကအ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် လမျီု၊ ပတိတ် ဒြဟတ် ကေုာံ တဝ်စၞေဟ် ယဲဘဲ တအ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ် မ္ဂး ပညာ ဇဳဝဓာတုဗေဒ ဂှ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပညာ ဂဥုဲ၊ စၞအဟာရ ကေုာံ ပရေင် တဵုလွဳ ရ။

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ပွမဖန်ဗဒှ် (History) ==
ကိုပ်ကၠာ တေအ် မ္ဂး မၞိဟ် တအ် ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ဓါတ် ဩဂဲနေတ် (Organic compounds) မနွံ ပ္ဍဲ လမျီု သတ္တဝါ တအ် ဂှ် ဍေံ ဒး နွံ ကု &quot;ဒြဟတ် လမျီု&quot; (Vital force) တၟေင် မွဲ တုဲ၊ ပိုဲ ကၠောန် ပတိတ် ဍေံ ပ္ဍဲ ရုင်စက် (Laboratory) ဟွံဂွံ ပုဟ် ရ။ 
* ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၂၈ ဂှ် တၠပညာ ဓာတုဗေဒ ဂျာမနဳ '''Friedrich Wöhler''' ကၠောန် ပတိတ် ဓါတ် ယူရဳယျာ (Urea - ဓါတ် မနွံ ပ္ဍဲ ဍာ်ပသ) နူကဵု ဓါတ် သဘာဝ ဂွံ အံင်ဇၞး အာ တုဲ၊ လညာတ် တြေံ ဂှ် လီုလာ် အာ ရ။
* ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၇ ဂှ် '''Eduard Buchner''' ဓမံက် ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဍာ် ဓါတ် နူကဵု တမ်က္ၜူ (Yeast extract) မဟွံမွဲ ကု သဲလ် ဂျိုင်ဂျိုင် တအ် လေဝ် မာန် ကၠောန် ပတိတ် အရက် မာန် ဒၟံင် ရ (ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပွမဂၠာဲ ဆဵု ညာတ် [[အေန်ဇြာင်]] ရ)။
* ယၟု ဝေါဟာရ &quot;Biochemistry&quot; ဏအ် ဂှ် တၠပညာ ဓာတုဗေဒ '''Carl Neuberg''' စကာ လဝ် အတိုင် သၞောဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၃ ရ။

== ၂။ ဇဳဝမဝ်လဳကျူ အဓိက ၄ သာ် (The 4 Main Biomolecules) ==
ပညာ ဇဳဝဓာတုဗေဒ လ္ၚတ် လဒက်ပ္တန် မဝ်လဳကျူ ဇၞော် (Macromolecules) ၄ သာ် အဓိက မဒက်ပ္တန် လဝ် လမျီု-

=== က။ ကာဗဝ်ဟုက်ဒရိတ် (Carbohydrates) ===
* ဍေံ ဒှ် ဓါတ် သဂြာ ကေုာံ ဓါတ် ကစီ မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဓါတ် ကာဗောန်၊ ဟုက်ဒရဝ်ဂျေန် ကဵု အံက်သဳဂျေန် ရ။ 
* '''တာလျိုင်:''' ဒှ် တမ်ရိုဟ် ဒြဟတ် အဓိက သွက် သဲလ် (ဥပမာ - Glucose) ကေုာံ ကဵု လဒက်ပ္တန် ခိုင်ကၠိုက် ကု တၞံဆု (ဥပမာ - Cellulose)။

=== ခ။ လဳပေတ် (Lipids) ===
* ဍေံ ဒှ် ဓါတ် ကၠေင် ကေုာံ ကၠေင် ကောတ် (Oils and Fats) မဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် ရ။
* '''တာလျိုင်:''' စွံ သမ္တီ ဓါတ် ဒြဟတ် သွက် အခိင် လအ် (Long-term energy storage)၊ ကေုာံ ဍေံ ဂှ် ရ ဒှ် ဍိုတ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် စၞာံ သဲလ် (Cell membranes) ကေုာံ ဟဝ်မုန် လ္ၚဵု တအ် ရ။

=== ဂ။ ပရဝ်တေန် (Proteins) ===
* ဍေံ ဒှ် မဝ်လဳကျူ ဇၞော် မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဇုက် [[အမဳနဝ် အေတ်သေတ်]] (Amino acids) ရ။ 
* '''တာလျိုင်:''' ဍေံ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ကြပ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ သဲလ် ရ။ ဍေံ ကၠောန် ပတိတ် [[အေန်ဇြာင်]] (Enzymes) သွက်ဂွံ ကဵု ပရဟ် လၟေင် ဓာတုဗေဒ၊ ပလံင် ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် (ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန်) ကေုာံ ကာကွယ် ခန္ဓကာယ နကဵု လက်နက် အေန်တဳဗဝ်ဒဳ ရ။

=== ဃ။ ဓါတ် နျူကလဳအေတ် (Nucleic Acids) ===
* ဍေံ ဒှ် မဝ်လဳကျူ မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု နျူကလဳအဝ်တိုက် (Nucleotides) ရ။ ဂကူ အဓိက ၜါ ဂှ် ဒှ် [[ဒီအေန်အေ]] (DNA) ကဵု အာရ်အေန်အေ (RNA) ရ။
* '''တာလျိုင်:''' စွံ သမ္တီ ကေုာံ ပလံင် ဗစိုပ် ကိုန်ဂစိုတ် ဓါတ်ဗဳဇ (Genetic information) သွက်ဂွံ ပတိတ် ပရဝ်တေန် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် လမျီု သတ္တဝါ။

== ၃။ ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Metabolism) ==
ဇဳဝကမ္မဗေဒ ဝွံ ဍေံ ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် ဓာတုဗေဒ သီုဖအိုတ် မက္တဵုဒှ် ဒၟံင် အပ္ဍဲ သဲလ် မွဲ သွက်ဂွံ ဆက် ဂျိုင် တန်တဴ ရ။ ဇဳဝဓာတုဗေဒ ပါ် လဝ် ဍေံ ၜါ ကဏ္ဍ-
* '''ပွမထကးပလီု (Catabolism):''' လၟေင်ကမၠောန် မထကး ပလီု မဝ်လဳကျူ ဇၞော် ညံင် ဂွံ ဒှ် မဝ်လဳကျူ ဍောတ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဓါတ် ဒြဟတ် (ATP) ရ။ (ဥပမာ - ပရေင် ဟေက် သဂြာ / Glycolysis)။
* '''ပွမဒက်ပ္တန် (Anabolism):''' လၟေင်ကမၠောန် မစကာ ဓါတ် ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ မဝ်လဳကျူ ဍောတ်တ် တုဲ ဒက်ပ္တန် မဝ်လဳကျူ ဇၞော်ဇၞော် သွက် ခန္ဓကာယ ရ။ (ဥပမာ - ပွမကၠောန် ပတိတ် ပရဝ်တေန် ကေုာံ ဒီအေန်အေ တၟိ)။

== ၄။ ပရေင်စကာ ကေုာံ ကိစ္စဇၞော် (Applications and Importance) ==
ပညာ ဇဳဝဓာတုဗေဒ ဝွံ နွံ ပၟိက် လောန် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ ဘဝ ကောန်မၞိဟ်-
# '''ပညာ ဂဥုဲ (Medicine):''' ရီုဗင် စၟဳစၟတ် ဟိုတ် မက္တဵုဒှ် ယဲ (ဥပမာ - ယဲ ဆီဍာတ် ဂှ် က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဓါတ် အေန်သူလေန် လီုလာ်)၊ ကေုာံ ကၠောန် ပတိတ် ဂဥုဲ တၟိတၟိ ညံင် ဂွံ အာ ပိတ် ကၟာတ် အေန်ဇြာင် စၟယဲ တအ် ရ။
# '''စၞအဟာရ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Nutrition):''' လ္ၚတ် ဗီုလဵု ခန္ဓကာယ စကာ ဗဳတာမေန် (Vitamins) ကေုာံ ဓါတ် သတ္တု တအ် တုဲ၊ ရီုဗင် ကာကွယ် ယဲ မက္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဓါတ် အဟာရ အောန် ရ (ဥပမာ - ယဲ သကဗဳ / Scurvy ဟိုတ်နူ ဗဳတာမေန် သဳ အောန်)။
# '''ပရေင် တဵုလွဳ (Agriculture):''' ဇဳဝဓာတုဗေဒ ရီုဗင် ကၠောန် ပတိတ် ဓါတ် ဝဲ (Fertilizers) မစောန်သကီု၊ ဂဥုဲ ဂစိုတ် စၟ မဟွံကဵု အန္တရာဲ ကု မၞိဟ်၊ ကေုာံ ပွမဖန်ဗဒှ် တၞံဆု ဓါတ်ဗဳဇ နဲပညာ (GMOs) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သြောအ် မဂၠိုင် တိုန် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ဓာတုဗေဒ]] (Chemistry)
* [[သဲလ်]] (Cell)
* [[အေန်ဇြာင်]] (Enzyme)
* [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite book |last1=Nelson |first1=David L. |last2=Cox |first2=Michael M. |title=Lehninger Principles of Biochemistry |edition=7th |year=2017 |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-1464126116}}
* {{cite book |last1=Berg |first1=Jeremy M. |last2=Tymoczko |first2=John L. |last3=Stryer |first3=Lubert |title=Biochemistry |edition=7th |year=2012 |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-1429229364}}

{{DEFAULTSORT:Biochemistry}}
[[Category:ဇဳဝဓာတုဗေဒ|*]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ဓာတုဗေဒ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>cqz42oykmb9okft63rpn495411ul4ws</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဟေမောဂလဗိန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10787</id>
    <revision>
      <id>54327</id>
      <timestamp>2026-05-06T14:39:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဓါတ်ပရဝ်တေန် မၞုံကဵု ဓါတ်ပသဲ ပ္ဍဲ သဲလ်ဆီဗကေတ် သွက်ဂွံ ပလံင် အံက်သဳဂျေန်}} {{Infobox protein | name = ဟေမောဂလဗိန် | native_name = Hemoglobin | image = File:1GZX Haemoglobin.png|250px|ဗီုပြင် 3D လဒက်ပ္တန် ဓါတ်...&quot;</comment>
      <origin>54327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10578" sha1="bwyy2wlqa1lthrg4gieaf9c8pyuu6xe" xml:space="preserve">{{Short description|ဓါတ်ပရဝ်တေန် မၞုံကဵု ဓါတ်ပသဲ ပ္ဍဲ သဲလ်ဆီဗကေတ် သွက်ဂွံ ပလံင် အံက်သဳဂျေန်}}
{{Infobox protein
| name = ဟေမောဂလဗိန်
| native_name = Hemoglobin
| image = [[File:1GZX Haemoglobin.png|250px|ဗီုပြင် 3D လဒက်ပ္တန် ဓါတ် ဟေမောဂလဗိန်]]
| caption = ဗီုပြင် 3D လဒက်ပ္တန် ပရဝ်တေန် ဟေမောဂလဗိန် မၞုံကဵု ဒကုတ် (Subunits) ၄ မ ကေုာံ ဓါတ် ဟီမ် (Heme) သာ်ဗကေတ်
| symbol = Hb, Hgb
| function = ပလံင်ဗစိုပ် အံက်သဳဂျေန် ကေုာံ ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက်
| location = [[သဲလ် ဆီ ဗကေတ်]] (Red blood cells)
| contains = ဓါတ်ပသဲ (Iron - Fe)
}}

'''ဟေမောဂလဗိန်''' ({{lang-en|Hemoglobin}}; သင်္ကေတ: '''Hb''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''Hgb''') ဝွံ ဍေံဒှ် ဓါတ် ပရဝ်တေန် (Metalloprotein) မၞုံကဵု ဓါတ်ပသဲ (Iron) မနွံ အပ္ဍဲ သဲလ် ဆီ ဗကေတ် (Red blood cells) ပ္ဍဲကဵု သတ္တဝါ ဇုတ်စး သီုဖအိုတ် (ပါဲနူ ဂကူ က သောဲသောဲ လ္ၚဵု) ကေုာံ ပ္ဍဲ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ 

တာလျိုင် အဓိက ဟေမောဂလဗိန် ဝွံ ဍေံ ရပ် ကေတ် ဓါတ် [[အံက်သဳဂျေန်]] နူကဵု အဆုတ် တုဲ ပလံင် ဗစိုပ် ဏာ ဇရေင် ဒကုတ်ကာယ တၞဟ် တအ် သွက် ဇဳဝကမ္မ သဲလ် တအ် ဂွံ ဂျိုင် တန်တဴ ရ။ ဍေံ ဂှ် ရ ဒှ် ဟိုတ် မဖန် ညံင် ဆီ ပိုဲ မၞိဟ် တအ် ဂွံ နွံ ကု အရံင် ဗကေတ် ရ။

== ၁။ တမ်ရိုဟ် ဝေါဟာရ (Etymology) ==
ဝေါဟာရ မဟီုမ္ဂး &quot;Hemoglobin&quot; ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု မအရေဝ် ၜါ သာ်-
* '''Heme (ဟီမ်):''' ကၠုင် နူ အရေဝ် ဂရေတ် ''αἷμα'' (haîma) မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဆီ&quot;။
* '''Globin (ဂလဝ်ဗိန်):''' မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဓါတ် ပရဝ်တေန် မၞုံ ဗီုပြင် သတ်ခၟာဲ&quot; ရ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ အဓိပ္ပါယ် တမ်မူလ ဍေံ ဂှ် ဒှ် ဓါတ် ပရဝ်တေန် မနွံ ပ္ဍဲ ဆီ ရ။

== ၂။ လဒက်ပ္တန် ဓာတုဗေဒ (Structure and Composition) ==

ဟေမောဂလဗိန် မွဲ မ (Molecule) ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဒကုတ် ဇၞော် ၄ ဒကုတ် (Subunits) ရ။ ပ္ဍဲကဵု မၞိဟ် ဇၞော် မ္ဂး ဒကုတ် ဏအ် ဍေံ ပါ် လဝ် ဒကုတ် အာလ်ဖာ (Alpha chain) ၂ မ ကေုာံ ဒကုတ် ဗဳတာ (Beta chain) ၂ မ ရ။

* ဇၟာပ်ပ် ဒကုတ် (Subunit) ဂှ် နွံ ကု ဓါတ် '''&quot;ဟီမ်&quot; (Heme group)''' မွဲမွဲ ရ။
* ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဓါတ် ဟီမ် ဇၟာပ်ပ် မ ဂှ် နွံ ကု '''အဏု ဓါတ်ပသဲ (Iron atom - Fe²⁺)''' မွဲ မ ရ။
* ဓါတ်ပသဲ မွဲ မ ဂှ် ဍေံ ရပ် ဓန် ကေတ် ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် (O₂) ဂွံ မွဲ မ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဟေမောဂလဗိန် မွဲ မ ဂှ် ဍေံ ရပ် ပလံင် ဏာ အံက်သဳဂျေန် ဂွံ သီုဖအိုတ် ၄ မ ရ။

== ၃။ တာလျိုင် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် (Functions and Mechanisms) ==
ဟေမောဂလဗိန် ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် အဓိက ၃ သာ်-

# '''ပလံင်ဗစိုပ် အံက်သဳဂျေန် (Oxygen Transport):''' ကာလ ဆီ စိုပ် အာ ပ္ဍဲ အဆုတ် မဒှ် ဒၞာဲ အံက်သဳဂျေန် ဂၠိုင် ဂှ်၊ ဟေမောဂလဗိန် တအ် သၠာဲ ဇြောတ် ကေတ် အံက်သဳဂျေန် တုဲ ဆီ ဂှ် က္တဵုဒှ် အာ အရံင် ဗကေတ် တၟး ရ (Oxyhemoglobin)။ ကြဴနူ ဂှ် ဍေံ ဇွောဝ် အာ အလုံ ခန္ဓကာယ တုဲ ကာလ စိုပ် ဒၞာဲ သဲလ် မနွံ ပၟိက် အံက်သဳဂျေန် မ္ဂး ဍေံ ဗလး ကဵု ဓါတ် ဂှ် ရ။
# '''ပလံင်ဗစိုပ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (Carbon Dioxide Transport):''' ကြဴနူ ဗလး အံက်သဳဂျေန် အိုတ် အာ တုဲ၊ ဍေံ ကလေင် ရပ် ကေတ် ဓါတ် ဂျိ ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (CO₂) နူကဵု သဲလ် တအ် (ၜိုတ် ၂၀-၂၅%) တုဲ ကလေင် ပလံင် ဏာ ဇရေင် အဆုတ် သွက်ဂွံ ဗလး ပ္တိတ် ထောအ် ရ (Carbaminohemoglobin)။ အခိင် ဏအ် ဆီ လေပ် က္တဵုဒှ် အာ အရံင် ဗကေတ် လမ္စံက် ညိ ရ။
# '''ထိင်ဒဝ် ဓါတ် အေတ်သေတ် (pH Buffering):''' ဟေမောဂလဗိန် သီု ရီုဗင် ထိင်ဒဝ် ကဵု ကဆံင် အေတ်သေတ် ပ္ဍဲ ဆီ ညံင် ဂွံ တန်တဴ ညဳသၟဟ် ၜိုတ် pH 7.4 လၟိုန် ရ။

== ၄။ ယဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Diseases and Medical Conditions) ==
ယဝ်ရ ကဆံင် ဟေမောဂလဗိန် ပ္ဍဲ ဆီ ဟွံဓမ္မတာ (အောန် လောန် အာ ဟွံသေင်မ္ဂး လဒက်ပ္တန် လီုလာ် ဒၟံင်) မ္ဂး ဍေံ လေပ် က္တဵုဒှ် ယဲ အဓိက ဂမၠိုင် ရ-

* '''ယဲ ဆီ အောန် (Anemia):''' ဍေံ ဒှ် အကာဲအရာ မက္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ကဆံင် ဟေမောဂလဗိန် အောန် လောန် အာ (ဗွဲမဂၠိုင် ဟိုတ်နူ ဓါတ်ပသဲ ဟွံရုံဂပ်) ရ။ လက္ခဏာ ဍေံ ဂှ် မုက်မတ် ဖျိုဟ်၊ ဍောင်ၜိုတ် လောဲ ကေုာံ အိုတ် ဒြဟတ် ရ။
* '''ယဲ သဲလ်ဆီ ကောက် (Sickle Cell Disease):''' ယဲ ဓါတ်ဗဳဇ မွဲ မဖန် ညံင် လဒက်ပ္တန် ဟေမောဂလဗိန် ဂွံ ဗၠေတ် အာ တုဲ၊ သဲလ် ဆီ ဗကေတ် တအ် က္တဵုဒှ် အာ ဗီုပြင် ညံင်ရဴ ကောက် ရိတ် စပါ် ရ။ ဍေံ ဖန် ညံင် ဆီ ဂွံ ဇွောဝ် ဝါတ် တုဲ ကဵု ဒဒိုက် ဂိ သကေဝ် လောန် ရ။
* '''ယဲ သာလာသဳမဳယျာ (Thalassemia):''' ယဲ ဓါတ်ဗဳဇ မဖန် ညံင် ခန္ဓကာယ ဂွံ ပတိတ် ဟေမောဂလဗိန် အောန် လောန် အာ တုဲ၊ ညးယဲ တအ် ဒး ထပ် ဓါတ် ဆီ လၟိုန် အခိင် ရ။
* '''ပရေင် ဓါတ်ဂျိ ကာဗောန်မဝ်နံက်သိုက် (Carbon Monoxide Poisoning):''' ကျာ ယောင်ယာ CO ဂှ် ဍေံ နွံ အစောံ ရပ် ဓန် ကု ဟေမောဂလဗိန် ခိုင် နူကဵု အံက်သဳဂျေန် ၜိုတ် ၂၀၀ ဆ ရ။ ယဝ်ရ ယီု ဒး ကျာ ဏအ် မ္ဂး ဟေမောဂလဗိန် တအ် ရပ် အံက်သဳဂျေန် ဟွံမာန် တုဲ မၞိဟ် ဂှ် လေပ် ချိုတ် အာ လောဲသွာ ရ။

== ၅။ ဗီုလဵု ဂွံ စၟဳစၟတ် ကဆံင် ဟေမောဂလဗိန် ==
ပရေင် စၟဳစၟတ် ဆီ သွက်ဂွံ တီ ကဆံင် ဟေမောဂလဗိန် (Hb test) ဂှ် ဒှ် စရင် သၟာန် ဆီ ဓမ္မတာ မွဲ ရ။ ကဆံင် ဓမ္မတာ ဂှ်-
* '''မၞိဟ်တြုဟ်:''' 13.8 စဵုကဵု 17.2 ဂရမ် (grams) ပ္ဍဲ မွဲ ဒေစဳလဳတာ (dL)။
* '''မၞိဟ်ဗြဴ:''' 12.1 စဵုကဵု 15.1 ဂရမ် (grams) ပ္ဍဲ မွဲ ဒေစဳလဳတာ (dL)။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဆီ]] (Blood)
* [[သဲလ် ဆီ ဗကေတ်]] (Red blood cell)
* [[အံက်သဳဂျေန်]] (Oxygen)
* [[သၞောတ် ဆီ]] (Cardiovascular system)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite book |last1=Hall |first1=John E. |title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology |date=2020 |publisher=Elsevier |isbn=978-0323597128}}
* {{cite book |last1=Marieb |first1=Elaine N. |title=Human Anatomy &amp; Physiology |date=2018 |publisher=Pearson |isbn=978-0134580999}}
* Weed, R. I. (1970). &quot;The importance of erythrocyte deformability&quot;. ''The American Journal of Medicine'', 49(2), 147-150.

{{DEFAULTSORT:Hemoglobin}}
[[Category:ပရဝ်တေန်]]
[[Category:ဆီ]]
[[Category:ဇဳဝဓာတုဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ပညာဂဥုဲ]]</text>
      <sha1>bwyy2wlqa1lthrg4gieaf9c8pyuu6xe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အေန်သူလိန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10788</id>
    <revision>
      <id>54328</id>
      <timestamp>2026-05-06T14:42:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဓါတ်ဟဝ်မုန် ပရဝ်တေန် မထိင်ဒဝ် ကဆံင် ဓါတ်သဂြာ ပ္ဍဲ ဆီ}} {{Infobox hormone | name = အေန်သူလိန် | native_name = Insulin | image = [[File:Insulin hexamer.jpg|250px|ဗီုပြင် 3D လဒက်ပ္တန် အေန်သူလိန်]] | caption = ဗီုပြင် 3D လဒ...&quot;</comment>
      <origin>54328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14463" sha1="cceitwmyatlfhzc0hozr3c26rjl7q0s" xml:space="preserve">{{Short description|ဓါတ်ဟဝ်မုန် ပရဝ်တေန် မထိင်ဒဝ် ကဆံင် ဓါတ်သဂြာ ပ္ဍဲ ဆီ}}
{{Infobox hormone
| name = အေန်သူလိန်
| native_name = Insulin
| image = [[File:Insulin hexamer.jpg|250px|ဗီုပြင် 3D လဒက်ပ္တန် အေန်သူလိန်]]
| caption = ဗီုပြင် 3D လဒက်ပ္တန် မဝ်လဳကျူ အေန်သူလိန် (Insulin hexamer) မစွံသမ္တီလဝ် ပ္ဍဲ သဲလ် ဗဳတာ
| symbol = INS
| source_gland = [[ဂြိုဟ်မတာ]] (Pancreas) - သဲလ် ဗဳတာ (Beta cells)
| target_organs = ဂြိုဟ်ကတေင် (Liver)၊ ဖျုန် (Muscle)၊ သဲလ် ကၠေင် (Adipose tissue)
| function = ထိင်ဒဝ် ဓါတ်သဂြာ (Glucose) ပ္ဍဲ ဆီ ညံင်ဂွံ စှ်ေ၊ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင် ပကောံ ဒြဟတ် ကၠေင်
| structure = ဟဝ်မုန် ပေပ်တိုက် (Peptide hormone) မၞုံကဵု ၅၁ [[အမဳနဝ် အေတ်သေတ်]]
}}

'''အေန်သူလိန်''' ({{lang-en|Insulin}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဓါတ် [[ဟဝ်မုန်]] အဓိက မွဲ မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု [[ပရဝ်တေန်]] တုဲ ဍေံ ဒး ဒုင် ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် နူကဵု '''သဲလ် ဗဳတာ (Beta cells)''' မနွံ ပ္ဍဲ တကအ် လာန်ဂါဟာန် (Islets of Langerhans) ပ္ဍဲကဵု အင်္ဂဇတ် '''ဂြိုဟ်မတာ (Pancreas)''' သတ္တဝါ ဇုတ်စး ကေုာံ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ 

တာလျိုင် အဓိက အေန်သူလိန် ဝွံ ဍေံ ယိုက်ဂၠေင် လဝ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင် ဇဳဝကမ္မဗေဒ ဓါတ် ကာဗဝ်ဟုက်ဒရိတ် (သဂြာ)၊ ကၠေင် ကေုာံ ပရဝ်တေန် ရ။ ကာလ ပိုဲ စ စၞ တုဲ ဓါတ် သဂြာ (Glucose) ပ္ဍဲ ဆီ သၠုင် တိုန် မ္ဂး၊ အေန်သူလိန် ဏအ် ရ ဗလး တိတ် ကၠုင် တုဲ ပံက် ကဵု တြင် သဲလ် တအ် ညံင် ဂွံ ဇြောတ် ကေတ် ဓါတ် သဂြာ သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ ပကောံ စွံ လဝ် ရ။ 

ယဝ်ရ ခန္ဓကာယ ပိုဲ ပတိတ် အေန်သူလိန် ဟွံရုံဂပ် ဟွံသေင်မ္ဂး သဲလ် တအ် ဟွံဒုင် ကေတ် သြဇာ အေန်သူလိန် မ္ဂး၊ ဓါတ် သဂြာ ပ္ဍဲ ဆီ ဂှ် ဍေံ သၠုင် လောန်ကာဲ အာ တုဲ လေပ် က္တဵုဒှ် အာ '''ယဲ ဆီဍာတ် (Diabetes mellitus)''' မဒှ် ယဲ အန္တရာဲ ဇၞော် မွဲ ရ။

== ၁။ တမ်ရိုဟ် ဝေါဟာရ ကေုာံ ဝင် ပွမဂၠာဲဆဵု (Etymology and Discovery) ==
* '''တမ်ရိုဟ်:''' ဝေါဟာရ &quot;Insulin&quot; ဝွံ ဍေံ ကၠုင် နူ အရေဝ် လေတ္တေန် (Latin) ''insula'' မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;တကအ်&quot; (Island) ရ။ ဟိုတ် ဍေံ ဂှ် ဓါတ် ဏအ် ဍေံ ပတိတ် နူကဵု သဲလ် မကောံ ဒၟံင် ညံင်ရဴ တကအ် မၞုံ ယၟု တကအ် လာန်ဂါဟာန် (Islets of Langerhans) ပ္ဍဲ ဂြိုဟ်မတာ ရ။
* '''ပွမဂၠာဲဆဵု:''' အေန်သူလိန် ဂှ် ဓမံက် ထ္ၜး ကေုာံ ဂၠာဲ ဆဵု ညာတ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၁ နကဵု တၠပညာ သဝ်ဝန် ကနေဒါ '''ဖရေတ်ဒရေတ် ဗာန်တေန် (Frederick Banting)''' ကေုာံ ကွးဘာ သဝ်ဝန် '''ချာရ် ဗေတ် (Charles Best)''' မွဲစွံ ကု J.J.R. Macleod ကေုာံ J.B. Collip ရ။ သွက် ပွမဂၠာဲ ဆဵု ဏအ် Banting ကဵု Macleod တအ် ကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဗဴ (Nobel Prize) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၃ ရ။
* '''လဒက်ပ္တန်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၅ ဂှ် တၠပညာ ဗြိတိန် '''ဖရေတ်ဒရေတ် သာန်ဂါ (Frederick Sanger)''' ဂၠာဲ ဆဵု လၟေင် အမဳနဝ် အေတ်သေတ် အေန်သူလိန် ဍိုက်က်ပေင်င် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ (ဍေံ ဒှ် ပရဝ်တေန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မဒး ဒုင် ဗှ် လၟေင် Sequence ရ)။

== ၂။ လဒက်ပ္တန် ဓာတုဗေဒ (Chemical Structure) ==
အေန်သူလိန် ကောန်မၞိဟ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ပရဝ်တေန် သောဲသောဲ မွဲ မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု [[အမဳနဝ် အေတ်သေတ်]] သီုဖအိုတ် '''၅၁ မ''' ရ။ လဒက်ပ္တန် ဍေံ ဂှ် ပါ် လဝ် ဇုက် ၜါ-
# '''ဇုက် A (A chain):''' နွံ အမဳနဝ် အေတ်သေတ် ၂၁ မ။
# '''ဇုက် B (B chain):''' နွံ အမဳနဝ် အေတ်သေတ် ၃၀ မ။
ဇုက် သီု ၜါ ဏအ် ဂှ် ဆက် လဝ် ညးသကအ် ခိုင်င် နကဵု ဒစး ဓါတ် မကော်စ '''ဒိုင်သာလ်ဖိုက် ဗောန် (Disulfide bonds)''' ၜါ ဒၞာဲ ရ။ 

== ၃။ တာလျိုင် ဇဳဝကမ္မဗေဒ ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် (Biological Functions) ==
တာလျိုင် အဓိက အေန်သူလိန် ဂှ် ဒှ် ပွမထိင် ဓါတ် သဂြာ (Glucose) လတူ သဲလ် ၃ ဂကူ အဓိက: သဲလ် ဖျုန်၊ သဲလ် ဂြိုဟ်ကတေင်၊ ကေုာံ သဲလ် ကၠေင် ရ-

# '''ပွမဖျေဟ် ဓါတ် သဂြာ ပ္ဍဲ ဆီ:''' ကာလ ပိုဲ စ စၞ (ဗွဲတၟေင် ပုင်၊ သဂြာ) မ္ဂး ဓါတ် သဂြာ ပ္ဍဲ ဆီ သၠုင် တိုန် ရ။ ဂြိုဟ်မတာ တီ အကာဲအရာ ဏအ် တုဲ ဗလး တိတ် အေန်သူလိန် ရ။ အေန်သူလိန် အာ ဗာန် ဍိုက် လတူ ရဳသေပ်တာ (Receptors) လပါ် မ္ၚး သဲလ် ဖျုန် ကေုာံ သဲလ် ကၠေင် တုဲ၊ ဍေံ ပံက် ကဵု တြင် ညံင် သဲလ် တအ် ဂွံ ဇြောတ် ကေတ် သဂြာ နူ ဆီ ညံင် ဂွံ စှ်ေ အာ လၟေင် ဓမ္မတာ ရ။
# '''ပရေင် ပကောံ သဂြာ ပ္ဍဲ ဂြိုဟ်:''' ယဝ်ရ သဂြာ ပ္ဍဲ ဆီ နွံ ဂၠိုင် လောန် မ္ဂး၊ အေန်သူလိန် ကဵု အမိင် ကု ဂြိုဟ်ကတေင် (Liver) ညံင် ဂွံ ဇြောတ် ကေတ် သဂြာ တုဲ ကၠောန် ပကောံ စွံ လဝ် နဒဒှ် '''ဂလိုင်ကိုဂျေန် (Glycogen)''' သွက်ဂွံ စကာ အခိင် ပိုဲ ကၠောဝ် ဗုင် ရ။
# '''ပရေင် ဖန်ဗဒှ် ကၠေင် ကေုာံ ပရဝ်တေန်:''' အေန်သူလိန် သီု ကဵု အမိင် ညံင် သဲလ် ကၠေင် (Adipose tissues) တအ် ဂွံ ကၠောန် ပကောံ ဓါတ် ကၠေင်၊ ကေုာံ ဖအောဝ် ညံင် သဲလ် ဖျုန် တအ် ဂွံ ကၠောန် ပရဝ်တေန် တၟိ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ရ။ 
*(ဟိုတ်ဂှ်ရ အေန်သူလိန် ဂှ် ညးကော်စ ဟဝ်မုန် ပွမဒက်ပ္တန် / Anabolic hormone မွဲ ရ)*။

== ၄။ ယဲ ဆီဍာတ် ကေုာံ ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် (Diabetes Mellitus) ==
ယဝ်ရ အေန်သူလိန် လီုလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး အောန် အာ မ္ဂး၊ ဓါတ် သဂြာ ပ္ဍဲ ဆီ ဍေံ သၠုင် တိုန် (Hyperglycemia) တုဲ က္တဵုဒှ် အာ ယဲ ဆီဍာတ် ရ။ ယဲ ဏအ် နွံ ၂ ဂကူ အဓိက-

* '''ယဲ ဆီဍာတ် ဂကူ ၁ (Type 1 Diabetes):''' ဍေံ ဒှ် ယဲ စဵုဒၞာ ဗတိုက် ဇကု (Autoimmune disease) မွဲ ရ။ [[သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ]] (Immune system) အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုဲ ဂှ် ဍေံ အာ ထေင် ဗၠေတ် တုဲ ဍေံ ဗတိုက် ပလီု ထောအ် သဲလ် ဗဳတာ (Beta cells) ပ္ဍဲ ဂြိုဟ်မတာ သီုဖအိုတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးယဲ ဂကူ ဏအ် ပတိတ် အေန်သူလိန် ဟွံမာန် သ္အးသ္အး တုဲ ဒး ထပ် ဂဥုဲ အေန်သူလိန် အလုံ မွဲ ဘဝ ရ။
* '''ယဲ ဆီဍာတ် ဂကူ ၂ (Type 2 Diabetes):''' ဍေံ ဒှ် ယဲ မက္တဵုဒှ် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ မၞိဟ် ဇၞော် ကေုာံ မၞိဟ် ဇြိုင် လောန်ကာဲ တအ် ရ။ ပ္ဍဲ ယဲ ဏအ် ဂှ် ဂြိုဟ်မတာ ပတိတ် အေန်သူလိန် မာန် ဒၟံင် ဏီ၊ ဆဂး သဲလ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ တအ် ဂှ် ဍေံ ဟွံဒုင် ကေတ် သြဇာ အေန်သူလိန် (Insulin resistance) ရ။ ကာလ လအ် အာ မ္ဂး သဲလ် ဗဳတာ တအ် လေဝ် ဍောင်ၜိုတ် တုဲ ပတိတ် အေန်သူလိန် အောန် စှ်ေ အာ ရ။

== ၅။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ ပညာဂဥုဲ (Medical Uses and Production) ==
သွက် မၞိဟ် မၞုံ ကု ယဲ ဆီဍာတ် တအ် ဂှ် ဒး ကဵု ဓါတ် အေန်သူလိန် လပါ် မ္ၚး သွက်ဂွံ ဆက် ဂျိုင် လမျီု မာန် ရ။
* '''ပွမထပ် နကဵု တၞိင် (Injections):''' အေန်သူလိန် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရဝ်တေန် တုဲ ယဝ်ရ သုင် ဍေံ နကဵု မ မ္ဂး ဍာ်ပါင် ကဵု ထိုင်ဗုင် ဟေက် ပလီု ထောအ် ဍေံ အိုတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဒး ထပ် စုတ် နကဵု တၞိင် သၟဝ် စၞာံ ဟေင် ရ။
* '''စက် ပန့် အေန်သူလိန် (Insulin Pumps):''' သွက် မၞိဟ် ယဲ ဂကူ ၁ တအ် မ္ဂး နွံ ကု စက် ဍောတ်တ် မွဲ မထပ် ဓါတ် ဏအ် ကဵု လၟိုန် အခိင် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ရ။
* '''ပွမကၠောန်ပတိတ် ပ္ဍဲ ရုင်စက်:''' ပ္ဍဲ အခိင် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဂှ် သဝ်ဝန် တအ် ကေတ် အေန်သူလိန် နူကဵု ဂြိုဟ်မတာ ကၠိက် ကဵု ဂၠဴ သွက်ဂွံ လွဳ မၞိဟ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၈ ဂှ် တၠပညာ တအ် စကာ နဲပညာ ဓါတ်ဗဳဇ (Recombinant DNA technology) တုဲ ညးတအ် ဗ္တောန် ကဵု စၟ ဗက်တဳရဳယျာ (E. coli) ညံင် ဂွံ ကၠောန် ပတိတ် အေန်သူလိန် မၞိဟ် ဍာံဍာံ (Human insulin) ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဂွံ အံင်ဇၞး အာ တုဲ၊ စကာ ကၠုင် စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* ယဲ ဆီဍာတ် (Diabetes mellitus)
* ဂၠူကာဂေါန် (Glucagon) - ဟဝ်မုန် ဒစး ဓါတ် ကု အေန်သူလိန် (မသၠုင် သဂြာ)
* [[ဂြိုဟ်မတာ]] (Pancreas)
* [[ပရဝ်တေန်]] (Protein)
* သဂြာ (Glucose)
* [[ဟဝ်မုန်]] (Hormone)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite book |last1=Hall |first1=John E. |title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology |date=2020 |publisher=Elsevier |isbn=978-0323597128}}
* Bliss, Michael (2013). ''The Discovery of Insulin''. University of Chicago Press. ISBN 978-0226075631.
* Banting, F. G., Best, C. H., Collip, J. B., Campbell, W. R., &amp; Fletcher, A. A. (1922). &quot;Pancreatic extracts in the treatment of diabetes mellitus&quot;. ''Canadian Medical Association Journal'', 12(3), 141-146.

{{DEFAULTSORT:Insulin}}
[[Category:ဟဝ်မုန်]]
[[Category:ပရဝ်တေန်]]
[[Category:ဇဳဝဓာတုဗေဒ]]
[[Category:ခန္ဓဗေဒ]]
[[Category:ယဲ ဆီဍာတ်]]
[[Category:ပညာဂဥုဲ]]</text>
      <sha1>cceitwmyatlfhzc0hozr3c26rjl7q0s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox hormone</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10789</id>
    <revision>
      <id>54329</id>
      <timestamp>2026-05-06T14:47:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;noinclude&gt; {{Documentation subpage}} &lt;/noinclude&gt; {{Infobox | bodyclass =  | bodystyle = width:22em; | title = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | titlestyle = background: #2c3e50; color: white; font-size: 120%; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=220x200px}} | caption = {{{caption|}}} | labelstyle = background: #e6f0fa; width: 35%; | datastyle =   | label1 = ယ...&quot;</comment>
      <origin>54329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3129" sha1="a7km7pcugnd36r67r1chhsmdbto07fo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
{{Documentation subpage}}
&lt;/noinclude&gt;
{{Infobox
| bodyclass = 
| bodystyle = width:22em;
| title = {{{name|{{PAGENAME}}}}}
| titlestyle = background: #2c3e50; color: white; font-size: 120%;
| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=220x200px}}
| caption = {{{caption|}}}
| labelstyle = background: #e6f0fa; width: 35%;
| datastyle = 

| label1 = ယၟုတၞဟ်
| data1 = {{{alt_name|}}}

| label2 = ယၟုသၞောတ် (Systematic name)
| data2 = {{{systematic_name|}}}

| label3 = ဂကူဟောမောန် (Type)
| data3 = {{{hormone_type|}}}

| label4 = ဒတန်မပ္တိတ် (Location of production)
| data4 = {{{production_location|}}}

| label5 = ဂလာန်ဒကုတ် (Precursor)
| data5 = {{{precursor|}}}

| label6 = အာရီုသှ်ေ (Target organ)
| data6 = {{{target_organ|}}}

| label7 = ဂကူဒကုတ် (Receptor type)
| data7 = {{{receptor_type|}}}

| label8 = နဲကဲ (Mechanism of action)
| data8 = {{{mechanism|}}}

| label9 = ယၟုဂရိ (Greek)
| data9 = {{{greek|}}}

| label10 = ယၟုလေပ်တဲ (Latin)
| data10 = {{{latin|}}}

| label11 = သၞောတ်ဗ္ၜတ် (CAS number)
| data11 = {{{cas_number|}}}

| label12 = သၞောတ်ဗ္ၜတ် (PubChem CID)
| data12 = {{{pubchem|}}}

| label13 = သၞောတ်ဗ္ၜတ် (ChemSpider)
| data13 = {{{chemspider|}}}

| label14 = သၞောတ်ဗ္ၜတ် (DrugBank)
| data14 = {{{drugbank|}}}

| label15 = သၞောတ်ဗ္ၜတ် (ChEBI)
| data15 = {{{chebi|}}}

| label16 = သၞောတ်ဗ္ၜတ် (KEGG)
| data16 = {{{kegg|}}}

| label17 = သၞောတ်ဗ္ၜတ် (UniProt)
| data17 = {{{uniprot|}}}

}}&lt;noinclude&gt;

== ဂလာန်ဗွဲခမၞန် ==
ထာမ်ပလိက် '''Infobox hormone''' ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် သွက်သ္ဂောံထ္ၜး ဗၞတ်ဗ္တဳ (metadata) ပရူ **ဟောမောန်** (hormone) မွဲမွဲ။

ဥပမာ ဟောမောန်ဂမၠိုင် ဗီုကဵု:
* [[အေန်သူလိန်]] (Insulin)
* [[ဂလူကာဂွန်]] (Glucagon)
* [[အက်ဒရြဳနာလင်း]] (Adrenaline)
* [[မယ်လာတိုနင်]] (Melatonin)
* [[သတ်ရဝ်ဂျေန်]] (Estrogen)
* [[တက်သတ်သတ်ရောန်]] (Testosterone)
* [[ထရိုင်အ်ယောဒ်သ်ထြောန်နင်]] (Thyroxine)

== စၟတ်တဲ ==
သွက်ဂွံစကာ ထာမ်ပလိက်ဝွံ ပ္ဍဲမုက်လိက်မွဲမွဲမ္ဂး ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ချူညိ။

```wikitext
{{Infobox hormone
| name = 
| alt_name = 
| image = 
| caption = 
| systematic_name = 
| hormone_type = 
| production_location = 
| precursor = 
| target_organ = 
| receptor_type = 
| mechanism = 
| greek = 
| latin = 
| cas_number = 
| pubchem = 
| chemspider = 
| drugbank = 
| chebi = 
| kegg = 
| uniprot = 
}}</text>
      <sha1>a7km7pcugnd36r67r1chhsmdbto07fo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>၇ မေ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10790</id>
    <revision>
      <id>54333</id>
      <timestamp>2026-05-06T23:40:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|တ္ၚဲ မရနုက်ကဵု ၁၂၇ ပ္ဍဲ ကြက္ကဒိန် ဂရေဂဝ်ရဳယာန်}} {{Infobox day | month = မေ | day = ၇ }}  '''၇ မေ''' ({{lang-en|May 7}}) ဝွံ ဍေံဒှ် တ္ၚဲ မရနုက်ကဵု ၁၂၇ တ္ၚဲ (သွက် [[သၞာံ ထပ်]] မ္ဂး ၁၂၈ တ္ၚဲ) ပ္ဍဲ ...&quot;</comment>
      <origin>54333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4967" sha1="5n162w5m1m858d682hkjj0g5poxz8kc" xml:space="preserve">{{Short description|တ္ၚဲ မရနုက်ကဵု ၁၂၇ ပ္ဍဲ ကြက္ကဒိန် ဂရေဂဝ်ရဳယာန်}}
{{Infobox day
| month = မေ
| day = ၇
}}

'''၇ မေ''' ({{lang-en|May 7}}) ဝွံ ဍေံဒှ် တ္ၚဲ မရနုက်ကဵု ၁၂၇ တ္ၚဲ (သွက် [[သၞာံ ထပ်]] မ္ဂး ၁၂၈ တ္ၚဲ) ပ္ဍဲ [[ကြက္ကဒိန် ဂရေဂဝ်ရဳယာန်]] (Gregorian calendar) ရ။ သွက်ဂွံ စိုပ် ကၞောတ် သၞာံ ဂှ် သှ်ေ ဒၟံင် ၂၃၈ တ္ၚဲ ရ။

== ပရူပရာ မက္တဵုဒှ်လဝ်ဂမၠိုင် (Events) ==
* [[၁၈၂၄]] – ညးချူဒွက် [[ဂျာမနဳ]] '''[[လုဒ်ဝေတ် ဗာန် ဗဳထဝ်ဗေန်]]''' (Ludwig van Beethoven) ထ္ၜးပျး [[ရမ္သာင်ဆင် (Symphony No. 9)]] ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်[[ဗဳယေန်နာ]] (Vienna)။
* [[၁၉၁၅]] – [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ပထမ]]: က္ၜင်စက် [[ဗြိတိန်]] '''[[RMS Lusitania]]''' ဒးဒုင်ပန် ဗၠိုက်စှ်ေအာ နကဵု က္ၜင်သၟဝ်ဍာ် ဂျာမနဳ တုဲ မၞိဟ် ၁,၁၉၈ တၠ ဒးသၠးလမျီု။
* [[၁၉၄၅]] – [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ]]: ဒပ်ပၞာန် '''[[ဂျာမနဳ]]''' ထပှ်စၟတ်တဲ ဒုင်ကျပၞာန် သီုဟွံမဲကုတင်စၟတ် အတိုင်သၞောဝ် ပ္ဍဲဍုင် [[ရီမ်း]] (Reims) ဍုင်[[ပြင်သေတ်]]။
* [[၁၉၄၆]] – ကမ္မဏဳ အဳလေတ်ထရဝ်နေတ် (Tokyo Telecommunications Engineering) မပြံင်လှာဲ ယၟု နဒဒှ် '''[[သဝ်နဳ]]''' (Sony) ဂှ် စဒက်ပ္တန် ပ္ဍဲ ဍုင်[[ဂျပေန်]]။
* [[၁၉၅၄]] – [[ပၞာန် အေန်ဒဝ်ချာင်နာ အလန်ပထမ]]: ဒပ်ပၞာန် ပြင်သေတ် ဒုင်ကျအာ ပ္ဍဲ '''[[ပၞာန် ဒဳယေန်ဗဳယေန်ဖူ]]''' (Battle of Dien Bien Phu) ကု ဒပ်ပၞာန် [[ဗဳယေတ်မေန်]]။
* [[၁۹၉၂]] – က္ၜင်အာကာသ '''[[အေန်ဒေဗာ]]''' (Space Shuttle Endeavour) မဒှ် က္ၜင်အာကာသ [[အမေရိကာန်]] စပဝ်တိတ် တရဴကိုပ်ကၠာအိုတ်။

== တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ဂမၠိုင် (Births) ==
* [[၁၈၃၃]] – '''[[ဂျဝ်ဟာန် ဗရာမ်]]''' (Johannes Brahms)၊ တၠပညာ အနုသုခုမ ကေုာံ ညးချူဒွက် [[ဂျာမနဳ]] (စုတိ [[၁၈၉၇]])။
* [[၁၈၄၀]] – '''[[ပဳယဝ်တာ အဳလယေတ် ချာင်ကောပ်သကဳ]]''' (Pyotr Ilyich Tchaikovsky)၊ ညးချူဒွက် [[ရုရှာ]] (စုတိ [[၁၈၉၃]])။
* [[၁၈၆၁]] – '''[[ရဗိန်ဒြာနာတ် တဂိုး]]''' (Rabindranath Tagore)၊ တၠပညာ အနုသုခုမ ကေုာံ အ္စာကဗျ ဍုင်[[အိန္ဒိယ]] (စုတိ [[၁၉၄၁]])။
* [[၁၉၁၉]] – '''[[အေဗာ ပေရွန်]]''' (Eva Perón)၊ သမ္ဘာသမ္မတ ဍုင်[[အာဂျေန်တဳနာ]] (စုတိ [[၁၉၅၂]])။

== တ္ၚဲစုတိဂမၠိုင် (Deaths) ==
* [[၃၉၉ ဘဳသဳ]] – '''[[သဝ်ကရေးတီး]]''' (Socrates)၊ တၠပညာ ဒဿနိက [[ဂရေတ်]] (ဒှ်မၞိဟ် ၄၇၀ ဘဳသဳ)။
* [[၁၈၂၅]] – '''[[အာန်တဝ်နဳယဝ် သာလဳယေရဳ]]''' (Antonio Salieri)၊ ညးချူဒွက် [[အဳတလဳ]] (ဒှ်မၞိဟ် [[၁၇၅၀]])။

== တ္ၚဲကၟာတ်ရုင် ကေုာံ တ္ၚဲစၟတ်သမ္တီဂမၠိုင် (Holidays and Observances) ==
* [[တ္ၚဲ ရေဒဳယဝ်]] (Radio Day) - ဍုင်ရုရှာ ကေုာံ ဍုင်ဗူဂေရဳယျာ။
* [[တ္ၚဲ မင်မဲ ဍုင်မိတိမ]] (Defender of the Fatherland Day) - ဍုင်ကာဇာတ်သတာန်။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[မေ]]

{{DEFAULTSORT:မေ ၀၇}}
[[Category:မေ]]
[[Category:တ္ၚဲဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ကြက္ကဒိန် ဂရေဂဝ်ရဳယာန်]]</text>
      <sha1>5n162w5m1m858d682hkjj0g5poxz8kc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54334</id>
      <parentid>54333</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T23:44:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5055" sha1="ejvj7dwh3hgxk9ths32xbszucwel0vf" xml:space="preserve">{{Short description|တ္ၚဲ မရနုက်ကဵု ၁၂၇ ပ္ဍဲ ကြက္ကဒိန် ဂရေဂဝ်ရဳယာန်}}
{{Infobox day
| month = မေ
| day = ၇
}}

'''၇ မေ''' ({{lang-en|May 7}}) ဝွံ ဍေံဒှ် တ္ၚဲ မရနုက်ကဵု ၁၂၇ တ္ၚဲ (သွက် [[သၞာံ ထပ်]] မ္ဂး ၁၂၈ တ္ၚဲ) ပ္ဍဲ [[ကြက္ကဒိန် ဂရေဂဝ်ရဳယာန်]] (Gregorian calendar) ရ။ သွက်ဂွံ စိုပ် ကၞောတ် သၞာံ ဂှ် သှ်ေ ဒၟံင် ၂၃၈ တ္ၚဲ ရ။

== ပရူပရာ မက္တဵုဒှ်လဝ်ဂမၠိုင် (Events) ==
* [[၁၈၂၄]] – ညးချူဒွက် [[ဂျာမနဳ]] '''[[လုဒ်ဝေတ် ဗာန် ဗဳထဝ်ဗေန်]]''' (Ludwig van Beethoven) ထ္ၜးပျး [[ရမ္သာင်ဆင် (Symphony No. 9)]] ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်[[ဗဳယေန်နာ]] (Vienna)။
* [[၁၉၁၅]] – [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ပထမ]]: က္ၜင်စက် [[ဗြိတိန်]] '''[[RMS Lusitania]]''' ဒးဒုင်ပန် ဗၠိုက်စှ်ေအာ နကဵု က္ၜင်သၟဝ်ဍာ် ဂျာမနဳ တုဲ မၞိဟ် ၁,၁၉၈ တၠ ဒးသၠးလမျီု။
* [[၁၉၄၅]] – [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ]]: ဒပ်ပၞာန် '''[[ဂျာမနဳ]]''' ထပှ်စၟတ်တဲ ဒုင်ကျပၞာန် သီုဟွံမဲကုတင်စၟတ် အတိုင်သၞောဝ် ပ္ဍဲဍုင် [[ရီမ်း|ရိမ်]] (Reims) ဍုင်[[ပြင်သေတ်]]။
* [[၁၉၄၆]] – ကမ္မဏဳ အဳလေတ်ထရဝ်နေတ် (Tokyo Telecommunications Engineering) မပြံင်လှာဲ ယၟု နဒဒှ် '''[[သဝ်နဳ]]''' (Sony) ဂှ် စဒက်ပ္တန် ပ္ဍဲ ဍုင်[[ဂျပေန်]]။
* [[၁၉၅၄]] – [[ပၞာန် အေန်ဒဝ်ချာင်နာ အလန်ပထမ]]: ဒပ်ပၞာန် ပြင်သေတ် ဒုင်ကျအာ ပ္ဍဲ '''[[ပၞာန် ဒဳယေန်ဗဳယေန်ဖူ]]''' (Battle of Dien Bien Phu) ကု ဒပ်ပၞာန် [[ဗဳယေတ်မေန်]]။
* [[၁۹၉၂]] – က္ၜင်အာကာသ '''[[အေန်ဒေဗာ]]''' (Space Shuttle Endeavour) မဒှ် က္ၜင်အာကာသ [[အမေရိကာန်]] စပဝ်တိတ် တရဴကိုပ်ကၠာအိုတ်။

== တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ဂမၠိုင် (Births) ==
* [[၁၈၃၃]] – '''[[ဂျဝ်ဟာန် ဗရာမ်]]''' (Johannes Brahms)၊ တၠပညာ အနုသုခုမ ကေုာံ ညးချူဒွက် [[ဂျာမနဳ]] (စုတိ [[၁၈၉၇]])။
* [[၁၈၄၀]] – '''[[ပဳယဝ်တာ အဳလယေတ် ချာင်ကောပ်သကဳ]]''' (Pyotr Ilyich Tchaikovsky)၊ ညးချူဒွက် [[ရုရှာ]] (စုတိ [[၁၈၉၃]])။
* [[၁၈၆၁]] – '''[[ရဗိန်ဒြာနာတ် တဂိုး|ရဗိန်ဒြာနာတ် တဂို]]''' (Rabindranath Tagore)၊ တၠပညာ အနုသုခုမ ကေုာံ အ္စာကဗျ ဍုင်[[အိန္ဒိယ]] (စုတိ [[၁၉၄၁]])။
* [[၁၉၁၉]] – '''[[အေဗာ ပေရွန်]]''' (Eva Perón)၊ သမ္ဘာသမ္မတ ဍုင်[[အာဂျေန်တဳနာ]] (စုတိ [[၁၉၅၂]])။

== တ္ၚဲစုတိဂမၠိုင် (Deaths) ==
* [[၃၉၉ ဘဳသဳ]] – '''[[သဝ်ကရေးတီး|သဝ်ကရေတဳ]]''' (Socrates)၊ တၠပညာ ဒဿနိက [[ဂရေတ်]] (ဒှ်မၞိဟ် ၄၇၀ ဘဳသဳ)။
* [[၁၈၂၅]] – '''[[အာန်တဝ်နဳယဝ် သာလဳယေရဳ]]''' (Antonio Salieri)၊ ညးချူဒွက် [[အဳတလဳ]] (ဒှ်မၞိဟ် [[၁၇၅၀]])။

== တ္ၚဲကၟာတ်ရုင် ကေုာံ တ္ၚဲစၟတ်သမ္တီဂမၠိုင် (Holidays and Observances) ==
* [[တ္ၚဲ ရေဒဳယဝ်]] (Radio Day) - ဍုင်ရုရှာ ကေုာံ ဍုင်ဗူဂေရဳယျာ။
* [[တ္ၚဲ မင်မဲ ဍုင်မိတိမ]] (Defender of the Fatherland Day) - ဍုင်ကာဇာတ်သတာန်။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[မေ]]

{{DEFAULTSORT:မေ ၀၇}}
[[Category:မေ]]
[[Category:တ္ၚဲဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ကြက္ကဒိန် ဂရေဂဝ်ရဳယာန်]]</text>
      <sha1>ejvj7dwh3hgxk9ths32xbszucwel0vf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54335</id>
      <parentid>54334</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T23:44:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5055" sha1="jfmro62brgy6h80ouh90lk7lglm2fm9" xml:space="preserve">{{Short description|တ္ၚဲ မရနုက်ကဵု ၁၂၇ ပ္ဍဲ ကြက္ကဒိန် ဂရေဂဝ်ရဳယာန်}}
{{Infobox day
| month = မေ
| day = ၇
}}

'''၇ မေ''' ({{lang-en|May 7}}) ဝွံ ဍေံဒှ် တ္ၚဲ မရနုက်ကဵု ၁၂၇ တ္ၚဲ (သွက် [[သၞာံ ထပ်]] မ္ဂး ၁၂၈ တ္ၚဲ) ပ္ဍဲ [[ကြက္ကဒိန် ဂရေဂဝ်ရဳယာန်]] (Gregorian calendar) ရ။ သွက်ဂွံ စိုပ် ကၞောတ် သၞာံ ဂှ် သှ်ေ ဒၟံင် ၂၃၈ တ္ၚဲ ရ။

== ပရူပရာ မက္တဵုဒှ်လဝ်ဂမၠိုင် (Events) ==
* [[၁၈၂၄]] – ညးချူဒွက် [[ဂျာမနဳ]] '''[[လုဒ်ဝေတ် ဗာန် ဗဳထဝ်ဗေန်]]''' (Ludwig van Beethoven) ထ္ၜးပျး [[ရမ္သာင်ဆင် (Symphony No. 9)]] ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်[[ဗဳယေန်နာ]] (Vienna)။
* [[၁၉၁၅]] – [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ပထမ]]: က္ၜင်စက် [[ဗြိတိန်]] '''[[RMS Lusitania]]''' ဒးဒုင်ပန် ဗၠိုက်စှ်ေအာ နကဵု က္ၜင်သၟဝ်ဍာ် ဂျာမနဳ တုဲ မၞိဟ် ၁,၁၉၈ တၠ ဒးသၠးလမျီု။
* [[၁၉၄၅]] – [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ]]: ဒပ်ပၞာန် '''[[ဂျာမနဳ]]''' ထပှ်စၟတ်တဲ ဒုင်ကျပၞာန် သီုဟွံမဲကုတင်စၟတ် အတိုင်သၞောဝ် ပ္ဍဲဍုင် [[ရီမ်း|ရိမ်]] (Reims) ဍုင်[[ပြင်သေတ်]]။
* [[၁၉၄၆]] – ကမ္မဏဳ အဳလေတ်ထရဝ်နေတ် (Tokyo Telecommunications Engineering) မပြံင်လှာဲ ယၟု နဒဒှ် '''[[သဝ်နဳ]]''' (Sony) ဂှ် စဒက်ပ္တန် ပ္ဍဲ ဍုင်[[ဂျပါန်]]။
* [[၁၉၅၄]] – [[ပၞာန် အေန်ဒဝ်ချာင်နာ အလန်ပထမ]]: ဒပ်ပၞာန် ပြင်သေတ် ဒုင်ကျအာ ပ္ဍဲ '''[[ပၞာန် ဒဳယေန်ဗဳယေန်ဖူ]]''' (Battle of Dien Bien Phu) ကု ဒပ်ပၞာန် [[ဗဳယေတ်မေန်]]။
* [[၁۹၉၂]] – က္ၜင်အာကာသ '''[[အေန်ဒေဗာ]]''' (Space Shuttle Endeavour) မဒှ် က္ၜင်အာကာသ [[အမေရိကာန်]] စပဝ်တိတ် တရဴကိုပ်ကၠာအိုတ်။

== တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ဂမၠိုင် (Births) ==
* [[၁၈၃၃]] – '''[[ဂျဝ်ဟာန် ဗရာမ်]]''' (Johannes Brahms)၊ တၠပညာ အနုသုခုမ ကေုာံ ညးချူဒွက် [[ဂျာမနဳ]] (စုတိ [[၁၈၉၇]])။
* [[၁၈၄၀]] – '''[[ပဳယဝ်တာ အဳလယေတ် ချာင်ကောပ်သကဳ]]''' (Pyotr Ilyich Tchaikovsky)၊ ညးချူဒွက် [[ရုရှာ]] (စုတိ [[၁၈၉၃]])။
* [[၁၈၆၁]] – '''[[ရဗိန်ဒြာနာတ် တဂိုး|ရဗိန်ဒြာနာတ် တဂို]]''' (Rabindranath Tagore)၊ တၠပညာ အနုသုခုမ ကေုာံ အ္စာကဗျ ဍုင်[[အိန္ဒိယ]] (စုတိ [[၁၉၄၁]])။
* [[၁၉၁၉]] – '''[[အေဗာ ပေရွန်]]''' (Eva Perón)၊ သမ္ဘာသမ္မတ ဍုင်[[အာဂျေန်တဳနာ]] (စုတိ [[၁၉၅၂]])။

== တ္ၚဲစုတိဂမၠိုင် (Deaths) ==
* [[၃၉၉ ဘဳသဳ]] – '''[[သဝ်ကရေးတီး|သဝ်ကရေတဳ]]''' (Socrates)၊ တၠပညာ ဒဿနိက [[ဂရေတ်]] (ဒှ်မၞိဟ် ၄၇၀ ဘဳသဳ)။
* [[၁၈၂၅]] – '''[[အာန်တဝ်နဳယဝ် သာလဳယေရဳ]]''' (Antonio Salieri)၊ ညးချူဒွက် [[အဳတလဳ]] (ဒှ်မၞိဟ် [[၁၇၅၀]])။

== တ္ၚဲကၟာတ်ရုင် ကေုာံ တ္ၚဲစၟတ်သမ္တီဂမၠိုင် (Holidays and Observances) ==
* [[တ္ၚဲ ရေဒဳယဝ်]] (Radio Day) - ဍုင်ရုရှာ ကေုာံ ဍုင်ဗူဂေရဳယျာ။
* [[တ္ၚဲ မင်မဲ ဍုင်မိတိမ]] (Defender of the Fatherland Day) - ဍုင်ကာဇာတ်သတာန်။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[မေ]]

{{DEFAULTSORT:မေ ၀၇}}
[[Category:မေ]]
[[Category:တ္ၚဲဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ကြက္ကဒိန် ဂရေဂဝ်ရဳယာန်]]</text>
      <sha1>jfmro62brgy6h80ouh90lk7lglm2fm9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54336</id>
      <parentid>54335</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T23:45:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5071" sha1="8tk15l2xnx7yjn7b5b4ajhnv0o72ebw" xml:space="preserve">{{Short description|တ္ၚဲ မရနုက်ကဵု ၁၂၇ ပ္ဍဲ ကြက္ကဒိန် ဂရေဂဝ်ရဳယာန်}}
{{Infobox day
| month = မေ
| day = ၇
}}

'''၇ မေ''' ({{lang-en|May 7}}) ဝွံ ဍေံဒှ် တ္ၚဲ မရနုက်ကဵု ၁၂၇ တ္ၚဲ (သွက် [[သၞာံ ထပ်]] မ္ဂး ၁၂၈ တ္ၚဲ) ပ္ဍဲ [[ကြက္ကဒိန် ဂရေဂဝ်ရဳယာန်]] (Gregorian calendar) ရ။ သွက်ဂွံ စိုပ် ကၞောတ် သၞာံ ဂှ် သှ်ေ ဒၟံင် ၂၃၈ တ္ၚဲ ရ။

== ပရူပရာ မက္တဵုဒှ်လဝ်ဂမၠိုင် (Events) ==
* [[၁၈၂၄]] – ညးချူဒွက် [[ဂျာမနဳ]] '''[[လုဒ်ဝေတ် ဗာန် ဗဳထဝ်ဗေန်]]''' (Ludwig van Beethoven) ထ္ၜးပျး [[ရမ္သာင်ဆင် (Symphony No. 9)]] ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်[[ဗဳယေန်နာ]] (Vienna)။
* [[၁၉၁၅]] – [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ပထမ]]: က္ၜင်စက် [[ဗြိတိန်]] '''[[RMS Lusitania]]''' ဒးဒုင်ပန် ဗၠိုက်စှ်ေအာ နကဵု က္ၜင်သၟဝ်ဍာ် ဂျာမနဳ တုဲ မၞိဟ် ၁,၁၉၈ တၠ ဒးသၠးလမျီု။
* [[၁၉၄၅]] – [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ]]: ဒပ်ပၞာန် '''[[ဂျာမနဳ]]''' ထပှ်စၟတ်တဲ ဒုင်ကျပၞာန် သီုဟွံမဲကုတင်စၟတ် အတိုင်သၞောဝ် ပ္ဍဲဍုင် [[ရီမ်း|ရိမ်]] (Reims) ဍုင်[[ပြင်သေတ်]]။
* [[၁၉၄၆]] – ကမ္မဏဳ အဳလေတ်ထရဝ်နေတ် (Tokyo Telecommunications Engineering) မပြံင်လှာဲ ယၟု နဒဒှ် '''[[သဝ်နဳ]]''' (Sony) ဂှ် စဒက်ပ္တန် ပ္ဍဲ ဍုင်[[ဂျပန်|ဂျပါန်]]။
* [[၁၉၅၄]] – [[ပၞာန် အေန်ဒဝ်ချာင်နာ အလန်ပထမ]]: ဒပ်ပၞာန် ပြင်သေတ် ဒုင်ကျအာ ပ္ဍဲ '''[[ပၞာန် ဒဳယေန်ဗဳယေန်ဖူ]]''' (Battle of Dien Bien Phu) ကု ဒပ်ပၞာန် [[ဗဳယေတ်မေန်]]။
* [[၁۹၉၂]] – က္ၜင်အာကာသ '''[[အေန်ဒေဗာ]]''' (Space Shuttle Endeavour) မဒှ် က္ၜင်အာကာသ [[အမေရိကာန်]] စပဝ်တိတ် တရဴကိုပ်ကၠာအိုတ်။

== တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ဂမၠိုင် (Births) ==
* [[၁၈၃၃]] – '''[[ဂျဝ်ဟာန် ဗရာမ်]]''' (Johannes Brahms)၊ တၠပညာ အနုသုခုမ ကေုာံ ညးချူဒွက် [[ဂျာမနဳ]] (စုတိ [[၁၈၉၇]])။
* [[၁၈၄၀]] – '''[[ပဳယဝ်တာ အဳလယေတ် ချာင်ကောပ်သကဳ]]''' (Pyotr Ilyich Tchaikovsky)၊ ညးချူဒွက် [[ရုရှာ]] (စုတိ [[၁၈၉၃]])။
* [[၁၈၆၁]] – '''[[ရဗိန်ဒြာနာတ် တဂိုး|ရဗိန်ဒြာနာတ် တဂို]]''' (Rabindranath Tagore)၊ တၠပညာ အနုသုခုမ ကေုာံ အ္စာကဗျ ဍုင်[[အိန္ဒိယ]] (စုတိ [[၁၉၄၁]])။
* [[၁၉၁၉]] – '''[[အေဗာ ပေရွန်]]''' (Eva Perón)၊ သမ္ဘာသမ္မတ ဍုင်[[အာဂျေန်တဳနာ]] (စုတိ [[၁၉၅၂]])။

== တ္ၚဲစုတိဂမၠိုင် (Deaths) ==
* [[၃၉၉ ဘဳသဳ]] – '''[[သဝ်ကရေးတီး|သဝ်ကရေတဳ]]''' (Socrates)၊ တၠပညာ ဒဿနိက [[ဂရေတ်]] (ဒှ်မၞိဟ် ၄၇၀ ဘဳသဳ)။
* [[၁၈၂၅]] – '''[[အာန်တဝ်နဳယဝ် သာလဳယေရဳ]]''' (Antonio Salieri)၊ ညးချူဒွက် [[အဳတလဳ]] (ဒှ်မၞိဟ် [[၁၇၅၀]])။

== တ္ၚဲကၟာတ်ရုင် ကေုာံ တ္ၚဲစၟတ်သမ္တီဂမၠိုင် (Holidays and Observances) ==
* [[တ္ၚဲ ရေဒဳယဝ်]] (Radio Day) - ဍုင်ရုရှာ ကေုာံ ဍုင်ဗူဂေရဳယျာ။
* [[တ္ၚဲ မင်မဲ ဍုင်မိတိမ]] (Defender of the Fatherland Day) - ဍုင်ကာဇာတ်သတာန်။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[မေ]]

{{DEFAULTSORT:မေ ၀၇}}
[[Category:မေ]]
[[Category:တ္ၚဲဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ကြက္ကဒိန် ဂရေဂဝ်ရဳယာန်]]</text>
      <sha1>8tk15l2xnx7yjn7b5b4ajhnv0o72ebw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞာံ ထပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10791</id>
    <revision>
      <id>54337</id>
      <timestamp>2026-05-06T23:47:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|သၞာံ ကြက္ကဒိန် မၞုံကဵု ၃၆၆ တ္ၚဲ သွက်ဂွံ ပညဳကဵု ကြက္ကဒိန် သဘာဝ ကေုာံ ရာသဳဥတု}} {{Infobox concept | name = သၞာံ ထပ် | native_name = Leap year | image = File:Leap Year 29 February Calendar.svg|250px|ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ ၂၉ ဖေဖ...&quot;</comment>
      <origin>54337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11476" sha1="4fs7ggkpd02skfajn47hn5xrtvw3wjg" xml:space="preserve">{{Short description|သၞာံ ကြက္ကဒိန် မၞုံကဵု ၃၆၆ တ္ၚဲ သွက်ဂွံ ပညဳကဵု ကြက္ကဒိန် သဘာဝ ကေုာံ ရာသဳဥတု}}
{{Infobox concept
| name = သၞာံ ထပ်
| native_name = Leap year
| image = [[File:Leap Year 29 February Calendar.svg|250px|ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ ၂၉ ဖေဖဝ်ဝါရဳ]]
| caption = ကြက္ကဒိန် ဂိတု ဖေဖဝ်ဝါရဳ မၞုံကဵု တ္ၚဲ ထပ် (၂၉ တ္ၚဲ) မက္တဵုဒှ် ဇၟာပ်ပ် ၄ သၞာံ မွဲ ဝါ
| field = [[ကြက္ကဒိန်]]၊ [[နက္ခတ္တဗေဒ]]၊ [[အခိင်]]
| related_concepts = တ္ၚဲ ထပ် (Leap day), ကြက္ကဒိန် ဂရေဂဝ်ရဳယာန်, ဂိတု ထပ်, ကြက္ကဒိန် မန်
}}

'''သၞာံ ထပ်''' ({{lang-en|Leap year}}) ဝွံ ဍေံဒှ် သၞာံ ပ္ဍဲကဵု ကြက္ကဒိန် (Calendar year) မၞုံကဵု တ္ၚဲ မထပ် စုတ် လဝ် မွဲ တ္ၚဲ (ဟွံသေင်မ္ဂး မွဲ ဂိတု) သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် လၟေင် ကြက္ကဒိန် မၞိဟ် တအ် မစကာ ဒၟံင် ဂှ် ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ အာ ကု သၞာံ သဘာဝ နက္ခတ္တဗေဒ (Astronomical year) ဟွံသေင်မ္ဂး အခိင် ဂၠးတိ မဂေတ် ကၠောအ် တ္ၚဲ ရ။

ပ္ဍဲကဵု ကြက္ကဒိန် ဂရေဂဝ်ရဳယာန် (Gregorian calendar) မစကာ ဒၟံင် အလုံ ဂၠးတိ တ္ၚဲ ဏအ် မ္ဂး၊ သၞာံ ထပ် ဏအ် ဍေံ နွံ ကု '''၃၆၆ တ္ၚဲ''' တုဲ တ္ၚဲ မထပ် စုတ် လဝ် ဂှ် ညးတအ် စုတ် လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဂိတု ဖေဖဝ်ဝါရဳ နဒဒှ် '''တ္ၚဲ ၂၉ ဖေဖဝ်ဝါရဳ''' (Leap day) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ဓမ္မတာ မ္ဂး နွံ ဆ ၃၆၅ တ္ၚဲ သၟး တုဲ ဖေဖဝ်ဝါရဳ နွံ ဆ ၂၈ တ္ၚဲ ရ။ 

== ၁။ ဟိုတ် မဒးစွံ သၞာံ ထပ် (Why do we have leap years?) ==
အတိုင် ပညာ နက္ခတ္တဗေဒ မ္ဂး၊ အခိင် ဂၠးတိ မဂေတ် တ္ၚဲ မွဲ ဗွိုင် ဍိုက်က်ပေင်င် (Solar year) ဂှ် ဍေံ ဟွံကိတ်ညဳ ကု ၃၆၅ တ္ၚဲ ကွက်က် ပုဟ်။ ဍေံ ဒး ကေတ် အခိင် ခန့်မှန်း '''၃၆၅.၂၄၂၂ တ္ၚဲ''' (၃၆၅ တ္ၚဲ၊ ၅ နာဍဳ၊ ၄၈ မိနေတ်၊ ကဵု ၄၅ စက္က) ရ。

ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ ပိုဲ စၟတ်သမ္တီ လဝ် သၞာံ ဓမ္မတာ နွံ ဆ ၃၆၅ တ္ၚဲ သၟး မ္ဂး၊ ဇၟာပ်ပ် သၞာံ ဍေံ ယောင်ယာ သှ်ေ ဒၟံင် ၜိုတ် ကဝက် တ္ၚဲ (၆ နာဍဳ) ရ။ ယဝ်ရ ပိုဲ ဟွံထပ် စုတ် တ္ၚဲ သွက်ဂွံ ပညဳ ဍေံ မ္ဂး၊ ကာလ လအ် အာ မွဲ ကၠံ သၞာံ ၜါ ကၠံ သၞာံ မ္ဂး၊ ရာသဳဥတု ကဵု ကြက္ကဒိန် ယောင်ယာ အာ တုဲ၊ ဂိတု ဨပရဳ (ရာသဳ ကတဴ) ဂှ် လေပ် က္တဵုဒှ် အာ ဂမံက် ဍာ်ကလောအ် ပ္ဍဲ အခိင် ဂံက် မာန် ရ။

== ၂။ သၞောဝ် ပွမစၟတ်သမ္တီ သၞာံ ထပ် (Rules for Leap Years) ==
ပ္ဍဲ ကြက္ကဒိန် ဂရေဂဝ်ရဳယာန် (မစကာ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်) ဂှ် သွက်ဂွံ တီ ဒဒှ်ရ သၞာံ မွဲမွဲ ဒှ် သၞာံ ထပ် ဟာ ဟွံသေင် ဟာ ဂှ် ညးတအ် ဖျေဟ် လဝ် သၞောဝ် ကိုန်ဂစိုတ် သင်္ချာ ၃ သာ် ရ-

# သၞာံ ဂှ် ဒး ဒှ် သၞာံ မစသှ် ပိုတ် ကု ဂၞန် ၄ (ဥပမာ - ၂၀၂၀, ၂၀၂၄, ၂၀၂၈ တအ် ဂှ် ဒှ် သၞာံ ထပ်)။
# '''ဆဂး''': ယဝ်ရ သၞာံ ဂှ် ဒှ် သၞာံ ကၠံ (မစသှ် ပိုတ် ကု ဂၞန် ၁၀၀) မ္ဂး၊ သၞာံ ဂှ် '''ဟွံဒှ်''' သၞာံ ထပ် ပုဟ် (ဥပမာ - ၁၇၀၀, ၁၈၀၀, ၁၉၀၀ တအ် ဂှ် ဟွံဒှ် သၞာံ ထပ် ၜိုန်ရ စသှ် ပိုတ် ကု ၄ ကီု လေဝ်)။
# '''ဆဂး (ကိုန်ဂစိုတ် တၟေင်)''': ယဝ်ရ သၞာံ ကၠံ ဂှ် ဍေံ စသှ် ပိုတ် ကု ဂၞန် '''၄၀၀''' မ္ဂး၊ ဍေံ ကလေင် ဒှ် '''သၞာံ ထပ်''' ပၠန် ရ (ဥပမာ - ၁၆၀၀, ၂၀၀၀, ၂၄၀၀ တအ် ဂှ် ဒှ် သၞာံ ထပ်)။

== ၃။ ဝင် ကြက္ကဒိန် ကေုာံ သၞာံ ထပ် (History) ==
* '''ကြက္ကဒိန် ဂျူလဳယာန် (Julian Calendar):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၄၆ ဘဳသဳ၊ သၟိင် ရဝ်မ ဂျူလဳယပ် သဳဇာ (Julius Caesar) ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် ကြက္ကဒိန် တၟိ တုဲ ညး စွံ လဝ် သၞောဝ် ညံင် ဂွံ ထပ် စုတ် ၁ တ္ၚဲ ဇၟာပ်ပ် ၄ သၞာံ မွဲ ဝါ ရ။ ဆဂး သၞောတ် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ထပ် စုတ် လောန်ကာဲ အာ တုဲ (ဍေံ ရိုဟ် လဝ် ၃၆၅.၂၅ တ္ၚဲ)၊ ဇၟာပ်ပ် ၄၀၀ သၞာံ မ္ဂး ဍေံ လောန် အာ ၃ တ္ၚဲ ရ။
* '''ကြက္ကဒိန် ဂရေဂဝ်ရဳယာန် (Gregorian Calendar):''' ဟိုတ်နူ ယောင်ယာ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၅၈၂ ဂှ် သင်ပုပ် ဂရေဂဝ်ရဳ ၁၃ (Pope Gregory XIII) ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် ကြက္ကဒိန် တၟိ (ကြက္ကဒိန် ပိုဲ မစကာ လၟုဟ်) တုဲ ညး ဖျေဟ် လဝ် သၞောဝ် ကိုန်ဂစိုတ် (၄၀၀) မဗၟံက် ထ္ၜး လဝ် လတူ ဂှ် သွက်ဂွံ ပညဳ ညံင် ဂွံ တိကျ အိုတ် ရ။

== ၄။ သၞာံ ထပ် ပ္ဍဲ ကြက္ကဒိန် မန် (Leap Year in Mon Calendar) ==
ကြက္ကဒိန် မန် / ဗၟာ (Burmese/Mon Calendar) ဝွံ ဍေံဒှ် ကြက္ကဒိန် မသ္ပ သဇိုင် ကု ဂိတု (Lunar) ကေုာံ တ္ၚဲ (Solar) ၜါ ပြကာ ပံင်ကောံ လဝ် (Lunisolar calendar) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သွက်ဂွံ ပညဳ အခိင် ဂိတု ကဵု ရာသဳဥတု သဘာဝ ဂှ် ပ္ဍဲ ကြက္ကဒိန် မန် မ္ဂး ညးတအ် ဟွံထပ် စုတ် ဆ တ္ၚဲ သၟး ပုဟ်၊ ညးတအ် ထပ် စုတ် သီု ဂိတု ရ-

* '''ဂိတု ထပ် (Adhikamasa):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ထပ် မ္ဂး၊ ညးတအ် ထပ် စုတ် ဂိတု ဒဂိုန် မွဲ ဝါ ပၠန် တုဲ က္တဵုဒှ် အာ '''ပထမ ဒဂိုန်''' ကဵု '''ဒုတိယ ဒဂိုန်''' ရ (သၞာံ ဂှ် နွံ ၁၃ ဂိတု)။
* '''တ္ၚဲ ထပ် (Adhikavara):''' လဆောဝ် မ္ဂး ညးတအ် ထပ် စုတ် တ္ၚဲ ပ္ဍဲ ဂိတု နယုန် တုဲ၊ ဂိတု နယုန် မလေပ် နွံ ဆ ၂၉ တ္ၚဲ ဓမ္မတာ ဂှ် က္တဵုဒှ် အာ ၃၀ တ္ၚဲ ရ။

== ၅။ အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Folklore and Culture) ==
* '''မၞိဟ် မဒှ် တ္ၚဲ ၂၉ ဖေဖဝ်ဝါရဳ (Leaplings):''' မၞိဟ် မဒှ် တ္ၚဲ ဏအ် ဂှ် လဆောဝ် ညးကော်စ &quot;Leapers&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;Leaplings&quot; ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ဓမ္မတာ မဟွံမွဲ ကု ၂၉ ဖေဖဝ်ဝါရဳ မ္ဂး၊ ညးတအ် မလေပ် ကၠောန် သဘင် တ္ၚဲ ဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ၂၈ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ၁ မာတ် ရ။ လၟိဟ် ကောန်မၞိဟ် လတူ ဂၠးတိ မဒှ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ဏအ် ဂှ် နွံ ဆ ၜိုတ် ၀.၀၆% (ၜိုတ် ၅ ပြကောဋိကဋ်) သၟး ရ။
* '''အခိုက်ကၞာ ညးဗြဴ အာတ် သမ္ဘာ/တၠသ္ၚိ (Bachelor's Day):''' ပ္ဍဲ ဍုင် အာဲယျာလာန် ကေုာံ ဗြိတိန် တေအ်၊ နွံ အခိုက်ကၞာ တြေံ မွဲ ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ၂၉ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ဂှ် ညးဗြဴ တအ် နွံ အခေါင် အာတ် မိက် မၞိဟ်တြုဟ် တအ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ဒၞာဲ အိန်ထံင် မာန် ရ (ဗွဲဓမ္မတာ မၞိဟ်တြုဟ် ဒး ဒှ် မၞိဟ် အာတ်)။ ယဝ်ရ မၞိဟ်တြုဟ် ဂှ် တးပါဲ မ္ဂး ဒး ရာန် ကဵု တဲဒပိုတ် (Gloves) ဟွံသေင်မ္ဂး ကယျိုင် ဇမၠိင် သွက် မၞိဟ်ဗြဴ ဂှ် ရောင် ညးတအ် ပတှ်ေ လဝ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ကြက္ကဒိန်]] (Calendar)
* [[ကြက္ကဒိန် ဂရေဂဝ်ရဳယာန်]] (Gregorian calendar)
* [[ဂၠးတိ]] (Earth)
* [[ရာသဳဥတု]] (Seasons)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite web |url=https://www.timeanddate.com/date/leapyear.html |title=Leap Year: How to Calculate |website=Time and Date |access-date=May 7, 2026}}
* Richards, E. G. (1998). ''Mapping Time: The Calendar and its History''. Oxford University Press. ISBN 978-0198504139.

{{DEFAULTSORT:Leap Year}}
[[Category:ကြက္ကဒိန်]]
[[Category:အခိင်]]
[[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]]</text>
      <sha1>4fs7ggkpd02skfajn47hn5xrtvw3wjg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂျဝ်ဟာန် ဗရာမ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10792</id>
    <revision>
      <id>54338</id>
      <timestamp>2026-05-06T23:51:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|တၠပညာ ကွိင်ကွိုက် ကေုာံ ညးချူဒွက် ဂကူ ဂျာမနဳ ခေတ် ရဝ်မာန်တေတ်}} {{Infobox person | name = ဂျဝ်ဟာန် ဗရာမ် | native_name = Johannes Brahms | image = [[File:JohannesBrahms.jpg|250px|ဗီုရုပ် ဂျဝ်ဟာန် ဗရာမ်]] | caption = ဂျဝ...&quot;</comment>
      <origin>54338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11657" sha1="2why515rswo4ijsraa18b57gb52n6oq" xml:space="preserve">{{Short description|တၠပညာ ကွိင်ကွိုက် ကေုာံ ညးချူဒွက် ဂကူ ဂျာမနဳ ခေတ် ရဝ်မာန်တေတ်}}
{{Infobox person
| name = ဂျဝ်ဟာန် ဗရာမ်
| native_name = Johannes Brahms
| image = [[File:JohannesBrahms.jpg|250px|ဗီုရုပ် ဂျဝ်ဟာန် ဗရာမ်]]
| caption = ဂျဝ်ဟာန် ဗရာမ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၉
| birth_date = ၇ မေ ၁၈၃၃
| birth_place = ဍုင်[[ဟာမ်ဗာက်]] (Hamburg)၊ ပံင်ကောံ ဍုင်ဂျာမနဳ
| death_date = ၃ ဨပရဳ ၁၈၉၇ (အာယုက် ၆၃)
| death_place = ဍုင်[[ဗဳယေန်နာ]] (Vienna)၊ အေန်ပါယာ ဩသတြဳယျာ-ဟင်ဂေရဳ
| occupation = ညးချူဒွက် (Composer), သၟာပဳယာနဝ် (Pianist), က္ဍိုပ်သကိုပ် ကွိင်ကွိုက် (Conductor)
| era = ခေတ် ရဝ်မာန်တေတ် (Romantic era)
| notable_works = ''A German Requiem'', ''Hungarian Dances'', ''Symphony No. 1–4'', ''Brahms' Lullaby''
}}

'''ဂျဝ်ဟာန် ဗရာမ်''' ({{lang-en|Johannes Brahms}}; {{IPA-de|joˈhanəs ˈbʁaːms}}; ၇ မေ ၁၈၃၃ – ၃ ဨပရဳ ၁၈၉၇) ဝွံ ဍေံဒှ် တၠပညာ အနုသုခုမ၊ ညးချူဒွက် ကေုာံ သၟာ တက် ပဳယာနဝ် ဂကူ ဂျာမနဳ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ရဝ်မာန်တေတ် (Romantic period) မွဲ ရ။ ညးဝွံ ဒှ် ညးချူဒွက် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကွိင်ကွိုက် ဂၠးတိ မွဲ တုဲ၊ ညးစၟတ်သမ္တီ လဝ် ညး နဒဒှ် မွဲ တၠ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ &quot;Three Bs&quot; (မတွံဂး [[ဗာတ်]] Bach, [[ဗဳထဝ်ဗေန်]] Beethoven, ကေုာံ ဗရာမ် Brahms) မဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ကွိင်ကွိုက် ဂန္ထဝင် အလုံ ဂၠးတိ ရ။

ဗရာမ် ဝွံ ၜိုန်ရ ညး ဂျိုင် တန်တဴ လဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် ရဝ်မာန်တေတ် မဒှ် ခေတ် မစကာ ပရေင် ဒုင်စသိုင် လောန်ကာဲ ကီု လေဝ်၊ ညး ဒးစိုတ် ကေုာံ မင်မဲ လဝ် အခိုက်အလိုက် ကွိင်ကွိုက် ခေတ် တြေံ (Classical structures) မပ္တံကဵု ရမ္သာင်ဆင် (Symphonies) ကေုာံ သဝ်နာတာ (Sonatas) တအ် ညံင် ဂွံ တန်တဴ အာ မာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၟာ သုတေသန တအ် ကော်စ ညး နဒဒှ် &quot;မၞိဟ် မမင်မဲ အခိုက်တြေံ ကေုာံ မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ် အရာ တၟိ&quot; (Traditionalist and Innovator) မွဲ ရ။

== ၁။ ဘဝ အခိင် ကောန်ၚာ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ (Early Life) ==
ဂျဝ်ဟာန် ဗရာမ် ဝွံ က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် [[ဟာမ်ဗာက်]] (Hamburg) ပ္ဍဲ ဂကောံ အိန်ထံင် မဒိုက်ဂတ် မွဲ ရ။ အပါ ညး ဂှ် ဒှ် သၟာ တက် ကွိင်ကွိုက် ဒပ် ပၞာန် တုဲ မိ ညး ဂှ် ဒှ် ညး မဟွံမွဲ ကု ကမၠောန် ရ။ 
* ဗရာမ် စ လ္ၚတ် ကွိင်ကွိုက် နူကဵု အပါ ညး ပ္ဍဲ အခိင် အာယုက် ၇ သၞာံ။ ညး စောန် သကီု ပ္ဍဲ ပရေင် တက် ပဳယာနဝ် (Piano) ဗွဲမလောန် ရ။
* ဟိုတ်နူ အိန်ထံင် ညး ဒိုက်ဂတ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ အခိင် ညး ဒှ် အဝဲ သၟတ် ဂှ် ညး ဒး အာ တက် ပဳယာနဝ် ပ္ဍဲကဵု ရုံ အရက် ကေုာံ ဒၞာဲ ဇူဒီု က္ၜင် တအ် သွက်ဂွံ ဂယိုင် လမျီု ကေုာံ ထံက်ပင် မိမ ရ။
* ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၅၃ အခိင် ညး အာယုက် ၂၀ သၞာံ၊ ညး ကလိဂွံ အခေါင် ဆဵုဂဗ ကု တၠပညာ ညးချူဒွက် မပြာကတ် '''ရဝ်ဗာတ် သျှူးမာန်''' (Robert Schumann) ရ။ သျှူးမာန် ဒးစိုတ် အစောံသတ္တိ ဗရာမ် ဗွဲမလောန် တုဲ ချူ ထ္ၜး ပရူ ဗရာမ် ပ္ဍဲ လိက်ပရိုင် ကွိင်ကွိုက် တုဲ ဖန် ညံင် ဗရာမ် ဂွံ ပြာကတ် တိုန် အလုံ ဍုင် ဂျာမနဳ ရ။

== ၂။ ကမၠောန် အနုသုခုမ ကေုာံ ဗဳယေန်နာ (Career in Vienna) ==
ကြဴနူ သျှူးမာန် စုတိ အာ တုဲ၊ ဗရာမ် ဆက် မံင် ကု ဂကောံ အိန်ထံင် သျှူးမာန် တုဲ ညး ဆာန် ဍူ ကေုာံ ယိုက်ဂၠေင် ရီုဗင် ကလောန် သမ္ဘာ သျှူးမာန် မၞုံ ယၟု ကလာရာ သျှူးမာန် (Clara Schumann) ဇၞော် ကု ဒြဟတ် ရ။
* ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၂ ဂှ် ဗရာမ် ပြံင် အာ မံင် ပ္ဍဲ ဍုင် '''[[ဗဳယေန်နာ]]''' (Vienna) မဒှ် ဍုင် ဗဟဵု ကွိင်ကွိုက် ဂၠးတိ အခိင် တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ် ရ ညး ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ကွိင်ကွိုက် ကေုာံ စ ချူ ဒွက် မဇၞော် မပြာကတ် တအ် ရ။
* ဗရာမ် ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မစွံ သတိ လတူ ကမၠောန် ဇကု လောန်ကာဲ (Perfectionist) မွဲ ရ။ ညး ချူ ဒွက် ရမ္သာင်ဆင် အလန် ပထမ ဇကု (Symphony No. 1) ဂှ် ညး ဒး ကေတ် အခိင် ၜိုတ် ၁၄ သၞာံ သွက်ဂွံ ချူ ညံင် ဂွံ အာစိုပ် ဒတုဲ ဟိုတ်နူ ညး ဖေက် မၞိဟ် တအ် ပတောအ် ၜတ် ညး ကု ဗဳထဝ်ဗေန် လောန်ကာဲ ရ။ ကာလ တိတ် ကၠုင် မ္ဂး ညး တၞဟ် တအ် ကော်စ ဒွက် ဏအ် နဒဒှ် &quot;ရမ္သာင်ဆင် အလန် ၁၀ သွက် ဗဳထဝ်ဗေန်&quot; ရ။

== ၃။ ဒွက် မပြာကတ်ဂမၠိုင် (Notable Works) ==
ဗရာမ် ချူ လဝ် ဒွက် ကွိင်ကွိုက် သီုဖအိုတ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဒွက် သွက် ပဳယာနဝ်၊ ဒွက် သွက် ဂကောံ ကွိင်ကွိုက် ဇၞော်ဇၞော် (Orchestra) ကေုာံ ဒွက် ဒယှ်ေ တအ် ရ-
# '''ရမ္သာင်ဆင် ၄ ပုဒ် (The Four Symphonies):''' ဒွက် ရမ္သာင်ဆင် ညး သီု ၄ ပုဒ် ဂှ် ဒှ် ဒွက် ဂန္ထဝင် မစောန် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကွိင်ကွိုက် ရ။
# '''A German Requiem:''' ဒွက် သွက်ဂွံ ပူဇဴ ကု မၞိဟ် မစုတိ အာ။ ညး ချူ လဝ် ဒွက် ဏအ် သွက် မိ ညး မစုတိ အာ ကေုာံ သွက် မိတ်သဟာဲ ညး ရဝ်ဗာတ် သျှူးမာန် ရ။
# '''ဒွက် လှ်ေ ဟင်ဂေရဳ (Hungarian Dances):''' ဒွက် အခိုက် ဟင်ဂေရဳ ၂၁ ပုဒ် ညး မကလေင် ပလေဝ် ချူ လဝ် မဒှ် ဒွက် မမိပ် သၠောင် ကေုာံ ပြာကတ် အိုတ် မွဲ။
# '''ဒွက် လှိင် ကောန်ၚာ် ဗရာမ် (Brahms' Lullaby - ''Wiegenlied''):''' ဒွက် လှိင် ကောန်ၚာ် မပြာကတ် အလုံ ဂၠးတိ (မဒယှ်ေ ဒၟံင် ''Lullaby and goodnight...'') ဏအ် ဂှ် ဗရာမ် ရ ဒှ် ညး မချူ ဖျေဟ် လဝ် သၞောတ် ရမ္သာင် ဍေံ ရ။

== ၄။ ဘဝ ပူဂိုလ် ကေုာံ ပွမစုတိ (Personal Life and Death) ==
ဂျဝ်ဟာန် ဗရာမ် ဝွံ အလုံ မွဲ ဘဝ ညး ညး ဟွံဖျေဟ် ဒၞာဲ အိန်ထံင် ပုဟ်။ ညး နွံ ကု ပရေင် ဆာန် ကၟိန် မသၠုင် ပြဲ ကု ကလာရာ သျှူးမာန် (Clara Schumann) မဒှ် သမ္ဘာ အ္စာ ညး စဵုကဵု လအိတ် လမျီု ရ။ 

ဗရာမ် ဝွံ ၜိုန်ရ ညး ကလိဂွံ ဒြပ် သြန် ဗွဲမဂၠိုင် ကီု လေဝ်၊ ညး မံင် စ သာမည တုဲ သြန် ညး ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ညး ထံက်ပင် ကဵု ကု ကွးဘာ သၟတ် တအ် ကေုာံ ကဵု ဒါန် လပါ် မၞိဟ် ဒိုက်ဂတ် တအ် သၟး ရ။ ပ္ဍဲ ၃ ဨပရဳ ၁၈၉၇ (ကြဴနူ ကလာရာ သျှူးမာန် စုတိ အာ ဂွံ မွဲ သၞာံ) ဂှ်၊ ဗရာမ် စုတိ အာ နကဵု ယဲ ကေန်သာ ဂြိုဟ်မတာ (Pancreatic cancer) ပ္ဍဲ ဍုင် ဗဳယေန်နာ အခိင် အာယုက် ၆၃ သၞာံ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[လုဒ်ဝေတ် ဗာန် ဗဳထဝ်ဗေန်]] (Ludwig van Beethoven)
* ယဝ်ဟာန် သေဗာသတဳယာန် ဗာတ် (Johann Sebastian Bach)
* ကွိင်ကွိုက် ဂန္ထဝင် (Classical music)
* [[ဗဳယေန်နာ]] (Vienna)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Swafford, Jan (1999). ''Johannes Brahms: A Biography''. Vintage Books. ISBN 978-0679745822.
* MacDonald, Malcolm (1990). ''Brahms''. Schirmer Books. ISBN 978-0028713936.

{{DEFAULTSORT:Brahms, Johannes}}
[[Category:ညးချူဒွက် ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဂကူဂျာမနဳဂမၠိုင်]]
[[Category:တၠပညာ ကွိင်ကွိုက်]]
[[Category:မၞိဟ်မစုတိ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၇]]
[[Category:၁၈၃၃ မက္တဵုဒှ်]]</text>
      <sha1>2why515rswo4ijsraa18b57gb52n6oq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗဳယေန်နာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10793</id>
    <revision>
      <id>54339</id>
      <timestamp>2026-05-06T23:56:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဩသတြဳယျာ}} {{Infobox settlement | name = ဗဳယေန်နာ | native_name = Wien | settlement_type = ဍုင်ဇၞော် / ခရိုင် | image_skyline = Vienna Montage.jpg | image_caption = ဗီုပြင် ဒၞာဲပြာကတ် နာ...&quot;</comment>
      <origin>54339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10808" sha1="dqsr8zh1r9bvxkpz55utkwyhx7n0tos" xml:space="preserve">{{Short description|ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဩသတြဳယျာ}}
{{Infobox settlement
| name = ဗဳယေန်နာ
| native_name = Wien
| settlement_type = ဍုင်ဇၞော် / ခရိုင်
| image_skyline = Vienna Montage.jpg
| image_caption = ဗီုပြင် ဒၞာဲပြာကတ် နာနာ ပ္ဍဲ ဍုင် ဗဳယေန်နာ (နန် Schönbrunn, ဘာကျာ် St. Stephen's, နန် Hofburg)
| image_flag = Flag of Vienna.svg
| image_shield = Wien Wappen.svg
| pushpin_map = Austria
| subdivision_type = ဍုင်
| subdivision_name = [[ဩသတြဳယျာ]]
| leader_title = မြို့တော်ဝန် (Mayor)
| leader_name = Michael Ludwig
| area_total_km2 = 414.6
| population_total = 1,982,097 | population_as_of = ၂၀၂၃
| population_density_km2 = auto
| timezone = CET (UTC+1)
| postal_code = 1000–1220, 1230, 1400, 1450
| website = [https://www.wien.gv.at wien.gv.at]
}}

'''ဗဳယေန်နာ''' ({{lang-en|Vienna}}; {{lang-de|Wien}} [viːn]) ဝွံ ဍေံဒှ် ဍုင်ဇၞော်၊ ဍုင်မဇၞော်အိုတ်၊ ကေုာံ ဍုင်မၞုံကဵု ခရိုင် အုပ်ဓုပ် တၞဟ်ခြာ မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်[[ဩသတြဳယျာ]] (Austria) ရ။ ဍုင် ဏအ် ဂှ် နွံ လၟိဟ် မၞိဟ် ၜိုတ် ၂ ပြကောဋိကဋ် (ကြပ် ၃ ပြကောဋိကဋ် ယဝ်ရ ရိုဟ် ပံင် စုတ် သီု ဗွိုင် ဍုင် ကွာန် ပွဳပွူ) တုဲ ဍေံ ဒှ် ဍုင် မၞိဟ် မမံင် ထပ် ဓီု အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဩသတြဳယျာ ရ။

ဗဳယေန်နာ ဝွံ ဟိုတ်နူကဵု ဝင် ပရေင် အနုသုခုမ ညး မဇၞော်ကၠေင် တုဲ ညးဂၠးတိ တအ် ကော်စ ဍေံ '''&quot;ဍုင် ကွိင်ကွိုက်&quot;''' (The City of Music) ရ။ တၠပညာ ညးချူဒွက် ဂန္ထဝင် ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု [[မဝ်ဇာတ်]] (Mozart)၊ [[လုဒ်ဝေတ် ဗာန် ဗဳထဝ်ဗေန်|ဗဳထဝ်ဗေန်]] (Beethoven) ကေုာံ [[ဂျဝ်ဟာန် ဗရာမ်|ဗရာမ်]] (Brahms) တအ် ဂျိုင် တန်တဴ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ကွိင်ကွိုက် ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု တၠပညာ စိတ္တဗေဒ ဂၠးတိ သေတ်မေန် ဖရွိုက် (Sigmund Freud) မံင် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် တုဲ၊ ညးတအ် သီု ကော်စ ဍေံ '''&quot;ဍုင် သွပ်လ္ပအ်&quot;''' (The City of Dreams) ကီု ရ။

== ၁။ ဝင် (History) ==
ဗဳယေန်နာ ဝွံ နွံ ကု ဝင် မဂၠိုင် ကု လ္ၚီ သၞာံ ရ-
* '''ခေတ် ရဝ်မ (Roman Era):''' ဍုင် ဏအ် ဂှ် စ ဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁ အေဒဳ နဒဒှ် ဒပ် ပၞာန် ရဝ်မ ဍောတ်တ် မွဲ မၞုံ ယၟု ''Vindobona'' သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပယျဵု အေန်ပါယာ ရဝ်မ လပါ် သၟဝ်ကျာ ရ။
* '''ခေတ် အေန်ပါယာ ဟာပ်သဗာက် (Habsburg Empire):''' စနူ ရာစုသၞာံ ၁၅ ဂှ် ဗဳယေန်နာ ဒှ် ဍုင်ဇၞော် သွက် အေန်ပါယာ ရဝ်မ သ္အးဇ္ၚး (Holy Roman Empire) တုဲ ဗွဲကြဴ ဍေံ ဒှ် ဗဟဵု ဍုင် သွက် အေန်ပါယာ ဩသတြဳယျာ-ဟင်ဂေရဳ (Austro-Hungarian Empire) မဒှ် အေန်ပါယာ မဇၞော် မၞုံ ကု သြဇာ အိုတ် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ စဵုကဵု စိုပ် အခိင် ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ပထမ ရ။
* '''ခေတ် ခေတ်တၟိ:''' ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ အုပ်နိဂီု အာ တုဲ၊ ဍုင် ဏအ် ဒး ဒုင် ပါ် လဝ် ၄ ကရေက် နကဵု မဟာမိတ် ပွိုင် ၁၀ သၞာံ စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၅၅ မှ ကလေင် ကလိဂွံ သၠးပွး ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဍေံ ဒှ် ဌာန ဗဟဵု သွက် ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (UN) လ္ၚဵု တအ် ရ။

== ၂။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
* '''ပထဝဳ:''' ဍုင် ဗဳယေန်နာ ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ လပါ် ဗၟံက် ဍုင်ဩသတြဳယျာ တုဲ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ သြင် '''ကြုင် ဒါန်နုဗ် (Danube River)''' မဒှ် ကြုင် မဇၞော် အိုတ် မရနုက် ကဵု ၜါ ပ္ဍဲ ဥရောပ ရ။ 
* '''ရာသဳဥတု:''' ဍေံ နွံ ကု ရာသဳဥတု ၜိုဟ် သြိုဟ် (Oceanic/Humid continental climate) တုဲ နွံ ၄ ဥတု မကၠးဖ္ဍး ရ။ ပ္ဍဲ ဥတု ကတဴ မ္ဂး ဓါတ် ဂမ္တဴ နွံ ၜိုတ် 20°C စဵုကဵု 30°C တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဥတု ဂံက် မ္ဂး ဓါတ် ဂမ္တဴ လေပ် စှ်ေ အာ သၟဝ် 0°C တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် နွံ ကု နှင်း ရ။

== ၃။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အနုသုခုမ (Culture and Arts) ==
* '''ကွိင်ကွိုက် (Music):''' ဗဳယေန်နာ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မဇၞော်မောဝ် အိုတ် သွက် ကွိင်ကွိုက် ဂန္ထဝင် (Classical music) ရ။ သဘင် လှ်ေ ဒယှ်ေ ပ္ဍဲ ရုံ Vienna State Opera ကေုာံ Vienna Philharmonic ညး ဂှ် ဒှ် ရုံ မခိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။
* '''ယေန်သၞာင် ရုံ ကဝ်ဖဳ (Coffeehouse Culture):''' အခိုက်အလိုက် ပွမဂဇအ် သုင် ကဝ်ဖဳ၊ စ ကွာင် သောဲသောဲ (ဗီုကဵု Sachertorte) ကေုာံ ဗှ် လိက်ပရိုင် ပ္ဍဲ ရုံ ကဝ်ဖဳ ဗဳယေန်နာ တအ် ဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ UNESCO ရ။

== ၄။ ဒၞာဲ ဝေင် မပြာကတ်ဂမၠိုင် (Notable Landmarks) ==
ဒၞာဲ ဝင် တြေံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် ဗဳယေန်နာ သီုဖအိုတ် ဂှ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် ဒၞာဲ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ UNESCO ရ-
# '''နန် သျှောန်ဗရုန် (Schönbrunn Palace):''' နန် ဥတု ကတဴ ဨကရာဇ် မၞုံ ကု ခန် ၁,၄၄၁ ခန် တုဲ ဒှ် ဒၞာဲ မကျေဝ်ဂေါဝ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ရ။
# '''နန် ဟံက်ဗာက် (Hofburg Palace):''' နန် သၟိင် တြေံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် မဒှ် လၟုဟ် ရုင် သမ္မတ ကေုာံ တိုက်ထ္ၜးပျး ဝင်။
# '''ဘာကျာ် သာန်သတဳဖေန် (St. Stephen's Cathedral):''' ဘာကျာ် ဇၞော် အခိုက် Gothic မၞုံ ကု အမၠံက် ဇမၠိင် ကေုာံ ကၟဳ မကျေဝ်ဂေါဝ် မဒှ် သင်္ကေတ ဍုင် ဗဳယေန်နာ ရ။
# '''ပရာတာ (Prater):''' ကၠအ် ပ္ကဴ ကေုာံ ကၠအ် ကစား မၞုံ ကု စက် ကဝိုင် ဇၞော် (Giant Ferris Wheel) မပြာကတ် ရ။

== ၅။ ပရေင်မံင်စ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Quality of Life) ==
ဍုင် ဗဳယေန်နာ ဝွံ ဍေံ ပြာကတ် လောန် သွက် အကာဲအရာ မံင်စ မခိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ သ္ပ သဇိုင် ကု ပရေင် စၟဳစၟတ် ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု Mercer ကေုာံ The Economist (EIU) တအ် မ္ဂး၊ ဍုင် ဗဳယေန်နာ ဂှ် ကလိဂွံ လဝ် ကဆံင် စၟတ် (၁) နဒဒှ် '''&quot;ဍုင် မမံင် ခိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ&quot;''' ပွိုင် မဂၠိုင် ကု သၞာံ ရ။ ဟိုတ် ဂှ် ဒှ် ဟိုတ်နူ သၞောတ် ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ် (Public transport) ခိုဟ်၊ ဂီုကၠီု သၠုင်၊ ပရေင် ပညာ ကဵု ပရေင် ထတ်ယုက် ၚုဟ် တန်၊ ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ သ္အးဇ္ၚး ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဩသတြဳယျာ]]
* ကြုင် ဒါန်နုဗ်
* [[လုဒ်ဝေတ် ဗာန် ဗဳထဝ်ဗေန်]]
* [[မဝ်ဇာတ်]]

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite web |url=https://www.wien.info/en |title=Vienna Tourist Board - Official Website |access-date=May 7, 2026}}
* The Economist Intelligence Unit. &quot;Global Liveability Index 2023&quot;. Retrieved May 7, 2026.

{{DEFAULTSORT:Vienna}}
[[Category:ဍုင်ဇၞော် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ]]
[[Category:ဩသတြဳယျာ]]
[[Category:ဍုင် ဗဳယေန်နာ|*]]</text>
      <sha1>dqsr8zh1r9bvxkpz55utkwyhx7n0tos</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54340</id>
      <parentid>54339</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T00:00:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10811" sha1="cfmwtgcjrmfoc7ohtorfvt861it56pw" xml:space="preserve">{{Short description|ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဩသတြဳယျာ}}
{{Infobox settlement
| name = ဗဳယေန်နာ
| native_name = Wien
| settlement_type = ဍုင်ဇၞော် / ခရိုင်
| image_skyline = Vienna Montage.jpg
| image_caption = ဗီုပြင် ဒၞာဲပြာကတ် နာနာ ပ္ဍဲ ဍုင် ဗဳယေန်နာ (နန် Schönbrunn, ဘာကျာ် St. Stephen's, နန် Hofburg)
| image_flag = Flag of Vienna.svg
| image_shield = Wien Wappen.svg
| pushpin_map = Austria
| subdivision_type = ဍုင်
| subdivision_name = [[ဩသတြဳယျာ]]
| leader_title = မြို့တော်ဝန် (Mayor)
| leader_name = Michael Ludwig
| area_total_km2 = 414.6
| population_total = 1,982,097 | population_as_of = ၂၀၂၃
| population_density_km2 = auto
| timezone = CET (UTC+1)
| postal_code = 1000–1220, 1230, 1400, 1450
| website = [https://www.wien.gv.at wien.gv.at]
}}

'''ဗဳယေန်နာ''' ({{lang-en|Vienna}}; {{lang-de|Wien}} [viːn]) ဝွံ ဍေံဒှ် ဍုင်ဇၞော်၊ ဍုင်မဇၞော်အိုတ်၊ ကေုာံ ဍုင်မၞုံကဵု ခရိုင် အုပ်ဓုပ် တၞဟ်ခြာ မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်[[ဩသတြဳယျာ]] (Austria) ရ။ ဍုင် ဏအ် ဂှ် နွံ လၟိဟ် မၞိဟ် ၜိုတ် ၂ ပြကောဋိကဋ် (ကြပ် ၃ ပြကောဋိကဋ် ယဝ်ရ ရိုဟ် ပံင် စုတ် သီု ဗွိုင် ဍုင် ကွာန် ပွဳပွူ) တုဲ ဍေံ ဒှ် ဍုင် မၞိဟ် မမံင် ထပ် ဓီု အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဩသတြဳယျာ ရ။

ဗဳယေန်နာ ဝွံ ဟိုတ်နူကဵု ဝင် ပရေင် အနုသုခုမ ညး မဇၞော်ကၠေင် တုဲ ညးဂၠးတိ တအ် ကော်စ ဍေံ '''&quot;ဍုင် ကွိင်ကွိုက်&quot;''' (The City of Music) ရ။ တၠပညာ ညးချူဒွက် ဂန္ထဝင် ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု [[မဝ်ဇြာတ်]] (Mozart)၊ [[လုဒ်ဝေတ် ဗာန် ဗဳထဝ်ဗေန်|ဗဳထဝ်ဗေန်]] (Beethoven) ကေုာံ [[ဂျဝ်ဟာန် ဗရာမ်|ဗရာမ်]] (Brahms) တအ် ဂျိုင် တန်တဴ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ကွိင်ကွိုက် ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု တၠပညာ စိတ္တဗေဒ ဂၠးတိ သေတ်မေန် ဖရွိုက် (Sigmund Freud) မံင် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် တုဲ၊ ညးတအ် သီု ကော်စ ဍေံ '''&quot;ဍုင် သွပ်လ္ပအ်&quot;''' (The City of Dreams) ကီု ရ။

== ၁။ ဝင် (History) ==
ဗဳယေန်နာ ဝွံ နွံ ကု ဝင် မဂၠိုင် ကု လ္ၚီ သၞာံ ရ-
* '''ခေတ် ရဝ်မ (Roman Era):''' ဍုင် ဏအ် ဂှ် စ ဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁ အေဒဳ နဒဒှ် ဒပ် ပၞာန် ရဝ်မ ဍောတ်တ် မွဲ မၞုံ ယၟု ''Vindobona'' သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပယျဵု အေန်ပါယာ ရဝ်မ လပါ် သၟဝ်ကျာ ရ။
* '''ခေတ် အေန်ပါယာ ဟာပ်သဗာက် (Habsburg Empire):''' စနူ ရာစုသၞာံ ၁၅ ဂှ် ဗဳယေန်နာ ဒှ် ဍုင်ဇၞော် သွက် အေန်ပါယာ ရဝ်မ သ္အးဇ္ၚး (Holy Roman Empire) တုဲ ဗွဲကြဴ ဍေံ ဒှ် ဗဟဵု ဍုင် သွက် အေန်ပါယာ ဩသတြဳယျာ-ဟင်ဂေရဳ (Austro-Hungarian Empire) မဒှ် အေန်ပါယာ မဇၞော် မၞုံ ကု သြဇာ အိုတ် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ စဵုကဵု စိုပ် အခိင် ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ပထမ ရ။
* '''ခေတ် ခေတ်တၟိ:''' ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ အုပ်နိဂီု အာ တုဲ၊ ဍုင် ဏအ် ဒး ဒုင် ပါ် လဝ် ၄ ကရေက် နကဵု မဟာမိတ် ပွိုင် ၁၀ သၞာံ စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၅၅ မှ ကလေင် ကလိဂွံ သၠးပွး ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဍေံ ဒှ် ဌာန ဗဟဵု သွက် ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (UN) လ္ၚဵု တအ် ရ။

== ၂။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
* '''ပထဝဳ:''' ဍုင် ဗဳယေန်နာ ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ လပါ် ဗၟံက် ဍုင်ဩသတြဳယျာ တုဲ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ သြင် '''ကြုင် ဒါန်နုဗ် (Danube River)''' မဒှ် ကြုင် မဇၞော် အိုတ် မရနုက် ကဵု ၜါ ပ္ဍဲ ဥရောပ ရ။ 
* '''ရာသဳဥတု:''' ဍေံ နွံ ကု ရာသဳဥတု ၜိုဟ် သြိုဟ် (Oceanic/Humid continental climate) တုဲ နွံ ၄ ဥတု မကၠးဖ္ဍး ရ။ ပ္ဍဲ ဥတု ကတဴ မ္ဂး ဓါတ် ဂမ္တဴ နွံ ၜိုတ် 20°C စဵုကဵု 30°C တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဥတု ဂံက် မ္ဂး ဓါတ် ဂမ္တဴ လေပ် စှ်ေ အာ သၟဝ် 0°C တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် နွံ ကု နှင်း ရ။

== ၃။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အနုသုခုမ (Culture and Arts) ==
* '''ကွိင်ကွိုက် (Music):''' ဗဳယေန်နာ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မဇၞော်မောဝ် အိုတ် သွက် ကွိင်ကွိုက် ဂန္ထဝင် (Classical music) ရ။ သဘင် လှ်ေ ဒယှ်ေ ပ္ဍဲ ရုံ Vienna State Opera ကေုာံ Vienna Philharmonic ညး ဂှ် ဒှ် ရုံ မခိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။
* '''ယေန်သၞာင် ရုံ ကဝ်ဖဳ (Coffeehouse Culture):''' အခိုက်အလိုက် ပွမဂဇအ် သုင် ကဝ်ဖဳ၊ စ ကွာင် သောဲသောဲ (ဗီုကဵု Sachertorte) ကေုာံ ဗှ် လိက်ပရိုင် ပ္ဍဲ ရုံ ကဝ်ဖဳ ဗဳယေန်နာ တအ် ဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ UNESCO ရ။

== ၄။ ဒၞာဲ ဝေင် မပြာကတ်ဂမၠိုင် (Notable Landmarks) ==
ဒၞာဲ ဝင် တြေံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် ဗဳယေန်နာ သီုဖအိုတ် ဂှ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် ဒၞာဲ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ UNESCO ရ-
# '''နန် သျှောန်ဗရုန် (Schönbrunn Palace):''' နန် ဥတု ကတဴ ဨကရာဇ် မၞုံ ကု ခန် ၁,၄၄၁ ခန် တုဲ ဒှ် ဒၞာဲ မကျေဝ်ဂေါဝ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ရ။
# '''နန် ဟံက်ဗာက် (Hofburg Palace):''' နန် သၟိင် တြေံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် မဒှ် လၟုဟ် ရုင် သမ္မတ ကေုာံ တိုက်ထ္ၜးပျး ဝင်။
# '''ဘာကျာ် သာန်သတဳဖေန် (St. Stephen's Cathedral):''' ဘာကျာ် ဇၞော် အခိုက် Gothic မၞုံ ကု အမၠံက် ဇမၠိင် ကေုာံ ကၟဳ မကျေဝ်ဂေါဝ် မဒှ် သင်္ကေတ ဍုင် ဗဳယေန်နာ ရ။
# '''ပရာတာ (Prater):''' ကၠအ် ပ္ကဴ ကေုာံ ကၠအ် ကစား မၞုံ ကု စက် ကဝိုင် ဇၞော် (Giant Ferris Wheel) မပြာကတ် ရ။

== ၅။ ပရေင်မံင်စ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Quality of Life) ==
ဍုင် ဗဳယေန်နာ ဝွံ ဍေံ ပြာကတ် လောန် သွက် အကာဲအရာ မံင်စ မခိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ သ္ပ သဇိုင် ကု ပရေင် စၟဳစၟတ် ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု Mercer ကေုာံ The Economist (EIU) တအ် မ္ဂး၊ ဍုင် ဗဳယေန်နာ ဂှ် ကလိဂွံ လဝ် ကဆံင် စၟတ် (၁) နဒဒှ် '''&quot;ဍုင် မမံင် ခိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ&quot;''' ပွိုင် မဂၠိုင် ကု သၞာံ ရ။ ဟိုတ် ဂှ် ဒှ် ဟိုတ်နူ သၞောတ် ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ် (Public transport) ခိုဟ်၊ ဂီုကၠီု သၠုင်၊ ပရေင် ပညာ ကဵု ပရေင် ထတ်ယုက် ၚုဟ် တန်၊ ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ သ္အးဇ္ၚး ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဩသတြဳယျာ]]
* ကြုင် ဒါန်နုဗ်
* [[လုဒ်ဝေတ် ဗာန် ဗဳထဝ်ဗေန်]]
* [[မဝ်ဇာတ်]]

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite web |url=https://www.wien.info/en |title=Vienna Tourist Board - Official Website |access-date=May 7, 2026}}
* The Economist Intelligence Unit. &quot;Global Liveability Index 2023&quot;. Retrieved May 7, 2026.

{{DEFAULTSORT:Vienna}}
[[Category:ဍုင်ဇၞော် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ]]
[[Category:ဩသတြဳယျာ]]
[[Category:ဍုင် ဗဳယေန်နာ|*]]</text>
      <sha1>cfmwtgcjrmfoc7ohtorfvt861it56pw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54341</id>
      <parentid>54340</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T00:01:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် */</comment>
      <origin>54341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10814" sha1="79pemlukru34pemv0q9k38q81dc5tpy" xml:space="preserve">{{Short description|ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဩသတြဳယျာ}}
{{Infobox settlement
| name = ဗဳယေန်နာ
| native_name = Wien
| settlement_type = ဍုင်ဇၞော် / ခရိုင်
| image_skyline = Vienna Montage.jpg
| image_caption = ဗီုပြင် ဒၞာဲပြာကတ် နာနာ ပ္ဍဲ ဍုင် ဗဳယေန်နာ (နန် Schönbrunn, ဘာကျာ် St. Stephen's, နန် Hofburg)
| image_flag = Flag of Vienna.svg
| image_shield = Wien Wappen.svg
| pushpin_map = Austria
| subdivision_type = ဍုင်
| subdivision_name = [[ဩသတြဳယျာ]]
| leader_title = မြို့တော်ဝန် (Mayor)
| leader_name = Michael Ludwig
| area_total_km2 = 414.6
| population_total = 1,982,097 | population_as_of = ၂၀၂၃
| population_density_km2 = auto
| timezone = CET (UTC+1)
| postal_code = 1000–1220, 1230, 1400, 1450
| website = [https://www.wien.gv.at wien.gv.at]
}}

'''ဗဳယေန်နာ''' ({{lang-en|Vienna}}; {{lang-de|Wien}} [viːn]) ဝွံ ဍေံဒှ် ဍုင်ဇၞော်၊ ဍုင်မဇၞော်အိုတ်၊ ကေုာံ ဍုင်မၞုံကဵု ခရိုင် အုပ်ဓုပ် တၞဟ်ခြာ မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်[[ဩသတြဳယျာ]] (Austria) ရ။ ဍုင် ဏအ် ဂှ် နွံ လၟိဟ် မၞိဟ် ၜိုတ် ၂ ပြကောဋိကဋ် (ကြပ် ၃ ပြကောဋိကဋ် ယဝ်ရ ရိုဟ် ပံင် စုတ် သီု ဗွိုင် ဍုင် ကွာန် ပွဳပွူ) တုဲ ဍေံ ဒှ် ဍုင် မၞိဟ် မမံင် ထပ် ဓီု အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဩသတြဳယျာ ရ။

ဗဳယေန်နာ ဝွံ ဟိုတ်နူကဵု ဝင် ပရေင် အနုသုခုမ ညး မဇၞော်ကၠေင် တုဲ ညးဂၠးတိ တအ် ကော်စ ဍေံ '''&quot;ဍုင် ကွိင်ကွိုက်&quot;''' (The City of Music) ရ။ တၠပညာ ညးချူဒွက် ဂန္ထဝင် ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု [[မဝ်ဇြာတ်]] (Mozart)၊ [[လုဒ်ဝေတ် ဗာန် ဗဳထဝ်ဗေန်|ဗဳထဝ်ဗေန်]] (Beethoven) ကေုာံ [[ဂျဝ်ဟာန် ဗရာမ်|ဗရာမ်]] (Brahms) တအ် ဂျိုင် တန်တဴ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ကွိင်ကွိုက် ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု တၠပညာ စိတ္တဗေဒ ဂၠးတိ သေတ်မေန် ဖရွိုက် (Sigmund Freud) မံင် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် တုဲ၊ ညးတအ် သီု ကော်စ ဍေံ '''&quot;ဍုင် သွပ်လ္ပအ်&quot;''' (The City of Dreams) ကီု ရ။

== ၁။ ဝင် (History) ==
ဗဳယေန်နာ ဝွံ နွံ ကု ဝင် မဂၠိုင် ကု လ္ၚီ သၞာံ ရ-
* '''ခေတ် ရဝ်မ (Roman Era):''' ဍုင် ဏအ် ဂှ် စ ဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁ အေဒဳ နဒဒှ် ဒပ် ပၞာန် ရဝ်မ ဍောတ်တ် မွဲ မၞုံ ယၟု ''Vindobona'' သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပယျဵု အေန်ပါယာ ရဝ်မ လပါ် သၟဝ်ကျာ ရ။
* '''ခေတ် အေန်ပါယာ ဟာပ်သဗာက် (Habsburg Empire):''' စနူ ရာစုသၞာံ ၁၅ ဂှ် ဗဳယေန်နာ ဒှ် ဍုင်ဇၞော် သွက် အေန်ပါယာ ရဝ်မ သ္အးဇ္ၚး (Holy Roman Empire) တုဲ ဗွဲကြဴ ဍေံ ဒှ် ဗဟဵု ဍုင် သွက် အေန်ပါယာ ဩသတြဳယျာ-ဟင်ဂေရဳ (Austro-Hungarian Empire) မဒှ် အေန်ပါယာ မဇၞော် မၞုံ ကု သြဇာ အိုတ် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ စဵုကဵု စိုပ် အခိင် ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ပထမ ရ။
* '''ခေတ် ခေတ်တၟိ:''' ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ အုပ်နိဂီု အာ တုဲ၊ ဍုင် ဏအ် ဒး ဒုင် ပါ် လဝ် ၄ ကရေက် နကဵု မဟာမိတ် ပွိုင် ၁၀ သၞာံ စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၅၅ မှ ကလေင် ကလိဂွံ သၠးပွး ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဍေံ ဒှ် ဌာန ဗဟဵု သွက် ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (UN) လ္ၚဵု တအ် ရ။

== ၂။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
* '''ပထဝဳ:''' ဍုင် ဗဳယေန်နာ ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ လပါ် ဗၟံက် ဍုင်ဩသတြဳယျာ တုဲ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ သြင် '''ကြုင် ဒါန်နုဗ် (Danube River)''' မဒှ် ကြုင် မဇၞော် အိုတ် မရနုက် ကဵု ၜါ ပ္ဍဲ ဥရောပ ရ။ 
* '''ရာသဳဥတု:''' ဍေံ နွံ ကု ရာသဳဥတု ၜိုဟ် သြိုဟ် (Oceanic/Humid continental climate) တုဲ နွံ ၄ ဥတု မကၠးဖ္ဍး ရ။ ပ္ဍဲ ဥတု ကတဴ မ္ဂး ဓါတ် ဂမ္တဴ နွံ ၜိုတ် 20°C စဵုကဵု 30°C တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဥတု ဂံက် မ္ဂး ဓါတ် ဂမ္တဴ လေပ် စှ်ေ အာ သၟဝ် 0°C တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် နွံ ကု နှင်း ရ။

== ၃။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အနုသုခုမ (Culture and Arts) ==
* '''ကွိင်ကွိုက် (Music):''' ဗဳယေန်နာ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မဇၞော်မောဝ် အိုတ် သွက် ကွိင်ကွိုက် ဂန္ထဝင် (Classical music) ရ။ သဘင် လှ်ေ ဒယှ်ေ ပ္ဍဲ ရုံ Vienna State Opera ကေုာံ Vienna Philharmonic ညး ဂှ် ဒှ် ရုံ မခိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။
* '''ယေန်သၞာင် ရုံ ကဝ်ဖဳ (Coffeehouse Culture):''' အခိုက်အလိုက် ပွမဂဇအ် သုင် ကဝ်ဖဳ၊ စ ကွာင် သောဲသောဲ (ဗီုကဵု Sachertorte) ကေုာံ ဗှ် လိက်ပရိုင် ပ္ဍဲ ရုံ ကဝ်ဖဳ ဗဳယေန်နာ တအ် ဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ UNESCO ရ။

== ၄။ ဒၞာဲ ဝေင် မပြာကတ်ဂမၠိုင် (Notable Landmarks) ==
ဒၞာဲ ဝင် တြေံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် ဗဳယေန်နာ သီုဖအိုတ် ဂှ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် ဒၞာဲ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ UNESCO ရ-
# '''နန် သျှောန်ဗရုန် (Schönbrunn Palace):''' နန် ဥတု ကတဴ ဨကရာဇ် မၞုံ ကု ခန် ၁,၄၄၁ ခန် တုဲ ဒှ် ဒၞာဲ မကျေဝ်ဂေါဝ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ရ။
# '''နန် ဟံက်ဗာက် (Hofburg Palace):''' နန် သၟိင် တြေံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် မဒှ် လၟုဟ် ရုင် သမ္မတ ကေုာံ တိုက်ထ္ၜးပျး ဝင်။
# '''ဘာကျာ် သာန်သတဳဖေန် (St. Stephen's Cathedral):''' ဘာကျာ် ဇၞော် အခိုက် Gothic မၞုံ ကု အမၠံက် ဇမၠိင် ကေုာံ ကၟဳ မကျေဝ်ဂေါဝ် မဒှ် သင်္ကေတ ဍုင် ဗဳယေန်နာ ရ။
# '''ပရာတာ (Prater):''' ကၠအ် ပ္ကဴ ကေုာံ ကၠအ် ကစား မၞုံ ကု စက် ကဝိုင် ဇၞော် (Giant Ferris Wheel) မပြာကတ် ရ။

== ၅။ ပရေင်မံင်စ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Quality of Life) ==
ဍုင် ဗဳယေန်နာ ဝွံ ဍေံ ပြာကတ် လောန် သွက် အကာဲအရာ မံင်စ မခိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ သ္ပ သဇိုင် ကု ပရေင် စၟဳစၟတ် ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု Mercer ကေုာံ The Economist (EIU) တအ် မ္ဂး၊ ဍုင် ဗဳယေန်နာ ဂှ် ကလိဂွံ လဝ် ကဆံင် စၟတ် (၁) နဒဒှ် '''&quot;ဍုင် မမံင် ခိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ&quot;''' ပွိုင် မဂၠိုင် ကု သၞာံ ရ။ ဟိုတ် ဂှ် ဒှ် ဟိုတ်နူ သၞောတ် ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ် (Public transport) ခိုဟ်၊ ဂီုကၠီု သၠုင်၊ ပရေင် ပညာ ကဵု ပရေင် ထတ်ယုက် ၚုဟ် တန်၊ ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ သ္အးဇ္ၚး ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဩသတြဳယျာ]]
* ကြုင် ဒါန်နုဗ်
* [[လုဒ်ဝေတ် ဗာန် ဗဳထဝ်ဗေန်]]
* [[မဝ်ဇြာတ်]]

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite web |url=https://www.wien.info/en |title=Vienna Tourist Board - Official Website |access-date=May 7, 2026}}
* The Economist Intelligence Unit. &quot;Global Liveability Index 2023&quot;. Retrieved May 7, 2026.

{{DEFAULTSORT:Vienna}}
[[Category:ဍုင်ဇၞော် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ]]
[[Category:ဩသတြဳယျာ]]
[[Category:ဍုင် ဗဳယေန်နာ|*]]</text>
      <sha1>79pemlukru34pemv0q9k38q81dc5tpy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဩသတြဳယျာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10794</id>
    <revision>
      <id>54342</id>
      <timestamp>2026-05-07T00:03:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဍုင် ကၟိန်ဟိုင့် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ရးဥရောပ}} {{Infobox country | conventional_long_name = သမ္မတ ဍုင် ဩသတြဳယျာ | native_name = Republik Österreich | common_name = ဩသတြဳယျာ (Austria) | image_flag = Flag of Austria.svg | image_coat = Austria Bundesadler.svg | image_map = EU-Austria.svg | map_ca...&quot;</comment>
      <origin>54342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11331" sha1="f6wyylxjiont7ceupbf59100je7qpnw" xml:space="preserve">{{Short description|ဍုင် ကၟိန်ဟိုင့် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ရးဥရောပ}}
{{Infobox country
| conventional_long_name = သမ္မတ ဍုင် ဩသတြဳယျာ
| native_name = Republik Österreich
| common_name = ဩသတြဳယျာ (Austria)
| image_flag = Flag of Austria.svg
| image_coat = Austria Bundesadler.svg
| image_map = EU-Austria.svg
| map_caption = ဒၞာဲ ဍုင် ဩသတြဳယျာ (သာ်ၚေက်) မနွံ ပ္ဍဲ တိုက် ဥရောပ ကေုာံ ဂကောံ သမဂ္ဂ ဥရောပ (EU)
| capital = [[ဗဳယေန်နာ]] (Vienna)
| official_languages = ဂျာမန် (German)
| government_type = သမ္မတ ကၟိန်ဟိုင့် ဖေဝ်ဒရေဝ် (Federal parliamentary republic)
| leader_title1 = သမ္မတ (President)
| leader_name1 = Alexander Van der Bellen
| leader_title2 = သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (Chancellor)
| leader_name2 = Karl Nehammer
| area_km2 = 83,879
| population_estimate = 9,104,772 | population_estimate_year = ၂၀၂၃
| currency = ယူရဝ် (Euro - EUR)
| timezone = CET (UTC+1)
| calling_code = +43
}}

'''ဩသတြဳယျာ''' ({{lang-en|Austria}}; {{lang-de|Österreich}}), ယၟု အတိုင် သၞောဝ် '''သမ္မတ ဍုင် ဩသတြဳယျာ''' (Republic of Austria) ဝွံ ဍေံဒှ် ဍုင် မဟွံမွဲ ကု သြင် ၜဳ (Landlocked country) မနွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် တိုက် ဥရောပ ရ။ ဍုင် ဏအ် ဂှ် ပယျဵု ဆက် စၠောအ် ဒၟံင် ကု ဍုင် [[ဂျာမနဳ]] ကဵု ချက်ရဳပါဗလိတ် လပါ် သၟဝ်ကျာ၊ ဍုင် သလဝ်ဗာကဳယျာ ကဵု ဟင်ဂေရဳ လပါ် ဗၟံက်၊ ဍုင် သလဝ်ဗဳနဳယျာ ကဵု အဳတလဳ လပါ် သၠုင်ကျာ၊ ကေုာံ ဍုင် သွိဇြာလာန် ကဵု လိတ္တေန်သတာင် လပါ် ပဲါ ရ။ 

ဍုင် ဩသတြဳယျာ ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု တွဵုရး (States) သီုဖအိုတ် ၉ ရး တုဲ၊ ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင် မဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် '''[[ဗဳယေန်နာ]]''' (Vienna) ရ။ လၟိဟ် မၞိဟ် အလုံ မွဲ ဍုင် နွံ ၜိုတ် ၉ ပြကောဋိကဋ် ပြင် တုဲ အရေဝ် ရုံး သ္ပ ဒတန် အဓိက ဂှ် ဒှ် အရေဝ် ဂျာမန် (German) ရ။ ဍုင် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပြာကတ် လောန် သွက် ရာသဳဥတု ဒဵု အာလ် (Alps) မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ပရေင် ဝင် ကွိင်ကွိုက် ဂန္ထဝင် ဂၠးတိ ရ။

== ၁။ ဝင် (History) ==
ဍုင် ဩသတြဳယျာ ဝွံ ဍေံ ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဥရောပ-
* '''ခေတ် အေန်ပါယာ ဟာပ်သဗာက် (Habsburg Empire):''' စနူ ရာစုသၞာံ ၁၃ စဵုကဵုစိုပ် ရာစုသၞာံ ၂၀ လပါ် စ ဂှ်၊ တၞောဝ် သၟိင် ဟာပ်သဗာက် (House of Habsburg) တအ် အုပ်ဓုပ် လဝ် ဩသတြဳယျာ တုဲ ဍေံ ဒှ် ဍုင် ဗဟဵု သွက် အေန်ပါယာ ရဝ်မ သ္အးဇ္ၚး (Holy Roman Empire) ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၇ ဂှ် ဍေံ ဒက်ပ္တန် အေန်ပါယာ ဩသတြဳယျာ-ဟင်ဂေရဳ (Austro-Hungarian Empire) မဒှ် အေန်ပါယာ မၞုံ ကု သြဇာ ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဥရောပ ရ။
* '''ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ပထမ ကေုာံ ဒုတိယ:''' ကြဴနူ ဒုင် ကျ ပၞာန် ပ္ဍဲ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ပထမ (၁၉၁၈) တုဲ၊ အေန်ပါယာ ဇၞော် ဂှ် ထကး လီုလာ် အာ တုဲ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ဍုင် သမ္မတ ဩသတြဳယျာ တၟိ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၈ ဂှ် ဒပ် နာဇြဳ ဂျာမနဳ (Nazi Germany) သီ ကေတ် ဍုင် ဩသတြဳယျာ သွက် ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ ရ။
* '''ခေတ် ခေတ်တၟိ ကေုာံ ပရေင် ဟွံစောဲ ဗက် လပါ် လဵု (Neutrality):''' ကြဴနူ ပၞာန် အုပ်နိဂီု အာ တုဲ မဟာမိတ် တအ် အုပ်ဓုပ် လဝ် ဍုင် ဏအ် ပွိုင် ၁၀ သၞာံ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၅ ဂှ် ဩသတြဳယျာ ကလိဂွံ သၠးပွး ကေုာံ လလောင် တြး ဒဒှ်ရ ဍုင် ဇကု ဂှ် ဟွံစောဲ ဗက် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင် ပၞာန် လပါ် လဵု မွဲ ရ (Permanent Neutrality)။ ဍုင် ဏအ် လုပ် ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ သမဂ္ဂ ဥရောပ (EU) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၅ ရ။

== ၂။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
* '''ပထဝဳ:''' ဩသတြဳယျာ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုင် ဒဵု ဇေတ်တ် မွဲ ရ။ ၜိုတ် ၆၂% နူကဵု ဇမၞော် တိ အလုံ ဍုင် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ရေင် ဒဵု '''အာလ် (Alps)''' ရ။ ဒဵု မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဂှ် ဒှ် ဒဵု Grossglockner မၞုံ သမၠုင် ၃,၇၉၈ မဳတာ (၁၂,၄၆၁ ပေ) ရ။ ကြုင် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ဍုင် ဂှ် ဒှ် ကြုင် ဒါန်နုဗ် (Danube River) မဇွောဝ် လောန် အာ နူ လပါ် သၟဝ်ကျာ ဍုင် ရ။
* '''ရာသဳဥတု:''' ဟိုတ်နူ နွံ လတူ ဒဵု တုဲ ဍေံ နွံ ကု ရာသဳဥတု တၞဟ်ခြာ နာနာ သာ် ရ။ လပါ် ဍုင်ဇၞော် မ္ဂး ရာသဳဥတု ၜိုဟ် သြိုဟ် ဓမ္မတာ တုဲ လပါ် ဒဵု တအ် မ္ဂး ဂံက် လောန် တုဲ နွံ ကု နှင်း ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== ၃။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Economy and Society) ==
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ်:''' ဩသတြဳယျာ ဝွံ ဍေံဒှ် ဍုင် မၞုံ ကု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် ခိုဟ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ (14th richest country by GDP per capita)။ ဍုင် ဏအ် သ္ပ သဇိုင် ကု ကမၠောန် ကၠောန် ပတိတ် ကပေါတ် ဇၞော်ဇၞော်၊ ကမၠောန် ဇမၠိင် ကပေါတ် အာ ကၠုင်၊ ကေုာံ ပရေင် အာ တရဴ ဝေင် (Tourism) ဗွဲတၟေင် ပရေင် ဝေင် သကဳ (Skiing) ပ္ဍဲ ဒဵု အာလ် ရ။
* '''ပရေင် မံင်စ:''' သၞောတ် ပရေင် ပညာ ကေုာံ ပရေင် ထတ်ယုက် ပ္ဍဲ ဩသတြဳယျာ ဂှ် ကလိဂွံ လဝ် ကဆံင် သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တုဲ ဍုင်ဇၞော် ဗဳယေန်နာ ဂှ် လေပ် ကလိဂွံ လာပ် &quot;ဍုင် မမံင် ခိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ&quot; လၟိုန် သၞာံ ရ။

== ၄။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အနုသုခုမ (Culture and Arts) ==
ဩသတြဳယျာ ဂှ် ဍေံ ပြာကတ် လောန် သွက် ဝင် ပရေင် ကွိင်ကွိုက် ဂန္ထဝင် (Classical music) ရ။
* '''ညးချူဒွက် ဂန္ထဝင် (Composers):''' တၠပညာ ညးချူဒွက် ဂၠးတိ မပ္တံကဵု ဝေါ့ဖ်ဂန် အာမာဒယပ် မဝ်ဇာတ် (Wolfgang Amadeus Mozart)၊ ဂျဝ်သေပ် ဟာင်ဒေန် (Joseph Haydn)၊ ဖြာန် သျှူးဗာတ် (Franz Schubert) ကေုာံ ဂျဝ်ဟာန် သတရော့သ် (Johann Strauss) တအ် ဂှ် ဒှ် ကောန်ဂကူ ဩသတြဳယျာ ဇေတ်တ် ရ။ လုဒ်ဝေတ် ဗာန် ဗဳထဝ်ဗေန် (Beethoven) လေဝ် ဂျိုင် တန်တဴ ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဗဳယေန်နာ စဵုကဵု စုတိ အာ ရ။
* '''စၞစ အခိုက်ကၞာ (Cuisine):''' စၞစ ဩသတြဳယျာ ပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဖျုန် ခတိုဟ် ဂြိုဟ် Wiener Schnitzel ကေုာံ ကွာင် ကဝ်ဖဳ သာတ်ချာတောတ် (Sachertorte) တအ် ရ။
* '''သိပ္ပံ ကေုာံ ဒဿနိက:''' ဍုင် ဏအ် သီု ဒှ် ဍုင် တမ်မူလ သွက် တၠပညာ စိတ္တဗေဒ သေတ်မေန် ဖရွိုက် (Sigmund Freud) ကေုာံ တၠပညာ ရူပဗေဒ အာဝင် သရဝ်ဒေန်ဂါ (Erwin Schrödinger) တအ် ကီု ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဗဳယေန်နာ]] (Vienna)
* ဥရောပ (Europe)
* [[ဂျာမနဳ]] (Germany)
* [[မဝ်ဇာတ်]] (Mozart)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite web |url=https://www.austria.info/en |title=Austria Tourism Official Website |website=Austria.info |access-date=May 7, 2026}}
* CIA World Factbook. &quot;Austria - Economy and Demographics&quot;. Retrieved May 7, 2026.

{{DEFAULTSORT:Austria}}
[[Category:ဍုင်ဩသတြဳယျာ|*]]
[[Category:ဍုင် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ]]
[[Category:သမဂ္ဂ ဥရောပ]]
[[Category:ဍုင် ဟွံမွဲ ကု သြင် ၜဳ]]</text>
      <sha1>f6wyylxjiont7ceupbf59100je7qpnw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54343</id>
      <parentid>54342</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T00:03:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် */</comment>
      <origin>54343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11334" sha1="sodtvivlo9ba4uhxq9wki7gjcyuhnej" xml:space="preserve">{{Short description|ဍုင် ကၟိန်ဟိုင့် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ရးဥရောပ}}
{{Infobox country
| conventional_long_name = သမ္မတ ဍုင် ဩသတြဳယျာ
| native_name = Republik Österreich
| common_name = ဩသတြဳယျာ (Austria)
| image_flag = Flag of Austria.svg
| image_coat = Austria Bundesadler.svg
| image_map = EU-Austria.svg
| map_caption = ဒၞာဲ ဍုင် ဩသတြဳယျာ (သာ်ၚေက်) မနွံ ပ္ဍဲ တိုက် ဥရောပ ကေုာံ ဂကောံ သမဂ္ဂ ဥရောပ (EU)
| capital = [[ဗဳယေန်နာ]] (Vienna)
| official_languages = ဂျာမန် (German)
| government_type = သမ္မတ ကၟိန်ဟိုင့် ဖေဝ်ဒရေဝ် (Federal parliamentary republic)
| leader_title1 = သမ္မတ (President)
| leader_name1 = Alexander Van der Bellen
| leader_title2 = သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (Chancellor)
| leader_name2 = Karl Nehammer
| area_km2 = 83,879
| population_estimate = 9,104,772 | population_estimate_year = ၂၀၂၃
| currency = ယူရဝ် (Euro - EUR)
| timezone = CET (UTC+1)
| calling_code = +43
}}

'''ဩသတြဳယျာ''' ({{lang-en|Austria}}; {{lang-de|Österreich}}), ယၟု အတိုင် သၞောဝ် '''သမ္မတ ဍုင် ဩသတြဳယျာ''' (Republic of Austria) ဝွံ ဍေံဒှ် ဍုင် မဟွံမွဲ ကု သြင် ၜဳ (Landlocked country) မနွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် တိုက် ဥရောပ ရ။ ဍုင် ဏအ် ဂှ် ပယျဵု ဆက် စၠောအ် ဒၟံင် ကု ဍုင် [[ဂျာမနဳ]] ကဵု ချက်ရဳပါဗလိတ် လပါ် သၟဝ်ကျာ၊ ဍုင် သလဝ်ဗာကဳယျာ ကဵု ဟင်ဂေရဳ လပါ် ဗၟံက်၊ ဍုင် သလဝ်ဗဳနဳယျာ ကဵု အဳတလဳ လပါ် သၠုင်ကျာ၊ ကေုာံ ဍုင် သွိဇြာလာန် ကဵု လိတ္တေန်သတာင် လပါ် ပဲါ ရ။ 

ဍုင် ဩသတြဳယျာ ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု တွဵုရး (States) သီုဖအိုတ် ၉ ရး တုဲ၊ ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင် မဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် '''[[ဗဳယေန်နာ]]''' (Vienna) ရ။ လၟိဟ် မၞိဟ် အလုံ မွဲ ဍုင် နွံ ၜိုတ် ၉ ပြကောဋိကဋ် ပြင် တုဲ အရေဝ် ရုံး သ္ပ ဒတန် အဓိက ဂှ် ဒှ် အရေဝ် ဂျာမန် (German) ရ။ ဍုင် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပြာကတ် လောန် သွက် ရာသဳဥတု ဒဵု အာလ် (Alps) မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ပရေင် ဝင် ကွိင်ကွိုက် ဂန္ထဝင် ဂၠးတိ ရ။

== ၁။ ဝင် (History) ==
ဍုင် ဩသတြဳယျာ ဝွံ ဍေံ ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဥရောပ-
* '''ခေတ် အေန်ပါယာ ဟာပ်သဗာက် (Habsburg Empire):''' စနူ ရာစုသၞာံ ၁၃ စဵုကဵုစိုပ် ရာစုသၞာံ ၂၀ လပါ် စ ဂှ်၊ တၞောဝ် သၟိင် ဟာပ်သဗာက် (House of Habsburg) တအ် အုပ်ဓုပ် လဝ် ဩသတြဳယျာ တုဲ ဍေံ ဒှ် ဍုင် ဗဟဵု သွက် အေန်ပါယာ ရဝ်မ သ္အးဇ္ၚး (Holy Roman Empire) ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၇ ဂှ် ဍေံ ဒက်ပ္တန် အေန်ပါယာ ဩသတြဳယျာ-ဟင်ဂေရဳ (Austro-Hungarian Empire) မဒှ် အေန်ပါယာ မၞုံ ကု သြဇာ ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဥရောပ ရ။
* '''ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ပထမ ကေုာံ ဒုတိယ:''' ကြဴနူ ဒုင် ကျ ပၞာန် ပ္ဍဲ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ပထမ (၁၉၁၈) တုဲ၊ အေန်ပါယာ ဇၞော် ဂှ် ထကး လီုလာ် အာ တုဲ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ဍုင် သမ္မတ ဩသတြဳယျာ တၟိ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၈ ဂှ် ဒပ် နာဇြဳ ဂျာမနဳ (Nazi Germany) သီ ကေတ် ဍုင် ဩသတြဳယျာ သွက် ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ ရ။
* '''ခေတ် ခေတ်တၟိ ကေုာံ ပရေင် ဟွံစောဲ ဗက် လပါ် လဵု (Neutrality):''' ကြဴနူ ပၞာန် အုပ်နိဂီု အာ တုဲ မဟာမိတ် တအ် အုပ်ဓုပ် လဝ် ဍုင် ဏအ် ပွိုင် ၁၀ သၞာံ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၅ ဂှ် ဩသတြဳယျာ ကလိဂွံ သၠးပွး ကေုာံ လလောင် တြး ဒဒှ်ရ ဍုင် ဇကု ဂှ် ဟွံစောဲ ဗက် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင် ပၞာန် လပါ် လဵု မွဲ ရ (Permanent Neutrality)။ ဍုင် ဏအ် လုပ် ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ သမဂ္ဂ ဥရောပ (EU) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၅ ရ။

== ၂။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
* '''ပထဝဳ:''' ဩသတြဳယျာ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုင် ဒဵု ဇေတ်တ် မွဲ ရ။ ၜိုတ် ၆၂% နူကဵု ဇမၞော် တိ အလုံ ဍုင် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ရေင် ဒဵု '''အာလ် (Alps)''' ရ။ ဒဵု မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဂှ် ဒှ် ဒဵု Grossglockner မၞုံ သမၠုင် ၃,၇၉၈ မဳတာ (၁၂,၄၆၁ ပေ) ရ။ ကြုင် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ဍုင် ဂှ် ဒှ် ကြုင် ဒါန်နုဗ် (Danube River) မဇွောဝ် လောန် အာ နူ လပါ် သၟဝ်ကျာ ဍုင် ရ။
* '''ရာသဳဥတု:''' ဟိုတ်နူ နွံ လတူ ဒဵု တုဲ ဍေံ နွံ ကု ရာသဳဥတု တၞဟ်ခြာ နာနာ သာ် ရ။ လပါ် ဍုင်ဇၞော် မ္ဂး ရာသဳဥတု ၜိုဟ် သြိုဟ် ဓမ္မတာ တုဲ လပါ် ဒဵု တအ် မ္ဂး ဂံက် လောန် တုဲ နွံ ကု နှင်း ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== ၃။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Economy and Society) ==
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ်:''' ဩသတြဳယျာ ဝွံ ဍေံဒှ် ဍုင် မၞုံ ကု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် ခိုဟ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ (14th richest country by GDP per capita)။ ဍုင် ဏအ် သ္ပ သဇိုင် ကု ကမၠောန် ကၠောန် ပတိတ် ကပေါတ် ဇၞော်ဇၞော်၊ ကမၠောန် ဇမၠိင် ကပေါတ် အာ ကၠုင်၊ ကေုာံ ပရေင် အာ တရဴ ဝေင် (Tourism) ဗွဲတၟေင် ပရေင် ဝေင် သကဳ (Skiing) ပ္ဍဲ ဒဵု အာလ် ရ။
* '''ပရေင် မံင်စ:''' သၞောတ် ပရေင် ပညာ ကေုာံ ပရေင် ထတ်ယုက် ပ္ဍဲ ဩသတြဳယျာ ဂှ် ကလိဂွံ လဝ် ကဆံင် သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တုဲ ဍုင်ဇၞော် ဗဳယေန်နာ ဂှ် လေပ် ကလိဂွံ လာပ် &quot;ဍုင် မမံင် ခိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ&quot; လၟိုန် သၞာံ ရ။

== ၄။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အနုသုခုမ (Culture and Arts) ==
ဩသတြဳယျာ ဂှ် ဍေံ ပြာကတ် လောန် သွက် ဝင် ပရေင် ကွိင်ကွိုက် ဂန္ထဝင် (Classical music) ရ။
* '''ညးချူဒွက် ဂန္ထဝင် (Composers):''' တၠပညာ ညးချူဒွက် ဂၠးတိ မပ္တံကဵု ဝေါ့ဖ်ဂန် အာမာဒယပ် မဝ်ဇာတ် (Wolfgang Amadeus Mozart)၊ ဂျဝ်သေပ် ဟာင်ဒေန် (Joseph Haydn)၊ ဖြာန် သျှူးဗာတ် (Franz Schubert) ကေုာံ ဂျဝ်ဟာန် သတရော့သ် (Johann Strauss) တအ် ဂှ် ဒှ် ကောန်ဂကူ ဩသတြဳယျာ ဇေတ်တ် ရ။ လုဒ်ဝေတ် ဗာန် ဗဳထဝ်ဗေန် (Beethoven) လေဝ် ဂျိုင် တန်တဴ ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဗဳယေန်နာ စဵုကဵု စုတိ အာ ရ။
* '''စၞစ အခိုက်ကၞာ (Cuisine):''' စၞစ ဩသတြဳယျာ ပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဖျုန် ခတိုဟ် ဂြိုဟ် Wiener Schnitzel ကေုာံ ကွာင် ကဝ်ဖဳ သာတ်ချာတောတ် (Sachertorte) တအ် ရ။
* '''သိပ္ပံ ကေုာံ ဒဿနိက:''' ဍုင် ဏအ် သီု ဒှ် ဍုင် တမ်မူလ သွက် တၠပညာ စိတ္တဗေဒ သေတ်မေန် ဖရွိုက် (Sigmund Freud) ကေုာံ တၠပညာ ရူပဗေဒ အာဝင် သရဝ်ဒေန်ဂါ (Erwin Schrödinger) တအ် ကီု ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဗဳယေန်နာ]] (Vienna)
* ဥရောပ (Europe)
* [[ဂျာမနဳ]] (Germany)
* [[မဝ်ဇြာတ်]] (Mozart)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite web |url=https://www.austria.info/en |title=Austria Tourism Official Website |website=Austria.info |access-date=May 7, 2026}}
* CIA World Factbook. &quot;Austria - Economy and Demographics&quot;. Retrieved May 7, 2026.

{{DEFAULTSORT:Austria}}
[[Category:ဍုင်ဩသတြဳယျာ|*]]
[[Category:ဍုင် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ]]
[[Category:သမဂ္ဂ ဥရောပ]]
[[Category:ဍုင် ဟွံမွဲ ကု သြင် ၜဳ]]</text>
      <sha1>sodtvivlo9ba4uhxq9wki7gjcyuhnej</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မဝ်ဇြာတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10795</id>
    <revision>
      <id>54344</id>
      <timestamp>2026-05-07T00:11:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|တၠပညာ ကွိင်ကွိုက် ကေုာံ ညးချူဒွက် ဂကူ ဩသတြဳယျာ ခေတ် ဂန္ထဝင်}} {{Infobox person | name = ဝေါ့ဖ်ဂန် အာမာဒယပ် မဝ်ဇြာတ် | native_name = Wolfgang Amadeus Mozart | image = File:Wolfgang-amadeus-mozart 1.jpg|250px|ဗီုရုပ် မဝ်ဇြ...&quot;</comment>
      <origin>54344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11641" sha1="1mectgh4bguna6ke3d8iz1tasct30jt" xml:space="preserve">{{Short description|တၠပညာ ကွိင်ကွိုက် ကေုာံ ညးချူဒွက် ဂကူ ဩသတြဳယျာ ခေတ် ဂန္ထဝင်}}
{{Infobox person
| name = ဝေါ့ဖ်ဂန် အာမာဒယပ် မဝ်ဇြာတ်
| native_name = Wolfgang Amadeus Mozart
| image = [[File:Wolfgang-amadeus-mozart 1.jpg|250px|ဗီုရုပ် မဝ်ဇြာတ်]]
| caption = မဝ်ဇြာတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၉ (ဗီုရုပ် ကလေင် ဓဇက် လဝ် ကြဴနူ ညး စုတိ)
| birth_date = ၂၇ ဇာန်နဝါရဳ ၁၇၅၆
| birth_place = ဍုင်သာလ်ဗာတ် (Salzburg)၊ အေန်ပါယာ ရဝ်မ သ္အးဇ္ၚး
| death_date = ၅ ဒဳဇြေမ်ဗာ ၁၇၉၁ (အာယုက် ၃၅)
| death_place = ဍုင်[[ဗဳယေန်နာ]] (Vienna)၊ ဩသတြဳယျာ
| occupation = ညးချူဒွက် (Composer), သၟာကွိင်ကွိုက် (Musician)
| era = ခေတ် ကွိင်ကွိုက် ဂန္ထဝင် (Classical era)
| notable_works = ''The Magic Flute'', ''Symphony No. 40'', ''Requiem'', ''Don Giovanni''
}}

'''ဝေါ့ဖ်ဂန် အာမာဒယပ် မဝ်ဇြာတ်''' ({{lang-en|Wolfgang Amadeus Mozart}}; ၂၇ ဇာန်နဝါရဳ ၁၇၅၆ – ၅ ဒဳဇြေမ်ဗာ ၁၇၉၁) ဝွံ ဍေံဒှ် တၠပညာ အနုသုခုမ၊ ညးချူဒွက် ကေုာံ သၟာ တက် ကွိင်ကွိုက် မပြာကတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ကွိင်ကွိုက် ဂန္ထဝင် (Classical period) ရ။ ညးဝွံ ၜိုန်ရ ဂျိုင် တန်တဴ လဝ် ပ္ဍဲ လောက ဏအ် အာယုက် ဂၠေအ် လောန် (ဆ ၃၅ သၞာံ) ကီု လေဝ်၊ ညး ချူ ဖျေဟ် လဝ် ဒွက် ကွိင်ကွိုက် သီုဖအိုတ် ဂၠိုင် နူကဵု ၆၀၀ ပုဒ် မဒှ် ဒွက် မၞုံ ကု ကဆံင် သၠုင် ကေုာံ စောန်သကီု အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ ရ။

ဒွက် ညး မချူ လဝ် တအ် ဂှ် နွံ သီု ရမ္သာင်ဆင် (Symphony)၊ ဒွက် လှ်ေ သဘင် (Opera)၊ ဒွက် သွက် ပဳယာနဝ် (Piano concerto) ကေုာံ ဒွက် သွက် ဂကောံ မၞိဟ် ဒယှ်ေ (Choral music) တအ် ရ။ ညး ကဵု လုဒ်ဝေတ် ဗာန် [[ဗဳထဝ်ဗေန်]] (Beethoven) ကေုာံ ဂျဝ်သေပ် ဟာင်ဒေန် (Joseph Haydn) တအ် ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် မဖန်ဗဒှ် လဝ် အခိုက်အလိုက် ကွိင်ကွိုက် ဥရောပ မွဲ ခေတ် ပေင်င် ရ။

== ၁။ ဘဝ အခိင် ကောန်ၚာ် ကေုာံ အစောံသတ္တိ တၟေင် (Child Prodigy) ==
မဝ်ဇြာတ် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် သာလ်ဗာတ် (Salzburg) မဒှ် ဍုင် ပ္ဍဲ ဩသတြဳယျာ လၟုဟ် ရ။ အပါ ညး လဳအဝ်ပဝ် မဝ်ဇြာတ် (Leopold Mozart) ဂှ် ဒှ် အ္စာ ကွိင်ကွိုက် ကေုာံ ညးချူဒွက် ပ္ဍဲ နန် သၟိင် မွဲ ရ။ 

မဝ်ဇြာတ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကောန်ၚာ် မၞုံ ကု အစောံသတ္တိ တၟေင် နူ ဘဝ ဂၠံဂဝ် (Child prodigy) မွဲ ရ-
* '''အာယုက် ၃ သၞာံ:''' ညး စ တက် ကွိင်ကွိုက် မၞုံ ကု တၞုင် (Keyboard instruments) ဍိုက်က်ပေင်င် မာန်။
* '''အာယုက် ၅ သၞာံ:''' ညး စ ချူ ဖျေဟ် ဒွက် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ညး (Andante and Allegro) တုဲ၊ ညး မာန် တက် ထ္ၜးပျး ကွိင်ကွိုက် ပ္ဍဲ ဂတ မုက် သၟိင် ဨကရာဇ် တအ် ရ။
* '''အာယုက် ၈ သၞာံ:''' ညး ချူ ဒွက် ရမ္သာင်ဆင် (Symphony) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ညး အံင်ဇၞး အာ ရ။

အပါ ညး ကေတ် ဏာ ညး ကေုာံ ၝောဲ ညး ဇရေင် ဍုင် ဥရောပ နာနာ သာ် မပ္တံကဵု မျူးနေတ်၊ ပဴရေတ်၊ လာန်ဒါန် ကေုာံ အဳတလဳ သွက်ဂွံ ထ္ၜးပျး အစောံသတ္တိ ကေုာံ ဂၠာဲ သြန် ရ။ ပ္ဍဲ တရဴ ဏအ် ဂှ် မဝ်ဇြာတ် လ္ၚတ် ကလိဂွံ အခိုက်အလိုက် ကွိင်ကွိုက် ဂကူ နာနာ သာ် ရ။

== ၂။ ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဍုင် ဗဳယေန်နာ (Career in Vienna) ==
ကြဴနူ ဇၞော် ကၠုင် တုဲ၊ မဝ်ဇြာတ် ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ နန် ဍုင် သာလ်ဗာတ် ကီု လေဝ် ညး ဟွံပေင် စိုတ် ကု အကာဲအရာ တအ် ရ။
* ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၁၊ ညး ပြံင် အာ မံင် ပ္ဍဲ ဍုင် '''[[ဗဳယေန်နာ]]''' (Vienna) မဒှ် ဍုင် ဗဟဵု ကွိင်ကွိုက် ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ညး ဒှ် မၞိဟ် မတန်တဴ နကဵု အလဵု ဇကု (Freelance musician) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ရ။
* ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၂၊ ညး ဖျေဟ် ဒၞာဲ ကု ကွောန်သတာန်သဳ ဝေဗာ (Constanze Weber) ၜိုန်ရ အပါ ညး ဟွံကဵု အခေါင် ကီု လေဝ်။ ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန် ၆ တၠ၊ ဆဂး ဂျိုင် တန်တဴ ဇၞော်မောဝ် ဆ ၜါ တၠ သၟး ရ။
* ပ္ဍဲ ဗဳယေန်နာ ဏအ် ရ ညး ဒှ် မၞိဟ် မပြာကတ် လောန် ကေုာံ ညး ချူ ဒွက် မဇၞော် မခိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဘဝ ညး ရ။ ၜိုန်ရ ညး ကလိဂွံ သြန် ဂၠိုင် ကီု လေဝ်၊ ဟိုတ်နူ ပရေင် စကာ သြန် လောန်ကာဲ တုဲ ညး ဒး ဒုင် ဒဒိုက် လပါ် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် လၟိုန် ရ။

== ၃။ ဒွက် မပြာကတ်ဂမၠိုင် (Notable Masterpieces) ==
မဝ်ဇြာတ် စောန်သကီု ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ပ် ကဏ္ဍ ကွိင်ကွိုက် သီုဖအိုတ် ရ-
# '''ဒွက် လှ်ေ သဘင် (Operas):''' ညး ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဒွက် လှ်ေ သဘင် ဂန္ထဝင် မစောန် အိုတ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ''The Marriage of Figaro'', ''Don Giovanni'', ကေုာံ ''The Magic Flute'' ရ။
# '''ရမ္သာင်ဆင် (Symphonies):''' ညး ချူ လဝ် Symphony သီုဖအိုတ် ၄၁ ပုဒ် တုဲ၊ ဒွက် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ''Symphony No. 40 in G minor'' ကေုာံ ''Symphony No. 41 (Jupiter)'' ရ။
# '''Eine kleine Nachtmusik:''' ဒွက် &quot;ကွိင်ကွိုက် အခိင် ဗ္တံ ဍောတ်တ်&quot; ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒွက် မၞိဟ် တီ ဂၠိုင် အိုတ် ကေုာံ မိပ်သၠောင် အိုတ် မွဲ ရ။
# '''Requiem in D minor:''' ဒွက် ပူဇဴ သွက် မၞိဟ် မစုတိ အာ။ ဒွက် ဏအ် ဂှ် ညး ချူ ဒၟံင် ပ္ဍဲ အခိင် ညး ယဲ သ္ဇိုင် တုဲ၊ ညး စုတိ အာ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ချူ တုဲ ဏီ ရ။ (ဗွဲကြဴ ကွးဘာ ညး ဆက် ချူ ကဵု စဵုကဵု တုဲ)။

== ၄။ ပွမစုတိ ကေုာံ အာဲကၟာဲ (Death and Legacy) ==
ပ္ဍဲ ၅ ဒဳဇြေမ်ဗာ ၁၇၉၁ ဂှ်၊ မဝ်ဇြာတ် စုတိ အာ ပ္ဍဲ ဍုင် ဗဳယေန်နာ နကဵု အာယုက် ဆ ၃၅ သၞာံ သၟး ရ။ ဟိုတ် မဂွံ စုတိ ဍာံဍာံ ဂှ် သဝ်ဝန် တအ် စဵုကဵု လၟုဟ် ဟွံတီ ကၠးဖ္ဍး ပုဟ်၊ ဆဂး ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ယဲ ဇွဟ် ကတဴ (Severe fever) ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲ ပရေင် ဍာ်ရတ် (Rheumatic fever) ရ။ ညး ဒး ဒုင် တိုပ် လဝ် ပ္ဍဲ သုသာန် ဓမ္မတာ မွဲ မဟွံမွဲ ကု တိုင် တၟအ် စၟတ်သမ္တီ တုဲ ဒၞာဲ ဍာံဍာံ ဂှ် ကၠေအ် ဗဒန် အာ ရ။

ၜိုန်ရ ညး စုတိ အာ ပြဟ် ကီု လေဝ်၊ အာဲကၟာဲ ကွိင်ကွိုက် မဝ်ဇြာတ် ဝွံ ဍေံ ပြံင်လှာဲ ကဵု လဝ် ဝင် ဂၠးတိ ရ။ လုဒ်ဝေတ် ဗာန် ဗဳထဝ်ဗေန် (Beethoven) ညး မဒှ် မၞိဟ် မဆက် အာဲကၟာဲ ကွိင်ကွိုက် ဏအ် ဂှ် ညး ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ ညး လ္ၚတ် ကေတ် နူကဵု ဒွက် မဝ်ဇြာတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[လုဒ်ဝေတ် ဗာန် ဗဳထဝ်ဗေန်]] (Ludwig van Beethoven)
* [[ဂျဝ်ဟာန် ဗရာမ်]] (Johannes Brahms)
* ကွိင်ကွိုက် ဂန္ထဝင် (Classical music)
* [[ဗဳယေန်နာ]] (Vienna)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Sadie, Stanley (2006). ''Mozart: The Early Years, 1756–1781''. W. W. Norton &amp; Company. ISBN 978-0393061122.
* Solomon, Maynard (1995). ''Mozart: A Life''. Harper Perennial. ISBN 978-0060926929.

{{DEFAULTSORT:Mozart, Wolfgang Amadeus}}
[[Category:ညးချူဒွက် ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဂကူဩသတြဳယျာဂမၠိုင်]]
[[Category:တၠပညာ ကွိင်ကွိုက်]]
[[Category:မၞိဟ်မစုတိ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၁]]
[[Category:၁၇၅၆ မက္တဵုဒှ်]]</text>
      <sha1>1mectgh4bguna6ke3d8iz1tasct30jt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သဝ်နဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10796</id>
    <revision>
      <id>54345</id>
      <timestamp>2026-05-07T00:15:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ကမ္မဏဳ ဂျပေန် မကၠောန်ပတိတ် ကပေါတ် အဳလေတ်ထရဝ်နေတ် ကေုာံ ပရေင်လဟိင်စိုတ်}} {{Infobox company | name = ကမ္မဏဳ ဂကောံ သဝ်နဳ (Sony Group Corporation) | native_name = ソニーグループ株式会社 | logo = File:Sony logo.svg|250px|တဆိ...&quot;</comment>
      <origin>54345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11762" sha1="itpuigajb3bcm44vct4njxg117rwtrd" xml:space="preserve">{{Short description|ကမ္မဏဳ ဂျပေန် မကၠောန်ပတိတ် ကပေါတ် အဳလေတ်ထရဝ်နေတ် ကေုာံ ပရေင်လဟိင်စိုတ်}}
{{Infobox company
| name = ကမ္မဏဳ ဂကောံ သဝ်နဳ (Sony Group Corporation)
| native_name = ソニーグループ株式会社
| logo = [[File:Sony logo.svg|250px|တဆိပ် သဝ်နဳ]]
| type = ကမ္မဏဳ မပံင်ကောံလဝ် နာနာ (Conglomerate)
| industry = အဳလေတ်ထရဝ်နေတ်၊ ဂိမ်း၊ လဟိင်စိုတ်၊ ပရေင်သြန်
| founded = ၇ မေ ၁၉၄၆
| founders = မာသာရု အဳဗူကာ (Masaru Ibuka)၊ အာကဳအဝ် မဝ်ရဳတာ (Akio Morita)
| headquarters = မဳနာတဝ်၊ ဍုင်[[တဝ်ကျဝ်]]၊ ဍုင်[[ဂျပေန်]]
| key_people = Kenichiro Yoshida (ဥက္ကဋ္ဌ ကေုာံ CEO)
| products = ကပေါတ် အဳလေတ်ထရဝ်နေတ်၊ ပလէသတေယှေန် (PlayStation)၊ ကမ္မရာ၊ ရုပ်ဒမျိုင် ကေုာံ ကွိင်ကွိုက်
| revenue = ¥11.5 ထရဳလဳယာန် (၂၀၂၃ ခန့်မှန်း)
| num_employees = 113,000 ပြင်
| website = [https://www.sony.com sony.com]
}}

'''သဝ်နဳ''' ({{lang-en|Sony}}), ယၟု အတိုင် သၞောဝ် '''ကမ္မဏဳ ဂကောံ သဝ်နဳ''' (Sony Group Corporation) ဝွံ ဍေံဒှ် ကမ္မဏဳ မပံင်ကောံ လဝ် နကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် နာနာ သာ် မၞုံ ဗဟဵု ပ္ဍဲ ဍုင် မဳနာတဝ်၊ ဍုင်ဇၞော် [[တဝ်ကျဝ်]]၊ ဍုင်[[ဂျပေန်]] ရ။ သဝ်နဳ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကမ္မဏဳ မကၠောန် ပတိတ် ကပေါတ် အဳလေတ်ထရဝ်နေတ် (Electronics) မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တုဲ၊ ဍေံ သီု ပြာကတ် လောန် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ ပရေင် လဟိင် စိုတ် (Entertainment) မပ္တံကဵု ဂိမ်း ဝဳဒဳယဝ်၊ ရုပ်ဒမျိုင် ကေုာံ ကွိင်ကွိုက် တအ် ရ။

ကမ္မဏဳ ဏအ် ဍေံ ပိုင်ပြဳ လဝ် ကဏ္ဍ ဇၞော်ဇၞော် ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု သဝ်နဳ အဳလေတ်ထရဝ်နေတ် (Sony Electronics)၊ သဝ်နဳ ပရေင်လဟိင်စိုတ် အေန်တာအေတ်တေပ် (Sony Interactive Entertainment - မကၠောန် PlayStation)၊ သဝ်နဳ ရုပ်ဒမျိုင် (Sony Pictures)၊ ကေုာံ သဝ်နဳ ကွိင်ကွိုက် (Sony Music) တအ် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး သဝ်နဳ ဂှ် ဒှ် ကမ္မဏဳ ဂိမ်း ဝဳဒဳယဝ် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကေုာံ ဒှ် ကမ္မဏဳ မကၠောန် ပတိတ် သေန်သာ ကမ္မရာ (Image sensors) မဇၞော် အိုတ် ရ။

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ပွမဒက်ပ္တန် (History and Foundation) ==
သဝ်နဳ ဝွံ ဍေံ စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ အုပ်နိဂီု အာ တုဲ ပ္ဍဲ ဍုင် ဂျပေန် ရ-
* '''ပွမဒက်ပ္တန် ကိုပ်ကၠာ (၁၉၄၆):''' ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ၇ မေ ၁၉၄၆ ဂှ်၊ မာသာရု အဳဗူကာ (Masaru Ibuka) ကေုာံ အာကဳအဝ် မဝ်ရဳတာ (Akio Morita) တအ် ပံင်ကောံ တုဲ စ ဒက်ပ္တန် ကမ္မဏဳ ပ္ဍဲ ရုံ ဍောတ်တ် မွဲ မၞုံ ယၟု '''တဝ်ကျဝ် သၞောတ် ပလံင်ပရိုင် ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ''' (Tokyo Telecommunications Engineering Corporation - *Tokyo Tsushin Kogyo*) ရ။ 
* '''ပွမပြံင်လှာဲ ယၟု (၁၉၅၈):''' ကာလ ကမ္မဏဳ စ ဇၞော်မောဝ် တုဲ မိက်ဂွံ သွံ ကပေါတ် ပ္ဍဲ ဍုင် မ္ၚး မ္ဂး ယၟု တြေံ ဂှ် ကော် ဝါတ် လောန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၈ ညးတအ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် ယၟု နဒဒှ် '''&quot;Sony&quot;''' ရ။ 
* '''အဓိပ္ပါယ် တမ်ရိုဟ် ယၟု:''' ဝေါဟာရ &quot;Sony&quot; ဂှ် ဍေံ ပံင်ကောံ လဝ် နူ မအရေဝ် လေတ္တေန် ''Sonus'' (မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ရမ္သာင်) ကေုာံ မအရေဝ် အင်္ဂလိက် ''Sonny'' (မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ကောန်ၚာ် သၟတ် မစောန်သကီု ကေုာံ မၞုံ ကု ဒြဟတ်) ရ။

== ၂။ ကပေါတ် ကေုာံ အရာဖန်ဗဒှ် မပြာကတ်ဂမၠိုင် (Key Innovations and Products) ==
သဝ်နဳ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကမ္မဏဳ မဖန်ဗဒှ် နဲပညာ တၟိတၟိ (Innovator) မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် အဳလေတ်ထရဝ်နေတ် ရ-
* '''ရေဒဳယဝ် ထရာန်သေတ်သတာ (Transistor Radio - ၁၉၅၅):''' သဝ်နဳ ဒှ် ကမ္မဏဳ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂျပေန် မကၠောန် ပတိတ် ရေဒဳယဝ် ဍောတ်တ် မစကာ ထရာန်သေတ်သတာ မာန်။
* '''ဝေါက်မာန် (Walkman - ၁၉၇၉):''' စက် ကလင် ကွိင်ကွိုက် မယိုက် ဏာ ယိုက် နင် ဂွံ (Portable cassette player) ဏအ် ဍေံ ပြံင်လှာဲ ကဵု လဝ် အခိုက်အလိုက် မၞိဟ် တအ် ဗီုလဵု ဂွံ ကလင် ကွိင်ကွိုက် အလုံ ဂၠးတိ ရ။
* '''သဳဒဳ ကေုာံ ဗလူးရေး (CD &amp; Blu-ray):''' သဝ်နဳ ကဵု Philips ပံင်ကောံ တုဲ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ခွေ CD ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၂ ရ။ ဗွဲကြဴ ညးတအ် သီု ဖန်ဗဒှ် လဝ် ခွေ Blu-ray သွက် ရုပ်ဒမျိုင် ကဆံင် သၠုင် ကီု ရ။
* '''ပလէသတေယှေန် (PlayStation - ၁၉၉၄):''' စက် ဝေင် ဂိမ်း PlayStation ကိုပ်ကၠာ အိုတ် တိတ် ကၠုင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၄ တုဲ ဍေံ ကလိဂွံ အံင်ဇၞး ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။ PlayStation 2 (PS2) ဂှ် ဒှ် စက် ဂိမ်း မသွံ ခိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ရ။ (လၟုဟ် မ္ဂး ညးတအ် ပတိတ် စိုပ် PS5 ရ)။
* '''ကမ္မရာ ကေုာံ သေန်သာ (Cameras and Sensors):''' သဝ်နဳ မာ် &quot;Alpha&quot; (α) မဒှ် ကမ္မရာ Mirrorless တအ် ဂှ် ပြာကတ် လောန် ပ္ဍဲ လောက သၟာ ဓါတ်ရုပ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ဖုင် သမာတ်ဖုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (သီု iPhone) ဂှ် စကာ ဒၟံင် သေန်သာ ကမ္မရာ နူကဵု သဝ်နဳ ရ။

== ၃။ ပရေင် လဟိင်စိုတ် ကေုာံ မဳဒဳယာ (Entertainment and Media) ==
သဝ်နဳ ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ ကမ္မဏဳ ကၠောန် စက် သၟး ပုဟ်၊ ဍေံ ဒှ် သၟာ ပရေင် လဟိင်စိုတ် မဇၞော် အိုတ် မွဲ ကီု ရ-
* '''သဝ်နဳ ရုပ်ဒမျိုင် (Sony Pictures):''' ညးတအ် ရာန် ကေတ် လဝ် ကမ္မဏဳ ရုပ်ဒမျိုင် ဟဝ်လဳဝုတ် Columbia Pictures ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၉ ရ။ သဝ်နဳ ပိုင်ပြဳ လဝ် အခေါင် သွက် ဇာတ်ကား မပြာကတ် ဗီုကဵု ''Spider-Man'', ''Men in Black'' ကေုာံ ''Jumanji'' တအ် ရ။
* '''သဝ်နဳ ကွိင်ကွိုက် (Sony Music):''' ဍေံ ဒှ် ကမ္မဏဳ တက် ခွေ ကွိင်ကွိုက် မဇၞော် အိုတ် မရနုက် ကဵု ၜါ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ၊ မၞုံ ကု သၟာ ဒယှ်ေ ပြာကတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''အာနဳမေ (Anime):''' သဝ်နဳ ပိုင်ပြဳ လဝ် ကမ္မဏဳ Crunchyroll ကေုာံ Funimation မဒှ် ပရေင် ပလံင် ဗစိုပ် ရုပ် ကာတွန် ဂျပေန် (Anime) အလုံ ဂၠးတိ ရ။

== ၄။ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် (Corporate Economics) ==
ၜိုန်ရ သဝ်နဳ ဒး ဒုင် ပြိုင်ပကာန် ဇၞော် ကု ကမ္မဏဳ နူ တေဝ်ဝါန်၊ ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ (ဗီုကဵု Samsung) ကေုာံ ကမ္မဏဳ နူ ခယ်ကြုက် ပ္ဍဲ လပါ် သမာတ်ဖုင် (Sony Xperia) ကဵု တဳဗဳ ကီု လေဝ်၊ သဝ်နဳ တန်တဴ အာ မာန် ခိုင်င် ဟိုတ်နူ ညးတအ် ပြံင်လှာဲ ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လပါ် ဂိမ်း (PlayStation)၊ သေန်သာ ကမ္မရာ ကေုာံ ပရေင် ရုပ်ဒမျိုင်/ကွိင်ကွိုက် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး သဝ်နဳ ဂှ် ဒှ် ကမ္မဏဳ မကလိဂွံ သြန် လုပ် အလုံ ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဂျပေန်]] (Japan)
* တဝ်ကျဝ် (Tokyo)
* အဳလေတ်ထရဝ်နေတ် (Electronics)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Nathan, John (1999). ''Sony: The Private Life''. Houghton Mifflin. ISBN 0-395-89327-5.
* Morita, Akio (1986). ''Made in Japan: Akio Morita and Sony''. Dutton. ISBN 0-525-24465-4.

{{DEFAULTSORT:Sony}}
[[Category:ကမ္မဏဳ ဂျပေန်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ကမ္မဏဳ အဳလေတ်ထရဝ်နေတ်]]
[[Category:မက္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၆]]
[[Category:ဍုင်ဂျပေန်]]</text>
      <sha1>itpuigajb3bcm44vct4njxg117rwtrd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54346</id>
      <parentid>54345</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T00:21:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11762" sha1="3xsg0p310oc4kgm5yzih2cdesazq1d8" xml:space="preserve">{{Short description|ကမ္မဏဳ ဂျပေန် မကၠောန်ပတိတ် ကပေါတ် အဳလေတ်ထရဝ်နေတ် ကေုာံ ပရေင်လဟိင်စိုတ်}}
{{Infobox company
| name = ကမ္မဏဳ ဂကောံ သဝ်နဳ (Sony Group Corporation)
| native_name = ソニーグループ株式会社
| logo = [[File:Sony logo.svg|250px|တဆိပ် သဝ်နဳ]]
| type = ကမ္မဏဳ မပံင်ကောံလဝ် နာနာ (Conglomerate)
| industry = အဳလေတ်ထရဝ်နေတ်၊ ဂိမ်း၊ လဟိင်စိုတ်၊ ပရေင်သြန်
| founded = ၇ မေ ၁၉၄၆
| founders = မာသာရု အဳဗူကာ (Masaru Ibuka)၊ အာကဳအဝ် မဝ်ရဳတာ (Akio Morita)
| headquarters = မဳနာတဝ်၊ ဍုင်[[တဝ်ကျဝ်]]၊ ဍုင်[[ဂျပေန်]]
| key_people = Kenichiro Yoshida (ဥက္ကဋ္ဌ ကေုာံ CEO)
| products = ကပေါတ် အဳလေတ်ထရဝ်နေတ်၊ ပလէသတေယှေန် (PlayStation)၊ ကမ္မရာ၊ ရုပ်ဒမျိုင် ကေုာံ ကွိင်ကွိုက်
| revenue = ¥11.5 ထရဳလဳယာန် (၂၀၂၃ ခန့်မှန်း)
| num_employees = 113,000 ပြင်
| website = [https://www.sony.com sony.com]
}}

'''သဝ်နဳ''' ({{lang-en|Sony}}), ယၟု အတိုင် သၞောဝ် '''ကမ္မဏဳ ဂကောံ သဝ်နဳ''' (Sony Group Corporation) ဝွံ ဍေံဒှ် ကမ္မဏဳ မပံင်ကောံ လဝ် နကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် နာနာ သာ် မၞုံ ဗဟဵု ပ္ဍဲ ဍုင် မဳနာတဝ်၊ ဍုင်ဇၞော် [[တိုကျို]]၊ ဍုင်[[ဂျပေန်]] ရ။ သဝ်နဳ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကမ္မဏဳ မကၠောန် ပတိတ် ကပေါတ် အဳလေတ်ထရဝ်နေတ် (Electronics) မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တုဲ၊ ဍေံ သီု ပြာကတ် လောန် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ ပရေင် လဟိင် စိုတ် (Entertainment) မပ္တံကဵု ဂိမ်း ဝဳဒဳယဝ်၊ ရုပ်ဒမျိုင် ကေုာံ ကွိင်ကွိုက် တအ် ရ။

ကမ္မဏဳ ဏအ် ဍေံ ပိုင်ပြဳ လဝ် ကဏ္ဍ ဇၞော်ဇၞော် ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု သဝ်နဳ အဳလေတ်ထရဝ်နေတ် (Sony Electronics)၊ သဝ်နဳ ပရေင်လဟိင်စိုတ် အေန်တာအေတ်တေပ် (Sony Interactive Entertainment - မကၠောန် PlayStation)၊ သဝ်နဳ ရုပ်ဒမျိုင် (Sony Pictures)၊ ကေုာံ သဝ်နဳ ကွိင်ကွိုက် (Sony Music) တအ် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး သဝ်နဳ ဂှ် ဒှ် ကမ္မဏဳ ဂိမ်း ဝဳဒဳယဝ် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကေုာံ ဒှ် ကမ္မဏဳ မကၠောန် ပတိတ် သေန်သာ ကမ္မရာ (Image sensors) မဇၞော် အိုတ် ရ။

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ပွမဒက်ပ္တန် (History and Foundation) ==
သဝ်နဳ ဝွံ ဍေံ စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ အုပ်နိဂီု အာ တုဲ ပ္ဍဲ ဍုင် ဂျပေန် ရ-
* '''ပွမဒက်ပ္တန် ကိုပ်ကၠာ (၁၉၄၆):''' ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ၇ မေ ၁၉၄၆ ဂှ်၊ မာသာရု အဳဗူကာ (Masaru Ibuka) ကေုာံ အာကဳအဝ် မဝ်ရဳတာ (Akio Morita) တအ် ပံင်ကောံ တုဲ စ ဒက်ပ္တန် ကမ္မဏဳ ပ္ဍဲ ရုံ ဍောတ်တ် မွဲ မၞုံ ယၟု '''တဝ်ကျဝ် သၞောတ် ပလံင်ပရိုင် ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ''' (Tokyo Telecommunications Engineering Corporation - *Tokyo Tsushin Kogyo*) ရ။ 
* '''ပွမပြံင်လှာဲ ယၟု (၁၉၅၈):''' ကာလ ကမ္မဏဳ စ ဇၞော်မောဝ် တုဲ မိက်ဂွံ သွံ ကပေါတ် ပ္ဍဲ ဍုင် မ္ၚး မ္ဂး ယၟု တြေံ ဂှ် ကော် ဝါတ် လောန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၈ ညးတအ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် ယၟု နဒဒှ် '''&quot;Sony&quot;''' ရ။ 
* '''အဓိပ္ပါယ် တမ်ရိုဟ် ယၟု:''' ဝေါဟာရ &quot;Sony&quot; ဂှ် ဍေံ ပံင်ကောံ လဝ် နူ မအရေဝ် လေတ္တေန် ''Sonus'' (မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ရမ္သာင်) ကေုာံ မအရေဝ် အင်္ဂလိက် ''Sonny'' (မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ကောန်ၚာ် သၟတ် မစောန်သကီု ကေုာံ မၞုံ ကု ဒြဟတ်) ရ။

== ၂။ ကပေါတ် ကေုာံ အရာဖန်ဗဒှ် မပြာကတ်ဂမၠိုင် (Key Innovations and Products) ==
သဝ်နဳ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကမ္မဏဳ မဖန်ဗဒှ် နဲပညာ တၟိတၟိ (Innovator) မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် အဳလေတ်ထရဝ်နေတ် ရ-
* '''ရေဒဳယဝ် ထရာန်သေတ်သတာ (Transistor Radio - ၁၉၅၅):''' သဝ်နဳ ဒှ် ကမ္မဏဳ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂျပေန် မကၠောန် ပတိတ် ရေဒဳယဝ် ဍောတ်တ် မစကာ ထရာန်သေတ်သတာ မာန်။
* '''ဝေါက်မာန် (Walkman - ၁၉၇၉):''' စက် ကလင် ကွိင်ကွိုက် မယိုက် ဏာ ယိုက် နင် ဂွံ (Portable cassette player) ဏအ် ဍေံ ပြံင်လှာဲ ကဵု လဝ် အခိုက်အလိုက် မၞိဟ် တအ် ဗီုလဵု ဂွံ ကလင် ကွိင်ကွိုက် အလုံ ဂၠးတိ ရ။
* '''သဳဒဳ ကေုာံ ဗလူးရေး (CD &amp; Blu-ray):''' သဝ်နဳ ကဵု Philips ပံင်ကောံ တုဲ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ခွေ CD ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၂ ရ။ ဗွဲကြဴ ညးတအ် သီု ဖန်ဗဒှ် လဝ် ခွေ Blu-ray သွက် ရုပ်ဒမျိုင် ကဆံင် သၠုင် ကီု ရ။
* '''ပလէသတေယှေန် (PlayStation - ၁၉၉၄):''' စက် ဝေင် ဂိမ်း PlayStation ကိုပ်ကၠာ အိုတ် တိတ် ကၠုင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၄ တုဲ ဍေံ ကလိဂွံ အံင်ဇၞး ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။ PlayStation 2 (PS2) ဂှ် ဒှ် စက် ဂိမ်း မသွံ ခိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ရ။ (လၟုဟ် မ္ဂး ညးတအ် ပတိတ် စိုပ် PS5 ရ)။
* '''ကမ္မရာ ကေုာံ သေန်သာ (Cameras and Sensors):''' သဝ်နဳ မာ် &quot;Alpha&quot; (α) မဒှ် ကမ္မရာ Mirrorless တအ် ဂှ် ပြာကတ် လောန် ပ္ဍဲ လောက သၟာ ဓါတ်ရုပ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ဖုင် သမာတ်ဖုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (သီု iPhone) ဂှ် စကာ ဒၟံင် သေန်သာ ကမ္မရာ နူကဵု သဝ်နဳ ရ။

== ၃။ ပရေင် လဟိင်စိုတ် ကေုာံ မဳဒဳယာ (Entertainment and Media) ==
သဝ်နဳ ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ ကမ္မဏဳ ကၠောန် စက် သၟး ပုဟ်၊ ဍေံ ဒှ် သၟာ ပရေင် လဟိင်စိုတ် မဇၞော် အိုတ် မွဲ ကီု ရ-
* '''သဝ်နဳ ရုပ်ဒမျိုင် (Sony Pictures):''' ညးတအ် ရာန် ကေတ် လဝ် ကမ္မဏဳ ရုပ်ဒမျိုင် ဟဝ်လဳဝုတ် Columbia Pictures ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၉ ရ။ သဝ်နဳ ပိုင်ပြဳ လဝ် အခေါင် သွက် ဇာတ်ကား မပြာကတ် ဗီုကဵု ''Spider-Man'', ''Men in Black'' ကေုာံ ''Jumanji'' တအ် ရ။
* '''သဝ်နဳ ကွိင်ကွိုက် (Sony Music):''' ဍေံ ဒှ် ကမ္မဏဳ တက် ခွေ ကွိင်ကွိုက် မဇၞော် အိုတ် မရနုက် ကဵု ၜါ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ၊ မၞုံ ကု သၟာ ဒယှ်ေ ပြာကတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''အာနဳမေ (Anime):''' သဝ်နဳ ပိုင်ပြဳ လဝ် ကမ္မဏဳ Crunchyroll ကေုာံ Funimation မဒှ် ပရေင် ပလံင် ဗစိုပ် ရုပ် ကာတွန် ဂျပေန် (Anime) အလုံ ဂၠးတိ ရ။

== ၄။ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် (Corporate Economics) ==
ၜိုန်ရ သဝ်နဳ ဒး ဒုင် ပြိုင်ပကာန် ဇၞော် ကု ကမ္မဏဳ နူ တေဝ်ဝါန်၊ ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ (ဗီုကဵု Samsung) ကေုာံ ကမ္မဏဳ နူ ခယ်ကြုက် ပ္ဍဲ လပါ် သမာတ်ဖုင် (Sony Xperia) ကဵု တဳဗဳ ကီု လေဝ်၊ သဝ်နဳ တန်တဴ အာ မာန် ခိုင်င် ဟိုတ်နူ ညးတအ် ပြံင်လှာဲ ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လပါ် ဂိမ်း (PlayStation)၊ သေန်သာ ကမ္မရာ ကေုာံ ပရေင် ရုပ်ဒမျိုင်/ကွိင်ကွိုက် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး သဝ်နဳ ဂှ် ဒှ် ကမ္မဏဳ မကလိဂွံ သြန် လုပ် အလုံ ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဂျပေန်]] (Japan)
* တဝ်ကျဝ် (Tokyo)
* အဳလေတ်ထရဝ်နေတ် (Electronics)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Nathan, John (1999). ''Sony: The Private Life''. Houghton Mifflin. ISBN 0-395-89327-5.
* Morita, Akio (1986). ''Made in Japan: Akio Morita and Sony''. Dutton. ISBN 0-525-24465-4.

{{DEFAULTSORT:Sony}}
[[Category:ကမ္မဏဳ ဂျပေန်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ကမ္မဏဳ အဳလေတ်ထရဝ်နေတ်]]
[[Category:မက္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၆]]
[[Category:ဍုင်ဂျပေန်]]</text>
      <sha1>3xsg0p310oc4kgm5yzih2cdesazq1d8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တိုကျို</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10797</id>
    <revision>
      <id>54347</id>
      <timestamp>2026-05-07T00:24:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျပေန်}} {{Infobox settlement | name = တဝ်ကျဝ် | native_name = 東京 (Tokyo) | settlement_type = ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ တွဵုရး (Metropolis) | image_skyline = Skyscraper in Tokyo.jpg | image_caption = ဗီုပြင် လ...&quot;</comment>
      <origin>54347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11837" sha1="ahxen2zn4fecctf4fcrotjbx2xrjaol" xml:space="preserve">{{Short description|ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျပေန်}}
{{Infobox settlement
| name = တဝ်ကျဝ်
| native_name = 東京 (Tokyo)
| settlement_type = ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ တွဵုရး (Metropolis)
| image_skyline = Skyscraper in Tokyo.jpg
| image_caption = ဗီုပြင် လဒေါဝ် ဍုင် တဝ်ကျဝ် မၞုံကဵု တိုက်သၠုင်သၠုင် ကေုာံ ဒဵုဖူဂျဳ (Mount Fuji) ပ္ဍဲ လပါ်စး
| image_flag = Flag of Tokyo Metropolis.svg
| image_shield = Crest of Tokyo Metropolis.svg
| pushpin_map = Japan
| subdivision_type = ဍုင်
| subdivision_name = [[ဂျပေန်]] (Japan)
| leader_title = ဂအုပ် ဍုင် (Governor)
| leader_name = Yuriko Koike
| area_total_km2 = 2,194.07
| population_total = 14,094,034 | population_metro = 37,339,804 | population_as_of = ၂၀၂၃
| population_density_km2 = auto
| timezone = JST (UTC+9)
| website = [https://www.metro.tokyo.lg.jp/english metro.tokyo.lg.jp]
}}

'''တဝ်ကျဝ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''တိုကျို''' ({{lang-en|Tokyo}}; {{lang-ja|東京}} ''Tōkyō'') ဝွံ ဍေံဒှ် ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်[[ဂျပေန်]] ရ။ ဍုင် ဏအ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု ရး ကာန်တဝ် (Kanto region) လပါ် ဗၟံက် တကအ် ဇၞော် ဟောန်ရှူး (Honshu) ရ။ ယဝ်ရ ရိုဟ် ပံင် စုတ် သီု ဗွိုင် ဍုင် ပွဳပွူ မ္ဂး (Greater Tokyo Area)၊ လၟိဟ် မၞိဟ် နွံ ၜိုတ် ၃၇ ပြကောဋိကဋ် ပြင် တုဲ ဍေံ ဒှ် '''ဍုင် မၞိဟ် မမံင် ထပ် ဓီု ကေုာံ ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ''' ရ။

တဝ်ကျဝ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုင် ဗဟဵု အုပ်ဓုပ်، ပရေင်ပိုန်ဒြပ်، ကေုာံ ယေန်သၞာင် အဓိက သွက် ဍုင် ဂျပေန် တုဲ ဍေံ သီု ဒှ် ဍုင် မဇၞော်မောဝ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ လပါ် နဲပညာ (Technology) ကေုာံ ပရေင် သြန် (Finance) ကီု ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ဍုင် ဏအ် ဂှ် ပြာကတ် လောန် သွက် အခိုက်အလိုက် ခေတ် တၟိ (ဗီုကဵု အာနဳမေ Anime၊ မာန်ဂါ Manga၊ ကေုာံ ဝဳဒဳယဝ် ဂိမ်း) မပံင်နှဴ ဒၟံင် ကု အခိုက်ကၞာ ယေန်သၞာင် တြေံ (ဗီုကဵု ဘာကျာ် ဂျပေန် တြေံတြေံ ကေုာံ သဘင် နာနာ) ရ။

== ၁။ ဝင် (History) ==
* '''ခေတ် အေဒဝ် (Edo Period):''' ကိုပ်ကၠာ တေအ် မ္ဂး ဍုင် တဝ်ကျဝ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ '''အေဒဝ် (Edo)''' ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၀၃ ဂှ်၊ သကိုပ် ပၞာန် တဝ်ကူဂါဝါ အဳယေယျာသု (Tokugawa Ieyasu) ဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳ သျှဝ်ဂန် (Shogunate) တုဲ စွံ လဝ် ဗဟဵု ပ္ဍဲ ဍုင် အေဒဝ် ဏအ် ရ။ ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၈ မ္ဂး၊ ဍုင် အေဒဝ် ဏအ် လၟိဟ် မၞိဟ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် စဵုကဵု စိုပ် မွဲ ပြကောဋိကဋ် တုဲ ဒှ် ဍုင် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ အခိင် တေအ် ရ။
* '''ခေတ် မေဂျဳ ကေုာံ ပွမပြံင်လှာဲ ယၟု (Meiji Restoration):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၈ ဂှ် သၟိင် ဨကရာဇ် မေဂျဳ (Emperor Meiji) ပြံင်လှာဲ ဍုင်ဇၞော် နူကဵု ဍုင်ကျဝ်တဝ် (Kyoto) ဇရေင် ဍုင် အေဒဝ် တုဲ ညး ကလေင် ကဵု ယၟု တၟိ '''&quot;တဝ်ကျဝ်&quot; (Tokyo)''' မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဍုင်ဇၞော် လပါ် ဗၟံက်&quot; (Eastern Capital) ရ။
* '''ခေတ် တၟိ ကေုာံ ပွမကလေင် ဒက်ပ္တန်:''' ဍုင် တဝ်ကျဝ် ဏအ် ဒး ဒုင် ပလီုပလာ် လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ၜါ ဝါ။ မွဲ ဝါ ဂှ် ဟိုတ်နူ က္တဵုဒှ် ဘဲ ကသဳတိ ဇၞော် ကာန်တဝ် (Great Kanto Earthquake) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၃၊ ကေုာံ မွဲ ဝါ ပၠန် ဂှ် ဟိုတ်နူ ဒး ဒုင် ဗဗုင် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ပ္ဍဲ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ (World War II) ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ပၞာန် တုဲ ဍုင် ဏအ် ကလေင် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမပြဟ် တုဲ ဒှ် ကၠုင် ဍုင် မဇၞော်မောဝ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

== ၂။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
* '''ပထဝဳ:''' တဝ်ကျဝ် နွံ ပ္ဍဲ ဇိုင် ၜဳ တဝ်ကျဝ် (Tokyo Bay) ကေုာံ ဇိုင် ကြုင် သုမဳဒါ (Sumida River) ရ။ ဍုင် ဏအ် ဂှ် ပါ် လဝ် ၂၃ ခရိုင် အုပ်ဓုပ် (23 Special Wards) မဒှ် ဒၞာဲ ဍုင်ဇၞော် အဓိက ရ။
* '''ရာသဳဥတု:''' ဍေံ နွံ ကု ရာသဳဥတု ဥတု ကတဴ မၞုံ ကု ဗြဲ (Humid subtropical climate)။ ပ္ဍဲ ဥတု ကတဴ (ဂိတု ဂျူလာင် - အဝ်ဂေတ်) မ္ဂး ဓါတ် ဂမ္တဴ သၠုင် တုဲ ကတဴ ပြိုက် (ၜိုတ် 30°C ပြင်)။ ဥတု ဂံက် မ္ဂး ၜိုဟ် တုဲ လဆောဝ် လေပ် နွံ ကု နှင်း ညိည ရ။ အခိင် မကျေဝ် အိုတ် သွက်ဂွံ ဝေင် ဂှ် ဒှ် အခိင် တၞံ သာကူရာ (Cherry blossoms) ကဴ ပ္ဍဲ ဂိတု မာတ် ကဵု ဨပရဳ ရ။

== ၃။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
တဝ်ကျဝ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် တဝ်ကျဝ် မွဲ ဓဝ် ဂှ် ဇၞော် နူကဵု ဍုင် နာနာ သာ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (မပ္တံကဵု သပေန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကနေဒါ) ဏီ ရ။ ဍုင် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ရုင် ဗဟဵု သွက် ကမ္မဏဳ ဇၞော်ဇၞော် ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု [[သဝ်နဳ]] (Sony)၊ မဳသုဗဳသဳ (Mitsubishi)၊ ဟောန်ဒါ (Honda) ကေုာံ ကမ္မဏဳ အဳလေတ်ထရဝ်နေတ် ကဵု ဘာဏ် သြန် တအ် ရ။

== ၄။ ဒၞာဲ ပြာကတ် ကေုာံ ဌာန် ဝေင် ဂမၠိုင် (Notable Landmarks) ==
# '''တိုင် တဝ်ကျဝ် ကေုာံ သကုင်တရဳ (Tokyo Tower &amp; Tokyo Skytree):''' Tokyo Skytree ဂှ် ဒှ် တိုင် မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂျပေန် (၆၃၄ မဳတာ) သွက်ဂွံ ဗလး ရမ္သာင် ကေုာံ ရံင် ဗီုပြင် ဍုင် ရ။
# '''ပွဳပွူ သဳဗူယာ (Shibuya Crossing):''' ဒှ် ဂၠံင် ပန် ကွာ် မၞိဟ် ကွာ် ဍတ် ဓီု အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မွဲ မဒှ် သင်္ကေတ ဍုင် တဝ်ကျဝ် ရ။ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ် သီု နွံ ကု ရုပ် တၟအ် ကၠဵု မပြာကတ် &quot;ဟာချဳကဝ်&quot; (Hachiko) ရ။
# '''ဘာကျာ် သေန်သဝ်ဂျဳ (Senso-ji Temple):''' ပ္ဍဲ ခရိုင် အာသာကူသာ (Asakusa)၊ ဍေံ ဒှ် ဘာကျာ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မတြေံ အိုတ် ကေုာံ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ တဝ်ကျဝ် ရ။
# '''အာကဳဟာဘာရာ (Akihabara):''' ဒှ် ဌာန် ဗဟဵု သွက် နဲပညာ، အဳလေတ်ထရဝ်နေတ်، အာနဳမေ (Anime) ကေုာံ ဂိမ်း ဝဳဒဳယဝ် သွက် သၟတ် တအ် ရ။
# '''နန် ဨကရာဇ် (Imperial Palace):''' ဒၞာဲ မံင် သၟိင် ဨကရာဇ် ဂျပေန် မနွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် သ္အးသ္အး ဇ္ၚးဇ္ၚး ရ။

== ၅။ ပရေင် လာ် ကေုာံ စၞစ (Transport and Food) ==
* '''ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ်:''' သၞောတ် က္ၜင်ပၟတ် တဝ်ကျဝ် ဂှ် ဍေံ စောန်သကီု، တိကျ (Punctual) ကေုာံ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ရုံ က္ၜင်ပၟတ် သျှေန်ဂျူကူ (Shinjuku Station) ဂှ် ဒှ် ရုံ မၞုံ ကု မၞိဟ် စကာ ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ (မွဲ တ္ၚဲ ၜိုတ် ၃ ပြကောဋိကဋ် ပြင်)။
* '''စၞစ ဂျပေန်:''' တဝ်ကျဝ် ဂှ် ဍေံ ကလိဂွံ လဝ် စၟတ် တိုင် သၞံင် Michelin (Michelin stars) ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ (ဂၠိုင် နူ ပဴရေတ် ဏီ)။ စၞ မပြာကတ် တအ် ဂှ် ဒှ် သူသျှဳ (Sushi)، ရာမေန် (Ramen) ကေုာံ တေမ်ပူရာ (Tempura) တအ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဂျပေန်]] (Japan)
* ကျဝ်တဝ် (Kyoto)
* [[သဝ်နဳ]] (Sony)
* ဒဵု ဖူဂျဳ (Mount Fuji)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite web |url=https://www.gotokyo.org/en/ |title=Go Tokyo - Official Tokyo Travel Guide |website=Go Tokyo |access-date=May 7, 2026}}
* Cybriwsky, Roman (1998). ''Tokyo: The Shogun's City at the Twenty-First Century''. John Wiley &amp; Sons. ISBN 978-0471952702.

{{DEFAULTSORT:Tokyo}}
[[Category:ဍုင်ဇၞော် ပ္ဍဲ ရးအာရှ]]
[[Category:ဍုင်ဂျပေန်]]
[[Category:တဝ်ကျဝ်|*]]</text>
      <sha1>ahxen2zn4fecctf4fcrotjbx2xrjaol</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗူဂေရဳယျာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10798</id>
    <revision>
      <id>54348</id>
      <timestamp>2026-05-07T01:54:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဍုင် ပ္ဍဲ လဒေါဝ်-ဗၟံက် ရးဥရောပ (ဗော်လ်ကာန်)}} {{Infobox country | conventional_long_name = သမ္မတ ဍုင် ဗူဂေရဳယျာ | native_name = Република България | common_name = ဗူဂေရဳယျာ (Bulgaria) | image_flag = Flag of Bulgaria.svg | image_coat = Coat of arms of Bulgari...&quot;</comment>
      <origin>54348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11025" sha1="mxy80gi039ops6bbt9y87kw1a4j269z" xml:space="preserve">{{Short description|ဍုင် ပ္ဍဲ လဒေါဝ်-ဗၟံက် ရးဥရောပ (ဗော်လ်ကာန်)}}
{{Infobox country
| conventional_long_name = သမ္မတ ဍုင် ဗူဂေရဳယျာ
| native_name = Република България
| common_name = ဗူဂေရဳယျာ (Bulgaria)
| image_flag = Flag of Bulgaria.svg
| image_coat = Coat of arms of Bulgaria.svg
| image_map = EU-Bulgaria.svg
| map_caption = ဒၞာဲ ဍုင် ဗူဂေရဳယျာ (သာ်ၚေက်) မနွံ ပ္ဍဲ တိုက် ဥရောပ ကေုာံ ဂကောံ သမဂ္ဂ ဥရောပ (EU)
| capital = [[သဝ်ဖဳယျာ]] (Sofia)
| official_languages = ဗူဂေရဳယာန် (Bulgarian)
| government_type = သမ္မတ ကၟိန်ဟိုင့် (Parliamentary republic)
| leader_title1 = သမ္မတ (President)
| leader_name1 = Rumen Radev
| leader_title2 = သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (Prime Minister)
| leader_name2 = Dimitar Glavchev
| area_km2 = 110,993
| population_estimate = 6,447,710 | population_estimate_year = ၂၀၂၂
| currency = လေပ် (Lev - BGN)
| timezone = EET (UTC+2)
| calling_code = +359
}}

'''ဗူဂေရဳယျာ''' ({{lang-en|Bulgaria}}; {{lang-bg|България}}), ယၟု အတိုင် သၞောဝ် '''သမ္မတ ဍုင် ဗူဂေရဳယျာ''' (Republic of Bulgaria) ဝွံ ဍေံဒှ် ဍုင် မနွံ ပ္ဍဲ ဒေသ ဗော်လ်ကာန် (Balkans) လပါ် အရှေတ်-သၠုင်ကျာ တိုက် ဥရောပ ရ။ ဍုင် ဏအ် ဂှ် ပယျဵု ဆက် စၠောအ် ဒၟံင် ကု ဍုင် ရဝ်မေနဳယျာ (Romania) လပါ် သၟဝ်ကျာ၊ ဍုင် သာဗဳယျာ (Serbia) ကဵု မက်သဳဒဝ်နဳယျာ သၟဝ်ကျာ လပါ် ပဲါ၊ ဍုင် ဂရေတ် (Greece) ကဵု တူရကဳ (Turkey) လပါ် သၠုင်ကျာ၊ ကေုာံ ဍေံ နွံ ဇိုင် သြင် ၜဳလမ္စံက် (Black Sea) ပ္ဍဲ လပါ် ဗၟံက် ရ။ 

ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဗူဂေရဳယျာ ဂှ် ဒှ် ဍုင် '''သဝ်ဖဳယျာ (Sofia)''' တုဲ လၟိဟ် မၞိဟ် အလုံ မွဲ ဍုင် နွံ ၜိုတ် ၆.၄ ပြကောဋိကဋ် ရ။ ဗူဂေရဳယျာ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မၞုံ ကု ဝင် ယေန်သၞာင် မဇၞော်ကၠေင် တုဲ ဍေံ ဂှ် ရ ဒှ် ဍုင် တမ်မူလ မဖန်ဗဒှ် လဝ် အက္ခရ် သဳရဳလေတ် (Cyrillic script) မဒှ် အက္ခရ် ဍုင် ရုရှာ ကေုာံ ဍုင် လပါ် ဗၟံက် ဥရောပ တအ် မစကာ ဒၟံင် လၟုဟ် ရ။

== ၁။ ဝင် (History) ==
ဗူဂေရဳယျာ ဝွံ နွံ ကု ဝင် မဂၠိင်သ္ၚောဲ ကေုာံ ဇၞော်ကၠေင် လောန်-
* '''ခေတ် အေန်ပါယာ ပထမ ကေုာံ ဒုတိယ (First and Second Bulgarian Empires):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၆၈၁ ဂှ် ဂကူ ဗူဂါ (Bulgars) ကဵု သလာပ် (Slavs) တအ် ပံင်ကောံ တုဲ ဒက်ပ္တန် အေန်ပါယာ ဗူဂေရဳယျာ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၉-၁၀ ဂှ် ဍေံ အာစိုပ် ခေတ် ထဝ် (Golden Age) တုဲ ဒှ် ဍုင် ဗဟဵု ယေန်သၞာင် သလာပ် (Slavic culture) ကေုာံ ပရေင် ပညာ ပ္ဍဲ ဥရောပ ရ။
* '''ခေတ် အုပ်ဓုပ် ဩတ္တဝ်မာန် (Ottoman Rule):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၃၉၆ ဂှ်၊ အေန်ပါယာ ဩတ္တဝ်မာန် (Ottoman Empire) သီ ကေတ် ဍုင် ဗူဂေရဳယျာ တုဲ အုပ်ဓုပ် လဝ် ပွိုင် ၅၀၀ သၞာံ ပြင် ရ။ စဵုကဵု သၞာံ ၁၈၇၈ (ကြဴနူ ပၞာန် ရုရှာ-တူရကဳ) မှ ဗူဂေရဳယျာ ကလေင် ကလိဂွံ သၠးပွး ရ။
* '''ခေတ် ကောန်မျူနေတ် ကေုာံ ခေတ်တၟိ:''' ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ အုပ်နိဂီု အာ တုဲ၊ ဗူဂေရဳယျာ လုပ် အာ သၟဝ် အုပ်ဓုပ် ကောန်မျူနေတ် ကေုာံ ဒှ် မဟာမိတ် ကု ကၟိန်ဟိုင့် သဵုဗဳယေတ် (Soviet Union) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၉ ဂှ် သၞောတ် ကောန်မျူနေတ် လီုလာ် အာ တုဲ ဍေံ ပြံင်လှာဲ က္တဵုဒှ် ဍုင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ရ။ ဗူဂေရဳယျာ လုပ် ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဂကောံ မဟာမိတ် နေတဝ် (NATO) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၄ ကေုာံ သမဂ္ဂ ဥရောပ (EU) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၇ ရ။

== ၂။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
* '''ပထဝဳ:''' ဗူဂေရဳယျာ ဝွံ ဍေံ နွံ ကု ဗီုပြင် တိ နာနာ သာ် ရ။ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် ဂှ် နွံ ကု ရေင် ဒဵု ဗော်လ်ကာန် (Balkan Mountains) မပါ် လဝ် ဍုင် နဒဒှ် လပါ် သၟဝ်ကျာ ကဵု သၠုင်ကျာ ရ။ လပါ် သၟဝ်ကျာ ဂှ် နွံ ကြုင် ဒါန်နုဗ် (Danube River) မဒှ် ပယျဵု ကု ရဝ်မေနဳယျာ၊ တုဲ လပါ် ဗၟံက် ဂှ် နွံ သြင် ၜဳလမ္စံက် မပြာကတ် သွက် ပရေင် အာ ဝေင် ကၟုဲ ရ။
* '''ရာသဳဥတု:''' ဍေံ နွံ ကု ရာသဳဥတု ၜိုဟ် သြိုဟ် (Continental climate) မၞုံ ၄ ဥတု။ ဥတု ကတဴ မ္ဂး ကတဴ သကဲ တုဲ ဥတု ဂံက် မ္ဂး ဂံက် ဇြိုဟ် တုဲ နွံ ကု နှင်း ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ လပါ် ဒဵု ရ။

== ၃။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Economy and Culture) ==
* '''ကၠေင် ပ္ကဴကဝ်လာပ် (Rose Oil):''' ဗူဂေရဳယျာ ဂှ် ပြာကတ် လောန် သွက် ပွမကၠောန် ပတိတ် ကၠေင် ပ္ကဴကဝ်လာပ် ရ။ &quot;ခလံက် ပ္ကဴကဝ်လာပ်&quot; (Rose Valley) ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပတိတ် ကဵု ကၠေင် ပ္ကဴ သွက်ဂွံ ကၠောန် ဍာ်မမောဝ် (Perfumes) ကဆံင် သၠုင် အလုံ ဂၠးတိ (ၜိုတ် ၇၀% နူ အလုံ ဂၠးတိ) ရ။
* '''ဍာ်တှ် ဓရောတ် (Yogurt):''' ဍာ်တှ် ဓရောတ် ဗူဂေရဳယျာ ဂှ် ဒှ် ဍာ်တှ် မခိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မွဲ ရ။ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု စၟ ဗက်တဳရဳယျာ တၟေင် မၞုံ ယၟု ''Lactobacillus bulgaricus'' မဂွံ ဆဵု ကေတ် ပ္ဍဲ လတူ ကျာ ဍုင် ဏအ် သၟး ရ။
* '''အက္ခရ် သဳရဳလေတ် (Cyrillic Alphabet):''' ၜိုန်ရ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ အက္ခရ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် အက္ခရ် ရုရှာ ကီု လေဝ်၊ ဍာံဍာံ မ္ဂး ဍေံ ဒး ဒုင် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဗူဂေရဳယျာ ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၉ နကဵု ကွး သၟိင် သင် သဳရဳလ် (Cyril) ကဵု မေထဝ်ဒဳယပ် (Methodius) ရ။

== ၄။ ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဒၞာဲ ပြာကတ်ဂမၠိုင် (Major Cities and Landmarks) ==
# '''သဝ်ဖဳယျာ (Sofia):''' ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင် ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။ ပြာကတ် သွက် ဘာကျာ် ဇၞော် Alexander Nevsky Cathedral မၞုံ ကု ကၟဳ ထဝ် ရ။
# '''ပလောဗ်ဒေပ် (Plovdiv):''' ဍုင် မရနုက် ကဵု ၜါ ကေုာံ ဍုင် မတြေံ အိုတ် ပ္ဍဲ ဥရောပ (မၞိဟ် မံင် လဝ် ဟွံသကုတ် ပွိုင် ၈,၀၀၀ သၞာံ)။ နွံ ကု ရုံ လှ်ေ သဘင် ရဝ်မ (Roman Theatre) မတြေံ ရ။
# '''ဗာနာ (Varna) ကဵု ဘာဂါတ် (Burgas):''' ဍုင်ဇၞော် ၜါ ပ္ဍဲ ဇိုင် သြင် ၜဳလမ္စံက် (Black Sea) မပြာကတ် သွက် သြင် ဗတဳ ကေုာံ ပရေင် အာ ဝေင် ကၟုဲ ပ္ဍဲ ဥတု ကတဴ ရ။
# '''ဘာ လကျာ် ရဳလာ (Rila Monastery):''' ဘာ လကျာ် မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ကျေဝ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်၊ မစၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ UNESCO ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဥရောပ]]
* သမဂ္ဂ ဥရောပ (EU)
* ရုရှာ
* ၜဳလမ္စံက်

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite web |url=https://www.bulgariatravel.org/ |title=Official Tourism Portal of Bulgaria |access-date=May 7, 2026}}
* Crampton, R. J. (2005). ''A Concise History of Bulgaria''. Cambridge University Press. ISBN 978-0521616379.

{{DEFAULTSORT:Bulgaria}}
[[Category:ဍုင် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ]]
[[Category:ဗူဂေရဳယျာ|*]]
[[Category:သမဂ္ဂ ဥရောပ]]</text>
      <sha1>mxy80gi039ops6bbt9y87kw1a4j269z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54382</id>
      <parentid>54348</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T06:25:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10999" sha1="ied2ajw1l8fj6dwmul2a8z3i854cscx" xml:space="preserve">{{Short description|ဍုင် ပ္ဍဲ လဒေါဝ်-ဗၟံက် ရးဥရောပ (ဗော်လ်ကာန်)}}
{{Infobox country
| conventional_long_name = သမ္မတ ဍုင် ဗူဂေရဳယျာ
| native_name = Република България
| common_name = ဗူဂေရဳယျာ (Bulgaria)
| image_flag = Flag of Bulgaria.svg
| image_coat = Coat of arms of Bulgaria.svg
| image_map = EU-Bulgaria.svg
| map_caption = ဒၞာဲ ဍုင် ဗူဂေရဳယျာ (သာ်ၚေက်) မနွံ ပ္ဍဲ တိုက် ဥရောပ ကေုာံ ဂကောံ သမဂ္ဂ ဥရောပ (EU)
| capital = [[သဝ်ဖဳယျာ]] (Sofia)
| official_languages = ဗူဂေရဳယာန် (Bulgarian)
| government_type = သမ္မတ ကၟိန်ဟိုင့် (Parliamentary republic)
| leader_title1 = သမ္မတ (President)
| leader_name1 = Rumen Radev
| leader_title2 = သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (Prime Minister)
| leader_name2 = Dimitar Glavchev
| area_km2 = 110,993
| population_estimate = 6,447,710 | population_estimate_year = ၂၀၂၂
| currency = လေပ် (Lev - BGN)
| timezone = EET (UTC+2)
| calling_code = +359
}}

'''ဗူဂေရဳယျာ''' ({{lang-en|Bulgaria}}; {{lang-bg|България}}), ယၟု အတိုင် သၞောဝ် '''သမ္မတ ဍုင် ဗူဂေရဳယျာ''' (Republic of Bulgaria) ဝွံ ဍေံဒှ် ဍုင် မနွံ ပ္ဍဲ ဒေသ ဗော်လ်ကာန် (Balkans) လပါ် အရှေတ်-သၠုင်ကျာ တိုက် ဥရောပ ရ။ ဍုင် ဏအ် ဂှ် ပယျဵု ဆက် စၠောအ် ဒၟံင် ကု ဍုင် ရဝ်မေနဳယျာ (Romania) လပါ် သၟဝ်ကျာ၊ ဍုင် သာဗဳယျာ (Serbia) ကဵု မက်သဳဒဝ်နဳယျာ သၟဝ်ကျာ လပါ် ပဲါ၊ ဍုင် ဂရေတ် (Greece) ကဵု တူရကဳ (Turkey) လပါ် သၠုင်ကျာ၊ ကေုာံ ဍေံ နွံ ဇိုင် သြင် ၜဳလမ္စံက် (Black Sea) ပ္ဍဲ လပါ် ဗၟံက် ရ။ 

ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဗူဂေရဳယျာ ဂှ် ဒှ် ဍုင် '''သဝ်ဖဳယျာ (Sofia)''' တုဲ လၟိဟ် မၞိဟ် အလုံ မွဲ ဍုင် နွံ ၜိုတ် ၆.၄ ပြကောဋိကဋ် ရ။ ဗူဂေရဳယျာ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မၞုံ ကု ဝင် ယေန်သၞာင် မဇၞော်ကၠေင် တုဲ ဍေံ ဂှ် ရ ဒှ် ဍုင် တမ်မူလ မဖန်ဗဒှ် လဝ် အက္ခရ် သဳရဳလေတ် (Cyrillic script) မဒှ် အက္ခရ် ဍုင် ရုရှာ ကေုာံ ဍုင် လပါ် ဗၟံက် ဥရောပ တအ် မစကာ ဒၟံင် လၟုဟ် ရ။

== ၁။ ဝင် (History) ==
ဗူဂေရဳယျာ ဝွံ နွံ ကု ဝင် မဂၠိင်သ္ၚောဲ ကေုာံ ဇၞော်ကၠေင် လောန်-
* '''ခေတ် အေန်ပါယာ ပထမ ကေုာံ ဒုတိယ (First and Second Bulgarian Empires):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၆၈၁ ဂှ် ဂကူ ဗူဂါ (Bulgars) ကဵု သလာပ် (Slavs) တအ် ပံင်ကောံ တုဲ ဒက်ပ္တန် အေန်ပါယာ ဗူဂေရဳယျာ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၉-၁၀ ဂှ် ဍေံ အာစိုပ် ခေတ် ထဝ် (Golden Age) တုဲ ဒှ် ဍုင် ဗဟဵု ယေန်သၞာင် သလာပ် (Slavic culture) ကေုာံ ပရေင် ပညာ ပ္ဍဲ ဥရောပ ရ။
* '''ခေတ် အုပ်ဓုပ် ဩတ္တဝ်မာန် (Ottoman Rule):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၃၉၆ ဂှ်၊ အေန်ပါယာ ဩတ္တဝ်မာန် (Ottoman Empire) သီ ကေတ် ဍုင် ဗူဂေရဳယျာ တုဲ အုပ်ဓုပ် လဝ် ပွိုင် ၅၀၀ သၞာံ ပြင် ရ။ စဵုကဵု သၞာံ ၁၈၇၈ (ကြဴနူ ပၞာန် ရုရှာ-တူရကဳ) မှ ဗူဂေရဳယျာ ကလေင် ကလိဂွံ သၠးပွး ရ။
* '''ခေတ် ကောန်မျူနေတ် ကေုာံ ခေတ်တၟိ:''' ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ အုပ်နိဂီု အာ တုဲ၊ ဗူဂေရဳယျာ လုပ် အာ သၟဝ် အုပ်ဓုပ် ကောန်မျူနေတ် ကေုာံ ဒှ် မဟာမိတ် ကု ကၟိန်ဟိုင့် သဵုဗဳယေတ် (Soviet Union) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၉ ဂှ် သၞောတ် ကောန်မျူနေတ် လီုလာ် အာ တုဲ ဍေံ ပြံင်လှာဲ က္တဵုဒှ် ဍုင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ရ။ ဗူဂေရဳယျာ လုပ် ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဂကောံ မဟာမိတ် နေတဝ် (NATO) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၄ ကေုာံ သမဂ္ဂ ဥရောပ (EU) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၇ ရ။

== ၂။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
* '''ပထဝဳ:''' ဗူဂေရဳယျာ ဝွံ ဍေံ နွံ ကု ဗီုပြင် တိ နာနာ သာ် ရ။ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် ဂှ် နွံ ကု ရေင် ဒဵု ဗော်လ်ကာန် (Balkan Mountains) မပါ် လဝ် ဍုင် နဒဒှ် လပါ် သၟဝ်ကျာ ကဵု သၠုင်ကျာ ရ။ လပါ် သၟဝ်ကျာ ဂှ် နွံ ကြုင် ဒါန်နုဗ် (Danube River) မဒှ် ပယျဵု ကု ရဝ်မေနဳယျာ၊ တုဲ လပါ် ဗၟံက် ဂှ် နွံ သြင် ၜဳလမ္စံက် မပြာကတ် သွက် ပရေင် အာ ဝေင် ကၟုဲ ရ။
* '''ရာသဳဥတု:''' ဍေံ နွံ ကု ရာသဳဥတု ၜိုဟ် သြိုဟ် (Continental climate) မၞုံ ၄ ဥတု။ ဥတု ကတဴ မ္ဂး ကတဴ သကဲ တုဲ ဥတု ဂံက် မ္ဂး ဂံက် ဇြိုဟ် တုဲ နွံ ကု နှင်း ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ လပါ် ဒဵု ရ။

== ၃။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Economy and Culture) ==
* '''ကၠေင် ပ္ကဴကဝ်လာပ် (Rose Oil):''' ဗူဂေရဳယျာ ဂှ် ပြာကတ် လောန် သွက် ပွမကၠောန် ပတိတ် ကၠေင် ပ္ကဴကဝ်လာပ် ရ။ &quot;ခလံက် ပ္ကဴကဝ်လာပ်&quot; (Rose Valley) ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပတိတ် ကဵု ကၠေင် ပ္ကဴ သွက်ဂွံ ကၠောန် ဍာ်မမောဝ် (Perfumes) ကဆံင် သၠုင် အလုံ ဂၠးတိ (ၜိုတ် ၇၀% နူ အလုံ ဂၠးတိ) ရ။
* '''ဍာ်တှ် ဓရောတ် (Yogurt):''' ဍာ်တှ် ဓရောတ် ဗူဂေရဳယျာ ဂှ် ဒှ် ဍာ်တှ် မခိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မွဲ ရ။ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု စၟ ဗက်တဳရဳယျာ တၟေင် မၞုံ ယၟု ''Lactobacillus bulgaricus'' မဂွံ ဆဵု ကေတ် ပ္ဍဲ လတူ ကျာ ဍုင် ဏအ် သၟး ရ။
* '''အက္ခရ် သဳရဳလေတ် (Cyrillic Alphabet):''' ၜိုန်ရ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ အက္ခရ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် အက္ခရ် ရုရှာ ကီု လေဝ်၊ ဍာံဍာံ မ္ဂး ဍေံ ဒး ဒုင် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဗူဂေရဳယျာ ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၉ နကဵု ကွး သၟိင် သင် သဳရဳလ် (Cyril) ကဵု မေထဝ်ဒဳယပ် (Methodius) ရ။

== ၄။ ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဒၞာဲ ပြာကတ်ဂမၠိုင် (Major Cities and Landmarks) ==
# '''သဝ်ဖဳယျာ (Sofia):''' ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင် ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။ ပြာကတ် သွက် ဘာကျာ် ဇၞော် Alexander Nevsky Cathedral မၞုံ ကု ကၟဳ ထဝ် ရ။
# '''ပလောဗ်ဒေပ် (Plovdiv):''' ဍုင် မရနုက် ကဵု ၜါ ကေုာံ ဍုင် မတြေံ အိုတ် ပ္ဍဲ ဥရောပ (မၞိဟ် မံင် လဝ် ဟွံသကုတ် ပွိုင် ၈,၀၀၀ သၞာံ)။ နွံ ကု ရုံ လှ်ေ သဘင် ရဝ်မ (Roman Theatre) မတြေံ ရ။
# '''ဗာနာ (Varna) ကဵု ဘာဂါတ် (Burgas):''' ဍုင်ဇၞော် ၜါ ပ္ဍဲ ဇိုင် သြင် ၜဳလမ္စံက် (Black Sea) မပြာကတ် သွက် သြင် ဗတဳ ကေုာံ ပရေင် အာ ဝေင် ကၟုဲ ပ္ဍဲ ဥတု ကတဴ ရ။
# '''ဘာ လကျာ် ရဳလာ (Rila Monastery):''' ဘာ လကျာ် မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ကျေဝ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်၊ မစၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ UNESCO ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဥရောပ]]
* သမဂ္ဂ ဥရောပ (EU)
* ရုရှာ
* ၜဳလမ္စံက်

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite web |url=https://www.bulgariatravel.org/ |title=Official Tourism Portal of Bulgaria |access-date=May 7, 2026}}
* Crampton, R. J. (2005). ''A Concise History of Bulgaria''. Cambridge University Press. ISBN 978-0521616379.
[[Category:ဍုင် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ]]
[[Category:ဗူဂေရဳယျာ|*]]
[[Category:သမဂ္ဂ ဥရောပ]]</text>
      <sha1>ied2ajw1l8fj6dwmul2a8z3i854cscx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Lang-bg</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10799</id>
    <revision>
      <id>54349</id>
      <timestamp>2026-05-07T01:59:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;noinclude&gt; {{Documentation subpage}} &lt;/noinclude&gt;&lt;span lang=&quot;bg&quot;&gt;{{{1}}}&lt;/span&gt;&lt;noinclude&gt;  == ဂလာန်ဗွဲခမၞန် == ထာမ်ပလိက် '''lang-bg''' ဝွံ သွက်သ္ဂောံထ္ၜး လိက်ဘူဂေးရီးယား (Bulgarian language) ပ္ဍဲမုက်လိက်မန်။ ထာမ်ပလိက်ဏအ် စကာ ဗီုပြင်ဆ...&quot;</comment>
      <origin>54349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1464" sha1="3k19nc0ts2dh6cva138sxzt0sru965g" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
{{Documentation subpage}}
&lt;/noinclude&gt;&lt;span lang=&quot;bg&quot;&gt;{{{1}}}&lt;/span&gt;&lt;noinclude&gt;

== ဂလာန်ဗွဲခမၞန် ==
ထာမ်ပလိက် '''lang-bg''' ဝွံ သွက်သ္ဂောံထ္ၜး လိက်ဘူဂေးရီးယား (Bulgarian language) ပ္ဍဲမုက်လိက်မန်။ ထာမ်ပလိက်ဏအ် စကာ ဗီုပြင်ဆက်စပ် (inline) သွက်မလိက်ဘူဂေးရီးယား မဍောတ်ဍောတ်။

== စၟတ်တဲ ==
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
{{lang-bg|български}}
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;

== ဥပမာ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| ထာမ်ပလိက် || ပွံက်
|-
| &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{lang-bg|Здравей}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; || {{lang-bg|Здравей}}
|-
| &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{lang-bg|България}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; || {{lang-bg|България}}
|-
| &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{lang-bg|София}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; || {{lang-bg|София}}
|}

== ဆက်ဗှ် ==
* {{tl|lang-en}} – သွက်ဘာသာအင်္ဂလိက်
* {{tl|lang-mnw}} – သွက်ဘာသာမန်
* {{tl|lang-my}} – သွက်ဘာသာဗၟာ
* {{tl|lang-th}} – သွက်ဘာသာသေံ
* {{tl|lang-ru}} – သွက်ဘာသာရုရှာ
* {{tl|lang}} – ထာမ်ပလိက်ဗဟ်သၞောတ်

[[Category:ထာမ်ပလိက်ဘာသာ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3k19nc0ts2dh6cva138sxzt0sru965g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Lang-mnw</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10800</id>
    <revision>
      <id>54350</id>
      <timestamp>2026-05-07T01:59:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;noinclude&gt; {{Documentation subpage}} &lt;/noinclude&gt;&lt;span lang=&quot;mnw&quot;&gt;{{{1}}}&lt;/span&gt;&lt;noinclude&gt;  == ဂလာန်ဗွဲခမၞန် == ထာမ်ပလိက် '''lang-mnw''' ဝွံ သွက်သ္ဂောံထ္ၜး လိက်မန် (Mon language) ပ္ဍဲမုက်လိက်မန်။ ထာမ်ပလိက်ဏအ် စကာ ဗီုပြင်ဆက်စပ် (inline) သ...&quot;</comment>
      <origin>54350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1381" sha1="kzw7t3f4kjxii6k2ezfg3zegggjsamm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
{{Documentation subpage}}
&lt;/noinclude&gt;&lt;span lang=&quot;mnw&quot;&gt;{{{1}}}&lt;/span&gt;&lt;noinclude&gt;

== ဂလာန်ဗွဲခမၞန် ==
ထာမ်ပလိက် '''lang-mnw''' ဝွံ သွက်သ္ဂောံထ္ၜး လိက်မန် (Mon language) ပ္ဍဲမုက်လိက်မန်။ ထာမ်ပလိက်ဏအ် စကာ ဗီုပြင်ဆက်စပ် (inline) သွက်မလိက်မန် မဍောတ်ဍောတ်။

== စၟတ်တဲ ==
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
{{lang-mnw|မန်}}
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;

== ဥပမာ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| ထာမ်ပလိက် || ပွံက်
|-
| &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{lang-mnw|ဍုၚ်မန်}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; || {{lang-mnw|ဍုၚ်မန်}}
|-
| &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{lang-mnw|ဘာသာမန်}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; || {{lang-mnw|ဘာသာမန်}}
|-
| &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{lang-mnw|ယွံသ္ပဝုတ်ဂုဏ်}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; || {{lang-mnw|ယွံသ္ပဝုတ်ဂုဏ်}}
|}

== ဆက်ဗှ် ==
* {{tl|lang-en}} – သွက်ဘာသာအင်္ဂလိက်
* {{tl|lang-my}} – သွက်ဘာသာဗၟာ
* {{tl|lang-th}} – သွက်ဘာသာသေံ
* {{tl|lang}} – ထာမ်ပလိက်ဗဟ်သၞောတ်

[[Category:ထာမ်ပလိက်ဘာသာ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kzw7t3f4kjxii6k2ezfg3zegggjsamm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သဝ်ဖဳယျာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10801</id>
    <revision>
      <id>54351</id>
      <timestamp>2026-05-07T02:04:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗူဂေရဳယျာ}} {{Infobox settlement | name = သဝ်ဖဳယျာ | native_name = София (Sofia) | settlement_type = ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ခရိုင် | image_skyline = Sofia Collage 2021.png | image_caption = ဗီုပြင်...&quot;</comment>
      <origin>54351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10227" sha1="qvqjuc44xwygfc34v8uetyfudzal6h7" xml:space="preserve">{{Short description|ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗူဂေရဳယျာ}}
{{Infobox settlement
| name = သဝ်ဖဳယျာ
| native_name = София (Sofia)
| settlement_type = ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ခရိုင်
| image_skyline = Sofia Collage 2021.png
| image_caption = ဗီုပြင် ဒၞာဲပြာကတ် နာနာ ပ္ဍဲ ဍုင် သဝ်ဖဳယျာ (ဘာကျာ် Alexander Nevsky, တိုက်ထ္ၜးပျး ဝင်, ကေုာံ ဒဵု Vitosha)
| image_flag = Flag of Sofia.svg
| image_shield = Coat of arms of Sofia.svg
| pushpin_map = Bulgaria
| subdivision_type = ဍုင်
| subdivision_name = [[ဗူဂေရဳယျာ]] (Bulgaria)
| leader_title = မြို့တော်ဝန် (Mayor)
| leader_name = Vasil Terziev
| area_total_km2 = 492
| population_total = 1,280,334 | population_as_of = ၂၀၂၂
| population_density_km2 = auto
| timezone = EET (UTC+2)
| postal_code = 1000
| website = [https://www.sofia.bg/ sofia.bg]
}}

'''သဝ်ဖဳယျာ''' ({{lang-en|Sofia}}; {{lang-bg|София}} [ˈsɔfijɐ]) ဝွံ ဍေံဒှ် ဍုင်ဇၞော်၊ ဍုင်မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ ဍုင်ဗဟဵု ယေန်သၞာင် အဓိက ပ္ဍဲကဵု ဍုင်[[ဗူဂေရဳယျာ]] ရ။ ဍုင် ဏအ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ရး ဗော်လ်ကာန် (Balkans) လပါ် ပလိုတ် ဍုင် ဗူဂေရဳယျာ တုဲ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲ ဇိုင် ဒဵု '''ဗဳတဝ်သျှာ (Vitosha Mountain)''' မကျေဝ်ဂေါဝ် ရ။ လၟိဟ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် နွံ ၜိုတ် ၁.၂ ပြကောဋိကဋ် ပြင် တုဲ ဍေံ ဒှ် ဍုင် မဇၞော် အိုတ် မရနုက် ကဵု ၁၃ ပ္ဍဲ ဂကောံ သမဂ္ဂ ဥရောပ (EU) ရ။

ဍုင် သဝ်ဖဳယျာ ဝွံ ဍေံ ပြာကတ် လောန် သွက် ဝင် မဇၞော်ကၠေင် ကေုာံ ဍေံ ဒှ် ဍုင် မတြေံ အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဥရောပ (မၞိဟ် တအ် စ မံင် လဝ် နူကဵု ၇,၀၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ တေအ်) ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ပိုဲ ဂွံ ဆဵု ကေတ် လဒက်ပ္တန် တြေံ နူကဵု ခေတ် ရဝ်မ (Roman)၊ ခေတ် ဗိုင်ဇြေန်တာင် (Byzantine) ကေုာံ ခေတ် ဩတ္တဝ်မာန် (Ottoman) တအ် မပံင်နှဴ ဒၟံင် ကု တိုက် သၠုင်သၠုင် ခေတ် တၟိ ရ။

== ၁။ ဝင် (History) ==
* '''ခေတ် ရဝ်မ (Roman Era):''' ကိုပ်ကၠာ တေအ် မ္ဂး ဍုင် ဏအ် ဂှ် ဒး ဒုင် ကော်စ ယၟု '''သာဒဳကာ (Serdica)''' ရ။ ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁ အေဒဳ ဂှ် ဍေံ လုပ် အာ သၟဝ် အုပ်ဓုပ် အေန်ပါယာ ရဝ်မ တုဲ ဒှ် ဍုင်ဇၞော် ကိစ္စဇၞော် မွဲ ရ။ သၟိင် ဨကရာဇ် ရဝ်မ Constantine the Great ဂှ် ညး ဒးစိုတ် ဍုင် ဏအ် လောန် တုဲ ညး လေပ် ဟီု စ ဒဒှ်ရ &quot;Serdica ဂှ် ဒှ် ရဝ်မ သွက် အဲ ရ&quot; (Serdica is my Rome)။
* '''ခေတ် ဩတ္တဝ်မာန် ကေုာံ ပွမပြံင်လှာဲ ယၟု:''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၄ ဂှ် ဍုင် ဏအ် ပြံင်လှာဲ ယၟု နဒဒှ် &quot;သဝ်ဖဳယျာ&quot; မကၠုင် နူကဵု ယၟု ဘာကျာ် ဇၞော် သာန် သဝ်ဖဳယျာ (Saint Sofia Church) မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ပညာ ဉာဏ်&quot; ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၃၈၂ ဂှ် ဍေံ ဒး ဒုင် သီ ကေတ် နကဵု အေန်ပါယာ ဩတ္တဝ်မာန် တုဲ လုပ် အာ သၟဝ် အုပ်ဓုပ် ဩတ္တဝ်မာန် ပွိုင် ၅၀၀ သၞာံ နဲ ဍုင် ဗူဂေရဳယျာ သီုဖအိုတ် ကီု ရ။
* '''ခေတ် တၟိ ကေုာံ ဍုင်ဇၞော်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၇၉ ကြဴနူ ဗူဂေရဳယျာ ကလိဂွံ သၠးပွး နူကဵု ဩတ္တဝ်မာန် တုဲ၊ သဝ်ဖဳယျာ ဂှ် ဒး ဒုင် ရုဲစှ် နဒဒှ် ဍုင်ဇၞော် သွက် ဍုင် ဗူဂေရဳယျာ တၟိ ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ဍုင် ဏအ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမပြဟ် ကေုာံ ကလေင် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု အခိုက်အလိုက် ဗီုပြင် ဥရောပ ရ။

== ၂။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
* '''ပထဝဳ:''' သဝ်ဖဳယျာ ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ၜဳ ဗော်လ်ကာန် ဇိုင် ជើង ဒဵု ဗဳတဝ်သျှာ (Vitosha) ရ။ ဟိုတ်နူ နွံ ကြပ် ကဵု ဒဵု တုဲ ဍုင် ဏအ် ဂှ် ပြာကတ် သွက် ပရေင် အာ ဝေင် တောင် ဒဵု (Hiking) ပ္ဍဲ ဥတု ကတဴ ကေုာံ ဝေင် သကဳ (Skiing) ပ္ဍဲ ဥတု ဂံက် ရ။
* '''ရာသဳဥတု:''' ဍေံ နွံ ကု ရာသဳဥတု ၜိုဟ် သြိုဟ် (Humid continental climate) မၞုံ ၄ ဥတု။ ဥတု ကတဴ မ္ဂး ကတဴ သကဲ (ၜိုတ် 25-30°C) တုဲ ဥတု ဂံက် မ္ဂး ဂံက် ဇြိုဟ် တုဲ နှင်း ဂူ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== ၃။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
သဝ်ဖဳယျာ ဂှ် ဒှ် ဍုင် ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက သွက် ဍုင် ဗူဂေရဳယျာ ရ (ပတိတ် ကဵု GDP ၜိုတ် ၄၀% နူ အလုံ ဍုင်)။ ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ် မ္ဂး ဍုင် ဏအ် ဒှ် ကၠုင် ဌာန ဗဟဵု နဲပညာ (IT hub) မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ လပါ် ဗၟံက် ဥရောပ တုဲ၊ ကမ္မဏဳ နဲပညာ ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ပံက် လဝ် ရုင် ညးတအ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ဍေံ သီု ဒှ် ဍုင် ဗဟဵု သွက် ပရေင် ကၠောန် ပတိတ် ကပေါတ် (Manufacturing) ကေုာံ ပရေင် သြန် (Finance) ကီု ရ။

== ၄။ ဒၞာဲ ပြာကတ် ကေုာံ ဌာန် ဝေင် ဂမၠိုင် (Notable Landmarks) ==
ဍုင် သဝ်ဖဳယျာ ဝွံ ပြာကတ် လောန် သွက် ဘာကျာ် တြေံ ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဒက်ပ္တန် သာသနာ နာနာ မနွံ မွဲစွံ-
# '''ဘာကျာ် ဇၞော် အလက်ဇြာန်ဒါ နေပ်သကဳ (Alexander Nevsky Cathedral):''' ဘာကျာ် အခိုက် ဩသဝ်ဒံက် (Orthodox) မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ကျေဝ် အိုတ် ပ္ဍဲ ရး ဗော်လ်ကာန် မၞုံ ကု ကၟဳ ထဝ် သာ် ၚေက်။ ဍေံ ဒှ် သင်္ကေတ ဍုင် သဝ်ဖဳယျာ ရ။
# '''ဘာကျာ် သာန် သဝ်ဖဳယျာ (St. Sofia Church):''' ဘာကျာ် မတြေံ အိုတ် မရနုက် ကဵု ၜါ ပ္ဍဲ ဍုင် (ရာစုသၞာံ ၄) မဒှ် ဒၞာဲ တမ်မူလ ယၟု ဍုင် ဏအ် ရ။
# '''ဘာ လကျာ် ဗဝ်ယာနာ (Boyana Church):''' နွံ ပ္ဍဲ ဇိုင် ဒဵု ဗဳတဝ်သျှာ တုဲ ပြာကတ် သွက် ရုပ် ဓဇက် ဗဒင် (Frescoes) ခေတ် လဒေါဝ် မစၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ UNESCO ရ။
# '''ဂၠံင် ဗဳတဝ်သျှာ (Vitosha Boulevard):''' ဂၠံင် အဓိက ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် သွက်ဂွံ ကွာ် ဝေင်၊ ရာန် ကပေါတ် ကေုာံ ဂဇအ် သုင် ကဝ်ဖဳ သီု ဗဵု ရံင် အာ ဗီုပြင် ဒဵု ဗဳတဝ်သျှာ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဗူဂေရဳယျာ]] (Bulgaria)
* [[ဥရောပ]] (Europe)
* ရုရှာ
* သမဂ္ဂ ဥရောပ (EU)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite web |url=https://www.visitsofia.bg/en/ |title=Official Tourism Portal of Sofia |access-date=May 7, 2026}}
* Crampton, R. J. (2005). ''A Concise History of Bulgaria''. Cambridge University Press. ISBN 978-0521616379.

{{DEFAULTSORT:Sofia}}
[[Category:ဍုင်ဇၞော် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ]]
[[Category:ဗူဂေရဳယျာ]]
[[Category:သဝ်ဖဳယျာ|*]]</text>
      <sha1>qvqjuc44xwygfc34v8uetyfudzal6h7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဘာကျာ် ဇၞော် အလက်ဇြာန်ဒါ နေပ်သကဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10802</id>
    <revision>
      <id>54352</id>
      <timestamp>2026-05-07T02:09:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဘာကျာ် ဩသဝ်ဒံက် ဗူဂေရဳယျာ မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင်ဇၞော် သဝ်ဖဳယျာ}} {{Infobox religious building | name = ဘာကျာ် ဇၞော် အလက်ဇြာန်ဒါ နေပ်သကဳ | native_name = Храм-паметник „Свети Александър Невски“ | image = File:Sofia Ale...&quot;</comment>
      <origin>54352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9537" sha1="4f73jx0lyhyvijxao4c8r4jw15c5rxi" xml:space="preserve">{{Short description|ဘာကျာ် ဩသဝ်ဒံက် ဗူဂေရဳယျာ မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင်ဇၞော် သဝ်ဖဳယျာ}}
{{Infobox religious building
| name = ဘာကျာ် ဇၞော် အလက်ဇြာန်ဒါ နေပ်သကဳ
| native_name = Храм-паметник „Свети Александър Невски“
| image = [[File:Sofia Alexander Nevsky Cathedral.jpg|250px|ဘာကျာ် အလက်ဇြာန်ဒါ နေပ်သကဳ]]
| caption = ဗီုပြင် ဘာကျာ် ဇၞော် အလက်ဇြာန်ဒါ နေပ်သကဳ မၞုံကဵု ကၟဳ ထဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် သဝ်ဖဳယျာ
| location = ဍုင် [[သဝ်ဖဳယျာ]] (Sofia)၊ ဍုင် [[ဗူဂေရဳယျာ]]
| religious_affiliation = [[ဗူဂေရဳယျာ ဩသဝ်ဒံက်]] (Bulgarian Orthodox)
| architecture_style = အခိုက် နေအဝ်-ဗိုင်ဇြေန်တာင် (Neo-Byzantine)
| architect = Alexander Pomerantsev
| groundbreaking = ၁၈၈၂
| completed = ၁၉၁၂
| length = 71.70 မဳတာ
| width = 50.52 မဳတာ
| dome_height = 45 မဳတာ (ကၟဳ လဒေါဝ်)
| bell_tower_height = 53 မဳတာ
}}

'''ဘာကျာ် ဇၞော် အလက်ဇြာန်ဒါ နေပ်သကဳ''' ({{lang-en|St. Alexander Nevsky Cathedral}}; {{lang-bg|Храм-паметник „Свети Александър Невски“}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဘာကျာ် ဇၞော် အခိုက် ဩသဝ်ဒံက် ဗူဂေရဳယျာ (Bulgarian Orthodox) မနွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင်ဇၞော် [[သဝ်ဖဳယျာ]]၊ ဍုင် [[ဗူဂေရဳယျာ]] ရ။ ဘာကျာ် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဘာကျာ် မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂကောံ ဘာကျာ် ဩသဝ်ဒံက် အလုံ ဂၠးတိ တုဲ၊ ဍေံ သီု ဒှ် သင်္ကေတ အဓိက ကေုာံ ဒၞာဲ ဌာန် ဝေင် မပြာကတ် အိုတ် သွက် ဍုင် သဝ်ဖဳယျာ ကီု ရ။ 

ဘာကျာ် ဏအ် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု အခိုက်အလိုက် ဗီုပြင် နေအဝ်-ဗိုင်ဇြေန်တာင် (Neo-Byzantine architecture) တုဲ မာန် နွံ ကု လၟိဟ် မၞိဟ် ၜိုတ် ၁၀,၀၀၀ တၠ ပ္ဍဲ မွဲ အခိင် ဓဝ် ရ။ ဍေံ ပြာကတ် လောန် သွက် ကၟဳ ဇၞော် မစုတ် လဝ် ထဝ် ဍာံဍာံ ကေုာံ အနုသုခုမ ဓဇက် ရုပ် ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ ဗဒင် တအ် ရ။

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ပွမဒက်ပ္တန် (History and Construction) ==
ဘာကျာ် ဏအ် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် သွက်ဂွံ ပူဇဴ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ကု ဂကောံ ပၞာန် ရုရှာ၊ ဗူဂေရဳယျာ ကေုာံ မဟာမိတ် တအ် မသၠး လဝ် လမျီု ပ္ဍဲကဵု '''ပၞာန် ရုရှာ-တူရကဳ (၁၈၇၇-၁၈၇၈)''' ရ။ ပၞာန် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပၞာန် မဖန် ညံင် ဍုင် ဗူဂေရဳယျာ ဂွံ တိတ် ဗၠး နူကဵု ပရေင် အုပ်ဓုပ် အေန်ပါယာ ဩတ္တဝ်မာန် (Ottoman Empire) မလအ် လ မွဲ ရ။

* '''ယၟု ကေုာံ ပူဇဴ:''' ဘာကျာ် ဂှ် ကဵု လဝ် ယၟု &quot;အလက်ဇြာန်ဒါ နေပ်သကဳ&quot; မဒှ် သၟိင် တၠ ကေုာံ ဂကောံ ပၞာန် ရုရှာ ခေတ် လဒေါဝ် မပြာကတ် မွဲ၊ ကေုာံ ဒှ် ကျာ်ဇၞော် မမင်မဲ သၟိင် ဨကရာဇ် ရုရှာ အလက်ဇြာန်ဒါ မရနုက် ကဵု ၜါ (Alexander II) ရ။
* '''လၟေင် ဒက်ပ္တန်:''' ပရေင် ဖျေဟ် တၟအ် သဇိုင် (Groundbreaking) ဂှ် ကၠောန် ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၂ ကီု လေဝ်၊ ပရေင် ကမၠောန် ဒက်ပ္တန် ဇေတ်တ် ဂှ် စ ကၠောန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၄ တုဲ အာစိုပ် ဒတုဲ ဍိုက်က်ပေင်င် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၂ ရ။ အ္စာ ဓဇက် ပၠန် (Architect) အဓိက ဂှ် ဒှ် တၠပညာ ရုရှာ မၞုံ ယၟု Alexander Pomerantsev ရ။

== ၂။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ အနုသုခုမ (Architecture and Design) ==
ဘာကျာ် ဇၞော် အလက်ဇြာန်ဒါ နေပ်သကဳ ဝွံ ဍေံ ဒှ် တိုက် မဇၞော် သၠဲ လောန်-
* '''ကၟဳ ကေုာံ တိုင် ခလံက် (Domes and Bell Tower):''' ကၟဳ လဒေါဝ် မဇၞော် အိုတ် ဂှ် နွံ သမၠုင် ၄၅ မဳတာ တုဲ စုတ် လဝ် ထဝ် ဍာံဍာံ ရ။ တိုင် ခလံက် (Bell tower) မနွံ လပါ် ဂတ ဂှ် နွံ သမၠုင် ၅၃ မဳတာ ရ။
* '''ခလံက် ဇၞော် (Bells):''' ပ္ဍဲ တိုင် ခလံက် ဂှ် နွံ ကု ခလံက် (Bells) သီုဖအိုတ် ၁၂ မ မကၠောန် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် မဝ်သကဝ် (Moscow) ရ။ ခလံက် မဇၞော် အိုတ် ဂှ် နွံ လျိုင် ၜိုတ် ၁၂ တန် (၁၂,၀၀၀ ကဳလဝ်) တုဲ ယဝ်ရ တက် ဍေံ မ္ဂး ရမ္သာင် မိင် အာ အလုံ ဍုင် သဝ်ဖဳယျာ မွဲ မာန် ရ။
* '''ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ (Interior):''' လဒက်ပ္တန် ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ ဂှ် ကျေဝ်ဂေါဝ် သိုက်လှိုက် လောန်။ ညးတအ် စကာ လဝ် တၟအ် မာဗယ် အဳတလဳ (Italian marble)၊ တၟအ် အောန်နေတ် နူ ဗရာဇြဳ (Brazilian onyx)၊ ကေုာံ ပရေင် ဓဇက် ရုပ် ဝင် သာသနာ ဗွဲမဂၠိုင် မဓဇက် လဝ် နကဵု တၠပညာ နူ ဗူဂေရဳယျာ ကဵု ရုရှာ တအ် ရ။

== ၃။ ကိစ္စဇၞော် လပါ် ယေန်သၞာင် ကေုာံ သာသနာ (Cultural and Religious Significance) ==
* ဘာကျာ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဌာန ဗဟဵု သွက် ပရေင် သာသနာ ဗူဂေရဳယျာ ဩသဝ်ဒံက် ကေုာံ ဒှ် ဒၞာဲ မကၠောန် သဘင် သာသနာ မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ရ။
* '''တိုက်ထ္ၜးပျး ခရိပ် (Crypt Museum):''' ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ် တိုက် (Crypt) ဂှ် နွံ ကု တိုက်ထ္ၜးပျး ရုပ် ဓဇက် သာသနာ (Museum of Orthodox Icons) မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဥရောပ။ ရုပ် လ္ၚဵု တအ် ဂှ် တြေံ လောန် စဵုကဵု ရာစုသၞာံ ၉ တေအ် ရ။

== ၄။ ပရေင် အာတရဴ (Tourism) ==
လၟုဟ် မ္ဂး ဘာကျာ် ဇၞော် အလက်ဇြာန်ဒါ နေပ်သကဳ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မဒး အာ ရံင် ထေက် အိုတ် (Must-see landmark) သွက် ညး မကၠုင် ဝေင် ဍုင် သဝ်ဖဳယျာ သီုဖအိုတ် ရ။ ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် တုဲ ပွဳပွူ ဍေံ ဂှ် သီု နွံ ကု လဒက်ပ္တန် ဝင် တြေံတြဟ် နာနာ သာ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[သဝ်ဖဳယျာ]] (Sofia)
* [[ဗူဂေရဳယျာ]] (Bulgaria)
* ပၞာန် ရုရှာ-တူရကဳ (Russo-Turkish War)
* ဩသဝ်ဒံက် (Eastern Orthodox Church)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite web |url=https://www.visitsofia.bg/en/ |title=Alexander Nevsky Cathedral |website=Official Tourism Portal of Sofia |access-date=May 7, 2026}}
* Crampton, R. J. (2005). ''A Concise History of Bulgaria''. Cambridge University Press. ISBN 978-0521616379.

{{DEFAULTSORT:Alexander Nevsky Cathedral, Sofia}}
[[Category:ဘာကျာ် ပ္ဍဲ ဗူဂေရဳယျာ]]
[[Category:သဝ်ဖဳယျာ]]
[[Category:လဒက်ပ္တန် ခေတ် ၁၉၁၂]]</text>
      <sha1>4f73jx0lyhyvijxao4c8r4jw15c5rxi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54353</id>
      <parentid>54352</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T02:14:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် */</comment>
      <origin>54353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9541" sha1="gojccgpk8ksi0rdpw67swahj89tuv02" xml:space="preserve">{{Short description|ဘာကျာ် ဩသဝ်ဒံက် ဗူဂေရဳယျာ မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင်ဇၞော် သဝ်ဖဳယျာ}}
{{Infobox religious building
| name = ဘာကျာ် ဇၞော် အလက်ဇြာန်ဒါ နေပ်သကဳ
| native_name = Храм-паметник „Свети Александър Невски“
| image = [[File:Sofia Alexander Nevsky Cathedral.jpg|250px|ဘာကျာ် အလက်ဇြာန်ဒါ နေပ်သကဳ]]
| caption = ဗီုပြင် ဘာကျာ် ဇၞော် အလက်ဇြာန်ဒါ နေပ်သကဳ မၞုံကဵု ကၟဳ ထဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် သဝ်ဖဳယျာ
| location = ဍုင် [[သဝ်ဖဳယျာ]] (Sofia)၊ ဍုင် [[ဗူဂေရဳယျာ]]
| religious_affiliation = [[ဗူဂေရဳယျာ ဩသဝ်ဒံက်]] (Bulgarian Orthodox)
| architecture_style = အခိုက် နေအဝ်-ဗိုင်ဇြေန်တာင် (Neo-Byzantine)
| architect = Alexander Pomerantsev
| groundbreaking = ၁၈၈၂
| completed = ၁၉၁၂
| length = 71.70 မဳတာ
| width = 50.52 မဳတာ
| dome_height = 45 မဳတာ (ကၟဳ လဒေါဝ်)
| bell_tower_height = 53 မဳတာ
}}

'''ဘာကျာ် ဇၞော် အလက်ဇြာန်ဒါ နေပ်သကဳ''' ({{lang-en|St. Alexander Nevsky Cathedral}}; {{lang-bg|Храм-паметник „Свети Александър Невски“}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဘာကျာ် ဇၞော် အခိုက် ဩသဝ်ဒံက် ဗူဂေရဳယျာ (Bulgarian Orthodox) မနွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင်ဇၞော် [[သဝ်ဖဳယျာ]]၊ ဍုင် [[ဗူဂေရဳယျာ]] ရ။ ဘာကျာ် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဘာကျာ် မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂကောံ ဘာကျာ် ဩသဝ်ဒံက် အလုံ ဂၠးတိ တုဲ၊ ဍေံ သီု ဒှ် သင်္ကေတ အဓိက ကေုာံ ဒၞာဲ ဌာန် ဝေင် မပြာကတ် အိုတ် သွက် ဍုင် သဝ်ဖဳယျာ ကီု ရ။ 

ဘာကျာ် ဏအ် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု အခိုက်အလိုက် ဗီုပြင် နေအဝ်-ဗိုင်ဇြေန်တာင် (Neo-Byzantine architecture) တုဲ မာန် နွံ ကု လၟိဟ် မၞိဟ် ၜိုတ် ၁၀,၀၀၀ တၠ ပ္ဍဲ မွဲ အခိင် ဓဝ် ရ။ ဍေံ ပြာကတ် လောန် သွက် ကၟဳ ဇၞော် မစုတ် လဝ် ထဝ် ဍာံဍာံ ကေုာံ အနုသုခုမ ဓဇက် ရုပ် ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ ဗဒင် တအ် ရ။

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ပွမဒက်ပ္တန် (History and Construction) ==
ဘာကျာ် ဏအ် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် သွက်ဂွံ ပူဇဴ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ကု ဂကောံ ပၞာန် ရုရှာ၊ ဗူဂေရဳယျာ ကေုာံ မဟာမိတ် တအ် မသၠး လဝ် လမျီု ပ္ဍဲကဵု '''ပၞာန် ရုရှာ-တူရကဳ (၁၈၇၇-၁၈၇၈)''' ရ။ ပၞာန် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပၞာန် မဖန် ညံင် ဍုင် ဗူဂေရဳယျာ ဂွံ တိတ် ဗၠး နူကဵု ပရေင် အုပ်ဓုပ် အေန်ပါယာ ဩတ္တဝ်မာန် (Ottoman Empire) မလအ် လ မွဲ ရ။

* '''ယၟု ကေုာံ ပူဇဴ:''' ဘာကျာ် ဂှ် ကဵု လဝ် ယၟု &quot;အလက်ဇြာန်ဒါ နေပ်သကဳ&quot; မဒှ် သၟိင် တၠ ကေုာံ ဂကောံ ပၞာန် ရုရှာ ခေတ် လဒေါဝ် မပြာကတ် မွဲ၊ ကေုာံ ဒှ် ကျာ်ဇၞော် မမင်မဲ သၟိင် ဨကရာဇ် ရုရှာ အလက်ဇြာန်ဒါ မရနုက် ကဵု ၜါ (Alexander II) ရ။
* '''လၟေင် ဒက်ပ္တန်:''' ပရေင် ဖျေဟ် တၟအ် သဇိုင် (Groundbreaking) ဂှ် ကၠောန် ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၂ ကီု လေဝ်၊ ပရေင် ကမၠောန် ဒက်ပ္တန် ဇေတ်တ် ဂှ် စ ကၠောန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၄ တုဲ အာစိုပ် ဒတုဲ ဍိုက်က်ပေင်င် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၂ ရ။ အ္စာ ဓဇက် ပၠန် (Architect) အဓိက ဂှ် ဒှ် တၠပညာ ရုရှာ မၞုံ ယၟု Alexander Pomerantsev ရ။

== ၂။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ အနုသုခုမ (Architecture and Design) ==
ဘာကျာ် ဇၞော် အလက်ဇြာန်ဒါ နေပ်သကဳ ဝွံ ဍေံ ဒှ် တိုက် မဇၞော် သၠဲ လောန်-
* '''ကၟဳ ကေုာံ တိုင် ခလံက် (Domes and Bell Tower):''' ကၟဳ လဒေါဝ် မဇၞော် အိုတ် ဂှ် နွံ သမၠုင် ၄၅ မဳတာ တုဲ စုတ် လဝ် ထဝ် ဍာံဍာံ ရ။ တိုင် ခလံက် (Bell tower) မနွံ လပါ် ဂတ ဂှ် နွံ သမၠုင် ၅၃ မဳတာ ရ။
* '''ခလံက် ဇၞော် (Bells):''' ပ္ဍဲ တိုင် ခလံက် ဂှ် နွံ ကု ခလံက် (Bells) သီုဖအိုတ် ၁၂ မ မကၠောန် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် မဝ်သကဝ် (Moscow) ရ။ ခလံက် မဇၞော် အိုတ် ဂှ် နွံ လျိုင် ၜိုတ် ၁၂ တန် (၁၂,၀၀၀ ကဳလဝ်) တုဲ ယဝ်ရ တက် ဍေံ မ္ဂး ရမ္သာင် မိင် အာ အလုံ ဍုင် သဝ်ဖဳယျာ မွဲ မာန် ရ။
* '''ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ (Interior):''' လဒက်ပ္တန် ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ ဂှ် ကျေဝ်ဂေါဝ် သိုက်လှိုက် လောန်။ ညးတအ် စကာ လဝ် တၟအ် မာဗယ် အဳတလဳ (Italian marble)၊ တၟအ် အောန်နေတ် နူ ဗရာဇြဳ (Brazilian onyx)၊ ကေုာံ ပရေင် ဓဇက် ရုပ် ဝင် သာသနာ ဗွဲမဂၠိုင် မဓဇက် လဝ် နကဵု တၠပညာ နူ ဗူဂေရဳယျာ ကဵု ရုရှာ တအ် ရ။

== ၃။ ကိစ္စဇၞော် လပါ် ယေန်သၞာင် ကေုာံ သာသနာ (Cultural and Religious Significance) ==
* ဘာကျာ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဌာန ဗဟဵု သွက် ပရေင် သာသနာ ဗူဂေရဳယျာ ဩသဝ်ဒံက် ကေုာံ ဒှ် ဒၞာဲ မကၠောန် သဘင် သာသနာ မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ရ။
* '''တိုက်ထ္ၜးပျး ခရိပ် (Crypt Museum):''' ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ် တိုက် (Crypt) ဂှ် နွံ ကု တိုက်ထ္ၜးပျး ရုပ် ဓဇက် သာသနာ (Museum of Orthodox Icons) မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဥရောပ။ ရုပ် လ္ၚဵု တအ် ဂှ် တြေံ လောန် စဵုကဵု ရာစုသၞာံ ၉ တေအ် ရ။

== ၄။ ပရေင် အာတရဴ (Tourism) ==
လၟုဟ် မ္ဂး ဘာကျာ် ဇၞော် အလက်ဇြာန်ဒါ နေပ်သကဳ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မဒး အာ ရံင် ထေက် အိုတ် (Must-see landmark) သွက် ညး မကၠုင် ဝေင် ဍုင် သဝ်ဖဳယျာ သီုဖအိုတ် ရ။ ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် တုဲ ပွဳပွူ ဍေံ ဂှ် သီု နွံ ကု လဒက်ပ္တန် ဝင် တြေံတြဟ် နာနာ သာ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[သဝ်ဖဳယျာ]] (Sofia)
* [[ဗူဂေရဳယျာ]] (Bulgaria)
* [[ပၞာန် ရုရှာ-တူရကဳ]] (Russo-Turkish War)
* ဩသဝ်ဒံက် (Eastern Orthodox Church)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite web |url=https://www.visitsofia.bg/en/ |title=Alexander Nevsky Cathedral |website=Official Tourism Portal of Sofia |access-date=May 7, 2026}}
* Crampton, R. J. (2005). ''A Concise History of Bulgaria''. Cambridge University Press. ISBN 978-0521616379.

{{DEFAULTSORT:Alexander Nevsky Cathedral, Sofia}}
[[Category:ဘာကျာ် ပ္ဍဲ ဗူဂေရဳယျာ]]
[[Category:သဝ်ဖဳယျာ]]
[[Category:လဒက်ပ္တန် ခေတ် ၁၉၁၂]]</text>
      <sha1>gojccgpk8ksi0rdpw67swahj89tuv02</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပၞာန် ရုရှာ-တူရကဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10803</id>
    <revision>
      <id>54354</id>
      <timestamp>2026-05-07T02:14:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ပၞာန် အကြာ အေန်ပါယာ ရုရှာ ကဵု ဩတ္တဝ်မာန် မဖန်ဗဒှ်ကဵု သၠးပွး သွက် ဍုင် ဗူဂေရဳယျာ}}{{Infobox military conflict | conflict          = ပၞာန် ရုရှာ-တူရကဳ (၁၈၇၇–၁၈၇၈) | partof            = ပဋိပက္ခ ဒေသ...&quot;</comment>
      <origin>54354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11679" sha1="mxq5n7x4ekmex7s3tkqsbq1vhfl2tga" xml:space="preserve">{{Short description|ပၞာန် အကြာ အေန်ပါယာ ရုရှာ ကဵု ဩတ္တဝ်မာန် မဖန်ဗဒှ်ကဵု သၠးပွး သွက် ဍုင် ဗူဂေရဳယျာ}}{{Infobox military conflict
| conflict          = ပၞာန် ရုရှာ-တူရကဳ (၁၈၇၇–၁၈၇၈)
| partof            = ပဋိပက္ခ ဒေသ ဗော်လ်ကာန်
| image             = [[File:Battle of Shipka Pass.jpg|250px|ပၞာန် ဒဵု သျှိပ်ကာ]]
| caption           = ရုပ်ဓဇက် ပၞာန် ဒဵု သျှိပ်ကာ (Battle of Shipka Pass) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၇၇
| date              = ၂၄ ဨပရဳ ၁၈၇၇ – ၃ မာတ် ၁၈၇၈
| place             = ဒေသ ဗော်လ်ကာန် (Balkans) ကေုာံ ဒေသ ကဝ်ကေးသပ် (Caucasus)
| result            = အေန်ပါယာ ရုရှာ အံင်ဇၞး။ &lt;br&gt; တင်ကသုက် သာန် သတဳဖာနဝ် (Treaty of San Stefano) ကေုာံ ကောန်ဂရေတ် ဗာလိန် (Congress of Berlin)
| territorial_changes = ဗူဂေရဳယျာ၊ ရဝ်မေနဳယျာ၊ သာဗဳယျာ ကေုာံ မောန်တဳနဳဂရဝ် တအ် ကလိဂွံ ပရေင်သၠးပွး နူကဵု ဩတ္တဝ်မာန်။
| combatant1        = '''[[အေန်ပါယာ ရုရှာ]]'''&lt;br&gt;[[ဗူဂေရဳယျာ]] (ဒပ်စေတနာ)&lt;br&gt;ရဝ်မေနဳယျာ&lt;br&gt;သာဗဳယျာ&lt;br&gt;မောန်တဳနဳဂရဝ်
| combatant2        = '''[[အေန်ပါယာ ဩတ္တဝ်မာန်]]''' (တူရကဳ)
| commander1        = သၟိင် ဨကရာဇ် အလက်ဇြာန်ဒါ ၂ (Alexander II)
| commander2        = သူတာန် အာဗ်ဒူ ဟာမေတ် ၂ (Abdul Hamid II)
}}
'''ပၞာန် ရုရှာ-တူရကဳ (၁၈၇၇–၁၈၇၈)''' ({{lang-en|Russo-Turkish War}}; {{lang-ru|Русско-турецкая война}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ပဋိပက္ခ ပၞာန် မဇၞော်ကၠေင် မွဲ မက္တဵုဒှ် လဝ် အကြာ '''အေန်ပါယာ ရုရှာ''' (Russian Empire) ကေုာံ မဟာမိတ် ဍုင် ဥရောပ ဗၟံက် တအ် ကု '''အေန်ပါယာ ဩတ္တဝ်မာန်''' (Ottoman Empire - တူရကဳ ခေတ်တြေံ) ရ။ ပၞာန် ဏအ် ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဗော်လ်ကာန် (Balkans) ကေုာံ ဒေသ ကဝ်ကေးသပ် (Caucasus) ပွိုင် မွဲ သၞာံ ပြင် ရ။

ပၞာန် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပၞာန် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ဥရောပ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင် အံင်ဇၞး ရုရှာ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် ပရေင် အုပ်ဓုပ် အေန်ပါယာ ဩတ္တဝ်မာန် လတူ ဒေသ ဗော်လ်ကာန် မလအ် လ ပွိုင် ၅၀၀ သၞာံ ဂှ် ဂွံ အုပ်နိဂီု အာ ရ။ ဟိုတ်နူ ပၞာန် ဏအ် တုဲ၊ ဍုင် [[ဗူဂေရဳယျာ]] (Bulgaria)၊ ရဝ်မေနဳယျာ (Romania)၊ သာဗဳယျာ (Serbia) ကေုာံ မောန်တဳနဳဂရဝ် (Montenegro) တအ် ကလိဂွံ အာ ပရေင် သၠးပွး ကေုာံ အခေါင် အုပ်ဓုပ် ကေတ် မာန် ရ။

== ၁။ ဟိုတ် မက္တဵုဒှ် ပၞာန် (Causes of the War) ==
ဟိုတ် အဓိက မဖန် ညံင် ပၞာန် ဂွံ က္တဵုဒှ် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ပရေင် ကလိုက်ကၟဵု ပ္ဍဲ ဒေသ ဗော်လ်ကာန် ကေုာံ ပရေင် ပိုန်ဒြပ်/သြဇာ ဍုင် ရုရှာ ရ-

# '''ပရေင် ကလိုက်ကၟဵု ဗူဂေရဳယျာ (The April Uprising of 1876):''' ဂကူ ဗူဂေရဳယျာ တအ် ကလိုက်ကၟဵု တဝ်စၞေဟ် ကု သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဩတ္တဝ်မာန် ပ္ဍဲ ဨပရဳ သၞာံ ၁၈၇၆ ရ။ ဆဂး ဒပ် ပၞာန် ဩတ္တဝ်မာန် တအ် ဍဵုဍိုက် ဂစိုတ် ပလီု ထောအ် ပရေင် ကလိုက်ကၟဵု ဏအ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် (မၞိဟ် စုတိ အာ ၜိုတ် ၁၅,၀၀၀ စဵုကဵု ၃၀,၀၀၀ တၠ) တုဲ၊ ပရိုင် ဏအ် ပြးဇး အာ အလုံ ဥရောပ တုဲ မၞိဟ် တအ် ဒစးဒုင် ကု ဩတ္တဝ်မာန် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။
# '''ဝါဒ ဆာန် သလာပ် (Pan-Slavism):''' အေန်ပါယာ ရုရှာ ဂှ် ဍေံ စၟတ်သမ္တီ ဇကု ဍေံ နဒဒှ် &quot;ကောဇၞော်&quot; သွက် ဂကူ သလာပ် (Slavic peoples) ကေုာံ ဘာသာ ဩသဝ်ဒံက် (Orthodox) သီုဖအိုတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ရုရှာ ဒး လုပ် ပၞာန် သွက်ဂွံ ကာကွယ် ကောန်ဂကူ သလာပ် မဒး ဒုင် ဍဵုဍိုက် တအ် ရ။
# '''ပရေင် ဗျာပ်တြး သြဇာ ရုရှာ:''' သၟိင် ဨကရာဇ် ရုရှာ (Tsar Alexander II) သီု နွံ ပၟိက် မိက်ဂွံ သၠဲ ပတိတ် သြဇာ လပါ် ၜဳလမ္စံက် (Black Sea) ကေုာံ ဂၠံင် တရဴ အာ ၜဳ မေဒဳတေရာနဳယာန် ကီု ရ။

== ၂။ ပၞာန် အဓိက ဂမၠိုင် (Major Battles) ==
ပ္ဍဲ ၂၄ ဨပရဳ ၁၈၇၇ ဂှ်၊ ရုရှာ လလောင် တြး ပၞာန် လတူ ဩတ္တဝ်မာန် ရ။ ဒပ် ပၞာန် ရုရှာ ကေုာံ မဟာမိတ် တအ် ကၠောအ် ကြုင် ဒါန်နုဗ် (Danube) တုဲ လုပ် ဇက် ဂစာန် ဗတိုက် ပ္ဍဲ ဍုင် ဗူဂေရဳယျာ ရ-

* '''ပၞာန် ပလေဗေန် (Siege of Plevna):''' ဍေံ ဒှ် ပၞာန် မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ မလအ် အိုတ် ပ္ဍဲ ပဋိပက္ခ ဏအ် ရ (ဂျူလာင် - ဒဳဇြေမ်ဗာ ၁၈၇၇)။ ဒပ် ဩတ္တဝ်မာန် တအ် ဗတိုက် စဵုဒၞာ ဍုင် ပလေဗေန် (Pleven) ခိုင်င် မာန် ကီု လေဝ်၊ ကၞောတ် တဲ ဒး ဒုင် ကျ အာ ရ။
* '''ပၞာန် ဒဵု သျှိပ်ကာ (Battle of Shipka Pass):''' ပ္ဍဲ ဩဂေတ် ၁၈၇၇ ဂှ် ဒပ် ပၞာန် ရုရှာ ကေုာံ ဂကောံ စေတနာ ဗူဂေရဳယျာ (Bulgarian Opalchentsi) တအ် ပံင်ကောံ တုဲ စဵုဒၞာ ဗတိုက် လဝ် ပ္ဍဲ ဒဵု သျှိပ်ကာ လတူ ဒပ် ဩတ္တဝ်မာန် မၞုံ လၟိဟ် မဂၠိုင် နူကဵု ဇကု ၄ ဆ ရ။ ပရေင် အံင်ဇၞး ဏအ် ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ ပရေင် ဆာန်ဂကူ ကေုာံ အာဇာနဲ သွက် ဍုင် ဗူဂေရဳယျာ ရ။

== ၃။ လအိတ် ပၞာန် ကေုာံ တင်ကသုက် (Conclusion and Treaties) ==
ကြဴနူ ဒပ် ရုရှာ တအ် ဇက် ဂစာန် လုပ် အာ စိုပ် ကြပ် ကု ဍုင်ဇၞော် အေန်သတာန်ဗူ (Istanbul) မ္ဂး၊ အေန်ပါယာ ဩတ္တဝ်မာန် ဒး အာတ် ဒေါအ် ပၞာန် ရ။

* '''တင်ကသုက် သာန် သတဳဖာနဝ် (Treaty of San Stefano):''' ထပှ် စၟတ် တဲ ပ္ဍဲ '''၃ မာတ် ၁၈၇၈'''။ တင်ကသုက် ဏအ် ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် ဍုင် ဗူဂေရဳယျာ မဇၞော် မွဲ (Greater Bulgaria) မကလိဂွံ အခေါင် အုပ်ဓုပ် အလဵု ဇကု။
* '''ကောန်ဂရေတ် ဗာလိန် (Congress of Berlin - 1878):''' ဍုင် အင်္ကလိက် ကဵု ဩသတြဳယျာ-ဟင်ဂေရဳ တအ် ဖေက် ရုရှာ ကလိဂွံ သြဇာ ဂၠိုင် လောန် အာ တုဲ၊ ညးတအ် ကလေင် ကော် ကောံဓရီု ကေုာံ ကလေင် ဖျေဟ် ပယျဵု တၟိ ရ။ အတိုင် တင်ကသုက် ဗာလိန် ဏအ် မ္ဂး ဗူဂေရဳယျာ ကလိဂွံ တိ ဍောတ် စှ်ေ အာ ကီု လေဝ်، ဍေံ ကလိဂွံ အခေါင် အုပ်ဓုပ် အလဵု ဇကု ဒတန် ရ။

== ၄။ အာဲကၟာဲ ကေုာံ ကိစ္စဇၞော် (Legacy and Significance) ==

* '''တ္ၚဲ သၠးပွး ဗူဂေရဳယျာ:''' တ္ၚဲ ၃ မာတ် (မထပှ် စၟတ် တဲ ပ္ဍဲ တင်ကသုက် သာန် သတဳဖာနဝ်) ဂှ် ဍုင် ဗူဂေရဳယျာ စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် တ္ၚဲ ကောန်ဂကူ (National Day) သွက်ဂွံ သမ္တီ တ္ၚဲ မကလိဂွံ ပရေင် ဗၠးၜး ရ။
* '''[[ဘာကျာ် ဇၞော် အလက်ဇြာန်ဒါ နေပ်သကဳ]]:''' သွက်ဂွံ ပူဇဴ ကု ကောန် ပၞာန် ရုရှာ ကေုာံ ဗူဂေရဳယျာ မသၠး လဝ် လမျီု ပ္ဍဲ ပၞာန် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ဘာကျာ် ဩသဝ်ဒံက် မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဍုင်ဇၞော် [[သဝ်ဖဳယျာ]] ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* အေန်ပါယာ ရုရှာ (Russian Empire)
* အေန်ပါယာ ဩတ္တဝ်မာန် (Ottoman Empire)
* [[ဗူဂေရဳယျာ]] (Bulgaria)
* ဒေသ ဗော်လ်ကာန် (Balkans)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* Figes, Orlando (2010). ''The Crimean War: A History''. Metropolitan Books. (Contains contextual history on Russo-Turkish conflicts).
* Crampton, R. J. (2005). ''A Concise History of Bulgaria''. Cambridge University Press. ISBN 978-0521616379.</text>
      <sha1>mxq5n7x4ekmex7s3tkqsbq1vhfl2tga</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54355</id>
      <parentid>54354</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T02:15:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* နိဿဲ */</comment>
      <origin>54355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11980" sha1="2169yjn9nf5g8wi1r5qatybzdjnza3x" xml:space="preserve">{{Short description|ပၞာန် အကြာ အေန်ပါယာ ရုရှာ ကဵု ဩတ္တဝ်မာန် မဖန်ဗဒှ်ကဵု သၠးပွး သွက် ဍုင် ဗူဂေရဳယျာ}}{{Infobox military conflict
| conflict          = ပၞာန် ရုရှာ-တူရကဳ (၁၈၇၇–၁၈၇၈)
| partof            = ပဋိပက္ခ ဒေသ ဗော်လ်ကာန်
| image             = [[File:Battle of Shipka Pass.jpg|250px|ပၞာန် ဒဵု သျှိပ်ကာ]]
| caption           = ရုပ်ဓဇက် ပၞာန် ဒဵု သျှိပ်ကာ (Battle of Shipka Pass) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၇၇
| date              = ၂၄ ဨပရဳ ၁၈၇၇ – ၃ မာတ် ၁၈၇၈
| place             = ဒေသ ဗော်လ်ကာန် (Balkans) ကေုာံ ဒေသ ကဝ်ကေးသပ် (Caucasus)
| result            = အေန်ပါယာ ရုရှာ အံင်ဇၞး။ &lt;br&gt; တင်ကသုက် သာန် သတဳဖာနဝ် (Treaty of San Stefano) ကေုာံ ကောန်ဂရေတ် ဗာလိန် (Congress of Berlin)
| territorial_changes = ဗူဂေရဳယျာ၊ ရဝ်မေနဳယျာ၊ သာဗဳယျာ ကေုာံ မောန်တဳနဳဂရဝ် တအ် ကလိဂွံ ပရေင်သၠးပွး နူကဵု ဩတ္တဝ်မာန်။
| combatant1        = '''[[အေန်ပါယာ ရုရှာ]]'''&lt;br&gt;[[ဗူဂေရဳယျာ]] (ဒပ်စေတနာ)&lt;br&gt;ရဝ်မေနဳယျာ&lt;br&gt;သာဗဳယျာ&lt;br&gt;မောန်တဳနဳဂရဝ်
| combatant2        = '''[[အေန်ပါယာ ဩတ္တဝ်မာန်]]''' (တူရကဳ)
| commander1        = သၟိင် ဨကရာဇ် အလက်ဇြာန်ဒါ ၂ (Alexander II)
| commander2        = သူတာန် အာဗ်ဒူ ဟာမေတ် ၂ (Abdul Hamid II)
}}
'''ပၞာန် ရုရှာ-တူရကဳ (၁၈၇၇–၁၈၇၈)''' ({{lang-en|Russo-Turkish War}}; {{lang-ru|Русско-турецкая война}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ပဋိပက္ခ ပၞာန် မဇၞော်ကၠေင် မွဲ မက္တဵုဒှ် လဝ် အကြာ '''အေန်ပါယာ ရုရှာ''' (Russian Empire) ကေုာံ မဟာမိတ် ဍုင် ဥရောပ ဗၟံက် တအ် ကု '''အေန်ပါယာ ဩတ္တဝ်မာန်''' (Ottoman Empire - တူရကဳ ခေတ်တြေံ) ရ။ ပၞာန် ဏအ် ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဗော်လ်ကာန် (Balkans) ကေုာံ ဒေသ ကဝ်ကေးသပ် (Caucasus) ပွိုင် မွဲ သၞာံ ပြင် ရ။

ပၞာန် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပၞာန် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ဥရောပ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင် အံင်ဇၞး ရုရှာ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် ပရေင် အုပ်ဓုပ် အေန်ပါယာ ဩတ္တဝ်မာန် လတူ ဒေသ ဗော်လ်ကာန် မလအ် လ ပွိုင် ၅၀၀ သၞာံ ဂှ် ဂွံ အုပ်နိဂီု အာ ရ။ ဟိုတ်နူ ပၞာန် ဏအ် တုဲ၊ ဍုင် [[ဗူဂေရဳယျာ]] (Bulgaria)၊ ရဝ်မေနဳယျာ (Romania)၊ သာဗဳယျာ (Serbia) ကေုာံ မောန်တဳနဳဂရဝ် (Montenegro) တအ် ကလိဂွံ အာ ပရေင် သၠးပွး ကေုာံ အခေါင် အုပ်ဓုပ် ကေတ် မာန် ရ။

== ၁။ ဟိုတ် မက္တဵုဒှ် ပၞာန် (Causes of the War) ==
ဟိုတ် အဓိက မဖန် ညံင် ပၞာန် ဂွံ က္တဵုဒှ် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ပရေင် ကလိုက်ကၟဵု ပ္ဍဲ ဒေသ ဗော်လ်ကာန် ကေုာံ ပရေင် ပိုန်ဒြပ်/သြဇာ ဍုင် ရုရှာ ရ-

# '''ပရေင် ကလိုက်ကၟဵု ဗူဂေရဳယျာ (The April Uprising of 1876):''' ဂကူ ဗူဂေရဳယျာ တအ် ကလိုက်ကၟဵု တဝ်စၞေဟ် ကု သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဩတ္တဝ်မာန် ပ္ဍဲ ဨပရဳ သၞာံ ၁၈၇၆ ရ။ ဆဂး ဒပ် ပၞာန် ဩတ္တဝ်မာန် တအ် ဍဵုဍိုက် ဂစိုတ် ပလီု ထောအ် ပရေင် ကလိုက်ကၟဵု ဏအ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် (မၞိဟ် စုတိ အာ ၜိုတ် ၁၅,၀၀၀ စဵုကဵု ၃၀,၀၀၀ တၠ) တုဲ၊ ပရိုင် ဏအ် ပြးဇး အာ အလုံ ဥရောပ တုဲ မၞိဟ် တအ် ဒစးဒုင် ကု ဩတ္တဝ်မာန် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။
# '''ဝါဒ ဆာန် သလာပ် (Pan-Slavism):''' အေန်ပါယာ ရုရှာ ဂှ် ဍေံ စၟတ်သမ္တီ ဇကု ဍေံ နဒဒှ် &quot;ကောဇၞော်&quot; သွက် ဂကူ သလာပ် (Slavic peoples) ကေုာံ ဘာသာ ဩသဝ်ဒံက် (Orthodox) သီုဖအိုတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ရုရှာ ဒး လုပ် ပၞာန် သွက်ဂွံ ကာကွယ် ကောန်ဂကူ သလာပ် မဒး ဒုင် ဍဵုဍိုက် တအ် ရ။
# '''ပရေင် ဗျာပ်တြး သြဇာ ရုရှာ:''' သၟိင် ဨကရာဇ် ရုရှာ (Tsar Alexander II) သီု နွံ ပၟိက် မိက်ဂွံ သၠဲ ပတိတ် သြဇာ လပါ် ၜဳလမ္စံက် (Black Sea) ကေုာံ ဂၠံင် တရဴ အာ ၜဳ မေဒဳတေရာနဳယာန် ကီု ရ။

== ၂။ ပၞာန် အဓိက ဂမၠိုင် (Major Battles) ==
ပ္ဍဲ ၂၄ ဨပရဳ ၁၈၇၇ ဂှ်၊ ရုရှာ လလောင် တြး ပၞာန် လတူ ဩတ္တဝ်မာန် ရ။ ဒပ် ပၞာန် ရုရှာ ကေုာံ မဟာမိတ် တအ် ကၠောအ် ကြုင် ဒါန်နုဗ် (Danube) တုဲ လုပ် ဇက် ဂစာန် ဗတိုက် ပ္ဍဲ ဍုင် ဗူဂေရဳယျာ ရ-

* '''ပၞာန် ပလေဗေန် (Siege of Plevna):''' ဍေံ ဒှ် ပၞာန် မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ မလအ် အိုတ် ပ္ဍဲ ပဋိပက္ခ ဏအ် ရ (ဂျူလာင် - ဒဳဇြေမ်ဗာ ၁၈၇၇)။ ဒပ် ဩတ္တဝ်မာန် တအ် ဗတိုက် စဵုဒၞာ ဍုင် ပလေဗေန် (Pleven) ခိုင်င် မာန် ကီု လေဝ်၊ ကၞောတ် တဲ ဒး ဒုင် ကျ အာ ရ။
* '''ပၞာန် ဒဵု သျှိပ်ကာ (Battle of Shipka Pass):''' ပ္ဍဲ ဩဂေတ် ၁၈၇၇ ဂှ် ဒပ် ပၞာန် ရုရှာ ကေုာံ ဂကောံ စေတနာ ဗူဂေရဳယျာ (Bulgarian Opalchentsi) တအ် ပံင်ကောံ တုဲ စဵုဒၞာ ဗတိုက် လဝ် ပ္ဍဲ ဒဵု သျှိပ်ကာ လတူ ဒပ် ဩတ္တဝ်မာန် မၞုံ လၟိဟ် မဂၠိုင် နူကဵု ဇကု ၄ ဆ ရ။ ပရေင် အံင်ဇၞး ဏအ် ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ ပရေင် ဆာန်ဂကူ ကေုာံ အာဇာနဲ သွက် ဍုင် ဗူဂေရဳယျာ ရ။

== ၃။ လအိတ် ပၞာန် ကေုာံ တင်ကသုက် (Conclusion and Treaties) ==
ကြဴနူ ဒပ် ရုရှာ တအ် ဇက် ဂစာန် လုပ် အာ စိုပ် ကြပ် ကု ဍုင်ဇၞော် အေန်သတာန်ဗူ (Istanbul) မ္ဂး၊ အေန်ပါယာ ဩတ္တဝ်မာန် ဒး အာတ် ဒေါအ် ပၞာန် ရ။

* '''တင်ကသုက် သာန် သတဳဖာနဝ် (Treaty of San Stefano):''' ထပှ် စၟတ် တဲ ပ္ဍဲ '''၃ မာတ် ၁၈၇၈'''။ တင်ကသုက် ဏအ် ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် ဍုင် ဗူဂေရဳယျာ မဇၞော် မွဲ (Greater Bulgaria) မကလိဂွံ အခေါင် အုပ်ဓုပ် အလဵု ဇကု။
* '''ကောန်ဂရေတ် ဗာလိန် (Congress of Berlin - 1878):''' ဍုင် အင်္ကလိက် ကဵု ဩသတြဳယျာ-ဟင်ဂေရဳ တအ် ဖေက် ရုရှာ ကလိဂွံ သြဇာ ဂၠိုင် လောန် အာ တုဲ၊ ညးတအ် ကလေင် ကော် ကောံဓရီု ကေုာံ ကလေင် ဖျေဟ် ပယျဵု တၟိ ရ။ အတိုင် တင်ကသုက် ဗာလိန် ဏအ် မ္ဂး ဗူဂေရဳယျာ ကလိဂွံ တိ ဍောတ် စှ်ေ အာ ကီု လေဝ်، ဍေံ ကလိဂွံ အခေါင် အုပ်ဓုပ် အလဵု ဇကု ဒတန် ရ။

== ၄။ အာဲကၟာဲ ကေုာံ ကိစ္စဇၞော် (Legacy and Significance) ==

* '''တ္ၚဲ သၠးပွး ဗူဂေရဳယျာ:''' တ္ၚဲ ၃ မာတ် (မထပှ် စၟတ် တဲ ပ္ဍဲ တင်ကသုက် သာန် သတဳဖာနဝ်) ဂှ် ဍုင် ဗူဂေရဳယျာ စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် တ္ၚဲ ကောန်ဂကူ (National Day) သွက်ဂွံ သမ္တီ တ္ၚဲ မကလိဂွံ ပရေင် ဗၠးၜး ရ။
* '''[[ဘာကျာ် ဇၞော် အလက်ဇြာန်ဒါ နေပ်သကဳ]]:''' သွက်ဂွံ ပူဇဴ ကု ကောန် ပၞာန် ရုရှာ ကေုာံ ဗူဂေရဳယျာ မသၠး လဝ် လမျီု ပ္ဍဲ ပၞာန် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ဘာကျာ် ဩသဝ်ဒံက် မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဍုင်ဇၞော် [[သဝ်ဖဳယျာ]] ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* အေန်ပါယာ ရုရှာ (Russian Empire)
* အေန်ပါယာ ဩတ္တဝ်မာန် (Ottoman Empire)
* [[ဗူဂေရဳယျာ]] (Bulgaria)
* ဒေသ ဗော်လ်ကာန် (Balkans)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* Figes, Orlando (2010). ''The Crimean War: A History''. Metropolitan Books. (Contains contextual history on Russo-Turkish conflicts).
* Crampton, R. J. (2005). ''A Concise History of Bulgaria''. Cambridge University Press. ISBN 978-0521616379.

{{DEFAULTSORT:Russo-Turkish War (1877-1878)}} [[Category:ဝင် ရုရှာ]] [[Category:ဝင် ဗူဂေရဳယျာ]] [[Category:အေန်ပါယာ ဩတ္တဝ်မာန်]] [[Category:ပၞာန်ဂမၠိုင် ခေတ် ၁၉ ရာစုသၞာံ]]</text>
      <sha1>2169yjn9nf5g8wi1r5qatybzdjnza3x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အေန်ပါယာ ရုရှာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10804</id>
    <revision>
      <id>54356</id>
      <timestamp>2026-05-07T02:20:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|အေန်ပါယာ မဇၞော်ကၠေင် မစက္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၂၁ စဵုကဵုစိုပ် ၁၉၁၇}} {{Infobox former country | conventional_long_name = အေန်ပါယာ ရုရှာ | native_name = Российская империя (Rossiyskaya imperiya) | common_name = ရုရှာ | image_flag =...&quot;</comment>
      <origin>54356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12761" sha1="1xpd314niyo8vveql8mcx68xs6l3txs" xml:space="preserve">{{Short description|အေန်ပါယာ မဇၞော်ကၠေင် မစက္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၂၁ စဵုကဵုစိုပ် ၁၉၁၇}}
{{Infobox former country
| conventional_long_name = အေန်ပါယာ ရုရှာ
| native_name = Российская империя (Rossiyskaya imperiya)
| common_name = ရုရှာ
| image_flag = Flag of Russia (1914-1917).svg
| image_coat = Lesser Coat of Arms of Russian Empire.svg
| image_map = Russian Empire (orthographic projection).svg
| map_caption = ဇမၞော် တိသြိုင် အေန်ပါယာ ရုရှာ ပ္ဍဲ အခိင် ကဆံင် သၠုင် အိုတ် (၁၈၆၆) မပါလုပ် သီု ဍုင် အလာသကာ (Alaska)
| status = အေန်ပါယာ
| capital = [[သိန် ပဳတာသဗာက်]] (Saint Petersburg) (၁၇၂၁–၁၉၁၇)&lt;br&gt;[[မဝ်သကဝ်]] (Moscow) (၁၇၂၈–၁၇၃၀)
| common_languages = ရုရှာ (Russian)
| religion = ရုရှာ ဩသဝ်ဒံက် (Russian Orthodox)
| government_type = သၞောတ် သၟိင် ဨကရာဇ် အဝဵု သၠဲလး (Absolute monarchy)
| leader_title1 = သၟိင် အေန်ပါယာ (Emperor / Tsar)
| leader_name1 = ပဳတာ မဟာ (Peter the Great) (ကိုပ်ကၠာအိုတ်)
| leader_name2 = နဳကဝ်လာပ် ၂ (Nicholas II) (လက္ကရဴအိုတ်)
| established_event = အေန်ပါယာ လလောင်တြး
| established_date = ၂ နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၇၂၁
| disestablished_event = ပရေင် ကလိုက်ကၟဵု ဖေဖဝ်ဝါရဳ
| disestablished_date = ၁၅ မာတ် ၁၉၁၇
| area_km2 = 22,800,000 (ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၅)
| currency = ရူဗယ် (Ruble)
}}

'''အေန်ပါယာ ရုရှာ''' ({{lang-en|Russian Empire}}; {{lang-ru|Российская империя}}) ဝွံ ဍေံဒှ် အေန်ပါယာ မဇၞော်ကၠေင် မွဲ မဂေတ် တန်တဴ လဝ် အလုံ ဒေသ ယူရေသျှာ (Eurasia) စတမ် နူကဵု သၞာံ ၁၇၂၁ စဵုကဵု စိုပ် သၞာံ ၁၉၁၇ မဒှ် အခိင် သၟိင် ဨကရာဇ် တအ် ဒး ဒုင် ဖျေဟ် အဝဵု ပ္ဍဲ ပရေင် ကလိုက်ကၟဵု ရုရှာ (Russian Revolution) ရ။ 

အေန်ပါယာ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် အေန်ပါယာ မဇၞော် အိုတ် မရနုက် ကဵု ၃ ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ (ကြဴနူ အေန်ပါယာ ဗြိတိန် ကဵု အေန်ပါယာ မောန်ဂဝ်) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် မဇၞော်မောဝ် ကေုာံ သၠဲလး အိုတ် ဂှ် တိသြိုင် ဍေံ တန်တဴ နွံ ဒၟံင် လတူ တိုက် ၃ တိုက် မတွံဂး တိုက် ဥရောပ၊ တိုက် အာရှ ကေုာံ တိုက် အမေရိက သၟဝ်ကျာ (အလာသကာ) ရ။ လၟိဟ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ အေန်ပါယာ ဏအ် ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၁၂၅.၆ ပြကောဋိကဋ် (အတိုင် စရင် သၞာံ ၁၈၉၇) တုဲ ဍေံ ပံင်ကောံ လဝ် နကဵု ကောန်ဂကူ နာနာ သာ်၊ ဘာသာ နာနာ သာ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ပွမဒက်ပ္တန် (History) ==
* '''ပွမဒက်ပ္တန် အေန်ပါယာ (၁၇၂၁):''' ကြဴနူ ရုရှာ အံင်ဇၞး အာ ပ္ဍဲကဵု ပၞာန် သၟဝ်ကျာ ဇၞော် (Great Northern War) လတူ ဍုင် သွဳဒေန် တုဲ၊ သၟိင် သာ (Tsar) '''ပဳတာ မဟာ''' (Peter the Great) လလောင် တြး ဒက်ပ္တန် အေန်ပါယာ ရုရှာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၂၁ ရ。 ညး ပြံင်လှာဲ ဍုင်ဇၞော် နူ မဝ်သကဝ် ဇရေင် ဍုင်တၟိ '''သိန် ပဳတာသဗာက်''' (Saint Petersburg) တုဲ ပံက် လဝ် &quot;တြင် ဇရေင် ဥရောပ&quot; သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် နဲပညာ ကေုာံ ဒပ် ပၞာန် အတိုင် အခိုက် ဥရောပ ရ။
* '''ခေတ် ထဝ် သၟိင်ဗြဴ ကက်သရိန် (၁၇၆၂–၁၇၉၆):''' သၟိင်ဗြဴ '''ကက်သရိန် မဟာ''' (Catherine the Great) အုပ်ဓုပ် လဝ် အေန်ပါယာ ပွိုင် ၃၄ သၞာံ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် အေန်ပါယာ သၠဲ ထပ် တိတ် အာ လပါ် သၠုင်ကျာ ကဵု ဗၟံက် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် တုဲ၊ ယေန်သၞာင် သိပ္ပံ ကေုာံ ပရေင် ပညာ တအ် ကလိဂွံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် အိုတ် ရ။
* '''ပၞာန် နပိုလဳယောန် (၁၈၁၂):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၂ ဂှ် ဒပ် ပၞာန် ပြင်သေတ် နပိုလဳယောန် (Napoleon) ဇက် လုပ် ဗတိုက် ရုရှာ ရ။ ၜိုန်ရ ပြင်သေတ် တအ် လုပ် စိုပ် မဝ်သကဝ် ကီု လေဝ်၊ ဟိုတ်နူ ဥတု ဂံက် သကာတ်မြဟ် ကေုာံ ဗျူဟာ ပၞာန် ရုရှာ တအ် တုဲ၊ ဒပ် ပြင်သေတ် တအ် ဒး ဒုင် ကျ တုဲ ဆုတ် ကလေင် အာ ရ။
* '''ပရေင် ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ပွမတိတ် ဗၠး ဍိက် (၁၈၆၁):''' သၟိင် အလက်ဇြာန်ဒါ ၂ (Alexander II) လလောင် တြး ကဵု သၠးပွး ကု ဍိက် ဗ္ၚ (Serfdom) သီုဖအိုတ် ၜိုတ် ၂၃ ပြကောဋိကဋ် တၠ ညံင် ဂွံ ဒှ် ကောန်ဍုင် သၠးပွး ရ။

== ၂။ ပထဝဳ ကေုာံ လၟိဟ်မၞိဟ် (Geography and Demographics) ==
* '''ဇမၞော်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၅ မ္ဂး၊ အေန်ပါယာ ရုရှာ နွံ ဇမၞော် တိ ၜိုတ် ၂၂.၈ ပြကောဋိကဋ် စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ ရ။ ပယျဵု ဍေံ စတမ် နူ ၜဳ ဗောလ်တေတ် (Baltic Sea) လပါ် ပလိုတ်၊ စဵုကဵု စိုပ် သြင် ၜဳ ပသဳဖေတ် (Pacific Ocean) လပါ် ဗၟံက် ရ။
* '''ကောန်ဂကူ:''' အေန်ပါယာ ဏအ် ဒှ် အေန်ပါယာ ဂကူ နာနာ သာ် ရ။ ဂကူ ရုရှာ ဂှ် ဒှ် ၄၄% သၟး တုဲ၊ သၟေဟ် တအ် ဂှ် ဒှ် ဂကူ ယူကရေန် (Ukrainian)၊ ပဝ်လာန် (Polish)၊ ဂျူ (Jewish)၊ ဖိန်လာန် (Finnish) ကေုာံ ဂကူ ပ္ဍဲ ဒေသ ကဝ်ကေးသပ် တအ် ရ။

== ၃။ သာသနာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Religion and Culture) ==
* '''သာသနာ:''' သာသနာ မသ္ပ ဒတန် အတိုင် သၞောဝ် ဂှ် ဒှ် သာသနာ ခရေတ် ရုရှာ ဩသဝ်ဒံက် (Russian Orthodox) ရ။ ဨကရာဇ် ရုရှာ ဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် မၞိဟ် မမင်မဲ ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် သာသနာ ဏအ် ရ။ ၜိုန်ဂှ် လေဝ် ဘာသာ အေတ်သလာမ်၊ ဂျူ ကေုာံ ကက်သလေတ် တအ် လေဝ် နွံ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''အနုသုခုမ:''' ရာစုသၞာံ ၁၉ ဂှ် ဒှ် ခေတ် ထဝ် သွက် လိက်ပတ် ကေုာံ ကွိင်ကွိုက် ရုရှာ ရ။ အ္စာ ချူ လိက် မပြာကတ် အလုံ ဂၠးတိ မပ္တံကဵု လဳအဝ် တဝ်သတွာဲ (Leo Tolstoy) ကေုာံ ဒဝ်သတဝ်ယပ်သကဳ (Dostoevsky)၊ သီုကဵု ညးချူဒွက် ဂန္ထဝင် တချာင်ကောပ်သကဳ (Tchaikovsky) တအ် မံက်ဂၠာဲ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် သီုဖအိုတ် ရ။

== ၄။ ပရေင် ကျ ပၞာန် ကေုာံ အုပ်နိဂီု အေန်ပါယာ (Decline and Fall) ==
ၜိုန်ရ အေန်ပါယာ ရုရှာ ဇၞော်ကၠေင် ကီု လေဝ်၊ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကဵု နဲပညာ ညးတအ် လဇုဲ လဇ ဒၟံင် နူကဵု ဍုင် ဥရောပ ပလိုတ် တအ် ရ။
* '''ပၞာန် ရုရှာ-ဂျပေန် (၁၉၀၄-၁၉၀၅):''' ရုရှာ ဒး ဒုင် ကျ အာ ပၞာန် ကု အေန်ပါယာ ဂျပေန် ပ္ဍဲ လပါ် အာရှ ဗၟံက် တုဲ၊ ဍေံ ဖန် ညံင် သြဇာ ဨကရာဇ် ဂွံ စှ်ေ အာ ကေုာံ က္တဵုဒှ် ပရေင် ကလိုက်ကၟဵု သၞာံ ၁၉၀၅ ရ။
* '''ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ပထမ (၁၉၁၄-၁၉၁၈):''' ဍုင် ရုရှာ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ပထမ ဏအ် တုဲ ဍေံ ဖန် ညံင် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် အလုံ ဍုင် ဂွံ လီုလာ်၊ ကောန် ပၞာန် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် ပြကောဋိကဋ် တၠ ဒး သၠး လမျီု ကေုာံ ဒး ကၠောဝ် ဗုင် ရ။
* '''ပရေင် ကလိုက်ကၟဵု ရုရှာ (၁၉၁၇):''' ဟိုတ်နူ ဒဒိုက် ပၞာန် ကေုာံ အစောံသတ္တိ အုပ်ဓုပ် ဍိုန်လျ တုဲ၊ ပ္ဍဲ မာတ် ၁၉၁၇ ဂှ် သၟိင် နဳကဝ်လာပ် ၂ (Nicholas II) ဒး ဒုင် နုက် တိတ် နူ အဝဵု ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲ အံက်တဝ်ဗာ ဂှ် ဂကောံ ဗဝ်သျှေဗေတ် (Bolsheviks) မက္ဍိုက် က္ဍိုပ် နကဵု ဗလာဒဳမဳ လေနိန် (Vladimir Lenin) သီ ကေတ် အဝဵု တုဲ ပလီု ထောအ် အေန်ပါယာ ဏအ် အိုတ်သီု ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ညးတအ် ဒက်ပ္တန် ဍုင် ကၟိန်ဟိုင့် သဵုဗဳယေတ် (Soviet Union) ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ရုရှာ]] (Russia)
* ပၞာန် ရုရှာ-တူရကဳ (Russo-Turkish War)
* ကၟိန်ဟိုင့် သဵုဗဳယေတ် (Soviet Union)
* [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ပထမ]] (World War I)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Hosking, Geoffrey (1997). ''Russia: People and Empire, 1552-1917''. Harvard University Press. ISBN 978-0674781191.
* Lieven, Dominic (2006). ''The Cambridge History of Russia: Volume 2, Imperial Russia, 1689-1917''. Cambridge University Press. ISBN 978-0521815291.

{{DEFAULTSORT:Russian Empire}}
[[Category:အေန်ပါယာ ရုရှာ|*]]
[[Category:ဝင် ရုရှာ]]
[[Category:အေန်ပါယာ မလီုလာ်အာဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>1xpd314niyo8vveql8mcx68xs6l3txs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox former country</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10805</id>
    <revision>
      <id>54357</id>
      <timestamp>2026-05-07T02:20:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;noinclude&gt; {{Documentation subpage}} &lt;/noinclude&gt; {{Infobox | bodyclass =  | bodystyle = width:22em; | title = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | titlestyle = background: #2c3e50; color: white; font-size: 120%; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=220x200px}} | caption = {{{caption|}}} | image_map = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|size={...&quot;</comment>
      <origin>54357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2669" sha1="quuxfmcwersdu8nfn8juje24cuyufnh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
{{Documentation subpage}}
&lt;/noinclude&gt;
{{Infobox
| bodyclass = 
| bodystyle = width:22em;
| title = {{{name|{{PAGENAME}}}}}
| titlestyle = background: #2c3e50; color: white; font-size: 120%;
| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=220x200px}}
| caption = {{{caption|}}}
| image_map = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|size={{{image_map_size|}}}|sizedefault=220x200px}}
| map_caption = {{{map_caption|}}}
| labelstyle = background: #e6f0fa; width: 35%;
| datastyle = 

| label1 = ယၟုတၞဟ်
| data1 = {{{alt_name|}}}

| label2 = သၞာံမဒက်ပ္တန်
| data2 = {{{year_start|}}}

| label3 = သၞာံမပလီုအာ
| data3 = {{{year_end|}}}

| label4 = အခိင်ကာလ (Era)
| data4 = {{{era|}}}

| label5 = သၞောတ်အုပ်ဓုပ်
| data5 = {{{government_type|}}}

| label6 = ဍုင်ဗဟ်သၞောတ်
| data6 = {{{capital|}}}

| label7 = ဘာသာဂမၠိုင်
| data7 = {{{common_languages|}}}

| label8 = ဘာသာ (Religion)
| data8 = {{{religion|}}}

| label9 = သြန် (Currency)
| data9 = {{{currency|}}}

| label10 = ဒတန် (Today part of)
| data10 = {{{today|}}}

| label11 = ဝဲက်ဆိုက်
| data11 = {{{website|}}}

}}&lt;noinclude&gt;

== ဂလာန်ဗွဲခမၞန် ==
ထာမ်ပလိက် '''Infobox former country''' ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် သွက်သ္ဂောံထ္ၜး ဗၞတ်ဗ္တဳ (metadata) ပရူ **ဍုင်မတုဲအိုတ်အာ** (former country / historical kingdom) မွဲမွဲ။

ဥပမာ ဍုင်တုဲအိုတ်အာဂမၠိုင် ဗီုကဵု:
* [[သၞေဟ်ဟံသာဝတဳ]] (Hanthawaddy Kingdom)
* [[သၞေဟ်သုဝဏ္ဏဘူမိ]] (Suwannabhumi)
* [[အေန်ပါယျာရောမ]] (Roman Empire)
* [[ကၟိန်ဍုင်သိုဗျေတ်]] (Soviet Union)
* [[ကၟိန်ဍုင်မဟှာ]] (Maha Empire)
* [[သၞေဟ်ဍုင်သဓီု]] (Thaton Kingdom)

== စၟတ်တဲ ==
သွက်ဂွံစကာ ထာမ်ပလိက်ဝွံ ပ္ဍဲမုက်လိက်မွဲမွဲမ္ဂး ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ချူညိ။

```wikitext
{{Infobox former country
| name = 
| alt_name = 
| image = 
| caption = 
| image_map = 
| map_caption = 
| year_start = 
| year_end = 
| era = 
| government_type = 
| capital = 
| common_languages = 
| religion = 
| currency = 
| today = 
| website = 
}}</text>
      <sha1>quuxfmcwersdu8nfn8juje24cuyufnh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဘာသာရုရှာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10806</id>
    <revision>
      <id>54358</id>
      <timestamp>2026-05-07T02:25:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|အရေဝ်ဘာသာ ဂကောံ သလာပ် ဗၟံက် မဟီုဂးဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဥရောပ ကေုာံ အာရှ}} {{Infobox language | name = ဘာသာရုရှာ | native_name = русский язык (russkiy yazyk) | states = [[ရုရှာ]]၊ ဗေလာရုသ်၊ ကာဇာတ်သတာန်၊...&quot;</comment>
      <origin>54358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10891" sha1="gxvddzffw6t17j7z4hugglweo2oyfoe" xml:space="preserve">{{Short description|အရေဝ်ဘာသာ ဂကောံ သလာပ် ဗၟံက် မဟီုဂးဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဥရောပ ကေုာံ အာရှ}}
{{Infobox language
| name = ဘာသာရုရှာ
| native_name = русский язык (russkiy yazyk)
| states = [[ရုရှာ]]၊ ဗေလာရုသ်၊ ကာဇာတ်သတာန်၊ ကာဂျစ်သတာန် (ကေုာံ ဍုင် ဒေသ သဵုဗဳယေတ် တြေံ)
| region = ရးဥရောပ ဗၟံက် ကေုာံ အာရှ သၟဝ်ကျာ
| speakers = ၜိုတ် ၂၅၈ ပြကောဋိကဋ် (၂၀၂၃)
| familycolor = Indo-European
| fam1 = [[အေန်ဒဝ်-ယူရဝ်ပဳယျာန်]] (Indo-European)
| fam2 = ဂကောံ သလာပ်-ဗောလ်တေတ် (Balto-Slavic)
| fam3 = သလာပ် (Slavic)
| fam4 = သလာပ် ဗၟံက် (East Slavic)
| script = [[အက္ခရ် သဳရဳလေတ်]] (Cyrillic script)
| nation = ဍုင်ရုရှာ၊ ဍုင်ဗေလာရုသ်၊ ဍုင်ကာဇာတ်သတာန်၊ ဍုင်ကာဂျစ်သတာန်၊ ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (UN)
| iso1 = ru
| iso2 = rus
| iso3 = rus
}}

'''ဘာသာရုရှာ''' ({{lang-en|Russian language}}; {{lang-ru|русский язык}}, ''russkiy yazyk'') ဝွံ ဍေံဒှ် အရေဝ်ဘာသာ ပ္ဍဲ ဂကောံ အရေဝ် အေန်ဒဝ်-ယူရဝ်ပဳယျာန် (Indo-European) မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ ဂကောံ သလာပ် ဗၟံက် (East Slavic) မွဲ ရ။ ဍေံ ဂှ် ဒှ် အရေဝ် ရုံး သ္ပ ဒတန် အဓိက သွက် ဍုင် [[ရုရှာ]] တုဲ၊ သီု ဒှ် အရေဝ် ရုံး ပ္ဍဲ ဍုင် ဗေလာရုသ်၊ ကာဇာတ်သတာန် ကေုာံ ကာဂျစ်သတာန် ကီု ရ။ 

လၟိဟ် မၞိဟ် မဟီု အရေဝ် ရုရှာ နဒဒှ် အရေဝ် မိ (Native speakers) နွံ ၜိုတ် ၁၅၀ ပြကောဋိကဋ် တုဲ၊ ယဝ်ရ ရိုဟ် ပံင် စုတ် သီု မၞိဟ် မစကာ ဍေံ နဒဒှ် အရေဝ် ဒုတိယ မ္ဂး၊ လၟိဟ် မၞိဟ် စကာ နွံ အလုံ ဂၠးတိ ၜိုတ် ၂၅၈ ပြကောဋိကဋ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဘာသာ ရုရှာ ဂှ် ဒှ် အရေဝ်ဘာသာ မၞိဟ် ဟီု ဂၠိုင် အိုတ် မရနုက် ကဵု ၈ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ၊ အရေဝ်ဘာသာ မၞိဟ် ဟီု ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ၊ ကေုာံ ဍေံ ဒှ် အရေဝ် ရုံး သ္ပ ဒတန် မွဲ ပ္ဍဲကဵု အရေဝ် ၆ သာ် သွက် ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (UN) ရ။

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ပွမဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် ဘာသာ ရုရှာ ဂှ် ညးတအ် ပါ် လဝ် ၃ ခေတ် အဓိက-
* '''ခေတ် အရေဝ် သလာပ် ဗၟံက် တြေံ (Old East Slavic: ၈ ရာစုသၞာံ – ၁၄ ရာစုသၞာံ):''' ပ္ဍဲ အခိင် အေန်ပါယာ ကဳယေပ်ဗာန် ရူသ် (Kievan Rus') မ္ဂး၊ ဂကူ ရုရှာ၊ ယူကရေန် ကေုာံ ဗေလာရုသ် တအ် ဂှ် ညးတအ် ဟီု အရေဝ် မတုပ် ညးသကအ် နဒဒှ် အရေဝ် သလာပ် ဗၟံက် တြေံ ရ။ သာသနာ ဩသဝ်ဒံက် လုပ် ကၠုင် တုဲ ညးတအ် စကာ အက္ခရ် သဳရဳလေတ် (Cyrillic) ရ။
* '''ခေတ် ရုရှာ လဒေါဝ် (Middle Russian: ၁၄ ရာစုသၞာံ – ၁၇ ရာစုသၞာံ):''' ကြဴနူ အေန်ပါယာ မောန်ဂဝ် တအ် ဗတိုက် ကေတ် တုဲ၊ ဒေသ တအ် ထကး ပါ် အာ တုဲ အရေဝ် ရုရှာ ဂှ် ဍေံ စ ပါ် တိတ် ကၠုင် တၞဟ်ခြာ နူကဵု အရေဝ် ယူကရေန် ကဵု ဗေလာရုသ် ရ။ ဍုင် မဝ်သကဝ် ဒှ် ကၠုင် ဍုင် ဗဟဵု တုဲ အရေဝ် လေသိင် မဝ်သကဝ် ဂှ် ဒှ် ကၠုင် အရေဝ် စံင် (Standard) ရ။
* '''ခေတ် ရုရှာ တၟိ (Modern Russian: ၁၈ ရာစုသၞာံ စဵုကဵု လၟုဟ်):''' သၟိင် ပဳတာ မဟာ (Peter the Great) ပြံင်လှာဲ ပလေဝ် ပလေတ် အက္ခရ် ညံင် ဂွံ လောဲသွာ တိုန် ကေုာံ မေက် ညံင် ဂွံ တုပ် ကု ဥရောပ ရ။ ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၉ ဂှ် အ္စာ ကဗျ အလက်ဇြာန်ဒါ ပူသျှကိန် (Alexander Pushkin) ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ် ဖျေဟ် လဝ် သဇိုင် သၞောတ်ဝ် လိက်ပတ် ရုရှာ ခေတ် တၟိ ရ။

== ၂။ အက္ခရ် ကေုာံ သၞောတ် ချူလိက် (Alphabet and Writing System) ==
ဘာသာ ရုရှာ ဝွံ ဍေံ ချူ နကဵု '''အက္ခရ် သဳရဳလေတ်''' (Cyrillic script) မဒှ် အက္ခရ် မက္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု [[ဗူဂေရဳယျာ]] ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၉ တေအ် ရ။ 
အက္ခရ် ရုရှာ လၟုဟ် မ္ဂး နွံ သီုဖအိုတ် '''၃၃ မ''' မတွံဂး-
* '''သရ (Vowels):''' ၁၀ မ (а, е, ё, и, о, у, ы, э, ю, я)
* '''ဗျည် (Consonants):'''  ২১ မ (б, в, г, д, ж, з, й, к, л, м, н, п, р, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ)
* '''သင်္ကေတ (Signs):''' ၜါ မ မဟွံမွဲ ကု ရမ္သာင် ဆဂး ပြံင်လှာဲ ရမ္သာင် ဗျည် မနွံ ဂတ ဍေံ ဂှ် (ъ - သင်္ကေတ တေင် / Hard sign, ကဵု ь - သင်္ကေတ သာ / Soft sign)။

== ၃။ သဒ္ဒါ ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ဝေါဟာရ (Grammar) ==
ဘာသာ ရုရှာ ဂှ် ဒှ် အရေဝ်ဘာသာ မၞုံ ကု လဒက်ပ္တန် သဒ္ဒါ မသ္ဇိုင် လောန် မွဲ ရ-
* '''လိင် (Genders):''' ဝေါဟာရ နာမ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ရုရှာ ဂှ် ပါ် လဝ် လိင် ၃ သာ်: လိင် တြုဟ် (Masculine)၊ လိင် ဗြဴ (Feminine)၊ ကေုာံ လိင် ညိံ (Neuter) ရ။
* '''ဝိဘတ် ၆ သာ် (Six Cases):''' နာမ်၊ နာမဝိသေသန ကေုာံ သဗ္ဗနာမ် တအ် ဂှ် ဍေံ ပြံင်လှာဲ အာ ဗီုပြင် ကၞောတ် မလိက် အတိုင် တာလျိုင် ဍေံ ပ္ဍဲ ဝါကျ ရ (Declension)။ ဝိဘတ် ၆ သာ် ဂှ် ဒှ် Nominative, Genitive, Dative, Accusative, Instrumental, ကေုာံ Prepositional ရ။
* '''ကြိယာ (Verbs):''' ကြိယာ ရုရှာ တအ် နွံ ကု ဗီုပြင် &quot;Aspeсt&quot; ၜါ သာ်: ဍေံ ဟီု ဂး ဒဒှ်ရ ကမၠောန် ဂှ် ကၠောန် တုဲ အာ ယျ ဟာ (Perfective) ဟွံသေင်မ္ဂး ဆက် ကၠောန် ဒၟံင် ဏီ ဟာ (Imperfective) ရ။

== ၄။ ပရေင် ဗျာပ်တြး ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Global Distribution and Influence) ==
* '''ဍုင် မစကာ အဓိက:''' ရုရှာ ဂှ် ဒှ် အရေဝ် ရုံး သ္ပ ဒတန် ပ္ဍဲ ဍုင် ရုရှာ၊ ဗေလာရုသ်၊ ကာဇာတ်သတာန် ကေုာံ ကာဂျစ်သတာန် ရ။ 
* '''ဍုင် အေန်ပါယာ တြေံ:''' ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မပါလုပ် လဝ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဟိုင့် သဵုဗဳယေတ် တြေံ (USSR) မပ္တံကဵု ယူကရေန်၊ ဂျဝ်ဂျဳယျာ၊ အာမေနဳယျာ၊ ဥဇဗေတ်ကေတ်သတာန် ကေုာံ ဍုင် ဗောလ်တေတ် တအ် လေဝ်၊ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ဟီု ကေုာံ ကၠိုဟ် ခၠင် အရေဝ် ရုရှာ နဒဒှ် အရေဝ် ဆက်ဆောံ (Lingua franca) ရ။
* '''အာကာသ ကေုာံ သိပ္ပံ:''' ဘာသာ ရုရှာ ဂှ် ဒှ် အရေဝ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မရနုက် ကဵု ၜါ သွက် ပရေင် အာကာသ (Space station) ร။ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ သၟာ အာကာသ နူ အမေရိကာန် (NASA) တအ် လေဝ် ဒး လ္ၚတ် လဝ် အရေဝ် ရုရှာ ညံင် ဂွံ တိုန် အာ ဌာန အာကာသ ဂၠးတိ (ISS) ဂွံ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ရုရှာ]] (Russia)
* အေန်ပါယာ ရုရှာ (Russian Empire)
* အက္ခရ် သဳရဳလေတ် (Cyrillic script)
* ဂကောံ အရေဝ် သလာပ် (Slavic languages)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Cubberley, Paul (2002). ''Russian: A Linguistic Introduction''. Cambridge University Press. ISBN 978-0521796415.
* Timberlake, Alan (2004). ''A Reference Grammar of Russian''. Cambridge University Press. ISBN 978-0521772921.

{{DEFAULTSORT:Russian Language}}
[[Category:ဘာသာရုရှာ]]
[[Category:အရေဝ်ဘာသာ ဂကောံ အေန်ဒဝ်-ယူရဝ်ပဳယျာန်]]
[[Category:ရုရှာ]]</text>
      <sha1>gxvddzffw6t17j7z4hugglweo2oyfoe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အေန်ဒဝ်-ယူရဝ်ပဳယျာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10807</id>
    <revision>
      <id>54359</id>
      <timestamp>2026-05-07T02:27:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဂကောံ အရေဝ်ဘာသာ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မပြးဇးနွံ ပ္ဍဲ ဥရောပ ကေုာံ အာရှ}} {{Infobox language family | name = အေန်ဒဝ်-ယူရဝ်ပဳယျာန် | native_name = Indo-European languages | map = Indo-European map.svg | map_caption = ဒၞာဲ မဟီု...&quot;</comment>
      <origin>54359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12424" sha1="aiwexdt3tflpx9x916fewub0llxrnor" xml:space="preserve">{{Short description|ဂကောံ အရေဝ်ဘာသာ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မပြးဇးနွံ ပ္ဍဲ ဥရောပ ကေုာံ အာရှ}}
{{Infobox language family
| name = အေန်ဒဝ်-ယူရဝ်ပဳယျာန်
| native_name = Indo-European languages
| map = Indo-European map.svg
| map_caption = ဒၞာဲ မဟီုဂး အရေဝ်ဘာသာ အေန်ဒဝ်-ယူရဝ်ပဳယျာန် အလုံ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်
| ethnicity = ဂကူ အေန်ဒဝ်-ယူရဝ်ပဳယျာန် (Indo-Europeans)
| speakers = ၜိုတ် ၃.၂ ဗဳလဳယာန် (၄၆% နူ လၟိဟ်မၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ)
| origin = အေန်ဒဝ်-ယူရဝ်ပဳယျာန် တမ်မူလ (Proto-Indo-European)
| subdivisions = * [[အေန်ဒဝ်-အဳရာန်]] (Indo-Iranian)
* [[ဂျာမာန်နေတ်]] (Germanic)
* [[အဳတလိတ်]] (Italic / Romance)
* [[ဗောလ်တဝ်-သလာပ်]] (Balto-Slavic)
* [[သေလ်တေတ်]] (Celtic)
* [[ဂရေတ်]] (Hellenic / Greek)
* အာမေနဳယျာ (Armenian)
* အာလ်ဗေးနီးယား (Albanian)
}}

'''ဂကောံ အရေဝ် အေန်ဒဝ်-ယူရဝ်ပဳယျာန်''' ({{lang-en|Indo-European languages}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဂကောံ အရေဝ်ဘာသာ (Language family) မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ မၞုံ ကု မၞိဟ် ဟီုဂး ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ လၟိဟ် မၞိဟ် ၜိုတ် ၃.၂ ဗဳလဳယာန် (ၜိုတ် ၄၆% နူ လၟိဟ် မၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ) ဂှ် ဟီုဂး စကာ ဒၟံင် အရေဝ်ဘာသာ မပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဏအ် နဒဒှ် အရေဝ် မိ ရ။ 

အရေဝ် ဏအ် ဍေံ ပြးဇး နွံ ဒၟံင် အလုံ တိုက် ဥရောပ၊ အာရှ သၠုင်ကျာ (အိန္ဒိယ၊ ပါကေတ်သတာန်) ကေုာံ လပါ် အာရှ ပလိုတ် (အဳရာန်) တုဲ၊ ပ္ဍဲ ခေတ် လက္ကရဴ ဏအ် ဟိုတ်နူ ပရေင် ကဝ်လဝ်နဳ တုဲ ဍေံ စိုပ် ပြးဇး အာ အလုံ တိုက် အမေရိက (သၟဝ်ကျာ ကဵု သၠုင်ကျာ) ကေုာံ သြသတြေလျာ ကီု ရ။ အရေဝ် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မပ္တံကဵု အရေဝ် [[အင်္ဂလိက်]]၊ သပေန်၊ ဟိန်ဒဳ၊ ဥရဒူ၊ ပြင်သေတ် ကေုာံ ရုရှာ တအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ပါလုပ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဂကောံ အရေဝ် ဏအ် ရ။

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ပွမဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
ကိုပ်ကၠာ တေအ် မ္ဂး မၞိဟ် တအ် ဟွံတီ ကေတ် ဒဒှ်ရ အရေဝ် ဥရောပ ကဵု အရေဝ် အိန္ဒိယ ဂှ် ဍေံ နွံ ကု တမ်မူလ မွဲ မတုပ် ညးသကအ် ပုဟ်။ 
* ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၆ ဂှ်၊ တၠပညာ သဒ္ဒါ ကေုာံ သၟာ သၞောဝ် ဗြိတိန် မၞုံ ယၟု '''သဳရ် ဝဳလဳယာမ် ဂျိုန် (Sir William Jones)''' မံင် ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ တုဲ ညး လ္ၚတ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ အရေဝ် [[သက္ကတ]] (Sanskrit) အိန္ဒိယ တြေံ ဂှ် ဍေံ နွံ ကု လဒက်ပ္တန် သဒ္ဒါ ကေုာံ ဝေါဟာရ မတုပ် ညံင်ရဴ အရေဝ် လေတ္တေန် (Latin) ကဵု အရေဝ် ဂရေတ် (Greek) ဗွဲမလောန် ရ။
* ဥပမာ - ဝေါဟာရ &quot;မိ&quot; (Mother) ဂှ် ပ္ဍဲ သက္ကတ ကော် ''mātár''၊ လေတ္တေန် ''māter''၊ ကေုာံ ဂရေတ် ''mētēr'' ရ။ 
* ဟိုတ်နူ ပရေင် တုပ် ညးသကအ် ဏအ် တုဲ ညး ဓမံက် ထ္ၜး လညာတ် သဘဴဓရ် မဟီု မ္ဂး အရေဝ် တအ် ဏအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဍေံ ဒး က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု &quot;အရေဝ် တမ်မူလ မွဲ ဓဝ်&quot; (A common source) ရောင် ရ။ လညာတ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ပညာ အရေဝ်ဘာသာ ဝင် (Historical linguistics) ခေတ် တၟိ ရ။

== ၂။ တမ်မူလ ကေုာံ ပွမပြးဇး (Origin and Expansion) ==
တၠပညာ တအ် ကော်စ အရေဝ် တမ်မူလ မကၠေအ် ဗဒန် အာ ဂှ် နဒဒှ် '''အရေဝ် အေန်ဒဝ်-ယူရဝ်ပဳယျာန် တမ်မူလ (Proto-Indo-European - PIE)''' ရ။
* '''ဒၞာဲ တမ်မူလ (The Urheimat):''' အတိုင် သဘဴဓရ် ခူရ်ဂါန် (Kurgan hypothesis) မ္ဂး، အရေဝ် PIE ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ဟီု လဝ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် ယမ်နာယာ (Yamnaya culture) မမံင် ပ္ဍဲ ဒေသ သလာ် ချောဲ (Steppe) အကြာ ၜဳလမ္စံက် ကဵု ၜဳကသပဳယျာန် (လၟုဟ် ဍုင် ရုရှာ ကဵု ယူကရေန်) ပ္ဍဲ အခိင် ၜိုတ် ၄၀၀၀ သၞာံ ဘဳသဳ တေအ် ရ။
* '''ပွမပြးဇး:''' ဂကူ တအ် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် စောန်သကီု ပ္ဍဲ ပွမလွဳ ချေဟ် ကေုာံ စကာ ကွဳ စက် (Wheeled vehicles) တုဲ ညးတအ် ပြးဇး ပြံင် ဌာန် အာ လပါ် ပလိုတ် စိုပ် ဥရောပ ကေုာံ လပါ် ဗၟံက် ကဵု သၠုင်ကျာ စိုပ် အဳရာန် ကဵု အိန္ဒိယ ရ။ ညးတအ် ပြး အာ ဒၞာဲ လဵု မ္ဂး အရေဝ် ညးတအ် ပြံင်လှာဲ က္တဵုဒှ် အာ အရေဝ် တၞဟ်ခြာ အတိုင် ဒေသ ဂှ် ရ။

== ၃။ ကဏ္ဍ အရေဝ်ဘာသာ အဓိကဂမၠိုင် (Major Branches) ==
ဂကောံ အရေဝ် အေန်ဒဝ်-ယူရဝ်ပဳယျာန် ဝွံ ဍေံ ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ ဇၞော် (Branches) သီုဖအိုတ် ၁၀ ကဏ္ဍ ရ။ ကဏ္ဍ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ်-

# '''အရေဝ် အေန်ဒဝ်-အဳရာန် (Indo-Iranian):''' ဒှ် ကဏ္ဍ မၞုံ ကု မၞိဟ် ဟီု ဂၠိုင် အိုတ်။ ဍေံ ပါ် လဝ် အေန်ဒဝ်-အာရဳယာန် (Indo-Aryan - ဗီုကဵု ဟိန်ဒဳ، ဗေင်္ဂလဳ، အူရဒူ، သက္ကတ) ကေုာံ အဳရာန် (Iranian - ဗီုကဵု ပါသဳ/အဳရာန်، ဖာရှ်တဝ်، ကာဒေတ်) ရ။
# '''အရေဝ် ဂျာမာန်နေတ် (Germanic):''' နွံ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ ကဵု ပလိုတ် ဥရောပ။ အရေဝ် မပါလုပ် ဂှ် ဒှ် [[အင်္ဂလိက်]] (English)၊ ဂျာမန် (German)၊ ဒာတ် (Dutch) ကေုာံ အရေဝ် ဍုင် သကေန်ဒဳနေဗဳယျာ တအ် ရ။
# '''အရေဝ် အဳတလိတ် / ရဝ်မာန် (Italic / Romance):''' တမ်မူလ ကၠုင် နူ အရေဝ် လေတ္တေန် (Latin) အေန်ပါယာ ရဝ်မ။ အရေဝ် မပါလုပ် ဂှ် ဒှ် သပေန် (Spanish)၊ ပြင်သေတ် (French)၊ အဳတလဳ (Italian)၊ ကေုာံ ပဝ်တူဂြဳ (Portuguese)။
# '''အရေဝ် ဗောလ်တဝ်-သလာပ် (Balto-Slavic):''' နွံ ပ္ဍဲ လပါ် ဗၟံက် ဥရောပ။ အရေဝ် မပါလုပ် ဂှ် ဒှ် ရုရှာ (Russian)၊ ပဝ်လာန် (Polish)၊ ယူကရေန် (Ukrainian)၊ ကေုာံ လဳသူဝေးနဳယျာ (Lithuanian)။
# '''အရေဝ် သေလ်တေတ် (Celtic):''' ကိုပ်ကၠာ တေအ် ပြးဇး နွံ အလုံ ဥရောပ၊ လၟုဟ် နွံ ဆ ပ္ဍဲ အာဲယျာလာန် ကေုာံ သကောတ်လာန် (Welsh, Irish, Scottish Gaelic) သၟး ရ။
# '''အရေဝ် တၞဟ်တအ်:''' မပ္တံကဵု အရေဝ် ဂရေတ် (Greek)၊ အာမေနဳယျာ (Armenian)၊ အာလ်ဗေးနီးယား (Albanian) ကေုာံ အရေဝ် မကၠေအ် ဗဒန် အာ ဗီုကဵု ဟေတ်တိုက် (Hittite/Anatolian) ကဵု တဝ်ခါရဳယာန် (Tocharian) တအ် ရ။

== ၄။ လက္ခဏာ သဒ္ဒါ ကေုာံ ဝေါဟာရ (Linguistic Characteristics) ==
ၜိုန်ရ အရေဝ် တအ် ဏအ် ဍေံ တၞဟ်ခြာ အာ ကီု လေဝ်، ဍေံ သှ်ေ ဒၟံင် လက္ခဏာ မတုပ် ညးသကအ် နူ တမ်မူလ ဏီ ရ-
* '''ဝေါဟာရ သဇိုင် မတုပ် (Cognates):''' ဝေါဟာရ မဆေင်ကဵု ဂကောံ အိန်ထံင်، ဂၞန် သင်္ချာ ကေုာံ အင်္ဂဇတ် ခန္ဓကာယ တအ် ဂှ် တုပ် ညးသကအ် လောန် ရ။ ဥပမာ - ဂၞန် &quot;၃&quot; (Three) ဂှ် ပ္ဍဲ လေတ္တေန် ''trēs'', ဂရေတ် ''treis'', သက္ကတ ''tráyas'', ရုရှာ ''tri'' ရ။
* '''ပွမပြံင်လှာဲ ရုပ်သာ် ဝေါဟာရ (Inflection):''' အရေဝ် အေန်ဒဝ်-ယူရဝ်ပဳယျာန် တြေံ ဗွဲမဂၠိုင် (ဗီုကဵု လေတ္တေန်، ရုရှာ ကဵု သက္ကတ) ဂှ် ဍေံ ဒှ် အရေဝ် Inflectional language ร။ ဍေံ ပြံင်လှာဲ ကၞောတ် ဝေါဟာရ (Suffixes) သွက်ဂွံ ဟီု ဂး ဝိဘတ်، လိင် (Genders - တြုဟ်/ဗြဴ/ညိံ) ကေုာံ ကိုန် (Singular/Plural) တအ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[အင်္ဂလိက်]] (English language)
* ဘာသာ ရုရှာ (Russian language)
* လေတ္တေန် (Latin)
* [[သက္ကတ]] (Sanskrit)
* ပညာ အရေဝ်ဘာသာ (Linguistics)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Fortson, Benjamin W. (2004). ''Indo-European Language and Culture: An Introduction''. Blackwell Publishing. ISBN 978-1405103169.
* Mallory, J. P. (1989). ''In Search of the Indo-Europeans: Language, Archaeology and Myth''. Thames &amp; Hudson. ISBN 978-0500276167.

{{DEFAULTSORT:Indo-European Languages}}
[[Category:ဂကောံ အရေဝ်ဘာသာ ဂမၠိုင်]]
[[Category:အရေဝ်ဘာသာ ဂကောံ အေန်ဒဝ်-ယူရဝ်ပဳယျာန်|*]]
[[Category:ပညာ အရေဝ်ဘာသာ]]</text>
      <sha1>aiwexdt3tflpx9x916fewub0llxrnor</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂကောံ အရေဝ်ဘာသာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10808</id>
    <revision>
      <id>54360</id>
      <timestamp>2026-05-07T02:29:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဂကောံ အရေဝ်ဘာသာ မဆက်စပ်ဒၟံင် ညးသကအ် ဟိုတ်နူ တမ်မူလ မွဲဓဝ်}} {{Infobox concept | name = ဂကောံ အရေဝ်ဘာသာ | native_name = Language Family | image = File:Primary Human Language Families Map.png|250px|ဗီုပြင် ဂကောံ အရေဝ်ဘာသာ အဓ...&quot;</comment>
      <origin>54360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10797" sha1="fe236rkhs2ig9173w8h8czvxtpocaam" xml:space="preserve">{{Short description|ဂကောံ အရေဝ်ဘာသာ မဆက်စပ်ဒၟံင် ညးသကအ် ဟိုတ်နူ တမ်မူလ မွဲဓဝ်}}
{{Infobox concept
| name = ဂကောံ အရေဝ်ဘာသာ
| native_name = Language Family
| image = [[File:Primary Human Language Families Map.png|250px|ဗီုပြင် ဂကောံ အရေဝ်ဘာသာ အဓိက ဂၠးတိ]]
| caption = ဗီုပြင် ထ္ၜး ပျး ဒၞာဲ မဟီုဂး ဂကောံ အရေဝ်ဘာသာ အဓိက ဂမၠိုင် အလုံ ဂၠးတိ
| field = [[ပညာ အရေဝ်ဘာသာ]] (Linguistics)
| related_concepts = အရေဝ် တမ်မူလ (Proto-language), အရေဝ်ဘာသာ အဆက်ဟွံမွဲ (Language isolate)
| largest_by_speakers = [[အေန်ဒဝ်-ယူရဝ်ပဳယျာန်]] (Indo-European)၊ သဳနဝ်-တိဗေတ် (Sino-Tibetan)
| largest_by_languages = နိုင်ဂျာ-ကောန်ဂဝ် (Niger-Congo)၊ ဩသတြဝ်နဳသျှာန် (Austronesian)
}}

'''ဂကောံ အရေဝ်ဘာသာ''' ({{lang-en|Language family}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဂကောံ အရေဝ်ဘာသာ မဆက်စပ် ဒၟံင် ညးသကအ် ဟိုတ်နူကဵု မက္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု &quot;အရေဝ် တမ်မူလ&quot; (Proto-language ဟွံသေင်မ္ဂး Common ancestor) မွဲ ဓဝ် ရ။ ယဝ်ရ ပိုဲ ပတောအ် ၜတ် ကု တၞောဝ် ဆီ မၞိဟ် မ္ဂး، ဂကောံ အရေဝ်ဘာသာ မွဲ ဂှ် ဍေံ တုပ် ညံင်ရဴ ဂကောံ အိန်ထံင် မွဲ မၞုံ ကု မိမ ကေုာံ ကောန်စဴ မဆက် ကၠုင် နူကဵု အဆက် နော် နာဲ မွဲ ဓဝ် ကီု ရ။

ပ္ဍဲ လတူ ဂၠးတိ လၟုဟ် မ္ဂး အရေဝ်ဘာသာ မဂျိုင် တန်တဴ ဒၟံင် သီုဖအိုတ် နွံ ၜိုတ် ၇,၀၀၀ ပြင် တုဲ၊ အရေဝ် တအ် ဏအ် ဂှ် တၠပညာ အရေဝ်ဘာသာ (Linguists) တအ် ပါ် လဝ် ကဆံင် စုတ် လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ အရေဝ်ဘာသာ အဓိက ၜိုတ် ၁၄၀ ဂကောံ ရ။ ပွမလ္ၚတ် ဂကောံ အရေဝ်ဘာသာ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ရီုဗင် ကဵု ပိုဲ ဂွံ တီ ကၠိုဟ် ဝင် ပရေင် ပြံင် ဌာန် ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် အလုံ ဂၠးတိ ရ။

== ၁။ သဘဴဓရ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် (Concept and Structure) ==
ပ္ဍဲကဵု ပညာ အရေဝ်ဘာသာ မ္ဂး၊ သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပရေင် ဆက်စပ် အရေဝ်ဘာသာ တအ် ဂှ် ညးတအ် လေပ် စကာ ဗီုပြင် &quot;တၞံဆု&quot; (Tree model) ရ-
* '''အရေဝ် တမ်မူလ (Proto-language):''' ဍေံ ဒှ် အရေဝ် မိ မတြေံ အိုတ် မကၠေအ် ဗဒန် အာ ယျ ရ (ဥပမာ - Proto-Indo-European)။ ဍေံ ဂှ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် တၞံဆု ရ။
* '''အရေဝ် ကဏ္ဍ ဍောတ် (Branches):''' ကာလ မၞိဟ် တအ် ပြးဇး အာ ဒေသ တၞဟ်ခြာ မ္ဂး၊ အရေဝ် တမ်မူလ ဂှ် ဍေံ ပြံင်လှာဲ က္တဵုဒှ် အာ အရေဝ် တၞဟ် တၞဟ် (ဥပမာ - ကဏ္ဍ ဂျာမာန်နေတ်၊ ကဏ္ဍ ရဝ်မာန်)။
* '''အရေဝ် ကောန်စဴ (Daughter languages):''' ဍေံ ဒှ် အရေဝ် မဟီုဂး ဒၟံင် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မနွံ ပ္ဍဲ ကၞာင် တၞံဆု ရ (ဥပမာ - အင်္ဂလိက်، ဂျာမန်၊ ပြင်သေတ်)။

== ၂။ ဂကောံ အရေဝ်ဘာသာ အဓိကဂမၠိုင် (Major Language Families) ==
သ္ပ သဇိုင် ကု လၟိဟ် မၞိဟ် မဟီုဂး ကေုာံ ဇမၞော် ပြးဇး တုဲ၊ ဂကောံ အရေဝ်ဘာသာ အဓိက မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဂှ် နွံ-

# '''[[အေန်ဒဝ်-ယူရဝ်ပဳယျာန်]] (Indo-European):''' ဒှ် ဂကောံ မၞုံ ကု မၞိဟ် ဟီု ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (ၜိုတ် ၄၆%)။ ဍေံ ပြးဇး နွံ ပ္ဍဲ ဥရောပ၊ အမေရိက၊ ကေုာံ အာရှ သၠုင်ကျာ။ အရေဝ် မပါလုပ်: [[အင်္ဂလိက်]]၊ သပေန်၊ ရုရှာ၊ ဟိန်ဒဳ၊ ဖာသဳ၊ ပြင်သေတ်။
# '''သဳနဝ်-တိဗေတ် (Sino-Tibetan):''' ဒှ် ဂကောံ မရနုက် ကဵု ၜါ (ၜိုတ် ၂၀%)၊ နွံ ပ္ဍဲ အာရှ ဗၟံက် ကဵု အာရှ အရှေတ်-သၠုင်ကျာ။ အရေဝ် မပါလုပ်: ခယ်ကြုက် (Mandarin)، ဗၟာ (Burmese)، တိဗေတ် (Tibetan)။
# '''နိုင်ဂျာ-ကောန်ဂဝ် (Niger-Congo):''' ဒှ် ဂကောံ မၞုံ ကု လၟိဟ် အရေဝ်ဘာသာ ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (၁,၅၀၀ ပြင်)။ ပြးဇး နွံ အလုံ တိုက် အာဖရိက သၟဝ် သဟရာ။ အရေဝ် မပါလုပ်: သွာဟဳလဳ (Swahili)، ဇူလူ (Zulu)။
# '''ဩသတြဝ်နဳသျှာန် (Austronesian):''' ဒှ် ဂကောံ အရေဝ် တကအ် မပြးဇး ဇၞော် အိုတ် (နူ မာဒါဂါသကာ စဵုကဵု ဟာဝါင် ကဵု နယူးဇြဳလာန်)။ အရေဝ် မပါလုပ်: မလေ (Malay/Indonesian)، တာဂါလံက် (Tagalog/Filipino)، ဟာဝါင် (Hawaiian)။
# '''ဩသတြဝ်အေရှာတေတ် (Austroasiatic):''' ဒှ် ဂကောံ အရေဝ် မတြေံ အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ အာရှ အရှေတ်-သၠုင်ကျာ တုဲ ဍေံ ဒှ် ဂကောံ တမ်မူလ သွက် ကောန်ဂကူ ပိုဲ ရ။ အရေဝ် မပါလုပ်: '''မန် (Mon)'''၊ ခမာ (Khmer)၊ ဗဳယေတ်နာမ် (Vietnamese) ကေုာံ သာန်တာလဳ (Santali)။
# '''အာဖရဝ်-အေရှာတေတ် (Afroasiatic):''' ပြးဇး နွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဗၟံက် ကဵု အာဖရိက သၟဝ်ကျာ။ အရေဝ် မပါလုပ်: အာရပ် (Arabic)، ဟေဗြဴ (Hebrew)။

== ၃။ နဲကဲ ပွမပါ်ကဆံင် (Methods of Classification) ==
သွက်ဂွံ တီ ဒဒှ်ရ အရေဝ် ၜါ သာ် ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ မွဲ ဓဝ် ဟာ ဂှ်၊ တၠပညာ တအ် စကာ &quot;နဲကဲ ပတောအ်ၜတ်&quot; (Comparative method) ရ။ 
ညးတအ် ဂၠာဲ ရံင်-
* '''ဝေါဟာရ သဇိုင် မတုပ် (Cognates):''' မအရေဝ် သဇိုင် မပ္တံကဵု ယၟု အင်္ဂဇတ်، ဂၞန် သင်္ချာ ကေုာံ မသ ကလော တအ် ဂှ် ယဝ်ရ ဍေံ တုပ် ညးသကအ် နကဵု သဘာဝ (ဟွံသေင် ကု မကေတ် လဝ် နူ ညးတၞဟ်) မ္ဂး ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရ။
* '''လဒက်ပ္တန် သဒ္ဒါ (Grammar):''' ဗီုလဵု ဍေံ ဖန်ဗဒှ် ဝါကျ ကေုာံ ဗီုလဵု ဍေံ ပြံင်လှာဲ ကၞောတ် မလိက် (Morphology)။
* '''ပရေင် ပြံင်လှာဲ ရမ္သာင် (Sound shifts):''' ရမ္သာင် ဗျည် မွဲမွဲ ဂှ် ဗီုလဵု ဍေံ ပြံင်လှာဲ အာ ပ္ဍဲ အရေဝ် ကောန်စဴ နာနာ သာ် အတိုင် သၞောဝ် ကိုန်ဂစိုတ်။

== ၄။ အရေဝ်ဘာသာ အဆက်ဟွံမွဲဂမၠိုင် (Language Isolates) ==
အရေဝ်ဘာသာ လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ဍေံ ဟွံဆက်စပ် ကု အရေဝ် လဵု မွဲ သာ် လတူ ဂၠးတိ ဏအ် ပုဟ်။ အရေဝ် ဗီုဏအ် ဂှ် ညးကော်စ &quot;အရေဝ်ဘာသာ အဆက်ဟွံမွဲ&quot; (Language isolates) ရ။ ဍေံ တုပ် ညံင်ရဴ မၞိဟ် မဟွံမွဲ ကု ကလော ကောဒေအ် ကီု ရ။
* ဥပမာ - '''အရေဝ် ဘာတ်သ် (Basque)''' ပ္ဍဲ ဍုင် သပေန် ကဵု ပြင်သေတ်، ကေုာံ '''အရေဝ် ကိုဝ်ရဳယျာ (Korean)''' တအ် ဂှ် ဒှ် အရေဝ် မဟွံလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ အရေဝ်ဘာသာ အဓိက လဵု မွဲ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ပညာ အရေဝ်ဘာသာ]] (Linguistics)
* [[အေန်ဒဝ်-ယူရဝ်ပဳယျာန်]] (Indo-European languages)
* အက္ခရ် (Alphabet)
* ဝေါဟာရ (Vocabulary)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Campbell, Lyle (2004). ''Historical Linguistics: An Introduction'' (2nd ed.). MIT Press. ISBN 978-0262532679.
* Pereltsvaig, Asya (2012). ''Languages of the World: An Introduction''. Cambridge University Press. ISBN 978-0521175777.

{{DEFAULTSORT:Language Family}}
[[Category:ဂကောံ အရေဝ်ဘာသာ ဂမၠိုင်|*]]
[[Category:ပညာ အရေဝ်ဘာသာ]]</text>
      <sha1>fe236rkhs2ig9173w8h8czvxtpocaam</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မနုဿဗေဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10809</id>
    <revision>
      <id>54361</id>
      <timestamp>2026-05-07T02:45:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ကဏ္ဍ မနုဿဗေဒ မလ္ၚတ် ပရူ အဝဵုအာဏာ ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် နာနာသာ်}} {{Infobox academic field | name = မနုဿဗေဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် | native_name = Political Anthropology | image = File:James C Sco...&quot;</comment>
      <origin>54361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12686" sha1="ewtx8b0u8wj4vmfhqeyestd5zd7wbrh" xml:space="preserve">{{Short description|ကဏ္ဍ မနုဿဗေဒ မလ္ၚတ် ပရူ အဝဵုအာဏာ ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် နာနာသာ်}}
{{Infobox academic field
| name = မနုဿဗေဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန်
| native_name = Political Anthropology
| image = [[File:James C Scott 2010.jpg|250px|တၠပညာ မနုဿဗေဒ ဂျိမ်းသဳ သကံတ်]]
| caption = တၠပညာ မနုဿဗေဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မပြာကတ် ဂျိမ်း သဳ သကံတ် (James C. Scott) မလ္ၚတ် လဝ် ပရူ ပရေင် တဝ်စၞေဟ် ကောန်ဗ္ၚ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ဟွံမွဲ ကု သၞောတ် အလဵုအသဳ
| core_concepts = အဝဵု (Power), အာဏာ (Authority), ပရေင်တဝ်စၞေဟ် (Resistance), သၞောတ် ဍုင် (State), ဂကောံမၞိဟ် ဟွံမွဲ ကု သၞောတ် ဍုင် (Stateless societies)
| subfields = မနုဿဗေဒ ယေန်သၞာင် (Cultural anthropology), မနုဿဗေဒ ဥပဒေ (Legal anthropology)
| related_fields = သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political science), လူမှုဗေဒ (Sociology), ဝင် (History)
| prominent_figures = အဳ အဳ အဳဗာန်-ပရစ်ချာဒ် (E. E. Evans-Pritchard), အေဒ်မန် လိချ် (Edmund Leach), ဂျိမ်း သဳ သကံတ် (James C. Scott), ပဳယဲ ဘော်ဒဳယူ (Pierre Bourdieu)
}}

'''မနုဿဗေဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန်''' ({{lang-en|Political Anthropology}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍ လ္ၚတ် ဍောတ် မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု မနုဿဗေဒ ယေန်သၞာင် ကေုာံ မနုဿဗေဒ ပရေင်မၞိဟ် (Socio-cultural anthropology) ရ။ ပညာ ဏအ် ဂှ် ဍေံ လ္ၚတ် ရံင် ဗီုလဵု ဂကောံမၞိဟ် တအ် ဖန်ဇန် လဒက်ပ္တန် လဝ် သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဗီုလဵု ညးတအ် စကာ အဝဵု အာဏာ၊ ကေုာံ ဗီုလဵု ညးတအ် ပသောင် ပြသၞာ နကဵု လညာတ် အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် တအ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ (Political Science) မ္ဂး ညးတအ် ဗွဲမဂၠိုင် လ္ၚတ် ဆ သၞောတ် အလဵုအသဳ ခေတ် တၟိ ကေုာံ ဂကောံ ပါတဳ နာနာ သၟး ရ။ ဆဂး မနုဿဗေဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဝွံ ဍေံ လ္ၚတ် တၞဟ်ခြာ အာ တုဲ၊ ဍေံ သီု လ္ၚတ် ပရူ ဂကောံမၞိဟ် မဟွံမွဲ ကု သၞောတ် အလဵုအသဳ (Stateless societies) မပ္တံကဵု ဂကောံ တွဳဗဝိုင် (Tribes)၊ ဂကောံ ကွာန် ကေုာံ ဗီုလဵု ပရေင် ဍုင်ကွာန် မက္တဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ (Everyday politics) ရ။

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် မနုဿဗေဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂှ် ပါ် လ္ၚတ် ဂွံ ၃ ခေတ် အဓိက-

* '''ခေတ် သၞောတ် လဒက်ပ္တန် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် (Structural-Functionalism - ၁၉၄၀ ဂမၠိုင်):''' ကဏ္ဍ ဏအ် စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နဒဒှ် ပညာ တၞဟ်ခြာ မွဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၀၊ အခိင် ကာလ တၠပညာ မေယာ ဖေါတ် (Meyer Fortes) ကဵု အဳ အဳ အဳဗာန်-ပရစ်ချာဒ် (E. E. Evans-Pritchard) တအ် ပတိတ် လိက်အုပ် မၞုံ ယၟု ''&quot;သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် အာဖရိက&quot;'' (African Political Systems) ရ။ ညးတအ် လ္ၚတ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဂကောံမၞိဟ် လ္ၚဵု ပ္ဍဲ အာဖရိက ၜိုန်ရ ဟွံမွဲ ကု သၟိင် တၠ ဟွံသေင်မ္ဂး ပုလိပ် ကီု လေဝ်၊ ညးတအ် မာန် မင်မဲ ပရေင် ညဳသၟဟ် ကေုာံ ပရေင် စဵုဒၞာ နကဵု ဆက်ဆောံ ကလော ကောဒေအ် (Kinship) ရ။
* '''ခေတ် လၟေင်ကမၠောန် ပြံင်လှာဲ (Processual Approach - ၁၉၅၀-၁၉၇၀ ဂမၠိုင်):''' ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် မ္ဂး တၠပညာ တအ် (ဗီုကဵု Edmund Leach ကဵု Max Gluckman) စွံ အာရီု လတူ ပရေင် ကယျာန် ဓဝါတ် (Conflict) ကေုာံ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဂၠိုင် နူကဵု ပရေင် ညဳသၟဟ် ရ။ ညးတအ် လ္ၚတ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ သၞောတ် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဂှ် တန်တဴ ညိံ ဒၟံင် ဟွံသေင်၊ ဍေံ ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် လၟိုန် အခိင် ရ။
* '''ခေတ် တၟိ ကေုာံ ခေတ် ကြဴ ကိုဝ်လဝ်နဳ (Contemporary/Post-colonial - ၁၉၈၀ စဵုကဵု လၟုဟ်):''' လၟုဟ် မ္ဂး ညးတအ် လ္ၚတ် ပရူ ဗီုလဵု သြဇာ ဂၠးတိ (Globalization) လွှမ်းမိုး လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဒေသ၊ ဗီုလဵု ဍုင် (State) စကာ အဝဵု လတူ ကောန်ဍုင် (Biopolitics)၊ ကေုာံ ပရေင် တဝ်စၞေဟ် နကဵု နဲကဲ သ္ၚိတ်တ် ဂမၠိုင် (Everyday resistance) ရ။

== ၂။ သဘဴဓရ် အဓိကဂမၠိုင် (Key Concepts) ==
မနုဿဗေဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် လ္ၚတ် သဘဴဓရ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု-

* '''အဝဵု ကေုာံ အာဏာ (Power and Authority):''' 
  * &quot;အဝဵု&quot; (Power) ဂှ် ဒှ် အစောံသတ္တိ မမာန် ဖန် ညံင် ညးတၞဟ် ဂွံ ကၠောန် အတိုင် ပၟိက် ဇကု ၜိုန်ရ ညးတၞဟ် ဟွံဒးစိုတ် ကီု လေဝ်။
  * &quot;အာဏာ&quot; (Authority) ဂှ် ဒှ် အဝဵု မကလိဂွံ လဝ် အတိုင် သၞောဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး အခိုက်အလိုက် တုဲ မၞိဟ် တအ် ဒုင် တဲ ကေုာံ ရှ်ေသှ်ေ ရ (Legitimacy)။
* '''ဂကောံမၞိဟ် ဟွံမွဲ ကု သၞောတ် ဍုင် (Stateless Societies):''' ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဝင် ဂှ် ညးတအ် ဟွံမွဲ ကု သၞောတ် အလဵုအသဳ ဗဟဵု ရ။ ညးတအ် အုပ်ဓုပ် ညးသကအ် နကဵု ဇၞော် ကွာန်၊ ဂကောံ ကလော ကောဒေအ် ကေုာံ သၞောဝ် အခိုက်ကၞာ ဘာသာ ရ။
* '''ပရေင် တဝ်စၞေဟ် ကေုာံ သြဇာ လွှမ်းမိုး (Resistance and Hegemony):''' တၠပညာ ဗီုကဵု အာန်တဝ်နဳယဝ် ဂရာမ်သျှဳ (Antonio Gramsci) ကဵု ဂျိမ်း သဳ သကံတ် (James C. Scott) တအ် လ္ၚတ် ဗီုလဵု မၞိဟ် အဝဵု အောန် တအ် ဒး ဒုင် လွှမ်းမိုး၊ ကေုာံ ဗီုလဵု ညးတအ် ကလေင် တဝ်စၞေဟ် နကဵု နဲကဲ လိမ္မာ (ဥပမာ - ပွမကၠောန် ကမၠောန် ဇြိုင်င်، ပွမဟီု ပရိုင် ဟွံခိုဟ် ပ္ဍဲ လက္ကရဴ စး) မကော်စ &quot;လက်နက် ညး ဍိုန်လျ&quot; (Weapons of the weak) ရ။

== ၃။ တၠပညာ မပြာကတ်ဂမၠိုင် (Prominent Figures) ==
# '''အေဒ်မန် လိချ် (Edmund Leach):''' ညး ချူ လဝ် လိက် &quot;Political Systems of Highland Burma&quot; (၁၉၅၄) မလ္ၚတ် လဝ် ပရူ သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂကူ ကချေင် တအ် မလေပ် ပြံင်လှာဲ အကြာ သၞောတ် တုပ်သၟဟ် (Gumlao) ကဵု သၞောတ် စွံ ကဆံင် (Gumsa) ရ။
# '''ဂျိမ်း သဳ သကံတ် (James C. Scott):''' တၠပညာ မပြာကတ် လောန် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်။ ညး လ္ၚတ် လဝ် ပရူ &quot;The Art of Not Being Governed&quot; (အနုသုခုမ ပွမဝေင်ပဲါ အလဵုအသဳ) မဆေင်ကဵု ဂကူ လတူ ဒဵု ပ္ဍဲ အာရှ အရှေတ်-သၠုင်ကျာ (Zomia) မပ္တံကဵု ဂကူ ကရေင်၊ မုံ၊ ကေုာံ ချေင် တအ် ရ။ 
# '''ပဳယဲ ဘော်ဒဳယူ (Pierre Bourdieu):''' တၠပညာ ပြင်သေတ် မလ္ၚတ် ဗီုလဵု ယေန်သၞာင်၊ လညာတ် ကေုာံ ပရေင် ပညာ တအ် ဒှ် လက်နက် သွက်ဂွံ စကာ အဝဵု ကေုာံ ဖျေဟ် ကဆံင် မၞိဟ် (Symbolic power) ရ။

== ၄။ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် (Contemporary Significance) ==
မနုဿဗေဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဝွံ နွံ ပၟိက် လောန် ပ္ဍဲ သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် ခၠင် ပြသၞာ ခေတ် လၟုဟ် ရ။ ဍေံ ရီုဗင် ကဵု ပိုဲ ဂွံ တီ ညာတ်-
* မု ဟိုတ် ဂကောံမၞိဟ် လ္ၚဵု တအ် ဟွံဒုင် တဲ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ အတိုင် ဗီုပြင် ရးပလိုတ်။
* ဗီုလဵု ဂကောံ ယေန်သၞာင် ဍောတ်တ် တအ် ဒး ဒုင် စကာ အဝဵု နူကဵု အလဵုအသဳ ဗဟဵု။
* ဗီုလဵု ပရေင် ဍုင်ကွာန် က္တဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ، ပ္ဍဲ ဂကောံ အိန်ထံင်، ကေုာံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကမၠောန် တအ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[မနုဿဗေဒ]] (Anthropology)
* သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political science)
* ပရေင် တဝ်စၞေဟ် (Resistance)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Lewellen, Ted C. (2003). ''Political Anthropology: An Introduction'' (3rd ed.). Praeger. ISBN 978-0897898911.
* Scott, James C. (1985). ''Weapons of the Weak: Everyday Forms of Peasant Resistance''. Yale University Press. ISBN 978-0300036411.
* Fortes, M., &amp; Evans-Pritchard, E. E. (Eds.). (1940). ''African Political Systems''. Oxford University Press.

{{DEFAULTSORT:Political Anthropology}}
[[Category:မနုဿဗေဒ]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>ewtx8b0u8wj4vmfhqeyestd5zd7wbrh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54362</id>
      <parentid>54361</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T02:46:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၂။ သဘဴဓရ် အဓိကဂမၠိုင် (Key Concepts) */</comment>
      <origin>54362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12686" sha1="a32vzmh9fow6klhbqt3ycg4cgcdtc5f" xml:space="preserve">{{Short description|ကဏ္ဍ မနုဿဗေဒ မလ္ၚတ် ပရူ အဝဵုအာဏာ ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် နာနာသာ်}}
{{Infobox academic field
| name = မနုဿဗေဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန်
| native_name = Political Anthropology
| image = [[File:James C Scott 2010.jpg|250px|တၠပညာ မနုဿဗေဒ ဂျိမ်းသဳ သကံတ်]]
| caption = တၠပညာ မနုဿဗေဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မပြာကတ် ဂျိမ်း သဳ သကံတ် (James C. Scott) မလ္ၚတ် လဝ် ပရူ ပရေင် တဝ်စၞေဟ် ကောန်ဗ္ၚ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ဟွံမွဲ ကု သၞောတ် အလဵုအသဳ
| core_concepts = အဝဵု (Power), အာဏာ (Authority), ပရေင်တဝ်စၞေဟ် (Resistance), သၞောတ် ဍုင် (State), ဂကောံမၞိဟ် ဟွံမွဲ ကု သၞောတ် ဍုင် (Stateless societies)
| subfields = မနုဿဗေဒ ယေန်သၞာင် (Cultural anthropology), မနုဿဗေဒ ဥပဒေ (Legal anthropology)
| related_fields = သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political science), လူမှုဗေဒ (Sociology), ဝင် (History)
| prominent_figures = အဳ အဳ အဳဗာန်-ပရစ်ချာဒ် (E. E. Evans-Pritchard), အေဒ်မန် လိချ် (Edmund Leach), ဂျိမ်း သဳ သကံတ် (James C. Scott), ပဳယဲ ဘော်ဒဳယူ (Pierre Bourdieu)
}}

'''မနုဿဗေဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန်''' ({{lang-en|Political Anthropology}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍ လ္ၚတ် ဍောတ် မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု မနုဿဗေဒ ယေန်သၞာင် ကေုာံ မနုဿဗေဒ ပရေင်မၞိဟ် (Socio-cultural anthropology) ရ။ ပညာ ဏအ် ဂှ် ဍေံ လ္ၚတ် ရံင် ဗီုလဵု ဂကောံမၞိဟ် တအ် ဖန်ဇန် လဒက်ပ္တန် လဝ် သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဗီုလဵု ညးတအ် စကာ အဝဵု အာဏာ၊ ကေုာံ ဗီုလဵု ညးတအ် ပသောင် ပြသၞာ နကဵု လညာတ် အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် တအ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ (Political Science) မ္ဂး ညးတအ် ဗွဲမဂၠိုင် လ္ၚတ် ဆ သၞောတ် အလဵုအသဳ ခေတ် တၟိ ကေုာံ ဂကောံ ပါတဳ နာနာ သၟး ရ။ ဆဂး မနုဿဗေဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဝွံ ဍေံ လ္ၚတ် တၞဟ်ခြာ အာ တုဲ၊ ဍေံ သီု လ္ၚတ် ပရူ ဂကောံမၞိဟ် မဟွံမွဲ ကု သၞောတ် အလဵုအသဳ (Stateless societies) မပ္တံကဵု ဂကောံ တွဳဗဝိုင် (Tribes)၊ ဂကောံ ကွာန် ကေုာံ ဗီုလဵု ပရေင် ဍုင်ကွာန် မက္တဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ (Everyday politics) ရ။

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် မနုဿဗေဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂှ် ပါ် လ္ၚတ် ဂွံ ၃ ခေတ် အဓိက-

* '''ခေတ် သၞောတ် လဒက်ပ္တန် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် (Structural-Functionalism - ၁၉၄၀ ဂမၠိုင်):''' ကဏ္ဍ ဏအ် စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နဒဒှ် ပညာ တၞဟ်ခြာ မွဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၀၊ အခိင် ကာလ တၠပညာ မေယာ ဖေါတ် (Meyer Fortes) ကဵု အဳ အဳ အဳဗာန်-ပရစ်ချာဒ် (E. E. Evans-Pritchard) တအ် ပတိတ် လိက်အုပ် မၞုံ ယၟု ''&quot;သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် အာဖရိက&quot;'' (African Political Systems) ရ။ ညးတအ် လ္ၚတ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဂကောံမၞိဟ် လ္ၚဵု ပ္ဍဲ အာဖရိက ၜိုန်ရ ဟွံမွဲ ကု သၟိင် တၠ ဟွံသေင်မ္ဂး ပုလိပ် ကီု လေဝ်၊ ညးတအ် မာန် မင်မဲ ပရေင် ညဳသၟဟ် ကေုာံ ပရေင် စဵုဒၞာ နကဵု ဆက်ဆောံ ကလော ကောဒေအ် (Kinship) ရ။
* '''ခေတ် လၟေင်ကမၠောန် ပြံင်လှာဲ (Processual Approach - ၁၉၅၀-၁၉၇၀ ဂမၠိုင်):''' ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် မ္ဂး တၠပညာ တအ် (ဗီုကဵု Edmund Leach ကဵု Max Gluckman) စွံ အာရီု လတူ ပရေင် ကယျာန် ဓဝါတ် (Conflict) ကေုာံ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဂၠိုင် နူကဵု ပရေင် ညဳသၟဟ် ရ။ ညးတအ် လ္ၚတ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ သၞောတ် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဂှ် တန်တဴ ညိံ ဒၟံင် ဟွံသေင်၊ ဍေံ ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် လၟိုန် အခိင် ရ။
* '''ခေတ် တၟိ ကေုာံ ခေတ် ကြဴ ကိုဝ်လဝ်နဳ (Contemporary/Post-colonial - ၁၉၈၀ စဵုကဵု လၟုဟ်):''' လၟုဟ် မ္ဂး ညးတအ် လ္ၚတ် ပရူ ဗီုလဵု သြဇာ ဂၠးတိ (Globalization) လွှမ်းမိုး လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဒေသ၊ ဗီုလဵု ဍုင် (State) စကာ အဝဵု လတူ ကောန်ဍုင် (Biopolitics)၊ ကေုာံ ပရေင် တဝ်စၞေဟ် နကဵု နဲကဲ သ္ၚိတ်တ် ဂမၠိုင် (Everyday resistance) ရ။

== ၂။ သဘဴဓရ် အဓိကဂမၠိုင် (Key Concepts) ==
မနုဿဗေဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် လ္ၚတ် သဘဴဓရ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု-

* '''အဝဵု ကေုာံ အာဏာ (Power and Authority):''' 
  * &quot;အဝဵု&quot; (Power) ဂှ် ဒှ် အစောံသတ္တိ မမာန် ဖန် ညံင် ညးတၞဟ် ဂွံ ကၠောန် အတိုင် ပၟိက် ဇကု ၜိုန်ရ ညးတၞဟ် ဟွံဒးစိုတ် ကီု လေဝ်။
  * &quot;အာဏာ&quot; (Authority) ဂှ် ဒှ် အဝဵု မကလိဂွံ လဝ် အတိုင် သၞောဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး အခိုက်အလိုက် တုဲ မၞိဟ် တအ် ဒုင် တဲ ကေုာံ ရှ်ေသှ်ေ ရ (Legitimacy)။
* '''ဂကောံမၞိဟ် ဟွံမွဲ ကု သၞောတ် ဍုင် (Stateless Societies):''' ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဝင် ဂှ် ညးတအ် ဟွံမွဲ ကု သၞောတ် အလဵုအသဳ ဗဟဵု ရ။ ညးတအ် အုပ်ဓုပ် ညးသကအ် နကဵု ဇၞော် ကွာန်၊ ဂကောံ ကလော ကောဒေအ် ကေုာံ သၞောဝ် အခိုက်ကၞာ ဘာသာ ရ။
* '''ပရေင် တဝ်စၞေဟ် ကေုာံ သြဇာ လွှမ်းမိုး (Resistance and Hegemony):''' တၠပညာ ဗီုကဵု အာန်တဝ်နဳယဝ် ဂရာမ်သျှဳ (Antonio Gramsci) ကဵု ဂျိမ် သဳ သကံတ် (James C. Scott) တအ် လ္ၚတ် ဗီုလဵု မၞိဟ် အဝဵု အောန် တအ် ဒး ဒုင် ဓလီုဖ္ဍိုက်၊ ကေုာံ ဗီုလဵု ညးတအ် ကလေင် တဝ်စၞေဟ် နကဵု နဲကဲ လိမ္မာ (ဥပမာ - ပွမကၠောန် ကမၠောန် ဇြိုင်င်، ပွမဟီု ပရိုင် ဟွံခိုဟ် ပ္ဍဲ လက္ကရဴ စး) မကော်စ &quot;လက်နက် ညး ဍိုန်လျ&quot; (Weapons of the weak) ရ။

== ၃။ တၠပညာ မပြာကတ်ဂမၠိုင် (Prominent Figures) ==
# '''အေဒ်မန် လိချ် (Edmund Leach):''' ညး ချူ လဝ် လိက် &quot;Political Systems of Highland Burma&quot; (၁၉၅၄) မလ္ၚတ် လဝ် ပရူ သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂကူ ကချေင် တအ် မလေပ် ပြံင်လှာဲ အကြာ သၞောတ် တုပ်သၟဟ် (Gumlao) ကဵု သၞောတ် စွံ ကဆံင် (Gumsa) ရ။
# '''ဂျိမ်း သဳ သကံတ် (James C. Scott):''' တၠပညာ မပြာကတ် လောန် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်။ ညး လ္ၚတ် လဝ် ပရူ &quot;The Art of Not Being Governed&quot; (အနုသုခုမ ပွမဝေင်ပဲါ အလဵုအသဳ) မဆေင်ကဵု ဂကူ လတူ ဒဵု ပ္ဍဲ အာရှ အရှေတ်-သၠုင်ကျာ (Zomia) မပ္တံကဵု ဂကူ ကရေင်၊ မုံ၊ ကေုာံ ချေင် တအ် ရ။ 
# '''ပဳယဲ ဘော်ဒဳယူ (Pierre Bourdieu):''' တၠပညာ ပြင်သေတ် မလ္ၚတ် ဗီုလဵု ယေန်သၞာင်၊ လညာတ် ကေုာံ ပရေင် ပညာ တအ် ဒှ် လက်နက် သွက်ဂွံ စကာ အဝဵု ကေုာံ ဖျေဟ် ကဆံင် မၞိဟ် (Symbolic power) ရ။

== ၄။ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် (Contemporary Significance) ==
မနုဿဗေဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဝွံ နွံ ပၟိက် လောန် ပ္ဍဲ သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် ခၠင် ပြသၞာ ခေတ် လၟုဟ် ရ။ ဍေံ ရီုဗင် ကဵု ပိုဲ ဂွံ တီ ညာတ်-
* မု ဟိုတ် ဂကောံမၞိဟ် လ္ၚဵု တအ် ဟွံဒုင် တဲ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ အတိုင် ဗီုပြင် ရးပလိုတ်။
* ဗီုလဵု ဂကောံ ယေန်သၞာင် ဍောတ်တ် တအ် ဒး ဒုင် စကာ အဝဵု နူကဵု အလဵုအသဳ ဗဟဵု။
* ဗီုလဵု ပရေင် ဍုင်ကွာန် က္တဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ، ပ္ဍဲ ဂကောံ အိန်ထံင်، ကေုာံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကမၠောန် တအ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[မနုဿဗေဒ]] (Anthropology)
* သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political science)
* ပရေင် တဝ်စၞေဟ် (Resistance)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Lewellen, Ted C. (2003). ''Political Anthropology: An Introduction'' (3rd ed.). Praeger. ISBN 978-0897898911.
* Scott, James C. (1985). ''Weapons of the Weak: Everyday Forms of Peasant Resistance''. Yale University Press. ISBN 978-0300036411.
* Fortes, M., &amp; Evans-Pritchard, E. E. (Eds.). (1940). ''African Political Systems''. Oxford University Press.

{{DEFAULTSORT:Political Anthropology}}
[[Category:မနုဿဗေဒ]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>a32vzmh9fow6klhbqt3ycg4cgcdtc5f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂကောံ တွဳဗဝိုင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10810</id>
    <revision>
      <id>54363</id>
      <timestamp>2026-05-07T03:00:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဂကောံမၞိဟ် မဆက်စပ်ဒၟံင် ညးသကအ် နကဵု ယေန်သၞာင် ကေုာံ ကလောကောဒေအ် မဟွံမွဲ ကု သၞောတ်အလဵုအသဳ}}{{Infobox concept|name=ဂကောံ တွဳဗဝိုင်|native_name=Tribe|image=File:Maasai Mara tribe.jpg|250px|ဂကောံ တွဳ...&quot;</comment>
      <origin>54363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10649" sha1="p5rgptaa8ozouw4iurqedxbu4y38k8n" xml:space="preserve">{{Short description|ဂကောံမၞိဟ် မဆက်စပ်ဒၟံင် ညးသကအ် နကဵု ယေန်သၞာင် ကေုာံ ကလောကောဒေအ် မဟွံမွဲ ကု သၞောတ်အလဵုအသဳ}}{{Infobox concept|name=ဂကောံ တွဳဗဝိုင်|native_name=Tribe|image=[[File:Maasai Mara tribe.jpg|250px|ဂကောံ တွဳဗဝိုင် မာသာင် ပ္ဍဲ အာဖရိက]]|caption=ဂကောံ တွဳဗဝိုင် မာသာင် (Maasai) မမံင် ပ္ဍဲ ဍုင် ကေန်ညာ ကဵု တာန်ဇြာနဳယျာ (တိုက် အာဖရိက)|field=[[မနုဿဗေဒ]] (Anthropology), [[လူမှုဗေဒ]] (Sociology), မနုဿဗေဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန်|related_concepts=ဂကူ တမ်မူလ (Indigenous peoples), ဂကောံမၞိဟ် ဟွံမွဲ ကု သၞောတ် ဍုင် (Stateless society), ကလော ကောဒေအ် (Kinship)|key_elements=ယေန်သၞာင် တုပ်သၟဟ်၊ အရေဝ်ဘာသာ တုပ်သၟဟ်၊ တိဍာ် သဘာဝ၊ အုပ်ဓုပ် နကဵု အခိုက်ကၞာ}}
'''ဂကောံ တွဳဗဝိုင်''' ({{lang-en|Tribe}}) ဝွံ ပ္ဍဲကဵု ပညာ မနုဿဗေဒ (Anthropology) မ္ဂး ဍေံဒှ် ဂကောံမၞိဟ် မွဲ မဆက်စပ် ကောံသၟဟ် ဒၟံင် ညးသကအ် နကဵု သၞောဝ် ကလော ကောဒေအ် (Kinship)၊ ယေန်သၞာင် မတုပ် ညးသကအ်၊ အရေဝ်ဘာသာ မတုပ် ညးသကအ် ကေုာံ မမံင် တန်တဴ ပ္ဍဲကဵု ပယျဵု တိဍာ် ဒေသ မွဲ ဓဝ် ရ။

ဗွဲဓမ္မတာ မ္ဂး၊ ဂကောံ တွဳဗဝိုင် တအ် ဝွံ ညးတအ် ဟွံမွဲ ကု သၞောတ် အလဵုအသဳ ဗဟဵု (Centralized government) ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် ဍုင် (State apparatus) မခိုင်ကၠိုက် ပုဟ်။ ညးတအ် အုပ်ဓုပ် ကေုာံ မင်မဲ ပရေင် ညဳသၟဟ် ဂကောံ နကဵု လညာတ် အခိုက်ကၞာ ဘာသာ (Customary law)၊ ဂကောံ ညးဇၞော် (Council of elders) ဟွံသေင်မ္ဂး သကိုပ်/ဇၞော်ကွာန် (Chief) တအ် ရ။

== ၁။ လဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ် (Social Structure) ==
လဒက်ပ္တန် ဂကောံ တွဳဗဝိုင် ဂှ် ဍေံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် ခေတ် တၟိ ဗွဲမလောန်-

* '''သ္ပ သဇိုင် ကု ကလော ကောဒေအ် (Kinship-based):''' ပရေင် ဆက်ဆောံ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဂှ် ဍေံ သ္ပ သဇိုင် ကု တၞောဝ် ဆီ ကေုာံ ပရေင် ဖျေဟ် ဒၞာဲ အိန်ထံင် ရ။ ကောန် ဂကောံ တအ် သီုဖအိုတ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု တမ်မူလ နော် နာဲ မွဲ ဓဝ် (Common ancestor) ရ။
* '''ပရေင် တုပ်သၟဟ် (Egalitarianism):''' ဂကောံ တွဳဗဝိုင် တြေံ ဗွဲမဂၠိုင် (ဗွဲတၟေင် ဂကောံ မဂၠာဲ စၞ သဘာဝ တအ်) ဂှ် ညးတအ် ဟွံမွဲ ကု ပရေင် ဖျေဟ် ကဆံင် သၠုင် သဝ် မၞိဟ် (Social stratification) တုဲ၊ သြန် ဒြပ် ရတ် တအ် လေဝ် ညးတအ် ပိုင်ပြဳ ကေုာံ ပါ်ပရအ် စ မွဲစွံ (Communal ownership) ရ။
* '''ပရေင် အုပ်ဓုပ် (Leadership):''' ၜိုန်ရ နွံ ကု သကိုပ် (Chiefs) ကီု လေဝ်၊ အဝဵု ညးတအ် ဂှ် ဟွံမွဲ ကု ဒပ် ပုလိပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပၞာန် သွက်ဂွံ ထိင် ဒက် ရ။ အဝဵု သကိုပ် ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူကဵု အစောံသတ္တိ ပူဂိုလ်၊ လညာတ် မၞုံ ကု ပညာ (Wisdom) ကေုာံ ပွမမာန် ဖျေဟ် ညဳသၟဟ် ကဵု ပြသၞာ (Consensus building) သၟး ရ။

== ၂။ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ (Economy and Livelihood) ==
ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဂကောံ တွဳဗဝိုင် ဝွံ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပွဳပွူ သဘာဝ ညးတအ် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။ ညးတအ် လေပ် ဂယိုင် လမျီု နကဵု နဲကဲ ၃ သာ် အဓိက-

# '''ပွမဂၠာဲ စၞ ကေုာံ လၟ (Hunter-gatherers):''' ဒှ် နဲကဲ မတြေံ အိုတ်။ ညးတအ် အာ လၟ သတ် ဇိုင် ပန် ကေုာံ ဂၠာဲ ၜှ် စ ရိုဟ် ဆု သတ် ဆု ပ္ဍဲ ဂြိုပ်။ (ဥပမာ - ဂကူ သာန် (San) ပ္ဍဲ အာဖရိက သၠုင်ကျာ)။
# '''ပွမလွဳ ဇဵု သတ် (Pastoralism):''' ပွမလွဳ စ သတ် ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု ဂၠဴ၊ သဵု ကေုာံ ကၟာတ် တုဲ ညးတအ် မလေပ် ပြံင် ဌာန် အာ ကၠုင် လၟိုန် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ တိ ချောဲ ရ။ (ဥပမာ - ဂကောံ မာသာင် (Maasai) ပ္ဍဲ ကေန်ညာ)။
# '''ပွမတဵုလွဳ ဓမ္မတာ (Horticulture/Subsistence Farming):''' ပွမတဵုလွဳ သြောအ်၊ ကဥ နကဵု နဲကဲ တြေံတြဟ် သွက်ဂွံ စ ၜိုတ် ရုံဂပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ အိန်ထံင် သၟး (ဟွံသေင် သွက်ဂွံ သွံ ရာန်)။ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ် စကာ နဲကဲ စံင် ဂြိုပ် တုဲ တဵုလွဳ (Slash-and-burn) ရ။ (ဥပမာ - ဂကူ ကောန်ဒဵု လ္ၚဵု ပ္ဍဲ အာရှ အရှေတ်-သၠုင်ကျာ)။

== ၃။ ဂကောံ တွဳဗဝိုင် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် (Tribes in the Modern World) ==
ပ္ဍဲကဵု ဝင် ခေတ် တၟိ ဏအ် မ္ဂး، ဂကောံ တွဳဗဝိုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒး ဒုင် လွှမ်းမိုး ကေုာံ ပလီုပလာ် လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင်-

* '''သြဇာ ကိုဝ်လဝ်နဳ ကေုာံ ဍုင် (Colonialism and the State):''' ကာလ အေန်ပါယာ ကိုဝ်လဝ်နဳ ကဵု အလဵုအသဳ ဍုင် (Nation-states) ခေတ် တၟိ တအ် သၠဲ တိတ် ကၠုင် ပယျဵု မ္ဂး၊ ဂကောံ တွဳဗဝိုင် တအ် ဒး ဒုင် သီ ကေတ် တိဍာ် သဘာဝ၊ ဒး ဒုင် အုပ်ဓုပ် သၟဝ် သၞောတ် ဥပဒေ တၟိ ကေုာံ ဒး ဒုင် ဖအောဝ် ညံင် ဂွံ ပြံင်လှာဲ ယေန်သၞာင် (Assimilation) ရ။
* '''အခေါင်အရာ ဂကူ တမ်မူလ (Indigenous Rights):''' လၟုဟ် မ္ဂး ဂကောံ တွဳဗဝိုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ &quot;ဂကူ တမ်မူလ&quot; (Indigenous peoples) ရ။ ညးတအ် ပံင်ကောံ တုဲ တဝ်စၞေဟ် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ကလေင် ကလိဂွံ အခေါင် အုပ်ဓုပ် အလဵု ဇကု (Self-determination)၊ အခေါင် ပိုင်ပြဳ တိဍာ် ကေုာံ ပွမမင်မဲ ယေန်သၞာင် ကဵု အရေဝ်ဘာသာ ညးတအ် နူကဵု ပရေင် ကၠေအ် ဗဒန် ရ။

== ၄။ ပရေင် ပါ်ပဲါ လတူ ဝေါဟာရ &quot;Tribe&quot; (Critique of the Term) ==
ပ္ဍဲကဵု ပညာ မနုဿဗေဒ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး، တၠပညာ လ္ၚဵု တအ် စွံ သတိ ကေုာံ ဝေင်ပဲါ ပွမစကာ ဝေါဟာရ &quot;Tribe&quot; ဏအ် ရ။ ဟိုတ် ဂှ် ဒှ် ဟိုတ်နူ ပ္ဍဲ အခိင် ကိုဝ်လဝ်နဳ ဂှ် ညးတအ် စကာ လဝ် ဝေါဟာရ ဏအ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ကဆံင် (Derogatory) ဒဒှ်ရ ဂကောံမၞိဟ် တအ် ဏအ် ဂှ် &quot;ဟွံမွဲ ကု ယေန်သၞာင်&quot; (Primitive) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;အရိုင်&quot; (Savage) ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ညးတအ် ဒးစိုတ် စကာ ဝေါဟာရ &quot;ဂကောံ ဂကူ&quot; (Ethnic group) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဂကူ တမ်မူလ&quot; (Indigenous peoples) ဂၠိုင် နူ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[မနုဿဗေဒ]] (Anthropology)
* မနုဿဗေဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political anthropology)
* ဂကူ တမ်မူလ (Indigenous peoples)
* လူမှုဗေဒ (Sociology)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* Sahlins, Marshall D. (1968). ''Tribesmen''. Prentice-Hall.
* Kottak, Conrad Phillip (2015). ''Cultural Anthropology: Appreciating Cultural Diversity'' (16th ed.). McGraw-Hill Education. ISBN 978-0077861537.</text>
      <sha1>p5rgptaa8ozouw4iurqedxbu4y38k8n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54364</id>
      <parentid>54363</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T03:01:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* နိဿဲ */</comment>
      <origin>54364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10826" sha1="5nrqipk7nw884c8t9o72o7yptgkmxg7" xml:space="preserve">{{Short description|ဂကောံမၞိဟ် မဆက်စပ်ဒၟံင် ညးသကအ် နကဵု ယေန်သၞာင် ကေုာံ ကလောကောဒေအ် မဟွံမွဲ ကု သၞောတ်အလဵုအသဳ}}{{Infobox concept|name=ဂကောံ တွဳဗဝိုင်|native_name=Tribe|image=[[File:Maasai Mara tribe.jpg|250px|ဂကောံ တွဳဗဝိုင် မာသာင် ပ္ဍဲ အာဖရိက]]|caption=ဂကောံ တွဳဗဝိုင် မာသာင် (Maasai) မမံင် ပ္ဍဲ ဍုင် ကေန်ညာ ကဵု တာန်ဇြာနဳယျာ (တိုက် အာဖရိက)|field=[[မနုဿဗေဒ]] (Anthropology), [[လူမှုဗေဒ]] (Sociology), မနုဿဗေဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန်|related_concepts=ဂကူ တမ်မူလ (Indigenous peoples), ဂကောံမၞိဟ် ဟွံမွဲ ကု သၞောတ် ဍုင် (Stateless society), ကလော ကောဒေအ် (Kinship)|key_elements=ယေန်သၞာင် တုပ်သၟဟ်၊ အရေဝ်ဘာသာ တုပ်သၟဟ်၊ တိဍာ် သဘာဝ၊ အုပ်ဓုပ် နကဵု အခိုက်ကၞာ}}
'''ဂကောံ တွဳဗဝိုင်''' ({{lang-en|Tribe}}) ဝွံ ပ္ဍဲကဵု ပညာ မနုဿဗေဒ (Anthropology) မ္ဂး ဍေံဒှ် ဂကောံမၞိဟ် မွဲ မဆက်စပ် ကောံသၟဟ် ဒၟံင် ညးသကအ် နကဵု သၞောဝ် ကလော ကောဒေအ် (Kinship)၊ ယေန်သၞာင် မတုပ် ညးသကအ်၊ အရေဝ်ဘာသာ မတုပ် ညးသကအ် ကေုာံ မမံင် တန်တဴ ပ္ဍဲကဵု ပယျဵု တိဍာ် ဒေသ မွဲ ဓဝ် ရ။

ဗွဲဓမ္မတာ မ္ဂး၊ ဂကောံ တွဳဗဝိုင် တအ် ဝွံ ညးတအ် ဟွံမွဲ ကု သၞောတ် အလဵုအသဳ ဗဟဵု (Centralized government) ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် ဍုင် (State apparatus) မခိုင်ကၠိုက် ပုဟ်။ ညးတအ် အုပ်ဓုပ် ကေုာံ မင်မဲ ပရေင် ညဳသၟဟ် ဂကောံ နကဵု လညာတ် အခိုက်ကၞာ ဘာသာ (Customary law)၊ ဂကောံ ညးဇၞော် (Council of elders) ဟွံသေင်မ္ဂး သကိုပ်/ဇၞော်ကွာန် (Chief) တအ် ရ။

== ၁။ လဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ် (Social Structure) ==
လဒက်ပ္တန် ဂကောံ တွဳဗဝိုင် ဂှ် ဍေံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် ခေတ် တၟိ ဗွဲမလောန်-

* '''သ္ပ သဇိုင် ကု ကလော ကောဒေအ် (Kinship-based):''' ပရေင် ဆက်ဆောံ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဂှ် ဍေံ သ္ပ သဇိုင် ကု တၞောဝ် ဆီ ကေုာံ ပရေင် ဖျေဟ် ဒၞာဲ အိန်ထံင် ရ။ ကောန် ဂကောံ တအ် သီုဖအိုတ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု တမ်မူလ နော် နာဲ မွဲ ဓဝ် (Common ancestor) ရ။
* '''ပရေင် တုပ်သၟဟ် (Egalitarianism):''' ဂကောံ တွဳဗဝိုင် တြေံ ဗွဲမဂၠိုင် (ဗွဲတၟေင် ဂကောံ မဂၠာဲ စၞ သဘာဝ တအ်) ဂှ် ညးတအ် ဟွံမွဲ ကု ပရေင် ဖျေဟ် ကဆံင် သၠုင် သဝ် မၞိဟ် (Social stratification) တုဲ၊ သြန် ဒြပ် ရတ် တအ် လေဝ် ညးတအ် ပိုင်ပြဳ ကေုာံ ပါ်ပရအ် စ မွဲစွံ (Communal ownership) ရ။
* '''ပရေင် အုပ်ဓုပ် (Leadership):''' ၜိုန်ရ နွံ ကု သကိုပ် (Chiefs) ကီု လေဝ်၊ အဝဵု ညးတအ် ဂှ် ဟွံမွဲ ကု ဒပ် ပုလိပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပၞာန် သွက်ဂွံ ထိင် ဒက် ရ။ အဝဵု သကိုပ် ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူကဵု အစောံသတ္တိ ပူဂိုလ်၊ လညာတ် မၞုံ ကု ပညာ (Wisdom) ကေုာံ ပွမမာန် ဖျေဟ် ညဳသၟဟ် ကဵု ပြသၞာ (Consensus building) သၟး ရ။

== ၂။ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ (Economy and Livelihood) ==
ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဂကောံ တွဳဗဝိုင် ဝွံ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပွဳပွူ သဘာဝ ညးတအ် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။ ညးတအ် လေပ် ဂယိုင် လမျီု နကဵု နဲကဲ ၃ သာ် အဓိက-

# '''ပွမဂၠာဲ စၞ ကေုာံ လၟ (Hunter-gatherers):''' ဒှ် နဲကဲ မတြေံ အိုတ်။ ညးတအ် အာ လၟ သတ် ဇိုင် ပန် ကေုာံ ဂၠာဲ ၜှ် စ ရိုဟ် ဆု သတ် ဆု ပ္ဍဲ ဂြိုပ်။ (ဥပမာ - ဂကူ သာန် (San) ပ္ဍဲ အာဖရိက သၠုင်ကျာ)။
# '''ပွမလွဳ ဇဵု သတ် (Pastoralism):''' ပွမလွဳ စ သတ် ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု ဂၠဴ၊ သဵု ကေုာံ ကၟာတ် တုဲ ညးတအ် မလေပ် ပြံင် ဌာန် အာ ကၠုင် လၟိုန် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ တိ ချောဲ ရ။ (ဥပမာ - ဂကောံ မာသာင် (Maasai) ပ္ဍဲ ကေန်ညာ)။
# '''ပွမတဵုလွဳ ဓမ္မတာ (Horticulture/Subsistence Farming):''' ပွမတဵုလွဳ သြောအ်၊ ကဥ နကဵု နဲကဲ တြေံတြဟ် သွက်ဂွံ စ ၜိုတ် ရုံဂပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ အိန်ထံင် သၟး (ဟွံသေင် သွက်ဂွံ သွံ ရာန်)။ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ် စကာ နဲကဲ စံင် ဂြိုပ် တုဲ တဵုလွဳ (Slash-and-burn) ရ။ (ဥပမာ - ဂကူ ကောန်ဒဵု လ္ၚဵု ပ္ဍဲ အာရှ အရှေတ်-သၠုင်ကျာ)။

== ၃။ ဂကောံ တွဳဗဝိုင် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် (Tribes in the Modern World) ==
ပ္ဍဲကဵု ဝင် ခေတ် တၟိ ဏအ် မ္ဂး، ဂကောံ တွဳဗဝိုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒး ဒုင် လွှမ်းမိုး ကေုာံ ပလီုပလာ် လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင်-

* '''သြဇာ ကိုဝ်လဝ်နဳ ကေုာံ ဍုင် (Colonialism and the State):''' ကာလ အေန်ပါယာ ကိုဝ်လဝ်နဳ ကဵု အလဵုအသဳ ဍုင် (Nation-states) ခေတ် တၟိ တအ် သၠဲ တိတ် ကၠုင် ပယျဵု မ္ဂး၊ ဂကောံ တွဳဗဝိုင် တအ် ဒး ဒုင် သီ ကေတ် တိဍာ် သဘာဝ၊ ဒး ဒုင် အုပ်ဓုပ် သၟဝ် သၞောတ် ဥပဒေ တၟိ ကေုာံ ဒး ဒုင် ဖအောဝ် ညံင် ဂွံ ပြံင်လှာဲ ယေန်သၞာင် (Assimilation) ရ။
* '''အခေါင်အရာ ဂကူ တမ်မူလ (Indigenous Rights):''' လၟုဟ် မ္ဂး ဂကောံ တွဳဗဝိုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ &quot;ဂကူ တမ်မူလ&quot; (Indigenous peoples) ရ။ ညးတအ် ပံင်ကောံ တုဲ တဝ်စၞေဟ် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ကလေင် ကလိဂွံ အခေါင် အုပ်ဓုပ် အလဵု ဇကု (Self-determination)၊ အခေါင် ပိုင်ပြဳ တိဍာ် ကေုာံ ပွမမင်မဲ ယေန်သၞာင် ကဵု အရေဝ်ဘာသာ ညးတအ် နူကဵု ပရေင် ကၠေအ် ဗဒန် ရ။

== ၄။ ပရေင် ပါ်ပဲါ လတူ ဝေါဟာရ &quot;Tribe&quot; (Critique of the Term) ==
ပ္ဍဲကဵု ပညာ မနုဿဗေဒ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး، တၠပညာ လ္ၚဵု တအ် စွံ သတိ ကေုာံ ဝေင်ပဲါ ပွမစကာ ဝေါဟာရ &quot;Tribe&quot; ဏအ် ရ။ ဟိုတ် ဂှ် ဒှ် ဟိုတ်နူ ပ္ဍဲ အခိင် ကိုဝ်လဝ်နဳ ဂှ် ညးတအ် စကာ လဝ် ဝေါဟာရ ဏအ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ကဆံင် (Derogatory) ဒဒှ်ရ ဂကောံမၞိဟ် တအ် ဏအ် ဂှ် &quot;ဟွံမွဲ ကု ယေန်သၞာင်&quot; (Primitive) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;အရိုင်&quot; (Savage) ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ညးတအ် ဒးစိုတ် စကာ ဝေါဟာရ &quot;ဂကောံ ဂကူ&quot; (Ethnic group) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဂကူ တမ်မူလ&quot; (Indigenous peoples) ဂၠိုင် နူ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[မနုဿဗေဒ]] (Anthropology)
* မနုဿဗေဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political anthropology)
* ဂကူ တမ်မူလ (Indigenous peoples)
* လူမှုဗေဒ (Sociology)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* Sahlins, Marshall D. (1968). ''Tribesmen''. Prentice-Hall.
* Kottak, Conrad Phillip (2015). ''Cultural Anthropology: Appreciating Cultural Diversity'' (16th ed.). McGraw-Hill Education. ISBN 978-0077861537.
{{DEFAULTSORT:ဂကောံ တွဳဗဝိုင်}} [[Category:မနုဿဗေဒ]] [[Category:လူမှုဗေဒ]] [[Category:ဂကောံမၞိဟ်]]</text>
      <sha1>5nrqipk7nw884c8t9o72o7yptgkmxg7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54365</id>
      <parentid>54364</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T03:05:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် */</comment>
      <origin>54365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10787" sha1="jkvnbd8snxqe6an28bdowoh18vwpv6k" xml:space="preserve">{{Short description|ဂကောံမၞိဟ် မဆက်စပ်ဒၟံင် ညးသကအ် နကဵု ယေန်သၞာင် ကေုာံ ကလောကောဒေအ် မဟွံမွဲ ကု သၞောတ်အလဵုအသဳ}}{{Infobox concept|name=ဂကောံ တွဳဗဝိုင်|native_name=Tribe|image=[[File:Maasai Mara tribe.jpg|250px|ဂကောံ တွဳဗဝိုင် မာသာင် ပ္ဍဲ အာဖရိက]]|caption=ဂကောံ တွဳဗဝိုင် မာသာင် (Maasai) မမံင် ပ္ဍဲ ဍုင် ကေန်ညာ ကဵု တာန်ဇြာနဳယျာ (တိုက် အာဖရိက)|field=[[မနုဿဗေဒ]] (Anthropology), [[လူမှုဗေဒ]] (Sociology), မနုဿဗေဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန်|related_concepts=ဂကူ တမ်မူလ (Indigenous peoples), ဂကောံမၞိဟ် ဟွံမွဲ ကု သၞောတ် ဍုင် (Stateless society), ကလော ကောဒေအ် (Kinship)|key_elements=ယေန်သၞာင် တုပ်သၟဟ်၊ အရေဝ်ဘာသာ တုပ်သၟဟ်၊ တိဍာ် သဘာဝ၊ အုပ်ဓုပ် နကဵု အခိုက်ကၞာ}}
'''ဂကောံ တွဳဗဝိုင်''' ({{lang-en|Tribe}}) ဝွံ ပ္ဍဲကဵု ပညာ မနုဿဗေဒ (Anthropology) မ္ဂး ဍေံဒှ် ဂကောံမၞိဟ် မွဲ မဆက်စပ် ကောံသၟဟ် ဒၟံင် ညးသကအ် နကဵု သၞောဝ် ကလော ကောဒေအ် (Kinship)၊ ယေန်သၞာင် မတုပ် ညးသကအ်၊ အရေဝ်ဘာသာ မတုပ် ညးသကအ် ကေုာံ မမံင် တန်တဴ ပ္ဍဲကဵု ပယျဵု တိဍာ် ဒေသ မွဲ ဓဝ် ရ။

ဗွဲဓမ္မတာ မ္ဂး၊ ဂကောံ တွဳဗဝိုင် တအ် ဝွံ ညးတအ် ဟွံမွဲ ကု သၞောတ် အလဵုအသဳ ဗဟဵု (Centralized government) ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် ဍုင် (State apparatus) မခိုင်ကၠိုက် ပုဟ်။ ညးတအ် အုပ်ဓုပ် ကေုာံ မင်မဲ ပရေင် ညဳသၟဟ် ဂကောံ နကဵု လညာတ် အခိုက်ကၞာ ဘာသာ (Customary law)၊ ဂကောံ ညးဇၞော် (Council of elders) ဟွံသေင်မ္ဂး သကိုပ်/ဇၞော်ကွာန် (Chief) တအ် ရ။

== ၁။ လဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ် (Social Structure) ==
လဒက်ပ္တန် ဂကောံ တွဳဗဝိုင် ဂှ် ဍေံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် ခေတ် တၟိ ဗွဲမလောန်-

* '''သ္ပ သဇိုင် ကု ကလော ကောဒေအ် (Kinship-based):''' ပရေင် ဆက်ဆောံ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဂှ် ဍေံ သ္ပ သဇိုင် ကု တၞောဝ် ဆီ ကေုာံ ပရေင် ဖျေဟ် ဒၞာဲ အိန်ထံင် ရ။ ကောန် ဂကောံ တအ် သီုဖအိုတ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု တမ်မူလ နော် နာဲ မွဲ ဓဝ် (Common ancestor) ရ။
* '''ပရေင် တုပ်သၟဟ် (Egalitarianism):''' ဂကောံ တွဳဗဝိုင် တြေံ ဗွဲမဂၠိုင် (ဗွဲတၟေင် ဂကောံ မဂၠာဲ စၞ သဘာဝ တအ်) ဂှ် ညးတအ် ဟွံမွဲ ကု ပရေင် ဖျေဟ် ကဆံင် သၠုင် သဝ် မၞိဟ် (Social stratification) တုဲ၊ သြန် ဒြပ် ရတ် တအ် လေဝ် ညးတအ် ပိုင်ပြဳ ကေုာံ ပါ်ပရအ် စ မွဲစွံ (Communal ownership) ရ။
* '''ပရေင် အုပ်ဓုပ် (Leadership):''' ၜိုန်ရ နွံ ကု သကိုပ် (Chiefs) ကီု လေဝ်၊ အဝဵု ညးတအ် ဂှ် ဟွံမွဲ ကု ဒပ် ပုလိပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပၞာန် သွက်ဂွံ ထိင် ဒက် ရ။ အဝဵု သကိုပ် ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူကဵု အစောံသတ္တိ ပူဂိုလ်၊ လညာတ် မၞုံ ကု ပညာ (Wisdom) ကေုာံ ပွမမာန် ဖျေဟ် ညဳသၟဟ် ကဵု ပြသၞာ (Consensus building) သၟး ရ။

== ၂။ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ (Economy and Livelihood) ==
ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဂကောံ တွဳဗဝိုင် ဝွံ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပွဳပွူ သဘာဝ ညးတအ် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။ ညးတအ် လေပ် ဂယိုင် လမျီု နကဵု နဲကဲ ၃ သာ် အဓိက-

# '''ပွမဂၠာဲ စၞ ကေုာံ လၟ (Hunter-gatherers):''' ဒှ် နဲကဲ မတြေံ အိုတ်။ ညးတအ် အာ လၟ သတ် ဇိုင် ပန် ကေုာံ ဂၠာဲ ၜှ် စ ရိုဟ် ဆု သတ် ဆု ပ္ဍဲ ဂြိုပ်။ (ဥပမာ - ဂကူ သာန် (San) ပ္ဍဲ အာဖရိက သၠုင်ကျာ)။
# '''ပွမလွဳ ဇဵု သတ် (Pastoralism):''' ပွမလွဳ စ သတ် ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု ဂၠဴ၊ သဵု ကေုာံ ကၟာတ် တုဲ ညးတအ် မလေပ် ပြံင် ဌာန် အာ ကၠုင် လၟိုန် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ တိ ချောဲ ရ။ (ဥပမာ - ဂကောံ မာသာင် (Maasai) ပ္ဍဲ ကေန်ညာ)။
# '''ပွမတဵုလွဳ ဓမ္မတာ (Horticulture/Subsistence Farming):''' ပွမတဵုလွဳ သြောအ်၊ ကဥ နကဵု နဲကဲ တြေံတြဟ် သွက်ဂွံ စ ၜိုတ် ရုံဂပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ အိန်ထံင် သၟး (ဟွံသေင် သွက်ဂွံ သွံ ရာန်)။ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ် စကာ နဲကဲ စံင် ဂြိုပ် တုဲ တဵုလွဳ (Slash-and-burn) ရ။ (ဥပမာ - ဂကူ ကောန်ဒဵု လ္ၚဵု ပ္ဍဲ အာရှ အရှေတ်-သၠုင်ကျာ)။

== ၃။ ဂကောံ တွဳဗဝိုင် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် (Tribes in the Modern World) ==
ပ္ဍဲကဵု ဝင် ခေတ် တၟိ ဏအ် မ္ဂး، ဂကောံ တွဳဗဝိုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒး ဒုင် လွှမ်းမိုး ကေုာံ ပလီုပလာ် လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင်-

* '''သြဇာ ကိုဝ်လဝ်နဳ ကေုာံ ဍုင် (Colonialism and the State):''' ကာလ အေန်ပါယာ ကိုဝ်လဝ်နဳ ကဵု အလဵုအသဳ ဍုင် (Nation-states) ခေတ် တၟိ တအ် သၠဲ တိတ် ကၠုင် ပယျဵု မ္ဂး၊ ဂကောံ တွဳဗဝိုင် တအ် ဒး ဒုင် သီ ကေတ် တိဍာ် သဘာဝ၊ ဒး ဒုင် အုပ်ဓုပ် သၟဝ် သၞောတ် ဥပဒေ တၟိ ကေုာံ ဒး ဒုင် ဖအောဝ် ညံင် ဂွံ ပြံင်လှာဲ ယေန်သၞာင် (Assimilation) ရ။
* '''အခေါင်အရာ ဂကူ တမ်မူလ (Indigenous Rights):''' လၟုဟ် မ္ဂး ဂကောံ တွဳဗဝိုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ &quot;ဂကူ တမ်မူလ&quot; (Indigenous peoples) ရ။ ညးတအ် ပံင်ကောံ တုဲ တဝ်စၞေဟ် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ကလေင် ကလိဂွံ အခေါင် အုပ်ဓုပ် အလဵု ဇကု (Self-determination)၊ အခေါင် ပိုင်ပြဳ တိဍာ် ကေုာံ ပွမမင်မဲ ယေန်သၞာင် ကဵု အရေဝ်ဘာသာ ညးတအ် နူကဵု ပရေင် ကၠေအ် ဗဒန် ရ။

== ၄။ ပရေင် ပါ်ပဲါ လတူ ဝေါဟာရ &quot;Tribe&quot; (Critique of the Term) ==
ပ္ဍဲကဵု ပညာ မနုဿဗေဒ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး، တၠပညာ လ္ၚဵု တအ် စွံ သတိ ကေုာံ ဝေင်ပဲါ ပွမစကာ ဝေါဟာရ &quot;Tribe&quot; ဏအ် ရ။ ဟိုတ် ဂှ် ဒှ် ဟိုတ်နူ ပ္ဍဲ အခိင် ကိုဝ်လဝ်နဳ ဂှ် ညးတအ် စကာ လဝ် ဝေါဟာရ ဏအ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ကဆံင် (Derogatory) ဒဒှ်ရ ဂကောံမၞိဟ် တအ် ဏအ် ဂှ် &quot;ဟွံမွဲ ကု ယေန်သၞာင်&quot; (Primitive) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;အရိုင်&quot; (Savage) ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ညးတအ် ဒးစိုတ် စကာ ဝေါဟာရ &quot;ဂကောံ ဂကူ&quot; (Ethnic group) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဂကူ တမ်မူလ&quot; (Indigenous peoples) ဂၠိုင် နူ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[မနုဿဗေဒ]] (Anthropology)
* မနုဿဗေဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political anthropology)
* ဂကူ တမ်မူလ (Indigenous peoples)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* Sahlins, Marshall D. (1968). ''Tribesmen''. Prentice-Hall.
* Kottak, Conrad Phillip (2015). ''Cultural Anthropology: Appreciating Cultural Diversity'' (16th ed.). McGraw-Hill Education. ISBN 978-0077861537.
{{DEFAULTSORT:ဂကောံ တွဳဗဝိုင်}} [[Category:မနုဿဗေဒ]] [[Category:လူမှုဗေဒ]] [[Category:ဂကောံမၞိဟ်]]</text>
      <sha1>jkvnbd8snxqe6an28bdowoh18vwpv6k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54366</id>
      <parentid>54365</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T03:05:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10750" sha1="4xqnbgnm7istco2dy11wmn1oonkgtmo" xml:space="preserve">{{Short description|ဂကောံမၞိဟ် မဆက်စပ်ဒၟံင် ညးသကအ် နကဵု ယေန်သၞာင် ကေုာံ ကလောကောဒေအ် မဟွံမွဲ ကု သၞောတ်အလဵုအသဳ}}{{Infobox concept|name=ဂကောံ တွဳဗဝိုင်|native_name=Tribe|image=[[File:Maasai Mara tribe.jpg|250px|ဂကောံ တွဳဗဝိုင် မာသာင် ပ္ဍဲ အာဖရိက]]|caption=ဂကောံ တွဳဗဝိုင် မာသာင် (Maasai) မမံင် ပ္ဍဲ ဍုင် ကေန်ညာ ကဵု တာန်ဇြာနဳယျာ (တိုက် အာဖရိက)|field=[[မနုဿဗေဒ]] (Anthropology), [[လူမှုဗေဒ]] (Sociology), မနုဿဗေဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန်|related_concepts=ဂကူ တမ်မူလ (Indigenous peoples), ဂကောံမၞိဟ် ဟွံမွဲ ကု သၞောတ် ဍုင် (Stateless society), ကလော ကောဒေအ် (Kinship)|key_elements=ယေန်သၞာင် တုပ်သၟဟ်၊ အရေဝ်ဘာသာ တုပ်သၟဟ်၊ တိဍာ် သဘာဝ၊ အုပ်ဓုပ် နကဵု အခိုက်ကၞာ}}
'''ဂကောံ တွဳဗဝိုင်''' ({{lang-en|Tribe}}) ဝွံ ပ္ဍဲကဵု ပညာ မနုဿဗေဒ (Anthropology) မ္ဂး ဍေံဒှ် ဂကောံမၞိဟ် မွဲ မဆက်စပ် ကောံသၟဟ် ဒၟံင် ညးသကအ် နကဵု သၞောဝ် ကလော ကောဒေအ် (Kinship)၊ ယေန်သၞာင် မတုပ် ညးသကအ်၊ အရေဝ်ဘာသာ မတုပ် ညးသကအ် ကေုာံ မမံင် တန်တဴ ပ္ဍဲကဵု ပယျဵု တိဍာ် ဒေသ မွဲ ဓဝ် ရ။

ဗွဲဓမ္မတာ မ္ဂး၊ ဂကောံ တွဳဗဝိုင် တအ် ဝွံ ညးတအ် ဟွံမွဲ ကု သၞောတ် အလဵုအသဳ ဗဟဵု (Centralized government) ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် ဍုင် (State apparatus) မခိုင်ကၠိုက် ပုဟ်။ ညးတအ် အုပ်ဓုပ် ကေုာံ မင်မဲ ပရေင် ညဳသၟဟ် ဂကောံ နကဵု လညာတ် အခိုက်ကၞာ ဘာသာ (Customary law)၊ ဂကောံ ညးဇၞော် (Council of elders) ဟွံသေင်မ္ဂး သကိုပ်/ဇၞော်ကွာန် (Chief) တအ် ရ။

== ၁။ လဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ် (Social Structure) ==
လဒက်ပ္တန် ဂကောံ တွဳဗဝိုင် ဂှ် ဍေံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် ခေတ် တၟိ ဗွဲမလောန်-

* '''သ္ပ သဇိုင် ကု ကလော ကောဒေအ် (Kinship-based):''' ပရေင် ဆက်ဆောံ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဂှ် ဍေံ သ္ပ သဇိုင် ကု တၞောဝ် ဆီ ကေုာံ ပရေင် ဖျေဟ် ဒၞာဲ အိန်ထံင် ရ။ ကောန် ဂကောံ တအ် သီုဖအိုတ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု တမ်မူလ နော် နာဲ မွဲ ဓဝ် (Common ancestor) ရ။
* '''ပရေင် တုပ်သၟဟ် (Egalitarianism):''' ဂကောံ တွဳဗဝိုင် တြေံ ဗွဲမဂၠိုင် (ဗွဲတၟေင် ဂကောံ မဂၠာဲ စၞ သဘာဝ တအ်) ဂှ် ညးတအ် ဟွံမွဲ ကု ပရေင် ဖျေဟ် ကဆံင် သၠုင် သဝ် မၞိဟ် (Social stratification) တုဲ၊ သြန် ဒြပ် ရတ် တအ် လေဝ် ညးတအ် ပိုင်ပြဳ ကေုာံ ပါ်ပရအ် စ မွဲစွံ (Communal ownership) ရ။
* '''ပရေင် အုပ်ဓုပ် (Leadership):''' ၜိုန်ရ နွံ ကု သကိုပ် (Chiefs) ကီု လေဝ်၊ အဝဵု ညးတအ် ဂှ် ဟွံမွဲ ကု ဒပ် ပုလိပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပၞာန် သွက်ဂွံ ထိင် ဒက် ရ။ အဝဵု သကိုပ် ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူကဵု အစောံသတ္တိ ပူဂိုလ်၊ လညာတ် မၞုံ ကု ပညာ (Wisdom) ကေုာံ ပွမမာန် ဖျေဟ် ညဳသၟဟ် ကဵု ပြသၞာ (Consensus building) သၟး ရ။

== ၂။ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ (Economy and Livelihood) ==
ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဂကောံ တွဳဗဝိုင် ဝွံ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပွဳပွူ သဘာဝ ညးတအ် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။ ညးတအ် လေပ် ဂယိုင် လမျီု နကဵု နဲကဲ ၃ သာ် အဓိက-

# '''ပွမဂၠာဲ စၞ ကေုာံ လၟ (Hunter-gatherers):''' ဒှ် နဲကဲ မတြေံ အိုတ်။ ညးတအ် အာ လၟ သတ် ဇိုင် ပန် ကေုာံ ဂၠာဲ ၜှ် စ ရိုဟ် ဆု သတ် ဆု ပ္ဍဲ ဂြိုပ်။ (ဥပမာ - ဂကူ သာန် (San) ပ္ဍဲ အာဖရိက သၠုင်ကျာ)။
# '''ပွမလွဳ ဇဵု သတ် (Pastoralism):''' ပွမလွဳ စ သတ် ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု ဂၠဴ၊ သဵု ကေုာံ ကၟာတ် တုဲ ညးတအ် မလေပ် ပြံင် ဌာန် အာ ကၠုင် လၟိုန် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ တိ ချောဲ ရ။ (ဥပမာ - ဂကောံ မာသာင် (Maasai) ပ္ဍဲ ကေန်ညာ)။
# '''ပွမတဵုလွဳ ဓမ္မတာ (Horticulture/Subsistence Farming):''' ပွမတဵုလွဳ သြောအ်၊ ကဥ နကဵု နဲကဲ တြေံတြဟ် သွက်ဂွံ စ ၜိုတ် ရုံဂပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ အိန်ထံင် သၟး (ဟွံသေင် သွက်ဂွံ သွံ ရာန်)။ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ် စကာ နဲကဲ စံင် ဂြိုပ် တုဲ တဵုလွဳ (Slash-and-burn) ရ။ (ဥပမာ - ဂကူ ကောန်ဒဵု လ္ၚဵု ပ္ဍဲ အာရှ အရှေတ်-သၠုင်ကျာ)။

== ၃။ ဂကောံ တွဳဗဝိုင် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် (Tribes in the Modern World) ==
ပ္ဍဲကဵု ဝင် ခေတ် တၟိ ဏအ် မ္ဂး، ဂကောံ တွဳဗဝိုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒး ဒုင် လွှမ်းမိုး ကေုာံ ပလီုပလာ် လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင်-

* '''သြဇာ ကိုဝ်လဝ်နဳ ကေုာံ ဍုင် (Colonialism and the State):''' ကာလ အေန်ပါယာ ကိုဝ်လဝ်နဳ ကဵု အလဵုအသဳ ဍုင် (Nation-states) ခေတ် တၟိ တအ် သၠဲ တိတ် ကၠုင် ပယျဵု မ္ဂး၊ ဂကောံ တွဳဗဝိုင် တအ် ဒး ဒုင် သီ ကေတ် တိဍာ် သဘာဝ၊ ဒး ဒုင် အုပ်ဓုပ် သၟဝ် သၞောတ် ဥပဒေ တၟိ ကေုာံ ဒး ဒုင် ဖအောဝ် ညံင် ဂွံ ပြံင်လှာဲ ယေန်သၞာင် (Assimilation) ရ။
* '''အခေါင်အရာ ဂကူ တမ်မူလ (Indigenous Rights):''' လၟုဟ် မ္ဂး ဂကောံ တွဳဗဝိုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ &quot;ဂကူ တမ်မူလ&quot; (Indigenous peoples) ရ။ ညးတအ် ပံင်ကောံ တုဲ တဝ်စၞေဟ် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ကလေင် ကလိဂွံ အခေါင် အုပ်ဓုပ် အလဵု ဇကု (Self-determination)၊ အခေါင် ပိုင်ပြဳ တိဍာ် ကေုာံ ပွမမင်မဲ ယေန်သၞာင် ကဵု အရေဝ်ဘာသာ ညးတအ် နူကဵု ပရေင် ကၠေအ် ဗဒန် ရ။

== ၄။ ပရေင် ပါ်ပဲါ လတူ ဝေါဟာရ &quot;Tribe&quot; (Critique of the Term) ==
ပ္ဍဲကဵု ပညာ မနုဿဗေဒ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး، တၠပညာ လ္ၚဵု တအ် စွံ သတိ ကေုာံ ဝေင်ပဲါ ပွမစကာ ဝေါဟာရ &quot;Tribe&quot; ဏအ် ရ။ ဟိုတ် ဂှ် ဒှ် ဟိုတ်နူ ပ္ဍဲ အခိင် ကိုဝ်လဝ်နဳ ဂှ် ညးတအ် စကာ လဝ် ဝေါဟာရ ဏအ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ကဆံင် (Derogatory) ဒဒှ်ရ ဂကောံမၞိဟ် တအ် ဏအ် ဂှ် &quot;ဟွံမွဲ ကု ယေန်သၞာင်&quot; (Primitive) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;အရိုင်&quot; (Savage) ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ညးတအ် ဒးစိုတ် စကာ ဝေါဟာရ &quot;ဂကောံ ဂကူ&quot; (Ethnic group) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဂကူ တမ်မူလ&quot; (Indigenous peoples) ဂၠိုင် နူ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[မနုဿဗေဒ]] (Anthropology)
* မနုဿဗေဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political anthropology)
* ဂကူ တမ်မူလ (Indigenous peoples)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* Sahlins, Marshall D. (1968). ''Tribesmen''. Prentice-Hall.
* Kottak, Conrad Phillip (2015). ''Cultural Anthropology: Appreciating Cultural Diversity'' (16th ed.). McGraw-Hill Education. ISBN 978-0077861537.
{{DEFAULTSORT:ဂကောံ တွဳဗဝိုင်}} [[Category:မနုဿဗေဒ]] 
[[Category:ဂကောံမၞိဟ်]]</text>
      <sha1>4xqnbgnm7istco2dy11wmn1oonkgtmo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် သၞောတ်လဒက်ပ္တန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10811</id>
    <revision>
      <id>54367</id>
      <timestamp>2026-05-07T03:09:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ကဏ္ဍ မလ္ၚတ် ပရူ သၞောတ်လဒက်ပ္တန် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်}}{{Infobox academic field|name=ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် သၞောတ်လဒက်ပ္တန်|native_name=Institutional Sociology|image=File:Network representation.svg|250px|...&quot;</comment>
      <origin>54367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13224" sha1="pyu8ooh66byth82lpkn0j3fgybsc5gu" xml:space="preserve">{{Short description|ကဏ္ဍ မလ္ၚတ် ပရူ သၞောတ်လဒက်ပ္တန် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်}}{{Infobox academic field|name=ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် သၞောတ်လဒက်ပ္တန်|native_name=Institutional Sociology|image=[[File:Network representation.svg|250px|ဗီုပြင် ပရေင်ဆက်စပ် ဂကောံ ကေုာံ သၞောတ်လဒက်ပ္တန်]]|caption=ဗီုပြင် မထ္ၜး ကဵု ပရေင် ဆက်စပ် အကြာ ပူဂိုလ်၊ ဂကောံ ကေုာံ သၞောတ်လဒက်ပ္တန် နာနာသာ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်|core_concepts=သၞောတ်လဒက်ပ္တန် (Institutions), ပွမစၟတ်သမ္တီသၞောတ် (Institutionalization), သၞောတ်မတုပ်သၟဟ် (Isomorphism), ခေတ်တၟိ နာနာပြကာ (Multiple modernities), ပွမဖန်ဗဒှ် အဓိပ္ပါယ် (Sensemaking)|subfields=ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် ဂကောံ (Organizational sociology), ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic sociology)|related_fields=[[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology), မနုဿဗေဒ, သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်|prominent_figures=Paul DiMaggio, Walter W. Powell, Shmuel Eisenstadt, Karl Weick, Max Weber}}
'''ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် သၞောတ်လဒက်ပ္တန်''' ({{lang-en|Institutional sociology}} ဟွံသေင်မ္ဂး Sociology of institutions) ဝွံ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍ လ္ၚတ် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ပညာ [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology) ရ။ ပညာ ဏအ် ဂှ် ဍေံ လ္ၚတ် စွံ အာရီု လတူ ဗီုလဵု &quot;သၞောတ်လဒက်ပ္တန်&quot; (Institutions) မပ္တံကဵု ဂကောံ အိန်ထံင်၊ ပရေင် ပညာ၊ ပရေင် ပိုန်ဒြပ်၊ ဘာသာ သာသနာ ကေုာံ အလဵုအသဳ တအ် က္တဵုဒှ် ကၠုင်၊ ဗီုလဵု ဍေံ တန်တဴ ခိုင်ကၠိုက်၊ ကေုာံ ဗီုလဵု ဍေံ လွှမ်းမိုး လတူ အခိုက်အလိုက် စရိုတ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။

သၞောတ်လဒက်ပ္တန် (Institution) မဟီု ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ တိုက် ရုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ ဓမ္မတာ သၟး ပုဟ်။ ဍေံ ဒှ် &quot;သၞောဝ် ကိုန်ဂစိုတ်၊ လညာတ် ပတှ်ေ ကေုာံ အခိုက်အလိုက်&quot; မတန်တဴ လအ် လ ကေုာံ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မဒုင် တဲ လဝ် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် မင်မဲ လၟေင် လၟေတ် ဂကောံမၞိဟ် မွဲ ရ။

== ၁။ သဘဴဓရ် အဓိက (Key Concepts) ==

* '''ပွမစၟတ်သမ္တီ သၞောတ် (Institutionalization):''' ဍေံ ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် မဖန် ညံင် အခိုက်အလိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး လညာတ် မွဲမွဲ ဂွံ က္တဵုဒှ် အာ သၞောဝ် ကိုန်ဂစိုတ် မခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ မဒး ဒုင် စၟတ်သမ္တီ နကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။
* '''သၞောဝ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ် (Norms and Rules):''' သၞောတ်လဒက်ပ္တန် တအ် ဂှ် ဍေံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ သၞောဝ် မချူ လဝ် (Formal rules - ဗီုကဵု ဥပဒေ) ကေုာံ သၞောဝ် မဟွံချူ လဝ် (Informal norms - ဗီုကဵု ယေန်သၞာင် အခိုက်ကၞာ) ရ။
* '''အဝဵု လွှမ်းမိုး (Institutional Power):''' သၞောတ်လဒက်ပ္တန် တအ် ဏအ် ဍေံ နွံ ကု သြဇာ မဖန် ညံင် ပူဂိုလ် တအ် ဂွံ ချပ် ကေုာံ ကၠောန် အတိုင် ဗီုပြင် ညးတအ် မဖန် လဝ် ရ။

== ၂။ လညာတ် သီအိုရဳ ကေုာံ တၠပညာ မပြာကတ်ဂမၠိုင် (Theoretical Frameworks and Key Scholars) ==
ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပညာ ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် ဏအ် မ္ဂး၊ သီအိုရဳ လပါ် သၞောတ်လဒက်ပ္တန် တၟိ (New Institutionalism) ဂှ် ဒှ် လညာတ် မဇၞော်မောဝ် ကေုာံ လွှမ်းမိုး အိုတ် ပ္ဍဲကဵု လ္ၚတ် ပရူ ဂကောံ အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။

=== က။ လညာတ် သၞောတ် မပြံင်လှာဲ တုပ်သၟဟ် (Institutional Isomorphism) ===
တၠပညာ မပြာကတ် လောန် မပ္တံကဵု '''Paul DiMaggio''' ကေုာံ '''Walter W. Powell''' တအ် ဂှ် ညးတအ် ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် သီအိုရဳ ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၃ ရ။ ညးတအ် လ္ၚတ် ရံင် ဒဒှ်ရ &quot;မု ဟိုတ် ဂကောံ (Organizations) နာနာ သာ် တအ် ဂှ် ကာလ လအ် အာ မ္ဂး လဒက်ပ္တန် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ညးတအ် လေပ် တုပ် အာ ညးသကအ် (Isomorphism) ရော?&quot; ညးတအ် ပါ် လဝ် ဟိုတ် ဍေံ ၃ သာ်-

# '''Coercive Isomorphism (ပွမဒးဒုင် ဍဵုဍိုက်):''' ဟိုတ်နူကဵု ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် သၞောဝ် ဥပဒေ ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး အမိင် နူ အလဵုအသဳ လတူ။
# '''Mimetic Isomorphism (ပွမသ္ပ ဗက် ညးတၞဟ်):''' ပ္ဍဲ အခိင် အကာဲအရာ ဟွံသေချာ (Uncertainty) မ္ဂး၊ ဂကောံ တအ် မလေပ် ချာဲ သ္ပ ဗက် အတိုင် ဗီုပြင် ဂကောံ မအံင်ဇၞး ဒၟံင် ကိုပ်ကၠာ တအ် ရ။
# '''Normative Isomorphism (ပွမဒ္ဂေတ် ဗက် သၞောတ် ပညာ):''' ဟိုတ်နူကဵု ပရေင် စံင် ပညာ (Professionalization) ကေုာံ သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ တက္ကသိုလ် တအ် တုပ် ညးသကအ် တုဲ၊ လညာတ် မၞိဟ် ကၠောန် ကမၠောန် တအ် ဂှ် လေပ် တုပ် အာ ညးသကအ် ရ။

=== ခ။ လညာတ် ခေတ်တၟိ နာနာပြကာ (Multiple Modernities) ===
တၠပညာ '''Shmuel Eisenstadt''' ဝွံ ညး ဒှ် မၞိဟ် မဓမံက် ထ္ၜး သီအိုရဳ &quot;Multiple Modernities&quot; ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ် မ္ဂး မၞိဟ် တအ် ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ဍုင် မွဲ ဇၞော်မောဝ် ဒှ် &quot;ခေတ် တၟိ&quot; (Modernization) မ္ဂး ဍေံ ဒး တုပ် အာ ဗီုပြင် ဍုင် ရးပလိုတ် သၟး ရ။ ဆဂး Eisenstadt ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ၊ သၞောတ်လဒက်ပ္တန် ယေန်သၞာင် (Cultural institutions) ဍုင် နာနာ ဂှ် ဍေံ ဟွံတုပ် ညးသကအ် တုဲ၊ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ခေတ် တၟိ ဏအ် ဍေံ လေပ် က္တဵုဒှ် ကၠုင် နကဵု ဗီုပြင် နာနာ သာ် မဟွံတုပ် ကု ရးပလိုတ် (ဥပမာ - ခေတ်တၟိ အာရှ، ခေတ်တၟိ အေတ်သလာမ်) ကီု ရ။

=== ဂ။ ပွမဖန်ဗဒှ် အဓိပ္ပါယ် (Organizational Sensemaking) ===
တၠပညာ '''Karl Weick''' ဝွံ ညး လ္ၚတ် လဝ် ပရူ သၞောတ်လဒက်ပ္တန် ပ္ဍဲ ကဆံင် စိတ္တဗေဒ ကေုာံ ဂကောံ (Sensemaking) ရ။ ညး ဟီု တွဟ် လဝ် ဒဒှ်ရ ဂကောံ ကေုာံ သၞောတ် တအ် ဏအ် ဂှ် ဍေံ တန်တဴ ဒၟံင် ဟွံသေင်၊ ဍေံ က္တဵုဒှ် ဒၟံင် လၟိုန် ဟိုတ်နူကဵု မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံ တအ် ဂှ် ကလေင် ဖန်ဗဒှ် ကေုာံ တွံ အဓိပ္ပါယ် (Interpret) လတူ အကာဲအရာ မက္တဵုဒှ် ဒၟံင် တအ် ရ။

== ၃။ ပရေင် ပြံင်လှာဲ သၞောတ်လဒက်ပ္တန် (Institutional Change) ==
သၞောတ်လဒက်ပ္တန် တအ် ဂှ် ၜိုန်ရ ဍေံ တန်တဴ ခိုင်ကၠိုက် ကီု လေဝ်၊ ဍေံ မလေပ် ပြံင်လှာဲ အာ မာန် ရ။ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဏအ် လေပ် က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူ-

* '''ဟိုတ် လပါ် မ္ၚး (Exogenous shocks):''' ဗီုကဵု ပရေင် ကလိုက်ကၟဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ယဲ ကပ် ဇၞော်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပြသၞာ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် တအ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် သၞောတ် တြေံ ဂွံ လီုလာ် တုဲ ဒး ဒက်ပ္တန် သၞောတ် တၟိ ရ။
* '''သၟာ စန်ဒက် သၞောတ် (Institutional entrepreneurs):''' ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ညးတအ် နွံ ကု အစောံသတ္တိ ကေုာံ သြန် ဒြပ် သွက်ဂွံ လွှမ်းမိုး ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် တၟိ ညံင် ဂွံ ဒှ် အာ သၞောတ် အဓိက ရ။

== ၄။ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ သုတေသန (Importance in Research) ==
ပညာ ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် သၞောတ်လဒက်ပ္တန် ဝွံ ဍေံ ကိစ္စဇၞော် လောန် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်-

* မု ဟိုတ် ပရေင် ပညာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဍုင် လ္ၚဵု တအ် ဇၞော်မောဝ် တုဲ ဍုင် လ္ၚဵု တအ် ဟွံဇၞော်မောဝ်?
* ဗီုလဵု ဂကောံ အလဵုအသဳ၊ ကမ္မဏဳ ကေုာံ NGO တအ် ပြံင်လှာဲ အခိုက်အလိုက် ညးတအ် ပ္ဍဲ အခိင် ကာလ နွံ ကု သြဇာ ဂၠးတိ (Globalization)?
* ဗီုလဵု ယေန်သၞာင် ဒေသ ကဵု သၞောတ် ဂၠးတိ တအ် ပံင်နှဴ သ္ပ ပရေင် လွှမ်းမိုး ညးသကအ်?

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology)
* လူမှုသိပ္ပံ (Social sciences)
* မနုဿဗေဒ ယေန်သၞာင် (Cultural anthropology)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* DiMaggio, P. J., &amp; Powell, W. W. (1983). The iron cage revisited: Institutional isomorphism and collective rationality in organizational fields. ''American Sociological Review'', 48(2), 147-160.
* Eisenstadt, S. N. (2000). Multiple Modernities. ''Daedalus'', 129(1), 1-29.
* Weick, K. E. (1995). ''Sensemaking in Organizations''. Sage Publications.</text>
      <sha1>pyu8ooh66byth82lpkn0j3fgybsc5gu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54368</id>
      <parentid>54367</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T03:09:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* နိဿဲ */</comment>
      <origin>54368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13515" sha1="rjnzw4rouhk6tfl80slyhyu4fmo8gvn" xml:space="preserve">{{Short description|ကဏ္ဍ မလ္ၚတ် ပရူ သၞောတ်လဒက်ပ္တန် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်}}{{Infobox academic field|name=ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် သၞောတ်လဒက်ပ္တန်|native_name=Institutional Sociology|image=[[File:Network representation.svg|250px|ဗီုပြင် ပရေင်ဆက်စပ် ဂကောံ ကေုာံ သၞောတ်လဒက်ပ္တန်]]|caption=ဗီုပြင် မထ္ၜး ကဵု ပရေင် ဆက်စပ် အကြာ ပူဂိုလ်၊ ဂကောံ ကေုာံ သၞောတ်လဒက်ပ္တန် နာနာသာ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်|core_concepts=သၞောတ်လဒက်ပ္တန် (Institutions), ပွမစၟတ်သမ္တီသၞောတ် (Institutionalization), သၞောတ်မတုပ်သၟဟ် (Isomorphism), ခေတ်တၟိ နာနာပြကာ (Multiple modernities), ပွမဖန်ဗဒှ် အဓိပ္ပါယ် (Sensemaking)|subfields=ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် ဂကောံ (Organizational sociology), ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic sociology)|related_fields=[[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology), မနုဿဗေဒ, သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်|prominent_figures=Paul DiMaggio, Walter W. Powell, Shmuel Eisenstadt, Karl Weick, Max Weber}}
'''ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် သၞောတ်လဒက်ပ္တန်''' ({{lang-en|Institutional sociology}} ဟွံသေင်မ္ဂး Sociology of institutions) ဝွံ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍ လ္ၚတ် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ပညာ [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology) ရ။ ပညာ ဏအ် ဂှ် ဍေံ လ္ၚတ် စွံ အာရီု လတူ ဗီုလဵု &quot;သၞောတ်လဒက်ပ္တန်&quot; (Institutions) မပ္တံကဵု ဂကောံ အိန်ထံင်၊ ပရေင် ပညာ၊ ပရေင် ပိုန်ဒြပ်၊ ဘာသာ သာသနာ ကေုာံ အလဵုအသဳ တအ် က္တဵုဒှ် ကၠုင်၊ ဗီုလဵု ဍေံ တန်တဴ ခိုင်ကၠိုက်၊ ကေုာံ ဗီုလဵု ဍေံ လွှမ်းမိုး လတူ အခိုက်အလိုက် စရိုတ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။

သၞောတ်လဒက်ပ္တန် (Institution) မဟီု ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ တိုက် ရုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ ဓမ္မတာ သၟး ပုဟ်။ ဍေံ ဒှ် &quot;သၞောဝ် ကိုန်ဂစိုတ်၊ လညာတ် ပတှ်ေ ကေုာံ အခိုက်အလိုက်&quot; မတန်တဴ လအ် လ ကေုာံ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မဒုင် တဲ လဝ် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် မင်မဲ လၟေင် လၟေတ် ဂကောံမၞိဟ် မွဲ ရ။

== ၁။ သဘဴဓရ် အဓိက (Key Concepts) ==

* '''ပွမစၟတ်သမ္တီ သၞောတ် (Institutionalization):''' ဍေံ ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် မဖန် ညံင် အခိုက်အလိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး လညာတ် မွဲမွဲ ဂွံ က္တဵုဒှ် အာ သၞောဝ် ကိုန်ဂစိုတ် မခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ မဒး ဒုင် စၟတ်သမ္တီ နကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။
* '''သၞောဝ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ် (Norms and Rules):''' သၞောတ်လဒက်ပ္တန် တအ် ဂှ် ဍေံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ သၞောဝ် မချူ လဝ် (Formal rules - ဗီုကဵု ဥပဒေ) ကေုာံ သၞောဝ် မဟွံချူ လဝ် (Informal norms - ဗီုကဵု ယေန်သၞာင် အခိုက်ကၞာ) ရ။
* '''အဝဵု လွှမ်းမိုး (Institutional Power):''' သၞောတ်လဒက်ပ္တန် တအ် ဏအ် ဍေံ နွံ ကု သြဇာ မဖန် ညံင် ပူဂိုလ် တအ် ဂွံ ချပ် ကေုာံ ကၠောန် အတိုင် ဗီုပြင် ညးတအ် မဖန် လဝ် ရ။

== ၂။ လညာတ် သီအိုရဳ ကေုာံ တၠပညာ မပြာကတ်ဂမၠိုင် (Theoretical Frameworks and Key Scholars) ==
ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပညာ ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် ဏအ် မ္ဂး၊ သီအိုရဳ လပါ် သၞောတ်လဒက်ပ္တန် တၟိ (New Institutionalism) ဂှ် ဒှ် လညာတ် မဇၞော်မောဝ် ကေုာံ လွှမ်းမိုး အိုတ် ပ္ဍဲကဵု လ္ၚတ် ပရူ ဂကောံ အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။

=== က။ လညာတ် သၞောတ် မပြံင်လှာဲ တုပ်သၟဟ် (Institutional Isomorphism) ===
တၠပညာ မပြာကတ် လောန် မပ္တံကဵု '''Paul DiMaggio''' ကေုာံ '''Walter W. Powell''' တအ် ဂှ် ညးတအ် ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် သီအိုရဳ ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၃ ရ။ ညးတအ် လ္ၚတ် ရံင် ဒဒှ်ရ &quot;မု ဟိုတ် ဂကောံ (Organizations) နာနာ သာ် တအ် ဂှ် ကာလ လအ် အာ မ္ဂး လဒက်ပ္တန် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ညးတအ် လေပ် တုပ် အာ ညးသကအ် (Isomorphism) ရော?&quot; ညးတအ် ပါ် လဝ် ဟိုတ် ဍေံ ၃ သာ်-

# '''Coercive Isomorphism (ပွမဒးဒုင် ဍဵုဍိုက်):''' ဟိုတ်နူကဵု ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် သၞောဝ် ဥပဒေ ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး အမိင် နူ အလဵုအသဳ လတူ။
# '''Mimetic Isomorphism (ပွမသ္ပ ဗက် ညးတၞဟ်):''' ပ္ဍဲ အခိင် အကာဲအရာ ဟွံသေချာ (Uncertainty) မ္ဂး၊ ဂကောံ တအ် မလေပ် ချာဲ သ္ပ ဗက် အတိုင် ဗီုပြင် ဂကောံ မအံင်ဇၞး ဒၟံင် ကိုပ်ကၠာ တအ် ရ။
# '''Normative Isomorphism (ပွမဒ္ဂေတ် ဗက် သၞောတ် ပညာ):''' ဟိုတ်နူကဵု ပရေင် စံင် ပညာ (Professionalization) ကေုာံ သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ တက္ကသိုလ် တအ် တုပ် ညးသကအ် တုဲ၊ လညာတ် မၞိဟ် ကၠောန် ကမၠောန် တအ် ဂှ် လေပ် တုပ် အာ ညးသကအ် ရ။

=== ခ။ လညာတ် ခေတ်တၟိ နာနာပြကာ (Multiple Modernities) ===
တၠပညာ '''Shmuel Eisenstadt''' ဝွံ ညး ဒှ် မၞိဟ် မဓမံက် ထ္ၜး သီအိုရဳ &quot;Multiple Modernities&quot; ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ် မ္ဂး မၞိဟ် တအ် ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ဍုင် မွဲ ဇၞော်မောဝ် ဒှ် &quot;ခေတ် တၟိ&quot; (Modernization) မ္ဂး ဍေံ ဒး တုပ် အာ ဗီုပြင် ဍုင် ရးပလိုတ် သၟး ရ။ ဆဂး Eisenstadt ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ၊ သၞောတ်လဒက်ပ္တန် ယေန်သၞာင် (Cultural institutions) ဍုင် နာနာ ဂှ် ဍေံ ဟွံတုပ် ညးသကအ် တုဲ၊ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ခေတ် တၟိ ဏအ် ဍေံ လေပ် က္တဵုဒှ် ကၠုင် နကဵု ဗီုပြင် နာနာ သာ် မဟွံတုပ် ကု ရးပလိုတ် (ဥပမာ - ခေတ်တၟိ အာရှ، ခေတ်တၟိ အေတ်သလာမ်) ကီု ရ။

=== ဂ။ ပွမဖန်ဗဒှ် အဓိပ္ပါယ် (Organizational Sensemaking) ===
တၠပညာ '''Karl Weick''' ဝွံ ညး လ္ၚတ် လဝ် ပရူ သၞောတ်လဒက်ပ္တန် ပ္ဍဲ ကဆံင် စိတ္တဗေဒ ကေုာံ ဂကောံ (Sensemaking) ရ။ ညး ဟီု တွဟ် လဝ် ဒဒှ်ရ ဂကောံ ကေုာံ သၞောတ် တအ် ဏအ် ဂှ် ဍေံ တန်တဴ ဒၟံင် ဟွံသေင်၊ ဍေံ က္တဵုဒှ် ဒၟံင် လၟိုန် ဟိုတ်နူကဵု မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံ တအ် ဂှ် ကလေင် ဖန်ဗဒှ် ကေုာံ တွံ အဓိပ္ပါယ် (Interpret) လတူ အကာဲအရာ မက္တဵုဒှ် ဒၟံင် တအ် ရ။

== ၃။ ပရေင် ပြံင်လှာဲ သၞောတ်လဒက်ပ္တန် (Institutional Change) ==
သၞောတ်လဒက်ပ္တန် တအ် ဂှ် ၜိုန်ရ ဍေံ တန်တဴ ခိုင်ကၠိုက် ကီု လေဝ်၊ ဍေံ မလေပ် ပြံင်လှာဲ အာ မာန် ရ။ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဏအ် လေပ် က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူ-

* '''ဟိုတ် လပါ် မ္ၚး (Exogenous shocks):''' ဗီုကဵု ပရေင် ကလိုက်ကၟဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ယဲ ကပ် ဇၞော်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပြသၞာ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် တအ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် သၞောတ် တြေံ ဂွံ လီုလာ် တုဲ ဒး ဒက်ပ္တန် သၞောတ် တၟိ ရ။
* '''သၟာ စန်ဒက် သၞောတ် (Institutional entrepreneurs):''' ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ညးတအ် နွံ ကု အစောံသတ္တိ ကေုာံ သြန် ဒြပ် သွက်ဂွံ လွှမ်းမိုး ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် တၟိ ညံင် ဂွံ ဒှ် အာ သၞောတ် အဓိက ရ။

== ၄။ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ သုတေသန (Importance in Research) ==
ပညာ ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် သၞောတ်လဒက်ပ္တန် ဝွံ ဍေံ ကိစ္စဇၞော် လောန် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်-

* မု ဟိုတ် ပရေင် ပညာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဍုင် လ္ၚဵု တအ် ဇၞော်မောဝ် တုဲ ဍုင် လ္ၚဵု တအ် ဟွံဇၞော်မောဝ်?
* ဗီုလဵု ဂကောံ အလဵုအသဳ၊ ကမ္မဏဳ ကေုာံ NGO တအ် ပြံင်လှာဲ အခိုက်အလိုက် ညးတအ် ပ္ဍဲ အခိင် ကာလ နွံ ကု သြဇာ ဂၠးတိ (Globalization)?
* ဗီုလဵု ယေန်သၞာင် ဒေသ ကဵု သၞောတ် ဂၠးတိ တအ် ပံင်နှဴ သ္ပ ပရေင် လွှမ်းမိုး ညးသကအ်?

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology)
* လူမှုသိပ္ပံ (Social sciences)
* မနုဿဗေဒ ယေန်သၞာင် (Cultural anthropology)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* DiMaggio, P. J., &amp; Powell, W. W. (1983). The iron cage revisited: Institutional isomorphism and collective rationality in organizational fields. ''American Sociological Review'', 48(2), 147-160.
* Eisenstadt, S. N. (2000). Multiple Modernities. ''Daedalus'', 129(1), 1-29.
* Weick, K. E. (1995). ''Sensemaking in Organizations''. Sage Publications.
{{DEFAULTSORT:ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် သၞောတ်လဒက်ပ္တန်}} [[Category:ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]] [[Category:သၞောတ်လဒက်ပ္တန်]] [[Category:လူမှုသိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>rjnzw4rouhk6tfl80slyhyu4fmo8gvn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10812</id>
    <revision>
      <id>54370</id>
      <timestamp>2026-05-07T03:16:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် မလ္ၚတ် ပရူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ်}} {{Infobox academic field | name = ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် | native_name = Sociology | image = File:Network representation.svg|250px|ဗီုပြင် ပရေင်ဆက်စ...&quot;</comment>
      <origin>54370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12283" sha1="j5m3vjbf1b07z357y523v0hcjbqernh" xml:space="preserve">{{Short description|သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် မလ္ၚတ် ပရူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ်}}
{{Infobox academic field
| name = ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်
| native_name = Sociology
| image = [[File:Network representation.svg|250px|ဗီုပြင် ပရေင်ဆက်စပ် ဂကောံမၞိဟ်]]
| caption = ဗီုပြင် သင်္ကေတ မထ္ၜးပျး ကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ပ္ဍဲ လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ်
| core_concepts = ဂကောံမၞိဟ် (Society), လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ် (Social structure), ကဆံင် ပရေင်မၞိဟ် (Social stratification), ယေန်သၞာင် (Culture), ပရေင်ဆက်ဆောံ (Social interaction)
| subfields = ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် ဂကောံ၊ ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် ယေန်သၞာင် နာနာ၊ ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
| related_fields = [[မနုဿဗေဒ]]၊ စိတ္တဗေဒ၊ သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဝင်
| prominent_figures = Auguste Comte, Karl Marx, Émile Durkheim, Max Weber
}}

'''ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်''' ({{lang-en|Sociology}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍ ပညာ သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် (Social science) မွဲ မလ္ၚတ် စွံ အာရီု လတူ ဂကောံမၞိဟ် (Society)၊ ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ ကောန်မၞိဟ် (Social interactions)၊ လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ် (Social structure)၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် အခိုက်ကၞာ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ 

တၠပညာ ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် တအ် ညးတအ် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုလဵု ပရေင် ပတှ်ေ، အခိုက်ကၞာ ကေုာံ သၞောတ်လဒက်ပ္တန် (Institutions) တအ် လွှမ်းမိုး လတူ စရိုတ် ကေုာံ အကာဲအရာ ဘဝ ပူဂိုလ် မွဲမွဲ ရ။ ပညာ ဏအ် ဂှ် ဍေံ လ္ၚတ် စတမ် နူကဵု ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ မၞိဟ် ၜါ တၠ စဵုကဵု စိုပ် ပရေင် ပြံင်လှာဲ သၞောတ်လဒက်ပ္တန် မဇၞော်ကၠေင် အလုံ ဂၠးတိ ရ။

== ၁။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
ပညာ ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် ဝွံ ဍေံ စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၈ ကဵု ၁၉၊ ပ္ဍဲ အခိင် ကာလ ရးဥရောပ မက္တဵုဒှ် ပရေင် ပြံင်လှာဲ စက်ယန္တရား (Industrial Revolution) ကေုာံ ပရေင် ကလိုက်ကၟဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် မပ္တံကဵု ပရေင် ကလိုက်ကၟဵု ပြင်သေတ် ရ။

* '''Auguste Comte:''' တၠပညာ ပြင်သေတ် ဏအ် ညး ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဝေါဟာရ &quot;Sociology&quot; ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၈ တုဲ ညး မိက်ဂွံ စကာ နဲကဲ သိပ္ပံ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဂကောံမၞိဟ် ရ။
* '''တၠပညာ ဂန္ထဝင်ဂမၠိုင်:''' သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ပညာ ဏအ် ညံင် ဂွံ ဒှ် ပညာ အဆင့် တက္ကသိုလ် မခိုင်ကၠိုက် ဂှ်၊ တၠပညာ ဗီုကဵု '''Karl Marx''' (မလ္ၚတ် ပရူ ပဋိပက္ခ ကဆံင် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင် ပိုန်ဒြပ်)၊ '''Émile Durkheim''' (မလ္ၚတ် ပရူ ပရေင် ညဳသၟဟ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ပရေင်မၞိဟ်)၊ ကေုာံ '''Max Weber''' (မလ္ၚတ် ပရူ သၞောတ် ဗျူရဝ်ကရေသဳ ကေုာံ လညာတ် သာသနာ) တအ် ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် အဓိက ရ။

== ၂။ လညာတ် သီအိုရဳ အဓိကဂမၠိုင် (Major Theoretical Frameworks) ==
ပ္ဍဲကဵု ပညာ ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် မ္ဂး ညးတအ် လ္ၚတ် ဂကောံမၞိဟ် နကဵု မတ် (Perspectives) နာနာ သာ်-

# '''လဒက်ပ္တန် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် (Structural Functionalism):''' လညာတ် ဏအ် ဍေံ ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဂကောံမၞိဟ် ဂှ် တုပ် ညံင်ရဴ ခန္ဓကာယ မွဲ ကီု ရ။ ကဏ္ဍ ဇၟာပ်ပ် ကဏ္ဍ (ဗီုကဵု ပရေင် ပညာ၊ သာသနာ၊ သြန်) တအ် ဂှ် နွံ ကု တာလျိုင် ဇကု ကဵု ဇကု သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ဍိုက်က်ပေင်င် ဂွံ တန်တဴ ညိံသီ မာန် ရ။
# '''သီအိုရဳ ပဋိပက္ခ (Conflict Theory):''' သ္ပ သဇိုင် ကု လညာတ် Karl Marx တုဲ ဍေံ စွံ အာရီု လတူ ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် ကေုာံ ပွမပြိုင်ပကာန် ညးသကအ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အဝဵု ကဵု သြန် ဒြပ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။
# '''ပရေင်ဆက်ဆောံ သင်္ကေတ (Symbolic Interactionism):''' လညာတ် ဏအ် လ္ၚတ် ပ္ဍဲ ကဆံင် ဍောတ်တ်၊ ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် ဆက်ဆောံ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် အဓိပ္ပါယ် ပ္ဍဲ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ရ။
# '''သၞောတ်လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ပရေင် အုပ်ဓုပ် ဂကောံ (Institutional and Organizational Sociology):''' ပ္ဍဲ သုတေသန အဆင့် သၠုင် ကေုာံ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး၊ တၠပညာ တအ် ပံင်နှဴ လညာတ် ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် ကဵု စိတ္တဗေဒ ပရေင်မၞိဟ် (Social psychology) တုဲ လ္ၚတ် အကာဲအရာ ဂကောံ ရ။ လညာတ် သီအိုရဳ မပ္တံကဵု ပွမဖန်ဗဒှ် အဓိပ္ပါယ် ပ္ဍဲ ဂကောံ (Organizational Sensemaking)၊ သၞောတ် မပြံင်လှာဲ တုပ်သၟဟ် (Institutional isomorphism) ကေုာံ ခေတ်တၟိ နာနာပြကာ (Multiple modernities) တအ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗီုလဵု ဂကောံ လဒက်ပ္တန် ယေန်သၞာင် နာနာ ပြံင်လှာဲ ကေုာံ တန်တဴ ဒၟံင် ရ။

== ၃။ နဲကဲ သုတေသနဂမၠိုင် (Research Methodologies) ==
သွက်ဂွံ ပကောံ တင်ဂၞင် သုတေသန ဂှ်၊ တၠပညာ တအ် စကာ နဲကဲ အဓိက ၜါ သာ်-

* '''နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လၟိဟ် ဂၞန် (Quantitative methods):''' ပွမစကာ စရင် အင်း၊ ဂၞန် သင်္ချာ ကေုာံ ပွမသၟာန် သွဟ် (Surveys) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင် ပြံင်လှာဲ မၞိဟ် ဇၞော်ဇၞော် (Macro-level) ရ။
* '''နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လက္ခဏာ သဘာဝ (Qualitative methods):''' ပွမစွံ အာရီု လတူ ပွမကၠိုဟ် ခၠင် အဓိပ္ပါယ် ဇြိုဟ်နက် ကေုာံ စိတ္တဗေဒ ကောန်မၞိဟ် (Micro-level) ရ။ နဲကဲ ဏအ် မ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် ညးတအ် စကာ နဲကဲ လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ ဇြိုဟ်နက် (Embedded case study design)၊ ပွမပါလုပ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ လၟေင်ကမၠောန် (Participant observation protocols)၊ ကေုာံ ပွမပါ်ကဆံင် ကဏ္ဍ အဓိက နကဵု က္ဍိုပ်လိက် (Multi-pillared thematic coding) သွက်ဂွံ ပါ်ပဲါ တင်ဂၞင် လိက်ပတ် ရ။ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် တင်ဂၞင် သုတေသန ဗီုဏအ် မ္ဂး ညးတအ် လေပ် စကာ သပ်ဝဲ (Software) မပ္တံကဵု NVivo ဟွံသေင်မ္ဂး OpenRefine တအ် ရ။

== ၄။ ကဏ္ဍ လ္ၚတ် ဍောတ်ဂမၠိုင် (Subfields) ==
ပညာ ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် ဝွံ ဍေံ လှဲလး လောန် တုဲ ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ ဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင်-
* '''ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် ယေန်သၞာင် နာနာ (Sociology of Multiculturalism):''' လ္ၚတ် ဗီုလဵု ဂကူ၊ ဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဟွံတုပ် ညးသကအ် တအ် ဂျိုင် တန်တဴ ကေုာံ ပံင်နှဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် မွဲ ဓဝ်။
* '''ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် ဂကောံ (Organizational Sociology):''' လ္ၚတ် ပရူ ဗီုပြင် ကေုာံ စရိုတ် လဒက်ပ္တန် ဂကောံ အလဵုအသဳ၊ ကမ္မဏဳ ကေုာံ NGO တအ်။
* '''ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Sociology):''' လ္ၚတ် ပရေင် ဆက်စပ် အကြာ အဝဵု ဍုင်ကွာန် ကဵု ဂကောံမၞိဟ်၊ ကေုာံ ပရေင် တဝ်စၞေဟ် ပရေင်မၞိဟ်။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ် (Social structure)
* သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် (Social sciences)
* [[မနုဿဗေဒ]] (Anthropology)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Giddens, Anthony; Duneier, Mitchell; Appelbaum, Richard P.; Carr, Deborah (2018). ''Introduction to Sociology'' (11th ed.). W. W. Norton &amp; Company. ISBN 978-0393639404.
* Macionis, John J. (2018). ''Sociology'' (17th ed.). Pearson. ISBN 978-0134674736.

{{DEFAULTSORT:ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်}}
[[Category:ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်|*]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>j5m3vjbf1b07z357y523v0hcjbqernh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54371</id>
      <parentid>54370</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T03:16:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၂။ လညာတ် သီအိုရဳ အဓိကဂမၠိုင် (Major Theoretical Frameworks) */</comment>
      <origin>54371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12283" sha1="frb6s2qg59bm2viydof3kzvt4j3wtsb" xml:space="preserve">{{Short description|သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် မလ္ၚတ် ပရူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ်}}
{{Infobox academic field
| name = ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်
| native_name = Sociology
| image = [[File:Network representation.svg|250px|ဗီုပြင် ပရေင်ဆက်စပ် ဂကောံမၞိဟ်]]
| caption = ဗီုပြင် သင်္ကေတ မထ္ၜးပျး ကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ပ္ဍဲ လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ်
| core_concepts = ဂကောံမၞိဟ် (Society), လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ် (Social structure), ကဆံင် ပရေင်မၞိဟ် (Social stratification), ယေန်သၞာင် (Culture), ပရေင်ဆက်ဆောံ (Social interaction)
| subfields = ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် ဂကောံ၊ ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် ယေန်သၞာင် နာနာ၊ ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
| related_fields = [[မနုဿဗေဒ]]၊ စိတ္တဗေဒ၊ သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဝင်
| prominent_figures = Auguste Comte, Karl Marx, Émile Durkheim, Max Weber
}}

'''ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်''' ({{lang-en|Sociology}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍ ပညာ သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် (Social science) မွဲ မလ္ၚတ် စွံ အာရီု လတူ ဂကောံမၞိဟ် (Society)၊ ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ ကောန်မၞိဟ် (Social interactions)၊ လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ် (Social structure)၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် အခိုက်ကၞာ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ 

တၠပညာ ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် တအ် ညးတအ် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုလဵု ပရေင် ပတှ်ေ، အခိုက်ကၞာ ကေုာံ သၞောတ်လဒက်ပ္တန် (Institutions) တအ် လွှမ်းမိုး လတူ စရိုတ် ကေုာံ အကာဲအရာ ဘဝ ပူဂိုလ် မွဲမွဲ ရ။ ပညာ ဏအ် ဂှ် ဍေံ လ္ၚတ် စတမ် နူကဵု ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ မၞိဟ် ၜါ တၠ စဵုကဵု စိုပ် ပရေင် ပြံင်လှာဲ သၞောတ်လဒက်ပ္တန် မဇၞော်ကၠေင် အလုံ ဂၠးတိ ရ။

== ၁။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
ပညာ ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် ဝွံ ဍေံ စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၈ ကဵု ၁၉၊ ပ္ဍဲ အခိင် ကာလ ရးဥရောပ မက္တဵုဒှ် ပရေင် ပြံင်လှာဲ စက်ယန္တရား (Industrial Revolution) ကေုာံ ပရေင် ကလိုက်ကၟဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် မပ္တံကဵု ပရေင် ကလိုက်ကၟဵု ပြင်သေတ် ရ။

* '''Auguste Comte:''' တၠပညာ ပြင်သေတ် ဏအ် ညး ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဝေါဟာရ &quot;Sociology&quot; ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၈ တုဲ ညး မိက်ဂွံ စကာ နဲကဲ သိပ္ပံ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဂကောံမၞိဟ် ရ။
* '''တၠပညာ ဂန္ထဝင်ဂမၠိုင်:''' သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ပညာ ဏအ် ညံင် ဂွံ ဒှ် ပညာ အဆင့် တက္ကသိုလ် မခိုင်ကၠိုက် ဂှ်၊ တၠပညာ ဗီုကဵု '''Karl Marx''' (မလ္ၚတ် ပရူ ပဋိပက္ခ ကဆံင် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင် ပိုန်ဒြပ်)၊ '''Émile Durkheim''' (မလ္ၚတ် ပရူ ပရေင် ညဳသၟဟ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ပရေင်မၞိဟ်)၊ ကေုာံ '''Max Weber''' (မလ္ၚတ် ပရူ သၞောတ် ဗျူရဝ်ကရေသဳ ကေုာံ လညာတ် သာသနာ) တအ် ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် အဓိက ရ။

== ၂။ လညာတ် သဳအိုရဳ အဓိကဂမၠိုင် (Major Theoretical Frameworks) ==
ပ္ဍဲကဵု ပညာ ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် မ္ဂး ညးတအ် လ္ၚတ် ဂကောံမၞိဟ် နကဵု မတ် (Perspectives) နာနာ သာ်-

# '''လဒက်ပ္တန် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် (Structural Functionalism):''' လညာတ် ဏအ် ဍေံ ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဂကောံမၞိဟ် ဂှ် တုပ် ညံင်ရဴ ခန္ဓကာယ မွဲ ကီု ရ။ ကဏ္ဍ ဇၟာပ်ပ် ကဏ္ဍ (ဗီုကဵု ပရေင် ပညာ၊ သာသနာ၊ သြန်) တအ် ဂှ် နွံ ကု တာလျိုင် ဇကု ကဵု ဇကု သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ဍိုက်က်ပေင်င် ဂွံ တန်တဴ ညိံသီ မာန် ရ။
# '''သီအိုရဳ ပဋိပက္ခ (Conflict Theory):''' သ္ပ သဇိုင် ကု လညာတ် Karl Marx တုဲ ဍေံ စွံ အာရီု လတူ ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် ကေုာံ ပွမပြိုင်ပကာန် ညးသကအ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အဝဵု ကဵု သြန် ဒြပ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။
# '''ပရေင်ဆက်ဆောံ သင်္ကေတ (Symbolic Interactionism):''' လညာတ် ဏအ် လ္ၚတ် ပ္ဍဲ ကဆံင် ဍောတ်တ်၊ ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် ဆက်ဆောံ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် အဓိပ္ပါယ် ပ္ဍဲ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ရ။
# '''သၞောတ်လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ပရေင် အုပ်ဓုပ် ဂကောံ (Institutional and Organizational Sociology):''' ပ္ဍဲ သုတေသန အဆင့် သၠုင် ကေုာံ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး၊ တၠပညာ တအ် ပံင်နှဴ လညာတ် ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် ကဵု စိတ္တဗေဒ ပရေင်မၞိဟ် (Social psychology) တုဲ လ္ၚတ် အကာဲအရာ ဂကောံ ရ။ လညာတ် သီအိုရဳ မပ္တံကဵု ပွမဖန်ဗဒှ် အဓိပ္ပါယ် ပ္ဍဲ ဂကောံ (Organizational Sensemaking)၊ သၞောတ် မပြံင်လှာဲ တုပ်သၟဟ် (Institutional isomorphism) ကေုာံ ခေတ်တၟိ နာနာပြကာ (Multiple modernities) တအ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗီုလဵု ဂကောံ လဒက်ပ္တန် ယေန်သၞာင် နာနာ ပြံင်လှာဲ ကေုာံ တန်တဴ ဒၟံင် ရ။

== ၃။ နဲကဲ သုတေသနဂမၠိုင် (Research Methodologies) ==
သွက်ဂွံ ပကောံ တင်ဂၞင် သုတေသန ဂှ်၊ တၠပညာ တအ် စကာ နဲကဲ အဓိက ၜါ သာ်-

* '''နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လၟိဟ် ဂၞန် (Quantitative methods):''' ပွမစကာ စရင် အင်း၊ ဂၞန် သင်္ချာ ကေုာံ ပွမသၟာန် သွဟ် (Surveys) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင် ပြံင်လှာဲ မၞိဟ် ဇၞော်ဇၞော် (Macro-level) ရ။
* '''နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လက္ခဏာ သဘာဝ (Qualitative methods):''' ပွမစွံ အာရီု လတူ ပွမကၠိုဟ် ခၠင် အဓိပ္ပါယ် ဇြိုဟ်နက် ကေုာံ စိတ္တဗေဒ ကောန်မၞိဟ် (Micro-level) ရ။ နဲကဲ ဏအ် မ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် ညးတအ် စကာ နဲကဲ လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ ဇြိုဟ်နက် (Embedded case study design)၊ ပွမပါလုပ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ လၟေင်ကမၠောန် (Participant observation protocols)၊ ကေုာံ ပွမပါ်ကဆံင် ကဏ္ဍ အဓိက နကဵု က္ဍိုပ်လိက် (Multi-pillared thematic coding) သွက်ဂွံ ပါ်ပဲါ တင်ဂၞင် လိက်ပတ် ရ။ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် တင်ဂၞင် သုတေသန ဗီုဏအ် မ္ဂး ညးတအ် လေပ် စကာ သပ်ဝဲ (Software) မပ္တံကဵု NVivo ဟွံသေင်မ္ဂး OpenRefine တအ် ရ။

== ၄။ ကဏ္ဍ လ္ၚတ် ဍောတ်ဂမၠိုင် (Subfields) ==
ပညာ ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် ဝွံ ဍေံ လှဲလး လောန် တုဲ ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ ဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင်-
* '''ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် ယေန်သၞာင် နာနာ (Sociology of Multiculturalism):''' လ္ၚတ် ဗီုလဵု ဂကူ၊ ဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဟွံတုပ် ညးသကအ် တအ် ဂျိုင် တန်တဴ ကေုာံ ပံင်နှဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် မွဲ ဓဝ်။
* '''ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် ဂကောံ (Organizational Sociology):''' လ္ၚတ် ပရူ ဗီုပြင် ကေုာံ စရိုတ် လဒက်ပ္တန် ဂကောံ အလဵုအသဳ၊ ကမ္မဏဳ ကေုာံ NGO တအ်။
* '''ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Sociology):''' လ္ၚတ် ပရေင် ဆက်စပ် အကြာ အဝဵု ဍုင်ကွာန် ကဵု ဂကောံမၞိဟ်၊ ကေုာံ ပရေင် တဝ်စၞေဟ် ပရေင်မၞိဟ်။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ် (Social structure)
* သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် (Social sciences)
* [[မနုဿဗေဒ]] (Anthropology)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Giddens, Anthony; Duneier, Mitchell; Appelbaum, Richard P.; Carr, Deborah (2018). ''Introduction to Sociology'' (11th ed.). W. W. Norton &amp; Company. ISBN 978-0393639404.
* Macionis, John J. (2018). ''Sociology'' (17th ed.). Pearson. ISBN 978-0134674736.

{{DEFAULTSORT:ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်}}
[[Category:ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်|*]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>frb6s2qg59bm2viydof3kzvt4j3wtsb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ ပညာ ပရေင်မၞိဟ် ဂမၠိုင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10813</id>
    <revision>
      <id>54372</id>
      <timestamp>2026-05-07T03:23:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်၊ သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပညာ လ္ၚတ် ပရေင်မၞိဟ်}}{{Infobox concept|name=ကဏ္ဍ ပညာ ပရေင်မၞိဟ် ဂမၠိုင်|native_name=Social Science vs Sociology vs Social Studies|image=File...&quot;</comment>
      <origin>54372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9723" sha1="7wkyqmj124akptxr0597867ti28u7pl" xml:space="preserve">{{Short description|ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်၊ သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပညာ လ္ၚတ် ပရေင်မၞိဟ်}}{{Infobox concept|name=ကဏ္ဍ ပညာ ပရေင်မၞိဟ် ဂမၠိုင်|native_name=Social Science vs Sociology vs Social Studies|image=[[File:Social Sciences conceptual diagram.svg|250px|ဗီုပြင် ကဏ္ဍ သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]|caption=ဗီုပြင် မထ္ၜး ကဵု သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် (Social Science) မဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မပံင်ကောံ လဝ် ပညာ နာနာ|field=ပရေင် ပညာ၊ [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]]၊ သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်|key_elements=လဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ် (Sociology), ပညာ အဆင့် သၠုင် (Social Science), ပညာ ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဝင် သွက် ဘာသဇိုင် (Social Studies)}}
ပ္ဍဲကဵု ပညာ မလ္ၚတ် ပရူ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Society) ဂှ်၊ ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် မပ္တံကဵု '''Social Science''' (သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်)၊ '''Sociology''' (ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်) ကေုာံ '''Social Studies''' (ပညာ လ္ၚတ် ပရေင်မၞိဟ်) တအ် ဝွံ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် လေပ် ကော် နှဴရဴ အာ ညးသကအ် ရ။

ၜိုန်ရ ဝေါဟာရ သီု ၃ သာ် ဏအ် ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရူ &quot;ပရေင်မၞိဟ်&quot; ကေုာံ &quot;ကောန်မၞိဟ်&quot; ကီု လေဝ်၊ ပရေင် တမ်မူလ၊ အတိုင်အတာ လ္ၚတ် (Scope) ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် ဍေံ တအ် ဂှ် တၞဟ်ခြာ လောန် ရ။ သွက်ဂွံ ပါ်ပဲါ ဍိုက်က်ပေင်င် မ္ဂး ဒး လ္ၚတ် ရံင် အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဇၟာပ်ပ် ကဏ္ဍ ရ။

== ၁။ သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် (Social Science) ==
'''သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်''' (Social Science) ဝွံ ဍေံဒှ် '''ကဏ္ဍ ပညာ အဓိက (Umbrella term)''' မလ္ၚတ် ပရူ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် နကဵု နဲကဲ သိပ္ပံ ရ။

* '''အတိုင်အတာ:''' ဍေံ ဇၞော် လောန် တုဲ ဍေံ ပံင်ကောံ လဝ် ကဏ္ဍ ပညာ ဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''ကဏ္ဍ မပါလုပ်ဂမၠိုင်:''' ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် မ္ဂး ဍေံ နွံ ကု [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology)၊ စိတ္တဗေဒ (Psychology)၊ [[မနုဿဗေဒ]] (Anthropology)၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics)၊ ကေုာံ သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Science) တအ် သီုဖအိုတ် ရ။
* '''နဲကဲ:''' ဍေံ စကာ နဲကဲ သုတေသန သိပ္ပံ တိကျ မပ္တံကဵု စရင်အင်း (Statistics) ကေုာံ ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Data analysis) ရ။

== ၂။ ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် (Sociology) ==
'''ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်''' (Sociology) ဝွံ ဍေံဒှ် '''ကဏ္ဍ ဍောတ် မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်''' ရ။

* '''တင်ရန်တၟအ်:''' ဍေံ လ္ၚတ် စွံ အာရီု လတူ ပရေင် ဆက်ဆောံ ကောန်မၞိဟ် (Social interactions)၊ လဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ် (Social structures)၊ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပြသၞာ မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် သၟး ရ။
* '''ဥပမာ:''' ယဝ်ရ သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် (Social Science) ဂှ် ဒှ် &quot;ရုံဂဥုဲ ဇၞော်&quot; မွဲ မ္ဂး၊ ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် (Sociology) ဂှ် ဍေံ ဒှ် &quot;ဌာန လ္ၚတ် ယဲ ဂြိုဟ်မတာ&quot; မဒှ် ကဏ္ဍ တၟေင် မွဲ သာ် ကီု ရ။ တၠပညာ Sociology တအ် လ္ၚတ် ဗီုလဵု ဂကောံ အိန်ထံင်، ပရေင် ပညာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာ သာသနာ တအ် လွှမ်းမိုး လတူ စရိုတ် မၞိဟ် တအ် ရ။

== ၃။ ပညာ လ္ၚတ် ပရေင်မၞိဟ် (Social Studies) ==
'''ပညာ လ္ၚတ် ပရေင်မၞိဟ်''' (Social Studies) ဝွံ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍ ပညာ တက္ကသိုလ် ဟွံသေင်။ ဍေံဒှ် '''ဘာသာ လိက်ဗ္တောန် ပ္ဍဲ ဘာ သဇိုင် (K-12 Education)''' ရ။

* '''တင်ရန်တၟအ်:''' ဍေံ ပံင်နှဴ လဝ် သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် (Social Sciences) ကေုာံ ပညာ မနုဿ (Humanities) သွက်ဂွံ ဗ္တောန် ကဵု ကောန်ၚာ် ကွးဘာ တအ် ညံင် ဂွံ ဒှ် ကောန်ဍုင် မခိုဟ် (Good citizenship) ကေုာံ ညံင် ဂွံ ကၠိုဟ် ခၠင် ပွဳပွူ ဂၠးတိ ညးတအ် ရ။
* '''ကဏ္ဍ မပါလုပ်ဂမၠိုင်:''' ပ္ဍဲ ဘာသာ Social Studies မ္ဂး ညးတအ် ဗ္တောန် ဝင် (History)၊ ပထဝဳ (Geography)၊ ပညာ ဍုင်ကွာန် (Civics/Citizenship) ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သဇိုင် ရ။ ဍေံ ဟွံစကာ နဲကဲ သုတေသန ဇြိုဟ်နက် ဗီုကဵု Social Science ပုဟ်။

== ၄။ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အဓိက (Key Differences Comparison) ==
သွက်ဂွံ ညာတ် ကၠးဖ္ဍး ဂှ် လ္ၚတ် ရံင် သ္ၚိအင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ညိ-
{| class=&quot;wikitable&quot;
!ကဏ္ဍ ပညာ
!အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ အတိုင်အတာ (Scope)
!တင်ရန်တၟအ် အဓိက (Primary Purpose)
!မၞိဟ် အဓိက (Target Audience)
|-
|'''သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် (Social Science)'''
|ဒှ် ကဏ္ဍ ဇၞော် မပံင်ကောံ လဝ် ပညာ သီုဖအိုတ် မဆေင်ကဵု မၞိဟ် (Sociology, Economics, Psychology, etc.)
|သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ ပတိတ် သီအိုရဳ တၟိ နကဵု နဲကဲ သိပ္ပံ လတူ ဂကောံမၞိဟ် အလုံ မွဲ။
|တၠပညာ သုတေသန၊ အ္စာ တက္ကသိုလ် ကေုာံ ကွးဘာ အဆင့် သၠုင်။
|-
|'''ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် (Sociology)'''
|ဒှ် ကဏ္ဍ ဍောတ် မွဲ ပ္ဍဲ Social Science။ လ္ၚတ် ဆ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ပရေင် ဆက်ဆောံ ဂကောံမၞိဟ် သၟး။
|သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် ခၠင် ပြသၞာ၊ အခိုက်အလိုက် ကေုာံ ပရေင် ပြံင်လှာဲ မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်။
|တၠပညာ သုတေသန ကေုာံ ညး မလ္ၚတ် ပရေင်မၞိဟ်။
|-
|'''ပညာ လ္ၚတ် ပရေင်မၞိဟ် (Social Studies)'''
|ဒှ် ဘာသာ လိက်ဗ္တောန် မပံင်နှဴ လဝ် ဝင်، ပထဝဳ ကဵု ပညာ ဍုင်ကွာန်။
|သွက်ဂွံ ဗ္တောန် ကောန်ၚာ် ညံင် ဂွံ တီ တာလျိုင် ကောန်ဍုင် ကေုာံ ကၠိုဟ် ခၠင် ဂၠးတိ។
|ကွးဘာ သဇိုင် (ဘာ ဍောတ်، ဘာ လဒေါဝ်၊ ဘာ ဇၞော်)။
|}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology)
* သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် (Social Sciences)
* ပညာ (Education)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* Wallerstein, Immanuel (1999). ''The End of the World As We Know It: Social Science for the Twenty-First Century''. University of Minnesota Press.
* National Council for the Social Studies (NCSS). (2010). ''National Curriculum Standards for Social Studies''.</text>
      <sha1>7wkyqmj124akptxr0597867ti28u7pl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54373</id>
      <parentid>54372</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T03:23:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* နိဿဲ */</comment>
      <origin>54373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9960" sha1="idmiyk856c263fl8epgysb7eb90mbmt" xml:space="preserve">{{Short description|ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်၊ သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပညာ လ္ၚတ် ပရေင်မၞိဟ်}}{{Infobox concept|name=ကဏ္ဍ ပညာ ပရေင်မၞိဟ် ဂမၠိုင်|native_name=Social Science vs Sociology vs Social Studies|image=[[File:Social Sciences conceptual diagram.svg|250px|ဗီုပြင် ကဏ္ဍ သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]|caption=ဗီုပြင် မထ္ၜး ကဵု သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် (Social Science) မဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မပံင်ကောံ လဝ် ပညာ နာနာ|field=ပရေင် ပညာ၊ [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]]၊ သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်|key_elements=လဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ် (Sociology), ပညာ အဆင့် သၠုင် (Social Science), ပညာ ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဝင် သွက် ဘာသဇိုင် (Social Studies)}}
ပ္ဍဲကဵု ပညာ မလ္ၚတ် ပရူ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Society) ဂှ်၊ ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် မပ္တံကဵု '''Social Science''' (သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်)၊ '''Sociology''' (ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်) ကေုာံ '''Social Studies''' (ပညာ လ္ၚတ် ပရေင်မၞိဟ်) တအ် ဝွံ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် လေပ် ကော် နှဴရဴ အာ ညးသကအ် ရ။

ၜိုန်ရ ဝေါဟာရ သီု ၃ သာ် ဏအ် ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရူ &quot;ပရေင်မၞိဟ်&quot; ကေုာံ &quot;ကောန်မၞိဟ်&quot; ကီု လေဝ်၊ ပရေင် တမ်မူလ၊ အတိုင်အတာ လ္ၚတ် (Scope) ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် ဍေံ တအ် ဂှ် တၞဟ်ခြာ လောန် ရ။ သွက်ဂွံ ပါ်ပဲါ ဍိုက်က်ပေင်င် မ္ဂး ဒး လ္ၚတ် ရံင် အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဇၟာပ်ပ် ကဏ္ဍ ရ။

== ၁။ သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် (Social Science) ==
'''သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်''' (Social Science) ဝွံ ဍေံဒှ် '''ကဏ္ဍ ပညာ အဓိက (Umbrella term)''' မလ္ၚတ် ပရူ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် နကဵု နဲကဲ သိပ္ပံ ရ။

* '''အတိုင်အတာ:''' ဍေံ ဇၞော် လောန် တုဲ ဍေံ ပံင်ကောံ လဝ် ကဏ္ဍ ပညာ ဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''ကဏ္ဍ မပါလုပ်ဂမၠိုင်:''' ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် မ္ဂး ဍေံ နွံ ကု [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology)၊ စိတ္တဗေဒ (Psychology)၊ [[မနုဿဗေဒ]] (Anthropology)၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics)၊ ကေုာံ သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Science) တအ် သီုဖအိုတ် ရ။
* '''နဲကဲ:''' ဍေံ စကာ နဲကဲ သုတေသန သိပ္ပံ တိကျ မပ္တံကဵု စရင်အင်း (Statistics) ကေုာံ ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Data analysis) ရ။

== ၂။ ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် (Sociology) ==
'''ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်''' (Sociology) ဝွံ ဍေံဒှ် '''ကဏ္ဍ ဍောတ် မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်''' ရ။

* '''တင်ရန်တၟအ်:''' ဍေံ လ္ၚတ် စွံ အာရီု လတူ ပရေင် ဆက်ဆောံ ကောန်မၞိဟ် (Social interactions)၊ လဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ် (Social structures)၊ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပြသၞာ မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် သၟး ရ။
* '''ဥပမာ:''' ယဝ်ရ သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် (Social Science) ဂှ် ဒှ် &quot;ရုံဂဥုဲ ဇၞော်&quot; မွဲ မ္ဂး၊ ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် (Sociology) ဂှ် ဍေံ ဒှ် &quot;ဌာန လ္ၚတ် ယဲ ဂြိုဟ်မတာ&quot; မဒှ် ကဏ္ဍ တၟေင် မွဲ သာ် ကီု ရ။ တၠပညာ Sociology တအ် လ္ၚတ် ဗီုလဵု ဂကောံ အိန်ထံင်، ပရေင် ပညာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာ သာသနာ တအ် လွှမ်းမိုး လတူ စရိုတ် မၞိဟ် တအ် ရ။

== ၃။ ပညာ လ္ၚတ် ပရေင်မၞိဟ် (Social Studies) ==
'''ပညာ လ္ၚတ် ပရေင်မၞိဟ်''' (Social Studies) ဝွံ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍ ပညာ တက္ကသိုလ် ဟွံသေင်။ ဍေံဒှ် '''ဘာသာ လိက်ဗ္တောန် ပ္ဍဲ ဘာ သဇိုင် (K-12 Education)''' ရ။

* '''တင်ရန်တၟအ်:''' ဍေံ ပံင်နှဴ လဝ် သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် (Social Sciences) ကေုာံ ပညာ မနုဿ (Humanities) သွက်ဂွံ ဗ္တောန် ကဵု ကောန်ၚာ် ကွးဘာ တအ် ညံင် ဂွံ ဒှ် ကောန်ဍုင် မခိုဟ် (Good citizenship) ကေုာံ ညံင် ဂွံ ကၠိုဟ် ခၠင် ပွဳပွူ ဂၠးတိ ညးတအ် ရ။
* '''ကဏ္ဍ မပါလုပ်ဂမၠိုင်:''' ပ္ဍဲ ဘာသာ Social Studies မ္ဂး ညးတအ် ဗ္တောန် ဝင် (History)၊ ပထဝဳ (Geography)၊ ပညာ ဍုင်ကွာန် (Civics/Citizenship) ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သဇိုင် ရ။ ဍေံ ဟွံစကာ နဲကဲ သုတေသန ဇြိုဟ်နက် ဗီုကဵု Social Science ပုဟ်။

== ၄။ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အဓိက (Key Differences Comparison) ==
သွက်ဂွံ ညာတ် ကၠးဖ္ဍး ဂှ် လ္ၚတ် ရံင် သ္ၚိအင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ညိ-
{| class=&quot;wikitable&quot;
!ကဏ္ဍ ပညာ
!အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ အတိုင်အတာ (Scope)
!တင်ရန်တၟအ် အဓိက (Primary Purpose)
!မၞိဟ် အဓိက (Target Audience)
|-
|'''သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် (Social Science)'''
|ဒှ် ကဏ္ဍ ဇၞော် မပံင်ကောံ လဝ် ပညာ သီုဖအိုတ် မဆေင်ကဵု မၞိဟ် (Sociology, Economics, Psychology, etc.)
|သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ ပတိတ် သီအိုရဳ တၟိ နကဵု နဲကဲ သိပ္ပံ လတူ ဂကောံမၞိဟ် အလုံ မွဲ။
|တၠပညာ သုတေသန၊ အ္စာ တက္ကသိုလ် ကေုာံ ကွးဘာ အဆင့် သၠုင်။
|-
|'''ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် (Sociology)'''
|ဒှ် ကဏ္ဍ ဍောတ် မွဲ ပ္ဍဲ Social Science။ လ္ၚတ် ဆ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ပရေင် ဆက်ဆောံ ဂကောံမၞိဟ် သၟး။
|သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် ခၠင် ပြသၞာ၊ အခိုက်အလိုက် ကေုာံ ပရေင် ပြံင်လှာဲ မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်။
|တၠပညာ သုတေသန ကေုာံ ညး မလ္ၚတ် ပရေင်မၞိဟ်။
|-
|'''ပညာ လ္ၚတ် ပရေင်မၞိဟ် (Social Studies)'''
|ဒှ် ဘာသာ လိက်ဗ္တောန် မပံင်နှဴ လဝ် ဝင်، ပထဝဳ ကဵု ပညာ ဍုင်ကွာန်။
|သွက်ဂွံ ဗ္တောန် ကောန်ၚာ် ညံင် ဂွံ တီ တာလျိုင် ကောန်ဍုင် ကေုာံ ကၠိုဟ် ခၠင် ဂၠးတိ។
|ကွးဘာ သဇိုင် (ဘာ ဍောတ်، ဘာ လဒေါဝ်၊ ဘာ ဇၞော်)။
|}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology)
* သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် (Social Sciences)
* ပညာ (Education)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* Wallerstein, Immanuel (1999). ''The End of the World As We Know It: Social Science for the Twenty-First Century''. University of Minnesota Press.
* National Council for the Social Studies (NCSS). (2010). ''National Curriculum Standards for Social Studies''.

{{DEFAULTSORT:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်}} [[Category:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]] [[Category:ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]] [[Category:ပရေင် ပညာ]]</text>
      <sha1>idmiyk856c263fl8epgysb7eb90mbmt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>10814</id>
    <revision>
      <id>54374</id>
      <timestamp>2026-05-07T03:28:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;__NOTOC__ &lt;div style=&quot;text-align: center; margin-bottom: 20px;&quot;&gt; [[File:Social_science_icon.png|80px|link=]] &lt;h1 style=&quot;border: none;&quot;&gt;ကဏ္ဍ: ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်&lt;/h1&gt; &lt;/div&gt;  '''ကဏ္ဍဏအ်''' ပါ်ပရအ်လဝ် မုက်လိက် မဆေင်စပ် ကုကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် (social sciences – the study of...&quot;</comment>
      <origin>54374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2236" sha1="sd3y57w3bflj4ja50yhvnhwqtrvvspv" xml:space="preserve">__NOTOC__
&lt;div style=&quot;text-align: center; margin-bottom: 20px;&quot;&gt;
[[File:Social_science_icon.png|80px|link=]]
&lt;h1 style=&quot;border: none;&quot;&gt;ကဏ္ဍ: ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်&lt;/h1&gt;
&lt;/div&gt;

'''ကဏ္ဍဏအ်''' ပါ်ပရအ်လဝ် မုက်လိက် မဆေင်စပ် ကုကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် (social sciences – the study of human society and social relationships)။

== ပရူကဏ္ဍ ==
'''ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်''' (Social sciences) ဝွံ ဒှ်ဂကောံပညာ မလ္ၚတ် ပရူမၞိဟ်၊ ဂကောံမၞိဟ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆံင် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်။

== ကဏ္ဍသၟဝ်ဂမၠိုင် (Subcategories) ==

&lt;div style=&quot;column-count: 2; column-gap: 20px;&quot;&gt;

* [[:Category:ဝင်]]
* [[:Category:ပထဝဳ]]
* [[:Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
* [[:Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
* [[:Category:စိုတ်ပညာ]]
* [[:Category:ပရေင်မၞိဟ်ဗေဒ]]
* [[:Category:ဘာသာဗေဒ]]
* [[:Category:ဥပဒေ]]
* [[:Category:ပရေင်ပညာ]]
* [[:Category:ပရေင်ဆက်စပ်]]
* [[:Category:ယေန်သၞာင်]]
* [[:Category:ပရေင်မင်မွဲအာဲကၟာဲ]]

&lt;/div&gt;

== မုက်လိက် ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ် ==

&lt;div style=&quot;column-count: 2; column-gap: 20px;&quot;&gt;

* [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]]
* [[ဝင်]]
* [[ပထဝဳ]]
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
* [[ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
* [[စိုတ်ပညာ]]
* [[ပရေင်မၞိဟ်ဗေဒ]]
* [[ဘာသာဗေဒ]]
* [[ဥပဒေ]]
* [[ပရေင်ပညာ]]
* [[ပရေင်ဆက်စပ်]]
* [[ယေန်သၞာင်]]

&lt;/div&gt;

== ဆက်ဗှ် (See also) ==

* [[:Category:သိပ္ပံပညာ]]
* [[:Category:ပညာဗေဒ]]

[[Category:ပညာဗေဒ]]
[[Category:သိပ္ပံပညာ]]</text>
      <sha1>sd3y57w3bflj4ja50yhvnhwqtrvvspv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်မၞိဟ်တဴတက်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10815</id>
    <revision>
      <id>54375</id>
      <timestamp>2026-05-07T03:30:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ပွမဖန်ဇန် ညံင် ဘဝမံင်စ၊ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တဴတက် လတူ ဂကောံမၞိဟ်}} {{Infobox concept | name = ပရေင်မၞိဟ်တဴတက် | native_name = Social Development | image...&quot;</comment>
      <origin>54375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11891" sha1="7u4s5dv00ifh4605mkjx262h824z6b9" xml:space="preserve">{{Short description|ပွမဖန်ဇန် ညံင် ဘဝမံင်စ၊ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တဴတက် လတူ ဂကောံမၞိဟ်}}
{{Infobox concept
| name = ပရေင်မၞိဟ်တဴတက်
| native_name = Social Development
| image = [[File:Sustainable Development Goals.svg|250px|သင်္ကေတ တင်ရန်တၟအ် ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ဍာ်ဇမၠိင်]]
| caption = သင်္ကေတ တင်ရန်တၟအ် ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ဍာ်ဇမၠိင် (Sustainable Development Goals - SDGs) နူ ကုလသမဂ္ဂ မပါလုပ် သီုကဵု ကဏ္ဍ ပရေင်မၞိဟ်တဴတက် နာနာသာ်
| field = [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]]، သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်، ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
| related_concepts = ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တဴတက် (Economic development), ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် (Human development), အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human rights)
| key_elements = ပရေင်မံင်စ ခိုဟ်မောဝ် (Well-being), ပရေင်တုပ်သၟဟ် (Equality), ပရေင်ပညာ، ပရေင်ထတ်ယုက်
}}

'''ပရေင်မၞိဟ်တဴတက်''' ({{lang-en|Social Development}}) ဝွံ ဍေံဒှ် သဘဴဓရ် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် မစွံ အာရီု လတူ ပွမဖန်ဇန် ညံင် ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ဇၟာပ်ပ် တၠ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင် မံင်စ ခိုဟ်မောဝ် (Well-being) ကေုာံ ဂွံ စိုပ် ကဆံင် အစောံသတ္တိ ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။ ပရေင်မၞိဟ်တဴတက် ဂှ် ဍေံ သ္ပ သဇိုင် လတူ လညာတ် မဟီု မ္ဂး &quot;မၞိဟ် ဂှ် ဒှ် အရာ အဓိက သွက် ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ဍုင်&quot; ရ။

ဝေါဟာရ ဏအ် ဍေံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု &quot;ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တဴတက်&quot; (Economic Development) ရ။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂှ် လ္ၚတ် စွံ အာရီု လတူ သြန် လုပ် ဍုင် (GDP) ကေုာံ ပရေင် သွံ ရာန် သၟး တုဲ၊ ပရေင်မၞိဟ်တဴတက် ဂှ် ဍေံ လ္ၚတ် ရံင် ဒဒှ်ရ သြန် ဒြပ် တအ် ဂှ် ဗီုလဵု ဍေံ ကလေင် ထံက်ပင် ကဵု ပရေင် ပညာ၊ ပရေင် ထတ်ယုက်၊ ပရေင် ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင် တုပ်သၟဟ် သွက် ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် ရော ဂှ် ရ။

== ၁။ သဘဴဓရ် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် အဓိက (Core Concepts and Goals) ==
ပရေင်မၞိဟ်တဴတက် ဂှ် ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု တိုင် ခဳ အဓိက သာ်ဏအ် ရ-
* '''ပွမကဵု အစောံသတ္တိ ကေုာံ အခေါင်အရာ (Empowerment):''' ဖန်ဇန် ညံင် ကောန်မၞိဟ် တအ်၊ ဗွဲတၟေင် ဂကောံ မဒး ဒုင် ဖျေဟ် လဝ် ကဆံင် သၟဝ် တအ် (ဗီုကဵု ညးဗြဴ၊ ကောန်ဍုင် အရင်، မၞိဟ် ဒိုက်ဂတ်) ဂွံ ကလိဂွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲ ဘဝ ညးတအ် အလဵု ဇကု မာန်။
* '''ပရေင် တုပ်သၟဟ် (Equality and Equity):''' ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် လပါ် သြန် ဒြပ်، ပရေင် ပညာ ကေုာံ ပရေင် ဆက်ဆောံ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်။
* '''ပွမပါလုပ် (Social Inclusion):''' ဖန် ညံင် ကောန်ဍုင်ကွာန် ဇၟာပ်ပ် တၠ ဂွံ နွံ အခေါင် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ဂကောံမၞိဟ် သီု မဟွံမွဲ ကု ပရေင် ပါ်ပဲါ (Discrimination)။
* '''ပရေင် ဂီုကၠီု ပရေင်မၞိဟ် (Social Security/Protection):''' ဒက်ပ္တန် သၞောတ် စဵုဒၞာ သွက် မၞိဟ် မဒှ် ဒဒိုက်၊ မၞိဟ် ဇၞော်၊ ကေုာံ မၞိဟ် ဟွံမွဲ ကု ကမၠောန် တအ် ညံင် ဂွံ တန်တဴ ဂျိုင် လမျီု မာန်။

== ၂။ ပရေင် ဆက်စပ် ကု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Relationship with Economic Development) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic) ကဵု ပရေင်မၞိဟ် (Social) ၜါ ဏအ် ဍေံ ဟွံပါ် တိတ် နူ ညးသကအ် ပုဟ်-
* ယဝ်ရ ဍုင် မွဲ သြန် လုပ် ဍုင် (GDP) သၠုင် ဇၞော်မောဝ် လောန် ကီု လေဝ်، ယဝ်ရ သြန် တအ် ဂှ် စိုပ် အာ ဆ ပ္ဍဲ တဲ မၞိဟ် သိုက် လ္ၚဵု သၟး တုဲ ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံကလိဂွံ ပရေင် ပညာ ကဵု ဂဥုဲ ခိုဟ်ဟ် မ္ဂး، ဍုင် ဂှ် **ဟွံမွဲ ကု ပရေင်မၞိဟ်တဴတက်** ပုဟ်။
* အတိုင် ဂှ် ကီု ရ၊ သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဘာ၊ ရုံဂဥုဲ ကေုာံ သၞောတ် ဍာ် သ္အးဇ္ၚး ဂှ် ဍုင် တအ် ဒး နွံ ကု သြန် ဒြပ် နူကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တဴတက် ကီု ရ။ 
ဟိုတ်ဂှ်ရ တၠပညာ တအ် ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂှ် ဒှ် စက် ယန္တရား တုဲ၊ ပရေင်မၞိဟ်တဴတက် ဂှ် ဒှ် တင်ရန်တၟအ် ဍာံဍာံ သွက် ကောန်မၞိဟ်&quot; ရ။

== ၃။ ကိုန်စၞောန်ၜတ် ကေုာံ ပွမစၟတ်သတ် (Measurement Indicators) ==
သွက်ဂွံ တီ ဒဒှ်ရ ဍုင် မွဲမွဲ ဂှ် ပရေင်မၞိဟ် တဴတက် ဒၟံင် ဟာ ဂှ် ညးတအ် စကာ အလံင်အင် (Indicators) ဗွဲမဂၠိုင် ရ-
# '''ညွှန်းကိန်း ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် (Human Development Index - HDI):''' ဍေံ ဒှ် စရင် မပတိတ် နကဵု ကုလသမဂ္ဂ (UN) မွဲ တုဲ၊ ဍေံ စၟတ်သတ် လဝ် သ္ပ သဇိုင် ကု ၃ သာ်- အာယုက် ဇမၠိင် (Health)၊ ကဆံင် ပရေင် ပညာ (Education)၊ ကေုာံ သြန် လုပ် ပူဂိုလ် (Standard of living) ရ။
# '''စရင် ဟွံတုပ်သၟဟ် ဂျဳနဳ (Gini Coefficient):''' ဍေံ ဒှ် သင်္ချာ မစၟတ်သတ် ဗီုလဵု သြန် ဒြပ် ပါ်ပရအ် လဝ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ ယဝ်ရ ဂၞန် ဏအ် သၠုင် မ္ဂး ဍေံ ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် ဇၞော် လောန် ရ။
# '''ကဆံင် ပရေင် ထတ်ယုက် ကေုာံ ဍာ် သ္အးဇ္ၚး:''' ဗီုလဵု ကောန်ၚာ် တအ် ဂျိုင် လမျီု လအ် (Infant mortality rate) ကေုာံ လၟိဟ် မၞိဟ် မကလိဂွံ ဍာ် သုင် သ္အးဇ္ၚး။

== ၄။ ပြသၞာ ကေုာံ အခက်အခုဲ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် (Current Challenges) ==
ၜိုန်ရ ဂၠးတိ ပိုဲ ဇၞော်မောဝ် တိုန် လပါ် နဲပညာ ကီု လေဝ်၊ ပရေင်မၞိဟ်တဴတက် ဂှ် ဒး ဆဵုဂဗ ဒၟံင် ကု အခက်အခုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဏီ-
* '''ပရေင် ဒိုက်ဂတ် မသကာတ်မြဟ် (Extreme Poverty):''' ပ္ဍဲ ဍုင် လပါ် အာဖရိက ကေုာံ အာရှ လ္ၚဵု တအ် မ္ဂး မၞိဟ် ပြကောဋိကဋ် တၠ ဂှ် ဂျိုင် တန်တဴ ဒၟံင် သၟဝ် သြန် လုပ် အောန် နူ ២ ဒဝ်လာ ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ ဏီ ရ။
* '''ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ (Climate Change):''' ဘဲ သဘာဝ တအ် ဂှ် ဍေံ ပလီုပလာ် ထောအ် ပရေင် တဵုလွဳ ကေုာံ ဘဝ မံင်စ မၞိဟ် ဒိုက်ဂတ် တအ် ပြဟ် အိုတ် တုဲ ဍေံ ဖန် ညံင် ပရေင်မၞိဟ် တဴတက် ဂွံ ဆုတ် ကလေင် အာ ရ။
* '''ပရေင် ပဋိပက္ခ ကေုာံ ပၞာန် (Conflicts and Wars):''' ဍုင် မက္တဵုဒှ် ဒၟံင် ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် တအ် ဂှ် သၞောတ် ပရေင် ပညာ ကဵု ရုံဂဥုဲ တအ် လီုလာ် အာ တုဲ၊ ပရေင်မၞိဟ် တဴတက် အိုတ်သီု ဂှ် လဇုဲ လဇ အာ ဗွဲမလောန် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology)
* ကုလသမဂ္ဂ (United Nations)
* အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human Rights)
* ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Sen, Amartya (1999). ''Development as Freedom''. Oxford University Press. ISBN 978-0198297581.
* Midgley, James (2013). ''Social Development: Theory and Practice''. SAGE Publications. ISBN 978-1412999559.
* United Nations Development Programme (UNDP). (2022). ''Human Development Report 2021/2022''.

{{DEFAULTSORT:ပရေင်မၞိဟ်တဴတက်}}
[[Category:ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ပရေင် ဇၞော်မောဝ်]]</text>
      <sha1>7u4s5dv00ifh4605mkjx262h824z6b9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်မၞိဟ်အာကၠုင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10816</id>
    <revision>
      <id>54376</id>
      <timestamp>2026-05-07T03:33:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကဆံင်ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံအိန်ထံင် ပ္ဍဲ လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ်}} {{Infobox concept | name = ပရေင်မၞိဟ်အာကၠုင် | native_name = Social Mobility | image = File:Social mobility conceptual ladder.svg|250px|...&quot;</comment>
      <origin>54376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12796" sha1="4eve9spzf7nmve73zune66g0tlg1yj9" xml:space="preserve">{{Short description|ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကဆံင်ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံအိန်ထံင် ပ္ဍဲ လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ်}}
{{Infobox concept
| name = ပရေင်မၞိဟ်အာကၠုင်
| native_name = Social Mobility
| image = [[File:Social mobility conceptual ladder.svg|250px|ဗီုပြင် ကၞိန် ပရေင်မၞိဟ်အာကၠုင်]]
| caption = ဗီုပြင် သင်္ကေတ ကၞိန် မထ္ၜးပျး ကဵု ပွမတိုန် စှ်ေ ကဆံင် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်
| field = [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology), ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics)
| related_concepts = ကဆံင် ပရေင်မၞိဟ် (Social stratification), ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် (Social inequality), သၞောတ် စောန်သကီု (Meritocracy)
| key_elements = ပရေင်ပညာ, သြန်လုပ်, ပရေင်ကမၠောန်, ပရေင်ဆက်စပ် ဂကောံမၞိဟ်
}}

'''ပရေင်မၞိဟ်အာကၠုင်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပွမပြံင်လှာဲ ကဆံင် ပရေင်မၞိဟ်''' ({{lang-en|Social mobility}}) ဝွံ ဍေံဒှ် သဘဴဓရ် မလ္ၚတ် ပရူ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ကဆံင် (Social status)၊ ဒြပ် ရတ် ဟွံသေင်မ္ဂး အလုံ ဘဝ ပူဂိုလ် ကဵု ဂကောံ အိန်ထံင် တအ် ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ် မွဲ ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု ပညာ [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]] မ္ဂး၊ သဘဴဓရ် ဏအ် ဍေံ ကိစ္စဇၞော် လောန် သွက်ဂွံ စၟတ်သတ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဂကောံမၞိဟ် မွဲမွဲ ဂှ် ဍေံ နွံ ကု &quot;ပရေင် တုပ်သၟဟ် အခေါင်အရာ&quot; (Equality of opportunity) ဍိုက်က်ပေင်င် ဟာ ဂှ် ရ။ ယဝ်ရ ဂကောံမၞိဟ် မွဲ နွံ ကု ပရေင်မၞိဟ်အာကၠုင် သၠုင် မ္ဂး၊ မၞိဟ် မက္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု အိန်ထံင် ဒိုက်ဂတ် တအ် လေဝ် ယဝ်ရ ညးတအ် ဂစာန် ကၠောန် ကေုာံ ကလိဂွံ ပညာ မ္ဂး ညးတအ် မာန် ပြံင်လှာဲ တိုန် အာ စိုပ် ကဆံင် လဒေါဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကဆံင် သၠုင် မာန် ရ။

== ၁။ ဗီုပြင် ပရေင်မၞိဟ်အာကၠုင် နာနာ (Types of Social Mobility) ==
တၠပညာ ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် တအ် ပါ် လဝ် ပရေင်မၞိဟ်အာကၠုင် နကဵု ဗီုပြင် ၄ သာ် အဓိက ရ-

# '''ပရေင်အာကၠုင် လပါ် သၠုင်-သဝ် (Vertical Mobility):''' ဒှ် ပွမပြံင်လှာဲ ကဆံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လပါ် သၠုင် တိုန် (Upward mobility) ဟွံသေင်မ္ဂး စှ်ေ အာ သဝ် (Downward mobility) ရ။ (ဥပမာ - ကောန် ကမၠောန် ဓမ္မတာ မွဲ ဒှ် အာ တၠ ကမ္မဏဳ)။
# '''ပရေင်အာကၠုင် လပါ် တုပ်သၟဟ် (Horizontal Mobility):''' ဒှ် ပွမပြံင်လှာဲ ကမၠောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒၞာဲ မံင် ဆဂး ကဆံင် ပရေင်မၞိဟ် ဂှ် ဟွံပြံင်လှာဲ အာ ဇၞော် ကု ဒြဟတ် ရ။ (ဥပမာ - အ္စာ ဘာ မွဲ ပြံင် အာ ကၠောန် ကမၠောန် နဒဒှ် ညး ချူ လိက်ပရိုင်)။
# '''ပရေင်အာကၠုင် အကြာ တၞောဝ် (Intergenerational Mobility):''' ဒှ် ပွမပတောအ် ၜတ် ကဆံင် ပူဂိုလ် မွဲ ကု ကဆံင် မိမ ညးတအ် ပ္ဍဲ အခိင် တၞောဝ် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ရ။ (ဥပမာ - မိမ ဂှ် ဒှ် သၟာ ဗ္ၚ ဆဂး ကောန် ဂှ် ဒှ် အာ သဝ်ဝန်)။
# '''ပရေင်အာကၠုင် အပ္ဍဲ တၞောဝ် မွဲ (Intragenerational Mobility):''' ဒှ် ပွမပြံင်လှာဲ ကဆံင် ပ္ဍဲကဵု အပ္ဍဲ လမျီု ဘဝ ပူဂိုလ် မွဲ ဓဝ် ရ။ (ဥပမာ - မၞိဟ် မွဲ စ ကၠောန် ကမၠောန် နကဵု ကဆံင် သၟဝ် တုဲ ကာလ အာယုက် ဇၞော် အာ ဂှ် ဒှ် အာ ဂအုပ် ရုင်)။

== ၂။ ဟိုတ် မဖန်ဗဒှ် ပရေင်မၞိဟ်အာကၠုင် (Factors Affecting Social Mobility) ==
မၞိဟ် မွဲမွဲ ဂွံ ပြံင်လှာဲ ကဆံင် ပရေင်မၞိဟ် မာန် ဟွံမာန် ဂှ် ဍေံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ဟိုတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ-
* '''ပရေင် ပညာ (Education):''' ပရေင် ပညာ ဂှ် ဒှ် ကသပ် (Vehicle) မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ပရေင်မၞိဟ်အာကၠုင် ရ။ ပွမကလိဂွံ ပညာ အဆင့် သၠုင် ဂှ် ဍေံ ပံက် ကဵု အခေါင် ကမၠောန် ခိုဟ်ဟ် ကေုာံ သြန် လုပ် သၠုင် မာန် ရ။
* '''လဒက်ပ္တန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Structure):''' ပ္ဍဲ ဍုင် မဇၞော်မောဝ် ကေုာံ မၞုံ ကု ကမၠောန် နဲပညာ / စက်ယန္တရား (Industrialized nations) တအ် မ္ဂး، အခေါင်အရာ ကမၠောန် နွံ ဂၠိုင် တုဲ ပရေင်မၞိဟ်အာကၠုင် လေပ် သၠုင် နူ ဍုင် မသ္ပ သဇိုင် ကု တဵုလွဳ သၟး ရ။
* '''ဒြပ်ရတ် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Social and Cultural Capital):''' တၠပညာ ပဳယဲ ဘော်ဒဳယူ (Pierre Bourdieu) ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;မၞိဟ် မတီ စ&quot; (Social networks) ကေုာံ &quot;အခိုက်အလိုက် ဟီုအရေဝ်၊ လညာတ်&quot; (Cultural habits) တအ် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ရီုဗင် ဖန် ညံင် မၞိဟ် ဂွံ ကလိဂွံ ကဆံင် သၠုင် မာန် ရ။
* '''သၞောဝ် အလဵုအသဳ (State Policies):''' ပရေင် ထံက်ပင် ပရေင်မၞိဟ် (Welfare)၊ သၞောဝ် ကံက် အခေါန် (Taxation) ကေုာံ ဥပဒေ မစဵုဒၞာ ပရေင် ပါ်ပဲါ တအ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ဂွံ နွံ ကု တုပ်သၟဟ် အခေါင်အရာ ရ။

== ၃။ သၞောတ် ပံက်လး ကဵု သၞောတ် ကၟာတ်လဒဵု (Open vs. Closed Systems) ==
လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ် ဍုင် မွဲ ကဵု မွဲ ဂှ် ဟွံတုပ် ညးသကအ် ပုဟ်။ ပရေင်မၞိဟ်အာကၠုင် ဂှ် ဍေံ တန်တဴ လတူ သၞောတ် ၂ သာ် ဏအ် ရ-
* '''သၞောတ် ကၟာတ်လဒဵု (Closed Systems):''' ပ္ဍဲ သၞောတ် ဏအ် မ္ဂး ပရေင်မၞိဟ်အာကၠုင် ဟွံမွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး အောန် လောန် ရ။ ကဆံင် ပူဂိုလ် မွဲမွဲ ဂှ် ဒး ဒုင် ဖျေဟ် လဝ် သ္ဂုတ်သွာတ် နူ အခိင် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် တေအ် ရ။ (ဥပမာ - သၞောတ် ဇาတ် / Caste system ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ တြေံ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် ဍိက် / Slavery)။
* '''သၞောတ် ပံက်လး (Open Systems):''' ပ္ဍဲ သၞောတ် ဏအ် မ္ဂး ပရေင်မၞိဟ်အာကၠုင် နွံ သၠုင် ရ။ ကဆံင် ပူဂိုလ် ဂှ် ဍေံ တန်တဴ လတူ အစောံသတ္တိ ကေုာံ ပရေင် ဂစာန် ကၠောန် (Meritocracy) ညးတအ် အလဵု ဇကု ရ။ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ် တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ဂစာန် ဒက်ပ္တန် ဒၟံင် သၞောတ် ပံက်လး ဏအ် ရ။

== ၄။ ပရေင်မၞိဟ်အာကၠုင် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် (Social Mobility in the Modern World) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဏအ်၊ တၠပညာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တၠပညာ ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် တအ် စွံ သတိ ဗွဲမလောန် လတူ ပြသၞာ '''&quot;ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ်&quot; (Rising Inequality)''' ရ။
* '''The Great Gatsby Curve (မျဉ်းကွေး ဂရိတ် ဂေတ်သဗဳ):''' ဍေံ ဒှ် သဘဴဓရ် မထ္ၜး ပျး ဒဒှ်ရ ဍုင် မၞုံ ကု ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် သြန် လုပ် သၠုင် လောန် (ဥပမာ - အမေရိကာန်) တအ် ဂှ်၊ ပရေင်မၞိဟ်အာကၠုင် အကြာ တၞောဝ် ညးတအ် သဝ် စှ်ေ အာ လောန် ရ။ အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဂှ် ကောန် မၞိဟ် သိုက် တအ် သှ်ေ သိုက် အာ တုဲ၊ ကောန် မၞိဟ် ဒိုက် တအ် ဒး ဆက် ဒိုက် အာ မွဲ တၞောဝ် တုဲ မွဲ တၞောဝ် ရ။ 
* သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ ဏအ်၊ ဍုင် လပါ် ရး သကေန်ဒဳနေဗဳယျာ (Scandinavia - ဗီုကဵု သွဳဒေန်، နဝ်ဝေ) တအ် စကာ သၞောတ် ပရေင် ပညာ မသၠး ၚုဟ် ကေုာံ သၞောတ် ထံက်ပင် ပရေင်မၞိဟ် မခိုင်ကၠိုက် တုဲ ညးတအ် ကလိဂွံ ကဆံင် ပရေင်မၞိဟ်အာကၠုင် မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology)
* ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics)
* လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ် (Social structure)
* ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် (Economic inequality)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Breen, Richard (2004). ''Social Mobility in Europe''. Oxford University Press. ISBN 978-0199258451.
* Corak, Miles (2013). &quot;Income Inequality, Equality of Opportunity, and Intergenerational Mobility&quot;. ''Journal of Economic Perspectives'', 27(3), 79-102.

{{DEFAULTSORT:ပရေင်မၞိဟ်အာကၠုင်}}
[[Category:ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:သဘဴဓရ် ဂမၠိုင်]]
[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]</text>
      <sha1>4eve9spzf7nmve73zune66g0tlg1yj9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်မၞိဟ်စသုင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10817</id>
    <revision>
      <id>54377</id>
      <timestamp>2026-05-07T03:38:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ကဏ္ဍ ပညာ မလ္ၚတ် ပရူ ဗီုလဵု ဂကောံမၞိဟ် လွှမ်းမိုး လတူ ပွမရာန် ကေုာံ စကာ ကပေါတ်}} {{Infobox concept | name = ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် စသုင် | native_name = Sociology of Consumption | image = File:Shopping mall interior.jpg|250px|...&quot;</comment>
      <origin>54377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12133" sha1="kdpvdoogdmg147jytquxa851bpke8n8" xml:space="preserve">{{Short description|ကဏ္ဍ ပညာ မလ္ၚတ် ပရူ ဗီုလဵု ဂကောံမၞိဟ် လွှမ်းမိုး လတူ ပွမရာန် ကေုာံ စကာ ကပေါတ်}}
{{Infobox concept
| name = ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် စသုင်
| native_name = Sociology of Consumption
| image = [[File:Shopping mall interior.jpg|250px|ဗီုပြင် ရုံရာန်ကပေါတ် ဇၞော်မွဲ]]
| caption = ဗီုပြင် ရုံရာန်ကပေါတ် (Shopping Mall) မဒှ် သင်္ကေတ အဓိက သွက် ဂကောံမၞိဟ် သၟာစသုင် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ်
| field = [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology), ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics)
| related_concepts = ဂကောံမၞိဟ် သၟာစသုင် (Consumer society), ကဆံင် ပရေင်မၞိဟ် (Social class), ယေန်သၞာင် (Culture)
| key_elements = ဝါဒ စသုင် (Consumerism), ပွမစသုင် ထ္ၜးကဆံင် (Conspicuous consumption), အခိုက်အလိုက် ဘဝ (Lifestyle)
| prominent_figures = Thorstein Veblen, Pierre Bourdieu, Jean Baudrillard, Karl Marx
}}

'''ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် စသုင်''' ({{lang-en|Sociology of Consumption}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍ လ္ၚတ် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ပညာ [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]] မလ္ၚတ် စွံ အာရီု လတူ ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် ရာန်، စကာ ကေုာံ စသုင် ကပေါတ်၊ သြန်၊ ကေုာံ ပရေင် ဆက်ဆောံ နာနာ သာ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဓမ္မတာ မ္ဂး မၞိဟ် တအ် ရာန် ကပေါတ် သွက်ဂွံ ပ္ဍိုက်ပေင် ပၟိက် သဘာဝ (Needs and Utility) သၟး ရ၊ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် မ္ဂး &quot;ပွမစသုင်&quot; (Consumption) ဏအ် ဍေံ ဒှ် အရာ မထ္ၜး ပျး ကဵု လဒက်ပ္တန် ယေန်သၞာင်၊ ကဆံင် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဘဝ ပူဂိုလ် (Identity) ရ။

ကဏ္ဍ ပညာ ဏအ် လ္ၚတ် ရံင် ဒဒှ်ရ မု ဟိုတ် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ရာန် ကပေါတ် ၚုဟ် တန် လောန်ကာဲ (ဗီုကဵု ထိုင် တဲ မာ် ပြာကတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကွဳစက် ၚုဟ် သၠုင်)، ကေုာံ ဗီုလဵု ပရေင် တက် လိက်ပရိုင် (Advertising) ကဵု မဳဒဳယာ တအ် ဖန်ဗဒှ် ပၟိက် ဆန္ဒ ပ္ဍဲ စိုတ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။

== ၁။ သဘဴဓရ် ကေုာံ တၠပညာ အဓိကဂမၠိုင် (Key Concepts and Scholars) ==
ပညာ ဏအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ သီအိုရဳ ကေုာံ လညာတ် တၠပညာ မပြာကတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ-

* '''ပွမစသုင် ထ္ၜးကဆံင် (Conspicuous Consumption):''' လညာတ် ဏအ် ဂှ် တၠပညာ '''Thorstein Veblen''' ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၉ ရ။ ညး ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် သိုက် လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ညးတအ် ရာန် ကပေါတ် ၚုဟ် တန်တန် တအ် ဂှ် ဟွံသေင် သွက်ဂွံ စကာ ဍာံဍာံ ပုဟ်، ညးတအ် ရာန် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပျး ညးတၞဟ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် နွံ ကု ဒြပ် သြန် ကေုာံ နွံ ပ္ဍဲ ကဆံင် သၠုင် (Status symbol) ရ။
* '''ယေန်သၞာင် ကေုာံ ရှ်စသိုင် (Cultural Capital and Taste):''' တၠပညာ ပြင်သေတ် '''Pierre Bourdieu''' လ္ၚတ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ &quot;ရှ်စသိုင်&quot; (Taste - ဗီုကဵု ပွမဒးစိုတ် ကွိင်ကွိုက် ဂန္ထဝင်، ကယျိုင် ကယဝ် မာ် ပြာကတ်، ဟွံသေင်မ္ဂး စၞစ ၚုဟ် တန်) ဂှ် ဍေံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ကဆံင် ပရေင်မၞိဟ် မၞိဟ် မွဲမွဲ ရ။ ညးတအ် စကာ ရှ်စသိုင် တအ် ဏအ် သွက်ဂွံ ပါ်ပဲါ ဖျေဟ် ကဆံင် အကြာ မၞိဟ် သၠုင် ကဵု မၞိဟ် သဝ် ရ။
* '''သင်္ကေတ ပွမစသုင် (Sign Value):''' တၠပညာ '''Jean Baudrillard''' ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဏအ် မၞိဟ် တအ် ဟွံရာန် ကပေါတ် သွက် &quot;ဖဵု&quot; (Use value) ဍေံ သၟး ပုဟ်၊ ညးတအ် ရာန် သွက် &quot;သင်္ကေတ&quot; (Sign value) ဍေံ ရ။ (ဥပမာ - ရာန် iPhone မွဲ မ္ဂး ဍေံ ဟွံသေင် ဆ ဖုင် သွက်ဂွံ ဆက် မွဲ သၟး، ဍေံ ဒှ် သင်္ကေတ ခေတ် တၟိ ကေုာံ ပရေင် အံင်ဇၞး)။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (History and Evolution) ==
ဂကောံမၞိဟ် ပိုဲ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် နူကဵု ပွမစသုင် ဆ ၜိုတ် ရုံဂပ် ဇရေင် &quot;ဂကောံမၞိဟ် သၟာစသုင်&quot; (Consumer Society) ဗွဲမဇၞော်ကၠေင်-
* '''ကိုပ်ကၠာ ခေတ် စက်ယန္တရား:''' ကပေါတ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒး ကၠောန် နကဵု တဲ တုဲ ၚုဟ် တန် လောန် ရ။ မၞိဟ် တအ် ရာန် ကပေါတ် ဆ အရာ မနွံ ပၟိက် ဇေတ်တ် သွက်ဂွံ ဂျိုင် လမျီု သၟး ရ။
* '''ပရေင် ပြံင်လှာဲ စက်ယန္တရား (Industrial Revolution):''' ဟိုတ်နူ စက်ယန္တရား တုဲ ကပေါတ် တအ် ကၠောန် ပတိတ် မာန် ဗွဲမဂၠိုင် (Mass production) တုဲ ၚုဟ် သဝ် စှ်ေ အာ ရ။ 
* '''ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ:''' ပ္ဍဲ ဍုင် ရးပလိုတ် တအ်၊ သြန် လုပ် ညးဍုင်ကွာန် သၠုင် တိုန် တုဲ ညးတအ် စ ကၠောန် ဗဒှ် รုံရာန်ကပေါတ် ဇၞော်ဇၞော် (Shopping Malls)၊ ကတ် ပတိုက် သြန် (Credit cards) ကေုာံ ပရေင် တက် လိက်ပရိုင် (Mass advertising) မဖအောဝ် ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ရာန် ကပေါတ် လောန် နူ ပၟိက် ရ။

== ၃။ အခိုက်ကၞာ စသုင် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် (Modern Consumer Culture) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတယ် လၟုဟ် မ္ဂး، ပွမစသုင် ဏအ် ဍေံ ပြံင်လှာဲ အာ ဗီုပြင် တၟိ ဗွဲမဂၠိုင်-
* '''ပွမရာန် သြန် လတူ လပှ်ကျာ (E-commerce):''' နဲကဲ ဗီုကဵု Amazon, Shopee ဟွံသေင်မ္ဂး Lazada တအ် ဖန် ညံင် ပွမရာန် ကပေါတ် ဂွံ လောဲသွာ ကေုာံ ပြဟ် လောန် စဵုကဵု မၞိဟ် တအ် ဒှ် အာ စရိုတ် ရာန် ဟွံချပ် (Impulse buying) ရ။
* '''သြဇာ သဝ်ရှေဝ် မဳဒဳယာ (Social Media Influencers):''' မၞိဟ် ပြာကတ် ပ္ဍဲ TikTok ဟွံသေင်မ္ဂး Instagram တအ် ဂှ် ညးတအ် လွှမ်းမိုး စိုတ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ညံင် ဂွံ ဒးစိုတ် ကေုာံ မိက်ဂွံ ရာန် ကပေါတ် တၟိတၟိ လၟိုန် အခိင် (ဥပမာ - ကယျိုင် Fast fashion) ရ။

== ၄။ ပြသၞာ ကေုာံ အခက်အခုဲ (Issues and Consequences) ==
ဝါဒ စသုင် မလောန်ကာဲ ဏအ် ဍေံ ပတိတ် ကဵု ပြသၞာ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ သဘာဝ-
# '''ပြသၞာ သဘာဝ (Environmental Impact):''' ပွမကၠောန် ပတိတ် ကေုာံ စသုင် ကပေါတ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် ခိုဟ် နှီု သဘာဝ ဂွံ အိုတ် အာ၊ ပတိတ် ကဵု ဓါတ် ဂျိ (Carbon footprint)၊ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ခမိက် ပလပ်သတေတ် ကဵု ခမိက် အဳလေတ်ထရဝ်နေတ် (E-waste) မဂၠိုင် လောန် ရ။
# '''ပြသၞာ ဂၠိုင် ဇရေင် လိင် (Debt Culture):''' ဟိုတ်နူ မိက်ဂွံ မံင် ညံင်ဂွံ တုပ် ကု မၞိဟ် တၞဟ် တုဲ، မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် စကာ Credit cards ကေုာံ ကေတ် လိင် သြန် တုဲ ဒး ဒုင် နိဿဲ ကု ပြသၞာ သြန် ဇြိုင်သ္ဇိုင် ရ။
# '''ပရေင် စသုင် နကဵု ဓဝ်သဳလ (Ethical Consumption):''' လၟုဟ် မ္ဂး မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် စ စွံ သတိ ကေုာံ ဂစာန် ရာန် ကပေါတ် မဟွံပလီု သဘာဝ၊ မကဵု အခေါင် ကောန်ကမၠောန် ဍာံဍာံ ကေုာံ မထံက်ပင် ကု ဒေသ (Fair trade) တအ် ညံင် ဂွံ ဂၠိုင် တိုန် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology)
* ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics)
* ကဆံင် ပရေင်မၞိဟ် (Social class)
* ယေန်သၞာင် (Culture)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Veblen, Thorstein (1899). ''The Theory of the Leisure Class''. Macmillan.
* Bourdieu, Pierre (1984). ''Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste''. Harvard University Press.
* Baudrillard, Jean (1998). ''The Consumer Society: Myths and Structures''. SAGE Publications.

{{DEFAULTSORT:ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် စသုင်}}
[[Category:ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]</text>
      <sha1>kdpvdoogdmg147jytquxa851bpke8n8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်မၞိဟ် ဝေင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10818</id>
    <revision>
      <id>54378</id>
      <timestamp>2026-05-07T03:45:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်ဆက်ဆောံ ကေုာံ ပွမဗ္တောန်အခိုက်အလိုက် နကဵု ပွမဝေင်}} {{Infobox concept | name = ပရေင်မၞိဟ် ဝေင် | native_name = Social Play / Sociology of Play | image = File:Children playing football.jpg|250px|ဗီုပြင် ကောန...&quot;</comment>
      <origin>54378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12067" sha1="9cs0v7pt90afreogjnzj8du7d5vgp7e" xml:space="preserve">{{Short description|လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်ဆက်ဆောံ ကေုာံ ပွမဗ္တောန်အခိုက်အလိုက် နကဵု ပွမဝေင်}}
{{Infobox concept
| name = ပရေင်မၞိဟ် ဝေင်
| native_name = Social Play / Sociology of Play
| image = [[File:Children playing football.jpg|250px|ဗီုပြင် ကောန်ၚာ်တအ် ဝေင် ဇိုင်ကောပ် မွဲစွံ]]
| caption = ကောန်ၚာ်တအ် ဝေင် ဇိုင်ကောပ် မွဲစွံ မဒှ် သဘဴဓရ် အဓိက သွက် ပရေင်မၞိဟ် ဝေင် မၞုံ ကု သၞောဝ် ကေုာံ ပရေင်ပံင်ကောံ
| field = [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology), စိတ္တဗေဒ (Psychology)
| related_concepts = ပရေင်ဗ္တောန်အခိုက်ပရေင်မၞိဟ် (Socialization), ယေန်သၞာင် လဟိင်စိုတ် (Leisure culture), ပရေင်ဆက်ဆောံ (Social interaction)
| key_elements = သၞောဝ် ကိုန်ဂစိုတ် (Rules), ကေတ် တာလျိုင် (Role-taking), ပရေင်ပံင်ကောံ (Cooperation)
| prominent_figures = George Herbert Mead, Johan Huizinga, Mildred Parten
}}

'''ပရေင်မၞိဟ် ဝေင်''' ({{lang-en|Social Play}} ဟွံသေင်မ္ဂး Sociology of Play) ဝွံ ဍေံဒှ် သဘဴဓရ် ကိစ္စဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ပညာ [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]] ကေုာံ စိတ္တဗေဒ မလ္ၚတ် စွံ အာရီု လတူ &quot;ပွမဝေင်&quot; (Play / Games) နဒဒှ် လၟေင်ကမၠောန် မဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင် ဆက်ဆောံ၊ ပွမဗ္တောန် အခိုက်အလိုက် ကေုာံ ပွမဒက်ပ္တန် ယေန်သၞာင် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ 

မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပွမဝေင် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဆ အရာ သွက်ဂွံ လဟိင် စိုတ် ဓမ္မတာ (Just for fun) သၟး ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ လညာတ် တၠပညာ ပရေင်မၞိဟ် တအ် မ္ဂး، ပွမဝေင် ဂှ် ဍေံ ဒှ် &quot;ဘာ သဇိုင်&quot; မဗ္တောန် ကဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် ညံင် ဂွံ တီ ဥပဒေ، ညံင် ဂွံ တီ တာလျိုင် ဇကု، ကေုာံ ညံင် ဂွံ တီ ဗီုလဵု ဂွံ ပံင်ကောံ ကၠောန် ကမၠောန် မွဲစွံ (Teamwork) ရ။

== ၁။ သီအိုရဳ ကေုာံ တၠပညာ အဓိကဂမၠိုင် (Theories and Key Scholars) ==
ပရူ ပရေင်မၞိဟ် ဝေင် ဝွံ တၠပညာ ပြာကတ် ဗွဲမဂၠိုင် လ္ၚတ် လဝ် နကဵု လညာတ် တၞဟ်ခြာ နာနာ သာ် ရ-

* '''George Herbert Mead (လညာတ် ကေတ် တာလျိုင်):''' တၠပညာ ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် ဏအ် ညး ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ ပွမဝေင် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် လောန် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် လညာတ် &quot;ဇကု&quot; (Self) ရ။ ညး ပါ် လဝ် ပွမဝေင် ၜါ ကဆံင်-
  # '''ကဆံင် ဝေင်ပတောအ် (Play Stage):''' ကောန်ၚာ် တအ် ဝေင် ပတောအ် ညံင်ရဴ မၞိဟ် ဇၞော် (ဥပမာ - ဝေင် ပတောအ် သဝ်ဝန်၊ ဝေင် ပတောအ် မိမ)။ ဍေံ ဗ္တောန် ကဵု ညံင် ဂွံ ကၠိုဟ် တာလျိုင် ပူဂိုလ် မွဲမွဲ ရ။
  # '''ကဆံင် ဝေင် နကဵု သၞောတ် (Game Stage):''' ကောန်ၚာ် တအ် စ ဝေင် ဂိမ်း မၞုံ ကု သၞောဝ် (ဥပမာ - ဘောလုံး၊ တေပ် မုက်)။ ပ္ဍဲ ကဆံင် ဏအ် ညးတအ် ဒး ကၠိုဟ် လဝ် တာလျိုင် ညးတၞဟ် သီုဖအိုတ် ကေုာံ သၞောဝ် ကိုန်ဂစိုတ် မကော်စ &quot;The Generalized Other&quot; ညံင် ဂွံ ဝေင် အံင်ဇၞး မာန် ရ။

* '''Johan Huizinga (Homo Ludens - မၞိဟ် သၟာဝေင်):''' ပ္ဍဲ လိက်အုပ် ညး မၞုံ ယၟု ''Homo Ludens'' (၁၉၃၈) ဂှ် ညး ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ပွမဝေင်&quot; (Play) ဂှ် ဍေံ ဒှ် သဇိုင် တမ်မူလ သွက် ယေန်သၞာင် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ရ။ သၞောတ် ဥပဒေ၊ ပၞာန်၊ ကွိင်ကွိုက် ကေုာံ အနုသုခုမ တအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု သဘဴဓရ် &quot;ပွမဝေင်&quot; ရ။

== ၂။ ကဆံင် ပရေင်မၞိဟ် ဝေင် (Stages of Social Play) ==
တၠပညာ စိတ္တဗေဒ Mildred Parten (၁၉၃၂) ညး ပါ် လဝ် ကဆံင် ပရေင်မၞိဟ် ဝေင် အကြာ ကောန်ၚာ် တအ် နကဵု ၆ ကဆံင် အဓိက ရ-
# '''ဝေင် ဟွံချဳဒရာင် (Unoccupied Play):''' ကောန်ၚာ် ရံင် ဒၟံင် ပွဳပွူ သၟး၊ ဟွံပါလုပ် ဝေင် ဏီ။
# '''ဝေင် မွဲ ဓဝ် (Solitary Play):''' ကောန်ၚာ် ဝေင် ဇကု မွဲ ဓဝ် ဟွံစွံ အာရီု ကု ညးတၞဟ်။
# '''ဝေင် ရံင် ညးတၞဟ် (Onlooker Play):''' ရံင် ညးတၞဟ် ဝေင် တုဲ လဆောဝ် ဟီု ဓရီု ကျာ ကီု လေဝ် ဟွံပါလုပ် ဝေင် မွဲစွံ။
# '''ဝေင် သကဲ ညးသကအ် (Parallel Play):''' ကောန်ၚာ် တအ် ဝေင် ဒၟံင် ကြပ်ပ် ညးသကအ်၊ ဝေင် ကပေါတ် တုပ်ပ် ကီု လေဝ် ဟွံဆက်ဆောံ ညးသကအ် ဏီ။
# '''ဝေင် ဆက်ဆောံ (Associative Play):''' စ ဆက်ဆောံ، လဟီု လကျာ ကေုာံ လှာဲ ကပေါတ် ဝေင် ညးသကအ် ကီု လေဝ်၊ ဟွံမွဲ ကု တင်ရန်တၟအ် ဓမ္မတာ မွဲ ဏီ။
# '''ဝေင် ပံင်ကောံ (Cooperative Play):''' ကောန်ၚာ် တအ် ပံင်ကောံ ဝေင် နကဵု တင်ရန်တၟအ် မွဲ (ဥပမာ - ဌာပ် တိုက် မွဲစွံ၊ ဝေင် ဂိမ်း မၞုံ ကု သၞောဝ်)။ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ကဆံင် ပရေင်မၞိဟ် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။

== ၃။ ပရေင်ဗ္တောန်အခိုက်ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ဂိမ်း (Socialization through Games) ==
ဂိမ်း ကေုာံ ကွတ်ကာယ (Sports) တအ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကိရိယာ မဗ္တောန် ကဵု အခိုက်အလိုက် ပရေင်မၞိဟ် (Socialization) မစောန် အိုတ် မွဲ ရ-
* '''ပွမကၠိုဟ် သၞောဝ် (Understanding Rules):''' ဂိမ်း သီုဖအိုတ် နွံ ကု သၞောဝ် (Rules) ရ။ ပွမဝေင် ဂိမ်း ဂှ် ဍေံ ဗ္တောန် ကဵု ကောန်မၞိဟ် ညံင် ဂွံ ဒ္ဂေတ် ဗက် သၞောဝ် ဥပဒေ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ဇၞော် ဍာံဍာံ ရ။
* '''ပရေင် ပြိုင်ပကာန် ကဵု ပရေင် ပံင်ကောံ (Competition vs. Cooperation):''' ကွတ်ကာယ ဂကောံ (Team sports) တအ် ဍေံ ဗ္တောန် ကဵု ဗီုလဵု ဂွံ ပံင်ကောံ ကု မိတ်သဟာဲ သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး၊ သီုကဵု ဗီုလဵု ဂွံ ဒုင် တဲ ပရေင် ကျ ဟွံသေင်မ္ဂး ဇၞး နကဵု စိုတ်ဓါတ် သၟာ ကွတ်ကာယ (Sportsmanship) ရ။

== ၄။ ခေတ်လၟုဟ် ကေုာံ ဂိမ်း အဳလေတ်ထရဝ်နေတ် (Modern Context and E-Sports) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတယ် လၟုဟ် မ္ဂး، ပရေင်မၞိဟ် ဝေင် ဏအ် ဍေံ ပြံင်လှာဲ အာ ဗီုပြင် တၟိ ဗွဲမဂၠိုင်-
* '''ဂိမ်း အန်လာင် (Online Gaming &amp; E-Sports):''' မၞိဟ် တအ် ဟွံဒး ဆဵု မုက် ညးသကအ် ဍာံဍာံ လေဝ် ဝေင် မွဲစွံ ဂွံ ရ။ ဂိမ်း ဗီုကဵု PUBG, Mobile Legends, ဟွံသေင်မ္ဂး Minecraft တအ် ဂှ် ဍေံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် &quot;ဂကောံမၞိဟ် အန်လာင်&quot; (Virtual communities) မၞုံ ကု အခိုက်ကၞာ ကေုာံ သၞောဝ် ညးတအ် အလဵု ဇကု ရ။
* '''ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် (Social Inequality in Play):''' တၠပညာ တအ် သီု လ္ၚတ် ရံင် ဒဒှ်ရ ဂိမ်း ကဵု လဟိင်စိုတ် တအ် ဏအ် ဍေံ ထ္ၜး ပျး ဒၟံင် ကဆံင် ပရေင်မၞိဟ် (Social class) ရ။ ဥပမာ - ကွတ်ကာယ လ္ၚဵု ဗီုကဵု ဂေါက် (Golf) ကဵု ပွမဝေင် သကဳ (Skiing) တအ် ဂှ် ဒှ် အရာ မဆေင် ကု မၞိဟ် နွံ သြန် တုဲ၊ ကွတ်ကာယ ဓမ္မတာ တအ် ဂှ် ဒှ် အရာ မဆေင် ကု ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology)
* ပရေင်ဆက်ဆောံ (Social interaction)
* လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ် (Social structure)
* စိတ္တဗေဒ ကောန်ၚာ် (Child psychology)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Huizinga, Johan (1938). ''Homo Ludens: A Study of the Play-Element in Culture''. Routledge.
* Mead, George Herbert (1934). ''Mind, Self, and Society''. University of Chicago Press.
* Parten, M. (1932). &quot;Social participation among pre-school children&quot;. ''Journal of Abnormal and Social Psychology'', 27(3), 243–269.

{{DEFAULTSORT:ပရေင်မၞိဟ် ဝေင်}}
[[Category:ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:စိတ္တဗေဒ]]
[[Category:ယေန်သၞာင်]]</text>
      <sha1>9cs0v7pt90afreogjnzj8du7d5vgp7e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကာဇြာတ်သတာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10819</id>
    <revision>
      <id>54380</id>
      <timestamp>2026-05-07T06:19:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဍုင် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် အာရှ ကေုာံ ဍုင် ဟွံမွဲကဵု သြင်ၜဳ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ}} {{Infobox country | conventional_long_name = သမ္မတ ဍုင် ကာဇြာတ်သတာန် | native_name = Қазақстан Республикасы&lt;br&gt;Республика Каз...&quot;</comment>
      <origin>54380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11308" sha1="gvgghzvo9mbpsxlg9ria4sojbwbgnf4" xml:space="preserve">{{Short description|ဍုင် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် အာရှ ကေုာံ ဍုင် ဟွံမွဲကဵု သြင်ၜဳ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ}}
{{Infobox country
| conventional_long_name = သမ္မတ ဍုင် ကာဇြာတ်သတာန်
| native_name = Қазақстан Республикасы&lt;br&gt;Республика Казахстан
| common_name = ကာဇြာတ်သတာန် (Kazakhstan)
| image_flag = Flag of Kazakhstan.svg
| image_coat = Emblem of Kazakhstan.svg
| image_map = Kazakhstan (orthographic projection).svg
| map_caption = ဒၞာဲ ဍုင် ကာဇြာတ်သတာန် ပ္ဍဲ လတူ ဂၠးတိ (သာ်ၚေက်)
| capital = [[အာသတာနာ]] (Astana)
| largest_city = [[အာမာတဳ]] (Almaty)
| official_languages = ကာဇြာတ် (Kazakh), ရုရှာ (Russian)
| religion = အေတ်သလာမ် (72%), ခရေတ် ဩသဝ်ဒံက် (23%)
| government_type = သမ္မတ ကၟိန်ဟိုင့် (Unitary presidential republic)
| leader_title1 = သမ္မတ (President)
| leader_name1 = Kassym-Jomart Tokayev
| leader_title2 = သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (Prime Minister)
| leader_name2 = Olzhas Bektenov
| area_km2 = 2,724,900
| population_estimate = 20,000,000 | population_estimate_year = ၂၀၂၃
| currency = တေန်ဂေ (Tenge - KZT)
| timezone = UTC+5
| calling_code = +7
}}

'''ကာဇြာတ်သတာန်''' ({{lang-en|Kazakhstan}}; {{lang-kk|Қазақстан}}), ယၟု အတိုင် သၞောဝ် '''သမ္မတ ဍုင် ကာဇြာတ်သတာန်''' (Republic of Kazakhstan) ဝွံ ဍေံဒှ် ဍုင် မနွံ ပ္ဍဲ ဒေသ လဒေါဝ် အာရှ (Central Asia) ကေုာံ လပါ် ဗၟံက် ဥရောပ ညိည ရ။ ဍုင် ဏအ် ဂှ် ဒှ် '''ဍုင် ဟွံမွဲ ကု သြင် ၜဳ (Landlocked country) မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ''' တုဲ၊ ယဝ်ရ ရိုဟ် အလုံ ဂၠးတိ မ္ဂး ဍေံ ဒှ် ဍုင် မဇၞော် အိုတ် မရနုက် ကဵု ၉ ရ။ 

ဍုင် ကာဇြာတ်သတာန် ဝွံ ပယျဵု ဆက် စၠောအ် ဒၟံင် ကု ဍုင် [[ရုရှာ]] လပါ် သၟဝ်ကျာ ကဵု ပလိုတ်၊ ဍုင် ခယ်ကြုက် (China) လပါ် ဗၟံက်၊ ကေုာံ ဍုင် ကာဂျစ်သတာန်၊ ဥဇဗေတ်ကေတ်သတာန် ကဵု တာ့ခ်မေနစ္စတန် လပါ် သၠုင်ကျာ ရ。 လပါ် ပလိုတ် အိုတ် ဂှ် ဍေံ ဆက် ဒၟံင် ကု ၜဳ ကသပဳယျာန် (Caspian Sea) ရ။ ဍုင်ဇၞော် ဍေံ ဂှ် ဒှ် ဍုင် '''အာသတာနာ''' (Astana) တုဲ ဍုင် မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ဍုင် ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် '''အာမာတဳ''' (Almaty) ရ။

== ၁။ ဝင် (History) ==
* '''ခေတ် ဂကောံ တွဳဗဝိုင် ကေုာံ သၟာပြံင်ဌာန်:''' ကိုပ်ကၠာ တေအ် မ္ဂး တိဍာ် ကာဇြာတ်သတာန် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မံင် သွက် ဂကူ သၟာ လွဳ သတ် ကေုာံ သၟာ ပြံင် ဌာန် (Nomads) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဍေံ သီု ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂၠံင် တရဴ သိုး (Silk Road) မဆက်စၠောအ် လဝ် အာရှ ကဵု ဥရောပ သွက် ပရေင် သွံ ရာန် ကီု ရ။
* '''ခေတ် အေန်ပါယာ ရုရှာ ကေုာံ သဵုဗဳယေတ်:''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၉ ဂှ် အေန်ပါယာ ရုရှာ ဇက် သီ ကေတ် ဒေသ ဏအ် အလုံ မွဲ တုဲ အုပ်ဓုပ် လဝ် ရ။ ကြဴနူ ပရေင် ကလိုက်ကၟဵု ရုရှာ တုဲ، ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၆ ဂှ် ဍေံ ဒှ် အာ တွဵုရး မွဲ ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဟိုင့် သဵုဗဳယေတ် (Soviet Union) မၞုံ ယၟု တွဵုရး ကာဇြာတ် (Kazakh SSR) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ဍုင် ဏအ် ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက သွက် ပရေင် စမ်ၜတ် လွဟ် နျူကလဳယျာ ကေုာံ လွတ် ပလံင် က္ၜင် အာကာသ ဗာင်ကဝ်နူး (Baikonur Cosmodrome) ရ။
* '''ခေတ် သၠးပွး (၁၉၉၁):''' ကြဴနူ ကၟိန်ဟိုင့် သဵုဗဳယေတ် လီုလာ် အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၁ တုဲ၊ ကာဇြာတ်သတာန် လလောင် တြး ပရေင် သၠးပွး ညးတအ် လက္ကရဴ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ သဵုဗဳယေတ် ရ။ သမ္မတ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် Nursultan Nazarbayev အုပ်ဓုပ် လဝ် ဍုင် ပွိုင် ၃၀ သၞာံ ပြင် စဵုကဵု ညး နုက် တိတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉ ရ။

== ၂။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
* '''ပထဝဳ:''' ဇမၞော် တိ ဍုင် ဏအ် ဂှ် ဇၞော် လောန် တုဲ (ဇၞော် နူ ဥရောပ ပလိုတ် သီုဖအိုတ် ပံင် ကောံ ဏီ)။ ဗီုပြင် တိ ဍေံ ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒှ် တိ သလာ် ချောဲ ဇၞော် (Steppe)၊ ဒေသ ကန္တာရ ကေုာံ လပါ် ဗၟံက် ကဵု သၠုင်ကျာ ဂှ် နွံ ကု ဒဵု သၠုင်သၠုင် (Tien Shan mountains) ရ။
* '''ရာသဳဥတု:''' နွံ ကု ရာသဳဥတု တိုက် (Extreme continental climate)။ ဥတု ကတဴ မ္ဂး ကတဴ သကာတ်မြဟ် တုဲ (စဵုကဵု 30°C ပြင်)၊ ဥတု ဂံက် မ္ဂး ဂံက် ဇြိုဟ် လောန် တုဲ နှင်း ဂူ ထပ် ဓီု ရ (စဵုကဵု -20°C ဟွံသေင်မ္ဂး သဝ် နူ ဂှ်)။

== ၃။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
ကာဇြာတ်သတာန် ဂှ် ဒှ် ဍုင် မၞုံ ကု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ထတ် အိုတ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် အာရှ ရ (ပတိတ် ကဵု GDP ၜိုတ် ၆၀% နူ အလုံ ဒေသ လဒေါဝ် အာရှ)။
* '''ဒြပ် သဘာဝ:''' ဍုင် ဏအ် ဍိုက်ပေင် ကု ဒြပ် သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင်။ သြန် လုပ် အဓိက ဍေံ ဂှ် ကၠုင် နူကဵု ကၠေင် ဍာ် (Oil)၊ ဓါတ် ဂေတ် (Natural gas) ကေုာံ ဍေံ ဒှ် ဍုင် မပတိတ် ဓါတ် ယူရေနဳယျာမ် (Uranium) မဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။
* '''ပရေင် တဵုလွဳ:''' ဒေသ သလာ် ချောဲ တအ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ တဵုလွဳ သြောအ် ဂျာင် (Wheat) မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

== ၄။ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Society and Culture) ==
ကာဇြာတ်သတာန် ဝွံ ဍေံဒှ် ဍုင် မၞုံ ကု ဂကူ နာနာ သာ် ပံင်နှဴ ဒၟံင် ရ။ 
* '''ကောန်ဂကူ ကေုာံ ဘာသာ:''' ဂကူ တမ်မူလ ကာဇြာတ် (Kazakhs) ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၇၀% တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရှ်ေသှ်ေ ဘာသာ အေတ်သလာမ် ရ။ ဂကူ ရုရှာ ဂှ် ဒှ် ဂကောံ မရနုက် ကဵု ၜါ ဇၞော် အိုတ် (ၜိုတ် ၁၅%) တုဲ ရှ်ေသှ်ေ ဘာသာ ခရေတ် ဩသဝ်ဒံက် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ဂကူ ဥဇဗေတ်، ယူကရေန် ကေုာံ တာတာ (Tatar) တအ် လေဝ် နွံ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''ယေန်သၞာင်:''' ယေန်သၞာင် ကာဇြာတ် တအ် ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဘဝ သၟာ ပြံင် ဌာန် (Nomadic lifestyle) တြေံ ရ။ ညးတအ် ပြာကတ် သွက် ပွမစောန်သကီု လပါ် ဍိုက် ချေဟ်၊ ပွမစ ဖျုန် ချေဟ်/ဍာ်တှ် ချေဟ်၊ ကေုာံ လဒက်ပ္တန် သ္ၚိ ယာတ် မကော်စ Yurt ရ။

== ၅။ ဗာင်ကဝ်နူး (Baikonur Cosmodrome) ==
ဍုင် ကာဇြာတ်သတာန် ဂှ် နွံ ကု ရုံ လွတ် ပလံင် က္ၜင် အာကာသ ဗာင်ကဝ်နူး မဒှ် ရုံ တြေံ အိုတ် ကေုာံ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ စဵုကဵု လၟုဟ် ဍုင် ရုရှာ တအ် ဒး ကဵု ၚုဟ် လိင် စကာ ဒၞာဲ ဏအ် သွက်ဂွံ လွတ် ပလံင် က္ၜင် အာကာသ ညးတအ် ဇရေင် ဌာန အာကာသ ဂၠးတိ (ISS) ဏီ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* လဒေါဝ် အာရှ (Central Asia)
* [[ရုရှာ]] (Russia)
* ၜဳ ကသပဳယျာန် (Caspian Sea)
* အေန်ပါယာ သဵုဗဳယေတ် (Soviet Union)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* {{cite web |url=https://www.kazakhstan.travel/ |title=Official Tourism Portal of Kazakhstan |access-date=May 7, 2026}}
* Olcott, Martha Brill (2002). ''Kazakhstan: Unfulfilled Promise''. Carnegie Endowment for International Peace. ISBN 978-0870031890.

{{DEFAULTSORT:ကာဇြာတ်သတာန်}}
[[Category:ဍုင် ပ္ဍဲ အာရှ]]
[[Category:ကာဇြာတ်သတာန်|*]]
[[Category:ဍုင် ဟွံမွဲကဵု သြင်ၜဳဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>gvgghzvo9mbpsxlg9ria4sojbwbgnf4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Lang-kk</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10820</id>
    <revision>
      <id>54381</id>
      <timestamp>2026-05-07T06:23:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;noinclude&gt; {{Documentation subpage}} &lt;/noinclude&gt;&lt;span lang=&quot;kk&quot;&gt;{{{1}}}&lt;/span&gt;&lt;noinclude&gt;  == ဂလာန်ဗွဲခမၞန် == ထာမ်ပလိက် '''lang-kk''' ဝွံ သွက်သ္ဂောံထ္ၜး လိက်ကာဇက်သတာန် (Kazakh language) ပ္ဍဲမုက်လိက်မန်။ ထာမ်ပလိက်ဏအ် စကာ ဗီုပြင်ဆက်...&quot;</comment>
      <origin>54381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1541" sha1="nh85362xuc40js7tnf79y9hnbp2ucor" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
{{Documentation subpage}}
&lt;/noinclude&gt;&lt;span lang=&quot;kk&quot;&gt;{{{1}}}&lt;/span&gt;&lt;noinclude&gt;

== ဂလာန်ဗွဲခမၞန် ==
ထာမ်ပလိက် '''lang-kk''' ဝွံ သွက်သ္ဂောံထ္ၜး လိက်ကာဇက်သတာန် (Kazakh language) ပ္ဍဲမုက်လိက်မန်။ ထာမ်ပလိက်ဏအ် စကာ ဗီုပြင်ဆက်စပ် (inline) သွက်မလိက်ကာဇက်သတာန် မဍောတ်ဍောတ်။

== စၟတ်တဲ ==
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
{{lang-kk|қазақша}}
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;

== ဥပမာ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| ထာမ်ပလိက် || ပွံက်
|-
| &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{lang-kk|Сәлеметсіз бе}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; || {{lang-kk|Сәлеметсіз бе}}
|-
| &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{lang-kk|Қазақстан}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; || {{lang-kk|Қазақстан}}
|-
| &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{lang-kk|Астана}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; || {{lang-kk|Астана}}
|-
| &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{lang-kk|Алматы}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; || {{lang-kk|Алматы}}
|}

== ဆက်ဗှ် ==
* {{tl|lang-en}} – သွက်ဘာသာအင်္ဂလိက်
* {{tl|lang-mnw}} – သွက်ဘာသာမန်
* {{tl|lang-ru}} – သွက်ဘာသာရုရှာ
* {{tl|lang-uz}} – သွက်ဘာသာအုဇ်ဘက်သတာန်
* {{tl|lang}} – ထာမ်ပလိက်ဗဟ်သၞောတ်

[[Category:ထာမ်ပလိက်ဘာသာ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nh85362xuc40js7tnf79y9hnbp2ucor</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox religious concept</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10821</id>
    <revision>
      <id>54384</id>
      <timestamp>2026-05-07T06:32:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;noinclude&gt; {{Documentation subpage}} &lt;/noinclude&gt; {{Infobox | bodyclass =  | bodystyle = width:22em; | title = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | titlestyle = background: #8B0000; color: #FFD700; font-size: 120%; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=220x200px}} | caption = {{{caption|}}} | labelstyle = background: #FFEC8B; width: 35%; | datastyle =   | label1 =...&quot;</comment>
      <origin>54384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2344" sha1="tmxebbncylgw60vb9gbm9h071lroi6s" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
{{Documentation subpage}}
&lt;/noinclude&gt;
{{Infobox
| bodyclass = 
| bodystyle = width:22em;
| title = {{{name|{{PAGENAME}}}}}
| titlestyle = background: #8B0000; color: #FFD700; font-size: 120%;
| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=220x200px}}
| caption = {{{caption|}}}
| labelstyle = background: #FFEC8B; width: 35%;
| datastyle = 

| label1 = ယၟုတၞဟ်
| data1 = {{{alt_name|}}}

| label2 = ဘာသာ (Religion)
| data2 = {{{religion|}}}

| label3 = ဘာသာတမ်မူလ (Language)
| data3 = {{{language|}}}

| label4 = ဂကောံ (Group)
| data4 = {{{group|}}}

| label5 = ဂလာန်ပ္ကီု (Description)
| data5 = {{{description|}}}

| label6 = လိက်အုပ် (Scripture)
| data6 = {{{scripture|}}}

| label7 = တမ်မူလနိရုတ္တိ (Etymology)
| data7 = {{{etymology|}}}

| label8 = ပရူပညာ မဆေင်စပ် (Related concepts)
| data8 = {{{related|}}}

| label9 = အရာမတုပ် (Equivalent in other religions)
| data9 = {{{equivalent|}}}

| label10 = စၟတ်သမ္တီ (Notes)
| data10 = {{{notes|}}}

}}&lt;noinclude&gt;

== ဂလာန်ဗွဲခမၞန် ==
ထာမ်ပလိက် '''Infobox religious concept''' ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် သွက်သ္ဂောံထ္ၜး ဗၞတ်ဗ္တဳ (metadata) ပရူ **ကဏ္ဍဗီုပြင် ပရေင်ဘာသာ** (religious concept) မွဲမွဲ။

ဥပမာ ကဏ္ဍဗီုပြင် ပရေင်ဘာသာဂမၠိုင် ဗီုကဵု:
* [[ကံ]] (Karma)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)
* [[သံသာရ]] (Samsara)
* [[ဓရ်]] (Dhamma)
* [[ပညာ]] (Prajna)
* [[မေတ္တာ]] (Metta)
* [[သစ္စာ]] (Sacca)
* [[နေမိတ်]] (Nemesis)

== စၟတ်တဲ ==
သွက်ဂွံစကာ ထာမ်ပလိက်ဝွံ ပ္ဍဲမုက်လိက်မွဲမွဲမ္ဂး ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ချူညိ။

```wikitext
{{Infobox religious concept
| name = 
| alt_name = 
| image = 
| caption = 
| religion = 
| language = 
| group = 
| description = 
| scripture = 
| etymology = 
| related = 
| equivalent = 
| notes = 
}}</text>
      <sha1>tmxebbncylgw60vb9gbm9h071lroi6s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗောဓိသတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10822</id>
    <revision>
      <id>54385</id>
      <timestamp>2026-05-07T06:34:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|သတ္တဝါ မရာဒၞာမိက် ကေုာံ မဂစာန်လွဳပရာ သွက်ဂွံဒှ်ကျာ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ}} {{Infobox religious concept | name = ဗောဓိသတ် | native_name = बोधिसत्त्व (Bodhisattva) | image = File:Gandhara Buddha (Bodhisattva).jpg|250px|ရုပ် တၟအ် ဗေ...&quot;</comment>
      <origin>54385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11293" sha1="38jgc7eyu9aopegcvwybokf0exnmvqw" xml:space="preserve">{{Short description|သတ္တဝါ မရာဒၞာမိက် ကေုာံ မဂစာန်လွဳပရာ သွက်ဂွံဒှ်ကျာ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ}}
{{Infobox religious concept
| name = ဗောဓိသတ်
| native_name = बोधिसत्त्व (Bodhisattva)
| image = [[File:Gandhara Buddha (Bodhisattva).jpg|250px|ရုပ် တၟအ် ဗောဓိသတ် နူကဵု ခေတ် ဂန္ဓာရ]]
| caption = ရုပ် တၟအ် ဗောဓိသတ် နူကဵု ခေတ် ဂန္ဓာရ (Gandhara) အကြာ ရာစုသၞာံ ၁-၂
| religion = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| tradition = ထေရဝါဒ, မဟာယာန, ဝဇိရယာန
| key_elements = ဉာဏ် ဗောဓိ (Awakening), ဓရ် ပါရမဳ (Paramita), မေတ္တာ ကရုဏာ, သမောဓာန ၈ ပြကာ (ထေရဝါဒ)
| ultimate_goal = သဗ္ဗညုတဉာဏ် (Buddhahood) သွက်ဂွံ ဟံင်ပြာ် သတ္တဝါ သီုဖအိုတ်
}}

'''ဗောဓိသတ်''' ({{lang-en|Bodhisattva}}; {{lang-sa|बोधिसत्त्व}}) ဝွံ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] မ္ဂး ဍေံဒှ် ပူဂဵု ဟွံသေင်မ္ဂး သတ္တဝါ မရာဒၞာ မိက် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဉာဏ် သဗ္ဗညုတဉာဏ် (ဉာဏ် ကျာ်) ကေုာံ မဂစာန် လွဳပရာ ဍိုက်ပေင် တဴ ကု ဓရ် ပါရမဳ သွက်ဂွံ ဟံင် ပြာ် သတ္တဝါ တအ် သီုဖအိုတ် နူကဵု ဒဒိုက် သံသာ ရ။ 

ဝေါဟာရ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဝေါဟာရ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ သီု လပါ် ထေရဝါဒ (Theravada) ကေုာံ မဟာယာန (Mahayana) ရ။ ၜိုန်ရ တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက်ဂွံ ဒှ် ကျာ် ဂှ် တုပ် ညးသကအ် ကီု လေဝ်၊ လညာတ် ကေုာံ ပွမစၟတ်သမ္တီ လတူ &quot;ဗောဓိသတ်&quot; ပ္ဍဲ ဂိုဏ် ၜါ ဏအ် ဂှ် နွံ ကု ပရေင် တၞဟ်ခြာ ညိည ရ။

== ၁။ အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ တမ်မူလ (Etymology) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဗောဓိသတ်&quot; (Bodhisattva) ဝွံ ဍေံ ကၠုင် နူကဵု အရေဝ် သက္ကတ ကေုာံ ပါဠိ မပံင် လဝ် ဝေါဟာရ ၜါ မ-
* '''ဗောဓိ (Bodhi):''' မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;လညာတ် ဉာဏ် မကၠိုဟ် ခၠင်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ပွမတိတ် ဗၠး နူ ဒဒိုက်&quot; (ဉာဏ် သဗ္ဗညုတ)။
* '''သတ် / သတ္တ (Sattva):''' မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;သတ္တဝါ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ပူဂဵု&quot;။

ကာလ ပံင် ကောံ အာ မ္ဂး &quot;ဗောဓိသတ်&quot; ဂှ် ဍေံ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;သတ္တဝါ မၞုံ စိုတ် ထတ် မြဟ် လတူ ဉာဏ် ဗောဓိ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ပူဂဵု မတန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ လၟေင် ဂၠံင် တရဴ သွက်ဂွံ ဒှ် ကျာ်&quot; ရ။

== ၂။ ပ္ဍဲ လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ (Theravada Perspective) ==
ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ထေရဝါဒ မ္ဂး، ဝေါဟာရ ဗောဓိသတ် ဏအ် ညးတအ် ဗွဲမဂၠိုင် စကာ သွက်ဂွံ ဟီု ဂး စ ပရူ ဘဝ အတိတ် (ဘဝ ကိုပ်ကၠာ) ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Gautama Buddha) မဒး ဒုင် ကျာင် လွဳ လဝ် ပါရမဳ ဗွဲမလအ် လ တအ် ရ။
* '''ဇာတ် မသုန်ကၠံ မသုန်စှော် (Jataka Tales):''' ပရူပရာ ဗောဓိသတ် ကာလ မက္တဵုဒှ် ဘဝ မၞိဟ်၊ ဒေဝတဴ ကေုာံ တိရစ္ဆာန် (ဗီုကဵု ဇာတ် မဟောသဓ၊ ဇာတ် ဝေဿန္တဝ်) သွက်ဂွံ ဍိုက်ပေင် ပါရမဳ တအ် ဂှ် ညး ချူ ပကောံ လဝ် ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် ဇာတ် ဏအ် ရ။
* '''ပွမကလိဂွံ ပျာဒိတ် (Niyatha Vivarana):''' သွက်ဂွံ ဒှ် ဗောဓိသတ် မဍာံ ဇေတ် (မဟွံမာန် ပလီု ဟွံသေင်မ္ဂး ပြံင်လှာဲ) မွဲ ဂှ်၊ ပူဂဵု တေအ် ဒး ဍိုက်ပေင် ကု လက်သဏ် အင်္ဂါ (၈) ပြကာ မကော်စ &quot;သမောဓာန ၈ ပြကာ&quot; တုဲ ဒး ကလိဂွံ လဝ် ပျာဒိတ် နူကဵု ဇရေင် ကျာ်တြဲ မဂျိုင် ဒၟံင် လမျီု (ဥပမာ - ဣသိ သုမေဓ ကလိဂွံ ပျာဒိတ် နူ ကျာ်တြဲ ဒဳပင်္ကဵု) ရ။
* '''ကျာ်တြဲ အရိမေတ္တေယျ (Maitreya):''' ပ္ဍဲ ခေတ် အနာဂတ် မ္ဂး ကျာ်တြဲ မွဲ ဇကု မၞုံ ယၟု &quot;အရိမေတ္တေယျ&quot; သ္ဂောအ် က္တဵုဒှ် ကၠုင် ရောင် တုဲ လၟုဟ် မ္ဂး ညး တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဘုံ ဒေဝတဴ တုသဳတာ နဒဒှ် ဗောဓိသတ် မွဲ ရ။

== ၃။ ပ္ဍဲ လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန (Mahayana Perspective) ==
ပ္ဍဲကဵု လညာတ် မဟာယာန မ္ဂး၊ လၟေင် ဂၠံင် တရဴ ဗောဓိသတ် (Bodhisattva Path) ဂှ် ဍေံ ဒှ် လညာတ် မသၠုင် အိုတ် ကေုာံ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ရ။ 
* '''တင်ရန်တၟအ် သွက် သတ္တဝါ အိုတ်သီု:''' လညာတ် မဟာယာန ဍေံ ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပူဂဵု အိုတ်သီု မာန် ဒှ် ဗောဓိသတ် ရ။ ဗောဓိသတ် တအ် ဂှ် ညးတအ် ဒေါအ် ဇူ လဝ် ပရေင် လလုပ် နိဗ္ဗာန် ညးတအ် အလဵု ဇကု တုဲ، ညးတအ် ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ သံသာ သွက်ဂွံ ဟံင် ပြာ် သတ္တဝါ တၞဟ် တအ် သီုဖအိုတ် စဵုကဵု သတ္တဝါ အိုတ်သီု ဂွံ တိတ် ဗၠး နူ ဒဒိုက် ရ။
* '''ဗောဓိသတ် မပြာကတ်ဂမၠိုင်:''' ပ္ဍဲ မဟာယာန နွံ ကု ဗောဓိသတ် မပြာကတ် ဗွဲမဂၠိုင် မမင်မဲ ကေုာံ ရီုဗင် သတ္တဝါ တအ် ရ-
  # '''အဝလောကိတေသွာရ (Avalokiteśvara):''' ဗောဓိသတ် လပါ် မေတ္တာ ကရုဏာ (ခယ်ကြုက် တအ် ကော်စ ကျာ်ဇၞော် ဂွါန်ယေန် Guanyin)။
  # '''မဉ္ဇူသြဳ (Mañjuśrī):''' ဗောဓိသတ် လပါ် ပညာ။
  # '''ခသဳတိဂါဗ္ဘာ (Kṣitigarbha / တိဂဗ္ဘ):''' ဗောဓိသတ် မဟံင် ပြာ် သတ္တဝါ မနွံ ပ္ဍဲ နရက်။
  # '''သမန္တဘဒြ (Samantabhadra):''' ဗောဓိသတ် လပါ် ပရေင် ဂစာန် ကၠောန် ကေုာံ လွဳပရာ။

== ၄။ ဓရ် ပါရမဳ (The Perfections / Pāramitā) ==
သွက်ဂွံ အာ စိုပ် ဉာဏ် ဗောဓိ မ္ဂး، ဗောဓိသတ် တအ် ဒး ဍိုက်ပေင် တဴ ကု ဓရ် ပါရမဳ ဂမၠိုင် ရ။ ပ္ဍဲ ထေရဝါဒ မ္ဂး ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် &quot;ပါရမဳ (၁၀) စှ်&quot; ရ-
# '''ဒါန (Dāna):''' ပွမကဵု ဒါန်၊ သၠး ပွး။
# '''သဳလ (Sīla):''' ပွမမင်မဲ ဒ္ဂေတ် လၟေတ် ဓဝ်သဳလ။
# '''နေက္ခမ္မ (Nekkhamma):''' ပွမတိတ် ဗၠး နူ ကာမဂုဏ် ကေုာံ ဘဝ ခရှ်။
# '''ပညာ (Paññā):''' ပွမတီ ကၠိုဟ် ဓမ္မ သဘာဝ အတိုင် မဍာံ ဇေတ်။
# '''ဝဳရိယ (Viriya):''' ပွမလွဳပရာ ဟွံယှအ် စိုတ်။
# '''ခန္တဳ (Khanti):''' ပွမအေင် ဒုင် သၠး အခေါင်။
# '''သစ္စာ (Sacca):''' ပွမဟီု ဍာံ၊ ဟွံမွဲ ကု မုသာ။
# '''အဓိဋ္ဌာန် (Adhiṭṭhāna):''' ပွမစွံ သမ္တီ တင်ရန်တၟအ် ခိုင်ကၠိုက်။
# '''မေတ္တာ (Mettā):''' ပွမဆာန် ကေုာံ ဖန် ညံင် ညးတၞဟ် ဂွံ ဒှ် တသိုက်။
# '''ဥပေက္ခာ (Upekkhā):''' ပွမစွံ စိုတ် လဒေါဝ်၊ ဟွံမွဲ ကု မထေဲ ဟွံသေင်မ္ဂး မဆာန် လောန်ကာဲ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
* ပူဂဵုမရာဒၞာမိက်ကဵုဒဒှ်ကျာ် (၈ ပြကာ)
* မဟာယာန (Mahayana)
* ထေရဝါဒ (Theravada)
* ဇာတ် မသုန်ကၠံ မသုန်စှော် (Jataka tales)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Gombrich, Richard F. (2006). ''Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo''. Routledge. ISBN 978-0415365093.
* Williams, Paul (2008). ''Mahayana Buddhism: The Doctrinal Foundations''. Routledge. ISBN 978-0415356534.
* ဇာတ်မသုန်ကၠံမသုန်စှော် နကဵုဘာသာမန် (ကၞပ်ပဌမ)။ ဘဒ္ဒန္တ အဂ္ဂိဇိန (၁၃၇၉)။ 

{{DEFAULTSORT:ဗောဓိသတ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သဘဴဓရ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဗောဓိသတ်ဂမၠိုင်|*]]</text>
      <sha1>38jgc7eyu9aopegcvwybokf0exnmvqw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Five precepts</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10823</id>
    <redirect title="သဳမသုန်" />
    <revision>
      <id>54388</id>
      <timestamp>2026-05-07T06:37:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[Five precepts]] ဇရေင် [[သဳမသုန်]]: typo</comment>
      <origin>54388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="i5c089g3yak7c1qayf0fuqwe3urpkol" xml:space="preserve">#REDIRECT [[သဳမသုန်]]</text>
      <sha1>i5c089g3yak7c1qayf0fuqwe3urpkol</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မဟာဝိဇ္ဇာလယ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10824</id>
    <revision>
      <id>54391</id>
      <timestamp>2026-05-07T06:42:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဝေါဟာရ မဆေင်ကဵု ဌာန်ပညာကဆံင်သၠုင် ဟွံသေင်မ္ဂး တက္ကသိုလ်}}{{Infobox concept|name=မဟာဝိဇ္ဇာလယ|native_name=Mahāvidyālaya / มหาวิทยาลัย|image=File:Ruins of Nalanda University.jpg|250px|ဗီုပြင် ဌာန်ပညာ ဇၞော် နာလ...&quot;</comment>
      <origin>54391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8806" sha1="ogjw5fmh7p8wmsit2povrki75hfzlre" xml:space="preserve">{{Short description|ဝေါဟာရ မဆေင်ကဵု ဌာန်ပညာကဆံင်သၠုင် ဟွံသေင်မ္ဂး တက္ကသိုလ်}}{{Infobox concept|name=မဟာဝိဇ္ဇာလယ|native_name=Mahāvidyālaya / มหาวิทยาลัย|image=[[File:Ruins of Nalanda University.jpg|250px|ဗီုပြင် ဌာန်ပညာ ဇၞော် နာလန္ဒာ]]|caption=ဌာန်ပညာ ဇၞော် နာလန္ဒာ (Nalanda) မဒှ် မဟာဝိဇ္ဇာလယ တြေံအိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် အိန္ဒိယ|field=ပရေင် ပညာ (Education)|related_concepts=တက္ကသိုလ် (University), ကောလိပ် (College), မဟာဝိဟာရ (Mahavihara)|key_elements=ပညာ ကဆံင် သၠုင်၊ သုတေသန၊ ဌာန် လ္ၚတ် ပညာ|origin=အရေဝ် သက္ကတ ကေုာံ ပါဠိ}}
'''မဟာဝိဇ္ဇာလယ''' ({{lang-sa|महाविद्यालय}}; {{lang-pi|Mahāvijjālaya}}; {{lang-th|มหาวิทยาลัย}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဝေါဟာရ မကၠုင် နူကဵု အရေဝ် သက္ကတ ကေုာံ ပါဠိ တုဲ၊ ဍေံ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဌာန် ပညာ မဇၞော်ကၠေင်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ဍေံ သ္ပ စၞး ကဵု '''တက္ကသိုလ်''' (University) ရ။

ဝေါဟာရ ဏအ် ဝွံ ညးတအ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မၞုံ ကု ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဟိန္ဒူ မပ္တံကဵု ဍုင် အိန္ဒိယ، ဍုင် သဳရိလင်္ကာ၊ ကေုာံ ဍုင် သေံ (Thailand) တအ် သွက်ဂွံ ကော်စ ဌာန ပညာ ကဆံင် သၠုင် (Higher education institutions) မကဵု ဘွဲ့ တက္ကသိုလ် နာနာ သာ် ရ။

== ၁။ တမ်မူလ ဝေါဟာရ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology) ==
ဝေါဟာရ &quot;မဟာဝိဇ္ဇာလယ&quot; ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု မအရေဝ် ပိ မ-

* '''မဟာ (Mahā):''' မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဇၞော်&quot; (Great) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ပြဲသၠုင်&quot;။
* '''ဝိဇ္ဇာ (Vijjā / Vidyā):''' မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ပညာ&quot;، &quot;လညာတ်&quot; (Knowledge / Science) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ကွတ်&quot;။
* '''အလယ (Ālaya):''' မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဌာန်&quot;، &quot;ဒၞာဲ မံင်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဗဒိုပ်&quot; (Abode / Place)။

ကာလ ပံင် ကောံ အာ မ္ဂး ဍေံ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဒၞာဲ ဗဒိုပ် သွက် ပညာ မဇၞော်ကၠေင်&quot; ရ။ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ကတ် လ္ၚတ် ကေုာံ ပတိတ် သုတေသန ပညာ ကဆံင် သၠုင် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ပ္ဍဲ ခေတ် တြေံ (Historical Context) ==
ပ္ဍဲကဵု ဝင် အာရှ လပါ် သၠုင်ကျာ မ္ဂး၊ ဌာန် ပညာ ကဆံင် သၠုင် ဗီုကဵု တက္ကသိုလ် ခေတ် တၟိ ဏအ် ဂှ် စ က္တဵုဒှ် လဝ် နူကဵု ဘာလကျာ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ။

* ဌာန် ပညာ မပြာကတ် လောန် ပ္ဍဲ ခေတ် တြေံ ဗီုကဵု '''နာလန္ဒာ''' (Nalanda) ကေုာံ '''ဝိကြမသဳလာ''' (Vikramashila) တအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ &quot;မဟာဝိဟာရ&quot; (Mahavihara) ဟွံသေင်မ္ဂး မဟာဝိဇ္ဇာလယ ရ။
* ပ္ဍဲ ဒၞာဲ တအ် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ဟွံသေင် ဗ္တောန် ဆ ဓရ် ကျာ် သၟး ပုဟ်၊ ညးတအ် ဗ္တောန် သီု ပညာ ဂဥုဲ (Medicine)၊ နက္ခတ္တဗေဒ (Astronomy)၊ သဒ္ဒါ ကေုာံ ယုတ္တိဗေဒ (Logic) သွက် ကွးဘာ မကၠုင် နူ အလုံ အာရှ ရ။

== ၃။ ပွမစကာ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် (Modern Usage) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဏအ် မ္ဂး، ဝေါဟာရ &quot;မဟာဝိဇ္ဇာလယ&quot; ဂှ် ညးတအ် စကာ အဓိက ပ္ဍဲ-

=== က။ ဍုင် သေံ (Thailand) ===
ပ္ဍဲ အရေဝ် သေံ မ္ဂး، ညးတအ် စကာ ဝေါဟာရ ဏအ် ဍိုက်က်ပေင်င် နဒဒှ် ယၟု အတိုင် သၞောဝ် သွက် &quot;တက္ကသိုလ်&quot; (University) ရ။ ညးတအ် ပတိတ် ရမ္သာင် &quot;မဟာဝိထယျာလာင်&quot; (Mahawitthayalai - มหาวิทยาลัย) ร။

* ဥပမာ - တက္ကသိုလ် မဟိဒေါန် (Mahidol University) ဂှ် ညးတအ် ကော်စ '''မဟာဝိထယျာလာင် မဟိဒေါန်''' (มหาวิทยาลัยมหิดล) ร။
* တက္ကသိုလ် စူဠာလံၚ်ကန် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ '''မဟာဝိထယျာလာင် စူဠာလံၚ်ကန်''' (Chulalongkorn University) ရ။

=== ခ။ ဌာန် ပညာ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Institutions) ===
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပရေင် ပညာ ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံ ဂၠးတိ လေဝ် စကာ ဝေါဟာရ ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ-

* ဗီုကဵု တက္ကသိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ အလဵုအသဳ ဍုင် သေံ ၜါ ဂှ် ညးတအ် ကဵု လဝ် ယၟု [[တက္ကသိုလ် မဟာစူဠာလံၚ်ကန်|မဟာစူဠာလံၚ်ကန် ရာဇဝိဇ္ဇာလယ]] (Mahachulalongkornrajavidyalaya) ကေုာံ တက္ကသိုလ် '''မဟာမကုဋ ရာဇဝိဇ္ဇာလယ''' (Mahamakut Buddhist University) ရ။
* ပ္ဍဲ လ္ၚဵု ဒၞာဲ မ္ဂး، ယဝ်ရ တက္ကသိုလ် မွဲ ဍေံ ဇၞော် လောန် တုဲ ပါ် လဝ် ဌာန / ကဏ္ဍ ဍောတ်တ် မ္ဂး၊ ဌာန (Faculty/College) တအ် ဂှ် လေဝ် ညး လေပ် ကော်စ &quot;မဟာဝိဇ္ဇာလယ&quot; ကီု ရ (ဥပမာ - မဟာဝိဇ္ဇာလယ ဗုဒ္ဓဘာသာ = Faculty of Buddhism)။

== ၄။ ပရေင် ဆက်စပ် ကု လညာတ် ပညာ ==
ပွမစကာ ဝေါဟာရ &quot;ဝိဇ္ဇာ&quot; (Vijjā) ပ္ဍဲကဵု ဌာန် ပညာ ဏအ် ဍေံ ထ္ၜး ပျး ဒၟံင် သဘဴဓရ် မဟီု မ္ဂး ပညာ ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ အရာ မကတ် ဗ္တောန် ကေတ် နူ လိက် သၟး ပုဟ်، ဍေံ သီု ဒှ် &quot;လညာတ် ဉာဏ် မသ္အးဇ္ၚး&quot; မပသောင် ကဵု အဝိဇ္ဇာ (Avijjā - ဒဒှ် မဟွံတီ) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မဟာဝိဇ္ဇာလယ ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် မဖန်ဗဒှ် ကဵု လညာတ် ဉာဏ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ဘဝ ပူဂိုလ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[တက္ကသိုလ် မဟာစူဠာလံၚ်ကန်]] (MCU)
* ပရေင် ပညာ (Education)
* ပါဠိ (Pali language)
* တက္ကသိုလ် (University)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* Rhys Davids, T.W. &amp; Stede, William (1921). ''Pali-English Dictionary''. Pali Text Society.
* Wyatt, David K. (1984). ''Thailand: A Short History''. Yale University Press.</text>
      <sha1>ogjw5fmh7p8wmsit2povrki75hfzlre</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54392</id>
      <parentid>54391</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T06:43:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9034" sha1="9nkt385uyjc5wqjj6nf9h9or8tu9wel" xml:space="preserve">{{Short description|ဝေါဟာရ မဆေင်ကဵု ဌာန်ပညာကဆံင်သၠုင် ဟွံသေင်မ္ဂး တက္ကသိုလ်}}{{Infobox concept|name=မဟာဝိဇ္ဇာလယ|native_name=Mahāvidyālaya / มหาวิทยาลัย|image=[[File:Ruins of Nalanda University.jpg|250px|ဗီုပြင် ဌာန်ပညာ ဇၞော် နာလန္ဒာ]]|caption=ဌာန်ပညာ ဇၞော် နာလန္ဒာ (Nalanda) မဒှ် မဟာဝိဇ္ဇာလယ တြေံအိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် အိန္ဒိယ|field=ပရေင် ပညာ (Education)|related_concepts=တက္ကသိုလ် (University), ကောလိပ် (College), မဟာဝိဟာရ (Mahavihara)|key_elements=ပညာ ကဆံင် သၠုင်၊ သုတေသန၊ ဌာန် လ္ၚတ် ပညာ|origin=အရေဝ် သက္ကတ ကေုာံ ပါဠိ}}
'''မဟာဝိဇ္ဇာလယ''' ({{lang-sa|महाविद्यालय}}; {{lang-pi|Mahāvijjālaya}}; {{lang-th|มหาวิทยาลัย}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဝေါဟာရ မကၠုင် နူကဵု အရေဝ် သက္ကတ ကေုာံ ပါဠိ တုဲ၊ ဍေံ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဌာန် ပညာ မဇၞော်ကၠေင်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ဍေံ သ္ပ စၞး ကဵု '''တက္ကသိုလ်''' (University) ရ။

ဝေါဟာရ ဏအ် ဝွံ ညးတအ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မၞုံ ကု ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဟိန္ဒူ မပ္တံကဵု ဍုင် အိန္ဒိယ، ဍုင် သဳရိလင်္ကာ၊ ကေုာံ ဍုင် သေံ (Thailand) တအ် သွက်ဂွံ ကော်စ ဌာန ပညာ ကဆံင် သၠုင် (Higher education institutions) မကဵု ဘွဲ့ တက္ကသိုလ် နာနာ သာ် ရ။

== ၁။ တမ်မူလ ဝေါဟာရ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology) ==
ဝေါဟာရ &quot;မဟာဝိဇ္ဇာလယ&quot; ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု မအရေဝ် ပိ မ-

* '''မဟာ (Mahā):''' မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဇၞော်&quot; (Great) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ပြဲသၠုင်&quot;။
* '''ဝိဇ္ဇာ (Vijjā / Vidyā):''' မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ပညာ&quot;، &quot;လညာတ်&quot; (Knowledge / Science) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ကွတ်&quot;။
* '''အလယ (Ālaya):''' မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဌာန်&quot;، &quot;ဒၞာဲ မံင်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဗဒိုပ်&quot; (Abode / Place)။

ကာလ ပံင် ကောံ အာ မ္ဂး ဍေံ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဒၞာဲ ဗဒိုပ် သွက် ပညာ မဇၞော်ကၠေင်&quot; ရ။ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ကတ် လ္ၚတ် ကေုာံ ပတိတ် သုတေသန ပညာ ကဆံင် သၠုင် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ပ္ဍဲ ခေတ် တြေံ (Historical Context) ==
ပ္ဍဲကဵု ဝင် အာရှ လပါ် သၠုင်ကျာ မ္ဂး၊ ဌာန် ပညာ ကဆံင် သၠုင် ဗီုကဵု တက္ကသိုလ် ခေတ် တၟိ ဏအ် ဂှ် စ က္တဵုဒှ် လဝ် နူကဵု ဘာလကျာ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ။

* ဌာန် ပညာ မပြာကတ် လောန် ပ္ဍဲ ခေတ် တြေံ ဗီုကဵု '''နာလန္ဒာ''' (Nalanda) ကေုာံ '''ဝိကြမသဳလာ''' (Vikramashila) တအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ &quot;မဟာဝိဟာရ&quot; (Mahavihara) ဟွံသေင်မ္ဂး မဟာဝိဇ္ဇာလယ ရ။
* ပ္ဍဲ ဒၞာဲ တအ် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ဟွံသေင် ဗ္တောန် ဆ ဓရ် ကျာ် သၟး ပုဟ်၊ ညးတအ် ဗ္တောန် သီု ပညာ ဂဥုဲ (Medicine)၊ နက္ခတ္တဗေဒ (Astronomy)၊ သဒ္ဒါ ကေုာံ ယုတ္တိဗေဒ (Logic) သွက် ကွးဘာ မကၠုင် နူ အလုံ အာရှ ရ။

== ၃။ ပွမစကာ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် (Modern Usage) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဏအ် မ္ဂး، ဝေါဟာရ &quot;မဟာဝိဇ္ဇာလယ&quot; ဂှ် ညးတအ် စကာ အဓိက ပ္ဍဲ-

=== က။ ဍုင် သေံ (Thailand) ===
ပ္ဍဲ အရေဝ် သေံ မ္ဂး، ညးတအ် စကာ ဝေါဟာရ ဏအ် ဍိုက်က်ပေင်င် နဒဒှ် ယၟု အတိုင် သၞောဝ် သွက် &quot;တက္ကသိုလ်&quot; (University) ရ။ ညးတအ် ပတိတ် ရမ္သာင် &quot;မဟာဝိထယျာလာင်&quot; (Mahawitthayalai - มหาวิทยาลัย) ร။

* ဥပမာ - တက္ကသိုလ် မဟိဒေါန် (Mahidol University) ဂှ် ညးတအ် ကော်စ '''မဟာဝိထယျာလာင် မဟိဒေါန်''' (มหาวิทยาลัยมหิดล) ร။
* တက္ကသိုလ် စူဠာလံၚ်ကန် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ '''မဟာဝိထယျာလာင် စူဠာလံၚ်ကန်''' (Chulalongkorn University) ရ။

=== ခ။ ဌာန် ပညာ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Institutions) ===
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပရေင် ပညာ ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံ ဂၠးတိ လေဝ် စကာ ဝေါဟာရ ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ-

* ဗီုကဵု တက္ကသိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ အလဵုအသဳ ဍုင် သေံ ၜါ ဂှ် ညးတအ် ကဵု လဝ် ယၟု [[တက္ကသိုလ် မဟာစူဠာလံၚ်ကန်|မဟာစူဠာလံၚ်ကန် ရာဇဝိဇ္ဇာလယ]] (Mahachulalongkornrajavidyalaya) ကေုာံ တက္ကသိုလ် '''မဟာမကုဋ ရာဇဝိဇ္ဇာလယ''' (Mahamakut Buddhist University) ရ။
* ပ္ဍဲ လ္ၚဵု ဒၞာဲ မ္ဂး، ယဝ်ရ တက္ကသိုလ် မွဲ ဍေံ ဇၞော် လောန် တုဲ ပါ် လဝ် ဌာန / ကဏ္ဍ ဍောတ်တ် မ္ဂး၊ ဌာန (Faculty/College) တအ် ဂှ် လေဝ် ညး လေပ် ကော်စ &quot;မဟာဝိဇ္ဇာလယ&quot; ကီု ရ (ဥပမာ - မဟာဝိဇ္ဇာလယ ဗုဒ္ဓဘာသာ = Faculty of Buddhism)။

== ၄။ ပရေင် ဆက်စပ် ကု လညာတ် ပညာ ==
ပွမစကာ ဝေါဟာရ &quot;ဝိဇ္ဇာ&quot; (Vijjā) ပ္ဍဲကဵု ဌာန် ပညာ ဏအ် ဍေံ ထ္ၜး ပျး ဒၟံင် သဘဴဓရ် မဟီု မ္ဂး ပညာ ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ အရာ မကတ် ဗ္တောန် ကေတ် နူ လိက် သၟး ပုဟ်، ဍေံ သီု ဒှ် &quot;လညာတ် ဉာဏ် မသ္အးဇ္ၚး&quot; မပသောင် ကဵု အဝိဇ္ဇာ (Avijjā - ဒဒှ် မဟွံတီ) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မဟာဝိဇ္ဇာလယ ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် မဖန်ဗဒှ် ကဵု လညာတ် ဉာဏ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ဘဝ ပူဂိုလ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[တက္ကသိုလ် မဟာစူဠာလံၚ်ကန်]] (MCU)
* ပရေင် ပညာ (Education)
* ပါဠိ (Pali language)
* တက္ကသိုလ် (University)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* Rhys Davids, T.W. &amp; Stede, William (1921). ''Pali-English Dictionary''. Pali Text Society.
* Wyatt, David K. (1984). ''Thailand: A Short History''. Yale University Press.
{{DEFAULTSORT:မဟာဝိဇ္ဇာလယ}} [[Category:ပရေင် ပညာ]] [[Category:တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင်]] [[Category:ဝေါဟာရ ပါဠိ ကေုာံ သက္ကတ]]</text>
      <sha1>9nkt385uyjc5wqjj6nf9h9or8tu9wel</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54393</id>
      <parentid>54392</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T06:44:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9037" sha1="0vg01lro2qtyigyoro1ct529cwl1ifq" xml:space="preserve">{{Short description|ဝေါဟာရ မဆေင်ကဵု ဌာန်ပညာကဆံင်သၠုင် ဟွံသေင်မ္ဂး တက္ကသိုလ်}}{{Infobox concept|name=မဟာဝိဇ္ဇာလယ|native_name=Mahāvidyālaya / มหาวิทยาลัย|image=[[File:Ruins of Nalanda University.jpg|250px|ဗီုပြင် ဌာန်ပညာ ဇၞော် နာလန္ဒာ]]|caption=ဌာန်ပညာ ဇၞော် နာလန္ဒာ (Nalanda) မဒှ် မဟာဝိဇ္ဇာလယ တြေံအိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် အိန္ဒိယ|field=ပရေင် ပညာ (Education)|related_concepts=တက္ကသိုလ် (University), ကောလိပ် (College), မဟာဝိဟာရ (Mahavihara)|key_elements=ပညာ ကဆံင် သၠုင်၊ သုတေသန၊ ဌာန် လ္ၚတ် ပညာ|origin=အရေဝ် သက္ကတ ကေုာံ ပါဠိ}}
'''မဟာဝိဇ္ဇာလယ''' ({{lang-sa|महाविद्यालय}}; {{lang-pi|Mahāvijjālaya}}; {{lang-th|มหาวิทยาลัย}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဝေါဟာရ မကၠုင် နူကဵု အရေဝ် သက္ကတ ကေုာံ ပါဠိ တုဲ၊ ဍေံ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဌာန် ပညာ မဇၞော်ကၠေင်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ဍေံ သ္ပ စၞး ကဵု '''တက္ကသိုလ်''' (University) ရ။

ဝေါဟာရ ဏအ် ဝွံ ညးတအ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မၞုံ ကု ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဟိန္ဒူ မပ္တံကဵု ဍုင် အိန္ဒိယ، ဍုင် သဳရိလင်္ကာ၊ ကေုာံ ဍုင် သေံ (Thailand) တအ် သွက်ဂွံ ကော်စ ဌာန ပညာ ကဆံင် သၠုင် (Higher education institutions) မကဵု ဒဳဂရဳ တက္ကသိုလ် နာနာ သာ် ရ။

== ၁။ တမ်မူလ ဝေါဟာရ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology) ==
ဝေါဟာရ &quot;မဟာဝိဇ္ဇာလယ&quot; ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု မအရေဝ် ပိ မ-

* '''မဟာ (Mahā):''' မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဇၞော်&quot; (Great) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ပြဲသၠုင်&quot;။
* '''ဝိဇ္ဇာ (Vijjā / Vidyā):''' မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ပညာ&quot;، &quot;လညာတ်&quot; (Knowledge / Science) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ကွတ်&quot;။
* '''အလယ (Ālaya):''' မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဌာန်&quot;، &quot;ဒၞာဲ မံင်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဗဒိုပ်&quot; (Abode / Place)။

ကာလ ပံင် ကောံ အာ မ္ဂး ဍေံ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဒၞာဲ ဗဒိုပ် သွက် ပညာ မဇၞော်ကၠေင်&quot; ရ။ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ကတ် လ္ၚတ် ကေုာံ ပတိတ် သုတေသန ပညာ ကဆံင် သၠုင် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ပ္ဍဲ ခေတ် တြေံ (Historical Context) ==
ပ္ဍဲကဵု ဝင် အာရှ လပါ် သၠုင်ကျာ မ္ဂး၊ ဌာန် ပညာ ကဆံင် သၠုင် ဗီုကဵု တက္ကသိုလ် ခေတ် တၟိ ဏအ် ဂှ် စ က္တဵုဒှ် လဝ် နူကဵု ဘာလကျာ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ။

* ဌာန် ပညာ မပြာကတ် လောန် ပ္ဍဲ ခေတ် တြေံ ဗီုကဵု '''နာလန္ဒာ''' (Nalanda) ကေုာံ '''ဝိကြမသဳလာ''' (Vikramashila) တအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ &quot;မဟာဝိဟာရ&quot; (Mahavihara) ဟွံသေင်မ္ဂး မဟာဝိဇ္ဇာလယ ရ။
* ပ္ဍဲ ဒၞာဲ တအ် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ဟွံသေင် ဗ္တောန် ဆ ဓရ် ကျာ် သၟး ပုဟ်၊ ညးတအ် ဗ္တောန် သီု ပညာ ဂဥုဲ (Medicine)၊ နက္ခတ္တဗေဒ (Astronomy)၊ သဒ္ဒါ ကေုာံ ယုတ္တိဗေဒ (Logic) သွက် ကွးဘာ မကၠုင် နူ အလုံ အာရှ ရ။

== ၃။ ပွမစကာ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် (Modern Usage) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဏအ် မ္ဂး، ဝေါဟာရ &quot;မဟာဝိဇ္ဇာလယ&quot; ဂှ် ညးတအ် စကာ အဓိက ပ္ဍဲ-

=== က။ ဍုင် သေံ (Thailand) ===
ပ္ဍဲ အရေဝ် သေံ မ္ဂး، ညးတအ် စကာ ဝေါဟာရ ဏအ် ဍိုက်က်ပေင်င် နဒဒှ် ယၟု အတိုင် သၞောဝ် သွက် &quot;တက္ကသိုလ်&quot; (University) ရ။ ညးတအ် ပတိတ် ရမ္သာင် &quot;မဟာဝိထယျာလာင်&quot; (Mahawitthayalai - มหาวิทยาลัย) ร။

* ဥပမာ - တက္ကသိုလ် မဟိဒေါန် (Mahidol University) ဂှ် ညးတအ် ကော်စ '''မဟာဝိထယျာလာင် မဟိဒေါန်''' (มหาวิทยาลัยมหิดล) ร။
* တက္ကသိုလ် စူဠာလံၚ်ကန် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ '''မဟာဝိထယျာလာင် စူဠာလံၚ်ကန်''' (Chulalongkorn University) ရ။

=== ခ။ ဌာန် ပညာ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Institutions) ===
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပရေင် ပညာ ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံ ဂၠးတိ လေဝ် စကာ ဝေါဟာရ ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ-

* ဗီုကဵု တက္ကသိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ အလဵုအသဳ ဍုင် သေံ ၜါ ဂှ် ညးတအ် ကဵု လဝ် ယၟု [[တက္ကသိုလ် မဟာစူဠာလံၚ်ကန်|မဟာစူဠာလံၚ်ကန် ရာဇဝိဇ္ဇာလယ]] (Mahachulalongkornrajavidyalaya) ကေုာံ တက္ကသိုလ် '''မဟာမကုဋ ရာဇဝိဇ္ဇာလယ''' (Mahamakut Buddhist University) ရ။
* ပ္ဍဲ လ္ၚဵု ဒၞာဲ မ္ဂး، ယဝ်ရ တက္ကသိုလ် မွဲ ဍေံ ဇၞော် လောန် တုဲ ပါ် လဝ် ဌာန / ကဏ္ဍ ဍောတ်တ် မ္ဂး၊ ဌာန (Faculty/College) တအ် ဂှ် လေဝ် ညး လေပ် ကော်စ &quot;မဟာဝိဇ္ဇာလယ&quot; ကီု ရ (ဥပမာ - မဟာဝိဇ္ဇာလယ ဗုဒ္ဓဘာသာ = Faculty of Buddhism)။

== ၄။ ပရေင် ဆက်စပ် ကု လညာတ် ပညာ ==
ပွမစကာ ဝေါဟာရ &quot;ဝိဇ္ဇာ&quot; (Vijjā) ပ္ဍဲကဵု ဌာန် ပညာ ဏအ် ဍေံ ထ္ၜး ပျး ဒၟံင် သဘဴဓရ် မဟီု မ္ဂး ပညာ ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ အရာ မကတ် ဗ္တောန် ကေတ် နူ လိက် သၟး ပုဟ်، ဍေံ သီု ဒှ် &quot;လညာတ် ဉာဏ် မသ္အးဇ္ၚး&quot; မပသောင် ကဵု အဝိဇ္ဇာ (Avijjā - ဒဒှ် မဟွံတီ) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မဟာဝိဇ္ဇာလယ ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် မဖန်ဗဒှ် ကဵု လညာတ် ဉာဏ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ဘဝ ပူဂိုလ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[တက္ကသိုလ် မဟာစူဠာလံၚ်ကန်]] (MCU)
* ပရေင် ပညာ (Education)
* ပါဠိ (Pali language)
* တက္ကသိုလ် (University)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* Rhys Davids, T.W. &amp; Stede, William (1921). ''Pali-English Dictionary''. Pali Text Society.
* Wyatt, David K. (1984). ''Thailand: A Short History''. Yale University Press.
{{DEFAULTSORT:မဟာဝိဇ္ဇာလယ}} [[Category:ပရေင် ပညာ]] [[Category:တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင်]] [[Category:ဝေါဟာရ ပါဠိ ကေုာံ သက္ကတ]]</text>
      <sha1>0vg01lro2qtyigyoro1ct529cwl1ifq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox Wikipedia policy</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10825</id>
    <revision>
      <id>54395</id>
      <timestamp>2026-05-07T06:49:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;noinclude&gt; {{Documentation subpage}} &lt;/noinclude&gt; {{Infobox | bodyclass =  | bodystyle = width:22em; | title = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | titlestyle = background: #2c3e50; color: white; font-size: 120%; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=220x200px}} | caption = {{{caption|}}} | labelstyle = background: #e6f0fa; width: 35%; | datastyle =   | label1 = ယ...&quot;</comment>
      <origin>54395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2592" sha1="s5pomjmngieijv4ip0ljhle2orz1uo3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
{{Documentation subpage}}
&lt;/noinclude&gt;
{{Infobox
| bodyclass = 
| bodystyle = width:22em;
| title = {{{name|{{PAGENAME}}}}}
| titlestyle = background: #2c3e50; color: white; font-size: 120%;
| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=220x200px}}
| caption = {{{caption|}}}
| labelstyle = background: #e6f0fa; width: 35%;
| datastyle = 

| label1 = ယၟုတၞဟ်
| data1 = {{{alt_name|}}}

| label2 = ဂကူ (Type)
| data2 = {{{type|}}}

| label3 = မုက်လိက် (Shortcut)
| data3 = {{{shortcut|}}}

| label4 = ဍာ်ဒကေဝ် (Scope)
| data4 = {{{scope|}}}

| label5 = သၞာံမဒက်ပ္တန် (Established)
| data5 = {{{established|}}}

| label6 = ပလေဝ်ဒါန် လက်ကရဴအိုတ် (Last modified)
| data6 = {{{last_modified|}}}

| label7 = ညးမချူ (Author)
| data7 = {{{author|}}}

| label8 = စၟတ်သမ္တီ (Status)
| data8 = {{{status|}}}

| label9 = သၞောတ်ဗ္ၜတ် (Enforcement)
| data9 = {{{enforcement|}}}

| label10 = လိက်မဆေင်စပ် (Related policies)
| data10 = {{{related|}}}

| label11 = စၟတ်သမ္တီ (Notes)
| data11 = {{{notes|}}}

}}&lt;noinclude&gt;

== ဂလာန်ဗွဲခမၞန် ==
ထာမ်ပလိက် '''Infobox Wikipedia policy''' ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် သွက်သ္ဂောံထ္ၜး ဗၞတ်ဗ္တဳ (metadata) ပရူ **သၞောတ်ဝဳကဳပဳဒဳယာ** (Wikipedia policy or guideline) မွဲမွဲ။

ဥပမာ သၞောတ်ဂမၠိုင် ဗီုကဵု:
* [[Wikipedia:NPOV]] (သၞောတ်စှ်ေဗဗွဲဓဝ်)
* [[Wikipedia:V]] (သၞောတ်စၟတ်သမ္တီနိဿဲ)
* [[Wikipedia:NOR]] (သၞောတ်ဟွံဒးစုတ် သုတေသနတမ်မူလ)
* [[Wikipedia:BLP]] (သၞောတ် သွက်မၞိဟ်မဂျိုင်ဒၟံင်)
* [[Wikipedia:CONSENSUS]] (သၞောတ်တုပ်စိုတ်ဂကောံ)

== စၟတ်တဲ ==
သွက်ဂွံစကာ ထာမ်ပလိက်ဝွံ ပ္ဍဲမုက်လိက်မွဲမွဲမ္ဂး ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ချူညိ။

```wikitext
{{Infobox Wikipedia policy
| name = 
| alt_name = 
| image = 
| caption = 
| type = 
| shortcut = 
| scope = 
| established = 
| last_modified = 
| author = 
| status = 
| enforcement = 
| related = 
| notes = 
}}</text>
      <sha1>s5pomjmngieijv4ip0ljhle2orz1uo3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ညးအုပ်ဓုပ်</title>
    <ns>4</ns>
    <id>10826</id>
    <revision>
      <id>54396</id>
      <timestamp>2026-05-07T06:51:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဂကောံ ညးလွပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မကလိဂွံလဝ် အခေါင်အရာ သွက်ဂွံ မင်မဲ ကေုာံ အုပ်ဓုပ် မုက်လိက်}} {{Infobox Wikipedia policy | name = ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ညးအုပ်ဓုပ် | native_name = Wikipedia:Administrators (Sysops) | image = File:Admin...&quot;</comment>
      <origin>54396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9841" sha1="9qsx7nv0wwr1xgvay1wd3qz3k9njpvu" xml:space="preserve">{{Short description|ဂကောံ ညးလွပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မကလိဂွံလဝ် အခေါင်အရာ သွက်ဂွံ မင်မဲ ကေုာံ အုပ်ဓုပ် မုက်လိက်}}
{{Infobox Wikipedia policy
| name = ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ညးအုပ်ဓုပ်
| native_name = Wikipedia:Administrators (Sysops)
| image = [[File:Admin mop.svg|120px|သင်္ကေတ ညးအုပ်ဓုပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]
| caption = သင်္ကေတ တ္ၚောတ် (Mop) မဒှ် သင်္ကေတ ညးအုပ်ဓုပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မထ္ၜးပျး ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဒှ် သၟာ သ္အးဇ္ၚး ကေုာံ မင်မဲ မုက်လိက်
| type = မူဝါဒ ဂကောံ ညးလွပ် (User Group Policy)
| target = ညးအုပ်ဓုပ် ကေုာံ ညးလွပ် သီုဖအိုတ်
| related_policies = [[Wikipedia:မူဝါဒ စဵုဒၞာမုက်လိက်]], ပွမဇိုတ်ပလီု, ပွမကၟာတ်လဒဵု
}}

'''ညးအုပ်ဓုပ်''' ({{lang-en|Administrators}} ဟွံသေင်မ္ဂး کော်စ ခမၞောန် '''Admin''' ကေုာံ '''Sysops''') ဝွံ ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မ္ဂး၊ ညးတအ် ဒှ် ညးလွပ် မကလိဂွံ လဝ် အခေါင်အရာ နဲပညာ တၟေင် သွက်ဂွံ မင်မဲ၊ သ္အးဇ္ၚး ကေုာံ စဵုဒၞာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ညံင် ဂွံ တန်တဴ အာ ဗွဲမဒးရး ရ။ 

ညးအုပ်ဓုပ် တအ် ဝွံ ညးတအ် ဟွံသေင် ကောန်ကမၠောန် မကလိဂွံ သြန် ဂိတု နူကဵု ဂကောံ ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ (Wikimedia Foundation) ပုဟ်။ ညးတအ် ဂှ် ဒှ် &quot;ညး စေတနာ&quot; (Volunteers) မၞုံ ကု ပရေင် ဆက်ဆောံ ခိုဟ်، ကေင် ဒါန် လဝ် လိက် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ကေုာံ မကလိဂွံ လဝ် ပရေင် ပတှ်ေ (Trust) နူကဵု ဂကောံ ညး ဒါန် လိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ အလုံ မွဲ ရ။

== ၁။ အခေါင်အရာ ကေုာံ တာလျိုင် (Permissions and Responsibilities) ==
ညးအုပ်ဓုပ် တအ် နွံ ကု အခေါင်အရာ ကေရိယာ (Admin tools) သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် မပ္တံကဵု-
* '''ပွမစဵုဒၞာ ကေုာံ ပလီု စဵုဒၞာ (Protect and Unprotect):''' မာန် ကၟာတ် လဒဵု မုက်လိက် မွဲမွဲ ညံင် ညးတၞဟ် ဒါန် ဟွံဂွံ (ဥပမာ - မုက်လိက် မဒး ဒုင် ပလီုပလာ် ဒၟံင် လၟိုန်) ကေုာံ မာန် ပလေဝ် ဒါန် မုက်လိက် မစဵုဒၞာ လဝ် အလုံ မွဲ (Fully protected pages) ရ။
* '''ပွမဇိုတ်ပလီု ကေုာံ ကလေင် ပ္တန် (Delete and Undelete):''' မာန် ဇိုတ် ပလီု ထောအ် မုက်လိက် မဟွံကိတ်ညဳ ကု မူဝါဒ ဟွံသေင်မ္ဂး မုက်လိက် လိက်ပရိုင် မဟွံမွဲ ကု တင်ဂၞင် ခိုင်ကၠိုက် ရ။ ယဝ်ရ ဇိုတ် ဗၠေတ် အာ မ္ဂး လေဝ် ကလေင် ပ္တန် (Restore) ဂွံ ရ။
* '''ပွမကၟာတ်လဒဵု (Block and Unblock):''' ယဝ်ရ ညးလွပ် မွဲမွဲ ပလီုပလာ် ဒၟံင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Vandalism) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒ္ဂေတ် ဗၠေတ် ကု မူဝါဒ ဗွဲမသကာတ်မြဟ် မ္ဂး، ညးအုပ်ဓုပ် မာန် ကၟာတ် လဒဵု အကံက် ဟွံသေင်မ္ဂး IP address ညးတေအ် ညံင် ဂွံ ဒါန် လိက် ဟွံဂွံ ရ။

== ၂။ ဗီုလဵု ဂွံ ဒှ် ညးအုပ်ဓုပ် မွဲ (How to Become an Administrator) ==
သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ညးအုပ်ဓုပ် ဂှ် ဍေံ ဟွံလောဲသွာ ပုဟ်။ ပူဂိုလ် ဂှ် ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် လၟေင်ကမၠောန်-
# '''ပွမအာတ်မိက် (Requests for Adminship - RfA):''' ညးလွပ် ဂှ် ဒး ပတိုန် ယၟု ဇကု ဟွံသေင်မ္ဂး ဒး ဒုင် ပတိုန် ယၟု နူ ညးတၞဟ် သွက်ဂွံ အာတ် အခေါင် ညးအုပ်ဓုပ် ရ။
# '''ပရေင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Community Discussion):''' ဂကောံ ညးလွပ် သီုဖအိုတ် သ္ဂောအ် ကောံ တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရံင် ဝင် ဒါန် လိက်، စရိုတ် ကေုာံ အစောံသတ္တိ ပူဂိုလ် ဂှ် ရ။
# '''ဆန္ဒ ညဳသၟဟ် (Consensus):''' ယဝ်ရ ကလိဂွံ ဆန္ဒ ထံက်ပင် ကေုာံ ပရေင် ပတှ်ေ နူကဵု ဂကောံ ညးဂမၠိုင် (ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး အထံက်အပင် ၇၀% စဵုကဵု ၈၀% ပြင်) မ္ဂး، ညး ဗျူရဝ်ကရေတ် (Bureaucrat) တအ် သ္ဂောအ် အပ် နှေင်း ကဵု အခေါင် ညးအုပ်ဓုပ် ရ။

== ၃။ အရာ ညးအုပ်ဓုပ် တအ် ဟွံသေင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန် ဟွံဂွံ (What Administrators are NOT) ==
* '''ဟွံသေင် တၠ မုက်လိက်:''' ညးအုပ်ဓုပ် တအ် ဟွံမွဲ အခေါင် ပိုင်ပြဳ လတူ မုက်လိက် လဵု မွဲ သာ်။
* '''ဟွံမွဲ အခေါင် တၟေင် ပ္ဍဲ လိက်ပရေင်:''' ပ္ဍဲ အခိင် က္တဵုဒှ် ဝိဝါဒ ပရူ လိက်ပရေင် (Content disputes) မ္ဂး၊ လညာတ် ညးအုပ်ဓုပ် ဂှ် ဍေံ ဟွံသၠုင် နူကဵု လညာတ် ညး ဒါန် လိက် ဓမ္မတာ တအ် ပုဟ်။ ညးတအ် ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် မူဝါဒ လညာတ် လဒေါဝ် (NPOV) တုပ်ပ် ရ။
* '''ဟွံမာန် စကာ အဝဵု ဗၠေတ်ဗၠေတ်:''' ညးတအ် ဟွံမာန် စကာ ကိရိယာ ညးအုပ်ဓုပ် သွက်ဂွံ ဇၞး ပဋိပက္ခ ပူဂိုလ် ရ။

== ၄။ ပွမနုက်တိတ် ကေုာံ ဒးဒုင် နုက် အခေါင် (Removal of Admin Rights) ==
အခေါင် ညးအုပ်ဓုပ် ဂှ် ယဝ်ရ ကလိဂွံ တုဲ မ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် တန်တဴ အာ တွဵု ရ။ ဆဂး အခေါင် ဏအ် လေပ် ဒး ဒုင် ကလေင် သီ ကေတ် မာန် ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဗွဲသၟဝ် ဏအ်-
* '''နုက်တိတ် အလဵု ဇကု (Resignation):''' ဟိုတ်နူ ဟွံမွဲ အခိင် ဟွံသေင်မ္ဂး ပၟိက် ဆန္ဒ ဇကု တုဲ အာတ် နုက် တိတ်။
* '''ဟွံချဳဒရာင် လအ် လ (Inactivity):''' ယဝ်ရ ဟွံလုပ် ဒါန် လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံစကာ ကိရိယာ ညးအုပ်ဓုပ် ပွိုင် မွဲ သၞာံ ပြင် မ္ဂး (အတိုင် သၞောဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဒေသ အလိုက်) လေပ် ဒး ဒုင် သီ အခေါင် ရ။
* '''စကာ အဝဵု ဗၠေတ် (Abuse of Tools):''' ယဝ်ရ စကာ အခေါင်အရာ ဗၠေတ် ကု မူဝါဒ လၟိုန်လၟိုန် မ္ဂး၊ ဂကောံ ညးလွပ် တအ် မာန် ကလေင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တုဲ နုက် ထောအ် အခေါင် မာန် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[Wikipedia:မူဝါဒ စဵုဒၞာမုက်လိက်]]
* [[Wikipedia:ညးဗျူရဝ်ကရေတ်]]
* [[Wikipedia:ပွမကၟာတ်လဒဵု]]

== နိဿဲ ==
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Administrators Wikipedia: Administrators (English)]

{{DEFAULTSORT:ညးအုပ်ဓုပ်}}
[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ လဒက်ပ္တန်]]
[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ မူဝါဒ]]
[[Category:ညးအုပ်ဓုပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]</text>
      <sha1>9qsx7nv0wwr1xgvay1wd3qz3k9njpvu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဍုင်ဖါသဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10827</id>
    <revision>
      <id>54400</id>
      <timestamp>2026-05-07T07:02:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တွဵုရး ဨရာဝတဳ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ}}{{Infobox settlement|name=ဍုင်ဖါသဳ|native_name=ပုသိမ်မြို့ / Pathein (Bassein)|image=[[File:Pathein downtown.jpg|250px|ဍုင်ဖါသဳ]]|caption=ဍုင်ဖါသ...&quot;</comment>
      <origin>54400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10481" sha1="j1ebtyhw5kmynszwt4afqo31ldly4pg" xml:space="preserve">{{Short description|ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တွဵုရး ဨရာဝတဳ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ}}{{Infobox settlement|name=ဍုင်ဖါသဳ|native_name=ပုသိမ်မြို့ / Pathein (Bassein)|image=[[File:Pathein downtown.jpg|250px|ဍုင်ဖါသဳ]]|caption=ဍုင်ဖါသဳ ဗဒါဲ သြင် ၜဳ ငဝန်|settlement_type=ဍုင်ဇၞော်|country=[[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]]|region=တွဵုရး ဨရာဝတဳ (Ayeyarwady Region)|district=ခရိုင် ဖါသဳ|township=ပွိုင်ဍုင် ဖါသဳ|population_total=၁၇၂,၉၂၃ (စရင် သၞာံ ၂၀၁၉)|timezone=MST (UTC+06:30)|area_code=042|main_attractions=ကျာ်ရွှေမုဋ္ဌော၊ က္ဍိုင်ဖါသဳ၊ ၜဳ ချောင်းသာ}}'''ဍုင်ဖါသဳ''' ({{lang-en|Pathein}} ဟွံသေင်မ္ဂး အခိင် ကိုဝ်လဝ်နဳ ကော်စ Bassein; ဗၟာ: ပုသိမ်မြို့) ဝွံ ဍေံဒှ် ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်ဗဟဵု အုပ်ဓုပ် သွက် တွဵုရး ဨရာဝတဳ (Ayeyarwady Region) ပ္ဍဲကဵု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ရ။ ဍုင် ဏအ် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် ဍုင် လ္ဂုင် ၜိုတ် ၁၉၀ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ လတူ သြင် ၜဳ ဖါသဳ (ၜဳ ငဝန်) ရ။ ၜိုန်ရ နွံ သ္ၚောဲ နူ ပါင် ၜဳ ဇၞော် (ၜဳ ကပ္ပလဳ) ၜိုတ် ၇၅ တိုင် ကီု လေဝ်၊ က္ၜင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် လုပ် စိုပ် မာန် တုဲ ဍေံ ဒှ် ဍုင် သၞေဟ် က္ၜင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဒေသ ဨရာဝတဳ ရ။

အတိုင် ဝင် မ္ဂး ဍုင် ဖါသဳ ဝွံ ဍေံ ကေင် ပါလုပ် လဝ် ပ္ဍဲ ရး သိီု ၃ သာ် သွက် အေန်ပါယာ ဂကူ မန် တအ် (ရး မုတ်တၟံ၊ ရး ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ရး ဖါသဳ) ကိုပ်ကၠာ တေအ် ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး မၞိဟ် မဟီု အရေဝ် မန် နွံ အောန် အာ တုဲ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒှ် ဂကူ ဗၟာ၊ ကရေင်၊ ရခိုင်၊ ကေုာံ ဂကူ ကြုက် တအ် ရ။ ဍုင် ဏအ် ဍေံ ပြာကတ် လောန် သွက် ပရေင် ကမၠောန် &quot;က္ဍိုင် ဖါသဳ&quot; မဒှ် က္ဍိုင် မကၠောန် နကဵု တဲ မကျေဝ်ဂေါဝ် အိုတ် မွဲ ရ။

== ၁။ တမ်မူလ ယၟု (Etymology) ==
ယၟု ဍုင် &quot;ဖါသဳ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;Pathein&quot; (ပုသိမ်) ဝွံ ဍေံ ကၠုင် နူကဵု တမ်မူလ ယၟု ဂကူ မန် ကေုာံ ပါဠိ အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

* '''လညာတ် အရေဝ် မန် တြေံ:''' ဝေါဟာရ &quot;ဖါသဳ&quot; ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူကဵု အရေဝ် မန် တြေံ &quot;ဖာ&quot; (မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ဇၞော် / လှဲလး) ကေုာံ &quot;သဳ / သေမ်&quot; (မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ၜဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ၜဳ ဇၞော်) ရ။ ကာလ ပံင် ကောံ အာ မ္ဂး &quot;ဖါသဳ&quot; ဂှ် မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ၜဳ မဇၞော်ကၠေင်&quot; ရ။ ယၟု ဏအ် ဂှ် ပ္ဍဲ အခိင် အင်္ဂလိက် (ကိုဝ်လဝ်နဳ) ညးတအ် ပတိတ် ရမ္သာင် ကေုာံ ချူ လဝ် &quot;Bassein&quot; ရ။
* '''လညာတ် ပါဠိ ကေုာံ လိက် တၟအ်:''' အတိုင် လိက် တၟအ် ကလျာဏဳ ပ္ဍဲ ခေတ် သၟိင် ဓမ္မစေတဳ မ္ဂး ဍုင် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ နကဵု ယၟု ပါဠိ &quot;ကုသိမရဋ္ဌ&quot; (Kusimanagara) ရ။ နူကဵု ယၟု &quot;ကုသိမ&quot; ဂှ် ကောန်မန် တအ် ကော် ခမၞောန် ဒှ် အာ &quot;ကုသိမ်&quot; (Kuthen)၊ တုဲ နူ ဂှ် မွဲ ကဆံင် ပြံင်လှာဲ အာ &quot;ပုသိမ်&quot; (Pathein) ရောင် လေဝ် တၠပညာ ဝင် တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ရ။

== ၂။ ဝင် (History) ==

* '''ခေတ် ဨကရာဇ် မန်:''' ပ္ဍဲ ခေတ် သမယ မန် တြေံ တေအ် မ္ဂး، ဍုင် ဖါသဳ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် ဍုင် မန် ပိ ရး (မတွံဂး ရး မုတ်တၟံ၊ ရး ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ရး ဖါသဳ) ရ။ ဒေသ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ သၞေဟ် က္ၜင် အဓိက သွက် ပရေင် သွံ ရာန် ကု က္ၜင် နူ အိန္ဒိယ ကေုာံ သဳရိလင်္ကာ (Sri Lanka) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၁၆၅ (AD) တေအ် ဂှ် ဒပ် ပၞာန် သဳရိလင်္ကာ တအ် ကေင် ဇက် ကၠုင် ဗတိုက် လဝ် ဍုင် ဏအ် ဏီ ရ။
* '''ခေတ် ကိုဝ်လဝ်နဳ အင်္ဂလိက် (၁၈၅၂):''' ကြဴနူ ပၞာန် အင်္ဂလိက်-ဗၟာ အလန် ဒုတိယ တုဲ، အင်္ဂလိက် တအ် သီ ကေတ် ဍုင် ဖါသဳ တုဲ ညးတအ် သြိုင် ခံင် ကေုာံ ရုင် သွက် ဒပ် ပၞာန် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ဍုင် ဏအ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန် နဒဒှ် ဍုင် သၞေဟ် က္ၜင် သွက်ဂွံ သွံ ပတိတ် သြောအ် ကေုာံ ဆု တအ် ရ။
* '''ခေတ် လၟုဟ်:''' စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ဍုင် ဖါသဳ ဂှ် သှ်ေ ၜက် ဒၟံင် နဒဒှ် ဍုင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဒေသ ဨရာဝတဳ သွက် ပရေင် တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေင် သွံ ရာန် ဇဗၠု၊ သြောအ် တအ် ရ။ သ္ၚိ ကေုာံ ရုင် အင်္ဂလိက် ခေတ် တြေံ ဗွဲမဂၠိုင် လေဝ် သှ်ေ တန်တဴ ဒၟံင် ဏီ ရ။

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Geography and Economy) ==

* '''ပထဝဳ:''' ဍုင် ဏအ် ဂှ် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ ဍာ် ဒဳ (Delta region) မၞုံ ကု တိ ဝါဗ္ၚ မခိုဟ် ကေုာံ သြင် ၜဳ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ်:''' ကမၠောန် အဓိက ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် တဵုလွဳ သြောအ် ဂျာင် (Rice milling and export) ရ။ ပါဲနူ ဂှ် မ္ဂး ပွမကၠောန် က္ဍိုင် ဖါသဳ (Pathein Parasol) ဂှ် ဒှ် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် မပြာကတ် အလုံ ဍုင် မွဲ ရ။

== ၄။ ဒၞာဲ စိုတ်လုပ်စ ကေုာံ လ္ၚောဝ် ကျာ် (Landmarks and Attractions) ==

* '''ကျာ်ရွှေမုဋ္ဌော (Shwemokhtaw Pagoda):''' ဒှ် ကျာ်စေတဳ မဇၞော် ကေုာံ ပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဖါသဳ၊ တန်တဴ ဒၟံင် ဗဒါဲ သြင် ၜဳ ရ။ အတိုင် ဝင် မ္ဂး ကျာ် ဏအ် ဂှ် သၟိင် သဳရိဓမ္မာသောက (King Ashoka) ဒက်ပ္တန် လဝ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။
* '''ရုံ ကၠောန် က္ဍိုင် ဖါသဳ (Pathein Parasol Workshops):''' သၟာ ကမၠောန် တအ် ကၠောန် က္ဍိုင် ကျေဝ်ကျေဝ် နကဵု တဲ အတိုင် နဲကဲ တြေံတြဟ်။ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ကမ္မဏဳ အာ တရဴ (Tourists) တအ် ဒးစိုတ် အာ လ္ၚတ် ကေုာံ ရာန် အိုတ် ရ။
* '''သြင် ၜဳ ဇၞော် (Beaches):''' နူကဵု ဍုင် ဖါသဳ ဂှ် ယဝ်ရ ဍိုက် ကွဳစက် အာ လပါ် ပလိုတ် မ္ဂး သ္ဂောအ် စိုပ် သြင် ၜဳ မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ မပ္တံကဵု ၜဳ ငွေဆောင် (Ngwesaung) ကေုာံ ၜဳ ချောင်းသာ (Chaungtha) လောဲလောဲ သွာသွာ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[မန်]] (Mon people)
* တွဵုရး ဨရာဝတဳ (Ayeyarwady Region)
* ဝင် ရးမန် ပိ (Mon Kingdoms)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* {{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Pathein|title=Pathein - Wikipedia|access-date=May 7, 2026}}
* Dictionary of Mon Place Names and Historical Records of Ramanya Kingdom.</text>
      <sha1>j1ebtyhw5kmynszwt4afqo31ldly4pg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54401</id>
      <parentid>54400</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T07:03:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* နိဿဲ */</comment>
      <origin>54401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10656" sha1="e8ppwpfbmnbwf8xzn345h35ulybnw1r" xml:space="preserve">{{Short description|ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တွဵုရး ဨရာဝတဳ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ}}{{Infobox settlement|name=ဍုင်ဖါသဳ|native_name=ပုသိမ်မြို့ / Pathein (Bassein)|image=[[File:Pathein downtown.jpg|250px|ဍုင်ဖါသဳ]]|caption=ဍုင်ဖါသဳ ဗဒါဲ သြင် ၜဳ ငဝန်|settlement_type=ဍုင်ဇၞော်|country=[[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]]|region=တွဵုရး ဨရာဝတဳ (Ayeyarwady Region)|district=ခရိုင် ဖါသဳ|township=ပွိုင်ဍုင် ဖါသဳ|population_total=၁၇၂,၉၂၃ (စရင် သၞာံ ၂၀၁၉)|timezone=MST (UTC+06:30)|area_code=042|main_attractions=ကျာ်ရွှေမုဋ္ဌော၊ က္ဍိုင်ဖါသဳ၊ ၜဳ ချောင်းသာ}}'''ဍုင်ဖါသဳ''' ({{lang-en|Pathein}} ဟွံသေင်မ္ဂး အခိင် ကိုဝ်လဝ်နဳ ကော်စ Bassein; ဗၟာ: ပုသိမ်မြို့) ဝွံ ဍေံဒှ် ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်ဗဟဵု အုပ်ဓုပ် သွက် တွဵုရး ဨရာဝတဳ (Ayeyarwady Region) ပ္ဍဲကဵု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ရ။ ဍုင် ဏအ် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် ဍုင် လ္ဂုင် ၜိုတ် ၁၉၀ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ လတူ သြင် ၜဳ ဖါသဳ (ၜဳ ငဝန်) ရ။ ၜိုန်ရ နွံ သ္ၚောဲ နူ ပါင် ၜဳ ဇၞော် (ၜဳ ကပ္ပလဳ) ၜိုတ် ၇၅ တိုင် ကီု လေဝ်၊ က္ၜင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် လုပ် စိုပ် မာန် တုဲ ဍေံ ဒှ် ဍုင် သၞေဟ် က္ၜင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဒေသ ဨရာဝတဳ ရ။

အတိုင် ဝင် မ္ဂး ဍုင် ဖါသဳ ဝွံ ဍေံ ကေင် ပါလုပ် လဝ် ပ္ဍဲ ရး သိီု ၃ သာ် သွက် အေန်ပါယာ ဂကူ မန် တအ် (ရး မုတ်တၟံ၊ ရး ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ရး ဖါသဳ) ကိုပ်ကၠာ တေအ် ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး မၞိဟ် မဟီု အရေဝ် မန် နွံ အောန် အာ တုဲ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒှ် ဂကူ ဗၟာ၊ ကရေင်၊ ရခိုင်၊ ကေုာံ ဂကူ ကြုက် တအ် ရ။ ဍုင် ဏအ် ဍေံ ပြာကတ် လောန် သွက် ပရေင် ကမၠောန် &quot;က္ဍိုင် ဖါသဳ&quot; မဒှ် က္ဍိုင် မကၠောန် နကဵု တဲ မကျေဝ်ဂေါဝ် အိုတ် မွဲ ရ။

== ၁။ တမ်မူလ ယၟု (Etymology) ==
ယၟု ဍုင် &quot;ဖါသဳ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;Pathein&quot; (ပုသိမ်) ဝွံ ဍေံ ကၠုင် နူကဵု တမ်မူလ ယၟု ဂကူ မန် ကေုာံ ပါဠိ အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

* '''လညာတ် အရေဝ် မန် တြေံ:''' ဝေါဟာရ &quot;ဖါသဳ&quot; ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူကဵု အရေဝ် မန် တြေံ &quot;ဖာ&quot; (မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ဇၞော် / လှဲလး) ကေုာံ &quot;သဳ / သေမ်&quot; (မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ၜဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ၜဳ ဇၞော်) ရ။ ကာလ ပံင် ကောံ အာ မ္ဂး &quot;ဖါသဳ&quot; ဂှ် မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ၜဳ မဇၞော်ကၠေင်&quot; ရ။ ယၟု ဏအ် ဂှ် ပ္ဍဲ အခိင် အင်္ဂလိက် (ကိုဝ်လဝ်နဳ) ညးတအ် ပတိတ် ရမ္သာင် ကေုာံ ချူ လဝ် &quot;Bassein&quot; ရ။
* '''လညာတ် ပါဠိ ကေုာံ လိက် တၟအ်:''' အတိုင် လိက် တၟအ် ကလျာဏဳ ပ္ဍဲ ခေတ် သၟိင် ဓမ္မစေတဳ မ္ဂး ဍုင် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ နကဵု ယၟု ပါဠိ &quot;ကုသိမရဋ္ဌ&quot; (Kusimanagara) ရ။ နူကဵု ယၟု &quot;ကုသိမ&quot; ဂှ် ကောန်မန် တအ် ကော် ခမၞောန် ဒှ် အာ &quot;ကုသိမ်&quot; (Kuthen)၊ တုဲ နူ ဂှ် မွဲ ကဆံင် ပြံင်လှာဲ အာ &quot;ပုသိမ်&quot; (Pathein) ရောင် လေဝ် တၠပညာ ဝင် တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ရ။

== ၂။ ဝင် (History) ==

* '''ခေတ် ဨကရာဇ် မန်:''' ပ္ဍဲ ခေတ် သမယ မန် တြေံ တေအ် မ္ဂး، ဍုင် ဖါသဳ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် ဍုင် မန် ပိ ရး (မတွံဂး ရး မုတ်တၟံ၊ ရး ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ရး ဖါသဳ) ရ။ ဒေသ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ သၞေဟ် က္ၜင် အဓိက သွက် ပရေင် သွံ ရာန် ကု က္ၜင် နူ အိန္ဒိယ ကေုာံ သဳရိလင်္ကာ (Sri Lanka) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၁၆၅ (AD) တေအ် ဂှ် ဒပ် ပၞာန် သဳရိလင်္ကာ တအ် ကေင် ဇက် ကၠုင် ဗတိုက် လဝ် ဍုင် ဏအ် ဏီ ရ။
* '''ခေတ် ကိုဝ်လဝ်နဳ အင်္ဂလိက် (၁၈၅၂):''' ကြဴနူ ပၞာန် အင်္ဂလိက်-ဗၟာ အလန် ဒုတိယ တုဲ، အင်္ဂလိက် တအ် သီ ကေတ် ဍုင် ဖါသဳ တုဲ ညးတအ် သြိုင် ခံင် ကေုာံ ရုင် သွက် ဒပ် ပၞာန် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ဍုင် ဏအ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန် နဒဒှ် ဍုင် သၞေဟ် က္ၜင် သွက်ဂွံ သွံ ပတိတ် သြောအ် ကေုာံ ဆု တအ် ရ။
* '''ခေတ် လၟုဟ်:''' စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ဍုင် ဖါသဳ ဂှ် သှ်ေ ၜက် ဒၟံင် နဒဒှ် ဍုင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဒေသ ဨရာဝတဳ သွက် ပရေင် တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေင် သွံ ရာန် ဇဗၠု၊ သြောအ် တအ် ရ။ သ္ၚိ ကေုာံ ရုင် အင်္ဂလိက် ခေတ် တြေံ ဗွဲမဂၠိုင် လေဝ် သှ်ေ တန်တဴ ဒၟံင် ဏီ ရ။

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Geography and Economy) ==

* '''ပထဝဳ:''' ဍုင် ဏအ် ဂှ် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ ဍာ် ဒဳ (Delta region) မၞုံ ကု တိ ဝါဗ္ၚ မခိုဟ် ကေုာံ သြင် ၜဳ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ်:''' ကမၠောန် အဓိက ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် တဵုလွဳ သြောအ် ဂျာင် (Rice milling and export) ရ။ ပါဲနူ ဂှ် မ္ဂး ပွမကၠောန် က္ဍိုင် ဖါသဳ (Pathein Parasol) ဂှ် ဒှ် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် မပြာကတ် အလုံ ဍုင် မွဲ ရ။

== ၄။ ဒၞာဲ စိုတ်လုပ်စ ကေုာံ လ္ၚောဝ် ကျာ် (Landmarks and Attractions) ==

* '''ကျာ်ရွှေမုဋ္ဌော (Shwemokhtaw Pagoda):''' ဒှ် ကျာ်စေတဳ မဇၞော် ကေုာံ ပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဖါသဳ၊ တန်တဴ ဒၟံင် ဗဒါဲ သြင် ၜဳ ရ။ အတိုင် ဝင် မ္ဂး ကျာ် ဏအ် ဂှ် သၟိင် သဳရိဓမ္မာသောက (King Ashoka) ဒက်ပ္တန် လဝ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။
* '''ရုံ ကၠောန် က္ဍိုင် ဖါသဳ (Pathein Parasol Workshops):''' သၟာ ကမၠောန် တအ် ကၠောန် က္ဍိုင် ကျေဝ်ကျေဝ် နကဵု တဲ အတိုင် နဲကဲ တြေံတြဟ်။ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ကမ္မဏဳ အာ တရဴ (Tourists) တအ် ဒးစိုတ် အာ လ္ၚတ် ကေုာံ ရာန် အိုတ် ရ။
* '''သြင် ၜဳ ဇၞော် (Beaches):''' နူကဵု ဍုင် ဖါသဳ ဂှ် ယဝ်ရ ဍိုက် ကွဳစက် အာ လပါ် ပလိုတ် မ္ဂး သ္ဂောအ် စိုပ် သြင် ၜဳ မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ မပ္တံကဵု ၜဳ ငွေဆောင် (Ngwesaung) ကေုာံ ၜဳ ချောင်းသာ (Chaungtha) လောဲလောဲ သွာသွာ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[မန်]] (Mon people)
* တွဵုရး ဨရာဝတဳ (Ayeyarwady Region)
* ဝင် ရးမန် ပိ (Mon Kingdoms)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* {{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Pathein|title=Pathein - Wikipedia|access-date=May 7, 2026}}
* Dictionary of Mon Place Names and Historical Records of Ramanya Kingdom.

{{DEFAULTSORT:ဖါသဳ}} [[Category:ဍုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ]] [[Category:တွဵုရး ဨရာဝတဳ]] [[Category:ဝင် မန်]]</text>
      <sha1>e8ppwpfbmnbwf8xzn345h35ulybnw1r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54402</id>
      <parentid>54401</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T07:10:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10904" sha1="1dbk6yflbim68d1jf52f5cn5x707q7r" xml:space="preserve">{{Short description|ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တွဵုရး ဨရာဝတဳ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ}}{{Infobox settlement|name=ဍုင်ဖါသဳ|native_name=ပုသိမ်မြို့ / Pathein (Bassein)|image=[[File:Pathein downtown.jpg|250px|ဍုင်ဖါသဳ]]|caption=ဍုင်ဖါသဳ ဗဒါဲ သြင် ၜဳ ငဝန်|settlement_type=ဍုင်ဇၞော်|country=[[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]]|region=တွဵုရး ဨရာဝတဳ (Ayeyarwady Region)|district=ခရိုင် ဖါသဳ|township=ပွိုင်ဍုင် ဖါသဳ|population_total=၁၇၂,၉၂၃ (စရင် သၞာံ ၂၀၁၉)|timezone=MST (UTC+06:30)|area_code=042|main_attractions=ကျာ်ရွှေမုဋ္ဌော၊ က္ဍိုင်ဖါသဳ၊ ၜဳ ချောင်းသာ}}'''ဍုင်ဖါသဳ''' ({{lang-en|Pathein}} ဟွံသေင်မ္ဂး အခိင် ကိုဝ်လဝ်နဳ ကော်စ Bassein; ဗၟာ: ပုသိမ်မြို့) ဝွံ ဍေံဒှ် ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်ဗဟဵု အုပ်ဓုပ် သွက် တွဵုရး ဨရာဝတဳ (Ayeyarwady Region) ပ္ဍဲကဵု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ရ။ ဍုင် ဏအ် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် ဍုင် လ္ဂုင် ၜိုတ် ၁၉၀ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ လတူ သြင် ၜဳ ဖါသဳ (ၜဳ ငဝန်) ရ။ ၜိုန်ရ နွံ သ္ၚောဲ နူ ပါင် ၜဳ ဇၞော် (ၜဳ ကပ္ပလဳ) ၜိုတ် ၇၅ တိုင် ကီု လေဝ်၊ က္ၜင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် လုပ် စိုပ် မာန် တုဲ ဍေံ ဒှ် ဍုင် သၞေဟ် က္ၜင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဒေသ ဨရာဝတဳ ရ။
&lt;gallery&gt;
ဝှာင်:Burma 170.JPG
ဝှာင်:Pathein Umbrella.jpg
ဝှာင်:Bamboo umbrella (hand-painted parasol with bamboo framework, it is originating from Pathein at Myanmar...).jpg|က္ဍိုင်ဖါသဳ
&lt;/gallery&gt;
အတိုင် ဝင် မ္ဂး ဍုင် ဖါသဳ ဝွံ ဍေံ ကေင် ပါလုပ် လဝ် ပ္ဍဲ ရး သိီု ၃ သာ် သွက် အေန်ပါယာ ဂကူ မန် တအ် (ရး မုတ်တၟံ၊ ရး ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ရး ဖါသဳ) ကိုပ်ကၠာ တေအ် ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး မၞိဟ် မဟီု အရေဝ် မန် နွံ အောန် အာ တုဲ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒှ် ဂကူ ဗၟာ၊ ကရေင်၊ ရခိုင်၊ ကေုာံ ဂကူ ကြုက် တအ် ရ။ ဍုင် ဏအ် ဍေံ ပြာကတ် လောန် သွက် ပရေင် ကမၠောန် &quot;က္ဍိုင် ဖါသဳ&quot; မဒှ် က္ဍိုင် မကၠောန် နကဵု တဲ မကျေဝ်ဂေါဝ် အိုတ် မွဲ ရ။

== ၁။ တမ်မူလ ယၟု (Etymology) ==
ယၟု ဍုင် &quot;ဖါသဳ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;Pathein&quot; (ပုသိမ်) ဝွံ ဍေံ ကၠုင် နူကဵု တမ်မူလ ယၟု ဂကူ မန် ကေုာံ ပါဠိ အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

* '''လညာတ် အရေဝ် မန် တြေံ:''' ဝေါဟာရ &quot;ဖါသဳ&quot; ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူကဵု အရေဝ် မန် တြေံ &quot;ဖာ&quot; (မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ဇၞော် / လှဲလး) ကေုာံ &quot;သဳ / သေမ်&quot; (မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ၜဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ၜဳ ဇၞော်) ရ။ ကာလ ပံင် ကောံ အာ မ္ဂး &quot;ဖါသဳ&quot; ဂှ် မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ၜဳ မဇၞော်ကၠေင်&quot; ရ။ ယၟု ဏအ် ဂှ် ပ္ဍဲ အခိင် အင်္ဂလိက် (ကိုဝ်လဝ်နဳ) ညးတအ် ပတိတ် ရမ္သာင် ကေုာံ ချူ လဝ် &quot;Bassein&quot; ရ။
* '''လညာတ် ပါဠိ ကေုာံ လိက် တၟအ်:''' အတိုင် လိက် တၟအ် ကလျာဏဳ ပ္ဍဲ ခေတ် သၟိင် ဓမ္မစေတဳ မ္ဂး ဍုင် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ နကဵု ယၟု ပါဠိ &quot;ကုသိမရဋ္ဌ&quot; (Kusimanagara) ရ။ နူကဵု ယၟု &quot;ကုသိမ&quot; ဂှ် ကောန်မန် တအ် ကော် ခမၞောန် ဒှ် အာ &quot;ကုသိမ်&quot; (Kuthen)၊ တုဲ နူ ဂှ် မွဲ ကဆံင် ပြံင်လှာဲ အာ &quot;ပုသိမ်&quot; (Pathein) ရောင် လေဝ် တၠပညာ ဝင် တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ရ။

== ၂။ ဝင် (History) ==

* '''ခေတ် ဨကရာဇ် မန်:''' ပ္ဍဲ ခေတ် သမယ မန် တြေံ တေအ် မ္ဂး، ဍုင် ဖါသဳ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် ဍုင် မန် ပိ ရး (မတွံဂး ရး မုတ်တၟံ၊ ရး ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ရး ဖါသဳ) ရ။ ဒေသ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ သၞေဟ် က္ၜင် အဓိက သွက် ပရေင် သွံ ရာန် ကု က္ၜင် နူ အိန္ဒိယ ကေုာံ သဳရိလင်္ကာ (Sri Lanka) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၁၆၅ (AD) တေအ် ဂှ် ဒပ် ပၞာန် သဳရိလင်္ကာ တအ် ကေင် ဇက် ကၠုင် ဗတိုက် လဝ် ဍုင် ဏအ် ဏီ ရ။
* '''ခေတ် ကိုဝ်လဝ်နဳ အင်္ဂလိက် (၁၈၅၂):''' ကြဴနူ ပၞာန် အင်္ဂလိက်-ဗၟာ အလန် ဒုတိယ တုဲ، အင်္ဂလိက် တအ် သီ ကေတ် ဍုင် ဖါသဳ တုဲ ညးတအ် သြိုင် ခံင် ကေုာံ ရုင် သွက် ဒပ် ပၞာန် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ဍုင် ဏအ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန် နဒဒှ် ဍုင် သၞေဟ် က္ၜင် သွက်ဂွံ သွံ ပတိတ် သြောအ် ကေုာံ ဆု တအ် ရ။
* '''ခေတ် လၟုဟ်:''' စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ဍုင် ဖါသဳ ဂှ် သှ်ေ ၜက် ဒၟံင် နဒဒှ် ဍုင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဒေသ ဨရာဝတဳ သွက် ပရေင် တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေင် သွံ ရာန် ဇဗၠု၊ သြောအ် တအ် ရ။ သ္ၚိ ကေုာံ ရုင် အင်္ဂလိက် ခေတ် တြေံ ဗွဲမဂၠိုင် လေဝ် သှ်ေ တန်တဴ ဒၟံင် ဏီ ရ။

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Geography and Economy) ==

* '''ပထဝဳ:''' ဍုင် ဏအ် ဂှ် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ ဍာ် ဒဳ (Delta region) မၞုံ ကု တိ ဝါဗ္ၚ မခိုဟ် ကေုာံ သြင် ၜဳ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ်:''' ကမၠောန် အဓိက ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် တဵုလွဳ သြောအ် ဂျာင် (Rice milling and export) ရ။ ပါဲနူ ဂှ် မ္ဂး ပွမကၠောန် က္ဍိုင် ဖါသဳ (Pathein Parasol) ဂှ် ဒှ် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် မပြာကတ် အလုံ ဍုင် မွဲ ရ။

== ၄။ ဒၞာဲ စိုတ်လုပ်စ ကေုာံ လ္ၚောဝ် ကျာ် (Landmarks and Attractions) ==

* '''ကျာ်ရွှေမုဋ္ဌော (Shwemokhtaw Pagoda):''' ဒှ် ကျာ်စေတဳ မဇၞော် ကေုာံ ပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဖါသဳ၊ တန်တဴ ဒၟံင် ဗဒါဲ သြင် ၜဳ ရ။ အတိုင် ဝင် မ္ဂး ကျာ် ဏအ် ဂှ် သၟိင် သဳရိဓမ္မာသောက (King Ashoka) ဒက်ပ္တန် လဝ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။
* '''ရုံ ကၠောန် က္ဍိုင် ဖါသဳ (Pathein Parasol Workshops):''' သၟာ ကမၠောန် တအ် ကၠောန် က္ဍိုင် ကျေဝ်ကျေဝ် နကဵု တဲ အတိုင် နဲကဲ တြေံတြဟ်။ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ကမ္မဏဳ အာ တရဴ (Tourists) တအ် ဒးစိုတ် အာ လ္ၚတ် ကေုာံ ရာန် အိုတ် ရ။
* '''သြင် ၜဳ ဇၞော် (Beaches):''' နူကဵု ဍုင် ဖါသဳ ဂှ် ယဝ်ရ ဍိုက် ကွဳစက် အာ လပါ် ပလိုတ် မ္ဂး သ္ဂောအ် စိုပ် သြင် ၜဳ မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ မပ္တံကဵု ၜဳ ငွေဆောင် (Ngwesaung) ကေုာံ ၜဳ ချောင်းသာ (Chaungtha) လောဲလောဲ သွာသွာ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[မန်]] (Mon people)
* တွဵုရး ဨရာဝတဳ (Ayeyarwady Region)
* ဝင် ရးမန် ပိ (Mon Kingdoms)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* {{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Pathein|title=Pathein - Wikipedia|access-date=May 7, 2026}}
* Dictionary of Mon Place Names and Historical Records of Ramanya Kingdom.

{{DEFAULTSORT:ဖါသဳ}} [[Category:ဍုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ]] [[Category:တွဵုရး ဨရာဝတဳ]] [[Category:ဝင် မန်]]</text>
      <sha1>1dbk6yflbim68d1jf52f5cn5x707q7r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54403</id>
      <parentid>54402</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T07:10:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10905" sha1="gaqxi4ih6omtldysy4ll6ojh0oh6wqp" xml:space="preserve">{{Short description|ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တွဵုရး ဨရာဝတဳ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ}}{{Infobox settlement|name=ဍုင်ဖါသဳ|native_name=ပုသိမ်မြို့ / Pathein (Bassein)|image=[[File:Pathein downtown.jpg|250px|ဍုင်ဖါသဳ]]|caption=ဍုင်ဖါသဳ ဗဒါဲ သြင် ၜဳ ငဝန်|settlement_type=ဍုင်ဇၞော်|country=[[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]]|region=တွဵုရး ဨရာဝတဳ (Ayeyarwady Region)|district=ခရိုင် ဖါသဳ|township=ပွိုင်ဍုင် ဖါသဳ|population_total=၁၇၂,၉၂၃ (စရင် သၞာံ ၂၀၁၉)|timezone=MST (UTC+06:30)|area_code=042|main_attractions=ကျာ်ရွှေမုဋ္ဌော၊ က္ဍိုင်ဖါသဳ၊ ၜဳ ချောင်းသာ}}'''ဍုင်ဖါသဳ''' ({{lang-en|Pathein}} ဟွံသေင်မ္ဂး အခိင် ကိုဝ်လဝ်နဳ ကော်စ Bassein; ဗၟာ: ပုသိမ်မြို့) ဝွံ ဍေံဒှ် ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်ဗဟဵု အုပ်ဓုပ် သွက် တွဵုရး ဨရာဝတဳ (Ayeyarwady Region) ပ္ဍဲကဵု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ရ။ ဍုင် ဏအ် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် ဍုင် လ္ဂုင် ၜိုတ် ၁၉၀ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ လတူ သြင် ၜဳ ဖါသဳ (ၜဳ ငဝန်) ရ။ ၜိုန်ရ နွံ သ္ၚောဲ နူ ပါင် ၜဳ ဇၞော် (ၜဳ ကပ္ပလဳ) ၜိုတ် ၇၅ တိုင် ကီု လေဝ်၊ က္ၜင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် လုပ် စိုပ် မာန် တုဲ ဍေံ ဒှ် ဍုင် သၞေဟ် က္ၜင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဒေသ ဨရာဝတဳ ရ။

အတိုင် ဝင် မ္ဂး ဍုင် ဖါသဳ ဝွံ ဍေံ ကေင် ပါလုပ် လဝ် ပ္ဍဲ ရး သိီု ၃ သာ် သွက် အေန်ပါယာ ဂကူ မန် တအ် (ရး မုတ်တၟံ၊ ရး ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ရး ဖါသဳ) ကိုပ်ကၠာ တေအ် ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး မၞိဟ် မဟီု အရေဝ် မန် နွံ အောန် အာ တုဲ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒှ် ဂကူ ဗၟာ၊ ကရေင်၊ ရခိုင်၊ ကေုာံ ဂကူ ကြုက် တအ် ရ။ ဍုင် ဏအ် ဍေံ ပြာကတ် လောန် သွက် ပရေင် ကမၠောန် &quot;က္ဍိုင် ဖါသဳ&quot; မဒှ် က္ဍိုင် မကၠောန် နကဵု တဲ မကျေဝ်ဂေါဝ် အိုတ် မွဲ ရ။

== ၁။ တမ်မူလ ယၟု (Etymology) ==
ယၟု ဍုင် &quot;ဖါသဳ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;Pathein&quot; (ပုသိမ်) ဝွံ ဍေံ ကၠုင် နူကဵု တမ်မူလ ယၟု ဂကူ မန် ကေုာံ ပါဠိ အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

* '''လညာတ် အရေဝ် မန် တြေံ:''' ဝေါဟာရ &quot;ဖါသဳ&quot; ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူကဵု အရေဝ် မန် တြေံ &quot;ဖာ&quot; (မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ဇၞော် / လှဲလး) ကေုာံ &quot;သဳ / သေမ်&quot; (မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ၜဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ၜဳ ဇၞော်) ရ။ ကာလ ပံင် ကောံ အာ မ္ဂး &quot;ဖါသဳ&quot; ဂှ် မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ၜဳ မဇၞော်ကၠေင်&quot; ရ။ ယၟု ဏအ် ဂှ် ပ္ဍဲ အခိင် အင်္ဂလိက် (ကိုဝ်လဝ်နဳ) ညးတအ် ပတိတ် ရမ္သာင် ကေုာံ ချူ လဝ် &quot;Bassein&quot; ရ။
* '''လညာတ် ပါဠိ ကေုာံ လိက် တၟအ်:''' အတိုင် လိက် တၟအ် ကလျာဏဳ ပ္ဍဲ ခေတ် သၟိင် ဓမ္မစေတဳ မ္ဂး ဍုင် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ နကဵု ယၟု ပါဠိ &quot;ကုသိမရဋ္ဌ&quot; (Kusimanagara) ရ။ နူကဵု ယၟု &quot;ကုသိမ&quot; ဂှ် ကောန်မန် တအ် ကော် ခမၞောန် ဒှ် အာ &quot;ကုသိမ်&quot; (Kuthen)၊ တုဲ နူ ဂှ် မွဲ ကဆံင် ပြံင်လှာဲ အာ &quot;ပုသိမ်&quot; (Pathein) ရောင် လေဝ် တၠပညာ ဝင် တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ရ။

== ၂။ ဝင် (History) ==

* '''ခေတ် ဨကရာဇ် မန်:''' ပ္ဍဲ ခေတ် သမယ မန် တြေံ တေအ် မ္ဂး، ဍုင် ဖါသဳ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် ဍုင် မန် ပိ ရး (မတွံဂး ရး မုတ်တၟံ၊ ရး ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ရး ဖါသဳ) ရ။ ဒေသ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ သၞေဟ် က္ၜင် အဓိက သွက် ပရေင် သွံ ရာန် ကု က္ၜင် နူ အိန္ဒိယ ကေုာံ သဳရိလင်္ကာ (Sri Lanka) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၁၆၅ (AD) တေအ် ဂှ် ဒပ် ပၞာန် သဳရိလင်္ကာ တအ် ကေင် ဇက် ကၠုင် ဗတိုက် လဝ် ဍုင် ဏအ် ဏီ ရ။
* '''ခေတ် ကိုဝ်လဝ်နဳ အင်္ဂလိက် (၁၈၅၂):''' ကြဴနူ ပၞာန် အင်္ဂလိက်-ဗၟာ အလန် ဒုတိယ တုဲ، အင်္ဂလိက် တအ် သီ ကေတ် ဍုင် ဖါသဳ တုဲ ညးတအ် သြိုင် ခံင် ကေုာံ ရုင် သွက် ဒပ် ပၞာန် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ဍုင် ဏအ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန် နဒဒှ် ဍုင် သၞေဟ် က္ၜင် သွက်ဂွံ သွံ ပတိတ် သြောအ် ကေုာံ ဆု တအ် ရ။
* '''ခေတ် လၟုဟ်:''' စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ဍုင် ဖါသဳ ဂှ် သှ်ေ ၜက် ဒၟံင် နဒဒှ် ဍုင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဒေသ ဨရာဝတဳ သွက် ပရေင် တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေင် သွံ ရာန် ဇဗၠု၊ သြောအ် တအ် ရ။ သ္ၚိ ကေုာံ ရုင် အင်္ဂလိက် ခေတ် တြေံ ဗွဲမဂၠိုင် လေဝ် သှ်ေ တန်တဴ ဒၟံင် ဏီ ရ။

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Geography and Economy) ==

* '''ပထဝဳ:''' ဍုင် ဏအ် ဂှ် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ ဍာ် ဒဳ (Delta region) မၞုံ ကု တိ ဝါဗ္ၚ မခိုဟ် ကေုာံ သြင် ၜဳ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ်:''' ကမၠောန် အဓိက ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် တဵုလွဳ သြောအ် ဂျာင် (Rice milling and export) ရ။ ပါဲနူ ဂှ် မ္ဂး ပွမကၠောန် က္ဍိုင် ဖါသဳ (Pathein Parasol) ဂှ် ဒှ် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် မပြာကတ် အလုံ ဍုင် မွဲ ရ။

== ၄။ ဒၞာဲ စိုတ်လုပ်စ ကေုာံ လ္ၚောဝ် ကျာ် (Landmarks and Attractions) ==

* '''ကျာ်ရွှေမုဋ္ဌော (Shwemokhtaw Pagoda):''' ဒှ် ကျာ်စေတဳ မဇၞော် ကေုာံ ပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဖါသဳ၊ တန်တဴ ဒၟံင် ဗဒါဲ သြင် ၜဳ ရ။ အတိုင် ဝင် မ္ဂး ကျာ် ဏအ် ဂှ် သၟိင် သဳရိဓမ္မာသောက (King Ashoka) ဒက်ပ္တန် လဝ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။
* '''ရုံ ကၠောန် က္ဍိုင် ဖါသဳ (Pathein Parasol Workshops):''' သၟာ ကမၠောန် တအ် ကၠောန် က္ဍိုင် ကျေဝ်ကျေဝ် နကဵု တဲ အတိုင် နဲကဲ တြေံတြဟ်။ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ကမ္မဏဳ အာ တရဴ (Tourists) တအ် ဒးစိုတ် အာ လ္ၚတ် ကေုာံ ရာန် အိုတ် ရ။
* '''သြင် ၜဳ ဇၞော် (Beaches):''' နူကဵု ဍုင် ဖါသဳ ဂှ် ယဝ်ရ ဍိုက် ကွဳစက် အာ လပါ် ပလိုတ် မ္ဂး သ္ဂောအ် စိုပ် သြင် ၜဳ မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ မပ္တံကဵု ၜဳ ငွေဆောင် (Ngwesaung) ကေုာံ ၜဳ ချောင်းသာ (Chaungtha) လောဲလောဲ သွာသွာ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[မန်]] (Mon people)
* တွဵုရး ဨရာဝတဳ (Ayeyarwady Region)
* ဝင် ရးမန် ပိ (Mon Kingdoms)
&lt;gallery&gt;
ဝှာင်:Burma 170.JPG
ဝှာင်:Pathein Umbrella.jpg
ဝှာင်:Bamboo umbrella (hand-painted parasol with bamboo framework, it is originating from Pathein at Myanmar...).jpg|က္ဍိုင်ဖါသဳ
&lt;/gallery&gt;

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* {{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Pathein|title=Pathein - Wikipedia|access-date=May 7, 2026}}
* Dictionary of Mon Place Names and Historical Records of Ramanya Kingdom.

{{DEFAULTSORT:ဖါသဳ}} [[Category:ဍုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ]] [[Category:တွဵုရး ဨရာဝတဳ]] [[Category:ဝင် မန်]]</text>
      <sha1>gaqxi4ih6omtldysy4ll6ojh0oh6wqp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54404</id>
      <parentid>54403</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T07:11:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10907" sha1="6qtv48v3x6jm7drn4p2o9qth33fvm8i" xml:space="preserve">{{Short description|ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တွဵုရး ဨရာဝတဳ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ}}{{Infobox settlement|name=ဍုင်ဖါသဳ|native_name=ပုသိမ်မြို့ / Pathein (Bassein)|image=[[File:Pathein downtown.jpg|250px|ဍုင်ဖါသဳ]]|caption=ဍုင်ဖါသဳ ဗဒါဲ သြင် ၜဳ ငဝန်|settlement_type=ဍုင်ဇၞော်|country=[[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]]|region=တွဵုရး ဨရာဝတဳ (Ayeyarwady Region)|district=ခရိုင် ဖါသဳ|township=ပွိုင်ဍုင် ဖါသဳ|population_total=၁၇၂,၉၂၃ (စရင် သၞာံ ၂၀၁၉)|timezone=MST (UTC+06:30)|area_code=042|main_attractions=ကျာ်ရွှေမုဋ္ဌော၊ က္ဍိုင်ဖါသဳ၊ ၜဳ ချောင်းသာ}}
&lt;gallery&gt;
ဝှာင်:Burma 170.JPG
ဝှာင်:Pathein Umbrella.jpg
ဝှာင်:Bamboo umbrella (hand-painted parasol with bamboo framework, it is originating from Pathein at Myanmar...).jpg|က္ဍိုင်ဖါသဳ
&lt;/gallery&gt;
'''ဍုင်ဖါသဳ''' ({{lang-en|Pathein}} ဟွံသေင်မ္ဂး အခိင် ကိုဝ်လဝ်နဳ ကော်စ Bassein; ဗၟာ: ပုသိမ်မြို့) ဝွံ ဍေံဒှ် ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်ဗဟဵု အုပ်ဓုပ် သွက် တွဵုရး ဨရာဝတဳ (Ayeyarwady Region) ပ္ဍဲကဵု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ရ။ ဍုင် ဏအ် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် ဍုင် လ္ဂုင် ၜိုတ် ၁၉၀ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ လတူ သြင် ၜဳ ဖါသဳ (ၜဳ ငဝန်) ရ။ ၜိုန်ရ နွံ သ္ၚောဲ နူ ပါင် ၜဳ ဇၞော် (ၜဳ ကပ္ပလဳ) ၜိုတ် ၇၅ တိုင် ကီု လေဝ်၊ က္ၜင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် လုပ် စိုပ် မာန် တုဲ ဍေံ ဒှ် ဍုင် သၞေဟ် က္ၜင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဒေသ ဨရာဝတဳ ရ။

အတိုင် ဝင် မ္ဂး ဍုင် ဖါသဳ ဝွံ ဍေံ ကေင် ပါလုပ် လဝ် ပ္ဍဲ ရး သိီု ၃ သာ် သွက် အေန်ပါယာ ဂကူ မန် တအ် (ရး မုတ်တၟံ၊ ရး ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ရး ဖါသဳ) ကိုပ်ကၠာ တေအ် ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး မၞိဟ် မဟီု အရေဝ် မန် နွံ အောန် အာ တုဲ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒှ် ဂကူ ဗၟာ၊ ကရေင်၊ ရခိုင်၊ ကေုာံ ဂကူ ကြုက် တအ် ရ။ ဍုင် ဏအ် ဍေံ ပြာကတ် လောန် သွက် ပရေင် ကမၠောန် &quot;က္ဍိုင် ဖါသဳ&quot; မဒှ် က္ဍိုင် မကၠောန် နကဵု တဲ မကျေဝ်ဂေါဝ် အိုတ် မွဲ ရ။

== ၁။ တမ်မူလ ယၟု (Etymology) ==
ယၟု ဍုင် &quot;ဖါသဳ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;Pathein&quot; (ပုသိမ်) ဝွံ ဍေံ ကၠုင် နူကဵု တမ်မူလ ယၟု ဂကူ မန် ကေုာံ ပါဠိ အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

* '''လညာတ် အရေဝ် မန် တြေံ:''' ဝေါဟာရ &quot;ဖါသဳ&quot; ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူကဵု အရေဝ် မန် တြေံ &quot;ဖာ&quot; (မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ဇၞော် / လှဲလး) ကေုာံ &quot;သဳ / သေမ်&quot; (မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ၜဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ၜဳ ဇၞော်) ရ။ ကာလ ပံင် ကောံ အာ မ္ဂး &quot;ဖါသဳ&quot; ဂှ် မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ၜဳ မဇၞော်ကၠေင်&quot; ရ။ ယၟု ဏအ် ဂှ် ပ္ဍဲ အခိင် အင်္ဂလိက် (ကိုဝ်လဝ်နဳ) ညးတအ် ပတိတ် ရမ္သာင် ကေုာံ ချူ လဝ် &quot;Bassein&quot; ရ။
* '''လညာတ် ပါဠိ ကေုာံ လိက် တၟအ်:''' အတိုင် လိက် တၟအ် ကလျာဏဳ ပ္ဍဲ ခေတ် သၟိင် ဓမ္မစေတဳ မ္ဂး ဍုင် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ နကဵု ယၟု ပါဠိ &quot;ကုသိမရဋ္ဌ&quot; (Kusimanagara) ရ။ နူကဵု ယၟု &quot;ကုသိမ&quot; ဂှ် ကောန်မန် တအ် ကော် ခမၞောန် ဒှ် အာ &quot;ကုသိမ်&quot; (Kuthen)၊ တုဲ နူ ဂှ် မွဲ ကဆံင် ပြံင်လှာဲ အာ &quot;ပုသိမ်&quot; (Pathein) ရောင် လေဝ် တၠပညာ ဝင် တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ရ။

== ၂။ ဝင် (History) ==

* '''ခေတ် ဨကရာဇ် မန်:''' ပ္ဍဲ ခေတ် သမယ မန် တြေံ တေအ် မ္ဂး، ဍုင် ဖါသဳ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် ဍုင် မန် ပိ ရး (မတွံဂး ရး မုတ်တၟံ၊ ရး ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ရး ဖါသဳ) ရ။ ဒေသ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ သၞေဟ် က္ၜင် အဓိက သွက် ပရေင် သွံ ရာန် ကု က္ၜင် နူ အိန္ဒိယ ကေုာံ သဳရိလင်္ကာ (Sri Lanka) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၁၆၅ (AD) တေအ် ဂှ် ဒပ် ပၞာန် သဳရိလင်္ကာ တအ် ကေင် ဇက် ကၠုင် ဗတိုက် လဝ် ဍုင် ဏအ် ဏီ ရ။
* '''ခေတ် ကိုဝ်လဝ်နဳ အင်္ဂလိက် (၁၈၅၂):''' ကြဴနူ ပၞာန် အင်္ဂလိက်-ဗၟာ အလန် ဒုတိယ တုဲ، အင်္ဂလိက် တအ် သီ ကေတ် ဍုင် ဖါသဳ တုဲ ညးတအ် သြိုင် ခံင် ကေုာံ ရုင် သွက် ဒပ် ပၞာန် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ဍုင် ဏအ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန် နဒဒှ် ဍုင် သၞေဟ် က္ၜင် သွက်ဂွံ သွံ ပတိတ် သြောအ် ကေုာံ ဆု တအ် ရ။
* '''ခေတ် လၟုဟ်:''' စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ဍုင် ဖါသဳ ဂှ် သှ်ေ ၜက် ဒၟံင် နဒဒှ် ဍုင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဒေသ ဨရာဝတဳ သွက် ပရေင် တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေင် သွံ ရာန် ဇဗၠု၊ သြောအ် တအ် ရ။ သ္ၚိ ကေုာံ ရုင် အင်္ဂလိက် ခေတ် တြေံ ဗွဲမဂၠိုင် လေဝ် သှ်ေ တန်တဴ ဒၟံင် ဏီ ရ။

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Geography and Economy) ==

* '''ပထဝဳ:''' ဍုင် ဏအ် ဂှ် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ ဍာ် ဒဳ (Delta region) မၞုံ ကု တိ ဝါဗ္ၚ မခိုဟ် ကေုာံ သြင် ၜဳ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ်:''' ကမၠောန် အဓိက ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် တဵုလွဳ သြောအ် ဂျာင် (Rice milling and export) ရ။ ပါဲနူ ဂှ် မ္ဂး ပွမကၠောန် က္ဍိုင် ဖါသဳ (Pathein Parasol) ဂှ် ဒှ် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် မပြာကတ် အလုံ ဍုင် မွဲ ရ။

== ၄။ ဒၞာဲ စိုတ်လုပ်စ ကေုာံ လ္ၚောဝ် ကျာ် (Landmarks and Attractions) ==

* '''ကျာ်ရွှေမုဋ္ဌော (Shwemokhtaw Pagoda):''' ဒှ် ကျာ်စေတဳ မဇၞော် ကေုာံ ပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဖါသဳ၊ တန်တဴ ဒၟံင် ဗဒါဲ သြင် ၜဳ ရ။ အတိုင် ဝင် မ္ဂး ကျာ် ဏအ် ဂှ် သၟိင် သဳရိဓမ္မာသောက (King Ashoka) ဒက်ပ္တန် လဝ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။
* '''ရုံ ကၠောန် က္ဍိုင် ဖါသဳ (Pathein Parasol Workshops):''' သၟာ ကမၠောန် တအ် ကၠောန် က္ဍိုင် ကျေဝ်ကျေဝ် နကဵု တဲ အတိုင် နဲကဲ တြေံတြဟ်။ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ကမ္မဏဳ အာ တရဴ (Tourists) တအ် ဒးစိုတ် အာ လ္ၚတ် ကေုာံ ရာန် အိုတ် ရ။
* '''သြင် ၜဳ ဇၞော် (Beaches):''' နူကဵု ဍုင် ဖါသဳ ဂှ် ယဝ်ရ ဍိုက် ကွဳစက် အာ လပါ် ပလိုတ် မ္ဂး သ္ဂောအ် စိုပ် သြင် ၜဳ မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ မပ္တံကဵု ၜဳ ငွေဆောင် (Ngwesaung) ကေုာံ ၜဳ ချောင်းသာ (Chaungtha) လောဲလောဲ သွာသွာ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[မန်]] (Mon people)
* တွဵုရး ဨရာဝတဳ (Ayeyarwady Region)
* ဝင် ရးမန် ပိ (Mon Kingdoms)


== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* {{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Pathein|title=Pathein - Wikipedia|access-date=May 7, 2026}}
* Dictionary of Mon Place Names and Historical Records of Ramanya Kingdom.

{{DEFAULTSORT:ဖါသဳ}} [[Category:ဍုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ]] [[Category:တွဵုရး ဨရာဝတဳ]] [[Category:ဝင် မန်]]</text>
      <sha1>6qtv48v3x6jm7drn4p2o9qth33fvm8i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54405</id>
      <parentid>54404</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T07:12:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10907" sha1="hm090at8yixgx5zvv37w952ljh4fict" xml:space="preserve">{{Short description|ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တွဵုရး ဨရာဝတဳ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ}}{{Infobox settlement|name=ဍုင်ဖါသဳ|native_name=ပုသိမ်မြို့ / Pathein (Bassein)|image=[[File:Pathein downtown.jpg|250px|ဍုင်ဖါသဳ]]|caption=ဍုင်ဖါသဳ ဗဒါဲ သြင် ၜဳ ငဝန်|settlement_type=ဍုင်ဇၞော်|country=[[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]]|region=တွဵုရး ဨရာဝတဳ (Ayeyarwady Region)|district=ခရိုင် ဖါသဳ|township=ပွိုင်ဍုင် ဖါသဳ|population_total=၁၇၂,၉၂၃ (စရင် သၞာံ ၂၀၁၉)|timezone=MST (UTC+06:30)|area_code=042|main_attractions=ကျာ်ရွှေမုဋ္ဌော၊ က္ဍိုင်ဖါသဳ၊ ၜဳ ချောင်းသာ}}

'''ဍုင်ဖါသဳ''' ({{lang-en|Pathein}} ဟွံသေင်မ္ဂး အခိင် ကိုဝ်လဝ်နဳ ကော်စ Bassein; ဗၟာ: ပုသိမ်မြို့) ဝွံ ဍေံဒှ် ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်ဗဟဵု အုပ်ဓုပ် သွက် တွဵုရး ဨရာဝတဳ (Ayeyarwady Region) ပ္ဍဲကဵု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ရ။ ဍုင် ဏအ် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် ဍုင် လ္ဂုင် ၜိုတ် ၁၉၀ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ လတူ သြင် ၜဳ ဖါသဳ (ၜဳ ငဝန်) ရ။ ၜိုန်ရ နွံ သ္ၚောဲ နူ ပါင် ၜဳ ဇၞော် (ၜဳ ကပ္ပလဳ) ၜိုတ် ၇၅ တိုင် ကီု လေဝ်၊ က္ၜင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် လုပ် စိုပ် မာန် တုဲ ဍေံ ဒှ် ဍုင် သၞေဟ် က္ၜင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဒေသ ဨရာဝတဳ ရ။

အတိုင် ဝင် မ္ဂး ဍုင် ဖါသဳ ဝွံ ဍေံ ကေင် ပါလုပ် လဝ် ပ္ဍဲ ရး သိီု ၃ သာ် သွက် အေန်ပါယာ ဂကူ မန် တအ် (ရး မုတ်တၟံ၊ ရး ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ရး ဖါသဳ) ကိုပ်ကၠာ တေအ် ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး မၞိဟ် မဟီု အရေဝ် မန် နွံ အောန် အာ တုဲ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒှ် ဂကူ ဗၟာ၊ ကရေင်၊ ရခိုင်၊ ကေုာံ ဂကူ ကြုက် တအ် ရ။ ဍုင် ဏအ် ဍေံ ပြာကတ် လောန် သွက် ပရေင် ကမၠောန် &quot;က္ဍိုင် ဖါသဳ&quot; မဒှ် က္ဍိုင် မကၠောန် နကဵု တဲ မကျေဝ်ဂေါဝ် အိုတ် မွဲ ရ။

== ၁။ တမ်မူလ ယၟု (Etymology) ==
ယၟု ဍုင် &quot;ဖါသဳ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;Pathein&quot; (ပုသိမ်) ဝွံ ဍေံ ကၠုင် နူကဵု တမ်မူလ ယၟု ဂကူ မန် ကေုာံ ပါဠိ အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

* '''လညာတ် အရေဝ် မန် တြေံ:''' ဝေါဟာရ &quot;ဖါသဳ&quot; ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူကဵု အရေဝ် မန် တြေံ &quot;ဖာ&quot; (မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ဇၞော် / လှဲလး) ကေုာံ &quot;သဳ / သေမ်&quot; (မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ၜဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ၜဳ ဇၞော်) ရ။ ကာလ ပံင် ကောံ အာ မ္ဂး &quot;ဖါသဳ&quot; ဂှ် မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ၜဳ မဇၞော်ကၠေင်&quot; ရ။ ယၟု ဏအ် ဂှ် ပ္ဍဲ အခိင် အင်္ဂလိက် (ကိုဝ်လဝ်နဳ) ညးတအ် ပတိတ် ရမ္သာင် ကေုာံ ချူ လဝ် &quot;Bassein&quot; ရ။
* '''လညာတ် ပါဠိ ကေုာံ လိက် တၟအ်:''' အတိုင် လိက် တၟအ် ကလျာဏဳ ပ္ဍဲ ခေတ် သၟိင် ဓမ္မစေတဳ မ္ဂး ဍုင် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ နကဵု ယၟု ပါဠိ &quot;ကုသိမရဋ္ဌ&quot; (Kusimanagara) ရ။ နူကဵု ယၟု &quot;ကုသိမ&quot; ဂှ် ကောန်မန် တအ် ကော် ခမၞောန် ဒှ် အာ &quot;ကုသိမ်&quot; (Kuthen)၊ တုဲ နူ ဂှ် မွဲ ကဆံင် ပြံင်လှာဲ အာ &quot;ပုသိမ်&quot; (Pathein) ရောင် လေဝ် တၠပညာ ဝင် တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ရ။

== ၂။ ဝင် (History) ==

* '''ခေတ် ဨကရာဇ် မန်:''' ပ္ဍဲ ခေတ် သမယ မန် တြေံ တေအ် မ္ဂး، ဍုင် ဖါသဳ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် ဍုင် မန် ပိ ရး (မတွံဂး ရး မုတ်တၟံ၊ ရး ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ရး ဖါသဳ) ရ။ ဒေသ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ သၞေဟ် က္ၜင် အဓိက သွက် ပရေင် သွံ ရာန် ကု က္ၜင် နူ အိန္ဒိယ ကေုာံ သဳရိလင်္ကာ (Sri Lanka) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၁၆၅ (AD) တေအ် ဂှ် ဒပ် ပၞာန် သဳရိလင်္ကာ တအ် ကေင် ဇက် ကၠုင် ဗတိုက် လဝ် ဍုင် ဏအ် ဏီ ရ။
* '''ခေတ် ကိုဝ်လဝ်နဳ အင်္ဂလိက် (၁၈၅၂):''' ကြဴနူ ပၞာန် အင်္ဂလိက်-ဗၟာ အလန် ဒုတိယ တုဲ، အင်္ဂလိက် တအ် သီ ကေတ် ဍုင် ဖါသဳ တုဲ ညးတအ် သြိုင် ခံင် ကေုာံ ရုင် သွက် ဒပ် ပၞာန် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ဍုင် ဏအ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန် နဒဒှ် ဍုင် သၞေဟ် က္ၜင် သွက်ဂွံ သွံ ပတိတ် သြောအ် ကေုာံ ဆု တအ် ရ။
* '''ခေတ် လၟုဟ်:''' စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ဍုင် ဖါသဳ ဂှ် သှ်ေ ၜက် ဒၟံင် နဒဒှ် ဍုင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဒေသ ဨရာဝတဳ သွက် ပရေင် တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေင် သွံ ရာန် ဇဗၠု၊ သြောအ် တအ် ရ။ သ္ၚိ ကေုာံ ရုင် အင်္ဂလိက် ခေတ် တြေံ ဗွဲမဂၠိုင် လေဝ် သှ်ေ တန်တဴ ဒၟံင် ဏီ ရ။

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Geography and Economy) ==

* '''ပထဝဳ:''' ဍုင် ဏအ် ဂှ် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ ဍာ် ဒဳ (Delta region) မၞုံ ကု တိ ဝါဗ္ၚ မခိုဟ် ကေုာံ သြင် ၜဳ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ်:''' ကမၠောန် အဓိက ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် တဵုလွဳ သြောအ် ဂျာင် (Rice milling and export) ရ။ ပါဲနူ ဂှ် မ္ဂး ပွမကၠောန် က္ဍိုင် ဖါသဳ (Pathein Parasol) ဂှ် ဒှ် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် မပြာကတ် အလုံ ဍုင် မွဲ ရ။

== ၄။ ဒၞာဲ စိုတ်လုပ်စ ကေုာံ လ္ၚောဝ် ကျာ် (Landmarks and Attractions) ==

* '''ကျာ်ရွှေမုဋ္ဌော (Shwemokhtaw Pagoda):''' ဒှ် ကျာ်စေတဳ မဇၞော် ကေုာံ ပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဖါသဳ၊ တန်တဴ ဒၟံင် ဗဒါဲ သြင် ၜဳ ရ။ အတိုင် ဝင် မ္ဂး ကျာ် ဏအ် ဂှ် သၟိင် သဳရိဓမ္မာသောက (King Ashoka) ဒက်ပ္တန် လဝ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။
* '''ရုံ ကၠောန် က္ဍိုင် ဖါသဳ (Pathein Parasol Workshops):''' သၟာ ကမၠောန် တအ် ကၠောန် က္ဍိုင် ကျေဝ်ကျေဝ် နကဵု တဲ အတိုင် နဲကဲ တြေံတြဟ်။ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ကမ္မဏဳ အာ တရဴ (Tourists) တအ် ဒးစိုတ် အာ လ္ၚတ် ကေုာံ ရာန် အိုတ် ရ။
* '''သြင် ၜဳ ဇၞော် (Beaches):''' နူကဵု ဍုင် ဖါသဳ ဂှ် ယဝ်ရ ဍိုက် ကွဳစက် အာ လပါ် ပလိုတ် မ္ဂး သ္ဂောအ် စိုပ် သြင် ၜဳ မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ မပ္တံကဵု ၜဳ ငွေဆောင် (Ngwesaung) ကေုာံ ၜဳ ချောင်းသာ (Chaungtha) လောဲလောဲ သွာသွာ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[မန်]] (Mon people)
* တွဵုရး ဨရာဝတဳ (Ayeyarwady Region)
* ဝင် ရးမန် ပိ (Mon Kingdoms)

&lt;gallery&gt;
ဝှာင်:Burma 170.JPG
ဝှာင်:Pathein Umbrella.jpg
ဝှာင်:Bamboo umbrella (hand-painted parasol with bamboo framework, it is originating from Pathein at Myanmar...).jpg|က္ဍိုင်ဖါသဳ
&lt;/gallery&gt;
== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* {{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Pathein|title=Pathein - Wikipedia|access-date=May 7, 2026}}
* Dictionary of Mon Place Names and Historical Records of Ramanya Kingdom.

{{DEFAULTSORT:ဖါသဳ}} [[Category:ဍုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ]] [[Category:တွဵုရး ဨရာဝတဳ]] [[Category:ဝင် မန်]]</text>
      <sha1>hm090at8yixgx5zvv37w952ljh4fict</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဍုင်ကျာ်ဗ္တဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10828</id>
    <revision>
      <id>54406</id>
      <timestamp>2026-05-07T07:23:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဍုင်တြေံမွဲ ပ္ဍဲတွဵုရးဨရာဝတဳ (ခေတ်လၟုဟ် ကော်စ ဍုင်ဟင်္သာတ)}} {{Infobox settlement | name = ဍုင်ကျာ်ဗ္တဳ (ဟင်္သာတ) | native_name = ဟင်္သာတမြို့ / Hinthada (Kyaikpati) | image =  | caption = ဍုင်ကျာ်ဗ္တဳ (ဟင...&quot;</comment>
      <origin>54406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8992" sha1="anunkqz032n003o14f20t4m0f32jgad" xml:space="preserve">{{Short description|ဍုင်တြေံမွဲ ပ္ဍဲတွဵုရးဨရာဝတဳ (ခေတ်လၟုဟ် ကော်စ ဍုင်ဟင်္သာတ)}}
{{Infobox settlement
| name = ဍုင်ကျာ်ဗ္တဳ (ဟင်္သာတ)
| native_name = ဟင်္သာတမြို့ / Hinthada (Kyaikpati)
| image = 
| caption = ဍုင်ကျာ်ဗ္တဳ (ဟင်္သာတ) မနွံ လတူ သြင် ၜဳ ဨရာဝတဳ
| settlement_type = ဍုင်ဇၞော်
| country = [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]]
| region = တွဵုရး ဨရာဝတဳ (Ayeyarwady Region)
| district = ခရိုင် ဟင်္သာတ
| township = ပွိုင်ဍုင် ဟင်္သာတ
| timezone = MST (UTC+06:30)
| area_code = 044
| main_attractions = ကျာ်ဥပါရဲ၊ သြင်ၜဳဨရာဝတဳ
}}

'''ဍုင်ကျာ်ဗ္တဳ''' ({{lang-en|Kyaik B'ti / Kyaikpati}})၊ ယၟု အတိုင် သၞောဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ညးတအ် ကော်စ '''ဍုင်ဟင်္သာတ''' (ဗၟာ: ဟင်္သာတမြို့; Hinthada) ဝွံ ဍေံဒှ် ဍုင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု တွဵုရး ဨရာဝတဳ ပ္ဍဲကဵု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ရ။ ဍုင် ဏအ် ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ လတူ သြင် ၜဳ ဨရာဝတဳ (Irrawaddy River) တုဲ၊ ဍေံ ဒှ် ဍုင် မဇၞော် အိုတ် မရနုက် ကဵု ၜါ ပ္ဍဲကဵု တွဵုရး ဨရာဝတဳ ရ။

အတိုင် ဝင် မ္ဂး ဍုင် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ကေင် ပါလုပ် လဝ် နဒဒှ် ဍုင် မွဲ ပ္ဍဲကဵု စရင် &quot;ဍုင် ၃၂ သာ်&quot; သွက် '''ရးဖါသဳ''' မဒှ် ရး မွဲ ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် ဍုင် မန် ပိ ရး (ရးမုတ်တၟံ၊ ရးဟံသာဝတဳ ကေုာံ ရးဖါသဳ) ကိုပ်ကၠာ တေအ် ရ။ ၜိုန်ရ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဂကူ မန် နွံ အောန် အာ ကီု လေဝ်၊ ယၟု ဍုင် ကေုာံ ဝင် တြေံတြဟ် တအ် ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် မန် ပိုဲ လၟိုန် ရ။

== ၁။ တမ်မူလ ယၟု (Etymology) ==
ယၟု ဍုင် &quot;ဟင်္သာတ&quot; ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ကၠုင် နူကဵု တမ်မူလ ယၟု မန် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-
* '''ကျာ်ဗ္တဳ (Kyaikpati):''' ပ္ဍဲ ဝင် မန် တြေံ မ္ဂး ဍုင် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ &quot;ကျာ်ဗ္တဳ&quot; (Kyaik B'tui) ရ။ &quot;ကျာ်&quot; ဂှ် မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ကျာ်စေတဳ တုဲ၊ &quot;ဗ္တဳ&quot; ဂှ် မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ဗ္တဳ (Sand) ရ (အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဂှ် ကျာ်စေတဳ မဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ ဗ္တဳ သြင် ၜဳ)။ ပ္ဍဲ လိက် ဝင် ဗၟာ ခေတ် ကုန်းဘောင် တအ် ညးတအ် ချူ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ယၟု ဍုင် ဏအ် နကဵု ယၟု &quot;ကျိုက်ပတီ&quot; ရ။
* '''ဟံဆာဒို (Hamsa-do):''' လညာတ် မွဲ ပၠန် ဂှ်၊ ယၟု &quot;ဟင်္သာတ&quot; ဏအ် ဍေံ ကၠုင် နူကဵု အရေဝ် မန် &quot;ဟံဆာဒို&quot; (Hanthado) ရ။ ဍေံ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;တၞံ ဓနုံး&quot; (Dhanoon tree) မဒှ် တၞံဆု မလေပ် က္တဵုဒှ် ဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဒေသ သြင် ၜဳ ဂှ် ရောင် လေဝ် တၠပညာ ဝင် တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ရ။ 

== ၂။ ဝင် (History) ==
* '''ခေတ် ဨကရာဇ် မန်:''' ဍုင် ကျာ်ဗ္တဳ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုင် မၞုံ ပ္ဍဲ ရး ဖါသဳ (Pathein Province)။ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ဗဟဵု ပရေင် တဵုလွဳ ကေုာံ သၞေဟ် က္ၜင် အဓိက သွက် က္ၜင် မဇက် အာ ကၠုင် လတူ ၜဳ ဨရာဝတဳ ရ။
* '''ခေတ် ကုန်းဘောင် (၁၈ ရာစုသၞာံ):''' ပ္ဍဲ အခိင် ဨကရာဇ် ဗၟာ တအ် အုပ်ဓုပ် လဝ် ဍုင် မန် ဂှ်၊ ညးတအ် ခပ္တိုန် လဝ် &quot;သၟိင်ဍုင်&quot; (မြို့သူကြီး) သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဍုင် ဟင်္သာတ ရ။ သၟိင် ဍုင် မပြာကတ် အိုတ် မွဲ ဂှ် ဒှ် ညး မၞုံ ယၟု &quot;ဥပါရဲ&quot; (ဦးပါရဲ) မဒှ် မၞိဟ် မဒက်ပ္တန် လဝ် ကျာ်စေတဳ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၂ ရ။
* '''ခေတ် ကိုဝ်လဝ်နဳ ကေုာံ ခေတ် လၟုဟ်:''' အင်္ဂလိက် တအ် သြိုင် ခံင် လဝ် သၞောတ် ကွဳပၟတ် (Railway) မဆက် စၠောအ် လဝ် ဍုင် ဖါသဳ-ဟင်္သာတ-ကြံခင်း တုဲ၊ ဍုင် ဏအ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် နဒဒှ် ဍုင် သွံ ရာန် သြောအ် ဂျာင် (Rice trade) မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဒေသ ဨရာဝတဳ ရ။

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Geography and Economy) ==
* '''ပထဝဳ:''' ဍုင် ဏအ် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ ဍာ် ဒဳ ကေုာံ သြင် ၜဳ ဨရာဝတဳ ရ။ ဟိုတ်နူ ဍာ် ၜဳ လေပ် က္တဵု ဒှ် လၟိုန် သၞာံ တုဲ၊ အင်္ဂလိက် ကေုာံ အလဵုအသဳ တအ် ဒး သြိုင် လဝ် ကၟာင် သြင် ၜဳ (Embankments / တာတမံ) ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍာ် ဇၞော် ရ။
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ်:''' ကမၠောန် အဓိက ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် တဵုလွဳ သြောအ် ဂျာင်၊ ရုံ စက် သြောအ် ကေုာံ ပရေင် သွံ ရာန် နကဵု ဂၠံင် ဍာ် (River transport) ရ။

== ၄။ ဒၞာဲ စိုတ်လုပ်စ ကေုာံ လ္ၚောဝ်ကျာ် (Landmarks and Attractions) ==
* '''ကျာ် ဥပါရဲ (U Pa Ye Pagoda):''' ဒှ် ကျာ်စေတဳ မဇၞော် ကေုာံ ပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဟင်္သာတ။ ကျာ် ဏအ် ဂှ် သၟိင် ဍုင် ဥပါရဲ ဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၂ (ခေတ် ဘိုးတော်ဘုရား) တုဲ ဉာဏ် ကျာ် နွံ သၠုင် ၄၉ ဟတ် ပြင် ရ။
* '''သၞေဟ် က္ၜင် ဟင်္သာတ (Hinthada Port):''' ဒှ် သၞေဟ် ၜဳ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် လေပ် ကၠုင် ဇူ ဒီု ကျာ ပ္ဍဲ အခိင် သဝ်တ္ၚဲ ရ။ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက သွက် က္ၜင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် မဇက် အာ ကၠုင် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဖါသဳ]] (Pathein)
* တွဵုရး ဨရာဝတဳ (Ayeyarwady Region)
* ဝင် ရးမန် ပိ (Mon Kingdoms)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Myanma Alin Newspaper (2016). ''Historical Records of Hinthada and Kyaikpati''.
* Dictionary of Mon Place Names and Historical Records of Ramanya Kingdom.

{{DEFAULTSORT:ကျာ်ဗ္တဳ}}
[[Category:ဍုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ]]
[[Category:တွဵုရး ဨရာဝတဳ]]
[[Category:ဝင် မန်]]</text>
      <sha1>anunkqz032n003o14f20t4m0f32jgad</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54407</id>
      <parentid>54406</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T07:24:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၁။ တမ်မူလ ယၟု (Etymology) */</comment>
      <origin>54407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8993" sha1="jjkgm20ij76ff9dcp3p89zbxbbi6a6w" xml:space="preserve">{{Short description|ဍုင်တြေံမွဲ ပ္ဍဲတွဵုရးဨရာဝတဳ (ခေတ်လၟုဟ် ကော်စ ဍုင်ဟင်္သာတ)}}
{{Infobox settlement
| name = ဍုင်ကျာ်ဗ္တဳ (ဟင်္သာတ)
| native_name = ဟင်္သာတမြို့ / Hinthada (Kyaikpati)
| image = 
| caption = ဍုင်ကျာ်ဗ္တဳ (ဟင်္သာတ) မနွံ လတူ သြင် ၜဳ ဨရာဝတဳ
| settlement_type = ဍုင်ဇၞော်
| country = [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]]
| region = တွဵုရး ဨရာဝတဳ (Ayeyarwady Region)
| district = ခရိုင် ဟင်္သာတ
| township = ပွိုင်ဍုင် ဟင်္သာတ
| timezone = MST (UTC+06:30)
| area_code = 044
| main_attractions = ကျာ်ဥပါရဲ၊ သြင်ၜဳဨရာဝတဳ
}}

'''ဍုင်ကျာ်ဗ္တဳ''' ({{lang-en|Kyaik B'ti / Kyaikpati}})၊ ယၟု အတိုင် သၞောဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ညးတအ် ကော်စ '''ဍုင်ဟင်္သာတ''' (ဗၟာ: ဟင်္သာတမြို့; Hinthada) ဝွံ ဍေံဒှ် ဍုင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု တွဵုရး ဨရာဝတဳ ပ္ဍဲကဵု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ရ။ ဍုင် ဏအ် ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ လတူ သြင် ၜဳ ဨရာဝတဳ (Irrawaddy River) တုဲ၊ ဍေံ ဒှ် ဍုင် မဇၞော် အိုတ် မရနုက် ကဵု ၜါ ပ္ဍဲကဵု တွဵုရး ဨရာဝတဳ ရ။

အတိုင် ဝင် မ္ဂး ဍုင် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ကေင် ပါလုပ် လဝ် နဒဒှ် ဍုင် မွဲ ပ္ဍဲကဵု စရင် &quot;ဍုင် ၃၂ သာ်&quot; သွက် '''ရးဖါသဳ''' မဒှ် ရး မွဲ ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် ဍုင် မန် ပိ ရး (ရးမုတ်တၟံ၊ ရးဟံသာဝတဳ ကေုာံ ရးဖါသဳ) ကိုပ်ကၠာ တေအ် ရ။ ၜိုန်ရ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဂကူ မန် နွံ အောန် အာ ကီု လေဝ်၊ ယၟု ဍုင် ကေုာံ ဝင် တြေံတြဟ် တအ် ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် မန် ပိုဲ လၟိုန် ရ။

== ၁။ တမ်မူလ ယၟု (Etymology) ==
ယၟု ဍုင် &quot;ဟင်္သာတ&quot; ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ကၠုင် နူကဵု တမ်မူလ ယၟု မန် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-
* '''ကျာ်ဗ္တဳ (Kyaikpati):''' ပ္ဍဲ ဝင် မန် တြေံ မ္ဂး ဍုင် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ &quot;ကျာ်ဗ္တဳ&quot; (Kyaik B'tui) ရ။ &quot;ကျာ်&quot; ဂှ် မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ကျာ်စေတဳ တုဲ၊ &quot;ဗ္တဳ&quot; ဂှ် မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ဗ္တဳ (Sand) ရ (အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဂှ် ကျာ်စေတဳ မဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ ဗ္တဳ သြင် ၜဳ)။ ပ္ဍဲ လိက် ဝင် ဗၟာ ခေတ် ကုန်းဘောင် တအ် ညးတအ် ချူ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ယၟု ဍုင် ဏအ် နကဵု ယၟု &quot;ကျိုက်ပတီ&quot; ရ။
* '''ဟံသာ-ဒို (Hamsa-do):''' လညာတ် မွဲ ပၠန် ဂှ်၊ ယၟု &quot;ဟင်္သာတ&quot; ဏအ် ဍေံ ကၠုင် နူကဵု အရေဝ် မန် &quot;ဟံဆာဒို&quot; (Hanthado) ရ။ ဍေံ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;တၞံ ဓနုံး&quot; (Dhanoon tree) မဒှ် တၞံဆု မလေပ် က္တဵုဒှ် ဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဒေသ သြင် ၜဳ ဂှ် ရောင် လေဝ် တၠပညာ ဝင် တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ရ။ 

== ၂။ ဝင် (History) ==
* '''ခေတ် ဨကရာဇ် မန်:''' ဍုင် ကျာ်ဗ္တဳ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုင် မၞုံ ပ္ဍဲ ရး ဖါသဳ (Pathein Province)။ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ဗဟဵု ပရေင် တဵုလွဳ ကေုာံ သၞေဟ် က္ၜင် အဓိက သွက် က္ၜင် မဇက် အာ ကၠုင် လတူ ၜဳ ဨရာဝတဳ ရ။
* '''ခေတ် ကုန်းဘောင် (၁၈ ရာစုသၞာံ):''' ပ္ဍဲ အခိင် ဨကရာဇ် ဗၟာ တအ် အုပ်ဓုပ် လဝ် ဍုင် မန် ဂှ်၊ ညးတအ် ခပ္တိုန် လဝ် &quot;သၟိင်ဍုင်&quot; (မြို့သူကြီး) သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဍုင် ဟင်္သာတ ရ။ သၟိင် ဍုင် မပြာကတ် အိုတ် မွဲ ဂှ် ဒှ် ညး မၞုံ ယၟု &quot;ဥပါရဲ&quot; (ဦးပါရဲ) မဒှ် မၞိဟ် မဒက်ပ္တန် လဝ် ကျာ်စေတဳ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၂ ရ။
* '''ခေတ် ကိုဝ်လဝ်နဳ ကေုာံ ခေတ် လၟုဟ်:''' အင်္ဂလိက် တအ် သြိုင် ခံင် လဝ် သၞောတ် ကွဳပၟတ် (Railway) မဆက် စၠောအ် လဝ် ဍုင် ဖါသဳ-ဟင်္သာတ-ကြံခင်း တုဲ၊ ဍုင် ဏအ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် နဒဒှ် ဍုင် သွံ ရာန် သြောအ် ဂျာင် (Rice trade) မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဒေသ ဨရာဝတဳ ရ။

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Geography and Economy) ==
* '''ပထဝဳ:''' ဍုင် ဏအ် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ ဍာ် ဒဳ ကေုာံ သြင် ၜဳ ဨရာဝတဳ ရ။ ဟိုတ်နူ ဍာ် ၜဳ လေပ် က္တဵု ဒှ် လၟိုန် သၞာံ တုဲ၊ အင်္ဂလိက် ကေုာံ အလဵုအသဳ တအ် ဒး သြိုင် လဝ် ကၟာင် သြင် ၜဳ (Embankments / တာတမံ) ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍာ် ဇၞော် ရ။
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ်:''' ကမၠောန် အဓိက ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် တဵုလွဳ သြောအ် ဂျာင်၊ ရုံ စက် သြောအ် ကေုာံ ပရေင် သွံ ရာန် နကဵု ဂၠံင် ဍာ် (River transport) ရ။

== ၄။ ဒၞာဲ စိုတ်လုပ်စ ကေုာံ လ္ၚောဝ်ကျာ် (Landmarks and Attractions) ==
* '''ကျာ် ဥပါရဲ (U Pa Ye Pagoda):''' ဒှ် ကျာ်စေတဳ မဇၞော် ကေုာံ ပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဟင်္သာတ။ ကျာ် ဏအ် ဂှ် သၟိင် ဍုင် ဥပါရဲ ဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၂ (ခေတ် ဘိုးတော်ဘုရား) တုဲ ဉာဏ် ကျာ် နွံ သၠုင် ၄၉ ဟတ် ပြင် ရ။
* '''သၞေဟ် က္ၜင် ဟင်္သာတ (Hinthada Port):''' ဒှ် သၞေဟ် ၜဳ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် လေပ် ကၠုင် ဇူ ဒီု ကျာ ပ္ဍဲ အခိင် သဝ်တ္ၚဲ ရ။ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက သွက် က္ၜင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် မဇက် အာ ကၠုင် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဖါသဳ]] (Pathein)
* တွဵုရး ဨရာဝတဳ (Ayeyarwady Region)
* ဝင် ရးမန် ပိ (Mon Kingdoms)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Myanma Alin Newspaper (2016). ''Historical Records of Hinthada and Kyaikpati''.
* Dictionary of Mon Place Names and Historical Records of Ramanya Kingdom.

{{DEFAULTSORT:ကျာ်ဗ္တဳ}}
[[Category:ဍုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ]]
[[Category:တွဵုရး ဨရာဝတဳ]]
[[Category:ဝင် မန်]]</text>
      <sha1>jjkgm20ij76ff9dcp3p89zbxbbi6a6w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အရေဝ် ဝ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10829</id>
    <revision>
      <id>54409</id>
      <timestamp>2026-05-07T07:35:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|အရေဝ်ဘာသာ ဂကောံ ဩသတြဝ်အေရှာတေတ် မဟီုဂး ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကဵု ဍုင်ခယ်ကြုက်}} {{Infobox language | name = အရေဝ် ဝ | native_name = Vax / Vāx (ဝ) | states = [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]], ဍုင်ခယ်ကြုက် | region = ဒေသ ဝ (တွဵုရ...&quot;</comment>
      <origin>54409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8399" sha1="1u7lxphzq5a7bos976lavgckkj5prbg" xml:space="preserve">{{Short description|အရေဝ်ဘာသာ ဂကောံ ဩသတြဝ်အေရှာတေတ် မဟီုဂး ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကဵု ဍုင်ခယ်ကြုက်}}
{{Infobox language
| name = အရေဝ် ဝ
| native_name = Vax / Vāx (ဝ)
| states = [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]], ဍုင်ခယ်ကြုက်
| region = ဒေသ ဝ (တွဵုရး သေံဇၞော်) ကေုာံ တွဵုရး ယူနန်
| speakers = ၜိုတ် ၁.၂ ပြကောဋိကဋ်
| date = (သၞာံ ၂၀၀၀ - ၂၀၁၀)
| familycolor = Austroasiatic
| fam1 = [[ဩသတြဝ်အေရှာတေတ်]]
| fam2 = မန်-ခမာ သၟဝ်ကျာ (Northern Mon-Khmer)
| fam3 = ပလံင်-ဝ (Palaungic)
| script = အက္ခရ် လေတ္တေန် (Latin script)
| iso3 = wbm
}}

'''အရေဝ် ဝ''' ({{lang-en|Wa language}}; သီု လေပ် ကော်စ Parauk ဟွံသေင်မ္ဂး Vax) ဝွံ ဍေံဒှ် အရေဝ်ဘာသာ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ အရေဝ်ဘာသာ [[ဩသတြဝ်အေရှာတေတ်]] (Austroasiatic language family) မွဲ တုဲ၊ ဍေံ ဒှ် အရေဝ် ကလော ကောဒေအ် မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အရေဝ် '''မန်''' ကေုာံ ခမာ ရ။ 

အရေဝ် ဏအ် ဝွံ ဂကူ ဝ တအ် မဟီုဂး ဒၟံင် အဓိက ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဝ (Wa State) ပ္ဍဲကဵု တွဵုရး သေံဇၞော် (ဍုင်ဗၟာ)၊ ကေုာံ တွဵုရး ယူနန် လပါ် သၠုင်ကျာ (ဍုင်ခယ်ကြုက်) ရ။ လၟိဟ် မၞိဟ် မဟီု အရေဝ် ဝ သီုဖအိုတ် ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၁ ကဵု ၁.၂ ပြကောဋိကဋ် (Million) မာန် ရောင် တၠပညာ တအ် အင်း ကေတ် လဝ် ရ။ 

== ၁။ ဂကောံ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် (Classification) ==
အရေဝ် ဝ ဝွံ ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ-
* ဂကောံ ဇၞော်: '''ဩသတြဝ်အေရှာတေတ်''' (Austroasiatic)
* ဂကောံ လဒေါဝ်: '''မန်-ခမာ''' (Mon-Khmer)
* ကဏ္ဍ ဍောတ်: '''ပလံင်-ဝ''' (Palaungic)

ဟိုတ်နူ ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဩသတြဝ်အေရှာတေတ် တုဲ၊ ဝေါဟာရ သဇိုင် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ဂၞန် သင်္ချာ، ဇကု ခန္ဓ ကေုာံ သဘာဝ တအ် ဂှ် နွံ ကု ပရေင် တုပ်သၟဟ် ညိည ကု အရေဝ် မန်၊ ခမာ၊ ကေုာံ ပလံင် တအ် ရ။

== ၂။ ဒေသ ကေုာံ လၟိဟ်မၞိဟ် (Demographics and Geography) ==
အရေဝ် ဝ ဝွံ ညးတအ် ဟီုဂး ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ သၠုင်သၠုင် လတူ ဒဵု အကြာ ပယျဵု ဍုင်ဗၟာ ကဵု ခယ်ကြုက် ရ-
* '''ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ:''' နွံ မၞိဟ် စကာ ၜိုတ် ၈၀၀,၀၀၀ ပြင်။ ညးတအ် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ ဝ (Wa Special Region 2) ကေုာံ ပွိုင်ဍုင် မပ္တံကဵု ပန်သန်း (Pangkham)၊ မက်မန်း၊ ဟိုပန်၊ ကေုာံ တာချီလိတ် တအ် ရ။
* '''ပ္ဍဲ ဍုင်ခယ်ကြုက်:''' နွံ မၞိဟ် စကာ ၜိုတ် ၄၀၀,၀၀၀ ပြင်။ ညးတအ် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ တွဵုရး ယူနန် (Yunnan) ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ခရိုင် Lincang ကဵု Pu'er ရ။

== ၃။ သၞောတ် အက္ခရ် မချူ (Writing Systems) ==
တၞဟ်ခြာ နူကဵု အရေဝ် မန် ပိုဲ မစကာ အက္ခရ် ခ္ဍမ်ခ္ဍမ် ဂှ်၊ အရေဝ် ဝ ဝွံ ညးတအ် စကာ '''အက္ခရ် လေတ္တေန်''' (Latin script - ABC) သွက်ဂွံ ချူ လိက် ညးတအ် ရ။ ဝင် သၞောတ် အက္ခရ် ဝ နွံ ၃ သာ် အဓိက-

# '''လိက် ဝ သၠပတ် သမ္မာ (Missionary Wa script):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၀ တေအ်، အ္စာ ဓမ္မ ခရေတ်ယာန် (William Marcus Young) တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် အက္ခရ် လေတ္တေန် သွက်ဂွံ ကၠာဲ လိက် သၠပတ် သမ္မာ (Bible) စုတ် ပ္ဍဲ အရေဝ် ဝ ရ။ 
# '''လိက် ဝ ခယ်ကြုက် (PRC Wa script / Wa Pinyin):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၀ ဂမၠိုင်၊ အလဵုအသဳ ခယ်ကြုက် ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် အက္ခရ် လေတ္တေန် တၟိ မွဲ မသ္ပ သဇိုင် ကု အရေဝ် ဝ စံင် (Standard Wa / Parauk) တုဲ ဍေံ တုပ် ညံင်ရဴ သၞောတ် ပင်ယင် (Pinyin) ဍုင် ခယ်ကြုက် ရ။
# '''လိက် ဝ ဒေသ (Revised Wa script):''' ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဝ ဍုင်ဗၟာ လၟုဟ် မ္ဂး، ညးတအ် ပလေဝ် လဟဵု လဝ် လိက် ဝ သၠပတ် သမ္မာ တြေံ ဂှ် တုဲ စကာ ဒၟံင် နဒဒှ် လိက် ရုင် ကေုာံ လိက် ဘာ အဓိက ရ။

== ၄။ လဒက်ပ္တန် သဒ္ဒါ ကေုာံ ရမ္သာင် (Grammar and Phonology) ==
* '''လဒက်ပ္တန် ဝါကျ:''' တုပ် ညံင်ရဴ အရေဝ် မန် ကေုာံ အင်္ဂလိက် ကီု၊ အရေဝ် ဝ ဂှ် စကာ လဒက်ပ္တန် '''SVO''' (Subject-Verb-Object / ကတ္တာ - ကြိယာ - ကမ်) ရ။ (ဥပမာ - အဲ စ ပုင်)။
* '''ရမ္သာင် တိုန်စှ်ေ (Tones):''' တၞဟ်ခြာ နူကဵု အရေဝ် ဗၟာ ကဵု ခယ်ကြုက် မၞုံ ကု ရမ္သာင် တိုန် စှ်ေ (Tonal language) ဂှ်၊ အရေဝ် ဝ ဝွံ (တုပ် ညံင်ရဴ အရေဝ် မန် ပိုဲ ကီု) ဍေံ '''ဟွံမွဲ ကု ရမ္သာင် တိုန် စှ်ေ''' (Non-tonal) ပုဟ်။ 
* '''ရမ္သာင် ဖအောဝ် (Register system):''' စၞး ရမ္သာင် တိုန် စှ်ေ ဂှ်၊ ဍေံ စကာ ပရေင် တၞဟ်ခြာ အကြာ ရမ္သာင် သာ/ဖအောဝ် (Breathy voice) ကေုာံ ရမ္သာင် ဓမ္မတာ (Modal voice) သွက်ဂွံ ပါ်ပဲါ အဓိပ္ပါယ် မအရေဝ် ဍေံ တအ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဩသတြဝ်အေရှာတေတ်]] (Austroasiatic languages)
* အရေဝ် မန် (Mon language)
* တွဵုရး သေံဇၞော် (Shan State)
* ဍုင်ခယ်ကြုက် (China)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Bradley, David (2012). &quot;Languages and Language Families in China&quot;, in ''The Sino-Tibetan Languages''. Routledge.
* Watkins, Justin (2002). ''The Phonetics of Wa: Experimental Phonetics, Phonology, Orthography and Sociolinguistics''. Pacific Linguistics. ISBN 0-85883-486-3.

{{DEFAULTSORT:အရေဝ် ဝ}}
[[Category:အရေဝ်ဘာသာဂမၠိုင်]]
[[Category:ဩသတြဝ်အေရှာတေတ်]]
[[Category:တွဵုရး သေံဇၞော်]]</text>
      <sha1>1u7lxphzq5a7bos976lavgckkj5prbg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54410</id>
      <parentid>54409</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T07:38:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် */</comment>
      <origin>54410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8403" sha1="j2wzdk74vv7hcxndevf976c8l12uf5a" xml:space="preserve">{{Short description|အရေဝ်ဘာသာ ဂကောံ ဩသတြဝ်အေရှာတေတ် မဟီုဂး ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကဵု ဍုင်ခယ်ကြုက်}}
{{Infobox language
| name = အရေဝ် ဝ
| native_name = Vax / Vāx (ဝ)
| states = [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]], ဍုင်ခယ်ကြုက်
| region = ဒေသ ဝ (တွဵုရး သေံဇၞော်) ကေုာံ တွဵုရး ယူနန်
| speakers = ၜိုတ် ၁.၂ ပြကောဋိကဋ်
| date = (သၞာံ ၂၀၀၀ - ၂၀၁၀)
| familycolor = Austroasiatic
| fam1 = [[ဩသတြဝ်အေရှာတေတ်]]
| fam2 = မန်-ခမာ သၟဝ်ကျာ (Northern Mon-Khmer)
| fam3 = ပလံင်-ဝ (Palaungic)
| script = အက္ခရ် လေတ္တေန် (Latin script)
| iso3 = wbm
}}

'''အရေဝ် ဝ''' ({{lang-en|Wa language}}; သီု လေပ် ကော်စ Parauk ဟွံသေင်မ္ဂး Vax) ဝွံ ဍေံဒှ် အရေဝ်ဘာသာ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ အရေဝ်ဘာသာ [[ဩသတြဝ်အေရှာတေတ်]] (Austroasiatic language family) မွဲ တုဲ၊ ဍေံ ဒှ် အရေဝ် ကလော ကောဒေအ် မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အရေဝ် '''မန်''' ကေုာံ ခမာ ရ။ 

အရေဝ် ဏအ် ဝွံ ဂကူ ဝ တအ် မဟီုဂး ဒၟံင် အဓိက ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဝ (Wa State) ပ္ဍဲကဵု တွဵုရး သေံဇၞော် (ဍုင်ဗၟာ)၊ ကေုာံ တွဵုရး ယူနန် လပါ် သၠုင်ကျာ (ဍုင်ခယ်ကြုက်) ရ။ လၟိဟ် မၞိဟ် မဟီု အရေဝ် ဝ သီုဖအိုတ် ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၁ ကဵု ၁.၂ ပြကောဋိကဋ် (Million) မာန် ရောင် တၠပညာ တအ် အင်း ကေတ် လဝ် ရ။ 

== ၁။ ဂကောံ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် (Classification) ==
အရေဝ် ဝ ဝွံ ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ-
* ဂကောံ ဇၞော်: '''ဩသတြဝ်အေရှာတေတ်''' (Austroasiatic)
* ဂကောံ လဒေါဝ်: '''မန်-ခမာ''' (Mon-Khmer)
* ကဏ္ဍ ဍောတ်: '''ပလံင်-ဝ''' (Palaungic)

ဟိုတ်နူ ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဩသတြဝ်အေရှာတေတ် တုဲ၊ ဝေါဟာရ သဇိုင် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ဂၞန် သင်္ချာ، ဇကု ခန္ဓ ကေုာံ သဘာဝ တအ် ဂှ် နွံ ကု ပရေင် တုပ်သၟဟ် ညိည ကု အရေဝ် မန်၊ ခမာ၊ ကေုာံ ပလံင် တအ် ရ။

== ၂။ ဒေသ ကေုာံ လၟိဟ်မၞိဟ် (Demographics and Geography) ==
အရေဝ် ဝ ဝွံ ညးတအ် ဟီုဂး ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ သၠုင်သၠုင် လတူ ဒဵု အကြာ ပယျဵု ဍုင်ဗၟာ ကဵု ခယ်ကြုက် ရ-
* '''ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ:''' နွံ မၞိဟ် စကာ ၜိုတ် ၈၀၀,၀၀၀ ပြင်။ ညးတအ် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ ဝ (Wa Special Region 2) ကေုာံ ပွိုင်ဍုင် မပ္တံကဵု ပန်သန်း (Pangkham)၊ မက်မန်း၊ ဟိုပန်၊ ကေုာံ တာချီလိတ် တအ် ရ။
* '''ပ္ဍဲ ဍုင်ခယ်ကြုက်:''' နွံ မၞိဟ် စကာ ၜိုတ် ၄၀၀,၀၀၀ ပြင်။ ညးတအ် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ တွဵုရး ယူနန် (Yunnan) ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ခရိုင် Lincang ကဵု Pu'er ရ။

== ၃။ သၞောတ် အက္ခရ် မချူ (Writing Systems) ==
တၞဟ်ခြာ နူကဵု အရေဝ် မန် ပိုဲ မစကာ အက္ခရ် ခ္ဍမ်ခ္ဍမ် ဂှ်၊ အရေဝ် ဝ ဝွံ ညးတအ် စကာ '''အက္ခရ် လေတ္တေန်''' (Latin script - ABC) သွက်ဂွံ ချူ လိက် ညးတအ် ရ။ ဝင် သၞောတ် အက္ခရ် ဝ နွံ ၃ သာ် အဓိက-

# '''လိက် ဝ သၠပတ် သမ္မာ (Missionary Wa script):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၀ တေအ်، အ္စာ ဓမ္မ ခရေတ်ယာန် (William Marcus Young) တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် အက္ခရ် လေတ္တေန် သွက်ဂွံ ကၠာဲ လိက် သၠပတ် သမ္မာ (Bible) စုတ် ပ္ဍဲ အရေဝ် ဝ ရ။ 
# '''လိက် ဝ ခယ်ကြုက် (PRC Wa script / Wa Pinyin):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၀ ဂမၠိုင်၊ အလဵုအသဳ ခယ်ကြုက် ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် အက္ခရ် လေတ္တေန် တၟိ မွဲ မသ္ပ သဇိုင် ကု အရေဝ် ဝ စံင် (Standard Wa / Parauk) တုဲ ဍေံ တုပ် ညံင်ရဴ သၞောတ် ပင်ယင် (Pinyin) ဍုင် ခယ်ကြုက် ရ။
# '''လိက် ဝ ဒေသ (Revised Wa script):''' ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဝ ဍုင်ဗၟာ လၟုဟ် မ္ဂး، ညးတအ် ပလေဝ် လဟဵု လဝ် လိက် ဝ သၠပတ် သမ္မာ တြေံ ဂှ် တုဲ စကာ ဒၟံင် နဒဒှ် လိက် ရုင် ကေုာံ လိက် ဘာ အဓိက ရ။

== ၄။ လဒက်ပ္တန် သဒ္ဒါ ကေုာံ ရမ္သာင် (Grammar and Phonology) ==
* '''လဒက်ပ္တန် ဝါကျ:''' တုပ် ညံင်ရဴ အရေဝ် မန် ကေုာံ အင်္ဂလိက် ကီု၊ အရေဝ် ဝ ဂှ် စကာ လဒက်ပ္တန် '''SVO''' (Subject-Verb-Object / ကတ္တာ - ကြိယာ - ကမ်) ရ။ (ဥပမာ - အဲ စ ပုင်)။
* '''ရမ္သာင် တိုန်စှ်ေ (Tones):''' တၞဟ်ခြာ နူကဵု အရေဝ် ဗၟာ ကဵု ခယ်ကြုက် မၞုံ ကု ရမ္သာင် တိုန် စှ်ေ (Tonal language) ဂှ်၊ အရေဝ် ဝ ဝွံ (တုပ် ညံင်ရဴ အရေဝ် မန် ပိုဲ ကီု) ဍေံ '''ဟွံမွဲ ကု ရမ္သာင် တိုန် စှ်ေ''' (Non-tonal) ပုဟ်။ 
* '''ရမ္သာင် ဖအောဝ် (Register system):''' စၞး ရမ္သာင် တိုန် စှ်ေ ဂှ်၊ ဍေံ စကာ ပရေင် တၞဟ်ခြာ အကြာ ရမ္သာင် သာ/ဖအောဝ် (Breathy voice) ကေုာံ ရမ္သာင် ဓမ္မတာ (Modal voice) သွက်ဂွံ ပါ်ပဲါ အဓိပ္ပါယ် မအရေဝ် ဍေံ တအ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဩသတြဝ်အေရှာတေတ်]] (Austroasiatic languages)
* အရေဝ် မန် (Mon language)
* [[တွဵုရး သေံဇၞော်]] (Shan State)
* ဍုင်ခယ်ကြုက် (China)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Bradley, David (2012). &quot;Languages and Language Families in China&quot;, in ''The Sino-Tibetan Languages''. Routledge.
* Watkins, Justin (2002). ''The Phonetics of Wa: Experimental Phonetics, Phonology, Orthography and Sociolinguistics''. Pacific Linguistics. ISBN 0-85883-486-3.

{{DEFAULTSORT:အရေဝ် ဝ}}
[[Category:အရေဝ်ဘာသာဂမၠိုင်]]
[[Category:ဩသတြဝ်အေရှာတေတ်]]
[[Category:တွဵုရး သေံဇၞော်]]</text>
      <sha1>j2wzdk74vv7hcxndevf976c8l12uf5a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တွဵုရး သေံဇၞော်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10830</id>
    <revision>
      <id>54411</id>
      <timestamp>2026-05-07T07:40:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|တွဵုရး မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ မနွံ လပါ် ဗၟံက်}}{{Infobox settlement|name=တွဵုရး သေံဇၞော်|native_name=ရှမ်းပြည်နယ်&lt;br&gt;မိူင်းတႆး (Shan State)|image=File:Inle lake 1.jpg|250px|ကၟာ အင်းလေး ပ္ဍဲ တွဵုရး သေ...&quot;</comment>
      <origin>54411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10131" sha1="bjn0aad64vddnq5fwqprcunodv1jfkz" xml:space="preserve">{{Short description|တွဵုရး မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ မနွံ လပါ် ဗၟံက်}}{{Infobox settlement|name=တွဵုရး သေံဇၞော်|native_name=ရှမ်းပြည်နယ်&lt;br&gt;မိူင်းတႆး (Shan State)|image=[[File:Inle lake 1.jpg|250px|ကၟာ အင်းလေး ပ္ဍဲ တွဵုရး သေံဇၞော်]]|caption=ကၟာ အင်းလေး (Inle Lake) မဒှ် ဒၞာဲ အာ တရဴ ပြာကတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ တွဵုရး သေံဇၞော်|settlement_type=တွဵုရး|country=[[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]]|capital=[[တောင်ကြီး|ဍုင်တောင်ကြီး]] (Taunggyi)|largest_city=[[တောင်ကြီး|ဍုင်တောင်ကြီး]]|area_total_km2=155,801|population_total=5,824,432 (စရင် သၞာံ ၂၀၁၄)|demographics1_title=ကောန်ဂကူ အဓိက|demographics1_info=သေံ (Shan), ပအိုဝ် (Pa-O), ဝ (Wa), ပလံင် (Ta'ang), ဓနု (Danu), အင်းသား (Intha)|timezone=MST (UTC+06:30)}}'''တွဵုရး သေံဇၞော်''' ({{lang-en|Shan State}}; ဗၟာ: ရှမ်းပြည်နယ်; သေံဇၞော်: မိူင်းတႆး) ဝွံ ဍေံဒှ် တွဵုရး မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ရ။ တွဵုရး ဏအ် ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ လပါ် ဗၟံက် ဍုင်ဗၟာ တုဲ ဇမၞော် တိဍာ် ဍေံ ဂှ် နွံ ၜိုတ် မွဲ ပန် ဂအုံ (၁/၄) တွဵုရး ကဵု ရး သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ရ။ ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင် ဗဟဵု အုပ်ဓုပ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် [[တောင်ကြီး]] (Taunggyi) ရ။

တွဵုရး သေံဇၞော် ဝွံ ပယျဵု ဍေံ ဆက် စၠောအ် ဒၟံင် ကု ဍုင် ဝုတ်ဒိုဟ် ပိ ဍုင် - လပါ် သၟဝ်ကျာ ကဵု ဗၟံက် ဂှ် ဆက် ဒၟံင် ကု ဍုင်ခယ်ကြုက် (တွဵုရး ယူနန်)၊ လပါ် ဗၟံက် ဂှ် ဆက် ဒၟံင် ကု ဍုင်လဴ (Laos)၊ ကေုာံ လပါ် သၠုင်ကျာ ဂှ် ဆက် ဒၟံင် ကု ဍုင်သေံ (Thailand) ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် မ္ဂး ဍေံ ဆက် ဒၟံင် ကု တွဵုရး ကချေင်، ရး မာန္တလေ ကေုာံ တွဵုရး ကရေင်ဍာဲ တအ် ရ။

== ၁။ ဝင် (History) ==

* '''ခေတ် သၟိင် စဝ်ဖါ (Saopha era):''' ကိုပ်ကၠာ တေအ် မ္ဂး ဒေသ သေံဇၞော် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဟွံဒှ် လဝ် ဍုင် မွဲ ဓဝ် ပုဟ်။ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဍုင် သၟတ် (Principalities) ဗွဲမဂၠိုင် မအုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု သၟိင် ဨကရာဇ် မကော်စ '''&quot;စဝ်ဖါ&quot;''' (Sawbwa / Saopha - မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;တၠ ဍုင် အာကာသ&quot;) တအ် ရ။ ဍုင် စဝ်ဖါ လ္ၚဵု တအ် ဂှ် နွံ သြဇာ သၠုင် ကေုာံ လေပ် ကဵု အခေါန် ကု ဨကရာဇ် ဗၟာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဨကရာဇ် ခယ်ကြုက် ရ။
* '''ခေတ် ကိုဝ်လဝ်နဳ အင်္ဂလိက်:''' ကြဴနူ အင်္ဂလိက် တအ် သီ ကေတ် ဍုင်ဗၟာ လပါ် လတူ (သၞာံ ၁၈၈၅) တုဲ، ညးတအ် ပံင်ကောံ ဍုင် စဝ်ဖါ တအ် ဏအ် တုဲ ဒက်ပ္တန် လဝ် &quot;ကၟိန်ဟိုင့် ဍုင် သေံဇၞော်ဂမၠိုင်&quot; (Federated Shan States) ရ။ ညးတအ် ကဵု လဝ် အခေါင် အုပ်ဓုပ် အလဵု ဇကု (Autonomy) ဗွဲမလှဲလး ကု သၟိင် စဝ်ဖါ တအ် ရ။
* '''လိက် ကသုက် ပင်လုံ (Panglong Agreement):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၇ ဂိတု ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၂ ဂှ်၊ သကိုပ် ဗိုလ် အံင်ဆာန် ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် သေံဇၞော်၊ ကချေင်၊ ချေင် တအ် ထပက် လဝ် စၟတ် တဲ လိက် ကသုက် ပင်လုံ ပ္ဍဲ ဍုင် ပင်လုံ (Panglong) မၞုံ ပ္ဍဲ တွဵုရး ဏအ် သွက်ဂွံ ကေတ် ပရေင် သၠးပွး မွဲစွံ ကု ဍုင်ဗၟာ ရ။
* '''ခေတ် လၟုဟ်:''' ကြဴနူ ဍုင်ဗၟာ ကလိဂွံ သၠးပွး တုဲ، ဟိုတ်နူ ပြသၞာ ပရေင် အုပ်ဓုပ် တုဲ ဒပ် ပၠန်ဂတး ကောန်ဂကူ နာနာ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ တွဵုရး သေံဇၞော် ဏအ် စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ရ။

== ၂။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==

* '''ပထဝဳ:''' တိဍာ် တွဵုရး သေံဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒှ် ဒေသ ကရောင် ဒဵု ကေုာံ က္ၜင် တိ သၠုင် မကော်စ &quot;ဒဵု သေံ&quot; (Shan Plateau) ရ။ ၜဳ မဇၞော် အိုတ် မဇွောဝ် ဖြတ် အာ ဒေသ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ၜဳ သြင်လောန် (Salween River / သံလွင်မြစ်) ရ။
* '''ရာသဳဥတု:''' ဟိုတ်နူ နွံ ပ္ဍဲ ဒေသ တိ သၠုင် တုဲ၊ ရာသဳဥတု ပ္ဍဲ တွဵုရး သေံဇၞော် ဂှ် ဍေံ ၜိုဟ် ညိံ ကေုာံ ခိုဟ် လောန် နူကဵု ဒေသ ဝါဗ္ၚ ဍုင်ဗၟာ ရ။ ပ္ဍဲ ဥတု ဂံက် မ္ဂး လေပ် ဂံက် ဇြိုဟ် လောန် ရ။

== ၃။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ကောန်ဂကူဂမၠိုင် (Demographics) ==
တွဵုရး သေံဇၞော် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဒေသ မၞုံ ကု ဂကူ နာနာ သာ် ပံင်နှဴ ဒၟံင် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ရ။

* '''ဂကူ အဓိက:''' ဂကူ သေံဇၞော် (Shan / Tai Yai) ဂှ် နွံ လၟိဟ် ဂၠိုင် အိုတ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ဂကူ အဓိက တၞဟ် တအ် ဂှ် ဒှ် ဂကူ ဝ (Wa)၊ ပအိုဝ် (Pa-O)၊ ပလံင် (Ta'ang / Palaung)၊ ဓနု (Danu)၊ အင်းသား (Intha)၊ လားဟူ (Lahu) ကေုာံ ကိုးကန့် (Kokang) တအ် ရ။
* '''ဘာသာ:''' မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် (ဂကူ သေံ၊ ပအိုဝ်၊ အင်းသား) တအ် ဂှ် ရှ်ေသှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ရ။ ဂကူ ကောန်ဒဵု လ္ၚဵု ဗီုကဵု လားဟူ တအ် ဂှ် လေပ် ရှ်ေသှ်ေ ခရေတ်ယာန် ကေုာံ နတ် ပရိုက် ရ။

== ၄။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==

* '''ပရေင် တဵုလွဳ:''' ကမၠောန် အဓိက ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် တဵုလွဳ ရ။ ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ၜိုဟ် တုဲ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက မတဵုလွဳ လ္ၚဴ (Tea)၊ ကဝ်ဖဳ၊ သတ် ဆု သတ် ဇဗၠု၊ ကေုာံ သြောအ် တအ် ရ။
* '''ပရေင် သွံရာန် ပယျဵု:''' ဍုင် မူသယ် (Muse) မဆက် ဒၟံင် ကု ဍုင်ခယ်ကြုက် ကေုာံ ဍုင် တာချီလိတ် (Tachileik) မဆက် ဒၟံင် ကု ဍုင်သေံ တအ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ သွံ ရာန် စလောအ် ပယျဵု မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ရ။
* '''ပရေင် အာတရဴ:''' ဒၞာဲ စိုတ်လုပ်စ သွက် သၟာ အာ တရဴ (Tourism) ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ကၟာ အင်းလေး (Inle Lake)، ဍုင် ကလော (Kalaw)، ကေုာံ ထီု ပင်းတယ (Pindaya Caves) တအ် လေဝ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရး ဏအ် သီုဖအိုတ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[ဍုင်ဗၟာ]] (Myanmar)
* ဍုင်တောင်ကြီး (Taunggyi)
* ၜဳသြင်လောန် (Salween River)
* လိက်ကသုက် ပင်လုံ (Panglong Agreement)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* Smith, Martin (1991). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books.
* Myanmar Information Management Unit (MIMU). Shan State Profile.</text>
      <sha1>bjn0aad64vddnq5fwqprcunodv1jfkz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54412</id>
      <parentid>54411</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T07:40:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* နိဿဲ */</comment>
      <origin>54412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10366" sha1="fj6j8vjro569liqo8emkr65v4c9gkyz" xml:space="preserve">{{Short description|တွဵုရး မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ မနွံ လပါ် ဗၟံက်}}{{Infobox settlement|name=တွဵုရး သေံဇၞော်|native_name=ရှမ်းပြည်နယ်&lt;br&gt;မိူင်းတႆး (Shan State)|image=[[File:Inle lake 1.jpg|250px|ကၟာ အင်းလေး ပ္ဍဲ တွဵုရး သေံဇၞော်]]|caption=ကၟာ အင်းလေး (Inle Lake) မဒှ် ဒၞာဲ အာ တရဴ ပြာကတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ တွဵုရး သေံဇၞော်|settlement_type=တွဵုရး|country=[[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]]|capital=[[တောင်ကြီး|ဍုင်တောင်ကြီး]] (Taunggyi)|largest_city=[[တောင်ကြီး|ဍုင်တောင်ကြီး]]|area_total_km2=155,801|population_total=5,824,432 (စရင် သၞာံ ၂၀၁၄)|demographics1_title=ကောန်ဂကူ အဓိက|demographics1_info=သေံ (Shan), ပအိုဝ် (Pa-O), ဝ (Wa), ပလံင် (Ta'ang), ဓနု (Danu), အင်းသား (Intha)|timezone=MST (UTC+06:30)}}'''တွဵုရး သေံဇၞော်''' ({{lang-en|Shan State}}; ဗၟာ: ရှမ်းပြည်နယ်; သေံဇၞော်: မိူင်းတႆး) ဝွံ ဍေံဒှ် တွဵုရး မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ရ။ တွဵုရး ဏအ် ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ လပါ် ဗၟံက် ဍုင်ဗၟာ တုဲ ဇမၞော် တိဍာ် ဍေံ ဂှ် နွံ ၜိုတ် မွဲ ပန် ဂအုံ (၁/၄) တွဵုရး ကဵု ရး သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ရ။ ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင် ဗဟဵု အုပ်ဓုပ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် [[တောင်ကြီး]] (Taunggyi) ရ။

တွဵုရး သေံဇၞော် ဝွံ ပယျဵု ဍေံ ဆက် စၠောအ် ဒၟံင် ကု ဍုင် ဝုတ်ဒိုဟ် ပိ ဍုင် - လပါ် သၟဝ်ကျာ ကဵု ဗၟံက် ဂှ် ဆက် ဒၟံင် ကု ဍုင်ခယ်ကြုက် (တွဵုရး ယူနန်)၊ လပါ် ဗၟံက် ဂှ် ဆက် ဒၟံင် ကု ဍုင်လဴ (Laos)၊ ကေုာံ လပါ် သၠုင်ကျာ ဂှ် ဆက် ဒၟံင် ကု ဍုင်သေံ (Thailand) ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် မ္ဂး ဍေံ ဆက် ဒၟံင် ကု တွဵုရး ကချေင်، ရး မာန္တလေ ကေုာံ တွဵုရး ကရေင်ဍာဲ တအ် ရ။

== ၁။ ဝင် (History) ==

* '''ခေတ် သၟိင် စဝ်ဖါ (Saopha era):''' ကိုပ်ကၠာ တေအ် မ္ဂး ဒေသ သေံဇၞော် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဟွံဒှ် လဝ် ဍုင် မွဲ ဓဝ် ပုဟ်။ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဍုင် သၟတ် (Principalities) ဗွဲမဂၠိုင် မအုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု သၟိင် ဨကရာဇ် မကော်စ '''&quot;စဝ်ဖါ&quot;''' (Sawbwa / Saopha - မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;တၠ ဍုင် အာကာသ&quot;) တအ် ရ။ ဍုင် စဝ်ဖါ လ္ၚဵု တအ် ဂှ် နွံ သြဇာ သၠုင် ကေုာံ လေပ် ကဵု အခေါန် ကု ဨကရာဇ် ဗၟာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဨကရာဇ် ခယ်ကြုက် ရ။
* '''ခေတ် ကိုဝ်လဝ်နဳ အင်္ဂလိက်:''' ကြဴနူ အင်္ဂလိက် တအ် သီ ကေတ် ဍုင်ဗၟာ လပါ် လတူ (သၞာံ ၁၈၈၅) တုဲ، ညးတအ် ပံင်ကောံ ဍုင် စဝ်ဖါ တအ် ဏအ် တုဲ ဒက်ပ္တန် လဝ် &quot;ကၟိန်ဟိုင့် ဍုင် သေံဇၞော်ဂမၠိုင်&quot; (Federated Shan States) ရ။ ညးတအ် ကဵု လဝ် အခေါင် အုပ်ဓုပ် အလဵု ဇကု (Autonomy) ဗွဲမလှဲလး ကု သၟိင် စဝ်ဖါ တအ် ရ။
* '''လိက် ကသုက် ပင်လုံ (Panglong Agreement):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၇ ဂိတု ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၂ ဂှ်၊ သကိုပ် ဗိုလ် အံင်ဆာန် ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် သေံဇၞော်၊ ကချေင်၊ ချေင် တအ် ထပက် လဝ် စၟတ် တဲ လိက် ကသုက် ပင်လုံ ပ္ဍဲ ဍုင် ပင်လုံ (Panglong) မၞုံ ပ္ဍဲ တွဵုရး ဏအ် သွက်ဂွံ ကေတ် ပရေင် သၠးပွး မွဲစွံ ကု ဍုင်ဗၟာ ရ။
* '''ခေတ် လၟုဟ်:''' ကြဴနူ ဍုင်ဗၟာ ကလိဂွံ သၠးပွး တုဲ، ဟိုတ်နူ ပြသၞာ ပရေင် အုပ်ဓုပ် တုဲ ဒပ် ပၠန်ဂတး ကောန်ဂကူ နာနာ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ တွဵုရး သေံဇၞော် ဏအ် စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ရ။

== ၂။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==

* '''ပထဝဳ:''' တိဍာ် တွဵုရး သေံဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒှ် ဒေသ ကရောင် ဒဵု ကေုာံ က္ၜင် တိ သၠုင် မကော်စ &quot;ဒဵု သေံ&quot; (Shan Plateau) ရ။ ၜဳ မဇၞော် အိုတ် မဇွောဝ် ဖြတ် အာ ဒေသ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ၜဳ သြင်လောန် (Salween River / သံလွင်မြစ်) ရ။
* '''ရာသဳဥတု:''' ဟိုတ်နူ နွံ ပ္ဍဲ ဒေသ တိ သၠုင် တုဲ၊ ရာသဳဥတု ပ္ဍဲ တွဵုရး သေံဇၞော် ဂှ် ဍေံ ၜိုဟ် ညိံ ကေုာံ ခိုဟ် လောန် နူကဵု ဒေသ ဝါဗ္ၚ ဍုင်ဗၟာ ရ။ ပ္ဍဲ ဥတု ဂံက် မ္ဂး လေပ် ဂံက် ဇြိုဟ် လောန် ရ။

== ၃။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ကောန်ဂကူဂမၠိုင် (Demographics) ==
တွဵုရး သေံဇၞော် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဒေသ မၞုံ ကု ဂကူ နာနာ သာ် ပံင်နှဴ ဒၟံင် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ရ။

* '''ဂကူ အဓိက:''' ဂကူ သေံဇၞော် (Shan / Tai Yai) ဂှ် နွံ လၟိဟ် ဂၠိုင် အိုတ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ဂကူ အဓိက တၞဟ် တအ် ဂှ် ဒှ် ဂကူ ဝ (Wa)၊ ပအိုဝ် (Pa-O)၊ ပလံင် (Ta'ang / Palaung)၊ ဓနု (Danu)၊ အင်းသား (Intha)၊ လားဟူ (Lahu) ကေုာံ ကိုးကန့် (Kokang) တအ် ရ။
* '''ဘာသာ:''' မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် (ဂကူ သေံ၊ ပအိုဝ်၊ အင်းသား) တအ် ဂှ် ရှ်ေသှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ရ။ ဂကူ ကောန်ဒဵု လ္ၚဵု ဗီုကဵု လားဟူ တအ် ဂှ် လေပ် ရှ်ေသှ်ေ ခရေတ်ယာန် ကေုာံ နတ် ပရိုက် ရ။

== ၄။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==

* '''ပရေင် တဵုလွဳ:''' ကမၠောန် အဓိက ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် တဵုလွဳ ရ။ ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ၜိုဟ် တုဲ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက မတဵုလွဳ လ္ၚဴ (Tea)၊ ကဝ်ဖဳ၊ သတ် ဆု သတ် ဇဗၠု၊ ကေုာံ သြောအ် တအ် ရ။
* '''ပရေင် သွံရာန် ပယျဵု:''' ဍုင် မူသယ် (Muse) မဆက် ဒၟံင် ကု ဍုင်ခယ်ကြုက် ကေုာံ ဍုင် တာချီလိတ် (Tachileik) မဆက် ဒၟံင် ကု ဍုင်သေံ တအ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ သွံ ရာန် စလောအ် ပယျဵု မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ရ။
* '''ပရေင် အာတရဴ:''' ဒၞာဲ စိုတ်လုပ်စ သွက် သၟာ အာ တရဴ (Tourism) ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ကၟာ အင်းလေး (Inle Lake)، ဍုင် ကလော (Kalaw)، ကေုာံ ထီု ပင်းတယ (Pindaya Caves) တအ် လေဝ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရး ဏအ် သီုဖအိုတ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[ဍုင်ဗၟာ]] (Myanmar)
* ဍုင်တောင်ကြီး (Taunggyi)
* ၜဳသြင်လောန် (Salween River)
* လိက်ကသုက် ပင်လုံ (Panglong Agreement)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* Smith, Martin (1991). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books.
* Myanmar Information Management Unit (MIMU). Shan State Profile.
{{DEFAULTSORT:သေံဇၞော်, တွဵုရး}} [[Category:တွဵုရး ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ]] [[Category:တွဵုရး သေံဇၞော်|*]] [[Category:ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ]]</text>
      <sha1>fj6j8vjro569liqo8emkr65v4c9gkyz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54413</id>
      <parentid>54412</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T07:44:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19681" sha1="nrncc4iyvna6928z11ajr1kd4wgnupj" xml:space="preserve">{{Short description|တွဵုရး မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ}}
{{Infobox settlement
| name = တွဵုရး သေံဇၞော်
| native_name = ရှမ်းပြည်နယ်&lt;br&gt;မိူင်းတႆး (Shan State)
| image = [[File:Inle lake 1.jpg|250px|ကၟာ အင်းလေး ပ္ဍဲ တွဵုရး သေံဇၞော်]]
| caption = ကၟာ အင်းလေး (Inle Lake) ပ္ဍဲ တွဵုရး သေံဇၞော်
| settlement_type = တွဵုရး
| country = [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]]
| established_date = ၄ ဇာန္နဝါရဳ ၁၉၄၈ (စၟတ်သမ္တီ ကဆံင် တွဵုရး)
| capital = [[တောင်ကြီး|ဍုင်တောင်ကြီး]] (Taunggyi)
| largest_city = ဍုင်တောင်ကြီး
| area_total_km2 = 155,801.3
| population_total = 5,824,432
| population_as_of = ၂၀၁၄
| demographics1_title = ကောန်ဂကူဂမၠိုင်
| demographics1_info = သေံ၊ ဗၟာ၊ ခယ်ကြုက်၊ ဝ၊ လီဆူ၊ ဓနု၊ အင်းသား၊ အာခါ၊ လားဟူ၊ ပလံင်၊ ပအိုဝ်၊ ကယန်း၊ တောင်ရိုး၊ ဂေါ်ရခါး
| demographics2_title = ဘာသာ
| demographics2_info = ဗုဒ္ဓဘာသာ (၇၆.၇%)၊ ခရေတ်ယာန် (၁၀.၈%)၊ နတ်ပရိုက် (၆.၆%)၊ အေတ်သလာမ် (၁.၀%)၊ ဟိန္ဒူ (၁.၀၁%)
| timezone = MST (UTC+06:30)
| website = [http://shanstate.gov.mm shanstate.gov.mm]
}}

'''တွဵုရး သေံဇၞော်''' ({{lang-en|Shan State}}; ဗၟာ: ရှမ်းပြည်နယ်; သေံဇၞော်: မိူင်းတႆး) ဝွံ ဍေံဒှ် တွဵုရး မဇၞော် အိုတ် (ဇမၞော် တိဍာ် မလှဲလး အိုတ်) ပ္ဍဲကဵု ရး ကေုာံ တွဵုရး ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဗၟာ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် အလဵုအသဳ အင်္ဂလိက် တေအ် မ္ဂး ညးတအ် ကော်စ လဝ် &quot;ကၟိန်ဟိုင့် ဍုင် ပဒေသရာဇ် သေံဇၞော်&quot; (Federated Shan States) ရ။ ကြဴနူ ကလိဂွံ သၠးပွး နဒဒှ် ကၟိန်ဟိုင့် ဍုင်ဗၟာ တုဲ၊ အတိုင် ဇမၠိင် သၞောတ် သဇိုင် ဥပဒေ ပိုဒ် ၅ မ္ဂး ဒေသ တအ် ဏအ် သီု ပံင်ကောံ ကု ဒေသ &quot;ဝ&quot; တုဲ ညးတအ် သမ္တီ ပိုင်းခြာ လဝ် နကဵု ယၟု &quot;တွဵုရး သေံဇၞော်&quot; ရ။ 

တွဵုရး ဏအ် ဍေံ နွံ ၜိုတ် မွဲ ပန် ဂအုံ (၁/၄) ဍုင်ဗၟာ အလုံ မွဲ တုဲ ဒှ် တွဵုရး မဇၞော် အိုတ် လေဝ် ဒှ် ရ။ တွဵုရး သေံဇၞော် ဝွံ ဍေံ ဒှ် တွဵုရး မသာယာ ကျေဝ်ဂေါဝ် မွဲ မၞုံ ကု ဍာ် ဇမောဝ် စိမ့်စမ်း، ဒေသ ဂြိုပ် ကေုာံ ဒေသ ဒဵု သၠုင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== တန်တဴဒၞာဲ ကေုာံ အတိုင်အတာ (Location and Area) ==
တွဵုရး သေံဇၞော် ဝွံ နွံ ဇမၞော် တိ ၆၀,၁၅၅ စတုရန်း မိုင် တုဲ၊ ပ္ဍဲ အကြာ တွဵုရး ကဵု ရး ၁၄ ဍုင် မ္ဂး ဍေံ ဇၞော် အိုတ် ရ။ အတိုင် ဗီုပြင် မ္ဂး ဍေံ တုပ် ညံင်ရဴ ဗီုပြင် တြိဂံ (Triangle) တုဲ ညးတအ် လေပ် ပါ် ခွဲ လဝ် သေံဇၞော် လပါ် ဗၟံက်، သေံဇၞော် လပါ် သၟဝ်ကျာ ကေုာံ သေံဇၞော် လပါ် သၠုင်ကျာ ရ။

ဍေံ တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ လပါ် ဗၟံက် ဍုင်ဗၟာ တုဲ ပယျဵု ဍေံ ဆက် စၠောအ် ဒၟံင် ကု တွဵုရး ကချေင်၊ ရး စစ်ကိုင်း၊ ရး မန္တလေး၊ တွဵုရး ကရေင်၊ တွဵုရး ကယား၊ ဍုင်သေံ (Thailand)၊ ဍုင်လဴ (Laos) ကေုာံ ဍုင်ခယ်ကြုက် (China) တအ် ရ။ လပါ် လတူ (သၟဝ်ကျာ) ဂှ် နွံ တွဵုရး ကချေင်، လပါ် အရှေတ်-သၟဝ်ကျာ ကဵု အရှေတ် ဂှ် တွဵုရး ယူနန် ကဵု ဍုင်လဴ၊ လပါ် အရှေတ်-သၠုင်ကျာ ဂှ် ဍုင်သေံ၊ လပါ် သၠုင်ကျာ ဂှ် တွဵုရး ကယား، လပါ် ပလိုတ် ဂှ် ရး မန္တလေး، ကေုာံ လပါ် ပလိုတ်-သၟဝ်ကျာ ဂှ် ရး စစ်ကိုင်း တအ် ဝိုင် ရံင် လဝ် ရ။ 

ပရေင် သွံ ရာန် (ကုန်သွယ်မှု) ၇၀ ရာခိုင်နှုန်း သွက် ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ကလိဂွံ နူကဵု ပွိုင်ဍုင် မူဆယ် (Muse) မၞုံ ပ္ဍဲ တွဵုရး ဏအ် ရ။

== ပထဝဳ (Geography) ==

=== မြေမျက်နှာသွင်ပြင် ===
ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့် (Shan Plateau) ဝွံ ဍေံ သၠုင် နူ ဗလး ဍာ် ၜဳ ၜိုတ် ၃၀၀၀-၄၀၀၀ ပေ တုဲ ဍေံ နှိမ့် တုံ မြင့် တုံ ညံင်ရဴ လပှ် ဍာ် ကီု ရ။ လပါ် ဗၟံက် ဂှ် သၠုင် နူ လပါ် ပလိုတ် ရ။ ဒၞာဲ သၠုင် အိုတ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ်-သၠုင်ကျာ ဍုင် လားရှိုး ရ။

ဒေသ ဒဵု တအ် ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် တန်း ဒၟံင် လပါ် သၟဝ်ကျာ ကဵု သၠုင်ကျာ ရ။ က္ဍိုပ် ဒဵု တအ် ဂှ် သၠုင် ၜိုတ် ၆၀၀၀ စဵုကဵု ၈၀၀၀ ပေ ပြင် တုဲ က္ဍိုပ် ဒဵု သၠုင် အိုတ် ဂှ် ဒှ် &quot;လွယ်လိန်း&quot; မသၠုင် ၈၇၇၇ ပေ ရ။ 

=== မြစ်ချောင်း (Rivers and Streams) ===
မြစ်ချောင်း ပ္ဍဲ တွဵုရး ဏအ် ဂှ် ဒး ဇွောဝ် ဖြတ် ဒဵု တအ် တုဲ သြင် ၜဳ ဍေံ တအ် မတ် စောက် လောန် ရ။ ၜဳ မဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ၜဳ သံလွင် (Salween River) မကော်စ နကဵု အရေဝ် သေံ &quot;နမ့်ခုန်း&quot; ရ။ ဍေံ ဇွောဝ် ဖြတ် တွဵုရး လပါ် သၟဝ်ကျာ စဵုကဵု သၠုင်ကျာ တုဲ ပါ် လဝ် တွဵုရး ဏအ် ၜါ ကရေက် (ဗၟံက် ကဵု ပလိုတ်) ရ။ ၜဳ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဇွောဝ် အသိင် ထတ် လောန် တုဲ သြင် ဍေံ မတ် စောက် ညံင်ရဴ တံင် တိုင် ကီု ရ။

ပါဲနူ ၜဳ သံလွင် မ္ဂး ၜဳ မဲခေါင် (Mekong River) လေဝ် နွံ တုဲ ဍေံ ဒှ် ပယျဵု အကြာ ဍုင်လဴ ကဵု တွဵုရး သေံဇၞော် ၜိုတ် ၁၂၀ မိုင် ရ။ ၜဳ မပြာကတ် တၞဟ် တအ် ဂှ် ၜဳ ဒုဋ္ဌဝတီ (နမ္မတူ)، ၜဳ ရွှေလီ (နမ့်မင်း)، ၜဳ ဇော်ဂျီ، ၜဳ နမ့်တမ်ဖတ် ကေုာံ ၜဳ နမ့်ဘီလူး တအ် ရ။ 

ဟိုတ်နူ တောင်စဉ် တောင်တန်း ဂၠိုင် တုဲ ရေတံခွန် (Waterfalls) လေဝ် ပေါများ လောန် ရ။ ဥပမာ - မန့်ဆမ် ရေတံခွန် မၞုံ အကြာ သီပေါ ကဵု လားရှိုး ဂှ် သၠုင် ၜိုတ် ၂၀၀၀ ပေ ရ။ ကၟာ (Lakes) လေဝ် နွံ တုဲ မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ကၟာ အင်းလေး (Inle Lake) ရ။

=== တွင်းထွက်ပစ္စည်းများ (Minerals) ===
နမ္မတူ သတ္တုတွင်း ဂှ် ပတိတ် ကဵု ဘော်، ခဲ၊ ရွှေ ကေုာံ သတ္တု နာနာ ရ။ တီကျစ် ကျောက်မီးသွေးတွင်း ဂှ် ပတိတ် ကဵု ကျောက်မီးသွေး သွက် လျှပ်စစ် ဓာတ်အား ရ။ အထူး တၟေင် ဂှ် ပတ္တမြား၊ နီလာ ကေုာံ ကျောက်မျက် ရတနာ ဗွဲမဂၠိုင် မာန် တူးဖော် ကလိဂွံ နူကဵု ဒေသ မိုင်းရှူး ကဵု နမ့်ယားဆိမ့် ရ။

== ရာသီဥတု (Climate) ==
ဟိုတ်နူ ဒှ် ဒေသ ဒဵု တုဲ ရာသဳဥတု ဍေံ ၜိုဟ် ညိံ ရ။ ပ္ဍဲ ဥတု မိုး မ္ဂး မိုး ရွာ သန် လောန် ရ။ အပူချိန် ဂှ် ပ္ဍဲ ဂိတု အေး အိုတ် (ဇာန္နဝါရဳ ကဵု ဖေဖဝ်ဝါရဳ) မ္ဂး နွံ ၜိုတ် ၇၀ စဵုကဵု ၈၀ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက် သၟး ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ပူ အိုတ် လေဝ် နွံ ၜိုတ် ၁၀၀ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက် ဝန်းကျင် ရ။ မိုးရေချိန် မ္ဂး ပျမ်းမျှ နွံ ၜိုတ် ၄၀ လက်မ ရ။ ယေဘူယျ အားဖြင့် ဥတု ဍေံ ၜိုဟ် ညိံ တုဲ ပ္ဍဲ ဒေသ လ္ၚဵု တအ် ဂှ် တုပ် ညံင်ရဴ ရာသဳဥတု ဍုင် အင်္ဂလန် ပ္ဍဲ ဥရောပ ကီု ရ။

== သစ်တော ဝါးတောများ (Forests) ==
ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ၜိုဟ် စိုတ် ကေုာံ မြစ် ချောင်း ဂၠိုင် တုဲ ရှေး အခါ တေအ် သစ်တော ဝါးတော ညို့ မှိုင်း ထူထပ် လောန် ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ပွမခုတ် တောင်ယာ، ပွမချဲ့ ထွင် ဍုင် ကွာန် ကေုာံ ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ် တုဲ လၟုဟ် သစ်တော အောန် အာ ယျ။ ပ္ဍဲ မြေ နိမ့် ဂှ် နွံ ကျွန်း၊ အင်၊ ပျဉ်းမ စသော အပူပိုင်း သစ်တော တုဲ၊ ပ္ဍဲ အမြင့် ၄၀၀၀ - ၆၀၀၀ ပေ ဂှ် နွံ ဝါးတော ကေုာံ ထင်းရှူး တော ရ။ 

== အကျယ်အဝန်း ကေုာံ လူဦးရေ (Area and Population) ==
တွဵုရး သေံဇၞော် ဝွံ ဍေံ ဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ကျယ် ဝန်း အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ရ။ အကျယ်အဝန်း ဍေံ နွံ ၆၁,၁၂၃ စတုရန်း မိုင် တုဲ စရင် ၁၉၆၇ မ္ဂး လူဦးရေ နွံ ၂,၄၉၇,၀၀၀ ယောက် သၟး ရ။ 

ၜိုန်ရ လူဦးရေ နည်း ကီု လေဝ်၊ ဍေံ ဒှ် ဒေသ မၞုံ ကု တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစု အစုံ အလင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ရ။ လူမျိုး အဓိက တအ် ဂှ်-
၁။ ဓနု၊ အင်းသား၊ တောင်ရိုး၊ အဇီး၊ လရှီ၊ မရူ
၂။ လီဆူ၊ လားဟူ၊ အာခါ (ကော်)
၃။ ကချင် (ဂျိန်းဖော့)
၄။ သေံ (ရှမ်းကြီး)၊ ရှမ်းတရုတ်၊ ဂုံ၊ လူး၊ ယွန်း
၅။ ပအိုဝ် (တောင်သူ)
၆။ ကိုးကန့် ကဵု ယူနန်
၇။ လွယ်လ၊ ဝ၊ ပလောင်၊ ခမူ စသည်တို့ ပါဝင် ရ။

== စိုက်ပျိုးရေး ကေုာံ အခြားလုပ်ငန်းများ (Agriculture and Economy) ==
ကမၠောန် အဓိက သွက် နယ်သူ နယ်သား တအ် ဂှ် ဒှ် စိုက်ပျိုးရေး ရ။ ဆန် စပါး စိုက်ပျိုးရေး ဂှ် စကာ နဲ ၃ သာ် - ကန်သင်း ဖို့ ရေ သွင်း (မြေနိမ့်)، တောင်ယာ စပါး (တောင်ပေါ်)၊ ကေုာံ လှေကားထစ် စိုက်ပျိုးနည်း ရ။

ထွက်ကုန် အဓိက တအ် ဂှ် လက်ဖက် (Tea) မထွက် နူ ဒေသ မြောက်ပိုင်း ကဵု တောင်ပိုင်း၊ သနပ်ဖက်၊ အာလူး (၈၅ ရာခိုင်နှုန်း အလုံ ဍုင်ဗၟာ ထွက် နူ ဏအ်)၊ မြေပဲ၊ ကြက်သွန်ဖြူ၊ ဂျုံ၊ ကော်ဖီ၊ ကေုာံ လိမ္မော်သီး (Orange) တအ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် မ္ဂး အင်းလေး ဒေသ ဂှ် ပြာကတ် သွက် ပိုးထည် လုပ်ငန်း ကေုာံ ညောင်ရွှေ ဂှ် ပြာကတ် သွက် လှေကားထစ် စိုက်ပျိုးရေး လတူ ကျွန်း မျော ရ။

== လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး (Transportation) ==
လေကြောင်း အားဖြင့် တောင်ကြီး ကဵု ၂၄ မိုင် သ္ၚောဲ မ္ဂး နွံ ဟဲဟိုး လေဆိပ် ကေုာံ အရှေ့ပိုင်း ဂှ် နွံ တာချီလိတ် လေဆိပ် ရ။ မီးရထား အားဖြင့် ရွှေညောင် (၁၂ မိုင် နူ တောင်ကြီး) စိုပ် မာန် ရ။ 

မီးရထား လမ်း ရှည်ကြီး ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ မြောက်ပိုင်း မွဲ လမ်း (မန္တလေး-လားရှိုး ၁၇၁ မိုင်) ကဵု တောင်ပိုင်း မွဲ လမ်း (သာစည်-ရွှေညောင် ၉၈ မိုင်) ရ။ မန္တလေး-လားရှိုး လမ်း ဂှ် ဖြတ် ဂုတ်ထိပ် တံတား (Goteik Viaduct) မဒှ် တံတား ကမ္ဘာ ကျော် မွဲ ရ။ တရုတ်-မြန်မာ လမ်းမကြီး (Burma Road) လေဝ် ဖြတ် ဒေသ ဏအ် တုဲ ဍေံ ဒှ် လမ်း အသက် သွေးကြော ပ္ဍဲ အခိင် စစ် ရ။

== စေတီပုထိုးများ (Pagodas) ==
စေတီပုထိုး တန်ခိုး ကြီး မပြာကတ် ဂမၠိုင်-
* မြောက်ပိုင်း: ဘော်ကြို စေတီ၊ လွယ်ဆိုင် စေတီ (ပလောင် အထူး ကြည်ညို)
* မြေလပ်: ပင်းတယ ရွှေဥမင် ဘုရား
* တောင်ပိုင်း: အင်းလေး ဖောင်တော်ဦး ဘုရား (၅ ဆူ)

== အုပ်ချုပ်ရေး (Administration) ==
ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး တွဵုရး သေံဇၞော် ဝွံ ဍေံ ပါ် လဝ် ဒေသ အုပ်ချုပ်ရေး အဓိက ၃ ပိုင်း - မြောက်ပိုင်း (လားရှိုး မြို့တော်)၊ အရှေ့ပိုင်း (ကျိုင်းတုံ မြို့တော်) ကဵု တောင်ပိုင်း (တောင်ကြီး မြို့တော်) ရ။ သို့သော် တရားဝင် မြို့တော် ဂှ် ဒှ် ဍုင် တောင်ကြီး ရ။

တွဵုရး ဏအ် ပါ် လဝ် ခရိုင် (၂၁) ခရိုင် ကေုာံ ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ဒေသ (၃) ခု ရ။ 

'''ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ဒေသ/တိုင်း ၄ ခု:'''
* ဓနု ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ဒေသ (ပင်းတယ، ရွာငံ)
* ပအိုဝ် ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ဒေသ (ဟိုပုံး، ဆီဆိုင်، ပင်လောင်း)
* ပလောင် ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ဒေသ (နမ့်ဆန်، မန်တုံ)
* ဝ ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ တိုင်း (ဟိုပန်، မက်မန်း ခရိုင်)

== စိတ်ဝင်စားဖွယ် နေရာများ (Places of Interest) ==
* ကၟာ အင်းလေး (Inle Lake)
* အင်းလေး ဖောင်တော်ဦး ဘုရား
* ဂုတ်ထိပ် တံတား (Goteik Viaduct)
* သီပေါ ဘော်ကြို ဘုရား
* ပင်းတယ ဂူ
* ပြဒါးလင်း ဂူ (Padah-Lin Caves)
* မွေတော် ကက္ကူ (Kakku Pagodas)
* ထမ်ဆမ်း ဂူ (Htamsang Cave)

[[Category:တွဵုရး ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ]]
[[Category:တွဵုရး သေံဇၞော်|*]]
[[Category:ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ]]</text>
      <sha1>nrncc4iyvna6928z11ajr1kd4wgnupj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54414</id>
      <parentid>54413</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T07:45:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30099" sha1="d2osqmivn7ukqyib2mz6c88aup4v2l1" xml:space="preserve">{{Short description|တွဵုရး မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ}}
{{Short description|တွဵုရး မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ မနွံ လပါ် ဗၟံက်}}
{{Infobox settlement
| name = တွဵုရး သေံဇၞော်
| native_name = ရှမ်းပြည်နယ်&lt;br&gt;မိူင်းတႆး (Shan State)
| image = [[File:Inle lake 1.jpg|250px|ကၟာ အင်းလေး ပ္ဍဲ တွဵုရး သေံဇၞော်]]
| caption = ကၟာ အင်းလေး (Inle Lake) မဒှ် ဒၞာဲ အာ တရဴ ပြာကတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ တွဵုရး သေံဇၞော်
| settlement_type = တွဵုရး
| country = [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]]
| capital = [[တောင်ကြီး|ဍုင်တောင်ကြီး]] (Taunggyi)
| largest_city = [[တောင်ကြီး|ဍုင်တောင်ကြီး]]
| area_total_km2 = 155,801
| population_total = 5,824,432 (စရင် သၞာံ ၂၀၁၄)
| demographics1_title = ကောန်ဂကူ အဓိက
| demographics1_info = သေံ (Shan), ပအိုဝ် (Pa-O), ဝ (Wa), ပလံင် (Ta'ang), ဓနု (Danu), အင်းသား (Intha)
| timezone = MST (UTC+06:30)
}}

'''တွဵုရး သေံဇၞော်''' ({{lang-en|Shan State}}; ဗၟာ: ရှမ်းပြည်နယ်; သေံဇၞော်: မိူင်းတႆး) ဝွံ ဍေံဒှ် တွဵုရး မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ရ။ တွဵုရး ဏအ် ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ လပါ် ဗၟံက် ဍုင်ဗၟာ တုဲ ဇမၞော် တိဍာ် ဍေံ ဂှ် နွံ ၜိုတ် မွဲ ပန် ဂအုံ (၁/၄) တွဵုရး ကဵု ရး သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ရ။ ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင် ဗဟဵု အုပ်ဓုပ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် [[တောင်ကြီး]] (Taunggyi) ရ။

တွဵုရး သေံဇၞော် ဝွံ ပယျဵု ဍေံ ဆက် စၠောအ် ဒၟံင် ကု ဍုင် ဝုတ်ဒိုဟ် ပိ ဍုင် - လပါ် သၟဝ်ကျာ ကဵု ဗၟံက် ဂှ် ဆက် ဒၟံင် ကု ဍုင်ခယ်ကြုက် (တွဵုရး ယူနန်)၊ လပါ် ဗၟံက် ဂှ် ဆက် ဒၟံင် ကု ဍုင်လဴ (Laos)၊ ကေုာံ လပါ် သၠုင်ကျာ ဂှ် ဆက် ဒၟံင် ကု ဍုင်သေံ (Thailand) ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် မ္ဂး ဍေံ ဆက် ဒၟံင် ကု တွဵုရး ကချေင်، ရး မာန္တလေ ကေုာံ တွဵုရး ကရေင်ဍာဲ တအ် ရ။

== ၁။ ဝင် (History) ==
* '''ခေတ် သၟိင် စဝ်ဖါ (Saopha era):''' ကိုပ်ကၠာ တေအ် မ္ဂး ဒေသ သေံဇၞော် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဟွံဒှ် လဝ် ဍုင် မွဲ ဓဝ် ပုဟ်။ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဍုင် သၟတ် (Principalities) ဗွဲမဂၠိုင် မအုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု သၟိင် ဨကရာဇ် မကော်စ '''&quot;စဝ်ဖါ&quot;''' (Sawbwa / Saopha - မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;တၠ ဍုင် အာကာသ&quot;) တအ် ရ။ ဍုင် စဝ်ဖါ လ္ၚဵု တအ် ဂှ် နွံ သြဇာ သၠုင် ကေုာံ လေပ် ကဵု အခေါန် ကု ဨကရာဇ် ဗၟာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဨကရာဇ် ခယ်ကြုက် ရ။
* '''ခေတ် ကိုဝ်လဝ်နဳ အင်္ဂလိက်:''' ကြဴနူ အင်္ဂလိက် တအ် သီ ကေတ် ဍုင်ဗၟာ လပါ် လတူ (သၞာံ ၁၈၈၅) တုဲ، ညးတအ် ပံင်ကောံ ဍုင် စဝ်ဖါ တအ် ဏအ် တုဲ ဒက်ပ္တန် လဝ် &quot;ကၟိန်ဟိုင့် ဍုင် သေံဇၞော်ဂမၠိုင်&quot; (Federated Shan States) ရ။ ညးတအ် ကဵု လဝ် အခေါင် အုပ်ဓုပ် အလဵု ဇကု (Autonomy) ဗွဲမလှဲလး ကု သၟိင် စဝ်ဖါ တအ် ရ။
* '''လိက် ကသုက် ပင်လုံ (Panglong Agreement):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၇ ဂိတု ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၂ ဂှ်၊ သကိုပ် ဗိုလ် အံင်ဆာန် ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် သေံဇၞော်၊ ကချေင်၊ ချေင် တအ် ထပက် လဝ် စၟတ် တဲ လိက် ကသုက် ပင်လုံ ပ္ဍဲ ဍုင် ပင်လုံ (Panglong) မၞုံ ပ္ဍဲ တွဵုရး ဏအ် သွက်ဂွံ ကေတ် ပရေင် သၠးပွး မွဲစွံ ကု ဍုင်ဗၟာ ရ။
* '''ခေတ် လၟုဟ်:''' ကြဴနူ ဍုင်ဗၟာ ကလိဂွံ သၠးပွး တုဲ، ဟိုတ်နူ ပြသၞာ ပရေင် အုပ်ဓုပ် တုဲ ဒပ် ပၠန်ဂတး ကောန်ဂကူ နာနာ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ တွဵုရး သေံဇၞော် ဏအ် စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ရ။

== ၂။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
* '''ပထဝဳ:''' တိဍာ် တွဵုရး သေံဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒှ် ဒေသ ကရောင် ဒဵု ကေုာံ က္ၜင် တိ သၠုင် မကော်စ &quot;ဒဵု သေံ&quot; (Shan Plateau) ရ။ ၜဳ မဇၞော် အိုတ် မဇွောဝ် ဖြတ် အာ ဒေသ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ၜဳ သြင်လောန် (Salween River / သံလွင်မြစ်) ရ။
* '''ရာသဳဥတု:''' ဟိုတ်နူ နွံ ပ္ဍဲ ဒေသ တိ သၠုင် တုဲ၊ ရာသဳဥတု ပ္ဍဲ တွဵုရး သေံဇၞော် ဂှ် ဍေံ ၜိုဟ် ညိံ ကေုာံ ခိုဟ် လောန် နူကဵု ဒေသ ဝါဗ္ၚ ဍုင်ဗၟာ ရ။ ပ္ဍဲ ဥတု ဂံက် မ္ဂး လေပ် ဂံက် ဇြိုဟ် လောန် ရ။

== ၃။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ကောန်ဂကူဂမၠိုင် (Demographics) ==
တွဵုရး သေံဇၞော် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဒေသ မၞုံ ကု ဂကူ နာနာ သာ် ပံင်နှဴ ဒၟံင် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ရ။
* '''ဂကူ အဓိက:''' ဂကူ သေံဇၞော် (Shan / Tai Yai) ဂှ် နွံ လၟိဟ် ဂၠိုင် အိုတ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ဂကူ အဓိက တၞဟ် တအ် ဂှ် ဒှ် ဂကူ ဝ (Wa)၊ ပအိုဝ် (Pa-O)၊ ပလံင် (Ta'ang / Palaung)၊ ဓနု (Danu)၊ အင်းသား (Intha)၊ လားဟူ (Lahu) ကေုာံ ကိုးကန့် (Kokang) တအ် ရ။
* '''ဘာသာ:''' မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် (ဂကူ သေံ၊ ပအိုဝ်၊ အင်းသား) တအ် ဂှ် ရှ်ေသှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ရ။ ဂကူ ကောန်ဒဵု လ္ၚဵု ဗီုကဵု လားဟူ တအ် ဂှ် လေပ် ရှ်ေသှ်ေ ခရေတ်ယာန် ကေုာံ နတ် ပရိုက် ရ။

== ၄။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
* '''ပရေင် တဵုလွဳ:''' ကမၠောန် အဓိက ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် တဵုလွဳ ရ။ ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ၜိုဟ် တုဲ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက မတဵုလွဳ လ္ၚဴ (Tea)၊ ကဝ်ဖဳ၊ သတ် ဆု သတ် ဇဗၠု၊ ကေုာံ သြောအ် တအ် ရ။ 
* '''ပရေင် သွံရာန် ပယျဵု:''' ဍုင် မူသယ် (Muse) မဆက် ဒၟံင် ကု ဍုင်ခယ်ကြုက် ကေုာံ ဍုင် တာချီလိတ် (Tachileik) မဆက် ဒၟံင် ကု ဍုင်သေံ တအ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ သွံ ရာန် စလောအ် ပယျဵု မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ရ။
* '''ပရေင် အာတရဴ:''' ဒၞာဲ စိုတ်လုပ်စ သွက် သၟာ အာ တရဴ (Tourism) ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ကၟာ အင်းလေး (Inle Lake)، ဍုင် ကလော (Kalaw)، ကေုာံ ထီု ပင်းတယ (Pindaya Caves) တအ် လေဝ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရး ဏအ် သီုဖအိုတ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဍုင်ဗၟာ]] (Myanmar)
* ဍုင်တောင်ကြီး (Taunggyi)
* ၜဳသြင်လောန် (Salween River)
* လိက်ကသုက် ပင်လုံ (Panglong Agreement)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Smith, Martin (1991). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books.
* Myanmar Information Management Unit (MIMU). Shan State Profile.

{{DEFAULTSORT:သေံဇၞော်, တွဵုရး}}
[[Category:တွဵုရး ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ]]
[[Category:တွဵုရး သေံဇၞော်|*]]
[[Category:ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ]]{{Infobox settlement
| name = တွဵုရး သေံဇၞော်
| native_name = ရှမ်းပြည်နယ်&lt;br&gt;မိူင်းတႆး (Shan State)
| image = [[File:Inle lake 1.jpg|250px|ကၟာ အင်းလေး ပ္ဍဲ တွဵုရး သေံဇၞော်]]
| caption = ကၟာ အင်းလေး (Inle Lake) ပ္ဍဲ တွဵုရး သေံဇၞော်
| settlement_type = တွဵုရး
| country = [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]]
| established_date = ၄ ဇာန္နဝါရဳ ၁၉၄၈ (စၟတ်သမ္တီ ကဆံင် တွဵုရး)
| capital = [[တောင်ကြီး|ဍုင်တောင်ကြီး]] (Taunggyi)
| largest_city = ဍုင်တောင်ကြီး
| area_total_km2 = 155,801.3
| population_total = 5,824,432
| population_as_of = ၂၀၁၄
| demographics1_title = ကောန်ဂကူဂမၠိုင်
| demographics1_info = သေံ၊ ဗၟာ၊ ခယ်ကြုက်၊ ဝ၊ လီဆူ၊ ဓနု၊ အင်းသား၊ အာခါ၊ လားဟူ၊ ပလံင်၊ ပအိုဝ်၊ ကယန်း၊ တောင်ရိုး၊ ဂေါ်ရခါး
| demographics2_title = ဘာသာ
| demographics2_info = ဗုဒ္ဓဘာသာ (၇၆.၇%)၊ ခရေတ်ယာန် (၁၀.၈%)၊ နတ်ပရိုက် (၆.၆%)၊ အေတ်သလာမ် (၁.၀%)၊ ဟိန္ဒူ (၁.၀၁%)
| timezone = MST (UTC+06:30)
| website = [http://shanstate.gov.mm shanstate.gov.mm]
}}

'''တွဵုရး သေံဇၞော်''' ({{lang-en|Shan State}}; ဗၟာ: ရှမ်းပြည်နယ်; သေံဇၞော်: မိူင်းတႆး) ဝွံ ဍေံဒှ် တွဵုရး မဇၞော် အိုတ် (ဇမၞော် တိဍာ် မလှဲလး အိုတ်) ပ္ဍဲကဵု ရး ကေုာံ တွဵုရး ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဗၟာ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် အလဵုအသဳ အင်္ဂလိက် တေအ် မ္ဂး ညးတအ် ကော်စ လဝ် &quot;ကၟိန်ဟိုင့် ဍုင် ပဒေသရာဇ် သေံဇၞော်&quot; (Federated Shan States) ရ။ ကြဴနူ ကလိဂွံ သၠးပွး နဒဒှ် ကၟိန်ဟိုင့် ဍုင်ဗၟာ တုဲ၊ အတိုင် ဇမၠိင် သၞောတ် သဇိုင် ဥပဒေ ပိုဒ် ၅ မ္ဂး ဒေသ တအ် ဏအ် သီု ပံင်ကောံ ကု ဒေသ &quot;ဝ&quot; တုဲ ညးတအ် သမ္တီ ပိုင်းခြာ လဝ် နကဵု ယၟု &quot;တွဵုရး သေံဇၞော်&quot; ရ။ 

တွဵုရး ဏအ် ဍေံ နွံ ၜိုတ် မွဲ ပန် ဂအုံ (၁/၄) ဍုင်ဗၟာ အလုံ မွဲ တုဲ ဒှ် တွဵုရး မဇၞော် အိုတ် လေဝ် ဒှ် ရ။ တွဵုရး သေံဇၞော် ဝွံ ဍေံ ဒှ် တွဵုရး မသာယာ ကျေဝ်ဂေါဝ် မွဲ မၞုံ ကု ဍာ် ဇမောဝ် စိမ့်စမ်း، ဒေသ ဂြိုပ် ကေုာံ ဒေသ ဒဵု သၠုင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== တန်တဴဒၞာဲ ကေုာံ အတိုင်အတာ (Location and Area) ==
တွဵုရး သေံဇၞော် ဝွံ နွံ ဇမၞော် တိ ၆၀,၁၅၅ စတုရန်း မိုင် တုဲ၊ ပ္ဍဲ အကြာ တွဵုရး ကဵု ရး ၁၄ ဍုင် မ္ဂး ဍေံ ဇၞော် အိုတ် ရ။ အတိုင် ဗီုပြင် မ္ဂး ဍေံ တုပ် ညံင်ရဴ ဗီုပြင် တြိဂံ (Triangle) တုဲ ညးတအ် လေပ် ပါ် ခွဲ လဝ် သေံဇၞော် လပါ် ဗၟံက်، သေံဇၞော် လပါ် သၟဝ်ကျာ ကေုာံ သေံဇၞော် လပါ် သၠုင်ကျာ ရ။

ဍေံ တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ လပါ် ဗၟံက် ဍုင်ဗၟာ တုဲ ပယျဵု ဍေံ ဆက် စၠောအ် ဒၟံင် ကု တွဵုရး ကချေင်၊ ရး စစ်ကိုင်း၊ ရး မန္တလေး၊ တွဵုရး ကရေင်၊ တွဵုရး ကယား၊ ဍုင်သေံ (Thailand)၊ ဍုင်လဴ (Laos) ကေုာံ ဍုင်ခယ်ကြုက် (China) တအ် ရ။ လပါ် လတူ (သၟဝ်ကျာ) ဂှ် နွံ တွဵုရး ကချေင်، လပါ် အရှေတ်-သၟဝ်ကျာ ကဵု အရှေတ် ဂှ် တွဵုရး ယူနန် ကဵု ဍုင်လဴ၊ လပါ် အရှေတ်-သၠုင်ကျာ ဂှ် ဍုင်သေံ၊ လပါ် သၠုင်ကျာ ဂှ် တွဵုရး ကယား، လပါ် ပလိုတ် ဂှ် ရး မန္တလေး، ကေုာံ လပါ် ပလိုတ်-သၟဝ်ကျာ ဂှ် ရး စစ်ကိုင်း တအ် ဝိုင် ရံင် လဝ် ရ။ 

ပရေင် သွံ ရာန် (ကုန်သွယ်မှု) ၇၀ ရာခိုင်နှုန်း သွက် ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ကလိဂွံ နူကဵု ပွိုင်ဍုင် မူဆယ် (Muse) မၞုံ ပ္ဍဲ တွဵုရး ဏအ် ရ။

== ပထဝဳ (Geography) ==

=== မြေမျက်နှာသွင်ပြင် ===
ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့် (Shan Plateau) ဝွံ ဍေံ သၠုင် နူ ဗလး ဍာ် ၜဳ ၜိုတ် ၃၀၀၀-၄၀၀၀ ပေ တုဲ ဍေံ နှိမ့် တုံ မြင့် တုံ ညံင်ရဴ လပှ် ဍာ် ကီု ရ။ လပါ် ဗၟံက် ဂှ် သၠုင် နူ လပါ် ပလိုတ် ရ။ ဒၞာဲ သၠုင် အိုတ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ်-သၠုင်ကျာ ဍုင် လားရှိုး ရ။

ဒေသ ဒဵု တအ် ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် တန်း ဒၟံင် လပါ် သၟဝ်ကျာ ကဵု သၠုင်ကျာ ရ။ က္ဍိုပ် ဒဵု တအ် ဂှ် သၠုင် ၜိုတ် ၆၀၀၀ စဵုကဵု ၈၀၀၀ ပေ ပြင် တုဲ က္ဍိုပ် ဒဵု သၠုင် အိုတ် ဂှ် ဒှ် &quot;လွယ်လိန်း&quot; မသၠုင် ၈၇၇၇ ပေ ရ။ 

=== မြစ်ချောင်း (Rivers and Streams) ===
မြစ်ချောင်း ပ္ဍဲ တွဵုရး ဏအ် ဂှ် ဒး ဇွောဝ် ဖြတ် ဒဵု တအ် တုဲ သြင် ၜဳ ဍေံ တအ် မတ် စောက် လောန် ရ။ ၜဳ မဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ၜဳ သံလွင် (Salween River) မကော်စ နကဵု အရေဝ် သေံ &quot;နမ့်ခုန်း&quot; ရ။ ဍေံ ဇွောဝ် ဖြတ် တွဵုရး လပါ် သၟဝ်ကျာ စဵုကဵု သၠုင်ကျာ တုဲ ပါ် လဝ် တွဵုရး ဏအ် ၜါ ကရေက် (ဗၟံက် ကဵု ပလိုတ်) ရ။ ၜဳ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဇွောဝ် အသိင် ထတ် လောန် တုဲ သြင် ဍေံ မတ် စောက် ညံင်ရဴ တံင် တိုင် ကီု ရ။

ပါဲနူ ၜဳ သံလွင် မ္ဂး ၜဳ မဲခေါင် (Mekong River) လေဝ် နွံ တုဲ ဍေံ ဒှ် ပယျဵု အကြာ ဍုင်လဴ ကဵု တွဵုရး သေံဇၞော် ၜိုတ် ၁၂၀ မိုင် ရ။ ၜဳ မပြာကတ် တၞဟ် တအ် ဂှ် ၜဳ ဒုဋ္ဌဝတီ (နမ္မတူ)، ၜဳ ရွှေလီ (နမ့်မင်း)، ၜဳ ဇော်ဂျီ، ၜဳ နမ့်တမ်ဖတ် ကေုာံ ၜဳ နမ့်ဘီလူး တအ် ရ။ 

ဟိုတ်နူ တောင်စဉ် တောင်တန်း ဂၠိုင် တုဲ ရေတံခွန် (Waterfalls) လေဝ် ပေါများ လောန် ရ။ ဥပမာ - မန့်ဆမ် ရေတံခွန် မၞုံ အကြာ သီပေါ ကဵု လားရှိုး ဂှ် သၠုင် ၜိုတ် ၂၀၀၀ ပေ ရ။ ကၟာ (Lakes) လေဝ် နွံ တုဲ မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ကၟာ အင်းလေး (Inle Lake) ရ။

=== တွင်းထွက်ပစ္စည်းများ (Minerals) ===
နမ္မတူ သတ္တုတွင်း ဂှ် ပတိတ် ကဵု ဘော်، ခဲ၊ ရွှေ ကေုာံ သတ္တု နာနာ ရ။ တီကျစ် ကျောက်မီးသွေးတွင်း ဂှ် ပတိတ် ကဵု ကျောက်မီးသွေး သွက် လျှပ်စစ် ဓာတ်အား ရ။ အထူး တၟေင် ဂှ် ပတ္တမြား၊ နီလာ ကေုာံ ကျောက်မျက် ရတနာ ဗွဲမဂၠိုင် မာန် တူးဖော် ကလိဂွံ နူကဵု ဒေသ မိုင်းရှူး ကဵု နမ့်ယားဆိမ့် ရ။

== ရာသီဥတု (Climate) ==
ဟိုတ်နူ ဒှ် ဒေသ ဒဵု တုဲ ရာသဳဥတု ဍေံ ၜိုဟ် ညိံ ရ။ ပ္ဍဲ ဥတု မိုး မ္ဂး မိုး ရွာ သန် လောန် ရ။ အပူချိန် ဂှ် ပ္ဍဲ ဂိတု အေး အိုတ် (ဇာန္နဝါရဳ ကဵု ဖေဖဝ်ဝါရဳ) မ္ဂး နွံ ၜိုတ် ၇၀ စဵုကဵု ၈၀ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက် သၟး ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ပူ အိုတ် လေဝ် နွံ ၜိုတ် ၁၀၀ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက် ဝန်းကျင် ရ။ မိုးရေချိန် မ္ဂး ပျမ်းမျှ နွံ ၜိုတ် ၄၀ လက်မ ရ။ ယေဘူယျ အားဖြင့် ဥတု ဍေံ ၜိုဟ် ညိံ တုဲ ပ္ဍဲ ဒေသ လ္ၚဵု တအ် ဂှ် တုပ် ညံင်ရဴ ရာသဳဥတု ဍုင် အင်္ဂလန် ပ္ဍဲ ဥရောပ ကီု ရ။

== သစ်တော ဝါးတောများ (Forests) ==
ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ၜိုဟ် စိုတ် ကေုာံ မြစ် ချောင်း ဂၠိုင် တုဲ ရှေး အခါ တေအ် သစ်တော ဝါးတော ညို့ မှိုင်း ထူထပ် လောန် ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ပွမခုတ် တောင်ယာ، ပွမချဲ့ ထွင် ဍုင် ကွာန် ကေုာံ ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ် တုဲ လၟုဟ် သစ်တော အောန် အာ ယျ။ ပ္ဍဲ မြေ နိမ့် ဂှ် နွံ ကျွန်း၊ အင်၊ ပျဉ်းမ စသော အပူပိုင်း သစ်တော တုဲ၊ ပ္ဍဲ အမြင့် ၄၀၀၀ - ၆၀၀၀ ပေ ဂှ် နွံ ဝါးတော ကေုာံ ထင်းရှူး တော ရ။ 

== အကျယ်အဝန်း ကေုာံ လူဦးရေ (Area and Population) ==
တွဵုရး သေံဇၞော် ဝွံ ဍေံ ဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ကျယ် ဝန်း အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ရ။ အကျယ်အဝန်း ဍေံ နွံ ၆၁,၁၂၃ စတုရန်း မိုင် တုဲ စရင် ၁၉၆၇ မ္ဂး လူဦးရေ နွံ ၂,၄၉၇,၀၀၀ ယောက် သၟး ရ။ 

ၜိုန်ရ လူဦးရေ နည်း ကီု လေဝ်၊ ဍေံ ဒှ် ဒေသ မၞုံ ကု တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစု အစုံ အလင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ရ။ လူမျိုး အဓိက တအ် ဂှ်-
၁။ ဓနု၊ အင်းသား၊ တောင်ရိုး၊ အဇီး၊ လရှီ၊ မရူ
၂။ လီဆူ၊ လားဟူ၊ အာခါ (ကော်)
၃။ ကချင် (ဂျိန်းဖော့)
၄။ သေံ (ရှမ်းကြီး)၊ ရှမ်းတရုတ်၊ ဂုံ၊ လူး၊ ယွန်း
၅။ ပအိုဝ် (တောင်သူ)
၆။ ကိုးကန့် ကဵု ယူနန်
၇။ လွယ်လ၊ ဝ၊ ပလောင်၊ ခမူ စသည်တို့ ပါဝင် ရ။

== စိုက်ပျိုးရေး ကေုာံ အခြားလုပ်ငန်းများ (Agriculture and Economy) ==
ကမၠောန် အဓိက သွက် နယ်သူ နယ်သား တအ် ဂှ် ဒှ် စိုက်ပျိုးရေး ရ။ ဆန် စပါး စိုက်ပျိုးရေး ဂှ် စကာ နဲ ၃ သာ် - ကန်သင်း ဖို့ ရေ သွင်း (မြေနိမ့်)، တောင်ယာ စပါး (တောင်ပေါ်)၊ ကေုာံ လှေကားထစ် စိုက်ပျိုးနည်း ရ။

ထွက်ကုန် အဓိက တအ် ဂှ် လက်ဖက် (Tea) မထွက် နူ ဒေသ မြောက်ပိုင်း ကဵု တောင်ပိုင်း၊ သနပ်ဖက်၊ အာလူး (၈၅ ရာခိုင်နှုန်း အလုံ ဍုင်ဗၟာ ထွက် နူ ဏအ်)၊ မြေပဲ၊ ကြက်သွန်ဖြူ၊ ဂျုံ၊ ကော်ဖီ၊ ကေုာံ လိမ္မော်သီး (Orange) တအ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် မ္ဂး အင်းလေး ဒေသ ဂှ် ပြာကတ် သွက် ပိုးထည် လုပ်ငန်း ကေုာံ ညောင်ရွှေ ဂှ် ပြာကတ် သွက် လှေကားထစ် စိုက်ပျိုးရေး လတူ ကျွန်း မျော ရ။

== လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး (Transportation) ==
လေကြောင်း အားဖြင့် တောင်ကြီး ကဵု ၂၄ မိုင် သ္ၚောဲ မ္ဂး နွံ ဟဲဟိုး လေဆိပ် ကေုာံ အရှေ့ပိုင်း ဂှ် နွံ တာချီလိတ် လေဆိပ် ရ။ မီးရထား အားဖြင့် ရွှေညောင် (၁၂ မိုင် နူ တောင်ကြီး) စိုပ် မာန် ရ။ 

မီးရထား လမ်း ရှည်ကြီး ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ မြောက်ပိုင်း မွဲ လမ်း (မန္တလေး-လားရှိုး ၁၇၁ မိုင်) ကဵု တောင်ပိုင်း မွဲ လမ်း (သာစည်-ရွှေညောင် ၉၈ မိုင်) ရ။ မန္တလေး-လားရှိုး လမ်း ဂှ် ဖြတ် ဂုတ်ထိပ် တံတား (Goteik Viaduct) မဒှ် တံတား ကမ္ဘာ ကျော် မွဲ ရ။ တရုတ်-မြန်မာ လမ်းမကြီး (Burma Road) လေဝ် ဖြတ် ဒေသ ဏအ် တုဲ ဍေံ ဒှ် လမ်း အသက် သွေးကြော ပ္ဍဲ အခိင် စစ် ရ။

== စေတီပုထိုးများ (Pagodas) ==
စေတီပုထိုး တန်ခိုး ကြီး မပြာကတ် ဂမၠိုင်-
* မြောက်ပိုင်း: ဘော်ကြို စေတီ၊ လွယ်ဆိုင် စေတီ (ပလောင် အထူး ကြည်ညို)
* မြေလပ်: ပင်းတယ ရွှေဥမင် ဘုရား
* တောင်ပိုင်း: အင်းလေး ဖောင်တော်ဦး ဘုရား (၅ ဆူ)

== အုပ်ချုပ်ရေး (Administration) ==
ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး တွဵုရး သေံဇၞော် ဝွံ ဍေံ ပါ် လဝ် ဒေသ အုပ်ချုပ်ရေး အဓိက ၃ ပိုင်း - မြောက်ပိုင်း (လားရှိုး မြို့တော်)၊ အရှေ့ပိုင်း (ကျိုင်းတုံ မြို့တော်) ကဵု တောင်ပိုင်း (တောင်ကြီး မြို့တော်) ရ။ သို့သော် တရားဝင် မြို့တော် ဂှ် ဒှ် ဍုင် တောင်ကြီး ရ။

တွဵုရး ဏအ် ပါ် လဝ် ခရိုင် (၂၁) ခရိုင် ကေုာံ ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ဒေသ (၃) ခု ရ။ 

'''ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ဒေသ/တိုင်း ၄ ခု:'''
* ဓနု ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ဒေသ (ပင်းတယ، ရွာငံ)
* ပအိုဝ် ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ဒေသ (ဟိုပုံး، ဆီဆိုင်، ပင်လောင်း)
* ပလောင် ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ဒေသ (နမ့်ဆန်، မန်တုံ)
* ဝ ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ တိုင်း (ဟိုပန်، မက်မန်း ခရိုင်)

== စိတ်ဝင်စားဖွယ် နေရာများ (Places of Interest) ==
* ကၟာ အင်းလေး (Inle Lake)
* အင်းလေး ဖောင်တော်ဦး ဘုရား
* ဂုတ်ထိပ် တံတား (Goteik Viaduct)
* သီပေါ ဘော်ကြို ဘုရား
* ပင်းတယ ဂူ
* ပြဒါးလင်း ဂူ (Padah-Lin Caves)
* မွေတော် ကက္ကူ (Kakku Pagodas)
* ထမ်ဆမ်း ဂူ (Htamsang Cave)

[[Category:တွဵုရး ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ]]
[[Category:တွဵုရး သေံဇၞော်|*]]
[[Category:ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ]]</text>
      <sha1>d2osqmivn7ukqyib2mz6c88aup4v2l1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54415</id>
      <parentid>54414</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T07:45:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10418" sha1="axlgvoiklul9z44zcqxdyzduhjng1i8" xml:space="preserve">{{Short description|တွဵုရး မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ မနွံ လပါ် ဗၟံက်}}
{{Infobox settlement
| name = တွဵုရး သေံဇၞော်
| native_name = ရှမ်းပြည်နယ်&lt;br&gt;မိူင်းတႆး (Shan State)
| image = [[File:Inle lake 1.jpg|250px|ကၟာ အင်းလေး ပ္ဍဲ တွဵုရး သေံဇၞော်]]
| caption = ကၟာ အင်းလေး (Inle Lake) မဒှ် ဒၞာဲ အာ တရဴ ပြာကတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ တွဵုရး သေံဇၞော်
| settlement_type = တွဵုရး
| country = [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]]
| capital = [[တောင်ကြီး|ဍုင်တောင်ကြီး]] (Taunggyi)
| largest_city = [[တောင်ကြီး|ဍုင်တောင်ကြီး]]
| area_total_km2 = 155,801
| population_total = 5,824,432 (စရင် သၞာံ ၂၀၁၄)
| demographics1_title = ကောန်ဂကူ အဓိက
| demographics1_info = သေံ (Shan), ပအိုဝ် (Pa-O), ဝ (Wa), ပလံင် (Ta'ang), ဓနု (Danu), အင်းသား (Intha)
| timezone = MST (UTC+06:30)
}}

'''တွဵုရး သေံဇၞော်''' ({{lang-en|Shan State}}; ဗၟာ: ရှမ်းပြည်နယ်; သေံဇၞော်: မိူင်းတႆး) ဝွံ ဍေံဒှ် တွဵုရး မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ရ။ တွဵုရး ဏအ် ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ လပါ် ဗၟံက် ဍုင်ဗၟာ တုဲ ဇမၞော် တိဍာ် ဍေံ ဂှ် နွံ ၜိုတ် မွဲ ပန် ဂအုံ (၁/၄) တွဵုရး ကဵု ရး သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ရ။ ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင် ဗဟဵု အုပ်ဓုပ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် [[တောင်ကြီး]] (Taunggyi) ရ။

တွဵုရး သေံဇၞော် ဝွံ ပယျဵု ဍေံ ဆက် စၠောအ် ဒၟံင် ကု ဍုင် ဝုတ်ဒိုဟ် ပိ ဍုင် - လပါ် သၟဝ်ကျာ ကဵု ဗၟံက် ဂှ် ဆက် ဒၟံင် ကု ဍုင်ခယ်ကြုက် (တွဵုရး ယူနန်)၊ လပါ် ဗၟံက် ဂှ် ဆက် ဒၟံင် ကု ဍုင်လဴ (Laos)၊ ကေုာံ လပါ် သၠုင်ကျာ ဂှ် ဆက် ဒၟံင် ကု ဍုင်သေံ (Thailand) ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် မ္ဂး ဍေံ ဆက် ဒၟံင် ကု တွဵုရး ကချေင်، ရး မာန္တလေ ကေုာံ တွဵုရး ကရေင်ဍာဲ တအ် ရ။

== ၁။ ဝင် (History) ==
* '''ခေတ် သၟိင် စဝ်ဖါ (Saopha era):''' ကိုပ်ကၠာ တေအ် မ္ဂး ဒေသ သေံဇၞော် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဟွံဒှ် လဝ် ဍုင် မွဲ ဓဝ် ပုဟ်။ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဍုင် သၟတ် (Principalities) ဗွဲမဂၠိုင် မအုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု သၟိင် ဨကရာဇ် မကော်စ '''&quot;စဝ်ဖါ&quot;''' (Sawbwa / Saopha - မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;တၠ ဍုင် အာကာသ&quot;) တအ် ရ။ ဍုင် စဝ်ဖါ လ္ၚဵု တအ် ဂှ် နွံ သြဇာ သၠုင် ကေုာံ လေပ် ကဵု အခေါန် ကု ဨကရာဇ် ဗၟာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဨကရာဇ် ခယ်ကြုက် ရ။
* '''ခေတ် ကိုဝ်လဝ်နဳ အင်္ဂလိက်:''' ကြဴနူ အင်္ဂလိက် တအ် သီ ကေတ် ဍုင်ဗၟာ လပါ် လတူ (သၞာံ ၁၈၈၅) တုဲ، ညးတအ် ပံင်ကောံ ဍုင် စဝ်ဖါ တအ် ဏအ် တုဲ ဒက်ပ္တန် လဝ် &quot;ကၟိန်ဟိုင့် ဍုင် သေံဇၞော်ဂမၠိုင်&quot; (Federated Shan States) ရ။ ညးတအ် ကဵု လဝ် အခေါင် အုပ်ဓုပ် အလဵု ဇကု (Autonomy) ဗွဲမလှဲလး ကု သၟိင် စဝ်ဖါ တအ် ရ။
* '''လိက် ကသုက် ပင်လုံ (Panglong Agreement):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၇ ဂိတု ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၂ ဂှ်၊ သကိုပ် ဗိုလ် အံင်ဆာန် ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် သေံဇၞော်၊ ကချေင်၊ ချေင် တအ် ထပက် လဝ် စၟတ် တဲ လိက် ကသုက် ပင်လုံ ပ္ဍဲ ဍုင် ပင်လုံ (Panglong) မၞုံ ပ္ဍဲ တွဵုရး ဏအ် သွက်ဂွံ ကေတ် ပရေင် သၠးပွး မွဲစွံ ကု ဍုင်ဗၟာ ရ။
* '''ခေတ် လၟုဟ်:''' ကြဴနူ ဍုင်ဗၟာ ကလိဂွံ သၠးပွး တုဲ، ဟိုတ်နူ ပြသၞာ ပရေင် အုပ်ဓုပ် တုဲ ဒပ် ပၠန်ဂတး ကောန်ဂကူ နာနာ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ တွဵုရး သေံဇၞော် ဏအ် စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ရ။

== ၂။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
* '''ပထဝဳ:''' တိဍာ် တွဵုရး သေံဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒှ် ဒေသ ကရောင် ဒဵု ကေုာံ က္ၜင် တိ သၠုင် မကော်စ &quot;ဒဵု သေံ&quot; (Shan Plateau) ရ။ ၜဳ မဇၞော် အိုတ် မဇွောဝ် ဖြတ် အာ ဒေသ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ၜဳ သြင်လောန် (Salween River / သံလွင်မြစ်) ရ။
* '''ရာသဳဥတု:''' ဟိုတ်နူ နွံ ပ္ဍဲ ဒေသ တိ သၠုင် တုဲ၊ ရာသဳဥတု ပ္ဍဲ တွဵုရး သေံဇၞော် ဂှ် ဍေံ ၜိုဟ် ညိံ ကေုာံ ခိုဟ် လောန် နူကဵု ဒေသ ဝါဗ္ၚ ဍုင်ဗၟာ ရ။ ပ္ဍဲ ဥတု ဂံက် မ္ဂး လေပ် ဂံက် ဇြိုဟ် လောန် ရ။

== ၃။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ကောန်ဂကူဂမၠိုင် (Demographics) ==
တွဵုရး သေံဇၞော် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဒေသ မၞုံ ကု ဂကူ နာနာ သာ် ပံင်နှဴ ဒၟံင် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ရ။
* '''ဂကူ အဓိက:''' ဂကူ သေံဇၞော် (Shan / Tai Yai) ဂှ် နွံ လၟိဟ် ဂၠိုင် အိုတ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ဂကူ အဓိက တၞဟ် တအ် ဂှ် ဒှ် ဂကူ ဝ (Wa)၊ ပအိုဝ် (Pa-O)၊ ပလံင် (Ta'ang / Palaung)၊ ဓနု (Danu)၊ အင်းသား (Intha)၊ လားဟူ (Lahu) ကေုာံ ကိုးကန့် (Kokang) တအ် ရ။
* '''ဘာသာ:''' မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် (ဂကူ သေံ၊ ပအိုဝ်၊ အင်းသား) တအ် ဂှ် ရှ်ေသှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ရ။ ဂကူ ကောန်ဒဵု လ္ၚဵု ဗီုကဵု လားဟူ တအ် ဂှ် လေပ် ရှ်ေသှ်ေ ခရေတ်ယာန် ကေုာံ နတ် ပရိုက် ရ။

== ၄။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
* '''ပရေင် တဵုလွဳ:''' ကမၠောန် အဓိက ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် တဵုလွဳ ရ။ ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ၜိုဟ် တုဲ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက မတဵုလွဳ လ္ၚဴ (Tea)၊ ကဝ်ဖဳ၊ သတ် ဆု သတ် ဇဗၠု၊ ကေုာံ သြောအ် တအ် ရ။ 
* '''ပရေင် သွံရာန် ပယျဵု:''' ဍုင် မူသယ် (Muse) မဆက် ဒၟံင် ကု ဍုင်ခယ်ကြုက် ကေုာံ ဍုင် တာချီလိတ် (Tachileik) မဆက် ဒၟံင် ကု ဍုင်သေံ တအ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ သွံ ရာန် စလောအ် ပယျဵု မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ရ။
* '''ပရေင် အာတရဴ:''' ဒၞာဲ စိုတ်လုပ်စ သွက် သၟာ အာ တရဴ (Tourism) ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ကၟာ အင်းလေး (Inle Lake)، ဍုင် ကလော (Kalaw)، ကေုာံ ထီု ပင်းတယ (Pindaya Caves) တအ် လေဝ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရး ဏအ် သီုဖအိုတ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဍုင်ဗၟာ]] (Myanmar)
* ဍုင်တောင်ကြီး (Taunggyi)
* ၜဳသြင်လောန် (Salween River)
* လိက်ကသုက် ပင်လုံ (Panglong Agreement)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Smith, Martin (1991). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books.
* Myanmar Information Management Unit (MIMU). Shan State Profile.

{{DEFAULTSORT:သေံဇၞော်, တွဵုရး}}
[[Category:တွဵုရး ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ]]
[[Category:တွဵုရး သေံဇၞော်|*]]
[[Category:ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ]]</text>
      <sha1>axlgvoiklul9z44zcqxdyzduhjng1i8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဉာဏ်ပ္တေအ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10831</id>
    <revision>
      <id>54417</id>
      <timestamp>2026-05-07T07:51:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ကဏ္ဍ သိပ္ပံ ကောန်ဗျူတာ မဖန်ဗဒှ် စက်ယန္တရား ညံင်ဂွံ ချပ် ကေုာံ ကၠောန်ကမၠောန် တုပ်ညံင်ရဴ ကောန်မၞိဟ်}} {{Infobox concept | name = ဉာဏ်ပ္တေအ် | native_name = Artificial Intelligence (AI) | image = File:Artific...&quot;</comment>
      <origin>54417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12073" sha1="qcr1yab2ehr6fzgv2b9a64dfmty34fy" xml:space="preserve">{{Short description|ကဏ္ဍ သိပ္ပံ ကောန်ဗျူတာ မဖန်ဗဒှ် စက်ယန္တရား ညံင်ဂွံ ချပ် ကေုာံ ကၠောန်ကမၠောန် တုပ်ညံင်ရဴ ကောန်မၞိဟ်}}
{{Infobox concept
| name = ဉာဏ်ပ္တေအ်
| native_name = Artificial Intelligence (AI)
| image = [[File:Artificial Intelligence AI.svg|250px|သင်္ကေတ ဉာဏ်ပ္တေအ် ကေုာံ ကောန်ဗျူတာ]]
| caption = သင်္ကေတ မထ္ၜးပျး ကဵု လဒက်ပ္တန် ဉာဏ် စက်ယန္တရား မတုပ် ညံင်ရဴ ဉာဏ် ကောန်မၞိဟ်
| field = သိပ္ပံ ကောန်ဗျူတာ (Computer Science)
| related_concepts = မက်ရှေန် လာန်နေန် (Machine learning), ဒိပ် လာန်နေန် (Deep learning), အာရီုစက် (Neural networks)
| key_elements = ပွမဗ္တောန် (Learning), ပွမချပ်ပါ်ပဲါ (Reasoning), ပွမပသောင်ပြသၞာ (Problem solving)
| prominent_figures = Alan Turing, John McCarthy, Geoffrey Hinton, Yann LeCun
}}

'''ဉာဏ်ပ္တေအ်''' ({{lang-en|Artificial Intelligence}} ဟွံသေင်မ္ဂး ကော် ခမၞောန် '''AI''') ဝွံ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍ ပညာ မဇၞော်ကၠေင် မွဲ ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ ကောန်ဗျူတာ (Computer Science) မလ္ၚတ် စွံ အာရီု လတူ ပွမဖန်ဗဒှ် စက်ယန္တရား ကေုာံ သပ်ဝဲ (Software) တအ် ညံင် ဂွံ နွံ ကု &quot;ဉာဏ်&quot; (Intelligence) မတုပ် ညံင်ရဴ ကောန်မၞိဟ် ကီု ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု သဘာဝ မ္ဂး၊ ကောန်မၞိဟ် ကဵု တိရစ္ဆာန် တအ် ဂှ် နွံ ကု &quot;ဉာဏ် သဘာဝ&quot; (Natural Intelligence) မာန် ချပ်، မာန် ကၠိုဟ် ကေုာံ မာန် သောင် ကလး ပြသၞာ ရ။ ဉာဏ်ပ္တေအ် မဟီု ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပွမဖန် ညံင် စက် (Machines) တအ် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် မဒး စကာ ဉာဏ် မၞိဟ်၊ မပ္တံကဵု ပွမကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် အရေဝ် (Speech recognition)၊ ပွမညာတ် ကေုာံ ပါ်ပဲါ ရုပ် (Computer vision)၊ ကေုာံ ပွမဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် (Decision-making) တအ် ရ။

== ၁။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
ပညာ ဉာဏ်ပ္တေအ် ဏအ် ဝွံ ဍေံ စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု အကြာ လဒေါဝ် ရာစုသၞာံ ၂၀ တေအ် ရ-
* '''အာလာန် တူရင် (Alan Turing):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၀ ဂှ်၊ တၠပညာ သင်္ချာ ဂကူ အင်္ဂလိက် အာလာန် တူရင် ညး ချူ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် လိက်ပရေင် မွဲ မၞုံ ယၟု &quot;စက် ကေုာံ ဉာဏ်&quot; (Computing Machinery and Intelligence) ရ။ ပ္ဍဲ လိက် ဏအ် ညး သၟာန် လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;စက် တအ် မာန် ချပ် ဟာ?&quot; တုဲ ညး ဖန်ဗဒှ် လဝ် နဲကဲ စမ်ၜတ် မကော်စ &quot;Turing Test&quot; သွက်ဂွံ စၟတ်သတ် ဒဒှ်ရ စက် မွဲ နွံ ဉာဏ် တုပ် ကု မၞိဟ် ဟာ ဂှ် ရ။
* '''ကောံဓရီု ဒါတ်မောက် (Dartmouth Workshop - ၁၉၅၆):''' ဝေါဟာရ &quot;Artificial Intelligence&quot; ဏအ် ဂှ် တၠပညာ '''John McCarthy''' စကာ လဝ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ကောံဓရီု ဒါတ်မောက် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၆ တုဲ၊ နူ အခိင် ဂှ် သတမ် တုဲ ပညာ AI ဏအ် ဍေံ ဒှ် ကၠုင် ကဏ္ဍ သုတေသန ခိုင်ကၠိုက် မွဲ ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ် ဂမၠိုင် ရ။

== ၂။ ကဏ္ဍ အဓိကဂမၠိုင် (Main Subfields of AI) ==
ပညာ ဉာဏ်ပ္တေအ် ဝွံ ဍေံ လှဲလး လောန် တုဲ ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ ဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ-
# '''မက်ရှေန် လာန်နေန် (Machine Learning - ML):''' ဒှ် နဲကဲ မဖန် ညံင် စက် တအ် ဂွံ &quot;ဗ္တောန် ကေတ်&quot; နူကဵု တင်ဂၞင် (Data) ဗွဲမဂၠိုင် အလဵု ဇကု ဍေံ (ဟွံဒး ချူ ပၠုပ် ကုတ်/Code ဍိုက်က်ပေင်င်) ရ။ ဍေံ လ္ၚတ် ရံင် ဗီုပြင် အတိတ် (Patterns) တုဲ ဍေံ မာန် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက် အနာဂတ် ရ။
# '''ဒိပ် လာန်နေန် (Deep Learning - DL):''' ဒှ် ကဏ္ဍ ဍောတ် မွဲ ပ္ဍဲ ML ရ။ ဍေံ စကာ &quot;သၞောတ် အာရီု စက်&quot; (Artificial Neural Networks) မကၠောန် ပတောအ် လဝ် ဗီုပြင် က္ဍဟ် ကောန်မၞိဟ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် မဇြိုင်သ္ဇိုင် လောန် (ဥပမာ - သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် ရုပ် ကဵု ရမ္သာင်)။
# '''ပွမကၠိုဟ် အရေဝ် သဘာဝ (Natural Language Processing - NLP):''' ဒှ် နဲပညာ မဖန် ညံင် စက် ဂွံ ကၠိုဟ် ခၠင်၊ မာန် ဟီု ကေုာံ မာန် ကၠာဲ အရေဝ် ဘာသာ ကောန်မၞိဟ် ရ (ဥပမာ - Google Translate ကဵု ChatGPT)။
# '''စက်ရုပ် (Robotics):''' ပွမဖန်ဗဒှ် စက်ရုပ် မာန် ချဳဒရာင် ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ပွဳပွူ သဘာဝ ဍာံဍာံ (ဥပမာ - စက်ရုပ် ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုံစက် ကေုာံ ကွဳစက် မာန် ဒဳ အလဵုအလျောက်)။

== ၃။ ပွမစကာ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် (Modern Applications) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဏအ်، ဉာဏ်ပ္တေအ် ဏအ် ဍေံ လုပ် စိုပ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ပိုဲ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ-
* '''ဖန်ဗဒှ် အနုသုခုမ ကေုာံ လိက် (Generative AI):''' သပ်ဝဲ မပ္တံကဵု ChatGPT, Gemini ကဵု Claude တအ် ဂှ် မာန် ချူ လိက်၊ သောင် ကလး ပြသၞာ တုဲ၊ သပ်ဝဲ ဗီုကဵု Midjourney တအ် ဂှ် မာန် ကၠောန် ပတိတ် ဓါတ်ရုပ် အနုပညာ အတိုင် ပၟိက် စိုတ် ပိုဲ ရ။ သပ်ဝဲ ဗီုကဵု Synthesia တအ် ဂှ် မာန် ဖန်ဗဒှ် ဗဳဒဳယဵု နကဵု AI Avatar ရ။
* '''ပရေင် ထတ်ယုက် (Healthcare):''' AI တအ် ဂှ် ညးတအ် စကာ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရုပ် ဓါတ်မှန် (X-rays, MRI) သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ယဲ ကေန်သာ ညံင် ဂွံ ပြဟ် နူ သဝ်ဝန် တအ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဂဥုဲ တၟိတၟိ ရ။
* '''ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သြန် (Finance):''' ဘာဏ် တအ် စကာ AI သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ပွမကၠတ် စကာ သြန် (Fraud detection) ကေုာံ သွက်ဂွံ ရာန် သွံ ရှယ်ယာ ပ္ဍဲ စရင် သြန် အလဵုအလျောက် ရ။
* '''ကွဳစက် အလဵုအလျောက် (Autonomous Vehicles):''' ကမ္မဏဳ ဗီုကဵု Tesla ကဵု Waymo တအ် စကာ AI သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ကွဳစက် ဂွံ ဒဳ ဇကု အလဵု ဇကု သီု ဟွံမွဲ ကု မၞိဟ် ဒဳ ရ။

== ၄။ အခက်အခုဲ ကေုာံ ပြသၞာ (Challenges and Ethics) ==
ၜိုန်ရ AI ကဵု ဖဵု ခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီု လေဝ်، ဍေံ သီု ပတိတ် ကဵု ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင် ဂွိင် စံင်မ ဗွဲမဂၠိုင် ရ-
# '''ကမၠောန် အောန် အာ (Job Displacement):''' ဟိုတ်နူ AI ကၠောန် ကမၠောန် မာန် ပြဟ် ကေုာံ ခိုဟ် နူ မၞိဟ် တုဲ، ကမၠောန် ဓမ္မတာ ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ - ကမၠောန် ချူ လိက်၊ ကမၠောန် ရုံစက်) တအ် လေပ် အိုတ် အာ မာန် ရ။
# '''ပရိုင် ဗၠေတ် ကေုာံ Deepfakes (Misinformation):''' AI ဏအ် ဍေံ မာန် ဖန်ဗဒှ် ဓါတ်ရုပ် ကဵု ဗဳဒဳယဵု ပတောအ် (Deepfakes) မတုပ် ညံင်ရဴ ဇေတ်ဇေတ် တုဲ၊ မၞိဟ် ဟွံခိုဟ် တအ် လေပ် စကာ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရိုင် ဗၠေတ် ကေုာံ ပလီုပလာ် ပရေင် ဍုင်ကွာန် မာန် ရ။
# '''ပြသၞာ ဓဝ်သဳလ (Ethical Concerns):''' &quot;ယဝ်ရ ကွဳစက် AI မွဲ စိုပ် အာ အကာဲအရာ မဒး ဇီု မၞိဟ် မ္ဂး، ဍေံ သ္ဒး ရုဲ ကေတ် ဇီု မၞိဟ် လဵု ရော?&quot; မဒှ် ပြသၞာ လညာတ် ဓဝ်သဳလ မသောင် ကလး ဟွံလောဲသွာ ဏီ ရ။ ပါဲနူ ဂှ် AI လ္ၚဵု တအ် ဂှ် လေပ် ပါ်ပဲါ (Bias) လတူ ဂကူ ဟွံသေင်မ္ဂး လိင် မၞိဟ် တအ် လေဝ် က္တဵုဒှ် မာန် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* မက်ရှေန် လာန်နေန် (Machine learning)
* စက်ရုပ် (Robotics)
* သိပ္ပံ ကောန်ဗျူတာ (Computer science)
* တက်နဝ်လဝ်ဂျဳ (Technology)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Russell, Stuart J.; Norvig, Peter (2021). ''Artificial Intelligence: A Modern Approach'' (4th ed.). Pearson.
* Turing, Alan (1950). &quot;Computing Machinery and Intelligence&quot;. ''Mind'', 59(236), 433-460.

{{DEFAULTSORT:ဉာဏ်ပ္တေအ်}}
[[Category:ဉာဏ်ပ္တေအ်|*]]
[[Category:သိပ္ပံ ကောန်ဗျူတာ]]
[[Category:နဲပညာ ခေတ်တၟိ]]</text>
      <sha1>qcr1yab2ehr6fzgv2b9a64dfmty34fy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox historical event</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10832</id>
    <revision>
      <id>54419</id>
      <timestamp>2026-05-07T07:58:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;noinclude&gt; {{Documentation subpage}} &lt;/noinclude&gt; {{Infobox | bodyclass =  | bodystyle = width:22em; | title = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | titlestyle = background: #2c3e50; color: white; font-size: 120%; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=220x200px}} | caption = {{{caption|}}} | image_map = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|size={...&quot;</comment>
      <origin>54419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2496" sha1="p6ghwdy4krxbvdp7epgbnb66mrlqa19" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
{{Documentation subpage}}
&lt;/noinclude&gt;
{{Infobox
| bodyclass = 
| bodystyle = width:22em;
| title = {{{name|{{PAGENAME}}}}}
| titlestyle = background: #2c3e50; color: white; font-size: 120%;
| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=220x200px}}
| caption = {{{caption|}}}
| image_map = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|size={{{image_map_size|}}}|sizedefault=220x200px}}
| map_caption = {{{map_caption|}}}
| labelstyle = background: #e6f0fa; width: 35%;
| datastyle = 

| label1 = ယၟုတၞဟ်
| data1 = {{{alt_name|}}}

| label2 = အခိင်ကာလ (Date)
| data2 = {{{date|}}}

| label3 = ဒတန် (Location)
| data3 = {{{location|}}}

| label4 = ဂကူ (Type)
| data4 = {{{type|}}}

| label5 = ဟိုတ် (Cause)
| data5 = {{{cause|}}}

| label6 = မၞိဟ်လုပ်လၟိဟ် (Participants)
| data6 = {{{participants|}}}

| label7 = မၞိဟ်ဒးဒုင် (Casualties)
| data7 = {{{casualties|}}}

| label8 = ဖဵု (Outcome)
| data8 = {{{outcome|}}}

| label9 = ပရူဝင် (History)
| data9 = {{{history|}}}

| label10 = စၟတ်သမ္တီ (Notes)
| data10 = {{{notes|}}}

}}&lt;noinclude&gt;

== ဂလာန်ဗွဲခမၞန် ==
ထာမ်ပလိက် '''Infobox historical event''' ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် သွက်သ္ဂောံထ္ၜး ဗၞတ်ဗ္တဳ (metadata) ပရူ **အရာမဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဝင်** (historical event) မွဲမွဲ။

ဥပမာ အရာမဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဝင်ဂမၠိုင် ဗီုကဵု:
* [[ပေါဲဗတိုက်ဍုင်ဗဂေါ]]
* [[ပေါဲဗတိုက်ဍုင်မတ်မလီု]]
* [[သဘင်ညဳသၟဟ်ပံင်ကောံ]]
* [[ပၞာန်ဂၠးတိပထမ]]
* [[ပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယ]]
* [[အခိင်ဍုၚ်မန်လီု]]

== စၟတ်တဲ ==
သွက်ဂွံစကာ ထာမ်ပလိက်ဝွံ ပ္ဍဲမုက်လိက်မွဲမွဲမ္ဂး ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ချူညိ။

```wikitext
{{Infobox historical event
| name = 
| alt_name = 
| image = 
| caption = 
| image_map = 
| map_caption = 
| date = 
| location = 
| type = 
| cause = 
| participants = 
| casualties = 
| outcome = 
| history = 
| notes = 
}}</text>
      <sha1>p6ghwdy4krxbvdp7epgbnb66mrlqa19</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကောံဓရီုဇၞော်သၟတ်မန် အလန်ဒုတိယ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10833</id>
    <revision>
      <id>54420</id>
      <timestamp>2026-05-07T08:02:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ကောံဓရီုဇၞော် သၟတ်မန် မရနုက်ကဵု ၜါဝါ မကၠောန်ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၂}} {{Infobox historical event | name = ကောံဓရီုဇၞော်သၟတ်မန် အလန်ဒုတိယ | native_name = The 2n...&quot;</comment>
      <origin>54420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9330" sha1="rflr0pz9ojx4oczzzbd6cb6c6vnfxm0" xml:space="preserve">{{Short description|ကောံဓရီုဇၞော် သၟတ်မန် မရနုက်ကဵု ၜါဝါ မကၠောန်ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၂}}
{{Infobox historical event
| name = ကောံဓရီုဇၞော်သၟတ်မန် အလန်ဒုတိယ
| native_name = The 2nd Mon Youth Conference
| image = | caption = ကောံဓရီုဇၞော်သၟတ်မန် အလန်ဒုတိယ
| date = သၞာံ ၂၀၂၂၊ ဇာန္နဝါရဳ ၂၇ - ၂၉
| location = ဒေသ မနွံ သၟဝ် ပရေင် အုပ်ဓုပ် [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ]] (NMSP)
| participants = ညးစၞး သၟတ် ၜိုတ် ၁၈၀ တၠ (အလုံ ဍုင် ကေုာံ ဍုင်သ္အာင်)
| outcome = ပွမဒုင်တဲ ပဒတန် မူဝါဒ သၟတ်မန်၊ ပွမရုဲစှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် တၟိ၊ ကေုာံ ပရေင် ညဳသၟဟ် ဍုင်ကွာန်
}}

'''ကောံဓရီုဇၞော်သၟတ်မန် အလန်ဒုတိယ''' ({{lang-en|The 2nd Mon Youth Conference}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ကောံဓရီု သဳကၠဳ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင် ဂကောံမၞိဟ် သၟတ် မန် အလန် ဒုတိယ မကၠောန် ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲကဵု စၟတ် တ္ၚဲ ဇာန္နဝါရဳ ၂၇ စဵုကဵု ၂၉၊ သၞာံ ၂၀၂၂ ရ။ ကောံဓရီု ဝွံ ညးတအ် ကၠောန် ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ မနွံ သၟဝ် ပရေင် အုပ်ဓုပ် [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ]] (NMSP) တုဲ ညးစၞး သၟတ် ၜိုတ် ၁၈၀ တၠ ပါလုပ် တိုန် စိုပ် လဝ် ရ။ 

== ၁။ ဝင် ကေုာံ အကာဲအရာ (Background and Context) ==
ကောံဓရီုဇၞော်သၟတ်မန် အလန် ပထမ ဂှ် ညးတအ် ကေင် ကၠောန် ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉ တေအ် ရ။ ၜိုန်ရ မိက်ဂွံ ဆက် ကၠောန် အာ လၟိုန် သၞာံ ကီု လေဝ်၊ ဟိုတ်နူကဵု ကပ် ယဲ ကိုဝ်ဗေတ်-၁၉ (COVID-19) ကေုာံ ပရေင် ပၞာန် သီ အဝဵု က္တဵုဒှ် လဝ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ကဵု ၂၀၂၁ တအ် ဂှ် ဒး ပဆုဲ လဇုဲ လဇ ထောအ် ရ။ 

သွက်ဂွံ ကၠောန် ဗဒှ် ကောံဓရီု အလန် ဒုတိယ ဏအ် ဂှ်၊ နာဲဉာဏ်သိုက် ရေမာန် (Nai Nyan Seik Rehman) မဒှ် ကမ္မတဳ ကေုာံ ညး ကဵု ကသပ် ဌာန်ကောံသၟတ်မန် (Mon Youth Forum Advisor) သီုကဵု ညး ကဵု ကသပ် တၞဟ် တအ် ဇက် အာ ကၠုင် လဝ် ဒေသ နာနာ ပွိုင် ၜါ သၞာံ ပြင် သွက်ဂွံ ကၠောန် သဘင် သဳကၠဳ (Workshops) ကု ကွးဘာ ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် သၟတ် တအ် ကိုပ်ကၠာ ရ။

== ၂။ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂမၠိုင် (Main Objectives) ==
ပ္ဍဲကဵု ကောံဓရီု အလန် ဒုတိယ ဏအ် မ္ဂး နွံ ကု တင်ရန်တၟအ် အဓိက ၃ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-
# '''ပွမဒုင်တဲ မူဝါဒ သၟတ်မန် (Approving Mon Youth Policy):''' သွက်ဂွံ သဳကၠဳ ကေုာံ ပဒတန် မူဝါဒ သၟတ်မန် (Mon Youth Policy draft) မပါလုပ် တင်ဂၞင် အရေးတကြီး ၁၁ တင်၊ မပ္တံကဵု ပရေင် စဵုဒၞာ ပွဳပွူ သဘာဝ၊ ပရေင် ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ပရေင် ပညာ၊ ကေုာံ ပရေင် အုပ်ဓုပ် ဒြပ် သဘာဝ (Natural resource management) တအ် ရ။
# '''ပွမရုဲစှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် (Electing New Leadership):''' သွက်ဂွံ ရုဲစှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် တၟိ သွက် ဌာန်ကောံသၟတ်မန် (Mon Youth Forum) ရ။
# '''ပရေင် ညဳသၟဟ် ကေုာံ ပရေင် ဍုင်ကွာန် (Solidarity and Political Engagement):''' သွက်ဂွံ ဒက် ပခိုင် ပရေင် ညဳသၟဟ် အကြာ သၟတ် မန် တအ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု အကာဲအရာ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဂကူ မန် ပ္ဍဲ အခိင် လၟုဟ် ရ။ သၟတ် တအ် မိက်ဂွံ ဆက်ဆောံ မွဲ ကရောံ ကု ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် မန် ကေုာံ ဂကောံ မှာဇန် (CSOs) တအ် အလုံ မွဲ ရ။

== ၃။ တင်သဳကၠဳ အဓိက ကေုာံ ပရေင် ဒစဵုဒစး (Key Discussions) ==
ပ္ဍဲ ကောံဓရီု ဏအ်၊ ညးစၞး သၟတ် တအ် သဳကၠဳ လဝ် အဓိက လတူ ကိုန်စဳမာန် ဇၞော်မောဝ် မက္တဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ မန် တအ် ရ။ 
* '''ဒစဵုဒစး ရုံစက် ပၟတ် တၟအ်ချး:''' သၟတ် တအ် ထ္ၜး ဆန္ဒ ဒစဵုဒစး ဍိုက်က်ပေင်င် လတူ ကိုန်စဳမာန် ရုံစက် ပၟတ် တၟအ်ချး (Coal power plant) မကၠောန် ဗဒှ် ပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင် ရေဝ် (Ye township) ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ညး မလုပ် ပတိတ် သြန် (Stakeholders) တအ် ဟွံစွံ သတိ ကေုာံ ဟွံကလင် အရေဝ် ညးဍုင်ကွာန် တအ် တုဲ، သၟတ် တအ် ဒတူ လိုင် လပါ် ညးဍုင်ကွာန် ရောင် ဂှ် နာဲဉာဏ်သိုက် ရေမာန် ဟီု ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ရ။
* '''ပရေင် ပံင်ကောံ ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန်:''' သၟတ် တအ် ဆဝ်မ္ၚုဟ် မိက်ဂွံ ညာတ် ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် မန် တအ် ပံင် ကောံ ဒှ် အာ မွဲ ဗော် ဓဝ် ရ။ ယဝ်ရ ပံင် ကောံ အာ မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ရုဲစှ် မ္ဂး သ္ဂောအ် ဇၞး မာန် တုဲ ဍေံ ကဵု ဖဵု သွက် ဂကူ မန် အလုံ မွဲ မာန် ရောင် ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ရ။

== ၄။ ညးပါလုပ် တိုန်စိုပ်ဂမၠိုင် (Participants) ==
ညးစၞး မတိုန် စိုပ် ၜိုတ် ၁၈၀ တၠ တအ် ဂှ် ဒှ်-
* ကွးဘာ အဆင့် သၠုင် ကေုာံ ကွးဘာ တက္ကသိုလ်
* သၟတ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် မှာဇန် နူကဵု အလုံ တွဵုရး ဍုင်မန်
* သၟတ် မန် နူကဵု ဒေသ အလုံ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ သၟတ် မန် ဍုင် သ္အာင် (Mon diaspora and international network)
* သၟတ် နူကဵု [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ]] (NMSP)
* သၟတ် နူကဵု [[ဗော်ညဳသၟဟ်မန်]] (MUP)
* ဂကောံ ညဳသၟဟ် ခမဳ သၟတ်

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ကောံဓရီုဇၞော်သၟတ်မန်]] (အလန် ပထမ - ၂၀၁၄)
* [[ဌာန်ကောံသၟတ်မန်]] (Mon Youth Forum)
* [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ]] (NMSP)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* DVB English (January 27, 2022). &quot;Mon Youths Gather for Second Annual Political Forum&quot;.

{{DEFAULTSORT:ကောံဓရီုဇၞော်သၟတ်မန် ၂၀၂၂}}
[[Category:ဝင် မန်]]
[[Category:ဂကောံ မန်]]
[[Category:သၟတ်]]</text>
      <sha1>rflr0pz9ojx4oczzzbd6cb6c6vnfxm0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54421</id>
      <parentid>54420</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T08:02:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၄။ ညးပါလုပ် တိုန်စိုပ်ဂမၠိုင် (Participants) */</comment>
      <origin>54421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9330" sha1="adk6mvh7uij0r6yv5e1mmnhggqtuqj2" xml:space="preserve">{{Short description|ကောံဓရီုဇၞော် သၟတ်မန် မရနုက်ကဵု ၜါဝါ မကၠောန်ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၂}}
{{Infobox historical event
| name = ကောံဓရီုဇၞော်သၟတ်မန် အလန်ဒုတိယ
| native_name = The 2nd Mon Youth Conference
| image = | caption = ကောံဓရီုဇၞော်သၟတ်မန် အလန်ဒုတိယ
| date = သၞာံ ၂၀၂၂၊ ဇာန္နဝါရဳ ၂၇ - ၂၉
| location = ဒေသ မနွံ သၟဝ် ပရေင် အုပ်ဓုပ် [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ]] (NMSP)
| participants = ညးစၞး သၟတ် ၜိုတ် ၁၈၀ တၠ (အလုံ ဍုင် ကေုာံ ဍုင်သ္အာင်)
| outcome = ပွမဒုင်တဲ ပဒတန် မူဝါဒ သၟတ်မန်၊ ပွမရုဲစှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် တၟိ၊ ကေုာံ ပရေင် ညဳသၟဟ် ဍုင်ကွာန်
}}

'''ကောံဓရီုဇၞော်သၟတ်မန် အလန်ဒုတိယ''' ({{lang-en|The 2nd Mon Youth Conference}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ကောံဓရီု သဳကၠဳ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင် ဂကောံမၞိဟ် သၟတ် မန် အလန် ဒုတိယ မကၠောန် ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲကဵု စၟတ် တ္ၚဲ ဇာန္နဝါရဳ ၂၇ စဵုကဵု ၂၉၊ သၞာံ ၂၀၂၂ ရ။ ကောံဓရီု ဝွံ ညးတအ် ကၠောန် ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ မနွံ သၟဝ် ပရေင် အုပ်ဓုပ် [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ]] (NMSP) တုဲ ညးစၞး သၟတ် ၜိုတ် ၁၈၀ တၠ ပါလုပ် တိုန် စိုပ် လဝ် ရ။ 

== ၁။ ဝင် ကေုာံ အကာဲအရာ (Background and Context) ==
ကောံဓရီုဇၞော်သၟတ်မန် အလန် ပထမ ဂှ် ညးတအ် ကေင် ကၠောန် ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉ တေအ် ရ။ ၜိုန်ရ မိက်ဂွံ ဆက် ကၠောန် အာ လၟိုန် သၞာံ ကီု လေဝ်၊ ဟိုတ်နူကဵု ကပ် ယဲ ကိုဝ်ဗေတ်-၁၉ (COVID-19) ကေုာံ ပရေင် ပၞာန် သီ အဝဵု က္တဵုဒှ် လဝ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ကဵု ၂၀၂၁ တအ် ဂှ် ဒး ပဆုဲ လဇုဲ လဇ ထောအ် ရ။ 

သွက်ဂွံ ကၠောန် ဗဒှ် ကောံဓရီု အလန် ဒုတိယ ဏအ် ဂှ်၊ နာဲဉာဏ်သိုက် ရေမာန် (Nai Nyan Seik Rehman) မဒှ် ကမ္မတဳ ကေုာံ ညး ကဵု ကသပ် ဌာန်ကောံသၟတ်မန် (Mon Youth Forum Advisor) သီုကဵု ညး ကဵု ကသပ် တၞဟ် တအ် ဇက် အာ ကၠုင် လဝ် ဒေသ နာနာ ပွိုင် ၜါ သၞာံ ပြင် သွက်ဂွံ ကၠောန် သဘင် သဳကၠဳ (Workshops) ကု ကွးဘာ ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် သၟတ် တအ် ကိုပ်ကၠာ ရ။

== ၂။ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂမၠိုင် (Main Objectives) ==
ပ္ဍဲကဵု ကောံဓရီု အလန် ဒုတိယ ဏအ် မ္ဂး နွံ ကု တင်ရန်တၟအ် အဓိက ၃ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-
# '''ပွမဒုင်တဲ မူဝါဒ သၟတ်မန် (Approving Mon Youth Policy):''' သွက်ဂွံ သဳကၠဳ ကေုာံ ပဒတန် မူဝါဒ သၟတ်မန် (Mon Youth Policy draft) မပါလုပ် တင်ဂၞင် အရေးတကြီး ၁၁ တင်၊ မပ္တံကဵု ပရေင် စဵုဒၞာ ပွဳပွူ သဘာဝ၊ ပရေင် ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ပရေင် ပညာ၊ ကေုာံ ပရေင် အုပ်ဓုပ် ဒြပ် သဘာဝ (Natural resource management) တအ် ရ။
# '''ပွမရုဲစှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် (Electing New Leadership):''' သွက်ဂွံ ရုဲစှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် တၟိ သွက် ဌာန်ကောံသၟတ်မန် (Mon Youth Forum) ရ။
# '''ပရေင် ညဳသၟဟ် ကေုာံ ပရေင် ဍုင်ကွာန် (Solidarity and Political Engagement):''' သွက်ဂွံ ဒက် ပခိုင် ပရေင် ညဳသၟဟ် အကြာ သၟတ် မန် တအ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု အကာဲအရာ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဂကူ မန် ပ္ဍဲ အခိင် လၟုဟ် ရ။ သၟတ် တအ် မိက်ဂွံ ဆက်ဆောံ မွဲ ကရောံ ကု ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် မန် ကေုာံ ဂကောံ မှာဇန် (CSOs) တအ် အလုံ မွဲ ရ။

== ၃။ တင်သဳကၠဳ အဓိက ကေုာံ ပရေင် ဒစဵုဒစး (Key Discussions) ==
ပ္ဍဲ ကောံဓရီု ဏအ်၊ ညးစၞး သၟတ် တအ် သဳကၠဳ လဝ် အဓိက လတူ ကိုန်စဳမာန် ဇၞော်မောဝ် မက္တဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ မန် တအ် ရ။ 
* '''ဒစဵုဒစး ရုံစက် ပၟတ် တၟအ်ချး:''' သၟတ် တအ် ထ္ၜး ဆန္ဒ ဒစဵုဒစး ဍိုက်က်ပေင်င် လတူ ကိုန်စဳမာန် ရုံစက် ပၟတ် တၟအ်ချး (Coal power plant) မကၠောန် ဗဒှ် ပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင် ရေဝ် (Ye township) ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ညး မလုပ် ပတိတ် သြန် (Stakeholders) တအ် ဟွံစွံ သတိ ကေုာံ ဟွံကလင် အရေဝ် ညးဍုင်ကွာန် တအ် တုဲ، သၟတ် တအ် ဒတူ လိုင် လပါ် ညးဍုင်ကွာန် ရောင် ဂှ် နာဲဉာဏ်သိုက် ရေမာန် ဟီု ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ရ။
* '''ပရေင် ပံင်ကောံ ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန်:''' သၟတ် တအ် ဆဝ်မ္ၚုဟ် မိက်ဂွံ ညာတ် ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် မန် တအ် ပံင် ကောံ ဒှ် အာ မွဲ ဗော် ဓဝ် ရ။ ယဝ်ရ ပံင် ကောံ အာ မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ရုဲစှ် မ္ဂး သ္ဂောအ် ဇၞး မာန် တုဲ ဍေံ ကဵု ဖဵု သွက် ဂကူ မန် အလုံ မွဲ မာန် ရောင် ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ရ။

== ၄။ ညးပါလုပ် တိုန်စိုပ်ဂမၠိုင် (Participants) ==
ညးစၞး မတိုန် စိုပ် ၜိုတ် ၁၈၀ တၠ တအ် ဂှ် ဒှ်-
* ကွးဘာ အဆံင် သၠုင် ကေုာံ ကွးဘာ တက္ကသိုလ်
* သၟတ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် မှာဇန် နူကဵု အလုံ တွဵုရး ဍုင်မန်
* သၟတ် မန် နူကဵု ဒေသ အလုံ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ သၟတ် မန် ဍုင် သ္အာင် (Mon diaspora and international network)
* သၟတ် နူကဵု [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ]] (NMSP)
* သၟတ် နူကဵု [[ဗော်ညဳသၟဟ်မန်]] (MUP)
* ဂကောံ ညဳသၟဟ် ခမဳ သၟတ်

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ကောံဓရီုဇၞော်သၟတ်မန်]] (အလန် ပထမ - ၂၀၁၄)
* [[ဌာန်ကောံသၟတ်မန်]] (Mon Youth Forum)
* [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ]] (NMSP)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* DVB English (January 27, 2022). &quot;Mon Youths Gather for Second Annual Political Forum&quot;.

{{DEFAULTSORT:ကောံဓရီုဇၞော်သၟတ်မန် ၂၀၂၂}}
[[Category:ဝင် မန်]]
[[Category:ဂကောံ မန်]]
[[Category:သၟတ်]]</text>
      <sha1>adk6mvh7uij0r6yv5e1mmnhggqtuqj2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကောံဓရီုဇၞော်သၟတ်မန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10834</id>
    <redirect title="ကောံဓရီုဇၞော်သၟတ်မန် အလန်ပထမ" />
    <revision>
      <id>54422</id>
      <timestamp>2026-05-07T08:07:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;REDIRECT[[ကောံဓရီုဇၞော်သၟတ်မန် အလန်ပထမ]]&quot;</comment>
      <origin>54422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112" sha1="m7g5g48velt970g7ekcx2aucv66cgbi" xml:space="preserve">&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;REDIRECT[[ကောံဓရီုဇၞော်သၟတ်မန် အလန်ပထမ]]</text>
      <sha1>m7g5g48velt970g7ekcx2aucv66cgbi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54423</id>
      <parentid>54422</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T08:07:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113" sha1="cjpvgy4c4ygul4ysbt8o7xz4o130i6c" xml:space="preserve">&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;REDIRECT [[ကောံဓရီုဇၞော်သၟတ်မန် အလန်ပထမ]]</text>
      <sha1>cjpvgy4c4ygul4ysbt8o7xz4o130i6c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54424</id>
      <parentid>54423</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T08:08:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>စာမျက်နှာကို [[ကောံဓရီုဇၞော်သၟတ်မန် အလန်ပထမ]] သို့ ပြန်ညွှန်းလိုက်သည်</comment>
      <origin>54424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96" sha1="0tctp99m5dh63ms53bunq63ontuy6sp" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ကောံဓရီုဇၞော်သၟတ်မန် အလန်ပထမ]]</text>
      <sha1>0tctp99m5dh63ms53bunq63ontuy6sp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တ္ၚဲသၟတ်မန် အလန်ဒစာံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10835</id>
    <revision>
      <id>54425</id>
      <timestamp>2026-05-07T08:12:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|သဘင် တ္ၚဲသၟတ်မန် မရနုက်ကဵု (၈) ဝါ မကၠောန်ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ကွာန်ကြုင်ဂူ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉}} {{Infobox historical event | name = တ္ၚဲသၟတ်မန် အလန်ဒစာံ | native_name = The 8th M...&quot;</comment>
      <origin>54425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9836" sha1="6xceke20q1wiae6vbnpwax1f642u0rp" xml:space="preserve">{{Short description|သဘင် တ္ၚဲသၟတ်မန် မရနုက်ကဵု (၈) ဝါ မကၠောန်ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ကွာန်ကြုင်ဂူ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉}}
{{Infobox historical event
| name = တ္ၚဲသၟတ်မန် အလန်ဒစာံ
| native_name = The 8th Mon Youth Day
| image = | caption = သဘင် ပံက် မုက် တ္ၚဲသၟတ်မန် အလန် (၈) ဝါ (ဓါတ်ရုပ်: MNA)
| date = သၞာံ ၂၀၁၉၊ ဒီဇေမ္ဗာ ၂၈
| location = ကွာန် ကြုင်ဂူ (Krone Guu)၊ ပွိုင်ဍုင် [[ကျာ်မြဟ်၊ ဍုင်|ကျာ်မြဟ်]]
| participants = ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၟတ် ၜိုတ် ၂၀,၀၀၀ တၠ
| organizations = [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ]] (NMSP), [[ဗော်ညဳသၟဟ်မန်]] (MUP), ဌာန်ကောံသၟတ်မန်, ဂကောံလိက်ပတ်ယေန်သၞာင်မန်
| outcome = လိက်လလောင်တြး ဆဝ်မ္ၚုဟ် သၟတ် တအ် ညံင် ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင် ဍုင်ကွာန် မန်
}}

'''တ္ၚဲသၟတ်မန် အလန်ဒစာံ''' ({{lang-en|The 8th Mon Youth Day}}) ဝွံ ဍေံဒှ် သဘင် မရနုက် ကဵု (၈) ဝါ သွက် တ္ၚဲသၟတ်မန် မကၠောန် ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲကဵု စၟတ် တ္ၚဲ ဒီဇေမ္ဗာ ၂၈၊ သၞာံ ၂၀၁၉ ပ္ဍဲကဵု ကွာန် ကြုင်ဂူ (Krone Guu)၊ ပွိုင်ဍုင် [[ကျာ်မြဟ်၊ ဍုင်|ကျာ်မြဟ်]] ရ။ ပ္ဍဲ သဘင် ဏအ် ညးကၠောန် ဗဒှ် ပွဲ တအ် ပတိတ် လဝ် လိက် လလောင် တြး မွဲ မဆဝ်မ္ၚုဟ် လဝ် သၟတ် တအ် ညံင် ဂွံ ထံက်ပင် ကေုာံ ပါလုပ် ချဳဒရာင် ပ္ဍဲကဵု ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကောန်ဂကူ မန် ရ။

သဘင် တ္ၚဲသၟတ်မန် ဝွံ ဍေံ နွံ ဝင် တမ်မူလ မစက္တဵုဒှ် လဝ် နူကဵု စၟတ် တ္ၚဲ ဒီဇေမ္ဗာ ၂၈၊ သၞာံ ၁၉၄၆ တေအ် ရ။

== ၁။ ညးပါလုပ် တိုန်စိုပ်ဂမၠိုင် (Attendees and Participants) ==
သဘင် တ္ၚဲသၟတ်မန် အလန် ဒစာံ ဝွံ ဍေံ ဒှ် သဘင် မဇၞော်ကၠေင် မွဲ တုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၟတ် အလုံ ဒေသ ပါလုပ် တိုန် စိုပ် ၜိုတ် ၂၀,၀၀၀ တၠ ရ။ ပ္ဍဲ သဘင် ဂှ် ပါလုပ် သီုကဵု-
* ဂကောံ ကွာ် ပၞာန် သၟတ် မန် (Parades) နူ ဒေသ နာနာ ၅၀ ဂကောံ
* ခမဳ သင် ဂမၠိုင်
* က္ဍိုပ်သကိုပ် နူကဵု [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ]] (NMSP) ကေုာံ [[ဗော်ညဳသၟဟ်မန်]] (MUP)
* ဂကောံ သၟတ် မန် နာနာ သာ်
* ဂကောံ လိက်ပတ် ယေန်သၞာင် မန် (Mon Literature and Culture Association)
* ဂကောံ ဂဳတ မန် ကေုာံ ဂကောံ သၟာ ချူ လိက် မန်
* ဂကောံ မှာဇန် (Civil Society Organizations) ဗွဲမဂၠိုင်

== ၂။ လိက်လလောင်တြး ကေုာံ အကာဲအရာ ပရေင် ဍုင်ကွာန် (Political Statements and Context) ==
ပ္ဍဲ သဘင် ဏအ်၊ တင် အဓိက အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပရေင် ဆဝ်မ္ၚုဟ် သၟတ် တအ် ညံင် ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ရ။ လိက် လလောင် တြး နူ ဂကောံ ကၠောန် ဗဒှ် ပွဲ တအ် ဂှ် ညးတအ် ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် အကာဲအရာ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင် ပၞာန် မက္တဵုဒှ် လဝ် ဍာ် တဲ ဏအ် ရ။
* '''ပရေင် ပဋိပက္ခ ပ္ဍဲ ပလိုင်ဂျပါန်:''' လိက် လလောင် တြး ဂှ် ညးတအ် ထ္ၜး သက်သဳ အကာဲအရာ ပရေင် ဍဵုဍိုက် မက္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ကွာန် ပလိုင်ဂျပါန် (Palaing Japan) မဒှ် ဒၞာဲ ဒပ် ပၞာန် ဗၟာ (Tatmadaw) ကေုာံ ဒပ် ပၟင် ပယျဵု ကရေင် (BGF) တအ် ဂစာန် သီ ကေတ် ဒပ် ပၞာန် မန် ရ။
* '''လညာတ် က္ဍိုပ်သကိုပ်:''' လိက် လလောင် တြး ဂှ် ဆက် ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;က္ဍိုပ်သကိုပ် ပိုဲ တအ် ဗ္ကန် လဝ် ဒဒှ်ရ၊ ယဝ်ရ ပိုဲ ဍိုန်လျ မ္ဂး ပိုဲ သ္ဒး ဒုင် ဍဵုဍိုက် (Persecuted) ရောင်။ နဒဒှ် တာလျိုင် မွဲ သွက် ကေင်ကာ ကောန်ဂကူ အနာဂတ်၊ သၟတ် ပိုဲ တအ် သ္ဒး ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကောန်ဂကူ မန် ရောင်။&quot;

== ၃။ ပရေင် ထံက်ပင် နူ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (NMSP Statement) ==
သဘင် တ္ၚဲသၟတ်မန် အလန် (၈) ဝါ ဏအ် ဂှ် ဍေံ တိုက်ဆိုင် ဒၟံင် ကု အခိင် ကောံဓရီု ဇၞော် ကမ္မတဳ ဗဟဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ မရနုက် ကဵု (၈) ဝါ ကီု ရ။ ကမ္မတဳ ဗဟဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ တအ် ပလံင် နင် လိက် သဝဏ် ကု သဘင် တ္ၚဲသၟတ်မန် တုဲ ဆဝ်မ္ၚုဟ် လဝ် သၟတ် တအ် ညံင် ဂွံ လုပ် ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ပ္ဍဲကဵု ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ရ။

လိက် သဝဏ် NMSP ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ - &quot;ကောံဓရီု ဇၞော် ကမ္မတဳ ဗဟဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဝွံ ဍေံ ဆဝ်မ္ၚုဟ် ဒၟံင် သၟတ် တအ် ညံင် ဂွံ လုပ် ယိုက်ဂၠေင်၊ လေပ် ဒှ် မာန် ပ္ဍဲကဵု ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် မရပ် လွဟ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသိုလ် အလဵု ဇကု (Self-determination) ကီု، ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် အပ္ဍဲ ဗီုပြင် သၞောဝ် ဥပဒေ (Legal framework) အတိုင် ဂၠံင် တရဴ ပရေင် ဍုင်ကွာန် မန် ကီု ရ။&quot;

ပါဲနူ ဂှ်၊ ဥက္ကဋ္ဌ ကၠောန် ဗဒှ် ပွဲ တ္ၚဲသၟတ်မန်၊ ညးစၞး နူ ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် တအ် ကေုာံ အမတ် စၠတ်ထဝ် မန် တအ် လေဝ် ဟီု တွံ ထံက်ပင် ပရေင် ချဳဒရာင် သၟတ် ပ္ဍဲ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ အခိင် ညးတအ် ဟီု ဂလာန် ကီု ရ။

== ၄။ သဘင် အနာဂတ် (Future Event) ==
အတိုင် ပွမအာတ်မိက် နူကဵု သၟတ် ဒေသ တအ် မ္ဂး، သဘင် တ္ၚဲသၟတ်မန် မရနုက် ကဵု (၉) ဝါ (The Ninth Mon Youth Day) ဂှ် သ္ဂောအ် ကၠောန် ဗဒှ် အာ ပ္ဍဲကဵု ပွိုင်ဍုင် ရေဝ် (Ye Township) ရောင် သ္ဂုတ်သွာတ် လဝ် ရ။ 

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[တ္ၚဲသၟတ်မန်]]
* [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ]] (NMSP)
* [[ဗော်ညဳသၟဟ်မန်]] (MUP)
* ပရေင် ဍုင်ကွာန် မန်

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Monnews (January 1, 2020). &quot;Mon Youth Day statement calls for more engagement in Mon political party&quot;.

{{DEFAULTSORT:တ္ၚဲသၟတ်မန် အလန်ဒစာံ}}
[[Category:ဝင် မန်]]
[[Category:သၟတ်]]
[[Category:ပရေင် ဍုင်ကွာန် မန်]]
[[Category:ကျာ်မြဟ်]]</text>
      <sha1>6xceke20q1wiae6vbnpwax1f642u0rp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54426</id>
      <parentid>54425</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T08:13:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9839" sha1="tdjudcuw82yyo2nbgqqmfnzyf0790wg" xml:space="preserve">{{Short description|သဘင် တ္ၚဲသၟတ်မန် မရနုက်ကဵု (၈) ဝါ မကၠောန်ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ကွာန်ကြုင်ဂူ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉}}
{{Infobox historical event
| name = တ္ၚဲသၟတ်မန် အလန်ဒစာံ
| native_name = The 8th Mon Youth Day
| image = | caption = သဘင် ပံက် မုက် တ္ၚဲသၟတ်မန် အလန် (၈) ဝါ (ဓါတ်ရုပ်: MNA)
| date = သၞာံ ၂၀၁၉၊ ဒဳဇြေန်ဗာ ၂၈
| location = ကွာန် ကြုင်ဂူ (Krone Guu)၊ ပွိုင်ဍုင် [[ကျာ်မြဟ်၊ ဍုင်|ကျာ်မြဟ်]]
| participants = ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၟတ် ၜိုတ် ၂၀,၀၀၀ တၠ
| organizations = [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ]] (NMSP), [[ဗော်ညဳသၟဟ်မန်]] (MUP), ဌာန်ကောံသၟတ်မန်, ဂကောံလိက်ပတ်ယေန်သၞာင်မန်
| outcome = လိက်လလောင်တြး ဆဝ်မ္ၚုဟ် သၟတ် တအ် ညံင် ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင် ဍုင်ကွာန် မန်
}}

'''တ္ၚဲသၟတ်မန် အလန်ဒစာံ''' ({{lang-en|The 8th Mon Youth Day}}) ဝွံ ဍေံဒှ် သဘင် မရနုက် ကဵု (၈) ဝါ သွက် တ္ၚဲသၟတ်မန် မကၠောန် ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲကဵု စၟတ် တ္ၚဲ ဒီဇေမ္ဗာ ၂၈၊ သၞာံ ၂၀၁၉ ပ္ဍဲကဵု ကွာန် ကြုင်ဂူ (Krone Guu)၊ ပွိုင်ဍုင် [[ကျာ်မြဟ်၊ ဍုင်|ကျာ်မြဟ်]] ရ။ ပ္ဍဲ သဘင် ဏအ် ညးကၠောန် ဗဒှ် ပွဲ တအ် ပတိတ် လဝ် လိက် လလောင် တြး မွဲ မဆဝ်မ္ၚုဟ် လဝ် သၟတ် တအ် ညံင် ဂွံ ထံက်ပင် ကေုာံ ပါလုပ် ချဳဒရာင် ပ္ဍဲကဵု ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကောန်ဂကူ မန် ရ။

သဘင် တ္ၚဲသၟတ်မန် ဝွံ ဍေံ နွံ ဝင် တမ်မူလ မစက္တဵုဒှ် လဝ် နူကဵု စၟတ် တ္ၚဲ ဒီဇေမ္ဗာ ၂၈၊ သၞာံ ၁၉၄၆ တေအ် ရ။

== ၁။ ညးပါလုပ် တိုန်စိုပ်ဂမၠိုင် (Attendees and Participants) ==
သဘင် တ္ၚဲသၟတ်မန် အလန် ဒစာံ ဝွံ ဍေံ ဒှ် သဘင် မဇၞော်ကၠေင် မွဲ တုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၟတ် အလုံ ဒေသ ပါလုပ် တိုန် စိုပ် ၜိုတ် ၂၀,၀၀၀ တၠ ရ။ ပ္ဍဲ သဘင် ဂှ် ပါလုပ် သီုကဵု-
* ဂကောံ ကွာ် ပၞာန် သၟတ် မန် (Parades) နူ ဒေသ နာနာ ၅၀ ဂကောံ
* ခမဳ သင် ဂမၠိုင်
* က္ဍိုပ်သကိုပ် နူကဵု [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ]] (NMSP) ကေုာံ [[ဗော်ညဳသၟဟ်မန်]] (MUP)
* ဂကောံ သၟတ် မန် နာနာ သာ်
* ဂကောံ လိက်ပတ် ယေန်သၞာင် မန် (Mon Literature and Culture Association)
* ဂကောံ ဂဳတ မန် ကေုာံ ဂကောံ သၟာ ချူ လိက် မန်
* ဂကောံ မှာဇန် (Civil Society Organizations) ဗွဲမဂၠိုင်

== ၂။ လိက်လလောင်တြး ကေုာံ အကာဲအရာ ပရေင် ဍုင်ကွာန် (Political Statements and Context) ==
ပ္ဍဲ သဘင် ဏအ်၊ တင် အဓိက အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပရေင် ဆဝ်မ္ၚုဟ် သၟတ် တအ် ညံင် ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ရ။ လိက် လလောင် တြး နူ ဂကောံ ကၠောန် ဗဒှ် ပွဲ တအ် ဂှ် ညးတအ် ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် အကာဲအရာ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင် ပၞာန် မက္တဵုဒှ် လဝ် ဍာ် တဲ ဏအ် ရ။
* '''ပရေင် ပဋိပက္ခ ပ္ဍဲ ပလိုင်ဂျပါန်:''' လိက် လလောင် တြး ဂှ် ညးတအ် ထ္ၜး သက်သဳ အကာဲအရာ ပရေင် ဍဵုဍိုက် မက္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ကွာန် ပလိုင်ဂျပါန် (Palaing Japan) မဒှ် ဒၞာဲ ဒပ် ပၞာန် ဗၟာ (Tatmadaw) ကေုာံ ဒပ် ပၟင် ပယျဵု ကရေင် (BGF) တအ် ဂစာန် သီ ကေတ် ဒပ် ပၞာန် မန် ရ။
* '''လညာတ် က္ဍိုပ်သကိုပ်:''' လိက် လလောင် တြး ဂှ် ဆက် ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;က္ဍိုပ်သကိုပ် ပိုဲ တအ် ဗ္ကန် လဝ် ဒဒှ်ရ၊ ယဝ်ရ ပိုဲ ဍိုန်လျ မ္ဂး ပိုဲ သ္ဒး ဒုင် ဍဵုဍိုက် (Persecuted) ရောင်။ နဒဒှ် တာလျိုင် မွဲ သွက် ကေင်ကာ ကောန်ဂကူ အနာဂတ်၊ သၟတ် ပိုဲ တအ် သ္ဒး ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကောန်ဂကူ မန် ရောင်။&quot;

== ၃။ ပရေင် ထံက်ပင် နူ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (NMSP Statement) ==
သဘင် တ္ၚဲသၟတ်မန် အလန် (၈) ဝါ ဏအ် ဂှ် ဍေံ တိုက်ဆိုင် ဒၟံင် ကု အခိင် ကောံဓရီု ဇၞော် ကမ္မတဳ ဗဟဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ မရနုက် ကဵု (၈) ဝါ ကီု ရ။ ကမ္မတဳ ဗဟဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ တအ် ပလံင် နင် လိက် သဝဏ် ကု သဘင် တ္ၚဲသၟတ်မန် တုဲ ဆဝ်မ္ၚုဟ် လဝ် သၟတ် တအ် ညံင် ဂွံ လုပ် ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ပ္ဍဲကဵု ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ရ။

လိက် သဝဏ် NMSP ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ - &quot;ကောံဓရီု ဇၞော် ကမ္မတဳ ဗဟဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဝွံ ဍေံ ဆဝ်မ္ၚုဟ် ဒၟံင် သၟတ် တအ် ညံင် ဂွံ လုပ် ယိုက်ဂၠေင်၊ လေပ် ဒှ် မာန် ပ္ဍဲကဵု ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် မရပ် လွဟ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသိုလ် အလဵု ဇကု (Self-determination) ကီု، ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် အပ္ဍဲ ဗီုပြင် သၞောဝ် ဥပဒေ (Legal framework) အတိုင် ဂၠံင် တရဴ ပရေင် ဍုင်ကွာန် မန် ကီု ရ။&quot;

ပါဲနူ ဂှ်၊ ဥက္ကဋ္ဌ ကၠောန် ဗဒှ် ပွဲ တ္ၚဲသၟတ်မန်၊ ညးစၞး နူ ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် တအ် ကေုာံ အမတ် စၠတ်ထဝ် မန် တအ် လေဝ် ဟီု တွံ ထံက်ပင် ပရေင် ချဳဒရာင် သၟတ် ပ္ဍဲ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ အခိင် ညးတအ် ဟီု ဂလာန် ကီု ရ။

== ၄။ သဘင် အနာဂတ် (Future Event) ==
အတိုင် ပွမအာတ်မိက် နူကဵု သၟတ် ဒေသ တအ် မ္ဂး، သဘင် တ္ၚဲသၟတ်မန် မရနုက် ကဵု (၉) ဝါ (The Ninth Mon Youth Day) ဂှ် သ္ဂောအ် ကၠောန် ဗဒှ် အာ ပ္ဍဲကဵု ပွိုင်ဍုင် ရေဝ် (Ye Township) ရောင် သ္ဂုတ်သွာတ် လဝ် ရ။ 

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[တ္ၚဲသၟတ်မန်]]
* [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ]] (NMSP)
* [[ဗော်ညဳသၟဟ်မန်]] (MUP)
* ပရေင် ဍုင်ကွာန် မန်

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Monnews (January 1, 2020). &quot;Mon Youth Day statement calls for more engagement in Mon political party&quot;.

{{DEFAULTSORT:တ္ၚဲသၟတ်မန် အလန်ဒစာံ}}
[[Category:ဝင် မန်]]
[[Category:သၟတ်]]
[[Category:ပရေင် ဍုင်ကွာန် မန်]]
[[Category:ကျာ်မြဟ်]]</text>
      <sha1>tdjudcuw82yyo2nbgqqmfnzyf0790wg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54427</id>
      <parentid>54426</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T08:19:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9826" sha1="qbwsdz5hrufb8qq10nims1yo7okmsqe" xml:space="preserve">{{Short description|သဘင် တ္ၚဲသၟတ်မန် မရနုက်ကဵု (၈) ဝါ မကၠောန်ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ကွာန်ကြုင်ဂူ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉}}
{{Infobox historical event
| name = တ္ၚဲသၟတ်မန် အလန်ဒစာံ
| native_name = The 8th Mon Youth Day
| image = | caption = သဘင် ပံက် မုက် တ္ၚဲသၟတ်မန် အလန် (၈) ဝါ (ဓါတ်ရုပ်: MNA)
| date = သၞာံ ၂၀၁၉၊ ဒဳဇြေန်ဗာ ၂၈
| location = ကွာန် ကြုင်ဂူ (Krone Guu)၊ ပွိုင်ဍုင် [[ကျာ်မြဟ်၊ ဍုင်|ကျာ်မြဟ်]]
| participants = ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၟတ် ၜိုတ် ၂၀,၀၀၀ တၠ
| organizations = [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ]] (NMSP), [[ဗော်ညဳသၟဟ်မန်]] (MUP), ဌာန်ကောံသၟတ်မန်, ဂကောံလိက်ပတ်ယေန်သၞာင်မန်
| outcome = လိက်လလောင်တြး ဆဝ်မ္ၚုဟ် သၟတ် တအ် ညံင် ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင် ဍုင်ကွာန် မန်
}}

'''တ္ၚဲသၟတ်မန် အလန်ဒစာံ''' ({{lang-en|The 8th Mon Youth Day}}) ဝွံ ဍေံဒှ် သဘင် မရနုက် ကဵု (၈) ဝါ သွက် တ္ၚဲသၟတ်မန် မကၠောန် ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲကဵု စၟတ် တ္ၚဲ ဒဳဇြေန်ဗာ ၂၈၊ သၞာံ ၂၀၁၉ ပ္ဍဲကဵု ဒဵုခရီု (Krone Guu)၊ ပွိုင်ဍုင် [[ကျာ်မြဟ်၊ ဍုင်|ကျာ်မြဟ်]] ရ။ ပ္ဍဲ သဘင် ဏအ် ညးကၠောန် ဗဒှ် ပွဲ တအ် ပတိတ် လဝ် လိက် လလောင် တြး မွဲ မဆဝ်မ္ၚုဟ် လဝ် သၟတ် တအ် ညံင် ဂွံ ထံက်ပင် ကေုာံ ပါလုပ် ချဳဒရာင် ပ္ဍဲကဵု ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကောန်ဂကူ မန် ရ။

သဘင် တ္ၚဲသၟတ်မန် ဝွံ ဍေံ နွံ ဝင် တမ်မူလ မစက္တဵုဒှ် လဝ် နူကဵု စၟတ် တ္ၚဲ ဒီဇေမ္ဗာ ၂၈၊ သၞာံ ၁၉၄၆ တေအ် ရ။

== ၁။ ညးပါလုပ် တိုန်စိုပ်ဂမၠိုင် (Attendees and Participants) ==
သဘင် တ္ၚဲသၟတ်မန် အလန် ဒစာံ ဝွံ ဍေံ ဒှ် သဘင် မဇၞော်ကၠေင် မွဲ တုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၟတ် အလုံ ဒေသ ပါလုပ် တိုန် စိုပ် ၜိုတ် ၂၀,၀၀၀ တၠ ရ။ ပ္ဍဲ သဘင် ဂှ် ပါလုပ် သီုကဵု-
* ဂကောံ ကွာ် ပၞာန် သၟတ် မန် (Parades) နူ ဒေသ နာနာ ၅၀ ဂကောံ
* ခမဳ သင် ဂမၠိုင်
* က္ဍိုပ်သကိုပ် နူကဵု [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ]] (NMSP) ကေုာံ [[ဗော်ညဳသၟဟ်မန်]] (MUP)
* ဂကောံ သၟတ် မန် နာနာ သာ်
* ဂကောံ လိက်ပတ် ယေန်သၞာင် မန် (Mon Literature and Culture Association)
* ဂကောံ ဂဳတ မန် ကေုာံ ဂကောံ သၟာ ချူ လိက် မန်
* ဂကောံ မှာဇန် (Civil Society Organizations) ဗွဲမဂၠိုင်

== ၂။ လိက်လလောင်တြး ကေုာံ အကာဲအရာ ပရေင် ဍုင်ကွာန် (Political Statements and Context) ==
ပ္ဍဲ သဘင် ဏအ်၊ တင် အဓိက အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပရေင် ဆဝ်မ္ၚုဟ် သၟတ် တအ် ညံင် ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ရ။ လိက် လလောင် တြး နူ ဂကောံ ကၠောန် ဗဒှ် ပွဲ တအ် ဂှ် ညးတအ် ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် အကာဲအရာ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင် ပၞာန် မက္တဵုဒှ် လဝ် ဍာ် တဲ ဏအ် ရ။
* '''ပရေင် ပဋိပက္ခ ပ္ဍဲ ပလိုင်ဂျပါန်:''' လိက် လလောင် တြး ဂှ် ညးတအ် ထ္ၜး သက်သဳ အကာဲအရာ ပရေင် ဍဵုဍိုက် မက္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ကွာန် ပလိုင်ဂျပါန် (Palaing Japan) မဒှ် ဒၞာဲ ဒပ် ပၞာန် ဗၟာ (Tatmadaw) ကေုာံ ဒပ် ပၟင် ပယျဵု ကရေင် (BGF) တအ် ဂစာန် သီ ကေတ် ဒပ် ပၞာန် မန် ရ။
* '''လညာတ် က္ဍိုပ်သကိုပ်:''' လိက် လလောင် တြး ဂှ် ဆက် ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;က္ဍိုပ်သကိုပ် ပိုဲ တအ် ဗ္ကန် လဝ် ဒဒှ်ရ၊ ယဝ်ရ ပိုဲ ဍိုန်လျ မ္ဂး ပိုဲ သ္ဒး ဒုင် ဍဵုဍိုက် (Persecuted) ရောင်။ နဒဒှ် တာလျိုင် မွဲ သွက် ကေင်ကာ ကောန်ဂကူ အနာဂတ်၊ သၟတ် ပိုဲ တအ် သ္ဒး ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကောန်ဂကူ မန် ရောင်။&quot;

== ၃။ ပရေင် ထံက်ပင် နူ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (NMSP Statement) ==
သဘင် တ္ၚဲသၟတ်မန် အလန် (၈) ဝါ ဏအ် ဂှ် ဍေံ တိုက်ဆိုင် ဒၟံင် ကု အခိင် ကောံဓရီု ဇၞော် ကမ္မတဳ ဗဟဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ မရနုက် ကဵု (၈) ဝါ ကီု ရ။ ကမ္မတဳ ဗဟဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ တအ် ပလံင် နင် လိက် သဝဏ် ကု သဘင် တ္ၚဲသၟတ်မန် တုဲ ဆဝ်မ္ၚုဟ် လဝ် သၟတ် တအ် ညံင် ဂွံ လုပ် ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ပ္ဍဲကဵု ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ရ။

လိက် သဝဏ် NMSP ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ - &quot;ကောံဓရီု ဇၞော် ကမ္မတဳ ဗဟဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဝွံ ဍေံ ဆဝ်မ္ၚုဟ် ဒၟံင် သၟတ် တအ် ညံင် ဂွံ လုပ် ယိုက်ဂၠေင်၊ လေပ် ဒှ် မာန် ပ္ဍဲကဵု ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် မရပ် လွဟ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသိုလ် အလဵု ဇကု (Self-determination) ကီု، ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် အပ္ဍဲ ဗီုပြင် သၞောဝ် ဥပဒေ (Legal framework) အတိုင် ဂၠံင် တရဴ ပရေင် ဍုင်ကွာန် မန် ကီု ရ။&quot;

ပါဲနူ ဂှ်၊ ဥက္ကဋ္ဌ ကၠောန် ဗဒှ် ပွဲ တ္ၚဲသၟတ်မန်၊ ညးစၞး နူ ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် တအ် ကေုာံ အမတ် စၠတ်ထဝ် မန် တအ် လေဝ် ဟီု တွံ ထံက်ပင် ပရေင် ချဳဒရာင် သၟတ် ပ္ဍဲ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ အခိင် ညးတအ် ဟီု ဂလာန် ကီု ရ။

== ၄။ သဘင် အနာဂတ် (Future Event) ==
အတိုင် ပွမအာတ်မိက် နူကဵု သၟတ် ဒေသ တအ် မ္ဂး، သဘင် တ္ၚဲသၟတ်မန် မရနုက် ကဵု (၉) ဝါ (The Ninth Mon Youth Day) ဂှ် သ္ဂောအ် ကၠောန် ဗဒှ် အာ ပ္ဍဲကဵု ပွိုင်ဍုင် ရေဝ် (Ye Township) ရောင် သ္ဂုတ်သွာတ် လဝ် ရ။ 

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[တ္ၚဲသၟတ်မန်]]
* [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ]] (NMSP)
* [[ဗော်ညဳသၟဟ်မန်]] (MUP)
* ပရေင် ဍုင်ကွာန် မန်

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Monnews (January 1, 2020). &quot;Mon Youth Day statement calls for more engagement in Mon political party&quot;.

{{DEFAULTSORT:တ္ၚဲသၟတ်မန် အလန်ဒစာံ}}
[[Category:ဝင် မန်]]
[[Category:သၟတ်]]
[[Category:ပရေင် ဍုင်ကွာန် မန်]]
[[Category:ကျာ်မြဟ်]]</text>
      <sha1>qbwsdz5hrufb8qq10nims1yo7okmsqe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54428</id>
      <parentid>54427</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T08:20:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9819" sha1="1dyyo5y9fdxrl37qncqqno4krjdr9j8" xml:space="preserve">{{Short description|သဘင် တ္ၚဲသၟတ်မန် မရနုက်ကဵု (၈) ဝါ မကၠောန်ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ကွာန်ကြုင်ဂူ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉}}
{{Infobox historical event
| name = တ္ၚဲသၟတ်မန် အလန်ဒစာံ
| native_name = The 8th Mon Youth Day
| image = | caption = သဘင် ပံက် မုက် တ္ၚဲသၟတ်မန် အလန် (၈) ဝါ (ဓါတ်ရုပ်: MNA)
| date = သၞာံ ၂၀၁၉၊ ဒဳဇြေန်ဗာ ၂၈
| location = ဗလးဒဵုခရီု (Krone Guu)၊ ပွိုင်ဍုင် [[ကျာ်မြဟ်၊ ဍုင်|ကျာ်မြဟ်]]
| participants = ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၟတ် ၜိုတ် ၂၀,၀၀၀ တၠ
| organizations = [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ]] (NMSP), [[ဗော်ညဳသၟဟ်မန်]] (MUP), ဌာန်ကောံသၟတ်မန်, ဂကောံလိက်ပတ်ယေန်သၞာင်မန်
| outcome = လိက်လလောင်တြး ဆဝ်မ္ၚုဟ် သၟတ် တအ် ညံင် ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင် ဍုင်ကွာန် မန်
}}

'''တ္ၚဲသၟတ်မန် အလန်ဒစာံ''' ({{lang-en|The 8th Mon Youth Day}}) ဝွံ ဍေံဒှ် သဘင် မရနုက် ကဵု (၈) ဝါ သွက် တ္ၚဲသၟတ်မန် မကၠောန် ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲကဵု စၟတ် တ္ၚဲ ဒဳဇြေန်ဗာ ၂၈၊ သၞာံ ၂၀၁၉ ပ္ဍဲကဵု ဒဵုခရီု (Krone Guu)၊ ပွိုင်ဍုင် [[ကျာ်မြဟ်၊ ဍုင်|ကျာ်မြဟ်]] ရ။ ပ္ဍဲ သဘင် ဏအ် ညးကၠောန် ဗဒှ် ပွဲ တအ် ပတိတ် လဝ် လိက် လလောင် တြး မွဲ မဆဝ်မ္ၚုဟ် လဝ် သၟတ် တအ် ညံင် ဂွံ ထံက်ပင် ကေုာံ ပါလုပ် ချဳဒရာင် ပ္ဍဲကဵု ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကောန်ဂကူ မန် ရ။

သဘင် တ္ၚဲသၟတ်မန် ဝွံ ဍေံ နွံ ဝင် တမ်မူလ မစက္တဵုဒှ် လဝ် နူကဵု စၟတ် တ္ၚဲ ဒီဇေမ္ဗာ ၂၈၊ သၞာံ ၁၉၄၆ တေအ် ရ။

== ၁။ ညးပါလုပ် တိုန်စိုပ်ဂမၠိုင် (Attendees and Participants) ==
သဘင် တ္ၚဲသၟတ်မန် အလန် ဒစာံ ဝွံ ဍေံ ဒှ် သဘင် မဇၞော်ကၠေင် မွဲ တုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၟတ် အလုံ ဒေသ ပါလုပ် တိုန် စိုပ် ၜိုတ် ၂၀,၀၀၀ တၠ ရ။ ပ္ဍဲ သဘင် ဂှ် ပါလုပ် သီုကဵု-
* ဂကောံ ကွာ် ပၞာန် သၟတ် မန် (Parades) နူ ဒေသ နာနာ ၅၀ ဂကောံ
* ခမဳ သင် ဂမၠိုင်
* က္ဍိုပ်သကိုပ် နူကဵု [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ]] (NMSP) ကေုာံ [[ဗော်ညဳသၟဟ်မန်]] (MUP)
* ဂကောံ သၟတ် မန် နာနာ သာ်
* ဂကောံ လိက်ပတ် ယေန်သၞာင် မန် (Mon Literature and Culture Association)
* ဂကောံ ဂဳတ မန် ကေုာံ ဂကောံ သၟာ ချူ လိက် မန်
* ဂကောံ မှာဇန် (Civil Society Organizations) ဗွဲမဂၠိုင်

== ၂။ လိက်လလောင်တြး ကေုာံ အကာဲအရာ ပရေင် ဍုင်ကွာန် (Political Statements and Context) ==
ပ္ဍဲ သဘင် ဏအ်၊ တင် အဓိက အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပရေင် ဆဝ်မ္ၚုဟ် သၟတ် တအ် ညံင် ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ရ။ လိက် လလောင် တြး နူ ဂကောံ ကၠောန် ဗဒှ် ပွဲ တအ် ဂှ် ညးတအ် ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် အကာဲအရာ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင် ပၞာန် မက္တဵုဒှ် လဝ် ဍာ် တဲ ဏအ် ရ။
* '''ပရေင် ပဋိပက္ခ ပ္ဍဲ ပလိုင်ဂျပါန်:''' လိက် လလောင် တြး ဂှ် ညးတအ် ထ္ၜး သက်သဳ အကာဲအရာ ပရေင် ဍဵုဍိုက် မက္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ကွာန် ပလိုင်ဂျပါန် (Palaing Japan) မဒှ် ဒၞာဲ ဒပ် ပၞာန် ဗၟာ (Tatmadaw) ကေုာံ ဒပ် ပၟင် ပယျဵု ကရေင် (BGF) တအ် ဂစာန် သီ ကေတ် ဒပ် ပၞာန် မန် ရ။
* '''လညာတ် က္ဍိုပ်သကိုပ်:''' လိက် လလောင် တြး ဂှ် ဆက် ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;က္ဍိုပ်သကိုပ် ပိုဲ တအ် ဗ္ကန် လဝ် ဒဒှ်ရ၊ ယဝ်ရ ပိုဲ ဍိုန်လျ မ္ဂး ပိုဲ သ္ဒး ဒုင် ဍဵုဍိုက် (Persecuted) ရောင်။ နဒဒှ် တာလျိုင် မွဲ သွက် ကေင်ကာ ကောန်ဂကူ အနာဂတ်၊ သၟတ် ပိုဲ တအ် သ္ဒး ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကောန်ဂကူ မန် ရောင်။&quot;

== ၃။ ပရေင် ထံက်ပင် နူ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (NMSP Statement) ==
သဘင် တ္ၚဲသၟတ်မန် အလန် (၈) ဝါ ဏအ် ဂှ် ဍေံ တိုက်ဆိုင် ဒၟံင် ကု အခိင် ကောံဓရီု ဇၞော် ကမ္မတဳ ဗဟဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ မရနုက် ကဵု (၈) ဝါ ကီု ရ။ ကမ္မတဳ ဗဟဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ တအ် ပလံင် နင် လိက် သဝဏ် ကု သဘင် တ္ၚဲသၟတ်မန် တုဲ ဆဝ်မ္ၚုဟ် လဝ် သၟတ် တအ် ညံင် ဂွံ လုပ် ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ပ္ဍဲကဵု ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ရ။

လိက် သဝဏ် NMSP ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ - &quot;ကောံဓရီု ဇၞော် ကမ္မတဳ ဗဟဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဝွံ ဍေံ ဆဝ်မ္ၚုဟ် ဒၟံင် သၟတ် တအ် ညံင် ဂွံ လုပ် ယိုက်ဂၠေင်၊ လေပ် ဒှ် မာန် ပ္ဍဲကဵု ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် မရပ် လွဟ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသိုလ် အလဵု ဇကု (Self-determination) ကီု، ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် အပ္ဍဲ ဗီုပြင် သၞောဝ် ဥပဒေ (Legal framework) အတိုင် ဂၠံင် တရဴ ပရေင် ဍုင်ကွာန် မန် ကီု ရ။&quot;

ပါဲနူ ဂှ်၊ ဥက္ကဋ္ဌ ကၠောန် ဗဒှ် ပွဲ တ္ၚဲသၟတ်မန်၊ ညးစၞး နူ ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် တအ် ကေုာံ အမတ် စၠတ်ထဝ် မန် တအ် လေဝ် ဟီု တွံ ထံက်ပင် ပရေင် ချဳဒရာင် သၟတ် ပ္ဍဲ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ အခိင် ညးတအ် ဟီု ဂလာန် ကီု ရ။

== ၄။ သဘင် အနာဂတ် (Future Event) ==
အတိုင် ပွမအာတ်မိက် နူကဵု သၟတ် ဒေသ တအ် မ္ဂး، သဘင် တ္ၚဲသၟတ်မန် မရနုက် ကဵု (၉) ဝါ (The Ninth Mon Youth Day) ဂှ် သ္ဂောအ် ကၠောန် ဗဒှ် အာ ပ္ဍဲကဵု ပွိုင်ဍုင် ရေဝ် (Ye Township) ရောင် သ္ဂုတ်သွာတ် လဝ် ရ။ 

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[တ္ၚဲသၟတ်မန်]]
* [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ]] (NMSP)
* [[ဗော်ညဳသၟဟ်မန်]] (MUP)
* ပရေင် ဍုင်ကွာန် မန်

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Monnews (January 1, 2020). &quot;Mon Youth Day statement calls for more engagement in Mon political party&quot;.

{{DEFAULTSORT:တ္ၚဲသၟတ်မန် အလန်ဒစာံ}}
[[Category:ဝင် မန်]]
[[Category:သၟတ်]]
[[Category:ပရေင် ဍုင်ကွာန် မန်]]
[[Category:ကျာ်မြဟ်]]</text>
      <sha1>1dyyo5y9fdxrl37qncqqno4krjdr9j8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54429</id>
      <parentid>54428</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T08:20:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9870" sha1="bi2ku44cmqecmhkqox6b4vw5fggg94i" xml:space="preserve">{{Short description|သဘင် တ္ၚဲသၟတ်မန် မရနုက်ကဵု (၈) ဝါ မကၠောန်ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ကွာန်ကြုင်ဂူ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉}}
{{Infobox historical event
| name = တ္ၚဲသၟတ်မန် အလန်ဒစာံ
| native_name = The 8th Mon Youth Day
| image = | caption = သဘင် ပံက် မုက် တ္ၚဲသၟတ်မန် အလန် (၈) ဝါ (ဓါတ်ရုပ်: MNA)
| date = သၞာံ ၂၀၁၉၊ ဒဳဇြေန်ဗာ ၂၈
| location = ဗလးဒဵုခရီု (Krone Guu)၊ ပွိုင်ဍုင် [[ကျာ်မြဟ်၊ ဍုင်|ကျာ်မြဟ်]]
| participants = ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၟတ် ၜိုတ် ၂၀,၀၀၀ တၠ
| organizations = [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ]] (NMSP), [[ဗော်ညဳသၟဟ်မန်]] (MUP), ဌာန်ကောံသၟတ်မန်, ဂကောံလိက်ပတ်ယေန်သၞာင်မန်
| outcome = လိက်လလောင်တြး ဆဝ်မ္ၚုဟ် သၟတ် တအ် ညံင် ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင် ဍုင်ကွာန် မန်
}}

'''တ္ၚဲသၟတ်မန် အလန်ဒစာံ''' ({{lang-en|The 8th Mon Youth Day}}) ဝွံ ဍေံဒှ် သဘင် မရနုက် ကဵု (၈) ဝါ သွက် တ္ၚဲသၟတ်မန် မကၠောန် ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲကဵု စၟတ် တ္ၚဲ ဒဳဇြေန်ဗာ ၂၈၊ သၞာံ ၂၀၁၉ ပ္ဍဲကဵု ဒဵုခရီု (Krone Guu)၊ ပွိုင်ဍုင် [[ကျာ်မြဟ်၊ ဍုင်|ကျာ်မြဟ်]] ရ။ ပ္ဍဲ သဘင် ဏအ် ညးကၠောန် ဗဒှ် ပွဲ တအ် ပတိတ် လဝ် လိက် လလောင် တြး မွဲ မဆဝ်မ္ၚုဟ် လဝ် သၟတ် တအ် ညံင် ဂွံ ထံက်ပင် ကေုာံ ပါလုပ် ချဳဒရာင် ပ္ဍဲကဵု ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကောန်ဂကူ မန် ရ။

သဘင် တ္ၚဲသၟတ်မန် ဝွံ ဍေံ နွံ ဝင် တမ်မူလ မစက္တဵုဒှ် လဝ် နူကဵု စၟတ် တ္ၚဲ ဒီဇေမ္ဗာ ၂၈၊ သၞာံ ၁၉၄၆ တေအ် ရ။

== ၁။ ညးပါလုပ် တိုန်စိုပ်ဂမၠိုင် (Attendees and Participants) ==
သဘင် တ္ၚဲသၟတ်မန် အလန် ဒစာံ ဝွံ ဍေံ ဒှ် သဘင် မဇၞော်ကၠေင် မွဲ တုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၟတ် အလုံ ဒေသ ပါလုပ် တိုန် စိုပ် ၜိုတ် ၂၀,၀၀၀ တၠ ရ။ ပ္ဍဲ သဘင် ဂှ် ပါလုပ် သီုကဵု-
* ဂကောံ ကွာ် ပၞာန် သၟတ် မန် (Parades) နူ ဒေသ နာနာ ၅၀ ဂကောံ
* ခမဳ သင် ဂမၠိုင်
* က္ဍိုပ်သကိုပ် နူကဵု [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ]] (NMSP) ကေုာံ [[ဗော်ညဳသၟဟ်မန်]] (MUP)
* ဂကောံ သၟတ် မန် နာနာ သာ်
* ဂကောံ လိက်ပတ် ယေန်သၞာင် မန် (Mon Literature and Culture Association)
* ဂကောံ ဂဳတ မန် ကေုာံ ဂကောံ သၟာ ချူ လိက် မန်
* ဂကောံ မှာဇန် (Civil Society Organizations) ဗွဲမဂၠိုင်

== ၂။ လိက်လလောင်တြး ကေုာံ အကာဲအရာ ပရေင် ဍုင်ကွာန် (Political Statements and Context) ==
ပ္ဍဲ သဘင် ဏအ်၊ တင် အဓိက အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပရေင် ဆဝ်မ္ၚုဟ် သၟတ် တအ် ညံင် ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ရ။ လိက် လလောင် တြး နူ ဂကောံ ကၠောန် ဗဒှ် ပွဲ တအ် ဂှ် ညးတအ် ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် အကာဲအရာ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင် ပၞာန် မက္တဵုဒှ် လဝ် ဍာ် တဲ ဏအ် ရ။
* '''ပရေင် ပဋိပက္ခ ပ္ဍဲ ပလိုင်ဂျပါန်:''' လိက် လလောင် တြး ဂှ် ညးတအ် ထ္ၜး သက်သဳ အကာဲအရာ ပရေင် ဍဵုဍိုက် မက္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ကွာန် ပလိုင်ဂျပါန် (Palaing Japan) မဒှ် ဒၞာဲ ဒပ် ပၞာန် ဗၟာ (Tatmadaw) ကေုာံ ဒပ် ပၟင် ပယျဵု ကရေင် (BGF) တအ် ဂစာန် သီ ကေတ် ဒပ် ပၞာန် မန် ရ။
* '''လညာတ် က္ဍိုပ်သကိုပ်:''' လိက် လလောင် တြး ဂှ် ဆက် ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;က္ဍိုပ်သကိုပ် ပိုဲ တအ် ဗ္ကန် လဝ် ဒဒှ်ရ၊ ယဝ်ရ ပိုဲ ဍိုန်လျ မ္ဂး ပိုဲ သ္ဒး ဒုင် ဍဵုဍိုက် (Persecuted) ရောင်။ နဒဒှ် တာလျိုင် မွဲ သွက် ကေင်ကာ ကောန်ဂကူ အနာဂတ်၊ သၟတ် ပိုဲ တအ် သ္ဒး ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကောန်ဂကူ မန် ရောင်။&quot;

== ၃။ ပရေင် ထံက်ပင် နူ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (NMSP Statement) ==
သဘင် တ္ၚဲသၟတ်မန် အလန် (၈) ဝါ ဏအ် ဂှ် ဍေံ တိုက်ဆိုင် ဒၟံင် ကု အခိင် ကောံဓရီု ဇၞော် ကမ္မတဳ ဗဟဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ မရနုက် ကဵု (၈) ဝါ ကီု ရ။ ကမ္မတဳ ဗဟဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ တအ် ပလံင် နင် လိက် သဝဏ် ကု သဘင် တ္ၚဲသၟတ်မန် တုဲ ဆဝ်မ္ၚုဟ် လဝ် သၟတ် တအ် ညံင် ဂွံ လုပ် ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ပ္ဍဲကဵု ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ရ။

လိက် သဝဏ် NMSP ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ - &quot;ကောံဓရီု ဇၞော် ကမ္မတဳ ဗဟဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဝွံ ဍေံ ဆဝ်မ္ၚုဟ် ဒၟံင် သၟတ် တအ် ညံင် ဂွံ လုပ် ယိုက်ဂၠေင်၊ လေပ် ဒှ် မာန် ပ္ဍဲကဵု ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် မရပ် လွဟ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသိုလ် အလဵု ဇကု (Self-determination) ကီု، ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် အပ္ဍဲ ဗီုပြင် သၞောဝ် ဥပဒေ (Legal framework) အတိုင် ဂၠံင် တရဴ ပရေင် ဍုင်ကွာန် မန် ကီု ရ။&quot;

ပါဲနူ ဂှ်၊ ဥက္ကဋ္ဌ ကၠောန် ဗဒှ် ပွဲ တ္ၚဲသၟတ်မန်၊ ညးစၞး နူ ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် တအ် ကေုာံ အမတ် စၠတ်ထဝ် မန် တအ် လေဝ် ဟီု တွံ ထံက်ပင် ပရေင် ချဳဒရာင် သၟတ် ပ္ဍဲ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ အခိင် ညးတအ် ဟီု ဂလာန် ကီု ရ။

== ၄။ သဘင် အနာဂတ် (Future Event) ==
အတိုင် ပွမအာတ်မိက် နူကဵု သၟတ် ဒေသ တအ် မ္ဂး، သဘင် တ္ၚဲသၟတ်မန် မရနုက် ကဵု (၉) ဝါ (The Ninth Mon Youth Day) ဂှ် သ္ဂောအ် ကၠောန် ဗဒှ် အာ ပ္ဍဲကဵု ပွိုင်ဍုင် ရေဝ် (Ye Township) ရောင် သ္ဂုတ်သွာတ် လဝ် ရ။ 

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[တ္ၚဲသၟတ်မန်]]
* [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ]] (NMSP)
* [[ဗော်ညဳသၟဟ်မန်]] (MUP)
* ပရေင် ဍုင်ကွာန် မန်

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Monnews (January 1, 2020). &quot;Mon Youth Day statement calls for more engagement in Mon political party&quot;.

{{DEFAULTSORT:တ္ၚဲသၟတ်မန် အလန်ဒစာံ}}
[[Category:ဝင် မန်]]
[[Category:သၟတ်]]
[[Category:ပရေင် ဍုင်ကွာန် မန်]]
[[Category:ကျာ်မြဟ်]]
[[ကဏ္ဍ:တ္ၚဲသၟတ်မန်]]</text>
      <sha1>bi2ku44cmqecmhkqox6b4vw5fggg94i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox military gear</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10836</id>
    <revision>
      <id>54431</id>
      <timestamp>2026-05-07T10:43:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;noinclude&gt; {{Documentation subpage}} &lt;/noinclude&gt; {{Infobox | bodyclass =  | bodystyle = width:22em; | title = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | titlestyle = background: #2c3e50; color: white; font-size: 120%; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=220x200px}} | caption = {{{caption|}}} | labelstyle = background: #e6f0fa; width: 35%; | datastyle =   | label1 = ယ...&quot;</comment>
      <origin>54431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3946" sha1="1gtuzd4ht4gh9ok9sjltls4hax707e7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
{{Documentation subpage}}
&lt;/noinclude&gt;
{{Infobox
| bodyclass = 
| bodystyle = width:22em;
| title = {{{name|{{PAGENAME}}}}}
| titlestyle = background: #2c3e50; color: white; font-size: 120%;
| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=220x200px}}
| caption = {{{caption|}}}
| labelstyle = background: #e6f0fa; width: 35%;
| datastyle = 

| label1 = ယၟုတၞဟ်
| data1 = {{{alt_name|}}}

| label2 = ဂကူ (Type)
| data2 = {{{type|}}}

| label3 = ဒတန်မူလ (Place of origin)
| data3 = {{{origin|}}}

| label4 = ပရေင်စကာ (Service history)
| data4 = {{{service|}}}

| label5 = စကာ ပ္ဍဲ (Used by)
| data5 = {{{used_by|}}}

| label6 = ပရေင်စကာ (Wars)
| data6 = {{{wars|}}}

| label7 = တမ်မူလဒဳဇြာင် (Designer)
| data7 = {{{designer|}}}

| label8 = ဂကောံကၠောန်ဗဒှ် (Manufacturer)
| data8 = {{{manufacturer|}}}

| label9 = သၞာံမကၠောန် (Produced)
| data9 = {{{produced|}}}

| label10 = လၟိဟ်မကၠောန် (Number built)
| data10 = {{{number|}}}

| label11 = ဗီုပြင် (Specifications)
| data11 = {{{spec_label|}}}

| label12 = ယောင် (Weight)
| data12 = {{{weight|}}}

| label13 | ဇမၠိင် (Length)
| data13 = {{{length|}}}

| label14 = အနာံ (Width)
| data14 = {{{width|}}}

| label15 = သမၠုင် (Height)
| data15 = {{{height|}}}

| label16 = ဇကုဂမၠိုင် (Crew)
| data16 = {{{crew|}}}

| label17 = လွဟ် (Armor)
| data17 = {{{armor|}}}

| label18 = လွဟ်အဓိက (Main armament)
| data18 = {{{main_armament|}}}

| label19 = လွဟ်အရန် (Secondary armament)
| data19 = {{{secondary_armament|}}}

| label20 = အင်ဂျေန် (Engine)
| data20 = {{{engine|}}}

| label21 | ဒြဟတ် (Power)
| data21 = {{{power|}}}

| label22 = ပရေင်ကောန်ကမၠောန် (Operational range)
| data22 = {{{range|}}}

| label23 = အသိင် (Speed)
| data23 = {{{speed|}}}

| label24 = သၞောတ်စၞောန် (Guidance system)
| data24 = {{{guidance|}}}

| label25 = ဝဲက်ဆိုက် (Website)
| data25 = {{{website|}}}

}}&lt;noinclude&gt;

&gt; စၟတ်သမ္တီ: ထာမ်ပလိက်ဝွံ သွက်ဂွံစကာ ကုပရေင်လွဟ်ပၞာန်၊ ရုပ်ဂမၠိုင်၊ သေနာတ် (weapon)၊ ကေုာံ ကွဳစက်ပၞာန် (military vehicles)။

== ဂလာန်ဗွဲခမၞန် ==
ထာမ်ပလိက် '''Infobox military gear''' ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် သွက်သ္ဂောံထ္ၜး ဗၞတ်ဗ္တဳ (metadata) ပရူ **ကပေါတ်ပၞာန်** (military equipment – weapons, vehicles, armor, etc.) မွဲမွဲ။

ဥပမာ ကပေါတ်ပၞာန်ဂမၠိုင် ဗီုကဵု:
* [[ကွဳစက်ပၞာန်]] (Tank)
* [[သေနာတ်]] (Rifle)
* [[ကွဳပၞာန်]] (Armored vehicle)
* [[က္ၜင်ကျာပၞာန်]] (Fighter jet)
* [[က္ၜင်ပၞာန်ၜဳ]] (Warship)
* [[လွဟ်ဇၞော်]] (Artillery)

== စၟတ်တဲ ==
သွက်ဂွံစကာ ထာမ်ပလိက်ဝွံ ပ္ဍဲမုက်လိက်မွဲမွဲမ္ဂး ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ချူညိ။

```wikitext
{{Infobox military gear
| name = 
| alt_name = 
| image = 
| caption = 
| type = 
| origin = 
| service = 
| used_by = 
| wars = 
| designer = 
| manufacturer = 
| produced = 
| number = 
| spec_label = 
| weight = 
| length = 
| width = 
| height = 
| crew = 
| armor = 
| main_armament = 
| secondary_armament = 
| engine = 
| power = 
| range = 
| speed = 
| guidance = 
| website = 
}}</text>
      <sha1>1gtuzd4ht4gh9ok9sjltls4hax707e7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လွဟ်ဇၞော်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10837</id>
    <revision>
      <id>54432</id>
      <timestamp>2026-05-07T10:45:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|လွဟ်ပၞာန် မၞုံကဵု အစောံပန်သ္ၚောဲ ကေုာံ ပွမပလီုပလာ်သကာတ်မြဟ် မပ္တံကဵု အမၠံက် ကေုာံ မဝ်တာ}} {{Infobox weapon | name = လွဟ်ဇၞော် (အမၠံက်) | native_name = Artillery / Heavy Weapons | image = File:M777 light towed ho...&quot;</comment>
      <origin>54432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9794" sha1="jtqc8t4p6953n7pil44q6grqyqqp3xj" xml:space="preserve">{{Short description|လွဟ်ပၞာန် မၞုံကဵု အစောံပန်သ္ၚောဲ ကေုာံ ပွမပလီုပလာ်သကာတ်မြဟ် မပ္တံကဵု အမၠံက် ကေုာံ မဝ်တာ}}
{{Infobox weapon
| name = လွဟ်ဇၞော် (အမၠံက်)
| native_name = Artillery / Heavy Weapons
| image = [[File:M777 light towed howitzer.jpg|250px|အမၠံက် ဟဝ်ဝေတ်ဇာ M777]]
| caption = အမၠံက် M777 Howitzer မဒှ် လွဟ်ဇၞော် မတံင်ဓဇက် နကဵု ကွဳစက် ဟွံသေင်မ္ဂး က္ၜင်ကျာ
| type = လွဟ် ပန် သ္ၚောဲ (Ranged weapon)
| used_by = ဒပ်ပၞာန် အလုံဂၠးတိ
| history = ရာစုသၞာံ ၁၂ (ခေတ် ကောန်ဗုမ် / Gunpowder) စဵုကဵု ခေတ်လၟုဟ်
| sub_types = အမၠံက် (Cannon), ဟဝ်ဝေတ်ဇာ (Howitzer), မဝ်တာ (Mortar), ရဝ်ကေတ် (Rocket Artillery)
| primary_role = ပွမထံက်ပင် ပၞာန်တိုက် (Infantry support) ကေုာံ ပွမပလီုပလာ် ဒၞာဲ ဗဒိုပ် သၞ
}}

'''လွဟ်ဇၞော်''' ({{lang-en|Artillery / Heavy Weapons}} - အာတဳလာရဳ) မလေပ် ကော်စ ဗွဲမဂၠိုင် '''အမၠံက်''' ဝွံ ဍေံဒှ် ဂကူ လွဟ် ပၞာန် မၞုံ ကု မပန် (Caliber) ဇၞော်ဇၞော်၊ မဒက်ပ္တန် လဝ် သွက်ဂွံ ပန် ဍိုတ် ဗုမ် (Munitions) ကေုာံ ကောန် မေဿာင် ညံင် ဂွံ စိုပ် ဌာန် သ္ၚောဲသ္ၚောဲ မလောန် အာ နူကဵု အစောံ လွဟ် ဍောတ် ဓမ္မတာ (Small arms / လွဟ် ပန် တဲ) ရ။ 

ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန် မ္ဂး၊ လွဟ်ဇၞော် ဏအ် ဍေံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ကဵု ဒပ် ပၞာန် တိုက် (Infantry) တအ် ရ။ ဍေံ မာန် ပလီုပလာ် ထောအ် ဒၞာဲ ဗဒိုပ် သၞ မခိုင်ကၠိုက်၊ ရုံ ကေုာံ ကွဳစက် ကာ ကၟာင် (Armored vehicles) နူကဵု ဌာန် သ္ၚောဲသ္ၚောဲ ကိုပ်ကၠာ နူ ဒပ် ပၞာန် တိုက် တအ် ဟွံဂွံ ဇက် လုပ် အာ ဏီ ရ။

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
လွဟ်ဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး အမၠံက် ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ကြဴနူ ကောန်မၞိဟ် တအ် တီ ကၠိုဟ် နဲကဲ ကၠောန် ယမ်း / ကောန်ဗုမ် (Gunpowder) ပ္ဍဲ ဍုင် ခယ်ကြုက် ပ္ဍဲ အကြာ ရာစုသၞာံ ၁၂ တေအ် ရ။ 
* '''ခေတ် တြေံ (Middle Ages):''' အမၠံက် ခေတ် တြေံ တအ် ဂှ် ညးတအ် ကၠောန် လဝ် နကဵု ပသဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဓရိုတ် (Bronze) တုဲ ညးတအ် ပန် ကု မတၟအ် ဟွံသေင်မ္ဂး မပသဲ ခ္ဍမ်ခ္ဍမ် ရ။ ညးတအ် စကာ အဓိက သွက်ဂွံ ပန် ပလီု ကၟာင် ဍုင် ရ။
* '''ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ပထမ ကဵု ဒုတိယ (WW1 &amp; WW2):''' ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် လွဟ်ဇၞော် တအ် ပြံင်လှာဲ အာ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။ ညးတအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဍိုတ် ဗုမ် မမာန် ခတိုဟ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ စိုပ် (High-explosive shells) ကေုာံ အမၠံက် မမာန် ပန် သ္ၚောဲ ဂၠိုင် ကု စှ် တိုင် ရ။ လွဟ်ဇၞော် ဏအ် ဍေံ ဒှ် လက်နက် မဂစိုတ် မၞိဟ် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ပၞာန် ဂၠးတိ ရ။

== ၂။ ဂကူ လွဟ်ဇၞော် အဓိကဂမၠိုင် (Main Types of Artillery) ==
လွဟ်ဇၞော် တအ် ဝွံ ညးတအ် ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ အတိုင် ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ဗီုလဵု ဍေံ ပန် ရ-

# '''အမၠံက် တံင်ဓဇက် (Towed Artillery / Howitzers):''' ဍေံ ဒှ် အမၠံက် မၞုံ ကု တၟိင် (Wheels) တုဲ သ္ဒး စကာ ကွဳစက် ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ တံင် ဓဇက် ဏာ ဒၞာဲ စွံ ဍေံ ရ။ (ဥပမာ - အမၠံက် M777)။ ဍေံ မာန် ပန် နကဵု လတိုင် ထ္ၜိုင် သၠုင် ညံင် ဂွံ ၜက် အာ ဒဵု ဟွံသေင်မ္ဂး တၞံဆု ရ။
# '''အမၠံက် ချဳဒရာင် အလဵုအလျောက် (Self-Propelled Artillery):''' ဍေံ ဒှ် အမၠံက် မတပ်ဆင် လဝ် လတူ ကွဳစက် ကာ ကၟာင် ဟွံသေင်မ္ဂး လတူ ကွဳစက် သံကြိုတ် (Tank-like chassis) ရ။ ဍေံ အာ ကၠုင် ပြဟ် တုဲ ပန် တုဲ ဂှ် မာန် ပြံင် ဒၞာဲ ဓဝါဲ ဂှ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင် သၞ ဂွံ ပန် ကလေင် ဟွံမာန် ရ။
# '''မဝ်တာ / စိန်ပြံင် (Mortars):''' ဍေံ ဒှ် လွဟ်ဇၞော် ဍောတ်တ် မမာန် ယိုက် ဏာ နကဵု တဲ (Infantry-portable) ရ။ ဍေံ ပန် ဍိုတ် ဗုမ် နကဵု လတိုင် သၠုင် အိုတ် တုဲ စှ်ေ အာ တပ်ပ် (High-angle trajectory) ရ။ ညးတအ် စကာ သွက်ဂွံ ပန် ဒၞာဲ ဗဒိုပ် သၞ မၞုံ ကြပ်ပ် ၜိုတ် မွဲ ၜါ တိုင် ရ။
# '''လွဟ်ဇၞော် ရဝ်ကေတ် (Rocket Artillery / MLRS):''' ဍေံ ဒှ် ကွဳစက် မမာန် ပန် ဗလး ရဝ်ကေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး မေဿာင် ဗွဲမဂၠိုင် မွဲ ပြဟ် (Multiple Launch Rocket System) ရ။ (ဥပမာ - သၞောတ် HIMARS)။ ဍေံ မာန် ပလီုပလာ် ထောအ် ဒေသ မွဲ အလုံ မွဲ ပ္ဍဲ အခိင် ဂၠေအ်ဂၠေအ် ရ။

== ၃။ နဲကဲ ပညာ ခေတ်လၟုဟ် (Modern Technology and Precision) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး، လွဟ်ဇၞော် တအ် ဂှ် ဟွံသေင် ပန် စုတ် &quot;ပရမ်းပတာ&quot; (Unguided) တုဲ ကဵု ဒး ကေတ်တ် ဗီု တြေံ တေအ် ရ။ 
* '''ဍိုတ် ဗုမ် မၞုံ ကု ဉာဏ် (Smart Munitions):''' ဍိုတ် ဗုမ် လၟုဟ် (ဗီုကဵု Excalibur shell) ဂှ် ညးတအ် တပ်ဆင် လဝ် သၞောတ်ဝ် ဂၠံင် တရဴ ဂြိုဟ် တုဲ (GPS guidance) ဍေံ မာန် ဇက် အာ စိုပ် တိုင်ပ္ကဴ နကဵု ပရေင် ဒး ရး တိကျ လောန် ရ။
* '''ပွမစကာ ဒရုန်း (Drone Spotting):''' သွက်ဂွံ တီ ဒၞာဲ သၞ တိကျ ဂှ်၊ ဒပ် ပၞာန် တအ် ပလံင် ဏာ ဒရုန်း ဍောတ်တ် လတူ ကျာ တုဲ ဆက် စၠောအ် ကဵု တင်ဂၞင် ဒၞာဲ (Coordinates) ကု ဒပ် လွဟ်ဇၞော် တအ် အလဵုအလျောက် ရ။ 
* '''ရေဒါ ဂၠာဲ အမၠံက် (Counter-battery Radar):''' ယဝ်ရ သၞ ပန် လွဟ်ဇၞော် ကၠုင် မ္ဂး၊ သၞောတ် ရေဒါ ဏအ် ဍေံ မာန် တီ ကေတ် ဒၞာဲ သၞ ပန် ကၠုင် ဓဝါဲ ဂှ် တုဲ ဍေံ မာန် ဖန် ညံင် ဂွံ ပန် ကလေင် စုတ် သၞ ပ္ဍဲ စက္က ဂှ် မာန် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* လက်နက် ပၞာန် (Military weapons)
* ဒပ် ပၞာန် တိုက် (Infantry)
* က္ၜင် ပၞာန် (Warship)
* ယာန်ကျာ ပၞာန် (Military aircraft)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Hogg, Ian V. (1989). ''A History of Artillery''. Hamlyn. ISBN 0-600-56450-7.
* Bellamy, Christopher (1990). ''The Evolution of Modern Land Warfare: Theory and Practice''. Routledge.

{{DEFAULTSORT:လွဟ်ဇၞော်}}
[[Category:လွဟ်ပၞာန်]]
[[Category:ဒပ်ပၞာန်]]
[[Category:လက်နက်]]</text>
      <sha1>jtqc8t4p6953n7pil44q6grqyqqp3xj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox weapon</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10838</id>
    <revision>
      <id>54433</id>
      <timestamp>2026-05-07T10:46:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;noinclude&gt; {{Documentation subpage}} &lt;/noinclude&gt; {{Infobox | bodyclass =  | bodystyle = width:22em; | title = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | titlestyle = background: #2c3e50; color: white; font-size: 120%; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=220x200px}} | caption = {{{caption|}}} | labelstyle = background: #e6f0fa; width: 35%; | datastyle =   | label1 = ယ...&quot;</comment>
      <origin>54433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3541" sha1="aclxrb4554j5t4560apthlvfo2gng1h" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
{{Documentation subpage}}
&lt;/noinclude&gt;
{{Infobox
| bodyclass = 
| bodystyle = width:22em;
| title = {{{name|{{PAGENAME}}}}}
| titlestyle = background: #2c3e50; color: white; font-size: 120%;
| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=220x200px}}
| caption = {{{caption|}}}
| labelstyle = background: #e6f0fa; width: 35%;
| datastyle = 

| label1 = ယၟုတၞဟ်
| data1 = {{{alt_name|}}}

| label2 = ဂကူ (Type)
| data2 = {{{type|}}}

| label3 = ဒတန်မူလ (Place of origin)
| data3 = {{{origin|}}}

| label4 = ပရေင်စကာ (Service history)
| data4 = {{{service|}}}

| label5 = စကာ ပ္ဍဲ (Used by)
| data5 = {{{used_by|}}}

| label6 = ပရေင်စကာ (Wars)
| data6 = {{{wars|}}}

| label7 = တမ်မူလဒဳဇြာင် (Designer)
| data7 = {{{designer|}}}

| label8 = ဂကောံကၠောန်ဗဒှ် (Manufacturer)
| data8 = {{{manufacturer|}}}

| label9 = သၞာံမကၠောန် (Produced)
| data9 = {{{produced|}}}

| label10 = လၟိဟ်မကၠောန် (Number built)
| data10 = {{{number|}}}

| label11 = ဗီုပြင် (Specifications)
| data11 = {{{spec_label|}}}

| label12 = ယောင် (Weight)
| data12 = {{{weight|}}}

| label13 = ဇမၠိင် (Length)
| data13 = {{{length|}}}

| label14 = အနာံ (Width)
| data14 = {{{width|}}}

| label15 = သမၠုင် (Height)
| data15 = {{{height|}}}

| label16 = ဇကုဂမၠိုင် (Crew)
| data16 = {{{crew|}}}

| label17 = လွဟ် (Armor)
| data17 = {{{armor|}}}

| label18 = လွဟ်အဓိက (Main armament)
| data18 = {{{main_armament|}}}

| label19 = လွဟ်အရန် (Secondary armament)
| data19 = {{{secondary_armament|}}}

| label20 = အင်ဂျေန် (Engine)
| data20 = {{{engine|}}}

| label21 = ဒြဟတ် (Power)
| data21 = {{{power|}}}

| label22 = ပရေင်ကောန်ကမၠောန် (Operational range)
| data22 = {{{range|}}}

| label23 = အသိင် (Speed)
| data23 = {{{speed|}}}

| label24 = သၞောတ်စၞောန် (Guidance system)
| data24 = {{{guidance|}}}

| label25 = ဝဲက်ဆိုက် (Website)
| data25 = {{{website|}}}

}}&lt;noinclude&gt;

== ဂလာန်ဗွဲခမၞန် ==
ထာမ်ပလိက် '''Infobox weapon''' ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် သွက်သ္ဂောံထ္ၜး ဗၞတ်ဗ္တဳ (metadata) ပရူ **လွဟ်** (weapon) မွဲမွဲ။

ဥပမာ လွဟ်ဂမၠိုင် ဗီုကဵု:
* [[သေနာတ် AK-47]] (AK-47 rifle)
* [[သေနာတ် M16]] (M16 rifle)
* [[သေနာတ်တဲ]] (Pistol)
* [[စက်]] (Machine gun)
* [[ဗဂဵုလွဟ်]] (Artillery)
* [[မကမ်တ္ၚ]] (Arrow)
* [[သၟတ်ပၞာန်]] (Bayonet)

== စၟတ်တဲ ==
သွက်ဂွံစကာ ထာမ်ပလိက်ဝွံ ပ္ဍဲမုက်လိက်မွဲမွဲမ္ဂး ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ချူညိ။

```wikitext
{{Infobox weapon
| name = 
| alt_name = 
| image = 
| caption = 
| type = 
| origin = 
| service = 
| used_by = 
| wars = 
| designer = 
| manufacturer = 
| produced = 
| number = 
| spec_label = 
| weight = 
| length = 
| width = 
| height = 
| crew = 
| armor = 
| main_armament = 
| secondary_armament = 
| engine = 
| power = 
| range = 
| speed = 
| guidance = 
| website = 
}}</text>
      <sha1>aclxrb4554j5t4560apthlvfo2gng1h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:လွဟ်ပၞာန်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>10839</id>
    <revision>
      <id>54434</id>
      <timestamp>2026-05-07T10:49:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;__NOTOC__ &lt;div style=&quot;text-align: center; margin-bottom: 20px;&quot;&gt; [[File:Weapons_icon.png|80px|link=]] &lt;h1 style=&quot;border: none;&quot;&gt;ကဏ္ဍ: လွဟ်ပၞာန်&lt;/h1&gt; &lt;/div&gt;  '''ကဏ္ဍဏအ်''' ပါ်ပရအ်လဝ် မုက်လိက် မဆေင်စပ် ကုလွဟ်ပၞာန် (weapons)။  == ပရူကဏ္ဍ == '''လွဟ်ပၞာန်''' (Weapon) ဝွံ...&quot;</comment>
      <origin>54434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2078" sha1="2q89f2syfwxjj5nsxa10jz6omb2jcsi" xml:space="preserve">__NOTOC__
&lt;div style=&quot;text-align: center; margin-bottom: 20px;&quot;&gt;
[[File:Weapons_icon.png|80px|link=]]
&lt;h1 style=&quot;border: none;&quot;&gt;ကဏ္ဍ: လွဟ်ပၞာန်&lt;/h1&gt;
&lt;/div&gt;

'''ကဏ္ဍဏအ်''' ပါ်ပရအ်လဝ် မုက်လိက် မဆေင်စပ် ကုလွဟ်ပၞာန် (weapons)။

== ပရူကဏ္ဍ ==
'''လွဟ်ပၞာန်''' (Weapon) ဝွံ ဒှ်ကရိယာ မစကာ သွက်ဂွံပကီုပရာပ်၊ ဗတိုက်၊ စဵုဒၞာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂစိုတ်။ လွဟ်ပၞာန်ဂှ် ပါ်ပရအ်လဝ် နကဵု လွဟ်မတိတ်အသိင်လပှ် (ranged weapons)၊ လွဟ်မထဗး (melee weapons)၊ လွဟ်ဇၞော် (artillery)၊ ကေုာံ လွဟ်ဓါတုဗေဒ (chemical/biological weapons)။

== ကဏ္ဍသၟဝ်ဂမၠိုင် (Subcategories) ==

&lt;div style=&quot;column-count: 2; column-gap: 20px;&quot;&gt;

* [[:Category:သေနာတ်]]
* [[:Category:သေနာတ်တဲ]]
* [[:Category:စက်]]
* [[:Category:လွဟ်ဇၞော်]]
* [[:Category:မကမ်တ္ၚ]]
* [[:Category:ကွဳစက်ပၞာန်]]
* [[:Category:လွဟ်ဓါတုဗေဒ]]
* [[:Category:လွဟ်နူဍုင်ဗၟာ]]
* [[:Category:လွဟ်နူအမေရိကာန်]]

&lt;/div&gt;

== မုက်လိက် ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ် ==

&lt;div style=&quot;column-count: 2; column-gap: 20px;&quot;&gt;

* [[လွဟ်ပၞာန်]]
* [[သေနာတ်]]
* [[သေနာတ် AK-47]]
* [[သေနာတ် M16]]
* [[သေနာတ်တဲ]]
* [[စက်]]
* [[လွဟ်ဇၞော်]]
* [[မကမ်တ္ၚ]]
* [[ကွဳစက်ပၞာန်]]
* [[လွဟ်ဓါတုဗေဒ]]

&lt;/div&gt;

== ဆက်ဗှ် (See also) ==

* [[:Category:ပၞာန်]]
* [[:Category:ဒပ်ပၞာန်]]

[[Category:ပၞာန်]]
[[Category:ဒပ်ပၞာန်]]</text>
      <sha1>2q89f2syfwxjj5nsxa10jz6omb2jcsi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လွဟ်ဓါတုဗေဒ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10840</id>
    <revision>
      <id>54435</id>
      <timestamp>2026-05-07T10:50:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|လွဟ်ပၞာန် မစကာ ဓါတ်ဂျိ ဓါတုဗေဒ သွက်ဂွံ ဂစိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပလီုပလာ် သတ္တဝါ မၞုံကဵုလမျီု}} {{Infobox weapon | name = လွဟ်ဓါတုဗေဒ | native_name = Chemical weapon (CW) | image = File:Gas_casualty_First_World_War.jpg|250px|က...&quot;</comment>
      <origin>54435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12045" sha1="4j0rro1xkzjg9xqjdz4wjtex04g127v" xml:space="preserve">{{Short description|လွဟ်ပၞာန် မစကာ ဓါတ်ဂျိ ဓါတုဗေဒ သွက်ဂွံ ဂစိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပလီုပလာ် သတ္တဝါ မၞုံကဵုလမျီု}}
{{Infobox weapon
| name = လွဟ်ဓါတုဗေဒ
| native_name = Chemical weapon (CW)
| image = [[File:Gas_casualty_First_World_War.jpg|250px|ကောန်ပၞာန် ဒးဒုင်ဘဲ လွဟ်ဓါတုဗေဒ ပ္ဍဲ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ပထမ]]
| caption = ကောန်ပၞာန် တအ် မဒး ဒုင် ဘဲ ဓါတ်ဂျိ လွဟ်ဓါတုဗေဒ ပ္ဍဲ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ပထမ
| type = လွဟ် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ (Weapon of Mass Destruction - WMD)
| used_by = လၟုဟ် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် နကဵု သၞောဝ် ဂၠးတိ (CWC)
| history = က္တဵုဒှ် ပြာကတ် ပ္ဍဲ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ပထမ (၁၉၁၄-၁၉၁၈)
| sub_types = ဓါတ်ဂျိ လေင်အာရီု (Nerve agents), ဓါတ်ဂျိ စၞာံ (Blister agents), ဓါတ်ဂျိ ဆီ (Blood agents), ဓါတ်ဂျိ ယီုယီု (Choking agents)
}}

'''လွဟ်ဓါတုဗေဒ''' ({{lang-en|Chemical weapon}} ဟွံသေင်မ္ဂး ကော် ခမၞောန် '''CW''') ဝွံ ဍေံဒှ် လွဟ် ပၞာန် မစကာ အစောံ ဓါတ်ဂျိ (Toxicity) နူကဵု ဓါတ် ဓါတုဗေဒ မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ကောန်မၞိဟ် သွက်ဂွံ ဂစိုတ်၊ ပကဵု ညံင် ဂွံ ဒှ် သရ ဒက်ဒိုဟ်، ဟွံသေင်မ္ဂး ပကဵု ညံင် ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သတ္တဝါ တအ် ဂွံ အောန် စှ်ေ အစောံ ကမၠောန် (Incapacitate) ရ။ 

လွဟ် ဏအ် ဝွံ ဍေံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု လွဟ် ဓမ္မတာ (ဗီုကဵု မေဿာင်၊ ဗုမ်၊ အမၠံက်) မစကာ ဒြဟတ် ပွမခတိုဟ် တုဲ، ဍေံ သီု တၞဟ်ခြာ နူကဵု လွဟ် ဇဳဝဗေဒ (Biological weapons - မစကာ စၟယဲ) ကေုာံ လွဟ် နျူကလဳယျာ (Nuclear weapons) ရ။ ၜိုန်ရ ဍေံ တၞဟ်ခြာ ကီု လေဝ်၊ လွဟ်ဓါတုဗေဒ ဏအ် ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု စရင် '''လွဟ် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ''' (Weapons of Mass Destruction - WMD) မဒှ် လွဟ် မအန္တရာယ် ဇၞော် အိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် ရ။

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ပွမစကာ (History and Usage) ==
ပွမစကာ ဓါတ်ဂျိ ပ္ဍဲ ပၞာန် ဂှ် က္တဵုဒှ် လဝ် နူ ခေတ် တြေံ တေအ် ကီု လေဝ်၊ လွဟ်ဓါတုဗေဒ ခေတ် တၟိ မကြံင်မ္ၚိုဟ် ဂှ် စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၂၀ ရ။
* '''ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ပထမ (WWI):''' ဒှ် အခိင် မစကာ လွဟ်ဓါတုဗေဒ ဇၞော်ကၠေင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ရ။ ဒပ် ပၞာန် ဂျာမနဳ (Germany) တအ် စ ပန် ဗလး ဓါတ်ဂျိ ကလဝ်ရိန် (Chlorine gas) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၅ ပ္ဍဲ ဍုင် ဘယ်လ်ဂျဳယျာမ် ရ။ ဗွဲကြဴ ညးတအ် စကာ ဓါတ်ဂျိ မာသတာတ် (Mustard gas) မဖန် ညံင် စၞာံ ဂွံ လေင် ရ။ ပ္ဍဲ ပၞာန် ဏအ် ကောန်ပၞာန် ပြင် နူကဵု မွဲ ပြကောဋိကဋ် (1 million) ဒး ဒုင် ဘဲ ဓါတ်ဂျိ ဏအ် ရ။
* '''ခေတ် ပၞာန် ၜိုဟ် (Cold War):''' ဍုင် အမေရိကာန် ကဵု ဍုင် ရုရှာ (သဵုဗဳယေတ်) တအ် ပကောံ ပကေဝ် လဝ် လွဟ်ဓါတုဗေဒ ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် မပ္တံကဵု ဓါတ်ဂျိ လေင်အာရီု (Nerve agents) မာန် ဂစိုတ် မၞိဟ် နကဵု ဍာ် ဓါတ် ညိည သၟး ရ။
* '''ပွမစကာ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၈ ဂှ် သမ္မတ အဳရက် (Saddam Hussein) စကာ လွဟ်ဓါတုဗေဒ လတူ ကွာန် ဂကူ ကာ့ဒ် ဟလာပ်ဂျာ (Halabja chemical attack) တုဲ ညးဍုင်ကွာန် ပြင် နူ ၅၀၀၀ တၠ ဒး ချိုတ် အာ ရ။ ပ္ဍဲ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် သဳရဳယျာ (Syria) လေဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၃ ဂှ် ကေင် က္တဵုဒှ် လဝ် ပွမစကာ ဓါတ်ဂျိ သာရိန် (Sarin) လတူ ညးဍုင်ကွာန် ရ။

== ၂။ ဂကူ ဓါတ်ဂျိ အဓိကဂမၠိုင် (Main Types of Chemical Agents) ==
လွဟ်ဓါတုဗေဒ တအ် ဝွံ ညးတအ် ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ အတိုင် ဗီုလဵု ဍေံ ပလီုပလာ် ခန္ဓကာယ မၞိဟ် ရ-

# '''ဓါတ်ဂျိ လေင်အာရီု (Nerve Agents):''' ဍေံ ဒှ် ဓါတ်ဂျိ မကြံင်မ္ၚိုဟ် အိုတ် ကေုာံ အန္တရာယ် ဇၞော် အိုတ် ရ (ဥပမာ - Sarin, VX, Novichok)။ ဍေံ ပလီုပလာ် သၞောတ် အာရီု (Nervous system) ဓဝါဲ ဂှ် တုဲ ဖန် ညံင် ဂြိုဟ်، ကသော် ကေုာံ ကလာင် ယီု ဂွံ ရပ် ဇူ အာ တုဲ ချိုတ် မာန် ပ္ဍဲ အခိင် ဂၠေအ်ဂၠေအ် ရ။
# '''ဓါတ်ဂျိ စၞာံ / ဖျုန် (Blister Agents / Vesicants):''' ဍေံ ဖန် ညံင် စၞာံ၊ မတ်၊ ကေုာံ ပ္ဍဲ ကလာင် ယီု ဂွံ တူ လေင် ကေုာံ ဂွံ က္တဵုဒှ် ဍာ် ပ္ဍဲ ဖျုန် မသကာတ်မြဟ် ရ (ဥပမာ - Mustard gas)။
# '''ဓါတ်ဂျိ ယီုယီု (Choking Agents):''' ဍေံ ပလီုပလာ် ဌာန် ယီု (Lungs) တုဲ ဖန် ညံင် ဍာ် ဂွံ ပေင် အာ ပ္ဍဲ ကလာင် ယီု တုဲ မၞိဟ် တအ် ချိုတ် အာ ဟိုတ်နူ ယီု ဟွံတိတ် (ညံင်ရဴ ဗၠိုက် ဍာ်) ရ (ဥပမာ - Phosgene, Chlorine)။
# '''ဓါတ်ဂျိ ဆီ (Blood Agents):''' ဍေံ ဖန် ညံင် ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် (Oxygen) ဂွံ လုပ် စိုပ် ဆီ ဟွံမာန် တုဲ သ္ပ ကဵု ညံင် ခန္ဓကာယ ဂွံ အိုတ် လမျီု ရ (ဥပမာ - Hydrogen cyanide)။

== ၃။ နဲကဲ ပွမဗလး ကေုာံ ပွမစကာ (Delivery Mechanisms) ==
ဓါတ်ဂျိ ဓါတုဗေဒ တအ် ဏအ် ဝွံ ယဝ်ရ စွံ လဝ် အလဵု ဍေံ သၟး မ္ဂး ဟွံမွဲ ကု အန္တရာယ် ဇၞော် လောန် ပုဟ်။ သွက်ဂွံ ဂစိုတ် မၞိဟ် ဂၠိုင်ဂၠိုင် မ္ဂး ညးတအ် ဒး စကာ နဲကဲ ဗလး (Delivery systems) နာနာ သာ် ရ-
* '''ဗုမ် ကေုာံ ဍိုတ် အမၠံက် (Artillery Shells and Bombs):''' ညးတအ် စုတ် ဓါတ်ဂျိ မၞုံ ဗီုပြင် ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကျာ ပ္ဍဲ ဍိုတ် အမၠံက် တုဲ၊ ကာလ ဍေံ ခတိုဟ် ပ္ဍဲ လတူ ကျာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ တိ မ္ဂး ဓါတ်ဂျိ တအ် ပြးဇး အာ အလုံ ဒေသ မွဲ ရ။
* '''မေဿာင် (Missiles):''' မာန် ဗလး ဏာ ဓါတ်ဂျိ စိုပ် ဌာန် သ္ၚောဲသ္ၚောဲ ညံင် ဂွံ ဒး ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် ရ။
* '''စက် ဗလး ကျာ (Aerosol Dispensers):''' ညးတအ် တပ်ဆင် လဝ် ပ္ဍဲ က္ၜင်ကျာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒရုန်း (Drones) တုဲ ဖြာ် ဗလး ဓါတ်ဂျိ ညံင်ရဴ မဖြာ် ဂျိ စၟ ကီု ရ။

== ၄။ သၞောဝ် ဂၠးတိ ကေုာံ ပွမကၟာတ်လဒဵု (International Law and Prohibition) ==
ဟိုတ်နူ လွဟ် ဏအ် ဍေံ ရေက်စာဲ လောန် ကေုာံ ပလီုပလာ် သီု ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ (ဟွံရုဲ မုက်) တုဲ၊ ဂၠးတိ အလုံ မွဲ ပံင်ကောံ တုဲ ကၟာတ်လဒဵု လဝ် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။
* '''လိက်ကသုက် ကၟာတ်လဒဵု လွဟ်ဓါတုဗေဒ (Chemical Weapons Convention - CWC):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၇ ဂှ် လိက်ကသုက် ဂၠးတိ ဏအ် စ ဍိုက်ပေင် အာ သၞောဝ် ရ။ လိက်ကသုက် ဏအ် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် ပွမကၠောန် ပတိတ်၊ ပွမပကောံ ပကေဝ် ကေုာံ ပွမစကာ လွဟ်ဓါတုဗေဒ အလုံ အိုတ်သီု ရ။ 
* ရးနိဂီု ဗွဲမဂၠိုင် (ပါလုပ် သီု ဍုင်ဗၟာ) ထပက် လဝ် စၟတ် တဲ ပ္ဍဲ လိက်ကသုက် ဏအ် တုဲ၊ ဂကောံ စဵုဒၞာ လွဟ်ဓါတုဗေဒ (OPCW) တအ် ဒှ် ညး မမင်ရံင် ကေုာံ စၟဳစၟတ် ညံင် ရးနိဂီု တအ် ဂွံ ပလီုပလာ် ထောအ် လွဟ် ညးတအ် သီုဖအိုတ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* လက်နက် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ (Weapon of Mass Destruction - WMD)
* လွဟ် ဇဳဝဗေဒ (Biological weapon)
* လွဟ် နျူကလဳယျာ (Nuclear weapon)
* ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ပထမ

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* OPCW (Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons). &quot;What is a Chemical Weapon?&quot;.
* Tucker, Jonathan B. (2006). ''War of Nerves: Chemical Warfare from World War I to Al-Qaeda''. Pantheon Books.

{{DEFAULTSORT:လွဟ်ဓါတုဗေဒ}}
[[Category:လွဟ် ဓါတုဗေဒ]]
[[Category:လက်နက် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ]]
[[Category:လက်နက်]]
[[Category:ပၞာန်]]</text>
      <sha1>4j0rro1xkzjg9xqjdz4wjtex04g127v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:လက်နက် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>10841</id>
    <revision>
      <id>54436</id>
      <timestamp>2026-05-07T10:51:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;__NOTOC__ &lt;div style=&quot;text-align: center; margin-bottom: 20px;&quot;&gt; [[File:WMD_icon.png|80px|link=]] &lt;h1 style=&quot;border: none;&quot;&gt;ကဏ္ဍ: လက်နက် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ&lt;/h1&gt; &lt;/div&gt;  '''ကဏ္ဍဏအ်''' ပါ်ပရအ်လဝ် မုက်လိက် မဆေင်စပ် ကုလက်နက် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ (weapons...&quot;</comment>
      <origin>54436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2481" sha1="jgovvn297kuy4e3mlxo8cfr9nr4fypj" xml:space="preserve">__NOTOC__
&lt;div style=&quot;text-align: center; margin-bottom: 20px;&quot;&gt;
[[File:WMD_icon.png|80px|link=]]
&lt;h1 style=&quot;border: none;&quot;&gt;ကဏ္ဍ: လက်နက် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ&lt;/h1&gt;
&lt;/div&gt;

'''ကဏ္ဍဏအ်''' ပါ်ပရအ်လဝ် မုက်လိက် မဆေင်စပ် ကုလက်နက် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ (weapons of mass destruction – WMD)။

== ပရူကဏ္ဍ ==
'''လက်နက် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ''' (Weapons of mass destruction – WMD) ဝွံ ဒှ်လက်နက် မနွံကဵု အစောံ သွက်ဂွံပလီုပလာ် မၞိဟ်ဂၠိုင်၊ ဒေသဇၞော်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အရာတၞဟ် ဗွဲမပြဟ်။ လက်နက်ဏအ် ပါ်ပရအ်လဝ် နကဵု ဂကူနာနာသာ် ဗီုကဵု:
* [[လက်နက်နျူကလီယာ]] (Nuclear weapons)
* [[လက်နက်ဓါတုဗေဒ]] (Chemical weapons)
* [[လက်နက်ဇဳဝဗေဒ]] (Biological weapons)
* [[လက်နက်ရေဒီယဝ်]] (Radiological weapons)

== ကဏ္ဍသၟဝ်ဂမၠိုင် (Subcategories) ==

&lt;div style=&quot;column-count: 2; column-gap: 20px;&quot;&gt;

* [[:Category:လက်နက်နျူကလီယာ]]
* [[:Category:လက်နက်ဓါတုဗေဒ]]
* [[:Category:လက်နက်ဇဳဝဗေဒ]]
* [[:Category:လက်နက်ရေဒီယဝ်]]
* [[:Category:လက်နက် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ နကဵုဍုင်]]

&lt;/div&gt;

== မုက်လိက် ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ် ==

&lt;div style=&quot;column-count: 2; column-gap: 20px;&quot;&gt;

* [[လက်နက် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ]]
* [[လက်နက်နျူကလီယာ]]
* [[လက်နက်ဓါတုဗေဒ]]
* [[လက်နက်ဇဳဝဗေဒ]]
* [[လက်နက်ရေဒဳယဝ်]]
* [[ဗဒါဟဳရှိမ]]
* [[နာဂါသာကဳ]]
* [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ လက်နက်နျူကလီယာ]]

&lt;/div&gt;

== ဆက်ဗှ် (See also) ==

* [[:Category:ပၞာန်]]
* [[:Category:လွဟ်ပၞာန်]]

[[Category:ပၞာန်]]
[[Category:လွဟ်ပၞာန်]]</text>
      <sha1>jgovvn297kuy4e3mlxo8cfr9nr4fypj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54437</id>
      <parentid>54436</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T10:52:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2481" sha1="ds66l84z2y65oseg3fsw6gvwxq2esq4" xml:space="preserve">__NOTOC__
&lt;div style=&quot;text-align: center; margin-bottom: 20px;&quot;&gt;
[[File:WMD_icon.png|80px|link=]]
&lt;h1 style=&quot;border: none;&quot;&gt;ကဏ္ဍ: လက်နက် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ&lt;/h1&gt;
&lt;/div&gt;

'''ကဏ္ဍဏအ်''' ပါ်ပရအ်လဝ် မုက်လိက် မဆေင်စပ် ကုလက်နက် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ (weapons of mass destruction – WMD)။

== ပရူကဏ္ဍ ==
'''လက်နက် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ''' (Weapons of mass destruction – WMD) ဝွံ ဒှ်လက်နက် မနွံကဵု အစောံ သွက်ဂွံပလီုပလာ် မၞိဟ်ဂၠိုင်၊ ဒေသဇၞော်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အရာတၞဟ် ဗွဲမပြဟ်။ လက်နက်ဏအ် ပါ်ပရအ်လဝ် နကဵု ဂကူနာနာသာ် ဗီုကဵု:
* [[လက်နက်နျူကလဳယာ]] (Nuclear weapons)
* [[လက်နက်ဓါတုဗေဒ]] (Chemical weapons)
* [[လက်နက်ဇဳဝဗေဒ]] (Biological weapons)
* [[လက်နက်ရေဒဳယဝ်]] (Radiological weapons)

== ကဏ္ဍသၟဝ်ဂမၠိုင် (Subcategories) ==

&lt;div style=&quot;column-count: 2; column-gap: 20px;&quot;&gt;

* [[:Category:လက်နက်နျူကလဳယာ]]
* [[:Category:လက်နက်ဓါတုဗေဒ]]
* [[:Category:လက်နက်ဇဳဝဗေဒ]]
* [[:Category:လက်နက်ရေဒီယဝ်]]
* [[:Category:လက်နက် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ နကဵုဍုင်]]

&lt;/div&gt;

== မုက်လိက် ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ် ==

&lt;div style=&quot;column-count: 2; column-gap: 20px;&quot;&gt;

* [[လက်နက် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ]]
* [[လက်နက်နျူကလဳယာ]]
* [[လက်နက်ဓါတုဗေဒ]]
* [[လက်နက်ဇဳဝဗေဒ]]
* [[လက်နက်ရေဒဳယဝ်]]
* [[ဗဒါဟဳရှိမ]]
* [[နာဂါသာကဳ]]
* [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ လက်နက်နျူကလဳယာ]]

&lt;/div&gt;

== ဆက်ဗှ် (See also) ==

* [[:Category:ပၞာန်]]
* [[:Category:လွဟ်ပၞာန်]]

[[Category:ပၞာန်]]
[[Category:လွဟ်ပၞာန်]]</text>
      <sha1>ds66l84z2y65oseg3fsw6gvwxq2esq4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လက်နက်နျူကလဳယာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10842</id>
    <revision>
      <id>54438</id>
      <timestamp>2026-05-07T11:48:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|လွဟ်ပၞာန် မကလိဂွံ ဒြဟတ်ခတိုဟ် နူကဵု ပရေင် ဓါတ်ပြံင်လှာဲ နျူကလဳယျာ}} {{Infobox weapon | name = လက်နက်နျူကလဳယာ | native_name = Nuclear weapon | image = File:Nagasaki bomb.jpg|250px|မတ်ဗြဲခတိုဟ် နျူကလဳယျာ ပ္ဍ...&quot;</comment>
      <origin>54438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10474" sha1="qmx16i8zokmdfdw3r4kd5n3kubfzjtq" xml:space="preserve">{{Short description|လွဟ်ပၞာန် မကလိဂွံ ဒြဟတ်ခတိုဟ် နူကဵု ပရေင် ဓါတ်ပြံင်လှာဲ နျူကလဳယျာ}}
{{Infobox weapon
| name = လက်နက်နျူကလဳယာ
| native_name = Nuclear weapon
| image = [[File:Nagasaki bomb.jpg|250px|မတ်ဗြဲခတိုဟ် နျူကလဳယျာ ပ္ဍဲ နာဂါသာကဳ]]
| caption = ဗီုပြင် မတ်ဗြဲ ခတိုဟ် (Mushroom cloud) ကြဴနူ ပွမဖျေဟ် ဗုမ် နျူကလဳယျာ ပ္ဍဲ ဍုင် နာဂါသာကဳ၊ သၞာံ ၁၉၄၅
| type = လွဟ် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ (Weapon of Mass Destruction - WMD)
| used_by = ဍုင် မၞုံ ကု လက်နက် နျူကလဳယျာ ၉ ဍုင်
| history = သၞာံ ၁၉၄၅ (ပရဝ်ဂျေတ် မာန်ဟာတ်တာန်) စဵုကဵု ခေတ်လၟုဟ်
| sub_types = ဗုမ် အတမ် (Fission), ဗုမ် ဟိုက်ဒရဝ်ဂျေန် (Fusion/Thermonuclear)
}}

'''လက်နက်နျူကလဳယာ''' ({{lang-en|Nuclear weapon}} ဟွံသေင်မ္ဂး ကော် ခမၞောန် '''Nuke''') ဝွံ ဍေံဒှ် လွဟ် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ (WMD) မွဲ မကလိဂွံ ဒြဟတ် ပွမခတိုဟ် နူကဵု ပရေင် ဓါတ် ပြံင်လှာဲ နျူကလဳယျာ (Nuclear reactions) ရ။ လွဟ် ဏအ် ဝွံ ဍေံ စကာ နဲကဲ သဘာဝ ရူပဗေဒ မပ္တံကဵု ပွမပါ်ထကး နျူကလိယ (Nuclear fission) ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမပံင်ကောံ နျူကလိယ (Nuclear fusion) တုဲ ဍေံ မာန် ပတိတ် ဒြဟတ် မဇၞော်ကၠေင် လောန် နူကဵု ဗုမ် ဓမ္မတာ မစကာ ဓါတ် ယမ်း တအ် ပြင် နူကဵု ဆ လ္ၚီ ကိုဋ် ရ။

ဟိုတ်နူ ဍေံ မာန် ပလီုပလာ် ဍုင် ဇၞော် မွဲ အလုံ မွဲ ပ္ဍဲကဵု မွဲ စက္က ဍောတ်တ် ကေုာံ မာန် ပတိတ် ဓါတ် ရောင်ခြည် အန္တရာယ် (Radiation) မလေပ် ဂစိုတ် မၞိဟ် ဗွဲမလအ် လ တုဲ၊ လက်နက် နျူကလဳယာ ဏအ် ဍေံ ဒှ် လွဟ် မအန္တရာယ် ဇၞော် အိုတ် ကေုာံ မကြံင်မ္ၚိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ကောန်မၞိဟ် ရ။

== ၁။ သဘဴဓရ် သိပ္ပံ (Scientific Principles) ==
ဒြဟတ် မတိတ် ကၠုင် နူကဵု လွဟ် နျူကလဳယာ ဂှ် ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ သီအိုရဳ ရူပဗေဒ အာလ်ဗတ် အာင်သတာင် (Albert Einstein) မဟီုဂး $E=mc^2$ ရ။ အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဂှ် ဒြပ် သမၠိုင် (Mass) ဍောတ်တ် မွဲ ယဝ်ရ ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် ဒြဟတ် (Energy) မ္ဂး ဍေံ မာန် ပတိတ် ဒြဟတ် မဇၞော်ကၠေင် လောန် ရ။ လွဟ် ဏအ် စကာ နဲကဲ အဓိက ၜါ သာ်-

# '''ပါ်ထကး နျူကလိယ (Nuclear Fission):''' ဒှ် ပွမပန် ဖကး ထောအ် လဒေါဝ် အတမ် (Nucleus) မဇြိုင်သ္ဇိုင် ဗီုကဵု ယူရေနဳယျာမ်-၂၃၅ (Uranium-235) ဟွံသေင်မ္ဂး ပလူတဝ်နဳယျာမ်-၂၃၉ (Plutonium-239) ရ။ ကာလ အတမ် ထကး အာ မ္ဂး ဍေံ ပတိတ် ဒြဟတ် ကတဴ ကေုာံ ခတိုဟ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ။ 
# '''ပံင်ကောံ နျူကလိယ (Nuclear Fusion):''' ဒှ် ပွမဖန် ညံင် အတမ် သာသာ ဗီုကဵု ဟိုက်ဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen) ဂွံ ပံင်ကောံ ညးသကအ် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲ မၞုံ ကု ဓါတ် ကတဴ သၠုင် အိုတ် ရ (ဗီုပြင် ဓါတ် မက္တဵုဒှ် လတူ တ္ၚဲ)။ ဒြဟတ် မတိတ် ကၠုင် နူ Fusion ဏအ် ဍေံ ဇၞော် နူကဵု Fission လ္ၚီ ဆ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပွမစကာ (History and Usage) ==
လွဟ် နျူကလဳယာ ဝွံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ (WWII)-
* '''ပရဝ်ဂျေတ် မာန်ဟာတ်တာန် (Manhattan Project):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၂ ဂှ် ဍုင် အမေရိကာန် တအ် ကော် ပကောံ တၠပညာ သိပ္ပံ အလုံ ဂၠးတိ တုဲ စ ကၠောန် သုတေသန သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဗုမ် အတမ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ 
* '''ဟဳရဝ်ရှဳမာ ကဵု နာဂါသာကဳ (Hiroshima and Nagasaki):''' စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ်၊ လွဟ် နျူကလဳယာ ဂှ် ညးတအ် စကာ လဝ် ပ္ဍဲ ပၞာန် ဍာံဍာံ ဆ ၜါ ဝါ သၟး ဏီ ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတု ဩဂုတ် သၞာံ ၁၉၄၅ ဂှ် ဒပ် ပၞာန် အမေရိကာန် ဖျေဟ် ဗုမ် အတမ် လတူ ဍုင် ဟဳရဝ်ရှဳမာ ကဵု ဍုင် နာဂါသာကဳ ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဂျပေန် တုဲ ညးဍုင်ကွာန် ပြင် နူ ၂၀၀,၀၀၀ တၠ ဒး ချိုတ် လေင် အာ ရ။
* '''ခေတ် ပၞာန် ၜိုဟ် (Cold War):''' ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ ဒုတိယ တုဲ၊ ဍုင် အမေရိကာန် ကဵု သဵုဗဳယေတ် (ရုရှာ) တအ် ပြိုင်ပကာန် ဒက်ပ္တန် လွဟ် နျူကလဳယာ (Arms race) စဵုကဵု ဍုင် ၜါ ဏအ် နွံ ကု လက်နက် မာန် ပလီုပလာ် ဂၠးတိ ဏအ် အလုံ မွဲ ရ။

== ၃။ ဂကူ လက်နက် နျူကလဳယာ အဓိကဂမၠိုင် (Types of Nuclear Weapons) ==
* '''ဗုမ် အတမ် (Atomic Bomb / A-Bomb):''' ဍေံ ဒှ် လွဟ် နျူကလဳယာ ကဆံင် ပထမ မစကာ နဲကဲ ပါ်ထကး နျူကလိယ (Fission) သၟး ရ။ ဗုမ် မဖျေဟ် လတူ ဂျပေန် တအ် ဂှ် ဒှ် ဂကူ ဗုမ် ဏအ် ရ။
* '''ဗုမ် ဟိုက်ဒရဝ်ဂျေန် (Thermonuclear Bomb / H-Bomb):''' ဍေံ ဒှ် လွဟ် နျူကလဳယာ ကဆံင် ဒုတိယ မစကာ နဲကဲ ပံင်ကောံ နျူကလိယ (Fusion) ရ။ သွက်ဂွံ စ ဖန် ညံင် ဓါတ် Fusion ဂွံ က္တဵုဒှ် ဂှ် ညးတအ် ဒး စကာ ဗုမ် အတမ် ဍောတ်တ် မွဲ သွက်ဂွံ စံင် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍေံ ရ။ ဒြဟတ် ခတိုဟ် ဍေံ ကြံင်မ္ၚိုဟ် နူ A-Bomb ဗွဲမလောန် ရ။

== ၄။ ပရေင် ကၟာတ်လဒဵု ကေုာံ သၞောဝ် ဂၠးတိ (Non-Proliferation and Treaties) ==
ဟိုတ်နူ လက်နက် ဏအ် အန္တရာယ် ဇၞော် လောန် တုဲ၊ ဂၠးတိ အလုံ မွဲ ဂစာန် ကၟာတ်လဒဵု ညံင် ဍုင် တၞဟ် တအ် ဂွံ ကၠောန် ဟွံမာန် ရ-
* '''လိက်ကသုက် ကၟာတ်လဒဵု ပွမပြးဇး လွဟ်နျူကလဳယာ (NPT):''' ဍေံ ဒှ် လိက်ကသုက် မထပက် လဝ် စၟတ် တဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၈ တုဲ၊ ဍေံ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဍုင် မာန် ပိုင်ပြဳ လက်နက် ဏအ် ဆ ၅ ဍုင် သၟး ရ (အမေရိကာန်، ရုရှာ၊ ခယ်ကြုက်၊ ပြင်သေတ် ကဵု အင်္ဂလာန်)။
* ပါဲနူ ၅ ဍုင် ဏအ် မ္ဂး، ဍုင် မကၠောန် ဗဒှ် လဝ် လက်နက် ဏအ် ဗွဲကြဴ တအ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် အိန္ဒိယ၊ ပါကေတ်သတာန်၊ ဍုင် ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ ကေုာံ ဍုင် အေတ်သရေး (Israel) တအ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* လက်နက် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ (WMD)
* အာလ်ဗတ် အာင်သတာင် (Albert Einstein)
* ရူပဗေဒ (Physics)
* ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Rhodes, Richard (1986). ''The Making of the Atomic Bomb''. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0684813783.
* Glasstone, Samuel; Dolan, Philip J. (1977). ''The Effects of Nuclear Weapons''. United States Department of Defense.

{{DEFAULTSORT:လက်နက်နျူကလဳယာ}}
[[Category:လက်နက် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ]]
[[Category:နျူကလဳယျာ]]
[[Category:လက်နက်]]
[[Category:ရူပဗေဒ]]</text>
      <sha1>qmx16i8zokmdfdw3r4kd5n3kubfzjtq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လက်နက်ဓါတုဗေဒ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10843</id>
    <revision>
      <id>54439</id>
      <timestamp>2026-05-07T11:50:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|လက်နက်ပၞာန် မစကာ ဓါတ်ဂျိ ဓါတုဗေဒ သွက်ဂွံ ဂစိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပလီုပလာ် သတ္တဝါ မၞုံကဵုလမျီု}} {{Infobox weapon | name = လက်နက်ဓါတုဗေဒ | native_name = Chemical weapon (CW) | image = File:Gas_casualty_First_World_War.jpg...&quot;</comment>
      <origin>54439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12197" sha1="9767rnrydqaiki1cibytpfsrgli2l4a" xml:space="preserve">{{Short description|လက်နက်ပၞာန် မစကာ ဓါတ်ဂျိ ဓါတုဗေဒ သွက်ဂွံ ဂစိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပလီုပလာ် သတ္တဝါ မၞုံကဵုလမျီု}}
{{Infobox weapon
| name = လက်နက်ဓါတုဗေဒ
| native_name = Chemical weapon (CW)
| image = [[File:Gas_casualty_First_World_War.jpg|250px|ကောန်ပၞာန် ဒးဒုင်ဘဲ လက်နက်ဓါတုဗေဒ ပ္ဍဲ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ပထမ]]
| caption = ကောန်ပၞာန် တအ် မဒး ဒုင် ဘဲ ဓါတ်ဂျိ လက်နက်ဓါတုဗေဒ ပ္ဍဲ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ပထမ
| type = လက်နက် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ (Weapon of Mass Destruction - WMD)
| used_by = လၟုဟ် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် နကဵု သၞောဝ် ဂၠးတိ (CWC)
| history = က္တဵုဒှ် ပြာကတ် ပ္ဍဲ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ပထမ (၁၉၁၄-၁၉၁၈)
| sub_types = ဓါတ်ဂျိ လေင်အာရီု (Nerve agents), ဓါတ်ဂျိ စၞာံ (Blister agents), ဓါတ်ဂျိ ဆီ (Blood agents), ဓါတ်ဂျိ ယီုယီု (Choking agents)
}}

'''လက်နက်ဓါတုဗေဒ''' ({{lang-en|Chemical weapon}} ဟွံသေင်မ္ဂး ကော် ခမၞောန် '''CW''') ဝွံ ဍေံဒှ် လက်နက် ပၞာန် မစကာ အစောံ ဓါတ်ဂျိ (Toxicity) နူကဵု ဓါတ် ဓါတုဗေဒ မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ကောန်မၞိဟ် သွက်ဂွံ ဂစိုတ်၊ ပကဵု ညံင် ဂွံ ဒှ် သရ ဒက်ဒိုဟ်، ဟွံသေင်မ္ဂး ပကဵု ညံင် ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သတ္တဝါ တအ် ဂွံ အောန် စှ်ေ အစောံ ကမၠောန် (Incapacitate) ရ။ 

လက်နက် ဏအ် ဝွံ ဍေံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု လွဟ် ဓမ္မတာ (ဗီုကဵု မေဿာင်၊ ဗုမ်၊ အမၠံက်) မစကာ ဒြဟတ် ပွမခတိုဟ် တုဲ، ဍေံ သီု တၞဟ်ခြာ နူကဵု လက်နက် ဇဳဝဗေဒ (Biological weapons - မစကာ စၟယဲ) ကေုာံ လက်နက် နျူကလဳယျာ (Nuclear weapons) ရ။ ၜိုန်ရ ဍေံ တၞဟ်ခြာ ကီု လေဝ်၊ လက်နက်ဓါတုဗေဒ ဏအ် ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု စရင် '''လက်နက် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ''' (Weapons of Mass Destruction - WMD) မဒှ် လက်နက် မအန္တရာယ် ဇၞော် အိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် ရ။

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ပွမစကာ (History and Usage) ==
ပွမစကာ ဓါတ်ဂျိ ပ္ဍဲ ပၞာန် ဂှ် က္တဵုဒှ် လဝ် နူ ခေတ် တြေံ တေအ် ကီု လေဝ်၊ လက်နက်ဓါတုဗေဒ ခေတ် တၟိ မကြံင်မ္ၚိုဟ် ဂှ် စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၂၀ ရ။
* '''ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ပထမ (WWI):''' ဒှ် အခိင် မစကာ လက်နက်ဓါတုဗေဒ ဇၞော်ကၠေင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ရ။ ဒပ် ပၞာန် ဂျာမနဳ (Germany) တအ် စ ပန် ဗလး ဓါတ်ဂျိ ကလဝ်ရိန် (Chlorine gas) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၅ ပ္ဍဲ ဍုင် ဘယ်လ်ဂျဳယျာမ် ရ။ ဗွဲကြဴ ညးတအ် စကာ ဓါတ်ဂျိ မာသတာတ် (Mustard gas) မဖန် ညံင် စၞာံ ဂွံ လေင် ရ။ ပ္ဍဲ ပၞာန် ဏအ် ကောန်ပၞာန် ပြင် နူကဵု မွဲ ပြကောဋိကဋ် (1 million) ဒး ဒုင် ဘဲ ဓါတ်ဂျိ ဏအ် ရ။
* '''ခေတ် ပၞာန် ၜိုဟ် (Cold War):''' ဍုင် အမေရိကာန် ကဵု ဍုင် ရုရှာ (သဵုဗဳယေတ်) တအ် ပကောံ ပကေဝ် လဝ် လက်နက်ဓါတုဗေဒ ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် မပ္တံကဵု ဓါတ်ဂျိ လေင်အာရီု (Nerve agents) မာန် ဂစိုတ် မၞိဟ် နကဵု ဍာ် ဓါတ် ညိည သၟး ရ။
* '''ပွမစကာ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၈ ဂှ် သမ္မတ အဳရက် (Saddam Hussein) စကာ လက်နက်ဓါတုဗေဒ လတူ ကွာန် ဂကူ ကာ့ဒ် ဟလာပ်ဂျာ (Halabja chemical attack) တုဲ ညးဍုင်ကွာန် ပြင် နူ ၅၀၀၀ တၠ ဒး ချိုတ် အာ ရ။ ပ္ဍဲ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် သဳရဳယျာ (Syria) လေဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၃ ဂှ် ကေင် က္တဵုဒှ် လဝ် ပွမစကာ ဓါတ်ဂျိ သာရိန် (Sarin) လတူ ညးဍုင်ကွာန် ရ။

== ၂။ ဂကူ ဓါတ်ဂျိ အဓိကဂမၠိုင် (Main Types of Chemical Agents) ==
လက်နက်ဓါတုဗေဒ တအ် ဝွံ ညးတအ် ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ အတိုင် ဗီုလဵု ဍေံ ပလီုပလာ် ခန္ဓကာယ မၞိဟ် ရ-

# '''ဓါတ်ဂျိ လေင်အာရီု (Nerve Agents):''' ဍေံ ဒှ် ဓါတ်ဂျိ မကြံင်မ္ၚိုဟ် အိုတ် ကေုာံ အန္တရာယ် ဇၞော် အိုတ် ရ (ဥပမာ - Sarin, VX, Novichok)။ ဍေံ ပလီုပလာ် သၞောတ် အာရီု (Nervous system) ဓဝါဲ ဂှ် တုဲ ဖန် ညံင် ဂြိုဟ်، ကသော် ကေုာံ ကလာင် ယီု ဂွံ ရပ် ဇူ အာ တုဲ ချိုတ် မာန် ပ္ဍဲ အခိင် ဂၠေအ်ဂၠေအ် ရ။
# '''ဓါတ်ဂျိ စၞာံ / ဖျုန် (Blister Agents / Vesicants):''' ဍေံ ဖန် ညံင် စၞာံ၊ မတ်၊ ကေုာံ ပ္ဍဲ ကလာင် ယီု ဂွံ တူ လေင် ကေုာံ ဂွံ က္တဵုဒှ် ဍာ် ပ္ဍဲ ဖျုန် မသကာတ်မြဟ် ရ (ဥပမာ - Mustard gas)။
# '''ဓါတ်ဂျိ ယီုယီု (Choking Agents):''' ဍေံ ပလီုပလာ် ဌာန် ယီု (Lungs) တုဲ ဖန် ညံင် ဍာ် ဂွံ ပေင် အာ ပ္ဍဲ ကလာင် ယီု တုဲ မၞိဟ် တအ် ချိုတ် အာ ဟိုတ်နူ ယီု ဟွံတိတ် (ညံင်ရဴ ဗၠိုက် ဍာ်) ရ (ဥပမာ - Phosgene, Chlorine)။
# '''ဓါတ်ဂျိ ဆီ (Blood Agents):''' ဍေံ ဖန် ညံင် ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် (Oxygen) ဂွံ လုပ် စိုပ် ဆီ ဟွံမာန် တုဲ သ္ပ ကဵု ညံင် ခန္ဓကာယ ဂွံ အိုတ် လမျီု ရ (ဥပမာ - Hydrogen cyanide)။

== ၃။ နဲကဲ ပွမဗလး ကေုာံ ပွမစကာ (Delivery Mechanisms) ==
ဓါတ်ဂျိ ဓါတုဗေဒ တအ် ဏအ် ဝွံ ယဝ်ရ စွံ လဝ် အလဵု ဍေံ သၟး မ္ဂး ဟွံမွဲ ကု အန္တရာယ် ဇၞော် လောန် ပုဟ်။ သွက်ဂွံ ဂစိုတ် မၞိဟ် ဂၠိုင်ဂၠိုင် မ္ဂး ညးတအ် ဒး စကာ နဲကဲ ဗလး (Delivery systems) နာနာ သာ် ရ-
* '''ဗုမ် ကေုာံ ဍိုတ် အမၠံက် (Artillery Shells and Bombs):''' ညးတအ် စုတ် ဓါတ်ဂျိ မၞုံ ဗီုပြင် ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကျာ ပ္ဍဲ ဍိုတ် အမၠံက် တုဲ၊ ကာလ ဍေံ ခတိုဟ် ပ္ဍဲ လတူ ကျာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ တိ မ္ဂး ဓါတ်ဂျိ တအ် ပြးဇး အာ အလုံ ဒေသ မွဲ ရ။
* '''မေဿာင် (Missiles):''' မာန် ဗလး ဏာ ဓါတ်ဂျိ စိုပ် ဌာန် သ္ၚောဲသ္ၚောဲ ညံင် ဂွံ ဒး ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် ရ။
* '''စက် ဗလး ကျာ (Aerosol Dispensers):''' ညးတအ် တပ်ဆင် လဝ် ပ္ဍဲ က္ၜင်ကျာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒရုန်း (Drones) တုဲ ဖြာ် ဗလး ဓါတ်ဂျိ ညံင်ရဴ မဖြာ် ဂျိ စၟ ကီု ရ။

== ၄။ သၞောဝ် ဂၠးတိ ကေုာံ ပွမကၟာတ်လဒဵု (International Law and Prohibition) ==
ဟိုတ်နူ လက်နက် ဏအ် ရေက်စာဲ လောန် ကေုာံ ပလီုပလာ် သီု ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ (ဟွံရုဲ မုက်) တုဲ၊ ဂၠးတိ အလုံ မွဲ ပံင်ကောံ တုဲ ကၟာတ်လဒဵု လဝ် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။
* '''လိက်ကသုက် ကၟာတ်လဒဵု လက်နက်ဓါတုဗေဒ (Chemical Weapons Convention - CWC):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၇ ဂှ် လိက်ကသုက် ဂၠးတိ ဏအ် စ ဍိုက်ပေင် အာ သၞောဝ် ရ။ လိက်ကသုက် ဏအ် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် ပွမကၠောန် ပတိတ်၊ ပွမပကောံ ပကေဝ် ကေုာံ ပွမစကာ လက်နက်ဓါတုဗေဒ အလုံ အိုတ်သီု ရ။ 
* ရးနိဂီု ဗွဲမဂၠိုင် (ပါလုပ် သီု ဍုင်ဗၟာ) ထပက် လဝ် စၟတ် တဲ ပ္ဍဲ လိက်ကသုက် ဏအ် တုဲ၊ ဂကောံ စဵုဒၞာ လက်နက်ဓါတုဗေဒ (OPCW) တအ် ဒှ် ညး မမင်ရံင် ကေုာံ စၟဳစၟတ် ညံင် ရးနိဂီု တအ် ဂွံ ပလီုပလာ် ထောအ် လက်နက် ညးတအ် သီုဖအိုတ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* လက်နက် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ (Weapon of Mass Destruction - WMD)
* လက်နက် ဇဳဝဗေဒ (Biological weapon)
* လက်နက် နျူကလဳယျာ (Nuclear weapon)
* ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ပထမ

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* OPCW (Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons). &quot;What is a Chemical Weapon?&quot;.
* Tucker, Jonathan B. (2006). ''War of Nerves: Chemical Warfare from World War I to Al-Qaeda''. Pantheon Books.

{{DEFAULTSORT:လက်နက်ဓါတုဗေဒ}}
[[Category:လက်နက် ဓါတုဗေဒ]]
[[Category:လက်နက် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ]]
[[Category:လက်နက်]]
[[Category:ပၞာန်]]</text>
      <sha1>9767rnrydqaiki1cibytpfsrgli2l4a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လက်နက်ဇဳဝဗေဒ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10844</id>
    <revision>
      <id>54440</id>
      <timestamp>2026-05-07T11:52:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|လက်နက်ပၞာန် မစကာ စၟယဲ၊ ဗက်တဳရဳယျာ ကေုာံ ဝါင်ရက် သွက်ဂွံ ဂစိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပလီုပလာ် သတ္တဝါ မၞုံကဵုလမျီု}} {{Infobox weapon | name = လက်နက်ဇဳဝဗေဒ | native_name = Biological weapon (BW) | image =...&quot;</comment>
      <origin>54440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11679" sha1="ho05kzktshx51rmbucwt9fkvyg4j2ji" xml:space="preserve">{{Short description|လက်နက်ပၞာန် မစကာ စၟယဲ၊ ဗက်တဳရဳယျာ ကေုာံ ဝါင်ရက် သွက်ဂွံ ဂစိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပလီုပလာ် သတ္တဝါ မၞုံကဵုလမျီု}}
{{Infobox weapon
| name = လက်နက်ဇဳဝဗေဒ
| native_name = Biological weapon (BW)
| image = [[File:Biohazard symbol.svg|200px|သင်္ကေတ အန္တရာယ် ဇဳဝဗေဒ]]
| caption = သင်္ကေတ အန္တရာယ် ဇဳဝဗေဒ (Biohazard symbol) မစကာ သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ပွဳပွူ ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် မၞုံ ကု စၟယဲ အန္တရာယ်
| type = လက်နက် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ (Weapon of Mass Destruction - WMD)
| used_by = လၟုဟ် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် နကဵု သၞောဝ် ဂၠးတိ (BWC)
| history = စကာ လဝ် နူ ခေတ် တြေံ ကေုာံ ခေတ် ပၞာန် ဂၠးတိ
| sub_types = ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria), ဝါင်ရက် (Viruses), ဓါတ်ဂျိ သဘာဝ (Biological toxins), သတ္တဝါ ဍောတ်တ် (Vectors)
}}

'''လက်နက်ဇဳဝဗေဒ''' ({{lang-en|Biological weapon}} ဟွံသေင်မ္ဂး ကော် ခမၞောန် '''BW''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''Bioweapon''') ဝွံ ဍေံဒှ် လက်နက် ပၞာန် မစကာ စၟယဲ အန္တရာယ် မပ္တံကဵု ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria)၊ ဝါင်ရက် (Viruses)၊ မှို (Fungi) ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ်ဂျိ မက္တဵုဒှ် နူကဵု သဘာဝ (Biological toxins) သွက်ဂွံ ဂစိုတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဖန် ညံင် ကောန်မၞိဟ်၊ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံ တဵုလွဳ တအ် ဂွံ ယဲ ဇြိုင်သ္ဇိုင် ကေုာံ အောန် စှ်ေ အစောံ ကမၠောန် (Incapacitate) ရ။ 

လက်နက် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု စရင် '''လက်နက် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ''' (Weapons of Mass Destruction - WMD) မွဲ စွံ ကု လက်နက် နျူကလဳယျာ ကေုာံ လက်နက် ဓါတုဗေဒ ရ။ ဟိုတ်နူ စၟယဲ တအ် ဂှ် ဍေံ မာန် ကၠောအ် ဍး ပြးဇး အာ လောဲလောဲ သွာသွာ ကေုာံ မာန် ပလီုပလာ် ထောအ် ပရေင် ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန် အလုံ ဍုင် မွဲ မာန် တုဲ، ဍေံ ဒှ် လက်နက် မအန္တရာယ် ဇၞော် အိုတ် ကေုာံ မကြံင်မ္ၚိုဟ် အိုတ် မွဲ ရ။

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ပွမစကာ (History and Usage) ==
ပွမစကာ စၟယဲ ပ္ဍဲ ပၞာန် ဂှ် က္တဵုဒှ် လဝ် နူ ခေတ် တြေံ တေအ် ရ။ 
* '''ခေတ် တြေံ (Ancient Times):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၄ တေအ်، ဒပ် ပၞာန် မန်ဂေါလ် (Mongols) တအ် ပကောံ ကေတ် ဇွ မၞိဟ် မချိုတ် လဝ် နကဵု ယဲ ပလိတ် (Bubonic plague) တုဲ ကၠဟ် ဗလး ပၠုပ် ဏာ ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ ကၟာင် ဍုင် ကာဖှာ (Caffa) သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ ကၠောအ် ယဲ ရ။ ဏအ် ဂှ် ဒှ် သက်သဳ ပွမစကာ လက်နက် ဇဳဝဗေဒ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မွဲ ရ။
* '''ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ (WWII):''' ဒပ် ပၞာန် ဂျပေန် တအ် (ဗွဲတၟေင် ဂကောံ Unit 731) ကေင် စမ်ၜတ် လဝ် လက်နက် ဇဳဝဗေဒ လတူ ကောန်မၞိဟ် ဂျိုင်င် ပ္ဍဲ ဍုင် ခယ်ကြုက် တုဲ ညးတအ် ဗလး ဏာ မျာ် မၞုံ ကု စၟ ယဲ ပလိတ် လတူ ဍုင် ကွာန် ခယ်ကြုက် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''ခေတ် ပၞာန် ၜိုဟ် (Cold War):''' ဍုင် အမေရိကာန် ကဵု ဍုင် ရုရှာ (သဵုဗဳယေတ်) တအ် ပကောံ ပကေဝ် ကေုာံ ကၠောန် လဝ် သုတေသန လက်နက် ဇဳဝဗေဒ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ကီု လေဝ်၊ ဗွဲကြဴ ညးတအ် ဒေါအ် ဇူ ကေုာံ ထပက် လိက်ကသုက် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် ရ။

== ၂။ ဂကူ စၟယဲ အဓိကဂမၠိုင် (Main Types of Biological Agents) ==
လက်နက် ဇဳဝဗေဒ တအ် ဝွံ ညးတအ် ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ အတိုင် ဂကူ စၟယဲ ဍေံ တအ် ရ-

# '''ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria):''' ဍေံ ဒှ် သတ္တဝါ ဍောတ်တ် မာန် ကၠောအ် ဍး ကေုာံ ဖန် ညံင် ဂွံ ဒှ် ယဲ ဇြိုင်သ္ဇိုင် ရ။ (ဥပမာ - ယဲ အေန်သရက် / Anthrax မဒှ် ယဲ ခဍက်ဆီ မအန္တရာယ် ဇၞော် လောန်၊ ယဲ ပလိတ် / Plague)။
# '''ဝါင်ရက် (Viruses):''' ဍေံ ဒှ် စၟ မဍောတ် နူ ဗက်တဳရဳယျာ တုဲ ဍေံ ဒး လုပ် မံင် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ကလာပ်ရုပ် (Cells) သတ္တဝါ တအ် သွက်ဂွံ ဂျိုင် ကေုာံ ပြးဇး ရ။ (ဥပမာ - ယဲ ကျောက် / Smallpox မဒှ် ယဲ မာန် ကၠောအ် လောဲသွာ ကေုာံ မာန် ဂစိုတ် မၞိဟ် ဂၠိုင် အိုတ်، ကေုာံ ယဲ အဳဗဝ်လာ / Ebola)။
# '''ဓါတ်ဂျိ သဘာဝ (Biological Toxins):''' ဍေံ ဒှ် ဓါတ်ဂျိ မပတိတ် နူကဵု တၞံ၊ တိရစ္ဆာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗက်တဳရဳယျာ ရ။ ဍေံ ဟွံကၠောအ် နူ မွဲ ကု မွဲ ပုဟ် ဆဂး ဍေံ မာန် ဂစိုတ် မၞိဟ် နကဵု ဍာ် ဓါတ် ညိည သၟး ရ။ (ဥပမာ - ဓါတ်ဂျိ Botulinum toxin ကေုာံ ဓါတ်ဂျိ ရာင်သိန် / Ricin)။

== ၃။ နဲကဲ ပွမဗလး ကေုာံ ပွမစကာ (Delivery Mechanisms) ==
စၟယဲ ဇဳဝဗေဒ တအ် ဝွံ ဍေံ နွံ ပၟိက် ကု နဲကဲ ဗလး မစိုတ်လုပ်စ သွက်ဂွံ ပြးဇး အာ လောဲလောဲ သွာသွာ ရ-
* '''စက် ဗလး ကျာ (Aerosol Sprays):''' ဍေံ ဒှ် နဲကဲ မအန္တရာယ် ဇၞော် အိုတ် ရ။ ညးတအ် ဖြာ် ဗလး ဏာ စၟယဲ တအ် နဒဒှ် ဍာ် ဍောတ်တ် (Aerosols) ပ္ဍဲ လတူ ကျာ နူကဵု က္ၜင်ကျာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒရုန်း တုဲ၊ ကာလ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ယီု လုပ် အာ မ္ဂး ဒး ဒုင် ကၠောအ် ယဲ ဓဝါဲ ဂှ် ရ။
* '''ပွမပလီု စၞစ ကဵု ဍာ် (Food and Water Contamination):''' ညးတအ် ဖျေဟ် စုတ် စၟယဲ ပ္ဍဲကဵု ကၟာ ဍာ်، ရုံ ဍာ် သုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ရုံ စၞစ သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် မၞိဟ် ဂၠိုင်ဂၠိုင် ဂွံ ဒး ဒုင် ဘဲ ယဲ ရ။
* '''သတ္တဝါ ဍောတ်တ် (Vectors):''' ညးတအ် စကာ စၟစၟောန် မပ္တံကဵု ခြင် (Mosquitoes) ဟွံသေင်မ္ဂး မျာ် (Fleas) မၞုံ ကု စၟယဲ တုဲ ဗလး ဏာ ပ္ဍဲ ဒေသ သၞ ရ။ ကာလ စၟ တအ် ဏအ် ဇိုင် စုတ် မၞိဟ် မ္ဂး မၞိဟ် တအ် ကၠောအ် အာ ယဲ ရ။

== ၄။ သၞောဝ် ဂၠးတိ ကေုာံ ပွမကၟာတ်လဒဵု (International Law and Prohibition) ==
ဟိုတ်နူ လက်နက် ဏအ် မာန် ပလီုပလာ် ထောအ် ပရေင် ထတ်ယုက် ကောန်မၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ကေုာံ ဟွံမာန် ထိင်ဒဝ် (Uncontrollable) တုဲ၊ ဂၠးတိ အလုံ မွဲ ကၟာတ်လဒဵု လဝ် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။
* '''လိက်ကသုက် ကၟာတ်လဒဵု လက်နက်ဇဳဝဗေဒ (Biological Weapons Convention - BWC):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၂ ဂှ် ရးနိဂီု အလုံ ဂၠးတိ ပံင်ကောံ တုဲ ထပက် လဝ် စၟတ် တဲ လိက်ကသုက် ဏအ် ရ။ လိက်ကသုက် ဏအ် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် ပွမကၠောန် ပတိတ်၊ ပွမပကောံ ပကေဝ် ကေုာံ ပွမစကာ လက်နက် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ဓါတ်ဂျိ သဘာဝ အလုံ အိုတ်သီု ရ။ 
* ရးနိဂီု ဗွဲမဂၠိုင် ပလီုပလာ် ထောအ် အစဳအစန် သုတေသန လက်နက် ဇဳဝဗေဒ ညးတအ် တုဲ၊ လၟုဟ် မ္ဂး ညးတအ် စကာ စၟယဲ တအ် ဆ သွက်ဂွံ ကၠောန် ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (Vaccines) သၟး ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* လက်နက် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ (Weapon of Mass Destruction - WMD)
* လက်နက် ဓါတုဗေဒ (Chemical weapon)
* လက်နက် နျူကလဳယျာ (Nuclear weapon)
* ပရေင် ထတ်ယုက် (Public health)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* World Health Organization (WHO). &quot;Health Aspects of Chemical and Biological Weapons&quot;.
* CDC (Centers for Disease Control and Prevention). &quot;Bioterrorism Agents/Diseases&quot;.

{{DEFAULTSORT:လက်နက်ဇဳဝဗေဒ}}
[[Category:လက်နက် ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:လက်နက် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ]]
[[Category:လက်နက်]]
[[Category:ပၞာန်]]</text>
      <sha1>ho05kzktshx51rmbucwt9fkvyg4j2ji</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လက်နက်ရေဒဳယဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10845</id>
    <revision>
      <id>54441</id>
      <timestamp>2026-05-07T11:55:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|လက်နက် မစကာ ဒြဟတ်ခတိုဟ်ဓမ္မတာ သွက်ဂွံ ဖြာ်ဗလး ဓါတ်ရေဒဳယဝ်ကသဳ}} {{Infobox weapon | name = လက်နက်ရေဒဳယဝ် | native_name = Radiological weapon / Dirty bomb | image = File:Radiation warning symbol.svg|200px|သင်္ကေတ အန္တရာယ် ဓါတ်...&quot;</comment>
      <origin>54441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9953" sha1="lec8djazmt6yfyvlbex15ndu1qgfsys" xml:space="preserve">{{Short description|လက်နက် မစကာ ဒြဟတ်ခတိုဟ်ဓမ္မတာ သွက်ဂွံ ဖြာ်ဗလး ဓါတ်ရေဒဳယဝ်ကသဳ}}
{{Infobox weapon
| name = လက်နက်ရေဒဳယဝ်
| native_name = Radiological weapon / Dirty bomb
| image = [[File:Radiation warning symbol.svg|200px|သင်္ကေတ အန္တရာယ် ဓါတ်ရေဒဳယဝ်ကသဳ]]
| caption = သင်္ကေတ အန္တရာယ် ဓါတ်ရေဒဳယဝ်ကသဳ (Radiation warning symbol) မစကာ သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ဒၞာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် မၞုံ ကု ဓါတ် ရေဒဳယဝ်ကသဳ
| type = လက်နက် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ (Weapon of Mass Destruction - WMD)
| used_by = ဂကောံ အကြမ်းဖက် (Terrorists) ကေုာံ ညးမပလီုပလာ် တအ်
| history = စဵုကဵု လၟုဟ် ဟွံကေင် စကာ ဍာံဍာံ ပ္ဍဲ ပၞာန် တိုက် ဏီ
| sub_types = ဗုမ် ကၠိခ္ဍက် (Radiological Dispersal Device - RDD), လက်နက် ဖြာ်ဗလး ဓါတ်
}}

'''လက်နက်ရေဒဳယဝ်''' ({{lang-en|Radiological weapon}}) ဟွံသေင်မ္ဂး မလေပ် ကော်စ ဗွဲမဂၠိုင် '''ဗုမ် ကၠိခ္ဍက်''' (Dirty bomb / Radiological Dispersal Device - RDD) ဝွံ ဍေံဒှ် လက်နက် မပံင်ကောံ လဝ် ဗုမ် ခတိုဟ် ဓမ္မတာ (Conventional explosives) မပ္တံကဵု ဒိုင်းနမိုက် (Dynamite) ဟွံသေင်မ္ဂး TNT မွဲစွံ ကု ဓါတ် ရေဒဳယဝ်ကသဳ (Radioactive materials) ရ။ 

တင်ရန်တၟအ် အဓိက လက်နက် ဏအ် ဂှ် ဟွံသေင် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင် ခတိုဟ် မဇၞော်ကၠေင် ဗီုကဵု လက်နက် နျူကလဳယျာ ပုဟ်။ ဍေံ စကာ ဒြဟတ် ခတိုဟ် ဓမ္မတာ ဂှ် သွက်ဂွံ ဖြာ် ဗလး ပြးဇး ဏာ ဓါတ် ရေဒဳယဝ်ကသဳ (Radiation) ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူ ကျာ၊ ဍာ် ကေုာံ ဒၞာဲ ဒတန် ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ညးဍုင်ကွာန် ဂွံ စိုပ် အန္တရာယ် ကေုာံ ဂွံ ဖေက် ဂၟံက် ရ။ လက်နက် ဏအ် လေဝ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် လက်နက် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ (WMD) မွဲ ဂကူ ကီု ရ။

== ၁။ ပရေင် တၞဟ်ခြာ ကု လက်နက် နျူကလဳယျာ (Difference from Nuclear Weapons) ==
မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဗုမ် ကၠိခ္ဍက် (Dirty bomb) ဏအ် ဂှ် တုပ် ကု လက်နက် နျူကလဳယျာ ရ၊ ဆဂး ဍေံ တၞဟ်ခြာ လောန် ရ-
* '''နဲကဲ မခတိုဟ်:''' လက်နက် နျူကလဳယျာ ဂှ် ဍေံ စကာ ပရေင် ဓါတ် ပြံင်လှာဲ ပါ်ထကး အတမ် (Nuclear fission/fusion) သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် ခတိုဟ် မဇၞော်ကၠေင် မာန် ပလီု ဍုင် ဇၞော် မွဲ အလုံ မွဲ ရ။ လက်နက် ရေဒဳယဝ် ဏအ် ဂှ် စကာ ဗုမ် ဓမ္မတာ သၟး တုဲ ဒြဟတ် ခတိုဟ် ဍေံ ဍောတ် သၟတ် ရ။
* '''ဖဵု အန္တရာယ်:''' လက်နက် နျူကလဳယျာ မာန် ဂစိုတ် မၞိဟ် ကိုဋ် ပြင် ပ္ဍဲ မွဲ စက္က။ လက်နက် ရေဒဳယဝ် ဏအ် ဂှ် မၞိဟ် ချိုတ် ဟိုတ်နူ ပွမခတိုဟ် နွံ အောန် တုဲ၊ အန္တရာယ် အဓိက ဍေံ ဂှ် ဓါတ် ရေဒဳယဝ်ကသဳ မလေပ် ကဵု ယဲ ကေန်သာ (Cancer) ကေုာံ ပွမပလီု ပွဳပွူ ဒေသ ရ။

== ၂။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ဓါတ် အဓိကဂမၠိုင် (Components and Materials) ==
သွက်ဂွံ ကၠောန် လက်နက် ရေဒဳယဝ် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် နွံ ပၟိက် ကု ဓါတ် ရေဒဳယဝ်ကသဳ မလေပ် ကလိဂွံ လောဲသွာ နူကဵု ရုံစက် ဆေင် ကု ဂဥုဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ရုံစက် ကမၠောန် နာနာ ရ။ ဓါတ် အဓိက ညးတအ် မလေပ် စကာ ဂှ် ဒှ်-
* '''Cesium-137 (သဳဇြဳယျာမ်-၁၃၇):''' လေပ် စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဂဥုဲ ကေုာံ ရုံစက်။
* '''Cobalt-60 (ကိုဝ်ဘော့-၆၀):''' စကာ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ကေန်သာ ကေုာံ စၟဳစၟတ် ပသဲ ပ္ဍဲ ရုံစက်။
* '''Strontium-90 (သတြောန်တဳယျာမ်-၉၀):''' ကေုာံ ဓါတ် တၞဟ်တအ် ဗီုကဵု Iridium-192 ကဵု Americium-241 တအ် ရ။

== ၃။ ဖဵု သမ္ၚေတ် ကေုာံ အန္တရာယ် (Impact and Effects) ==
* '''လက်နက် ပလီု ပရေင် စိုတ်ဓါတ် (Weapon of Mass Disruption):''' တၠပညာ တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဗုမ် ကၠိခ္ဍက် ဏအ် ဍေံ ဟွံသေင် လက်နက် မဂစိုတ် မၞိဟ် ဂၠိုင်ဂၠိုင် (Weapon of Mass Destruction) ဇေတ်ဇေတ် ပုဟ်။ ဍေံ ဒှ် လက်နက် မဖန် ညံင် ပရေင် စိုတ်ဓါတ် ညးဍုင်ကွာန် ဂွံ လီုလာ် ကေုာံ ဂွံ ဖေက် ဂၟံက် (Panic) ဗွဲမလောန် ရ။
* '''ပရေင် ပိုန်ဒြပ် လီုလာ် (Economic Damage):''' ယဝ်ရ ဗုမ် ဏအ် ခတိုဟ် အာ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် ဇၞော် မွဲ မ္ဂး، ဒေသ ဂှ် မၞိဟ် မံင် ဟွံဂွံ ရ။ ပွမသ္အးဇ္ၚး ကလေင် ပတိတ် ဓါတ် ရေဒဳယဝ်ကသဳ (Decontamination) ဂှ် ဒး စကာ အခိင် လအ် လ (ဂၠိုင် ကု သၞာံ) ကေုာံ ဒး အိုတ် သြန် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် ရ။
* '''အန္တရာယ် ပရေင် ထတ်ယုက် (Health Risks):''' မၞိဟ် မဒး ဒုင် ဓါတ် ရေဒဳယဝ်ကသဳ တအ် ဂှ် လေပ် က္တဵုဒှ် ယဲ ကေန်သာ ကေုာံ ယဲ ဆေင် ကု ဗဳဇ (Genetic mutations) ပ္ဍဲ အနာဂတ် မာန် ရ။

== ၄။ ဝင် ကေုာံ ပွမကၟာတ်လဒဵု (History and Prevention) ==
စဵုကဵု လၟုဟ်، ဟွံကေင် က္တဵုဒှ် လဝ် ပွမခတိုဟ် ဗုမ် ကၠိခ္ဍက် ဏအ် ဇေတ်ဇေတ် လတူ ဍုင် ကွာန် ဏီ ရ။ ဆဂး ညးတအ် ကေင် ရပ် ဂွံ လဝ် ဂကောံ အကြမ်းဖက် လ္ၚဵု မဂစာန် ကၠောန် လက်နက် ဏအ် ရ။ 
* ဥပမာ - ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၅ တေအ်، ဂကောံ ပၠန်ဂတး ချေချေန် (Chechen rebels) တအ် စွံ လဝ် ဗုမ် ဏအ် ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ကၠအ် ပ္ကဴ ဍုင် မဝ်သကဝ် (Moscow) ကီု လေဝ် ဟွံဂွံ ခတိုဟ် ပုဟ်။
* သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အန္တရာယ် ဏအ် ဂှ်၊ ဂကောံ အေဂျေန်သဳ ဓါတ် အတမ် ဂၠးတိ (IAEA) တအ် ညးတအ် မင်ရံင် စၟဳစၟတ် ဒၟံင် ပရေင် လာဲစဳ (Licenses) ကေုာံ ပွမပလံင် ဗစိုပ် ဓါတ် ရေဒဳယဝ်ကသဳ တအ် အလုံ ဂၠးတိ လၟိုန် အခိင် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* လက်နက် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ (WMD)
* လက်နက် နျူကလဳယျာ (Nuclear weapon)
* ဓါတ် ရေဒဳယဝ်ကသဳ (Radioactive decay)
* ပွမအကြမ်းဖက် (Terrorism)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Zimmerman, Peter D. (2006). ''Dirty Bombs: The Threat Revisited''. Defense Horizons.
* International Atomic Energy Agency (IAEA). &quot;Factsheet on Dirty Bombs&quot;.

{{DEFAULTSORT:လက်နက်ရေဒဳယဝ်}}
[[Category:လက်နက် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ]]
[[Category:နျူကလဳယျာ]]
[[Category:လက်နက်]]</text>
      <sha1>lec8djazmt6yfyvlbex15ndu1qgfsys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ လက်နက်နျူကလဳယာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10846</id>
    <revision>
      <id>54442</id>
      <timestamp>2026-05-07T11:57:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဝင် ကေုာံ အကာဲအရာ လက်နက်နျူကလဳယာ ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်}} {{Infobox country nuclear weapons | country = ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် | image = [[File:Peacekeeper-missile-launch.jpg|250px|မေဿာင် ICBM ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] | ca...&quot;</comment>
      <origin>54442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10918" sha1="0l3jwr8u3sn4smsq4xycjlc1700cmtc" xml:space="preserve">{{Short description|ဝင် ကေုာံ အကာဲအရာ လက်နက်နျူကလဳယာ ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်}}
{{Infobox country nuclear weapons
| country = ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်
| image = [[File:Peacekeeper-missile-launch.jpg|250px|မေဿာင် ICBM ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]
| caption = မေဿာင် LGM-118 Peacekeeper ICBM မဒှ် လွဟ်နျူကလဳယျာ ကဆံင်သၠုင် မွဲ ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်
| first_test_date = ၁၆ ဂျူလာင် ၁၉၄၅ (တြဳနဳတဳ / Trinity)
| first_combat_use = ၆ ကေုာံ ၉ ဩဂုတ် ၁၉၄၅ (ဟဳရဝ်ရှဳမာ ကဵု နာဂါသာကဳ)
| current_stockpile = ၜိုတ် ၅,၀၄၄ မ (စရင် သၞာံ ၂၀၂၄)
| delivery_systems = သၞောတ်ဝ် လွဟ် ပိ သာ် (Nuclear Triad): ICBM, SLBM, Bombers
| treaties = NPT, New START, CTBT (ထပက်လဝ်စၟတ်တဲ ဆဂး ဟွံပဒတန်ဏီ)
}}

'''ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ လက်နက်နျူကလဳယာ''' ({{lang-en|United States and nuclear weapons}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ပရူပရာ မဆက်စပ် ကု ဝင်، မူဝါဒ ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် လွဟ် ပလီုပလာ် အလုံ ဂကောံ ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ရ။ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ဝွံ ဍေံဒှ် ရးနိဂီု ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မကၠောန် ဗဒှ် လဝ် လက်နက်နျူကလဳယျာ တုဲ၊ ဍေံ သီု ဒှ် ရးနိဂီု မွဲ ဓဝ် မကေင် စကာ လဝ် လွဟ် ဏအ် ပ္ဍဲကဵု ပၞာန် ဍာံဍာံ ဏီ ရ။

ပ္ဍဲ အခိင် လၟုဟ် မ္ဂး، ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုင် မၞုံ ကု လၟိဟ် လက်နက်နျူကလဳယျာ မဇၞော် အိုတ် မရနုက် ကဵု ၜါ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (ကြဴနူ ဍုင် ရုရှာ) တုဲ၊ ဍေံ မင်မဲ လဝ် လွဟ် တအ် ဏအ် နကဵု သၞောတ်ဝ် &quot;လွဟ် ပိ သာ်&quot; (Nuclear Triad) ရ။

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ပရဝ်ဂျေတ် မာန်ဟာတ်တာန် (History and Manhattan Project) ==
ပရေင် ဇၞော်မောဝ် လက်နက်နျူကလဳယျာ အမေရိကာန် ဝွံ စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ (WWII) ရ-
* '''ပရဝ်ဂျေတ် မာန်ဟာတ်တာန် (Manhattan Project):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၂ ဂှ် အလဵုအသဳ အမေရိကာန် စ ကၠောန် သုတေသန ဗွဲမအောပ်ဗ္ဒန် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဗုမ် အတမ် ကိုပ်ကၠာ နူကဵု ဒပ် ပၞာန် နာဇြဳ ဂျာမနဳ (Nazi Germany) တအ် ရ။ ပရဝ်ဂျေတ် ဏအ် ဂှ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် လဝ် နကဵု တၠပညာ ရူပဗေဒ ဂျေ ရဝ်ဘတ် အိုပ်ပင်ဟာင်မာ (J. Robert Oppenheimer) ရ။
* '''စမ်ၜတ် တြဳနဳတဳ (Trinity Test):''' ပ္ဍဲ စၟတ် တ္ၚဲ ၁၆ ဂျူလာင် ၁၉၄၅ ဂှ် ညးတအ် အံင်ဇၞး ပ္ဍဲ ပွမစမ်ၜတ် ခတိုဟ် ဗုမ် အတမ် (Plutonium implosion device) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ကန္တာရ နျူးမက္ကသဳကိုဝ် ရ။ 

&gt; &quot;လၟုဟ် အဲ ဒှ် အာ သၟိင်မာရဏ မပလီုပလာ် ဂၠးတိ ယျ။&quot; &lt;br&gt;— ''J. Robert Oppenheimer (ကြဴနူ ညာတ် ကေတ် ပရေင် ခတိုဟ် Trinity Test)''

* '''ဟဳရဝ်ရှဳမာ ကဵု နာဂါသာကဳ (Hiroshima and Nagasaki):''' ပ္ဍဲ ၆ ဩဂုတ် ၁၉၄၅ ဂှ် အမေရိကာန် ဖျေဟ် ဗုမ် ယူရေနဳယျာမ် မၞုံ ယၟု &quot;Little Boy&quot; လတူ ဍုင် ဟဳရဝ်ရှဳမာ ကေုာံ ပ္ဍဲ ၉ ဩဂုတ် ဂှ် ဖျေဟ် ဗုမ် ပလူတဝ်နဳယျာမ် မၞုံ ယၟု &quot;Fat Man&quot; လတူ ဍုင် နာဂါသာကဳ ရ။ ပရေင် ဏအ် ဖန် ညံင် ဂျပေန် ဂွံ ဖျေဟ် လွဟ် ကေုာံ ပၞာန် ဂၠးတိ ဒုတိယ ဂွံ အိုတ် အာ ရ။

== ၂။ ခေတ် ပၞာန်ၜိုဟ် ကေုာံ ပွမပြိုင်ပကာန် (Cold War and Arms Race) ==
ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ ဒုတိယ တုဲ၊ ဍုင် အမေရိကာန် ကဵု သဵုဗဳယေတ် (Soviet Union) တအ် ပြိုင်ပကာန် ညးသကအ် သွက်ဂွံ ပကောံ လက်နက် ဏအ် ရ။ 
* ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၂ ဂှ် အမေရိကာန် စမ်ၜတ် ဗုမ် ဟိုက်ဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen bomb) မကြံင်မ္ၚိုဟ် နူ ဗုမ် အတမ် လ္ၚီ ဆ ဂွံ အံင်ဇၞး အာ ရ။ 
* ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၁၉၆၀ ဂမၠိုင်၊ လၟိဟ် လက်နက် နျူကလဳယျာ အမေရိကာန် ဂှ် စိုပ် အာ ကဆံင် သၠုင် အိုတ် (Peak) မၞုံ လၟိဟ် ပြင် နူ ၃၁,၀၀၀ မ ရ။ 
* မူဝါဒ အဓိက ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ဒှ် မူဝါဒ '''ပွမပလီုပလာ် အလုံ ၜါ လပါ်''' (Mutual Assured Destruction - MAD) မဒှ် သဘဴဓရ် မဟီု ဂး &quot;ယဝ်ရ မွဲ လပါ် ပန် ကၠာ မ္ဂး၊ လပါ် သ္အာင် လေဝ် သ္ဂောအ် ပန် ကလေင် တုဲ ဍုင် ၜါ လပါ် သီုဖအိုတ် သ္ဒး လီုလာ် အာ ရောင်&quot; ရ။

== ၃။ သၞောတ်ဝ် လွဟ် ပိ သာ် (The Nuclear Triad) ==
ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ဝွံ ညးတအ် ပရး စွံ လဝ် လက်နက် နျူကလဳယျာ ညးတအ် နကဵု &quot;သၞောတ်ဝ် လွဟ် ပိ သာ်&quot; ညံင် သၞ ဂွံ ပလီုပလာ် ထောအ် သီုဖအိုတ် မွဲ ပြဟ် ဟွံမာန် ရ။

| ဂကူ လွဟ် (Type) | ယာန် ဗလး (Delivery Platform) | ဥပမာ လွဟ် ကေုာံ ယာန် (Examples) |
| :--- | :--- | :--- |
| '''ပ္ဍဲ တိ (Land-based)''' | မေဿာင် အာ ကၠုင် အကြာ တိုက် (ICBM) | LGM-30 Minuteman III (စွံ လဝ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဌာန် သၟဝ် တိ) |
| '''သၟဝ် ဍာ် (Sea-based)''' | က္ၜင်ဗၠိုင်ဍာ် နျူကလဳယျာ (SSBN) | Ohio-class submarine ကေုာံ မေဿာင် Trident II |
| '''လတူ ကျာ (Air-based)''' | က္ၜင်ကျာ ဗလး ဗုမ် (Strategic Bombers) | B-52 Stratofortress, B-2 Spirit |

== ၄။ လိက်ကသုက် ကေုာံ ပွမအောန်စှ်ေ (Treaties and Reductions) ==
ကြဴနူ ခေတ် ပၞာန် ၜိုဟ် အိုတ် အာ တုဲ၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကဵု ရုရှာ တအ် ထပက် လိက်ကသုက် နာနာ သာ် သွက်ဂွံ ဖအောန် စှ်ေ လၟိဟ် လက်နက် ရ-
* '''NPT (Non-Proliferation Treaty):''' အမေရိကာန် ဒှ် ဍုင် မပါလုပ် ထပက် လဝ် စၟတ် တဲ ပ္ဍဲ လိက်ကသုက် စဵုဒၞာ ပွမပြးဇး လွဟ်နျူကလဳယျာ ဏအ် နူ သၞာံ ၁၉၆၈ တေအ် ရ။
* '''New START:''' ဒှ် လိက်ကသုက် မထပက် လဝ် ကု ရုရှာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၀ သွက်ဂွံ ဖအောန် လၟိဟ် မေဿာင် ကေုာံ က္ဍိုပ် နျူကလဳယျာ ရ။ စဵုကဵု လၟုဟ် အမေရိကာန် နွံ ကု လက်နက် ၜိုတ် ၅,၀၄၄ မ (မပံင်ကောံ လဝ် သီု လွဟ် မစွံ လဝ် သွက်ဂွံ ပလီု) ရ။ 
* '''အစဳအစန် တၟိ:''' ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဏအ်၊ အမေရိကာန် စကာ ဒၟံင် သြန် ဘဳလဳယျာန် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ပလေဝ် လဟဵု (Modernize) သၞောတ်ဝ် လွဟ် ပိ သာ် ညးတအ် ညံင် ဂွံ ဂတာပ် ခေတ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* လက်နက်နျူကလဳယာ (Nuclear weapon)
* ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (United States)
* အာလ်ဗတ် အာင်သတာင် (Albert Einstein)
* ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Rhodes, Richard (1986). ''The Making of the Atomic Bomb''. Simon &amp; Schuster. 
* Kristensen, Hans M.; Korda, Matt (2023). &quot;United States nuclear weapons, 2023&quot;. ''Bulletin of the Atomic Scientists''.

{{DEFAULTSORT:ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ လက်နက်နျူကလဳယာ}}
[[Category:လက်နက် နျူကလဳယျာ]]
[[Category:ပၞာန် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]
[[Category:ဝင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]</text>
      <sha1>0l3jwr8u3sn4smsq4xycjlc1700cmtc</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>