ထာမ်ပလိက်:Audio

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Audio</title>
    <ns>10</ns>
    <id>21</id>
    <revision>
      <id>54512</id>
      <parentid>807</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T16:10:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="403" sha1="apjcefsjq76hqo2au1uyy6sfswa8wjp" xml:space="preserve">&lt;span class=&quot;audiolink&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;[[File:Speaker Icon.svg|15px|link=Media:{{{1|}}}|alt=ရမ္သာင်]] [[Media:{{{1|}}}|{{{2|ရမ္သာင်}}}]]&lt;/span&gt;{{#if:{{{help|}}}|&lt;span class=&quot;audiolinkinfo&quot; style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt; (&lt;sup&gt;[[Help:Media|ရီုဗင်]]&lt;/sup&gt;/&lt;sup&gt;[[:File:{{{1|}}}|တင်ဂၞင်]]&lt;/sup&gt;)&lt;/span&gt;}}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>apjcefsjq76hqo2au1uyy6sfswa8wjp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:IPA</title>
    <ns>10</ns>
    <id>90</id>
    <revision>
      <id>54510</id>
      <parentid>331</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T16:08:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="281" sha1="n3uccqease74dkf57zi70h33xi4ud7q" xml:space="preserve">&lt;span class=&quot;IPA&quot; title=&quot;အက္ခရ် ရမ္သာင် ဂၠးတိ (IPA)&quot; style=&quot;font-family: 'Charis SIL', 'Doulos SIL', 'Linux Libertine', 'Segoe UI', 'Lucida Sans Unicode', 'Arial Unicode MS', sans-serif;&quot;&gt;{{{1|}}}&lt;/span&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>n3uccqease74dkf57zi70h33xi4ud7q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရာမညရဋ္ဌ ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>857</id>
    <revision>
      <id>54532</id>
      <parentid>52968</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T01:53:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>54532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18762" sha1="4nq3tng04knat93mec2tlhendan4ra9" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox vcard&quot; style=&quot;width: 26em; text-align: left; font-size: 90%; background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #ccc; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em;&quot;
|+ colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; font-size: 1.2em; font-weight: bold; background-color: #FFD700; color: #8B0000; padding: 7px; border-radius: 3px;&quot; | ရာမညရဋ္ဌ ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 0.75em; font-weight: normal; color: #333;&quot;&gt;Rāmaññarattha Buddhist University (RBU)&lt;/span&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; padding-top: 10px;&quot; | [[ဝှာင်:Rāmaññarattha Buddhist University Logo.jpg|150px|center|alt=Rāmaññarattha_Buddhist_University_Logo]]&lt;br/&gt; &lt;span style=&quot;font-size: smaller; font-weight: normal;&quot;&gt;တဆိပ် ရာမညရဋ္ဌ ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်&lt;/span&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; background-color: #EEE8AA; padding: 3px;&quot; | ပရူပရာ အဓိက
|-
! ဂကူ / ဘာသာ
| [[ထေရဝါဒ]] [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
|-
! ဗီုပြင်
| တက္ကသိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
|-
! အဓိပတိ (Chancellor)
| ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘဒ္ဒန္တ ဒံက်တာ ဝဏ္ဏ&lt;br&gt; (Ven. Bhadanta Dr. Vanna)
|-
! ပါမောက္ခချုပ် (Rector)
| ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘဒ္ဒန္တ ဒံက်တာ ပါလရာမည&lt;br&gt; (Ven. Bhadanta Dr. Pala Rāmañña)
|-
! ဒု-ပါမောက္ခချုပ် (Vice-Rector)
| ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘဒ္ဒန္တ ဒံက်တာ သြဘာသ&lt;br&gt; (Ven. Bhadanta Dr. Obāsa)
|-
! ဂကောံအုပ်ဓုပ်
| [[ရာမညနိကာယ]]
|-
! ဒၞာဲဒတန်
| ဂၠံင်မိစောဗု၊ အရာပ်မိုၚ်သာယာ၊&lt;br&gt; [[မတ်မလီု (ဍုင်)|မတ်မလီု]]၊ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ဍုင်ဗၟာ။
|-
! ဖုၚ်ဆက်စၠောံ
| +95 9 764311319&lt;br&gt;+95 9 255803177
|-
! ဝက်ဆိုက် / အဳမေဝ်လာ
| [http://www.rbu11.com www.rbu11.com]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;br&gt;rbuniversity20112019@gmail.com
|}

'''ရာမညရဋ္ဌ ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်''' ({{lang-en|Rāmaññarattha Buddhist University}}; အက္ခရ်က္ဍန်: '''RBU''') ဝွံ ဒှ်တက္ကသိုလ်ဗုဒ္ဓဘာသာ သွက်ဂကူမန် ကၠာအိုတ် မဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲဍုင်[[မတ်မလီု (ဍုင်)|မတ်မလီု]]၊ တွဵုရးဍုင်မန်ရ။ တက္ကသိုလ်ဏအ်ဂှ် နွံဒၟံင်သၟဝ်အုပ်ဓုပ် [[ရာမညနိကာယ]] တုဲ ဖန်ဗဒှ်လဝ် သွက်ဂွံသၠုင်ပ္တိုန် ကဆံင်ပညာသင်မန်ပိုဲ ညံင်ဂွံစိုပ်ကဆံင်ဂၠးတိရ။&lt;ref&gt;လိက်အုပ်- ၁၃၃၇ မ္ၚဵုစရိုဟ်ဍာ်သာသနိကဂမၠိုၚ် ကေုာံ ဗီုချဳဒရာၚ် ပ္ဍဲဘာရာမညရဋ္ဌ ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်&lt;/ref&gt;

== တင်ရန်တၟအ် ==
* သွက်ဂွံဗ္တောန်ဖ္ဍောတ် ပညာဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhology) နကဵုနဲကဲခေတ်သစ်။
* သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် သုတေသီ ကေုာံ အစာဓရ် မနွံကဵုပညာသၠုင်သၠုင် သွက်ဂကူမန်။
* သွက်ဂွံဆက်စၠောအ် ပညာပရိယတ္တိမန် ကဵု သၞောတ်ပညာတက္ကသိုလ်ဂၠးတိ။

== ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဂကောံကမ္မတဳ (Organization Chart) ==
အတိုင် စရင်ဂကောံအုပ်ဓုပ် သၞာံ ၂၀၂၀-၂၀၂၁ (2020-2021 Organization Chart) မ္ဂး ညးတာလျိုင် အဓိကဂမၠိုင်ဂှ်-
* '''အဓိပတိ (Chancellor):''' ဘဒ္ဒန္တ ဒံက်တာ ဝဏ္ဏ (Ven. Bhadanta Dr. Vanna)
* '''ပါမောက္ခချုပ် (Rector):''' ဘဒ္ဒန္တ ဒံက်တာ ပါလရာမည (Ven. Bhadanta Dr. Pālarāmañña)
* '''ဒု-ပါမောက္ခချုပ် (Vice-Rector):''' ဘဒ္ဒန္တ ဒံက်တာ သြဘာသ (Ven. Bhadanta Dr. Obāsa)
* '''သကိုပ်လျိုင်ဌာန (Head of Department):''' ဘဒ္ဒန္တ နေပုည (Ven. Bhadanta Naypuña)
* '''ဒု-သကိုပ်လျိုင်ဌာန (Assistant Head of Department):''' ဘဒ္ဒန္တ ဥတ္တမ (Ven. Bhadanta Uttama)
* '''ညးစၟတ်စရင် (Registrar):''' ဘဒ္ဒန္တ ခေမာသာရ (Ven. Bhadanta Khemāsāra)
* '''ဒု-ညးစၟတ်စရင် (Assistant Registrar):''' ဒံက်တာ သက်နိုင် (Dr. Thet Naing / Sain Non Ju)
* '''ဘဏ္ဍာ (Treasurer):''' ဘဒ္ဒန္တ အဂ္ဂဇိန (Ven. Bhadanta Aggajina)
* '''ဒု-ဘဏ္ဍာ (Assistant Treasurer):''' ဘဒ္ဒန္တ ဥတ္တရ (Ven. Bhadanta Uttara)
* '''ညးမင်တိုက်ရံင်လိက် (Librarian):''' ဘဒ္ဒန္တ စန္ဒိမာ (Ven. Bhadanta Candimā)
* '''ဒု-ညးမင်တိုက်ရံၚ်လိက် (Assistant Librarian):''' အစာ အံင်သာ (Teacher Ong Sar)
* '''ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဌာနကောန်ပျူတာ (Director of Computer Dept):''' ဘဒ္ဒန္တ ဝဏ္ဏ (Bhadanta Vanna)
* '''မန်နေဂျာ ဌာနကောန်ပျူတာ (Programme Manager):''' တၠဂုဏ် [[အာလောက၊ တၠဂုဏ်|အာလောက]] (Ven. Aloka)

'''ဂကောံ ကထိကဂမၠိုင် (Members of Lecturer):'''

ဘဒ္ဒန္တ သူရိယ၊ ဘဒ္ဒန္တ ကေလာသ၊ ဘဒ္ဒန္တ ဃောသက၊ ဘဒ္ဒန္တ ကုမာရ၊ ဘဒ္ဒန္တ ခေမာသာရ၊ တၠဂုဏ်ဒံက်တာ သူရိယ (Ven. Dr. Suriya)၊ တၠဂုဏ်ဒံက်တာ ဇိနဓဇ (Ven. Dr. Jina Dhaja)၊ တၠဂုဏ်ဒံက်တာ [[သဳလတေဇ၊ဘဒ္ဒန္တ၊ဒံက်တာ|သဳလတေဇ]] (Ven. Dr. Sila Teja)၊ တၠဂုဏ် စန္ဒိမာ၊ တၠဂုဏ်ဒံက်တာ အရိယ (Ven. Dr. Ariya)၊ အစာ ဟံင်နန် (Teacher Hong Non)၊ ဒံက်တာ သက်နိုင်၊ အစာ အံင်သာ။

== ကဏ္ဍပညာ ကေုာံ တန်ဗ္တောန်ဂမၠိုင် (Academic Programs) ==
ရာမညရဋ္ဌ ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်ဂှ် ပံက်လဝ် တန်ဗ္တောန် '''ဒဳပလိုမာ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Diploma in Buddhism)''' တုဲ ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဘာသာရပ်နာနာ ညံင်ရဴ-
* '''Faculty of Buddhism:''' သုတ္တန် (Suttas), အဘိဓမ္မာ (Abhidhamma), ဝင်သာသနာ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ (Buddhism in Myanmar), ကေုာံ ဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာ (Introduction to Buddhist Philosophy / The Basic Teaching of the Buddha).
* '''Faculty of Language Studies:''' သဒ္ဒါပါဠိ (Pali Grammar / Pali Study), သဒ္ဒါအင်္ဂလိက် (English Grammar), အင်္ဂလိက်သၟာန်သွဟ် (English Speaking) ကေုာံ Comprehensive English.

ပ္ဍဲကဵု သၞာံပညာ ၂၀၁၉-၂၀၂၀ ဂှ် ကွးဘာသင် ကေုာံ ခရှ်ဂမၠိုင် တိုန်စိုပ်လ္ၚတ်လဝ် ဗွဲမအံင်ဇၞးရ။ ပၞောဝ်ကဵု ကွးဘာ မတိုန်စိုပ်လဝ်တအ်ဂှ် တၠဂုဏ် တေဇော၊ တၠဂုဏ် သုမနဝဳရ၊ တၠဂုဏ် သုနန္ဒဝဳရ၊ တၠဂုဏ် သုဓဇ၊ မိယဳယဳချော၊ တၠဂုဏ် စန္ဒ၊ တၠဂုဏ် ရာဝိက၊ တၠဂုဏ် တေဇိန္ဒော၊ တၠဂုဏ် ယသ တအ် ပါလုပ်တုဲ ပ္ဍဲပေါဲစၟဳစၟတ် စရင်အံင်ဇၞး (Final Examination Result) ဂှ် တၠဂုဏ် ဩသဓ၊ တၠဂုဏ် ကောဉ္ဇန၊ တၠဂုဏ် ဂန္ဓမာလာ၊ တၠဂုဏ် စန္ဒန တအ် အံင်ဇၞးကေတ်လဝ် ဘာသာရပ် သီုဖအိုတ်ရ။

== ပရေင်ပဒတန် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitution) ==
ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၂ ဂျူလာင် ၂၀၂၀ (02-July-2020) ဂှ် တက္ကသိုလ် ရာမညရဋ္ဌဝွံ ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် &quot;သဘင်မ္ၚဵုအထိုင်အသး ဒါယကာပရေင်ပညာ ကေုာံ သဘင်ပဒတန် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ရာမညရဋ္ဌ ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်&quot; (Ceremony of Appreciation for Educational Donation &amp; Approval of The Rāmaññaraṭṭha Buddhist University Constitution) ဗွဲမစိုပ်တရဴရ။

== အခန်ကဏ္ဍ ပ္ဍဲသံဃမန် ==
တက္ကသိုလ်ဏအ် ဒှ်ဗဟဵုအဓိက သွက်ဂွံသၠုင်ပ္တိုန် ဍာ်ဒကေဝ်ပွမက္ဍိုက်က္ဍိုပ် (Intellectual Leadership) ပ္ဍဲဂကောံသံဃမန်ရ။ ဍေဟ်ရီုဗိုင်စဵုဒၞာလဝ် ယေန်သၞာင် ကေုာံ လိက်ပတ်မန် ညံင်ဂွံနွံကဵု ဓဝ်စၟတ်သမ္တီ (Legitimacy) ပ္ဍဲစက္ခုဂၠးတိရ။

== ဝၚ်သြိုၚ်ခၞံ အဆောက်အအုံဂမၠိုၚ် ==
=== ဘာရာမညရဋ္ဌ ပရိယတ္တိဝိဟာရ ===
တ္ၚဲတက်တိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် ဘာရာမညရဋ္ဌပရိယတ္တိဝိဟာရဝွံ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၇၄ သၞာံ၊ ဂိတုပသာ် (၆) မံက် (24 April, 2012) တုဲ ညးမတက်တိုၚ်ရိုဟ်ကၞက်ဂှ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာ သဳလာစာရ၊ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဝိမလဗုဒ္ဓိ ကေုာံ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ စန္ဒောဘာသာ တအ် ပါလုပ်ရ။ တ္ၚဲသိုၚ်ခၞံ တုဲဒှ်အာဂှ် ဒှ်ပ္ဍဲ ၁၃၇၅ သၞာံ၊ ဂိတုဇှေ် (၁၄) မံက် (22 June, 2013) ရ။ 

=== ဘာရာမညရဋ္ဌ ဓမ္မသာလာ ===
တ္ၚဲတက်တိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် ဘာရာမညရဋ္ဌ ဓမ္မသာလာဂှ် ဒှ်ပ္ဍဲ ၁၃၇၄ သၞာံ၊ ဂိတုကထိုန် ၇ စွေက် (5 December, 2012) တုဲ၊ တ္ၚဲသိုၚ်ခၞံ တုဲဒှ်အာဂှ် ပ္ဍဲ ၁၃၇၆ သၞာံ၊ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်ပေၚ် (4 March, 2015) ရ။ 

=== ဘာရာမညရဋ္ဌ ဘောဇနသာလာ ===
တ္ၚဲဖ္ဍောတ်မ္ၚဵုတက်တိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် ဘာရာမညရဋ္ဌ ဘောဇနသာလာဂှ် ဒှ်ပ္ဍဲ ၁၃၇၅ သၞာံ၊ ဂိတုဝှ် (၅) မံက် (9 Oct, 2012) တုဲ၊ တ္ၚဲသိုၚ်ခၞံ တုဲအာဂှ် ပ္ဍဲ ၁၃၇၇ သၞာံ ဂိတုဒု-ဒ္ဂိုန် ၄ မံက် (9 July, 2015) ရ။ 

=== ဘာရာမညရဋ္ဌ ဓမ္မဒေသနာ ===
တ္ၚဲဖ္ဍောတ်မ္ၚဵုတက်တိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် ဘာရာမညရဋ္ဌ ဓမ္မဒေသနာဂှ် ဒှ် ၁၃၇၅ သၞာံ ဂိတုဇှ်ေ ၅ မံက် (13 June, 2012) တုဲ၊ တ္ၚဲသိုၚ်ခၞံ တုဲဒှ်အာဂှ် ပ္ဍဲ ၁၃၇၇ သၞာံ ဂိတုမာ်ပေၚ် (23 Jan, 2016) ရ။ ဒါယကာတၠဒါန်ဂအာၚ်တိဂှ် နာဲမိုၚ်သုၚ်+မိလှကျေန် တုဲ ၚုဟ်မး ဝတ္ထုဒါန်သြန်အိုတ်အာ ၆၅၁,၉၆၉,၀၀၀ ဒကေဝ် ရ။

== သဘၚ်ပိုက်နုက်သီ ==
[[ဝှာင်:RRBU-Simar Event 2.jpg|thumb|250px|ဗီု-သၚ်မပိုက်နုက်သဳ-ရာမညရဋ္ဌဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်]]
သၞာံ ၁၃၈၁၊ ဂိတုပုဟ် (၂) စွေက် (11 Jan, 2020) ဂှ် ရာမညရဋ္ဌဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်၊ ဍုၚ်မတ်မလီု ပိုက်နုက်မဟာသီ ဗၞတ်သၚ် (၁၇၅၀) ဇကု တိုန်စိုတ်ရ။ ဂအာၚ်သီသီုဖအိုတ် နွံဒၟံၚ် ပေ (၄၀ × ၅၀၀) ပန်ကၠုၚ် ရ။

== ပွမထ္ပက်စၟတ်တဲ MOU ကေုာံ သဘၚ်သဳကၠဳစာတမ် (Seminars) ==
'''သဘၚ်သဳကၠဳလိက်စံင် အလန်ပထမ (The 1st International Seminar on Buddhism in Suvannabhumi)'''&lt;br&gt;
ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၉ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၁၉ (09 November 2019) ဂှ် တက္ကသိုလ်ရာမညရဋ္ဌဝွံ ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် သဘင်သဳကၠဳစာတမ် အလန်ပထမ မဆေင်ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲသုဝဏ္ဏဘုမ္မိ ရ။ ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ်မွဲစွံ သီုကၠောန်ဗဒှ်လဝ် သဘင်ထ္ပက်စၟတ်တဲ (The MOU Signing Ceremony) အကြာ ရာမညရဋ္ဌ ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ် (RBU) ကေုာံ IBSC (Mahachulalongkornrajavidyalaya University - MCU) ကီုရ။

'''သဘၚ်သဳကၠဳလိက်စံင် အလန်ဒုတိယ (The 2nd Seminar on &quot;The Mon and Buddhism&quot;)'''&lt;br&gt;
သဘင်ဏအ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၉ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၅ (09 February 2025) တုဲ၊ တၠပညာ ကေုာံ အစာသုတေသနဂမၠိုင် တိုန်စိုပ် ထ္ၜးပျးလဝ် စာတမ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ-
* ''Cakkavattisīhanada Sutta and The Ideal Rule of Mon Buddhist Kings'' - နကဵု Vimut Mondae Ravika
* ''Lokasamutti A Mon Funeral Text'' - နကဵု Dr. Silateja
* ''Buddhism-in-Suvannabhumi'' - နကဵု Dr. Ven. Thuyiya Kumar
* ''The Buddhist Coding Earlier Buddhism in Southeast-Asia'' - နကဵု Ven. Khemasāra (Mon)
* ''An overview of Mon Monastic education in rāmaññanikāya'' - နကဵု Ven. Dr. Suriya
* ''Influence of Buddhism in Mon: Beliefs and Practices'' - နကဵု Ven. Dr. Jinadhaja
* ''Were Tapussa and Ballika Natives of Mon?'' - နကဵု Tlagoon Kumārasetṭha
* ''Terracotta-votive-tablets-of-Queen-Ci-Pe'' - နကဵု Nai Bee-Htaw-Monzel
* ''The Beginning of the Mon Ordination Tradition'' - နကဵု Dr. Sain Non Ju (Thet Naing)

== ဂျာနေဝ် ကေုာံ လိက်ပတ်ပ္တိတ်ဂမၠိုင် (Journals and Publications) ==
တက္ကသိုလ်ဝွံ ပ္တိတ်ဒၟံင် ဂျာနေဝ် ရာမညရဋ္ဌဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ် (Journal of Rāmaññarattha Buddhist University - JRBU) သွက်သုတေသန ပရေင်သာသနာ ကေုာံ ဝင်မန်ဂမၠိုင်ရ။ လိက်ဂျာနေဝ်ဝွံ မလေပ်ပ္တိတ် ပ္ဍဲဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါ ရိုဟ်ဟ်သၞာံရ။
# '''ကၞပ် ၁''' (Volume 1) - ပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၁၉ (November 2019) မစပ်ကဵု သဘင်သဳကၠဳစာတမ် အလန်ပထမ။
# '''ကၞပ် ၂''' (Volume 2) - ပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၄၊ ဂိတုမေ။ က္ဍိုပ်လိက်အဓိက သွက်ကၞပ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် &quot;မန် ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ&quot; (The Mon and Buddhism) ရ။ 

== ပရေၚ်ဆက်စပ် ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်ဂမၠိုင် ==
ဓမ္မဒူတဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်၊ ရှမ်းပြည်နယ်ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ် ကေုာံ ပန်တစ်ပွၚ့်တောၚ် ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ် တအ် ကလိဂွံအာ တၞးသ္ပသမ္တီ ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ် နူကဵု ဂကောံသံဃာမဟာနာယက ပ္ဍဲကောံဓရီု မရနုက်ကဵု ၉ ဝါ အလန်ပထမ စၟတ်တ္ၚဲ မတ် ၄ နွံရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ရာမညနိကာယ]]
* [[ပညာပရိယတ္တိမန်]]
* [[မတ်မလီု]]

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{DEFAULTSORT: ရာမညရဋ္ဌ ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်}}
[[ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု]]
[[ကဏ္ဍ:ဂကောံ သင်ရာမညနိကာယ]]</text>
      <sha1>4nq3tng04knat93mec2tlhendan4ra9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Interlanguage link</title>
    <ns>10</ns>
    <id>1140</id>
    <revision>
      <id>54549</id>
      <parentid>12132</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T03:16:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="256" sha1="ahajrprnt7tzb1783h2gtqrz3qkikyo" xml:space="preserve">{{#ifexist: {{{1}}}
 | [[{{{1}}}|{{{4|{{{1}}}}}}]]
 | [[{{{1}}}|{{{4|{{{1}}}}}}]]&lt;span class=&quot;ill-interwiki&quot; style=&quot;font-size: 85%; font-weight: normal;&quot;&gt;&amp;nbsp;([[:{{{2|en}}}:{{{3|{{{1}}}}}}|{{{2|en}}}]])&lt;/span&gt;
}}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ahajrprnt7tzb1783h2gtqrz3qkikyo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1527</id>
    <revision>
      <id>54525</id>
      <parentid>47309</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T00:40:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>54525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61780" sha1="3jlvzvv9zlr98romrdew10ifw2bzf20" xml:space="preserve">'''ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ''' ({{Lang-en|'''Genocide'''}}) ဂှ် ဒှ်အရာမကၠောန်ပ နကဵုဆန္ဒနွံနွံ သွက်ဂွံ ပလီုပဠက် ဂကူမွဲ (ဂကူမဟီုဂှ် ရန်တၟအ်ကဵု ကောန်ဂကူ၊ ကောန်ဍုင်၊ တၞောဝ်ဗဳဇ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံဘာသာ) နကဵု သီုဖအိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု မွဲကရေက်ရ။ မအရေဝ်မန် မကော် &quot;ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ&quot; ဝွံ ကၠာဲနူ ဘာသာအင်္ဂလိက် မကော်ဂး &quot;genocide&quot; ရ။ မအရေဝ် ဘာသာအင်္ဂလိက်ဂှ် ပဂပ်လဝ် မအရေဝ်ၜါ အရေဝ်ဂရိတ် ''γένος'' (&quot;ဗဳဇ၊ ဂကူ&quot;) ကဵု အရေဝ်လေတ္တေန် ''-caedo'' (&quot;ဂစိုတ်&quot;).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Stanton, Gregory H., [http://genocidewatch.net/genocide-2/what-is-genocide/ What is genocide?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220315170823/http://genocidewatch.net/genocide-2/what-is-genocide/ |date=2022-03-15 }}, Genocide Watch&lt;/ref&gt; မအရေဝ် genocide ဝွံ Raphael Lemkin ခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု လိက်ညး မနွံယၟု ''Axis Rule in Occupied Europe ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၄ ဂှ်ရ။''&lt;ref name=&quot;schab&quot;&gt;{{Cite book|last=William Schabas|url=https://books.google.com/books?id=pYptuRHDQPgC&amp;pg=PA25&amp;dq=Lemkin's+interest+in+the+subject+dates+to+his+days+as+a+student+at+Lvov+University#v=onepage|title=Genocide in international law: the crimes of crimes|publisher=Cambridge University Press|authorlink=William Schabas}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Power|2003}} နကဵုဘာသာမန် စၞးမချူ ဂစိုတ်ပဠက်ဂကူ ဂှ် မကြိယာ ဂစိုတ်၊ ကေုာံ ပဠက် ဂှ်ပထောအ် မနာမ်တုဲ ဒှ်အာ &quot;ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ&quot; ရ။ 

လိက်ကသုက်ပဋိညာဉ် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ ကုလသမဂ္ဂ (United Nations Genocide Convention) ဂှ် စကတဵုဒှ် နူကဵုသၞာံ ၁၉၄၈တုဲ ပံက်လဝ် ပွံက် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ နကဵု &quot;မကၠောန်ပ နကဵုဆန္ဒနွံနွံ သွက်ဂွံ ပလီုပလက်၊ သီုဖအိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး မွဲကရေက် လတူကောန်ဂကူမွဲ၊ ကောန်ဍုင်အရင်မွဲ၊ တၞောဝ်ဗဳဇမွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံဘာသာမွဲ၊ နမပ&quot; မပတံ ကု ဂစိုတ် ကောန်ဂကောံ ညးတအ်၊ ကတဵုဗဒှ် ညံင်ခန္ဓကာယ ဟွံသေင်မ္ဂး စိတ္တ ဂွံဂိသကေဝ် ကုကောန်ဂကောံညးတအ်၊ နကဵုဆန္ဒနွံနွံ ကဵုဒြဟတ်ဒမြိုဟ် ပရေင်မံင်စံင်ဘဝ ညးတအ် ညံင်ဂွံစိုပ်အာ ကဆံင် ခန္ဓကာယ မဂွံလီုလာ် နကဵုသီုဖအိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု မွဲကရေက်၊ စဵုဒၞာ ညံင်ဟွံဂွံ ၜံင်ကောန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵုအမိင်အဝဵု ပြံင်ပဆုဲထောအ် ကောန်ၚာ် နကဵု ဂကောံဍေဟ်တအ် ကဵုအာမံင် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်တၞဟ်။&lt;ref name=&quot;UNLegalDef&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/ar/preventgenocide/adviser/pdf/osapg_analysis_framework.pdf|title=Legal definition of genocide|publisher=United Nations|accessdate=22 February 2017}} &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://m.voanews.com/a/what-is-genocide/3238713.html|title=What Is Genocide?|first=VOA|last=News|website=voanews.com|accessdate=22 October 2017|archivedate=11 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170811221949/https://www.voanews.com/a/what-is-genocide/3238713.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide art. 2, 78 U.N.T.S. 277, Dec. 9, 1948. &lt;/ref&gt;

နူကဵု Political Instability Task Force ဗၟံက်ထ္ၜး အကြာသၞာံ ၁၉၅၆ ကဵု ၂၀၁၆ ဂဟ် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ ကတဵုဒှ်ဂွံလဝ် သီုဖအိုတ် ၄၃ ဒၞာဲ၊ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ မၞိဟ်မဒးချိုတ်အာ ၜိုတ် ၅၀ မဳလဳလာန်ရ။&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=4KdHDAAAQBAJ&amp;pg=PA510&amp;dq=Since+1956,+some+forty-three+genocides+have+taken+place#v=onepage&amp;q=Since%201956%2C%20some%20forty-three%20genocides%20have%20taken%20place|title=Economic Aspects of Genocides, Other Mass Atrocities, and Their Prevention|editor=Charles H. Anderton, [[Jurgen Brauer]]|publisher=Oxford University Press|year=2016|isbn=978-0-19-937829-6}} &lt;/ref&gt; နကဵု ရုင် UNHCR ဟီု ဟိုတ်နူ ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူတုဲ စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ် မၞိဟ် ၅၀ မဳလဳယာန်ပြင်င် ဒးပြံင်တိတ် နူကဵု သ္ၚိဌာန်ဇကုရ။&lt;ref name=&quot;auto&quot; /&gt;

== တမ်မူလ ဝေါဟာရ ==
ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၁၉၄၄ ဂှ် မအရေဝ် မဂစိုတ်မၞိဟ် နကဵုဂကောံ နကဵုကရောမ်ဂှ် စကာဒၟံင် မအရေဝ်နာနာသာ် မပတံ ကု&quot;massacre,&quot; (မဂစိုတ် နကဵုဂကောံ) &quot;extermination,&quot; (ပဠက်ထပိုတ်)&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Exterminate Them! Written Accounts of the Murder, Rape, and Slavery of Native Americans during the California Gold Rush, 1848–1868|date=1999|publisher=Michigan State University Press}}&lt;/ref&gt;  ကေုာံ &quot;crimes against humanity&quot; (ဒုဟ် မကလိလောန် လတူကောန်မၞိဟ်) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၁ ဝန်ဇၞော်ချာချဳလ် ( Winston Churchill) ဗၟံက်ထ္ၜး ဂျာမနဳ မလုပ်သီ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ်ဂှ် ညးဟီု &quot;a crime without a name&quot; (ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သက္ကုယၟု)ရ။&lt;ref&gt; Churchill, Winston (24 August 1941). Prime Minister Winston Churchill's [http://www.ibiblio.org/pha/policy/1941/410824a.html Broadcast to the World About the Meeting With President Roosevelt (Speech). British Library of Information] – via ibiblio.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၄ ရပ်ဖေလ် လေမ်ခိန် (Raphael Lemkin) ခၞံဗဒှ်ပတိုန် မအရေဝ် ''genocide'' ပ္ဍဲလိက်ညး ''Axis Rule in Occupied Europe'' မဒှ်လိက် မချူလဝ် ပရူဗီုပၞာန်နာဇြဳဂျာမနဳ မလုပ်သီကေတ် ဍုင်ယူရောပ်တုဲ မဂစိုတ်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင်ရ။&lt;ref name=&quot;ushmm&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10007050|title=Coining a Word and Championing a Cause: The Story of Raphael Lemkin|publisher=United States Holocaust Memorial Museum (USHMM), Holocaust Encyclopedia.|quote=Lemkin's memoirs detail early exposure to the history of Ottoman attacks against Armenians (which most scholars believe constitute genocide), antisemitic pogroms, and other histories of group-targeted violence as key to forming his beliefs about the need for legal protection of groups.}} &lt;/ref&gt; မအရေဝ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜး နကဵုသၞောတ်ဝ်စှေ်စှေ် ပလီုပလာ်ထောအ် ကောန်ဂကူမွဲမွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင်မွဲမွဲ၊&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1982/03/28/books/when-people-kill-a-people.html|title=When people kill a people}} &quot;In 1943, in the course of his monumental study ''Axis Rule in Occupied Europe'', the late Raphael Lemkin coined the word genocide – from the Greek genos (race or tribe) and the Latin cide (killing) – to describe the deliberate 'destruction of a nation or of an ethnic group'.&quot;&lt;/ref&gt; တုဲ မအရေဝ်ဂှ် ဗွဲမပြဟ်ဂှ် ဂွံဒုင်လွဳစ ပ္ဍဲအရေဝ်ဂကူဗွဲမဂၠိုင်ရ။ မအရေဝ် ''genocide'' ဂှ် ဒှ်မအရေဝ် မဗဂပ်လဝ် အရေဝ်ၜါ အရေဝ်ဂရိတ် ''geno-'' (γένος, မဂွံအဓိပ္ပာယ် 'ဂကူ' ဟွံသေင်မ္ဂး 'ကောန်ဂကူ') ကေုာံ မအရေဝ် ''caedere''  (မအရေဝ်လေတ္တေန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot; ဒဒှ်မဂစိုတ်&quot;){{Sfn|Lemkin|2008}} မအရေဝ်ဂှ် စစကာကၠာအိုတ် ပ္ဍဲလိက်ရုင်ဂှ် စနူသၞာံ ၁၉၄၅၊ ဆဂး ပ္ဍဲအခိင် နဒဒှ် အရေဝ်ဥပဒေမွဲဂှ် ဟွံစကာဏီရ။&lt;ref name=&quot;HolocaustEncyclopedia2014&quot;&gt; &quot;[https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/what-is-genocide What Is Genocide?]&quot;, Holocaust Encyclopedia, United States Holocaust Memorial Museum, 24 June 2014.&lt;/ref&gt;  ပ္ဍဲကဵု လိက်ကသုက်ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ ပဝ်လာန် (Polish Genocide Trials) မတုပ်လဝ်စိုတ် အကြာ Arthur Greiser ကဵု Amon Leopold Goth ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၆ ဂှ် စကာလဝ် မအရေဝ်ဏအ် ပ္ဍဲလိက်သၞောဝ်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ &lt;ref&gt;Reassessing the Nuremberg Military Tribunals: Transitional Justice, Trial Narratives, and Historiography (War and Genocide) page 110 edited by Alexa Stiller and Kim C. Premiel Berghahn Books 2012 &lt;/ref&gt;

'''ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ''' နကဵုဘာသာမန်ဝွံ ကၠာဲလဝ် နူမအရေဝ် အင်္ဂလိက် '''genocide''' ရ။ ယဝ်ရ ကၠာဲတုပ်ပ်မ္ဂး &quot;ဂမ္စိုတ်ဂကူ&quot; ၜိုတ်ဏအ်လေဝ် ဍိုက်ပေင်ဒၟံင်ကီုလေဝ် တၞဟ်နအဓိပ္ပါယ် ဂွံမံက်ကၠးတုဲ ထပ်စုတ်လဝ် &quot;ကမၠက်&quot; မွဲမရ။ မအရေဝ် &quot;ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ&quot; ဝွံ ဒှ်မနာမ်မွဲတုဲ တမ်ရိုဟ်ကြိယာဍေဟ်ဂှ် ဒှ် &quot;ဂစိုတ်&quot; &quot;ပဠက်&quot; ရ။

==နဒဒှ် ရာဇာဝတ်==

===သၞောဝ် ဂၠးကဝ်===
[[File:Auschwitz Resistance 280 cropped.jpg|thumb|upright=1.15|ကောန်ဂကောံ''[[Sonderkommando]]'' (ပၞာန်ဂျာမနဳ) စံင်ဒၟံင် ဇွဂကူဂျူ ပ္ဍဲအံက်သဝိတ်ဇ် [[Auschwitz]] II-Birkenau, an [[extermination camp]]]]
ကြဴနူ ဂကူဂျူ မဒးဒုင်စံင်ယဇ် (Holocaust) ကုနာဇြဳဂျာမနဳ ကေုာံ မဟာမိတ်ညးတအ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယဂှ်တုဲ လေမ်ခိန် (Lemkin) ဂစာန်ဗက်စန်ဒက် ညံင်ညးဂၠးကဝ်ဂမၠိုင် ဂွံဒုင်တဲ သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ကေုာံ ကၟာတ်လဒဵု ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူရ။ ပရေင်ဂိုတ်ဂစာန်ညးဂှ် အံင်ဇၞး ဗွဲမပြဟ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၆ ပ္ဍဲကဵု ကောံဓရီုအသာမ်ဗလဳ ကုလသမဂ္ဂ ဒကုတ်ကိုပ်ကၠာဂှ် နကဵုကုလသမဂ္ဂ ပဒတန် ဒဒှ်ရ ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူဂှ် မဒှ်အရာ မဒစဵုဒစး ကုသၞောဝ်ဂၠးကဝ်၊ ဆဂး နကဵုသၞောဝ် ဟွံဂွံဖျေဟ်လဝ်ဏီရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၉၄၈ ပ္ဍဲကဵု ကောံဓရီုအသာမ်ဗလဳ ဂှ် ပဒတန် လိက်ကသုက်ပဋိညာဉ် စဵုဒၞာ ကေုာံ ကဵုဒုဟ်ဒဏ် ကုရာဇာဝတ် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ (Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide) (CPPCG)တုဲ လိက်ကသုက်ဂှ် ဒှ်လိက်ကသုက် မပံက်အဓိပ္ပါယ် ရာဇာဝတ် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ ကၠာအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rubinstein |first=W.D. |url=https://books.google.com/?id=nMMAk4VwLLwC&amp;pg=PA308#v=onepage |title=Genocide: a history |publisher=Pearson Education |year=2004 |page=308 |isbn=978-0-582-50601-5}}&lt;/ref&gt;

{{Quote|text=ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ (genocide) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာမဒစဵုဒစး အခေါင်အရာ ဂကောံမၞိဟ်မွဲ သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ၊ နကဵု ဂမ္စိုတ်မနုဿ (homicide) ဂှ် ဒှ်အရာ မဒစဵုဒစး အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ်မွဲမွဲ သွက်ဂွံဂျိုင်တန်တဴ၊ ပွမဒစဵုဒစး အခေါင်အရာ မဂျိုင်တန်တဴ မြဴသာ်ဝွံတအ်ဂှ် ဒှ်အရာမခဍဳလျတ် ဇီုကပိုက် ကုဝိညာဏ်ကောန်မၞိဟ်တုဲ ဗဒှ်ကဵု ပရေင်ဆောမ်လေင် ပ္ဍဲကောန်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော် ကုဒြဟတ် မပ္တံ ကုအခိုက်ကၞာ ပြဝေဏဳ ကေုာံ အရာမခၞံဗဒှ် နကဵု ဂကောံကောန်ဂကူဂှ်ရ။ တုဲပၠန် အရာဝွံ ဒှ်အရာ မဒစဵုဒစး ကုသၞောဝ်ဒ္ဂေတ်ပြဝ ကောန်မၞိဟ်၊ ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် မဒက်ပတန် ကုလသမဂ္ဂရ။ အခိင်ကာလ မဗတိုက်ပလီု ဂကူမွဲမွဲ၊ ကွေတ်ဘာသာမွဲမွဲ ကေုာံ လညာတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မွဲမွဲမ္ဂး ဒုဟ်ရာဇာဝတ် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ ဗီုဗီုဏအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်လဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။|sign=|source=တင်လတုပ်စိုတ် ကုလသမဂ္ဂ ၉၆ (၁) UN Resolution 96(1), 11 December 1946}}

လိက်ကသုက်ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူဂှ် ပဒတန် ပ္ဍဲကဵု ကောံဓရီုအသာမ်ဗလဳ ကုလသမဂ္ဂ ပ္ဍဲ ၉ ဒဳဇြေန်ပါ ၁၉၄၈&lt;ref name=&quot;UNLegalDef&quot; /&gt; တုဲ ဒှ်ဒတန် ပ္ဍဲ ၁၂ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၅၁ (Resolution 260 (III))။ ပ္ဍဲလိက်ကသုက်ဂှ် ချူ ပံက်လဝ် ပွံက် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ နကဵု ဂကောံဍုင်ဂၠးကဝ် မဒုင်လဝ်တဲတုဲ နကဵု ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် စုတ်ပၠုပ် ပ္ဍဲသၞောဝ်ဍုင်ညးတအ်ရ။ တုဲပၠန် သီုကဵု ပဒတန် သွက်ဂွံဒက်ပတန် ရုင်ဗစာရာဇာဝတ်ဂၠးကဝ် မကော်ဂး International Criminal Court (ICC) နကဵု တင်လတုပ်စိုတ် (ဝါ) ဖျေဟ်သၞောဝ် ဗီုလဒက်ပတန် ရုင်ဗစာ ရာဇာဝတ် ဂၠးကဝ် မကော်ဂး &quot;ရဝ်မ ဥပဓိ ရုင်ဗစာ ရာဇာဝတ် ဂၠးကဝ် (Rome Statute of the International Criminal Court) ရ။ ပ္ဍဲပိုဒ်ဇၞော်ၜါ ပ္ဍဲကဵု လိက်ပဋိညာဉ်ဂှ် ပံက်လဝ် ပွံက် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။ 

{{quotation|...&amp;nbsp;တင်မထ္ၜးလဝ် ဗွဲသၟဝ်ဝွံ မွဲမွဲဂှ် ယဝ်ရ ကၠောန်ပဒး နကဵု ဆန္ဒ သွက်ဂွံ ပလီု၊ နကဵုသီုဖအိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု မွဲကရေက် (အဝဲလစှ်ေ) လတူ ဍုင်မွဲ၊ ကောန်ဂကူမွဲ၊ ဗဳဇဂကူမွဲ၊ ဂကောံဘာသာမွဲ မပ္တံ ကု {{plainlist|
* (က) မဂစိုတ် ကောန်ဂကောံ ဂကောံမၞိဟ်ဂှ်၊ (Killing members of the group)
* (ခ) ကတဵုဗဒှ် ညံင်ခန္ဓကာယ ဟွံသေင်မ္ဂး စိတ္တ ဂွံဂိသကေဝ် ကုကောန်ဂကောံညးတအ် (Causing serious [[#&quot;bodily harm&quot;|bodily]] or mental harm to members of the group)
* (ဂ) နကဵုဆန္ဒနွံနွံ ကဵုဒြဟတ်ဒမြိုဟ် ပရေင်မံင်စံင်ဘဝ ညးတအ် ညံင်ဂွံစိုပ်အာ ကဆံင် ခန္ဓကာယ မဂွံလီုလာ် နကဵုသီုဖအိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု မွဲကရေက် (Deliberately inflicting on the group conditions of life calculated to bring about its physical destruction in whole or in part)
* (ဃ) ကဵုဒြဟတ်ဒမြိုဟ် ညံင်ဟွံဂွံၜံင်ကောန်ဇာတ် ကုဂကောံမၞိဟ်ဂှ် (Imposing measures intended to prevent births within the group)
* (င) နကဵုအမိင်အဝဵု ပြံင်ပဆုဲထောအ် ကောန်ၚာ် နကဵု ဂကောံဍေဟ်တအ် ကဵုအာမံင် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်တၞဟ်။ (Forcibly transferring children of the group to another group.)}}|sign=|source=}}

===ဆန္ဒ ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ (Genocidal intent)===
ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဂၠးကဝ်မ္ဂး ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ ဂှ် နကဵုစိုတ်ပၟိက်ဆန္ဒ ပါ်လဝ် ၜါပြကာ။ (၁) ပြကာစိုတ်ဓမ္မတာ (the general mental element)၊ (၂) ပြကာဆန္ဒမရန်တၟအ်နွံနွံ (the element of specific intent)။ ပြကာစိုတ်ဓမ္မတာ ဟီုမ္ဂးဂှ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ရာဇာဝတ် မကလိလောန်လဝ်ဂှ် ကလိလောန် နကဵု ဆန္ဒနွံနွံ၊ ကသပ်လညာတ် အစဳအဇန်နွံနွံ ကဵုဒှ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု ဟွံစွံသတိမွဲသာ် ကလိလောန်ဒးအာရ။ ဆဂး နကဵု ဒုဟ်ရာဇာဝတ် ဂၠးကဝ် မဆေင်ကဵု ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ မ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် ညးတအ် ကေတ်စ ကလိလောန်လဝ် ဒုဟ် နကဵု ဆန္ဒနွံနွံရ။ 

ပ္ဍဲကဵု ဥပဓိ/သၞောဝ် ရဝ်မ မ္ဂး &quot;ဆန္ဒနွံနွံ&quot; ဝွံ ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ မကၠောန်ပ နကဵုမဖန်ဇန် စပ်ကဵု ကိစ္စရာဇာဝတ် မပတုဲဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cpi.int/nr/rdonlyres/ea9aeff7-5752-4f84-be94-0a655eb30e16/0/rome_statute_english.pdf|title=Rome Statute of the International Criminal Court|last=|first=|date=July 1998|website=International Criminal Court|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=|accessdate=2019-12-13|archivedate=2018-03-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180318090721/https://www.icc-cpi.int/nr/rdonlyres/ea9aeff7-5752-4f84-be94-0a655eb30e16/0/rome_statute_english.pdf}}&lt;/ref&gt;

ပြကာဆန္ဒမရန်တၟအ်နွံနွံဂှ် ညးပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် တင်ရန်တၟအ် မကလိလောန် ဗီုမကၠောန်ပ &quot;သွက်ဂွံပလီုပလာ်ထောအ် နကဵုဖအိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု မွဲကရေက် လတူ ဍုင်မွဲ၊ ဂကူမွဲ၊ ဂကောံဘာသာမွဲတအ် ဒှ်တမ်ရ။ ပြကာဆန္ဒမရန်တၟအ်နွံနွံဂှ် ဒှ်အရာ ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ သွက်ဂွံပါ်တၞဟ်ခြာ ကုရာဇာဝတ်ဂၠးတိတၞဟ် မပ္တံ ကုရာဇာဝတ်ပၞာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ရာဇာဝတ်မပလီုပလာ်ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။

===ဆန္ဒ မိက်ဂွံ ပလီု(Intent to destroy)===
ပ္ဍဲ[[ဂဗုတ် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ ရဝ်ဟိန်ဂျာ]] ဍုင်ဂါမ်ဗဳယျာ မတေင်လဝ် ပ္ဍဲ[[ရုင်ဗစာ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးကဝ်]] ကုဍုင်ဗၟာဂှ် ဍုင်ဗၟာ (ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ) ဂစာန်ပတိုန်ဂလာန် ဒဒှ်ရ ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ ဂစိုတ်ဒးအာ ဂကူ[[ရဝ်ဟိန်ဂျာ]]တအ်ဂှ် နကဵု ဆန္ဒနွံနွံ ဟွံသေင်၊ ဟိုတ်နူကဵု ကောန်ပၞာန်ဗၟာတအ် အာဗတိုက် သၟာပကီုပရာပ်အာသာတအ်တုဲ ဒးအာကောန်ဍုင်ကွာန်ညိညဂှ်ရ ဂဗုတ်ဂှ် ဟွံစိုပ်ကဆံင် [[ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ]] ရ။

====နကဵုသီုဖအိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး မွဲကရေက် (In whole or in part)====
[[File:Ambassador Morgenthau's Story p314.jpg|thumb|ညးမဒုင် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ အာမေနိယာန်ဂမၠိုင်]]

လဟီုမ္ဂး နကဵုဘာသာအင်္ဂလိက် &quot;in whole or in part&quot; (နကဵု သီုဖအိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး မွဲကရေက်) ဂှ် ဒှ်အရာ တၠပညာသၞောဝ်ဥပဒေဂၠးကဝ် မဆေင်ကဵု သၞောဝ်ပရေင်မၞိဟ်တအ် မပါ်ပါဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဂၠိုင်မွဲရ။&lt;ref name=&quot;What is Genocide&quot;&gt;[http://efchr.mcgill.ca/WhatIsGenocide_en.php?menu=2 &quot;What is Genocide?&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070505161753/http://efchr.mcgill.ca/WhatIsGenocide_en.php?menu=2 |date=5 May 2007 }} McGill Faculty of Law ([[McGill University]])&lt;/ref&gt;ရုင်သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဂၠးကဝ် (International Criminal Tribunal) လတူ ဂဗုတ်''Prosecutor v. Radislav Krstic – Trial Chamber I – Judgment – IT-98-33 (2001) ICTY8 (2 August 2001)'' မဆေင်ကဵု ဍုင်ယူဂဝ်သလာဗဳယျာ (တြေံ) ညာတ်ကေတ်&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.worldlii.org/int/cases/ICTY/2001/8.html|title=Prosecutor v. Dario Kordic &amp; Mario Cerkez - Trial Chamber III - Judgment - en IT-95-14/2 [2001] ICTY 8 (26 February 2001)|website=www.worldlii.org|accessdate=15 December 2019|archivedate=25 May 2012|archiveurl=https://archive.today/20120525111049/http://www.worldlii.org/int/cases/ICTY/2001/8.html}}&lt;/ref&gt;ဒဒှ်ရ ကလိလောန်လဝ် ဒုဟ်ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူရ။ ပ္ဍဲကဵု ဂဗုတ် ''Prosecutor v. Radislav Krstic – Appeals Chamber – Judgment – IT-98-33 (2004) ICTY 7 (19 April 2004)''&lt;ref name=PvRKappel&gt;{{cite web|url=http://www.worldlii.org/int/cases/ICTY/2004/7.html|title=The Prosecutor v. Limaj et al. – Decision on Prosecution's Motion to Amend the Amended Indictment – Trial Chamber – en IT-03-66 [2004] ICTY 7 (12 February 2004)|website=www.worldlii.org|accessdate=22 October 2017|archivedate=23 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140823231159/http://www.worldlii.org/int/cases/ICTY/2004/7.html}}&lt;/ref&gt;ဂှ် နကဵု သၞောဝ်ပိုဒ်ဇၞော် ၈၊ ၉၊ ၁၀၊ ကေုာံ ၁၁ မ္ဂး ကလိလောန်လဝ်ဒုဟ် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ &quot; နကဵု မွဲကရေက်&quot;၊ မွဲကရေက်ဂှ် ဒှ်အရာ မပလီု သွက်ဂကောံမၞိဟ် မဂွံဂျိုင်တန်တဴ မွဲကရေက်ရ။ ဟီုမွဲသာ်ပၠန်ဂှ် ဂစိုတ်ထောအ် ဂကူသီုဖအိုတ် ဟွံသေင်ကီုလေဝ် မဆေင်ကဵု ကောန်ဂကူဂှ် လ္ၚဵု/မွဲကရေက်တအ်ဂှ် ဂစိုတ်ရ။ တင်ရန်တၟအ် လိက်ပဋိညာဉ် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူဂှ် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ညံင်ဟွံဂွံပလီုပလာ်ထောအ် ဂကောံမၞိဟ်မွဲမွဲတုဲ နကဵု မဂစိုတ်ပလီုထောအ် မွဲကရေက်ဂှ် ဒှ်အရာမလီုထောအ် ဂကောံမၞိဟ်သီုဖအိုတ်မာန်ပေင်င်ရ။

နာဲဗစာတအ် ဆက်ဗၟံက်ထ္ၜး စပ်ကဵု ပိုဒ်ဇၞော် ၁၂၊ &quot;နမရန်တၟအ် မွဲကရေက်ဂှ် ညာတ်ကေတ် သွက်ဂွံပလီု လၟိဟ်မရန်တၟအ်လဝ်တအ်ဂှ်ရ။ မရန်တၟအ် သွက်ဂွံပလီုထောအ် မွဲကရေက် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်ဂှ် ဒှ်အရာ ဒၞာဲမစကၠောန် သွက်ဂွံပလီုပလာ် ဂကောံမၞိဟ်ဂှ်တုဲ ဒှ်အရာမတုဲဒှ်အာ ဆက်ၜိုတ်ဂှ် ဟွံသေင်ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ်ပူဂိုလ် မဒးဒုင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဂစိုတ်ဂှ် ဒှ်အရာမတုဲဒှ် ဟွံသေင်တုဲ ဒှ်အရာမဆက်စပ်ဒၟံင် ကုလၟိဟ်မၞိဟ်အလုံမွဲ ဂကောံမၞိဟ်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;[http://www.worldlii.org/int/cases/ICTY/2004/7.html Prosecutor v. Radislav Krstic – Appeals Chamber – Judgment – IT-98-33 (2004) ICTY 7 (19 April 2004)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140823231159/http://www.worldlii.org/int/cases/ICTY/2004/7.html |date=23 August 2014 }} See Paragraph 6: &quot;Article 4 of the Tribunal's Statute, like the Genocide Convention, covers certain acts done with &quot;intent to destroy, in whole or in part, a national, ethnical, racial or religious group, as such&quot;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www1.umn.edu/humanrts/icty/statute.html Statute of the International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991], U.N. Doc. S/25704 at 36, annex (1993) and S/25704/Add.1 (1993), adopted by Security Council on 25 May 1993, [[United Nations Security Council Resolution 827|Resolution 827]] (1993).&lt;/ref&gt;

==== ကောန်ဍုင်၊ ကောန်ဂကူ တၞောဝ်ဗဳဇ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံဘာသ (“A national, ethnic, racial or religious group”) ====
နကဵု CPPCG ဂှ် ဂကောံပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဂကောံပရေင်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဟွံရိုဟ်ပၠုပ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံသွက်ဂွံစဵုဒၞာရ။ စၞးဂှ် ညးတအ် ရုဲစှ် စွံအာရီု ပ္ဍဲကဵု လက်သန်မတန်ကြန်ဂမၠိုင် (stable identities)တအ်ရ။ လက်သန်မတန်ကြန် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်လက်သန် မၜံင်ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံဂှ် တုဲ အရာမပြံင်လှာဲဟွံဂွံ ဟွံသေင်မ္ဂး ပြံင်လှာဲထောအ်လောဲလောဲ ဟွံဂွံတအ်ရ။ ဂကောံပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဂကောံပရေင်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်အရာမပြံင်လှာဲ ဗွဲမဗဗွဲကဵု အကာဲအရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အခိင်အခါရ။&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Agnieszka Szpak, ''National, Ethnic, Racial, and Religious Groups Protected against Genocide in the Jurisprudence of the ad hoc International Criminal Tribunals'', 23 Eur. J. Int’L L. 155 (2012).&lt;/ref&gt;

ရုင်ဗစာ ရာဇာဝတ်ဂၠးကဝ် (International criminal court) ဂကူတၞဟ်ခြာ ဘာသာတၞဟ်ဂှ် ဟွံပါ်ပါဲတုဲ စွံအာရီု လတူလၟိဟ်ဂကောံမၞိဟ်ရ။ ဂကောံမၞိဟ်တၞဟ်ခြာ ဟီုမ္ဂးဂှ် ညးပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် ဟိုတ်နူ အရေဝ်ဘာသာတၞဟ်ခြာ၊ ဗီုသဏ္ဌာန် ရုပ်သာ်တၞဟ်ခြာ၊ ကွေတ်ဓဝ်ပတှ်ေဘာသာ တၞဟ်ခြာ ကေုာံ အခိုက်ပြဝေဏဳတၞဟ်ခြာရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ ပ္ဍဲရဝါန်ဒါဂှ် ဂကူဟူတူ ကဵု ဂကူတုတ်သဳတအ်ဂှ် ရုပ်သာ်ဗီုပြင် တုပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;William A. Schabas, Genocide in International Law: The Crime of Crimes 124-129 (2d. ed. 2009).&lt;/ref&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲအရာမပါ် ဂကောံမၞိဟ်တၞဟ်ခြာဂှ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ပါ်လဝ် ဟွံမဲကီုလေဝ် ရံင်ဗီုပြင် မကလိလောန်ဒုဟ်တုဲ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်ရ။&lt;ref&gt;''Prosecutor v. Bagilishema'' (Case No. ICTR-95-1A-T), Judgment, 7 June 2001, para. 65.&lt;/ref&gt;

=== ဒဒှ် မကၠောန်ပ ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ (Genocidal acts) ===
လိက်ပဋိညာဉ် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု အရာမစဵုဒၞာလဝ် မသုန်သာ်၊ ယဝ်ရကလိလောန် ကၠောန်ပဒး အရာမသုန်သာ်ဂှ် နကဵု ဆန္ဒနွံနွံမ္ဂး ဒှ်အရာ မကလိလောန်ဒုဟ် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ ရ။ ဆဂး နကဵု မဂစိုတ် ပတုံကၠေအ် လမျီုဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ်ဟေင် မစၟတ်သမ္တီ ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူရ။&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Sareta Ashraph, Beyond Killing: Gender, Genocide, &amp; Obligations Under International Law 3 (Global Justice Center 2018).&lt;/ref&gt;

==== မဂစိုတ် ကောန်ဂကောံ ဂကောံမၞိဟ် (Killing members of the group) ====
ဇၟာပ်မဂစိုတ်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင်ဂှ် ဒှ် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ ဖအိုတ် ဟွံသေင်၊ [https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_genocides_by_death_toll စရင်ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ] မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲခေတ်လက္ကရဴဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ်ရ။ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး မၞိဟ်တြုဟ် ကဵု သၟတ်တြုဟ်တအ်ဂှ် ဒးဒုင်ဂစိုတ်ကၠာ မပ္တံကဵု ပန်ဂစိုတ် နကဵုသေနာတ်။&lt;ref&gt;Prosecutor v. Karadžić, Case No. IT-95-5/18-T, Trial Judgment, Int’l Crim. Trib. for the Former Yugoslavia, Mar. 24, 2016&lt;/ref&gt; မၞိဟ်ဗြဴ ကေုာံ သၟတ်ဗြဴတအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ချိုတ်သိုက်က် ဗီုကဵု ဗာက်ဂစိုတ်၊ စံင်ဂစိုတ်၊ ပလီုကောန်သမ္ဘာတုဲ ဂစိုတ်ရ။&lt;ref&gt;HRW, “Leave None to Tell the Story,” at [215]; HRW, “Shattered Lives,” at [39].&lt;/ref&gt; နကဵုလၟေင်သၞောဝ် ရုင်ဓဝ်ရာဇာဝတ်ဂၠးကဝ် ရဝါန်ဒါ (International Criminal Tribunal for Rwanda (ICTR)) ဗၟံက်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ မဂစိုတ် ဗွဲမပြဟ်ကီု သီုကဵု မဂစိုတ်သိုက်က်ကီု သီုၜါဂှ် ဒှ်အရာမကၟာတ်လဒဵု ပ္ဍဲကဵု ပိုဒ်ကိုပ်ကၠာဂှ်ရ။&lt;ref&gt;Prosecutor v. Semanza, Case No. ICTR-97-20-T, Trial Judgment, para. [320], May 15, 2003; Prosecutor v. Ntagerura, Case No. ICTR-99-46-T, Trial Judgment, para. [664], Feb. 24, 2004,&lt;/ref&gt;

====ကတဵုဗဒှ် ညံင်ခန္ဓကာယ ဟွံသေင်မ္ဂး စိတ္တ ဂွံဂိသကေဝ် ကုကောန်ဂကောံညးတအ် (Causing serious [[#&quot;bodily harm&quot;|bodily]] or mental harm to members of the group)====
တင်မစဵုဒၞာ ဒုတိယဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ်ရ။ ရုင်ဗစာ ရာဇာဝတ်ဂၠးကဝ် သွက်ဍုင်ယူဂဝ်သလာပဳယျာဂှ် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ အရာမပလီုပလာ်ကောန်သမ္ဘာ ကဵု ပကီုပရာပ်လိင်ဂှ် လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵု တင်မစဵုဒၞာ ဒုတိယ အရာမကလိလောန်ဒုဟ် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ မဒှ်အရာ မကတဵုဗဒှ် ညံင်ခန္ဓကာယ ဟွံသေင်မ္ဂး စိတ္တ ဂွံဂိသကေဝ်ရ။ ပ္ဍဲကာလမဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်ဂှ် ရုင်ဗစာရာဇာဝတ်ဂၠးကဝ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပလီုကောန်သမ္ဘာ ကေုာံ ပကီုပရာပ်လိင်ဂှ် ဒှ်အရာ မပလီုကဵု ခန္ဓကာယ ကီု သီုကဵု စိတ္တရ။&lt;ref&gt;Prosecutor v. Akayesu, Case No. ICTR-96-4-T, Judgment, Sept. 2, 1998, para. 731.&lt;/ref&gt; ပကီုပရာပ်လိင်ဂှ် ဒှ်အရာမၜတ်ကၞာတ် သွက်ဂွံဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပကီုပရာပ် မဂစိုတ်ပဠက်ဂကူမွဲရ။ ညးမဂစိုတ်ပဠက်ဂကူညးတၞဟ်တအ်ဂှ် အရာဝွံ ဒှ်အရာမပစဒှ်အိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; ကာလ ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ ပ္ဍဲရဝါန်ဒါဂှ် ပ္ဍဲပွိုင် ပိဂိတုဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ်ဗြဴ မဒးဒုင် ပလီုကောန်သမ္ဘာ ကတဵုဒှ်လဝ် ၜိုတ် အကြာ ၂၅၀,၀၀၀ ကဵု ၅၀၀,၀၀၀။ မၞိဟ်ဗြဴဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင်ပလီုကောန်သမ္ဘာ နကဵုမၞိဟ်တြုဟ်ဂၠိုင်င် မကော်ဂးစ (gang rape)။&lt;ref&gt;Stephanie K. Wood, ''A Woman Scorned for the “Least Condemned” War Crime: Precedent and Problems with Prosecuting Rape as a Serious Crime in the International Criminal Tribunal for Rwanda'', 13 Colum. J. of Gender &amp; L. 274, at 299-301 (2004).&lt;/ref&gt; 

ပွမပျဲပျာံ၊ ကဵုဒဒိုက် မဆက်ဆောံ ဗွဲမရုန်မဵု ဟွံသေင်မ္ဂး ကဵုဒုဟ်ဒဏ် ဗွဲမဓဇန် နကဵုဆန္ဒနွံနွံဂှ်လေဝ် လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲအရာမဂစိုတ်ပဠက်ဂကူ မကတဵုဗဒှ် ညံင်ခန္ဓကာယကီု သီုကဵုစိတ္တ ဂွံဂိသကေဝ် ကီုရ။ နကဵုရုင်ဗစာ စပ်ကဵု ဂဗုတ်ယူဂဝ်သလာပဳယျာဂှ် ညးစၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ဂစိုတ် ဂကောံသ္ၚိကၟိန်မွဲတုဲ ကဵုညးသၟေဟ်တအ် ဗဵုဒၟံင်ဂှ်လေဝ် ဒှ်အရာမပျဲပျာံကီုရ။&lt;ref&gt;Prosecutor v. Karadžić, Case No. IT-95-5/18-T, Trial Judgment, para. [545], Int’l Crim. Trib. for the Former Yugoslavia, March 24, 2016, para. 5664; Patricia Viseur Sellers, “Genocide Gendered: The Srebrenica Cases,” The Fifth Annual Katherine B. Fite Lecture, Proceedings of the Ninth International Humanitarian Law Dialogs, Aug. 30– Sept. 1, 2015.&lt;/ref&gt; 

==== နကဵုဆန္ဒနွံနွံ ကဵုဒြဟတ်ဒမြိုဟ် ပရေင်မံင်စံင်ဘဝ ညးတအ် ညံင်ဂွံစိုပ်အာ ကဆံင် ခန္ဓကာယ မဂွံလီုလာ် နကဵုသီုဖအိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု မွဲကရေက် (Deliberately inflicting on the group conditions of life calculated to bring about its physical destruction====
တင်မစဵုဒၞာတတိယဂှ် ဍေဟ်တၞဟ်ခြာ ကုတင်တၞဟ်ၜါ မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဗွဲလတူတေအ်ရ။ ပ္ဍဲတင်ဏအ်ဂှ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်တအ် ဒးအိုတ်လမျီု ပ္ဍဲအခိင်မွဲတဲဓဝ် ဟွံသေင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂွံဗၠးချိုတ်လေဝ် ဒှ်မာန်ရ။ မဒှ်အရာ ကၟာတ်လဒဵု ညံင်လမျီု ဂွံဆက်ဂျိုင်ရ။ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ဇမၠိင်အခိင် ကိုပ်ကၠာဟွံစိုပ် ဒဒှ်မလီုလာ်ဂှ် နကဵုသၞောဝ်ဓဝ်ဂမၠိုင် တၟော်တော်တုဲ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲကဵုတင်ဏအ်ရ။&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;''Kayishema and Ruzindana,'' (Trial Chamber), May 21, 1999, para. 548&lt;/ref&gt; စပ်ကဵု တင်ဏအ်တုဲ နကဵုဥပမာ ညးဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဗီုကဵု နာဇြဳဂျာမနဳ မကြိုင်လဝ် ဂကူဂျူ ပ္ဍဲဗဒိုပ်တအ်၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဟိုတ်နူ ဒပ်ပၞာန်တအ် ဗိုင်လဝ် မ္ၚးညးဍုင်အာမေနဳယျာ ဗွဲမဂၠိုင် မဒးချိုတ်ဂှ်လေဝ် ညးပၠုပ်လဝ် ပ္ဍဲတင်ဏအ်ကီုရ။ ပ္ဍဲကဵု ဒါဝှုရ် (Darfur)ထပိုတ်ထောအ်ဍာ်ဂှ်လေဝ် လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲတင်စဵုဒၞာဏအ်ကီုရ။ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ လတူဂကူရဝ်ဟိန်ဂျာတအ် ဒဒှ်မလီုထောအ် သ္ၚိဌာန် ဒၞာဲညးတအ်မမံင်ဂှ်လေဝ် ညးတအ်ပၠုပ်စုတ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု တင်စဵုဒၞာဏအ်ကီုရ။

==== ကဵုဒြဟတ်ဒမြိုဟ် ညံင်ဟွံဂွံၜံင်ကောန်ဇာတ် ကုဂကောံမၞိဟ်ဂှ် (Imposing measures intended to prevent births within the group)====
တင်မစဵုဒၞာစတုတ္ထဂှ် ဒှ်တင် နကဵုမရန်တၟအ် ညံင်ဂကောံမၞိဟ်ဂှ် ဟွံဆက်ဗဒှ်ပတိုန် တၞောဝ်တၟိတုဲ ကၟာတ်လဒဵု ညံင်ဟွံဂွံကောန်ဇာတ်ရ။ တင်ဏအ်ဂှ် ဥပမာ ကဵုကောန်ဂကောံမၞိဟ်ဂှ် ထပိုတ်ကတေင်ကောန်၊ ကဵုစကာ ပရေင်စဵုဒၞာ ညံင်ဟွံဂွံကောန် နကဵုနဲအနိက်အထက်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံကဵုအခေါင် ဖျေဟ်ဒၞာဲ ဒက်အိန်ထံင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ်တြုဟ် ကဵု မၞိဟ်ဗြဴ ပရးစွံလဝ် ရေင်သကအ် နကဵုအခိင်လအ်လအ် နကဵုမရန်တၟအ် ညံင်ဂွံဂွံကောန်ဇာတ်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ပွမပလီုကောန်သမ္ဘာလေဝ် ပ္ဍဲကဵုတင်ဏအ် ညးစုတ်လဝ်ကီုရ။ ပ္ဍဲကဵုတင်ဒၞာဲဏအ်ဂှ် ပလီုကောန်သမ္ဘာအတေင် ညံင်မၞိဟ်ဗြဴတအ်ဂှ် ဂွံကလိဂွံ ကောန်ဇာတ် နူကဵုဂကောံမၞိဟ်တၞဟ်ရ။&lt;ref&gt;Prosecutor v. Akayesu, Case No. ICTR-96-4-T, Judgment, Sept. 2, 1998, para. 507.&lt;/ref&gt; 

==== နကဵုအမိင်အဝဵု ပြံင်ပဆုဲထောအ် ကောန်ၚာ် နကဵု ဂကောံဍေဟ်တအ် ကဵုအာမံင် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်တၞဟ်။ (Forcibly transferring children of the group to another group) ====
တင်မစဵုဒၞာ လက္ကရဴအိုတ်ဏအ်မွဲဟေင် ဒှ်တင်မစဵုဒၞာ မဟွံပကဵု ညံင်ခန္ဓကာယ ဂွံဂိသကေဝ်၊ တၞဟ်နဂကောံမၞိဟ်ဂှ် (ဝါ) အခိုက်ပြဝေဏဳဂှ် ဂွံလီုလာ် ဂွံကၠေအ်ကၠက်တုဲ ပြံင်ပဆုဲထောအ် ဂကောံမၞိဟ်ဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; အရာဏအ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ကောန်ၚာ် နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် မစဵုဒၞာလဝ်ဂှ် ကေတ်ဏာ အာစွံ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ်တၞဟ်တအ် နမရန်တၟအ် ညံင်ဂွံဖအး ပသောင်ထောအ် အခိုက်ကၞာဂှ်ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် သၟတ်တြုဟ်တအ်ဂှ် ကေတ်ဏာတုဲ သၠာဲထောအ် ယၟုဍေဟ်တအ်၊ ကဵုရှ်ေသှ်ေဘာသာတၞဟ်တုဲ စကာဍေဟ်တအ် နဒဒှ် ကောန်ကမၠောန် ဟွံသေင်မ္ဂး နဒဒှ် ကောန်ပၞာန်ရ။&lt;ref&gt;''See, e.g.,'' Antonie Holslag, ''Exposed Bodies: A Conceptual Approach to Sexual Violence during the Armenian Genocide'', ''in'' Genocide and Gender in the Twentieth Century: A Comparative Study, 96-97(Bloomsbury 2015).&lt;/ref&gt; သၟတ်ဗြဴမ္ဂး ကေတ်ဏာ ဇရေင်ဂကောံမၞိဟ်တအ်တုဲ ဆက်ဆောံ ကုဍေဟ်တအ် နဒဒှ် ဍိက်၊ အရာဏအ်ဂှ် ကေင်ဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူယဇြဳဒဳ ကေုာံ အမေနဳယျာန်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

==ဆက် ဗှ်ပရူဏအ်==
{{Div col|colwidth=20em}}
'''Articles'''
* [[Christopher R. Browning]], &quot;The Two Different Ways of Looking at Nazi Murder&quot; (review of [[Philippe Sands]], ''East West Street:  On the Origins of &quot;Genocide&quot; and &quot;Crimes Against Humanity&quot;'', Knopf, 425 pp., $32.50; and [[Christian Gerlach]], ''The Extermination of the European Jews'', Cambridge University Press, 508 pp., ''[[The New York Review of Books]]'', vol. LXIII, no. 18 (November 24, 2016), pp.&amp;nbsp;56–58.  Discusses [[Hersch Lauterpacht]]'s legal concept of &quot;[[crimes against humanity]]&quot;, contrasted with [[Rafael Lemkin]]'s legal concept of &quot;genocide&quot;.  All genocides are crimes against humanity, but not all crimes against humanity are genocides; genocides require a higher standard of proof, as they entail ''intent'' to destroy a particular group.
* [http://www.csmonitor.com/Commentary/Opinion/2009/0819/p09s02-coop.html The Genocide in Darfur is Not What It Seems] Christian Science Monitor
* [https://www.nytimes.com/2015/09/30/opinion/suhartos-purge-indonesias-silence.html Suharto's Purge, Indonesia's Silence]. [[Joshua Oppenheimer]] for ''[[The New York Times]]'', September 29, 2015.
* (in Spanish) Aizenstatd, Najman Alexander. &quot;Origen y Evolución del Concepto de Genocidio&quot;. Vol. 25 Revista de Derecho de la Universidad Francisco Marroquín 11 (2007). {{ISSN|1562-2576}} [http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1728522]
* [https://web.archive.org/web/20110808175849/http://www.brynmawr.edu/socialwork/GSSW/schram/harff.pdf No Lessons Learned from the Holocaust? Assessing Risks of Genocide and Political Mass Murder since 1955] American Political Science Review. Vol. 97, No. 1. February 2003.
* (in Spanish) Marco, Jorge. &quot;Genocidio y Genocide Studies: Definiciones y debates&quot;, en: Aróstegui, Julio, Marco, Jorge y Gómez Bravo, Gutmaro (coord.): &quot;De Genocidios, Holocaustos, Exterminios...&quot;, ''Hispania Nova'', 10 (2012). Véase [http://hispanianova.rediris.es/10/dossier/10d002.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331144906/http://hispanianova.rediris.es/10/dossier/10d002.pdf |date=2022-03-31 }}
* [https://web.archive.org/web/20110829115934/http://www.miller-mccune.com/politics/what-really-happened-in-rwanda-3432/ What Really Happened in Rwanda?] Christian Davenport and Allan C. Stam.
* Reyntjens, F. (2004). &quot;Rwanda, Ten Years On: From Genocide to Dictatorship.&quot; African Affairs 103(411): 177–210.
* Brysk, Alison.  1994.  &quot;The Politics of Measurement: The Contested Count of the Disappeared in Argentina.&quot;  Human Rights Quarterly 16: 676–92.
* Davenport, C. and P. Ball (2002). &quot;Views to a Kill: Exploring the Implications of Source Selection in the Case of Guatemalan State Terror, 1977–1996.&quot; Journal of Conflict Resolution 46(3): 427–450.
* Krain, M. (1997). &quot;State-Sponsored Mass Murder: A Study of the Onset and Severity of Genocides and Politicides.&quot; Journal of Conflict Resolution 41(3): 331–360.
* {{Cite journal|ref=harv|last=McCormick|first=Rob|title=The United States' Response to Genocide in the Independent State of Croatia, 1941–1945|journal=Genocide Studies and Prevention|year=2008|volume=3|issue=1|pp=75–98|url=http://scholarcommons.usf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1183&amp;context=gsp}}

'''Books'''
* {{cite book |editor-last=Andreopoulos |editor-first=George J. |year=1994 |title=Genocide: Conceptual and Historical Dimensions |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-3249-3 }}
* Ball, P., P. Kobrak, and H. Spirer (1999).  ''State Violence in Guatemala, 1960–1996: A Quantitative Reflection''.  Washington, D.: American Association for the Advancement of Science.
* Bloxham, Donald &amp; Moses, A. Dirk [editors]: ''The Oxford Handbook of Genocide Studies.'' [Interdisciplinary Contributions about Past &amp; Present Genocides]. Oxford University Press, second edition 2013. {{ISBN|978-0-19-967791-7}}
* {{cite book |last=Chalk |first=Frank |title=The History and Sociology of Genocide: Analyses and Case Studies |author2=Kurt Jonassohn |year=1990 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-04446-1 |url=https://archive.org/details/historysociology00chal }}
* {{cite book |last=Charny |first=Israel W. |title=Encyclopedia of Genocide |authorlink=Israel Charny |date=1999 |publisher=ABC-Clio Inc |isbn=978-0-87436-928-1 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofge0000unse }}
* {{cite book |last=Conversi |first= Daniele|year=2005 |chapter=Genocide, ethnic cleansing, and nationalism |editor1-last=Delanty |editor1-first=Gerard |editor2-last=Kumar |editor2-first=Krishan |title=Handbook of Nations and Nationalism |volume=1 |location=London |publisher=Sage Publications |isbn=978-1-4129-0101-7 |pp=319–33 }}
* Corradi, Juan, Patricia Weiss Fagen, and Manuel Antonio Garreton, eds.  1992.  ''Fear at the Edge: State Terror and Resistance in Latin America''.  Berkeley: University of California Press.
* Elliot, G. (1972). ''Twentieth Century Book of the Dead''. New York, C. Scribner.
* {{cite book|editor1=Esparza, Marcia |editor2=Henry R. Huttenbach|editor3=Daniel Feierstein|title=State Violence and Genocide in Latin America: The Cold War Years (Critical Terrorism Studies)|publisher=Routledge|year=2011|isbn=978-0-415-66457-8|url=https://www.routledge.com/State-Violence-and-Genocide-in-Latin-America-The-Cold-War-Years/Esparza-Huttenbach-Feierstein/p/book/9780415496377}}
* {{cite book |last1= Gellately|first1= Robert|author-link1= Robert Gellately|last2= Kiernan|first2= Ben|author-link2= Ben Kiernan|date= July 2003|title= The Specter of Genocide: Mass Murder in Historical Perspective|url= http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/history/twentieth-century-regional-history/specter-genocide-mass-murder-historical-perspective|location= |publisher= Cambridge University Press|isbn=978-0-521-52750-7}}
* {{cite book |last=Goldhagen |first=Daniel |title=Worse Than War: Genocide, Eliminationism, and the Ongoing Assault on Humanity |authorlink=Daniel Goldhagen |year=2009 |publisher=PublicAffairs |isbn=978-1-58648-769-0 |page=[https://archive.org/details/worsethanwargeno00gold/page/672 672] |url=https://archive.org/details/worsethanwargeno00gold/page/672 }}
* {{cite book |last=Harff |first=Barbara |title=Early Warning of Communal Conflict and Genocide: Linking Empirical Research to International Responses |date=August 2003 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-8133-9840-2 }}
* {{cite book |last= Hochschild |first=Adam |title=King Leopold's Ghost: A Story of Greed, Terror, and Heroism in Colonial Africa |authorlink=Adam Hochschild |year=1998 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |isbn=978-0-395-75924-0 |title-link=King Leopold's Ghost: A Story of Greed, Terror, and Heroism in Colonial Africa }}
* {{cite book |last= Horowitz |first=Irving |title=Taking Lives: Genocide and State Power |authorlink=Irving Louis Horowitz |year=2001 |publisher=Transaction Publishers |isbn=978-0-7658-0094-7 |edition=5th}}
* {{cite book |title=Encyclopedia of War Crimes &amp; Genocide |volume=2 |type=Hardcover |first1=Leslie Alan |last1=Horvitz |first2=Christopher |last2=Catherwood |isbn=978-0-8160-8083-0 |location=New York |publisher=Facts on File |year=2011 |edition=Revised |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000horv }}  {{ISBN|0-8160-8083-6}}
* {{cite book |last=Jonassohn |first=Kurt |title=Genocide and Gross Human Rights Violations |author2=Karin Björnson |year=1998 |publisher=Transaction Publishers |isbn=978-1-56000-314-4 }}
* {{cite book |last=Jones |first=Adam |title=Genocide: A Comprehensive Introduction |authorlink=Adam Jones (Canadian scholar) |year=2010 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-48619-4}}
* {{cite book |last=Kelly |first=Michael J. |title=Nowhere to Hide: Defeat of the Sovereign Immunity Defense for Crimes of Genocide &amp; the Trials of Slobodan Milosevic and Saddam Hussein |year=2005 |publisher=Peter Lang |isbn=978-0-8204-7835-7 }}
* {{cite book |last= Kiernan |first=Ben |title=Blood and Soil: A World History of Genocide and Extermination from Sparta to Darfur |authorlink=Ben Kiernan |year=2007 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-10098-3}}
* {{cite book |last=Laban |first=Alexander |title=Genocide: An Anthropological Reader |year=2002 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-0-631-22355-9 }}
* {{cite book |last= Lemarchand  |first=René |title=Burundi: Ethnic Conflict and Genocide |authorlink=René Lemarchand |year=1996 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-56623-0 }}
* {{cite book | last=Lemkin | first=Raphael | title=Axis rule in occupied Europe : laws of occupation, analysis of government, proposals for redress | publisher=Lawbook Exchange | location=Clark, NJ | year=2008 | isbn=978-1-58477-901-8 | ref=harv}}
* Levene, M. (2005). Genocide in the Age of the Nation State. New York, Palgrave Macmillan.
* {{cite book |last=MacKinnon |first=Catharine A. |title=Are Women Human?: And Other International Dialogues |authorlink=Catharine MacKinnon |year=2006 |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |isbn=978-0-674-02555-4 }}
* Lewy, Guenter (2012). ''Essays on Genocide and Humanitarian Intervention''. University of Utah Press. {{ISBN|978-1-60781-168-8}}.
* Mamdani, M. (2001). ''When Victims Become Killers: Colonialism, Nativism, and the Genocide in Rwanda''. Princeton, NJ, Princeton University Press.
* {{cite book |last=Melvin |first=Jess|date= 2018|title=The Army and the Indonesian Genocide: Mechanics of Mass Murder |url=https://www.routledge.com/The-Army-and-the-Indonesian-Genocide-Mechanics-of-Mass-Murder/Melvin/p/book/9781138574694|location= |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-57469-4|author-link= }}
* {{cite book |last=Power |first=Samantha |title=&quot;A Problem from Hell&quot;: America and the Age of Genocide |authorlink=Samantha Power |year=2003 |publisher=Harper Perennial |isbn=978-0-06-054164-4 |title-link=A Problem from Hell }}
* {{cite journal |last=Rosenfeld |first=Gavriel D. |authorlink=Gavriel David Rosenfeld |year=1999  |title=The Politics of Uniqueness: Reflections on the Recent Polemical Turn in Holocaust and Genocide Scholarship |journal=[[Holocaust and Genocide Studies]] |volume=13 |issue=1 |pages=28–61  |url=https://digitalcommons.fairfield.edu/history-facultypubs/100| doi= 10.1093/hgs/13.1.28 }}
* {{cite book |last= Rotberg |first=Robert I. |title=From Massacres to Genocide: The Media, Public Policy, and Humanitarian Crises |author2=Thomas G. Weiss |year=1996 |publisher=Brookings Institution Press |isbn=978-0-8157-7590-4 }}
* {{cite book |last= Rummel |first=R.J. |title=Death by Government: Genocide and Mass Murder in the Twentieth Century |authorlink=R.J. Rummel |year=1994 |publisher=Transaction Publishers |isbn=978-1-56000-927-6 |url=http://www.hawaii.edu/powerkills/NOTE1.HTM }}
* {{cite book |last=Sagall |first=Sabby |title=Final Solutions: Human Nature, Capitalism and Genocide |publisher=Pluto Press |year=2013  |page=309 |isbn=978-0-7453-2653-5}}
* {{cite book | last=Sands | first=Philippe | title=East West Street : on the origins of &quot;Genocide&quot; and &quot;Crimes Against Humanity&quot; | publisher=Alfred A. Knopf | location=New York | year=2016 | isbn=978-0-385-35071-6 | ref=harv}}
* {{cite book |last=Schabas |first=William A. |title=Genocide in International Law: The Crime of Crimes (second edition) |authorlink=William Schabas  |publisher=Cambridge University Press|year=2009 |isbn=978-0-521-71900-1}}
* Schmid, A.P. (1991). Repression, State Terrorism, and Genocide: Conceptual Clarifications. State Organized Terror: The Case of Violent Internal Repression. P.T. Bushnell. Boulder, Colo.: Westview Press. 312 p.{{ISBN?}}
* {{cite book |last=Shaw |first=Martin |title=What is Genocide? |year=2007 |publisher=Polity Press |location=Cambridge |isbn=978-0-7456-3182-0 }}
* [http://www.ervinstaub.com Staub, Ervin (1989). ''The roots of evil: The origins of genocide and other group violence'']. New York: Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-42214-7}}
* [http://www.ervinstaub.com Staub, Ervin (2011). ''Overcoming Evil: Genocide, violent conflict and terrorism'']. New York: Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-538204-4}}
* {{cite book |last=Sunga |first=Lyal S. |title=The Emerging System of International Criminal Law: Developments in Codification and Implementation |authorlink=Lyal S. Sunga |year=1997 |publisher= Kluwer |isbn=978-90-411-0472-4 }}
* {{cite book |last=Sunga |first=Lyal S. |title=Individual Responsibility in International Law for Serious Human Rights Violations |year=1992 |publisher=Springer |isbn=978-0-7923-1453-0 }}
* Tams, Christian J.; Berster, Lars; Schiffbauer, Björn (2014). ''Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide: A Commentary''. Munich: [[C.H. Beck]]. {{ISBN|978-3-406-60317-4}}.
* {{cite book|last=Totten |first= Samuel |title=Century of Genocide: Critical Essays and Eyewitness Accounts |author2=William S. Parsons |author3-link= Israel W. Charny |author3=Israel W. Charny |year=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-99085-1 |edition=3rd}}
* {{cite book|last=Valentino |first=Benjamin A. |title=Final Solutions: Mass Killing and Genocide in the 20th Century |year=2004 |publisher=Cornell University Press]|isbn=978-0-8014-3965-0 }}
* Van den Berghe, P.L. (1990). ''State Violence and Ethnicity''. Niwot, CO: University of Colorado Press {{ISBN?}}
* {{cite book|last=Weitz |first=Eric D. |title =A Century of Genocide: Utopias of Race and Nation |url=https://archive.org/details/centuryofgenocid0000weit |url-access=registration |publisher=Princeton University Press |year=2003  |page=[https://archive.org/details/centuryofgenocid0000weit/page/360 360] |isbn=978-0-691-12271-7}}
* {{cite book|url=http://www.minorityrights.org/admin/Download/pdf/MRGGenocideReport.pdf|last=Schabas|first=William A.|author-link=William Schabas|title=Preventing Genocide and Mass Killing: The Challenge for the United Nations|publisher=Minority Rights Group International|location=London|year=2006|isbn=978-1-904584-37-7|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070703100816/http://www.minorityrights.org/admin/Download/pdf/MRGGenocideReport.pdf|archivedate=3 July 2007|ref=harv}}
* {{cite book|title=Supplementary Report of the National Inquiry into Missing and Murdered Indigenous Women and Girls|url=https://www.mmiwg-ffada.ca/wp-content/uploads/2019/06/Supplementary-Report_Genocide.pdf|author-link=National Inquiry into Missing and Murdered Indigenous Women and Girls|publisher=Government of Canada|location=Ottawa|year=2019}}
{{div col end}}

==နိဿဲ==
{{Reflist}}

[[Category:BEHM]]</text>
      <sha1>3jlvzvv9zlr98romrdew10ifw2bzf20</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သကတ်လာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1761</id>
    <revision>
      <id>54534</id>
      <parentid>44516</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T02:07:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>54534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14652" sha1="dys91a3dtu1vujtn55anh6sm1lw8uyl" xml:space="preserve">{{Infobox country
| name = သကတ်လာန်&lt;br&gt;Scotland
| native_name = Alba
| image_flag = Flag of Scotland.svg
| image_coat = Royal Standard of Scotland.svg{{!}}border
| symbol_width = 125px
| symbol_type = [[Royal Banner of Scotland|Royal Banner]]
| national_motto = &quot;In my defence God me defend&quot;
| national_anthem = [[National anthem of Scotland|Various]]{{ref label|footnote_b|b}}&lt;br /&gt; Predominantly &quot;[[Flower of Scotland]]&quot;
| status = [[Countries of the United Kingdom|Country]]
| image_map = Europe location SCO2.png
| capital = [[Edinburgh]]&lt;br /&gt;{{smaller|{{coord|55|57|11|N|3|11|20|W|display=inline}}}}
| largest_city = [[Glasgow]]
| languages_type = Languages
| languages = [[ဘာသာအင်္ဂလိက်|အင်္ဂလိက်]]
| languages2_type = Recognised languages{{ref label|footnote_c|c}}
| languages2 = 
{{unbulleted list|style=white-space:nowrap;
  | [[Scottish Gaelic]]
  | [[Scots language|Scots]]
  | [[British Sign Language]]
 }}
| languages2_sub = yes
| ethnic_groups = 
{{unbulleted list |style=white-space:nowrap;
  | 96.0% White
  | 2.7% Asian
  | 0.7% Black
  | 0.4% Mixed
  | 0.2% Arab
  | 0.1% other&lt;ref name=&quot;ethnicity&quot;/&gt;
 }}
| ethnic_groups_year = 2011
| religion = [[Church of Scotland]]&lt;br&gt;[[Catholic Church in Scotland|Roman Catholic]]&lt;br&gt;[[Religion_in_Scotland#Christianity|Other Christian]]&lt;br&gt;[[Islam]]&lt;br&gt;[[Hinduism]]&lt;br&gt;[[Buddhism]]&lt;br&gt;[[Sikhism]]&lt;br&gt;[[Judaism]]&lt;br&gt;[[Religion_in_Scotland|Other]]&lt;br&gt;[[Irreligion in the United Kingdom|No religion]]&lt;ref&gt; Other religion{{Cite web|url=https://www.gov.scot/publications/analysis-religion-2001-census/pages/2/|title=Analysis of Religion in the 2001 Census - gov.scot|website=www.gov.scot|access-date=2019-10-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.scotlandscensus.gov.uk/documents/censusresults/release2a/scotland/KS209SCb.pdf|title=Scotland's Census 2011 – National Records of Scotland|last=Scotland's Census|date=2011-03-27|website=Scotland's Census|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2019-10-08}}&lt;/ref&gt;
| demonym = {{hlist |[[Scottish people|Scottish]] |Scots{{ref label|footnote_d|d}}}}
| type = 
| legal_jurisdiction = [[Scots law|Scotland]]
| government_type = [[Scottish devolution|Devolved]] [[Parliament|parliamentary legislature]] within a [[constitutional monarchy]]{{ref label|footnote_e|e}}
| monarch = [[Elizabeth II]]&lt;!--The name of the current monarch remains &quot;Elizabeth II&quot;. A consensus on this has been reached NUMEROUS times on the discussion page; please take any disagreement there. DO ''not'' EDITWAR.--&gt;
| prime_minister = [[Theresa May]]
| first_minister = [[Nicola Sturgeon]]
| deputy_first_minister = [[John Swinney]]
| secretary_of_state = [[Alister Jack]]
| number_of_mps = 59
| legislature = [[Scottish Parliament]]
| sovereignty_type = Formation
| established_event1 = [[Origins of the Kingdom of Alba|Established]]
| established_date1 = 9th century {{smaller|([[National myth|traditionally]]&amp;nbsp;843)}}
| established_event2 = [[Acts of Union 1707|Union with England]]
| established_date2 = 1 May 1707
| established_event3 = [[Scotland Act 1998|Devolution]]
| established_date3 = 19 November 1998
| area_rank = 
| area_km2 = 77933
| area_sq_mi = 30090
| area_footnote = &lt;ref name=ONSCOUNTRYPROFILES&gt;[http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-325257 Region and Country Profiles, Key Statistics and Profiles, October 2013], ONS. Retrieved 9 August 2015.&lt;/ref&gt;
| area_label = Land
| percent_water = 3.00%
| population_rank = 
| population_estimate = {{increase}} 5,424,800&lt;ref name=&quot;ONS-pop-ests-June2018&quot;/&gt;
| population_estimate_year = 2017
| population_census = 5,313,600&lt;ref name=autogenerated3&gt;{{cite web|url=http://www.gro-gov.scot/statistics/theme/population/estimates/mid-year/2012/index.html|title= Population estimates by sex, age and administrative area, Scotland, 2011 and 2012 |date=8 August 2013 |publisher=National Records of Scotland |accessdate=8 August 2013}}&lt;/ref&gt;
| population_census_year = 2011
| population_density_km2 = 67.5
| population_density_sq_mi = 174.1
| population_density_rank = 
| GDP_nominal_per_capita_rank = 
| GVA = £138 billion&lt;ref name=GVA&gt;{{cite web |title=Regional gross value added (income approach), UK: 1997 to 2017, December 2015 |url=https://www.ons.gov.uk/economy/grossvalueaddedgva/bulletins/regionalgrossvalueaddedbalanceduk/1998to2017/pdf|author=Office for National Statistics |accessdate=24 April 2017}}&lt;/ref&gt;
| GVA_rank = 
| GVA_year = 2017
| GVA_per_capita = £25,500&lt;ref name=GVA/&gt;
| Gini_year = 
| Gini_change = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref = 
| Gini_rank = 
| HDI_year = 2017
| HDI_change = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI = 0.901&lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=13 September 2018}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = 
| cctld = [[.scot]] {{ref label|footnote_f|f}}
| patron_saints = 
{{unbulleted list |style=white-space:nowrap;
  | [[Saint Andrew]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scotland.org/about/history-tradition-and-roots/features/culture/st-andrews.html |title=''St Andrew—Quick Facts'' |website=Scotland. org—The Official Online Gateway |accessdate=2 December 2007 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071111134544/http://scotland.org/about/history-tradition-and-roots/features/culture/st-andrews.html |archivedate=11 November 2007 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=Catholic Online |title=St Andrew |url=http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=109 |accessdate=15 November 2011}}&lt;/ref&gt;
  | [[Saint Margaret of Scotland|Saint Margaret]]&lt;ref&gt;{{cite web |website=Catholic Online |title=St Margaret of Scotland |url=http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=304 |accessdate=15 November 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |website=Catholic Online |title=Patron saints |url=http://www.catholic.org/saints/patron.php?letter=S |accessdate=15 November 2011}}&lt;/ref&gt;
  | [[Saint Columba]]&lt;ref&gt;{{cite web |website=Catholic Online |title=St Columba |url=http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=419 |accessdate=15 November 2011}}&lt;/ref&gt;
 }}
| footnote_a = {{note|footnote_a}} Often shown abbreviated as &quot;In Defens&quot;.
| footnote_b = {{note|footnote_b}} See [[National anthem of Scotland]].
| footnote_c = {{note|footnote_c}} Both Scots and Scottish Gaelic are officially recognised as [[regional language]]s under the [[European Charter for Regional or Minority Languages]].{{larger|&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gov.scot/Topics/ArtsCultureSport/gaelic/gaelic-english/17910/europeancharter |title=European Charter for Regional or Minority Languages |website=[[Scottish Government]] |accessdate=23 October 2011}}{{dead link|date=December 2016}}&lt;/ref&gt;}} Under the [[Gaelic Language (Scotland) Act 2005]], [[Bòrd na Gàidhlig]] is tasked with securing Gaelic as an [[official language]] of Scotland.{{larger|&lt;ref&gt;Macleod, Angus [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article384045.ece &quot;Gaelic given official status&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100531171029/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article384045.ece |date=2010-05-31 }} (22 April 2005) ''[[The Times]]''. London. Retrieved 2 August 2007.&lt;/ref&gt;}} British Sign Language is officially recognised under the British Sign Language (Scotland) Act 2015.{{larger|&lt;ref name=&quot;British Sign Language&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.heraldscotland.com/news/13876863.Scotland_becomes_first_part_of_UK_to_recognise_signing_for_deaf_as_official_language/|title=Scotland becomes first part of UK to recognise signing for deaf as official language |publisher=Herald Scotland |year=2015|accessdate=17 January 2016}}&lt;/ref&gt;}}
| footnote_d = {{note|footnote_d}} Historically, the use of &quot;[[Scotch (adjective)|Scotch]]&quot; as an adjective comparable to &quot;Scottish&quot; or &quot;Scots&quot; was commonplace. Modern use of the term describes ''products'' of Scotland (usually food or drink-related).
| footnote_e = {{note|footnote_e}} The head of state of the United Kingdom is the monarch (currently Queen Elizabeth II, since 1952). Scotland has limited self-government within the UK as well as representation in the UK Parliament. It is also [[Scotland (European Parliament constituency)|a UK electoral region]] for the [[European Parliament]]. Certain executive and legislative powers have been devolved to, respectively, the [[Scottish Government]] and the [[Scottish Parliament]].
| footnote_f = {{note|footnote_e}} .scot is not a [[ccTLD]], but a [[GeoTLD]], open to use by all people in Scotland and related to Scotland. [[.uk]] and [[.eu]], as part of the [[United Kingdom]] and [[European Union]], are also used. [[ISO 3166-1]] is [[Great Britain|GB]], but [[.gb]] is unused.
}}
'''သကတ်လာန်''' ({{lang-en|Scotland}}, Scottish Gaelic: Alba) ဂှ် ဒှ်ဍုင် မွဲစွံ ကုကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံ ဨကရာဇ် (United Kingdom) ဍုင်ဗြိတိန်ရ။ သကတ်လာန်ဂှ် ပ္ဍဲတကအ် ဂရိတ်ဗြိတိန် လပါ်သၟဝ်ကျာ ၜိုတ်ပိဂအုမ် မွဲဂအုမ်ဂှ် ဒှ်သမၠဲတိ သကတ်လာန်၊&lt;ref name=&quot;Stats 1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/the-countries-of-the-uk/index.html|title=The Countries of the UK|publisher=[[Office for National Statistics]]|accessdate=24 June 2012|date=6 April 2010|archivedate=5 January 2016|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/the-countries-of-the-uk/index.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Country&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.number10.gov.uk/Page823 |title=Countries within a country |accessdate=24 August 2008 |website=10 Downing Street |quote=The United Kingdom is made up of four countries: England, Scotland, Wales and Northern Ireland|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100416083521/http://www.number10.gov.uk/Page823|archivedate=16 April 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.iso.org/iso/newsletter_i-9.pdf |title=ISO 3166-2 Newsletter Date: 28 November 2007 No I-9. &quot;Changes in the list of subdivision names and code elements&quot; (Page 11) |accessdate=31 May 2008 |website=[[International Organization for Standardization]] codes for the representation of names of countries and their subdivisions – Part 2: Country subdivision codes |quote=SCT Scotland ''country''}}&lt;/ref&gt; မဆက် ကုပယျဵု ဗွဲဒိုဟ်အဂၞဲ ဒးပယျဵု ကုဍုင်အေန်ဂလာန်၊ တုဲ မပူဗိုင်လဝ် နကဵုၜဳအတ်လာန်တိတ် ဗွဲဒိုဟ်သၟဝ်ကျာကီု သီုကဵု ဗွဲဒိုဟ်ပလိုတ်၊ ဗွဲဒိုဟ်ဨသာန်ဂှ် ဒးၜဳသၟဝ်ကျာ (North Sea)၊ ဗွဲဒိုဟ်သၠုင်ကျာဂှ် ဒးၜဳအာဲရေတ် (Irish Sea)တုဲ သီုဖအိုတ် နွံကဵု တကအ် ၇၉၀ ပြင်ရ။&lt;ref name=&quot;Scottish Executive&quot;&gt;{{cite web |title=Scottish Executive Resources |website=Scotland in Short |url=http://www.gov.scot/Resource/Doc/923/0010669.pdf |date=17 February 2007 |publisher=Scottish Executive |accessdate=14 September 2006}}&lt;/ref&gt;

ဍုင်ဨကရာဇ် သကတ်လာန်ဂှ် ကေင်ဒှ်လဝ် ဍုင်ဗၠးၜး မနွံကဵု အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်လဒေါဝ် လပါ်စ ပ္ဍဲယူရောပ်တုဲ နဒဒှ် ဍုင်မဗၠးၜးဂှ် ဆက်တန်လဝ် စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၇၀၇ ရ။ နမဒုင်ကေတ်အာဲတုဲ ဨကရာဇ်သကတ်လာန် ဂျောမ် ဆဋ္ဌမ (James VI of Scotland) ဂွံဒှ် ဨကရာဇ် ပ္ဍဲအေန်ဂလာန် ကေုာံ အာဲယျာလာန်၊ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ နကဵုပူဂိုလ်ဂှ် ပကောံထောအ် ဍုင်ဨကရာဇ်ပိ နဒဒှ် မွဲကၟိန်ဍုင်ရ။ နူဂှ်မွဲအဆက် သကတ်လာန်ဂှ် နကဵု ပရေင်ပံင်ကောံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် စပံင်ကဵု အေန်ဂလာန်ဂှ် ဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ၁ မေ ၁၇၀၇ ပ္ဍဲအခိင်ကာလ မဒက်ပတန် ဍုင်ဨကရာဇ်တၟိ မကော်ဂး ဍုင်ဨကရာဇ် ဂရိတ်ဗြိတိန် (Kingdom of Great Britain)ရ။&lt;ref name=Keay/&gt;&lt;ref name=Mackie/&gt; ပရေင်ပံင်ကောံဂှ် ပါလဳမာန်သကတ်လာန် ကဵု ပါလဳမာန်အေန်ဂလာန်ဂှ် ပလီုထောအ်တုဲ ဒက်ပ္တန်ပတိုန် ပါလဳမာန်တၟိ ပါလဳမာန် ဂရိတ်ဗြိတိန် (Parliament of Great Britain) ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၈၀၁ ဂရိတ်ဗြိတိန် ပံင်တောဲ ပရေင်ပဍုင်ကွာန် ကုအာဲယျာလာန်တုဲ ဒက်ပတန် &quot;ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဂရိတ်ဗြိတိန် ကေုာံ အာဲယျာလာန် (United Kingdom of Great Britain and Ireland)။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၂ ဂှ် ဍုင်အာဲယျာလာင်ဂှ် ပါ်တိတ် နူကဵု ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်ဂှ်တုဲ ကတဵုဒှ်အာ ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဂရိတ်ဗြိတိန် ကေုာံ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Parliament and Ireland|year= |publisher=The Houses of Parliament|url=http://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny/parliamentandireland/|location=London |accessdate=26 December 2016}}&lt;/ref&gt;


==နိဿဲ==

[[Category:BEHM]]
[[Category:ရးနိဂီု]]
[[Category:ဝင်ပထဝဳ]]
[[Category:]]</text>
      <sha1>dys91a3dtu1vujtn55anh6sm1lw8uyl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:YouTube</title>
    <ns>10</ns>
    <id>1857</id>
    <revision>
      <id>54509</id>
      <parentid>15243</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T16:04:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3143" sha1="kqugxb6l3qbwpzwoyljh4e3c58nx1yk" xml:space="preserve">[https://www.youtube.com/{{#if:{{{user|{{{u|}}}}}}
 |user/{{{user|{{{u|}}}}}} {{#if:{{{title|{{{1|}}}}}}|&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;{{delink|&lt;nowiki/&gt;{{{title|{{{1}}}}}}}}&lt;/span&gt;|{{PAGENAMEBASE}}}}{{{suffix|'s}}} ချာန်နယ်]
 |{{#if:{{{channel|{{{c|}}}}}}
  |channel/{{{channel|{{{c|}}}}}} {{#if:{{{title|{{{1|}}}}}}|&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;{{delink|&lt;nowiki/&gt;{{{title|{{{1}}}}}}}}&lt;/span&gt;|{{PAGENAMEBASE}}}}{{{suffix|'s}}} ချာန်နယ်]
  |{{#if:{{{show|{{{s|}}}}}}
   |show/{{{show|{{{s|}}}}}} {{#if:{{{title|{{{1|}}}}}}|&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;{{delink|&lt;nowiki/&gt;{{{title|{{{1}}}}}}}}&lt;/span&gt;|''{{PAGENAMEBASE}}''}}] အစဳအစန်
   |{{#if:{{{playlist|{{{p|}}}}}}
    |playlist?list={{{playlist|{{{p|}}}}}} {{#if:{{{title|{{{1|}}}}}}|&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;{{delink|&lt;nowiki/&gt;{{{title|{{{1}}}}}}}}&lt;/span&gt;|{{PAGENAMEBASE}}}}] စရင်ဒွက်
    |{{#if:{{{id|{{{1&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}}}}
     |watch?v={{Trim|{{{id|{{{1|}}}}}}}}{{#if:{{{time|{{{t|}}}}}}|&amp;t={{Trim|{{{time|{{{t|}}}}}}}}|}} {{#if:{{{title|}}}|&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;{{delink|&lt;nowiki/&gt;{{{title}}}}}&lt;/span&gt;|{{#if:{{{id|}}}|{{#if:{{{1|}}}|&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;{{delink|&lt;nowiki/&gt;{{{1}}}}}&lt;/span&gt;|ဗဳဒဳယဝ်}}|{{#if:{{{2|}}}|&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;{{delink|&lt;nowiki/&gt;{{{2}}}}}&lt;/span&gt;|ဗဳဒဳယဝ်}}}}}}]
     | {{error|ဗၠေတ်မှာ: ဟွံမွဲကဵု ID မုက်လိက် မစၞောန်ထ္ၜးလဝ်}}]{{Namespace detect
  |talk=|wikipedia=|help=|template=|module=
  |other=[[Category:မုက်လိက်မသုင်စောဲလဝ် YouTube နကဵု parameter မဗၠေတ်မှာ]]
     }}
    }}
   }}
  }}
 }}
}} လတူ {{#ifeq:{{{link}}}|no
 |YouTube
 |[[YouTube]]
}}{{#ifexpr:{{#expr:
  {{#if:{{{user|}}}|1|0}}+
  {{#if:{{{u|}}}|1|0}}+
  {{#if:{{{channel|}}}|1|0}}+
  {{#if:{{{c|}}}|1|0}}+
  {{#if:{{{show|}}}|1|0}}+
  {{#if:{{{s|}}}|1|0}}+
  {{#if:{{{playlist|}}}|1|0}}+
  {{#if:{{{p|}}}|1|0}}+
  {{#if:{{{id|}}}|1|0}}+
  {{#if:{{{2|}}}|1|0}}+
  {{#if:{{{title|}}}|{{#if:{{{1|{{{2|}}}}}}|1|0}}|0}}
 }}&gt;1
 |{{Namespace detect
  |talk=|wikipedia=|help=|template=|module=
  |other=[[Category:မုက်လိက်မသုင်စောဲလဝ် YouTube နကဵု parameter မဗၠေတ်မှာ]]
 }}
}}{{#if:{{{user|}}}{{{u|}}}{{{channel|}}}{{{c|}}}
 ||{{#ifeq:{{{suffix|α}}}|α
  ||{{Namespace detect
   |talk=|wikipedia=|help=|template=|module=
   |other=[[Category:မုက်လိက်မသုင်စောဲလဝ် YouTube နကဵု parameter မဗၠေတ်မှာ]]
  }}
 }}
}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:မုက်လိက်မသုင်စောဲလဝ် YouTube နကဵု parameter မဟွံတီ|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=မုက်လိက် မသုင်စောဲလဝ် [[Template:YouTube]] နကဵု parameter မဟွံတီ &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y| 1 | 2 | c | channel | id | link | p | playlist | s | show | suffix | t | time | title | u | user }}&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kqugxb6l3qbwpzwoyljh4e3c58nx1yk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗော်ကောန်ဂကူသကတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2858</id>
    <revision>
      <id>54530</id>
      <parentid>49572</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T01:33:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>54530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70079" sha1="5f0uvsu3ghn6trkvkdd6se9xonhbk78" xml:space="preserve">{{Infobox political party
| name = ဗော်ကောန်ဂကူသကတ်
| logo = ဝှာင်:Scottish National Party Logo.svg
| colorcode = {{Scottish National Party/meta/color}}
| foundation = 7 April 1934
| ideology = {{Plainlist|
*[[Scottish nationalism]]&lt;ref&gt;{{cite book |first=Gerry |last=Hassan |title=The Modern SNP: From Protest to Power |publisher=Edinburgh University Press |year=2009 |pages=5, 9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Harvie2004&quot;&gt;{{cite book|author=Christopher Harvie|title=Scotland and Nationalism: Scottish Society and Politics, 1707 to the Present|url=https://books.google.com/books?id=80Mx_YSrGv8C|year=2004|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-32724-4|archive-url=https://web.archive.org/web/20160424053916/https://books.google.com/books?id=80Mx_YSrGv8C|archive-date=24 April 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Scottish National Party {{!}} History, Policy, &amp; Leader|url=https://www.britannica.com/topic/Scottish-National-Party|access-date=2020-09-19|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.snp.org/policies/pb-will-there-be-another-independence-referendum/ |title=Will there be another independence referendum? |accessdate=25 September 2020 |archivedate=24 March 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210324090209/https://www.snp.org/policies/pb-will-there-be-another-independence-referendum/ }}&lt;/ref&gt;
*[[Scottish independence]]&lt;ref&gt;{{cite book |first=SNP |last=The |title=How can the SNP support membership of the EU alongside independence? |url=https://www.snp.org/policies/how-can-the-snp-support-membership-of-the-eu-alongside-independence/ |accessdate=26 October 2020 |pages= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210321080730/https://www.snp.org/policies/how-can-the-snp-support-membership-of-the-eu-alongside-independence/ |date=21 March 2021 }}&lt;/ref&gt;
*[[Social democracy]]&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.snp.org/about-us |title=About Us |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150913014940/http://www.snp.org/about-us |archivedate=13 September 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hepburn20139&quot;&gt;{{cite book |author=Eve Hepburn |title=New Challenges for Stateless Nationalist and Regionalist Parties |url=https://books.google.com/books?id=dTOOAQAAQBAJ&amp;pg=PA9 |date=18 October 2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-96596-1 |page=9 |access-date=25 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160502074029/https://books.google.com/books?id=dTOOAQAAQBAJ&amp;pg=PA9 |archive-date=2 May 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lingard&quot;&gt;{{cite book |author=Bob Lingard |title=Politics, Policies and Pedagogies in Education: The Selected Works of Bob Lingard |url=https://books.google.com/books?id=2dopAAAAQBAJ&amp;pg=PA120 |date=24 July 2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-01998-3 |page=120 |access-date=25 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160510125745/https://books.google.com/books?id=2dopAAAAQBAJ&amp;pg=PA120 |archive-date=10 May 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
*[[Regionalism (politics)|Regionalism]]&lt;ref name=&quot;Schrijver2006&quot;&gt;{{cite book |author=Frans Schrijver |title=Regionalism After Regionalisation: Spain, France and the United Kingdom |url=https://books.google.com/books?id=u8gZklxHTMUC&amp;pg=PA261 |year=2006 |publisher=Amsterdam University Press |isbn=978-90-5629-428-1 |pages=261–290 |access-date=25 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160501212840/https://books.google.com/books?id=u8gZklxHTMUC&amp;pg=PA261 |archive-date=1 May 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bennie2017&quot;&gt;{{cite book|author=Lynn Bennie|editor1=Oscar Mazzoleni|editor2=Sean Mueller|chapter=The Scottish National Party: Nationalism for the many|title=Regionalist Parties in Western Europe: Dimensions of Success|chapter-url=https://books.google.com/books?id=aiolDwAAQBAJ&amp;pg=PA22|year=2017|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-317-06895-2|pages=22–41}}&lt;/ref&gt;
*[[Pro-Europeanism]]&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.theguardian.com/politics/2019/may/14/anti-brexit-feeling-help-snp-european-elections |title=Anti-Brexit feeling expected to help SNP in European elections |url-status=dead |archivedate=15 May 2019|access-date=15 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190515075502/https://www.theguardian.com/politics/2019/may/14/anti-brexit-feeling-help-snp-european-elections }}&lt;/ref&gt;
}}
| headquarters = Gordon Lamb House&lt;br /&gt;3 Jackson's Entry&lt;br /&gt;[[Edinburgh]]&lt;br /&gt;EH8 8PJ
| website = [http://www.snp.org www.snp.org]
| slogan = ''Stronger for Scotland''
| country = Scotland
| native_name = {{lang|sco|Scots National Pairty}}&lt;br /&gt;{{lang|gd|Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba}}
| country2 = the United Kingdom
| leader1_title = [[Leader of the Scottish National Party|Leader]]
| leader1_name = [[Nicola Sturgeon]]
| leader2_title = &lt;!--&quot;Depute&quot; is standard in Scottish English and is the spelling used by the party. &quot;Deputy&quot; is incorrect. see e.g https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-highlands-islands-34256838--&gt;Depute Leader&lt;!--Spelled &quot;Depute&quot;--&gt;
| leader2_name = [[Keith Brown (Scottish politician)|Keith Brown]]
| leader3_title = Leader in the House of Commons
| leader3_name = [[Ian Blackford]]
| leader4_title = Deputy Leader in the House of Commons
| leader4_name = [[Kirsten Oswald]]
| leader5_title = Chief Executive
| leader5_name = [[Peter Murrell]]
| merger = {{Plainlist|
* [[National Party of Scotland]]
* [[Scottish Party]]
 }}
| student_wing = [[SNP Students]]
| youth_wing = {{Nowrap|[[Young Scots for Independence]]}}
| wing1_title = LGBT wing
| wing1 = Out for Independence
| membership_year = 2018
| membership = {{increase}} 125,691&lt;ref name=&quot;membership2019&quot;&gt;{{cite web|last1=Keen|first1=Richard|last2=Audickas|first2=Lukas|title=Membership of UK Political Parties|url=http://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/SN05125/SN05125.pdf|publisher=Parliament of the United Kingdom|page=12|date=3 September 2018|quote=The SNP membership rose from 118,162 in April 2018 to 125,482 in August 2018, according to information from the Party’s Central Office.|access-date=30 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170930132713/http://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/SN05125/SN05125.pdf|archive-date=30 September 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| position = {{Nowrap|[[Centre-left politics|Centre-left]]&lt;ref name=&quot;AnttiroikoMälkiä2007&quot;&gt;{{cite book |author1=Ari-Veikko Anttiroiko |author2=Matti Mälkiä |title=Encyclopedia of Digital Government |url=https://books.google.com/books?id=iDrTMazYhdkC&amp;pg=PA398 |accessdate=18 July 2013 |year=2007 |publisher=Idea Group Inc (IGI) |isbn=978-1-59140-790-4 |page=398 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103064353/http://books.google.com/books?id=iDrTMazYhdkC&amp;pg=PA398 |archive-date=3 January 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Colomer2008&quot;&gt;{{cite book|authorlink1=Josep Colomer|author=Josep M. Colomer |title=Political Institutions in Europe |url=https://books.google.com/books?id=TZF8AgAAQBAJ&amp;pg=PA26 |date=25 July 2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-07354-2 |page=26 |access-date=25 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160517092641/https://books.google.com/books?id=TZF8AgAAQBAJ&amp;pg=PA26 |archive-date=17 May 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ibpus.comUSA2012&quot;&gt;{{cite book |author1=Ibpus.com |author2=International Business Publications, USA |title=Scotland Business Law Handbook: Strategic Information and Laws |url=https://books.google.com/books?id=mDZbcAlOZ3QC&amp;pg=PA29 |date=1 January 2012 |publisher=Int'l Business Publications |isbn=978-1-4387-7095-6 |page=29 |access-date=25 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425122834/https://books.google.com/books?id=mDZbcAlOZ3QC&amp;pg=PA29 |archive-date=25 April 2016 |url-status=live }}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;}} &lt;br /&gt; [[Big tent]]&lt;ref&gt;[https://books.google.co.uk/books?id=3fctDwAAQBAJ&amp;pg=PT395&amp;dq=SNP+big+tent&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwienZ-ev-PaAhWMLsAKHabMAtIQ6AEILTAB#v=onepage&amp;q=SNP%20big%20tent&amp;f=false A Nation Changed?: The SNP and Scotland Ten Years On] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180501160810/https://books.google.co.uk/books?id=3fctDwAAQBAJ&amp;pg=PT395&amp;dq=SNP+big+tent&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwienZ-ev-PaAhWMLsAKHabMAtIQ6AEILTAB#v=onepage&amp;q=SNP%20big%20tent&amp;f=false |date=1 May 2018 }}. Edited by Gerry Hassan and Simon Barrow. Chapter author - Joyce McMillan. Published in 2017, in Glasgow, Scotland. Published by Bell and Bain Ltd. Retrieved via Google Books.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.npr.org/2020/01/14/796344881/the-scottish-national-party-is-espousing-a-multicultural-brand-of-nationalism |title=The Scottish National Party Is Embracing A Multicultural Brand Of Nationalism |accessdate= 25 September 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.newstatesman.com/uk-politics/2012/01/salmond-scotland-snp-scottish |title=Mr Scotland, chauvinism and the SNP's big-tent nationalism |accessdate=25 September 2020}}&lt;/ref&gt;
| european = [[European Free Alliance]]
| colours = {{Color box|{{Scottish National Party/meta/color}}|border=darkgray}} Yellow &lt;br&gt; {{Color box|#000000|border=darkgray}} Black
| seats1_title = [[House of Commons of the United Kingdom|House of Commons]] ([[List of MPs for constituencies in Scotland (2019–)|Scottish seats]])
| seats1 = {{Composition bar|47|59|background-color=#DDDDDD|hex={{Scottish National Party/meta/color}}}}
| seats2_title = [[Scottish Parliament]]&lt;ref name=&quot;bbcelection2016&quot;&gt;{{cite web|author1=BBC|authorlink1=BBC|title=Scotland Parliament election 2016|url=https://www.bbc.co.uk/news/election/2016/scotland|website=[[BBC News]]|accessdate=16 November 2017|year=2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20171127234658/http://www.bbc.co.uk/news/election/2016/scotland|archive-date=27 November 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| seats2 = {{Composition bar|61|129|background-color=#DDDDDD|hex={{Scottish National Party/meta/color}}}}
| seats3_title = [[Local government in Scotland]]&lt;ref name=&quot;localcouncil&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.opencouncildata.co.uk/index.php|title=Local Council Political Compositions|date=24 October 2019|publisher=Open Council Date UK|accessdate=24 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170930131243/http://www.opencouncildata.co.uk/index.php|archive-date=30 September 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| seats3 = {{Composition bar|418|1227|background-color=#DDDDDD|hex={{Scottish National Party/meta/color}}}} &lt;!--Please see (and update if needed) https://en.wikipedia.org/wiki/Political_make-up_of_local_councils_in_the_United_Kingdom#Unitary_authorities_.28Scotland.29.--&gt; &lt;!-- Last updated using data from 9 May 2017, SNP page updated 5 April 2020 --&gt;
| anthem = [[Scots Wha Hae]]
}}
'''ဗော်ကောန်ဂကူသကတ်''' ('''Scottish National Party)''' ('''SNP'''; ဘာသာသကတ်: Scots National Pairty, Scottish Gaelic: Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba)ဂှ် ဒှ်ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂကူသကတ် မဒုင်သဇိုင် ကုဝါဒကောန်ဂကူ၊ ဝါဒဒေသ ကေုာံ ဝါဒဒဳမဝ်ကရေသဳပရေင်မၞိဟ် (သောသေဝ်ဒဳမဝ်ကရေတ်) ပ္ဍဲဍုင်သကတ်လာန် ရ။ နကဵု ဗော်ကောန်ဂကူသကတ်ဂှ် ထံက်ဂလာန် သီုကဵု ဂစာန်ဒၟံင် ညံင်သ္ဂောအ် ဍုင်ဗၠးၜး အပ္ဍဲဥရောပသမဂ္ဂ&lt;ref name=&quot;O'Neill2014&quot;&gt;{{Cite book|last=Michael O'Neill|title=Devolution and British Politics|url=https://books.google.com/books?id=-OahAwAAQBAJ&amp;pg=PA92|date=22 May 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Gallardo|first=Cristina|date=27 November 2019|title=Scottish National Party's manifesto explained|url=https://www.politico.eu/article/scottish-national-partys-manifesto-explained/|work=Politico|location=London|quote=The SNP wants Scotland to become an independent country and stay in the European Union.}}&lt;/ref&gt; နကဵု မဒုင်သဇိုင် ကုဝါဒဂကူသကတ်ရ။ အပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဨကရာဇ် (ယူကေ) ဂှ် ဗော်ကောန်ဂကူသကတ်ဝွံ ဒှ်ဗော်ဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု တတိယ၊ ကြဴနူ ကဵု ကောန်သေဝတိဒ်ပါတဳ ကဵု လေဗောရ်ပါတဳ၊ တုဲပၠန် ပ္ဍဲသကတ်လာန်မ္ဂး ဒှ်ဗော်ဇၞော်အိုတ်၊ ပ္ဍဲစၠတ်ထဝ်သကတ်လာန် ဗော်ညးတအ် ကလိဂွံ ခုင်ဂၠိုင်အိုတ်၊ တုဲပၠန် ပ္ဍဲကဵု စၠတ်ထဝ်ကောမ်မောန် (House of Commons) ဂှ် ကလိဂွံလဝ် ၄၇ ခုင် ပၞောဝ်ကဵု ခုင်နွံသီုဖအိုတ် ၅၉။ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဗော်ကောန်ဂကူသကတ် ပြဟ်ဟ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် နိကောလာ သထုရ်ဂေယောန် (Nicola Sturgeon) တုဲ နကဵုဗော်ဝွံ မဂွံဒှ် ဝန်ဇၞော်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသကတ်လာန် စတမ်နူ နဝ်ဝေမ်ပါ သၞာံ ၂၀၁၄။

ဗော်ကောန်ဂကူသကတ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နူသၞာံ ၁၉၃၄ ကြဴနူ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မဒုင်သဇိုင် ကုဂကူသကတ်ၜါဗော် မတွဟ်ဂး ဗော်ကောန်ဂကူ ဍုင်သကတ်လာန် (National Party of Scotland) ကေုာံ ဗော်ဂကူသကတ် (Scottish Party)တအ် ပံင်ကောံရ။ နကဵု ဗော်ဝွံ ၜိုန်ရ ဒက်ပ္တန်လဝ် နူသၞာံ ၁၉၃၄ ရကီုလေဝ် စိုပ်သၞာံ ၁၉၆၇ ဂှ် နကဵု မၞိဟ်စၞး နူဗော်ဏအ် မနွံယၟု ဝိန်နဳ ဣဳဝိန်ဂ် (Winnie Ewing) ကလိဂွံဇမၞးမာဲ နူကဵု ဟမိလ်တောန် (Hamilton) ကိုပ်ကၠာအိုတ်တုဲ မၞိဟ်စၞးညးတအ် ဂွံစိုပ်စၠတ်ထဝ် ကၟိန်ဍုင် ဝေတ်မိန်သတာ (Westminster) ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ စနူဂှ်တုဲ နကဵုဗော်ဝွံ ဂွံဒှ်ကၠုင် မၞိဟ်စၞး ပ္ဍဲစၠတ်ထဝ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Making the case for an &quot;aye&quot; in Scotland|url=http://www.queensu.ca/alumnireview/making-case-aye-scotland|publisher=[[Queen's University at Kingston|Queen's University]]|accessdate=4 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150505143416/http://queensu.ca/alumnireview/making-case-aye-scotland|archivedate=5 May 2015}}&lt;/ref&gt; စိုပ်သၞာံ ၁၉၉၉ ဂှ် နကဵု ဒေသ သကတ်လာန် ကလိဂွံ စၠတ်ထဝ်တၞဟ်ခြာ မကော်ဂး ပါလဳမာန်သကတ်လာန်တုဲ နကဵု ဗော်ကောန်ဂကူသကတ်ဂှ် ဒှ်ဗော်ဇၞော်အိုတ် မရနုက်ဒုတိယ တုဲ တန်တဴလဝ် နဒဒှ် ဗော်ဒစဵုဒစး လုကဴ ပွိုင်အာယုက်စၠတ်ထဝ် ၜါဝါ။ စိုပ်သဘင်မာဲ ၂၀၀၇ ဂှ် နကဵု ဗော်ကောန်ဂကူသကတ် ဂွံပံက်အလဵုအသဳ ကိုပ်ကၠာအိုတ် နကဵု အလဵုအသဳ မၞိဟ်လပါ်အောန် (ၜိုန်ရ ဇကုဟွံကလိဂွံမာဲ ဂၠိုင်အိုတ် ဟွံသေင်ကီုလေဝ် ဟိုတ်နူ ညးတၞဟ် ပံက်အလဵုအသဳဟွံမာန်တုဲ နကဵု ဗော်ဇကု ပံက်အလဵုအသဳ)၊ စိုပ်သၞာံ ၂၀၁၁ ဂှ် နကဵု ဗော်ကောန်ဂကူသကတ် ကလိဂွံမာဲ လပါ်ဂၠိုင်အိုတ်တုဲ ဂွံဒက်အလဵုအသဳ နကဵု အလဵုအသဳမၞိဟ်လပါ်ဂၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/politics/2011/may/11/scottish-msps-sworn-in-holyrood|title=MSPs sworn in at Holyrood after SNP landslide|accessdate=12 July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140219035735/http://www.theguardian.com/politics/2011/may/11/scottish-msps-sworn-in-holyrood|archivedate=19 February 2014}}&lt;/ref&gt; သဘင်မာဲ ၂၀၁၆ ဂှ် ကလေင်ဒှ် အလဵုအသဳ မၞိဟ်လပါ်အောန်ပၠန်ရ။

အခိင်လၟုဟ်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵုသကတ်လာန်ဂှ် ဗော်ကောန်ဂကူသကတ်ဂှ် ဒှ်ဗော်ဒြဟတ်ဇၞော်အိုတ်၊ ပ္ဍဲကဵု စၠတ်ထဝ် ဝေတ်မိန်သတာကီု သီုကဵု ဟဝ်လဳရောဒ် (Holyrood parliament)ဂှ်လေဝ် အမာတ်စၞး နူကဵုဗော်ဇကု နွံကီုရ။ ဗော်ဝွံ အတိုင်စရင် နူကဵုသၞာံ ၂၀၁၉ ဂိတုဒဳသေမ်ပါဂှ်မ္ဂး ကောန်ဗော် နွံစဵုကဵု ၁၂၅,၄၈၂ တၠ၊ အမာတ်ပ္ဍဲပါလဳမာန် နွံ ၄၇၊ အမာတ် ပ္ဍဲပါလဳမာန်သကတ်လာန် နွံ ၆၁ တၠ၊ မၞိဟ်ဇမၞော်ဒေသဂှ် နွံ ၄၀၀ ပြင်င်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/topics/8201e79d-41c0-48f1-b15c-d7043ac30517/scotland-local-elections-2017|title=Scotland local elections 2017|work=[[BBC News]]|accessdate=2020-10-28|archivedate=2017-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902143816/http://www.bbc.com/news/topics/8201e79d-41c0-48f1-b15c-d7043ac30517/scotland-local-elections-2017}}&lt;/ref&gt; ဗော်ကောန်ဂကူသကတ်ဂှ် ဒှ်ကောန်ဂကောံ မဟာမိတ်ဗၠးၜးဥရောပ (European Free Alliance - EFA)။ ပ္ဍဲစၠတ်ထဝ်လတူ မကော်ဂး စၠတ်ထဝ်သၟိင်တၠ (House of Lords) ဂှ် နကဵုဗော်ဏအ် ဟွံကလိဂွံလဝ် ဒၞာဲတုဲ ဒစဵုဒစး သၞောတ်ဝါဒ မပစၞး မသက်ကုရုဲစှ်နကဵုမာဲရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/4269814.stm|title=SNP maintains peerage opposition|date=22 September 2005|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-scotland-politics-33695476|title=House of Lords should be scrapped, says SNP|work=BBC News|date=28 July 2015}}&lt;/ref&gt;

== ဝင် ==

=== လဒက်ပ္တန် ကေုာံ တင်ခက်ခုဲဂမၠိုင် (၁၉၃၄-၁၉၇၀)  ===
ဗော်ကောန်ဂကူသကတ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၄ နကဵု ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ၜါ ဗော်ကောန်ဂကူ ဍုင်သကတ်လာန် ကေုာံ ဗော်သကတ် မပံင်ကောံတုဲ၊ ဥက္ကဋ္ဌဗော်ၜါဂှ် The Duke of Montrose ကဵု Robert Bontine Cunninghame Graham ညးမွဲ ဂွံဒှ်ဥက္ကဋ္ဌတုဲ ညးမွဲဂှ် ဒှ် ဒုဥက္ကဋ္ဌ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|first=Robbie|last=Dinwoodie|title=From radicals and Tartan Tories to the party of government|journal=The Herald|location=Glasgow|date=7 April 2014|url=http://www.heraldscotland.com/politics/wider-political-news/from-radicals-and-tartan-tories-to-the-party-of-government.23890738|accessdate=10 July 2019}}&lt;/ref&gt; သာ အလေက်သေန်ဒါ မက်ဣဳဝေန် (Sir Alexander MacEwen) ဂှ် ဒှ်သကိုပ်ကောန်ဂကူ ကိုပ်ကၠာအိုတ်။&lt;ref&gt;{{Cite book|first=James|last=Mitchell|title=Scottish National Party Leaders|location=London}}&lt;/ref&gt; ပါမောက္ခ ဒံက်ဂလာသ် ယောင် (Professor Douglas Young) မဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဗော်ကောန်ဂကူသကတ် နူကဵုသၞာံ ၁၉၄၂ စဵုကဵု ၁၉၄၅ဂှ် ဗက်စန်ဒက် ကောန်ဂကူသကတ် သွက်ဂွံတးပါဲ သၞောဝ်ဟွံလုပ်ပၞာန်မံင်ဟွံဂွံတုဲ ပရေင်ချဳဓရာင်ညးဂှ် ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဒးဂၞပ်စိုတ် ထံက်ဂလာန်ဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ ပရေင်စန်ဒက်ဂှ် အာခ္ဍဳလျတ် ဒးအဝဵုသြဇာဗြိတိန် ပ္ဍဲဍုင်သအာင်ဂမၠိုင်ရ။ ယောင်ဂှ် ဒးဒုင်ရပ်ဖျေဟ်ထံင် ဟိုတ်နူ ဒစဵုဒစး ဟွံလုပ်ပၞာန်ရ။ 

ဗော်ဂှ် ဒးဒုင်ထကး ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲခေတ်ကာလ ဂျောန် မက်ကဝ်မိက် (John MacCormick) မတိတ်ထောအ် နူဗော် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၂၊ ပြံင်လှာဲထောအ် ဂၠံင်တရဴဗော် နူကဵု မဂစာန် သွက်ဗၠးၜးဂှ် ဂစာန်သွက် ဟုမ္မရူ (အခေါင်ပကင်ရင်ဇကုအပိုင်)တုဲ လညာတ်ဂှ် ဂွံဒှ်အာဒတန် ပ္ဍဲကဵု ပ္ဍဲကောံဓရီုဇၞော် မကၠောန် ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဂလသ်ဂေါဝ် (Glasgow) ရ။ မက်ကဝ်မိက် ဆက်ဂစာန် သွက်ဂွံဒက်ပ္တန် ဂကောံပဋိညာန်သကတ် (Scottish Covenant Association) မဒှ်ဂကောံ သွက်ဂွံကၠောန်ဗဒှ် အသေမ်ဗလဳသကတ် (Scottish Assembly)ရ။

နကဵုဗော်ကောန်ဂကူသကတ်ဂှ် ဟိုတ်နူမဒှ်အခိင်ပၞာန်တုဲ ကလိဂွံမၞိဟ်ထံက်ဂလာန်ညိညတုဲ ဂွံဇမၞးကေတ် သဘင်မာဲ စၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုင် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသဘင်မာဲသၞာံ ၁၉၄၅ နူကဵု ဒေသမောတာဝေလ် (Motherwell)၊ ဆဂး ကြဴနူ မဂွံဒုင်ရုဲစှ် ပွိုင် ပိဂိတုတုဲ ရောဗေတ် မက်အိန်တုရ် (Robert McIntyre) ဒးဒုင်ဆောံလေင် ခုင်ပါလဳမာန်ညးရ။ သၞာံ ၁၉၅၀တအ်ဂှ် မၞိဟ်ထံက်ဂလာန်အောန်တုဲ ဇၟာပ်သဘင်မာဲ ဟွံကလိဂွံဇမၞးမာဲတုဲ နကဵုဗော်လေဝ် ဂွံဆက်တန်တဴဂှ် ဒှ်တင်ဝါတ်ဂါတ်တုဲ ဇၟာပ်သဘင်ရုဲမာဲလေဝ် နကဵုဗော် ဆမၞိဟ်ညိညဟေင် လုပ်ဒုင်ပြိုင်နွံကီုရ။ 

သၞာံ ၁၉၆၀တအ်ဂှ် အလံင်အမာတ် မလုပ်ပြိုင်တအ် ကလိဂွံ လၟိဟ်မာဲဂၠိုင်ကၠုင် သၞာံ ၁၉၆၁ ဒေသ ဂၠသ်ဂေါဝ် ဗြိဒ်ဂေတောန် (Glasgow Bridgeton)၊ သၞာံ ၁၉၆၂ ဝေတ်လောထိန် (West Lothian) ကေုာံ ဂၠသ်ဂေါဝ် ပေါလ္လောက် (Glasgow Pollok) သၞာံ ၁၉၆၇ ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ် မစုတ်မာဲ ကုဗော်ကောန်ဂကူသကတ် စဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ သဘင်မာဲ သၞာံ ၁၉၆၇ ဂှ် နကဵုနိမိတ်ခိုဟ် နကဵုအလံင်အမာတ် ဗော်ကောန်ဂကူသကတ် ဝိန်နဳ ဣဳဝိန်ဂ် (Winnie Ewing) ဂွံဇၞးကေတ်မာဲ ကိုပ်ကၠာအိုတ် နူကဵုဒေသ ဟမိလ်တောန် (Hamilton)။ ဒေသဂှ် ကိုပ်ကၠာတေအ် မဒှ်ဒၞာဲ ဗော်လေဗောရ် မကေင်ဇၞးကၠုင်လဝ်ရ။ ဇမၞးဏအ်ဂှ် ပလံင်ဗစိုပ်ကဵု သွက်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂကူသကတ် ဂွံစိုပ်တရဴတုဲ ဖန်ကဵု သီုညံင် နကဵုဗြိတိန် သ္ဒးဒက်ပ္တန် ကမ္မရှေန်ကိလ်ဗြန်ဒေါန် (Kilbrandon Commission) မဒှ်ကမ္မရှေန် သွက်ဂွံသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သဇိုင်သၞောဝ်ဥပဒေဗြိတိန်ရ။

=== မဒှ်ကၠုင် ဒြဟတ်ဇမၞော် (၁၉၇၀တအ်) ===
[[ဝှာင်:United_Kingdom_general_election_1974_Oct_in_Scotland.svg|thumb|350x350px|ပ္ဍဲအံက်တဝ်ပါ ၁၉၇၄ ဗော်ကောန်ဂကူသကတ် ဇၞးလဝ် ၁၁ ပွိုင်ဆန္ဒမာဲ၊ စဵုကဵု နိကောလာ သတုရ်ဂေယန် (Nicola Sturgeon) မရုဲစှ် နဒဒှ် သကိုပ်ကောန်ဂကူမ္ဂး ဒှ်အရာမဂၠိုင်အိုတ်။]]

သဘင်မာဲနာနာ သၞာံ ၁၉၇၀ ဂှ် ဟိုတ်နူ ဗော်ဂှ် ထကးအာၜါကရေက်တုဲ ဗွဲမအောန်စိုတ်၊ မမာဲပြးတုဲ ဟွံကလိဂွံဇမၞးရ။ ဣဳဝိန်ဂ် ဒၞာဲဇကုမကေင်ဇၞးလဝ် ပ္ဍဲဟမိလ်တောန်ဂှ်လေဝ် ဆက်ထိင်ဟွံမာန် ဒးကျ။ နကဵုဗော်ဂှ် ဆ ဒၞာဲတကအ်ဝေတ်သတာန်ဣသ်လေသ် (Western Isles) ဟေင် ဂွံဒုင်ရုဲစှ်တုဲ၊ ညးမဂွံဒုင်ရုဲစှ် နူဒၞာဲဂှ် ဒေါနလ်ဒ် သတေဝါတ် (Donald Stewart) မွဲဟေင် ဂွံဒှ် အမာတ်စၠတ်ထဝ် ပ္ဍဲကဵု စၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုင်။ အကာဲအရာဗီုဏအ်ဂှ် ဆက်ဒှ်အာဒၟံင်တုဲ သဘင်မာဲအကြာ သၞာံ ၁၉၇၃ ဂှ်လေဝ် ပ္ဍဲဂၠသ်ဂေါဝ်ဂေါဝန် (Glasgow Govan)ဂှ် နကဵုဗော်လေဗောရ် ဂွံဇၞးဏာကီုရ။ 

သၞာံ ၁၉၇၄ ဂှ် ဒှ်သၞာံခိုဟ် သွက်ဗော်ကောန်ဂကူသကတ်၊ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး နကဵုဗော်ဂှ် လုပ်ပေါဲဗတိုက် ကိစ္စကၠေင်ဍေန် မတိတ်နူ သကတ်လာန် မဒှ်ပေါဲဗတိုက် မဟီုတွဟ် ဒဒှ်ရ ကၠေင်နူကဵု ၜဳသကတ်လာန်ဂှ် ဟွံဒှ်ဂုန်ဖိုလ် သွက်ကောန်ဂကူသကတ်လာန်တုဲ ပေါဲဗတိုက်ဏအ် မၞိဟ်ထံက်ဂလာန်ဂၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.versobooks.com/blogs/4241-dilemmas-of-over-development-scottish-nationalism-and-the-future-of-the-union|title=Dilemmas of Over-Development: Scottish Nationalism and the Future of the Union|website=Versobooks.com|access-date=2020-04-05}}&lt;/ref&gt; အသိင်ပေါဲဗတိုက်ဂှ် ကဵုသွဟ် သဘင်မာဲနာနာသၞာံ ၁၉၇၄ နကဵုဗော်ကောန်ဂကူသကတ် ဂွံဇၞးကေတ် ၆ ခုင်၊ ဂိတုအံက်တဝ်ပါ ကလေင်ကၠောန်မွဲဝါပၠန်ဂှ် ဂွံအာ အမာတ် ၁၁ တၠ သွက် စၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုင်။ ပ္ဍဲသၞာံဂှ်ရ သဘင်မာဲဒေသဂှ် နကဵုဗော် ကလိဂွံဇမၞး အလုံမွဲဒေသ Cumbernauld ကဵု Kilsyth တအ်ရ။

ပရေင်အံင်ဇၞးဂှ် ဆက်အာ စဵုကဵု ဗွဝ်စှ်ဂှ်ရ၊ သဘင်မာဲခရိုင် သၞာံ ၁၉၇၇ ဂှ် ဗော်ကောန်ဂကူသကတ် ဂွံဇၞးကေတ် အလဵုအသဳခရိုင် သီုကဵု ခရိုင်အိတ်ကိလ်ဗြိဒ် (East Kilbride) ကေုာံ ခရိုင်ဖလ်ကိရ်က် (Falkirk) တုဲ ခရိုင်ဂၠသ်ဂေါဝ်ဂှ်လေဝ် ကလိဂွံ ၜိုတ်ဒးရးကီုရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Faux|first=Ronald|title=Labour lose control of Glasgow|date=4 May 1977|work=The Times, p. 1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ဆဂး ပရေင်အံင်ဇၞးဏအ်ဂှ် ဂွံထိင်လဝ် ဟွံလောဲသွာတုဲ သၞာံ ၁၉၇၈ ဂှ် နကဵုဗော်လေဗောရ် ကလိဂွံအာဇမၞး ပ္ဍဲကဵု သဘင်မာဲအကြာ သွက်ခရိုင်ကီု သီုကဵု သဘင်ဒေသရ။

သဘင်မာဲနာနာသၞာံ ၁၉၇၉ ဂှ် နကဵုဗော်ကောန်ဂကူသကတ် ကလိဂွံ မၞိဟ်အထံက်ဂလာန် အောန်စှ်ေအာကွေဟ်ဟ်တုဲ ကလိဂွံ အမာတ်စၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုင် ဆ ၂ တၠဓဝ်ရ။

=== ထကးပြး ကေုာံ သၞဝဲ အကြာဇကု (၁၉၈၀တအ်) ===
[[ဝှာင်:Scottish National Party 79 Group Logo.svg|left|thumb|112x112px|ဂကောံ ၇၉ ပ္ဍဲဗော် မဒှ်ဂကောံရဲဝါဒတဲပါဲ ]]
ကြဴနူမကျဇၞော်ကဵုဒြဟတ်တုဲ ပေါဲဗတိုက် (ဝါ) သၞဝဲ အကြာအပ္ဍဲဗော်ဂှ် ကတဵုဒှ်တုဲ ပ္ဍဲဗော်ဂှ် ပါ်ဒၟံင် ၜါဂကောံ၊ ဂကောံမထံက်ဂလာန်ဝါဒဖက်သေတ် မကော်ဂး (Siol nan Gaidheal)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Devine, T. M. (Thomas Martin)|title=The Scottish nation : a modern history|date=5 July 2012|isbn=978-0-7181-9673-8|location=London|oclc=1004568536}}&lt;/ref&gt; ကဵု ရဲဝါဒတဲပါဲ မကော်ဂး ဂကောံ ၇၉ တအ်ရ။ တင်အဓိက မထကးဇၞော်အိုတ်ဂှ် ညးမွဲလပါ်ဂှ် မိက်ဂွံဂစာန် သွက်ဍုင်ဗၠးၜးတုဲ မွဲလပါ်ဂှ် သွက်ဂွံပံင်ကောံအာ အပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် နကဵုသၞောဝ်ပကင်ရင်ဇကု အပိုင်ရ။

ပ္ဍဲ ကောံဓရီုဗော် လၟေင်သၞာံ ၁၉၈၂ ဂှ် ၜိုန်ရ ရဲဝါဒသၟာကမၠောန်တအ် ဒစဵုဒစး ဗွဲမဇၞော် ကဵုဒြဟတ်ကီုလေဝ် ညးဝါဒအခိုက်တြေံ ဂေါရ်ဒေါန် ဝိလ်သောန် (Gordon Wilson)ဂှ် ဆက်ဒှ်အာ မၞိဟ်ဇၞော်ဗော် စဵုကဵုသဘင်မာဲ ၁၉၈၃ ကေုာံ သဘင်မာဲ သၞာံ ၁၉၈၇ မဒှ်သဘင်မာဲ ညးတေအ် ဒးကျအာမာဲ ပ္ဍဲကဵုဒၞာဲညးမကေင်ဇၞးကၠုင်လဝ် ပွိုင် ၁၃ သၞာံရ။ 

ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ်ကာလဏအ်မ္ဂး နကဵုက္ဍိုပ်ဝါဒသၟာကမၠောန် သိလ္လာရ် (Sillar) အဝဵုဇၞော်ကၠုင် ပ္ဍဲဗော်တုဲ လညာတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗော်ဂှ်လေဝ် ဒှ်အာလပါ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်-ညးဍုင်ကွာန်၊ နွံပၟိက် ဍုင်ဗၠးၜး အပ္ဍဲအဳယူ။ ဒၞာဲဝိလ်သောန် မကျလဝ်မာဲဂှ် ပ္ဍဲကဵုသဘင်မာဲအကြာ သၞာံ ၁၉၈၈ ဂှ် သိလ္လာရ် ကလေင်ဇၞးကေတ်ပၠန်ရ။ 

နကဵု ဗော်ဂှ် ၜိုန်ရ နကဵုပရေင်ဍုင်ကွာန် တုပ်ဒၟံင် ကုဗော်လေဗောရ် မဒှ်ဗော်ဇၞော် အလုံမွဲကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဨကရာဇ် (ယူကေ)ကီုလေဝ် နကဵုဗော်ကောန်ဂကူသကတ်ဂှ် ဟွံပံင် ကုဗော်လေဗောရ်ရ။ နကဵုသကတ်လာန် ကလိဂွံအာ ပါလဳမာန်သကတ်လာန်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://thetarge.co.uk/article/current-affairs/0165/ex-mp-scotland-in-trouble-if-lax-on-constitution|title=Ex-MP: Scotland 'in trouble' if lax on constitution - The Targe|website=thetarge.co.uk|access-date=2020-04-05}}&lt;/ref&gt;

=== ပထမ ခေတ် သလ်မောန်ဒ် (၁၉၉၀တအ်) ===
[[ဝှာင်:Tayside Regional Council 1994.svg|thumb|181x181px|ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၄ ဗော်ကောန်ဂကူသကတ် ကလိဂွံဇမၞး ဒေသတေသိဒ် (Tayside) ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် နကဵုဗော်ဂှ် ဂွံထိင်ကေတ် အလုံဒေသမာန်၊ ဆဂး ဟွံဒှ်မၞိဟ်လပါ်ဂၠိုင်အိုတ်၊]]
အလေက် သလ်မောန်ဒ် (Alex Salmond) ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ်အမာတ် သွက်စၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုင် နူကဵု ဗာန်ဖ် ကေုာံ ဗူဆာန် (Banff and Buchan) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၇၊ ကြဴနူ ဂကောံ၇၉ တအ် ကလေင်ပံင်ကောံကၠုင်တုဲရ။ တုဲပၠန် သၞာံ ၁၉၉၀ ကာလမကလေင်ရုဲစှ် က္ဍိုပ်သကိုပ်တၟိဂှ် နကဵုဝိလ်သောန်လေဝ် ဒေါအ်ဇူ တုဲ စၞးဂှ် ခပတိုန် မာဂရေတ် ဣဳဝိန်ဂ် (Margaret Ewing)ရ။ ဣဳဝိန်ဂ် ကလိဂွံ အထံက်ဂလာန် နူကဵုမၞိဟ်ဂမၠိုင် သီုကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ်တြေံ သိလ္လာရ် ကီုရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-scotland-scotland-politics-27388579|title=Former MP Dick Douglas dies aged 82|date=2014-05-13|work=BBC News|access-date=2020-04-05|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;ၜိုန်ဂှ်လေဝ် နကဵုဗော်ဂှ် ပ္ဍဲသဘင်မာဲ ၁၉၉၂ ဂှ် နူကဵု မကလိဂွံလဝ်အမာတ် ၅ တၠဂှ် သှ်ေဆ ၃ တၠဓဝ်ရ။ 

လဒေါဝ်-၉၀တအ်ဂှ် နကဵုဗော် ကလိဂွံဇမၞးရ။ သဘင်မာဲသွက်စၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုင် သၞာံ ၁၉၉၄ဂှ် နကဵုဗော် ဂွံဇၞးကေတ် ဒေသဨသာန်သကတ်လာန်၊ သဘင်ရုဲမာဲအကြာ သၞာံ ၁၉၉၅ ဂှ် ဂွံဇၞးမာဲ နူကဵု ပေရ် ကေုာံ ကိန်ရောသ်။ 
[[ဝှာင်:Scottish devolution referendum, 1997 Question 1 results.svg|left|thumb|The party was part of the successful [[History of Scottish devolution|devolution]] campaign in [[1997 Scottish devolution referendum|1997]].]]
သၞာံ ၁၉၉၇ ဂှ် နကဵုဗော်ဂှ် ကလိဂွံဇမၞးဂၠိုင်အိုတ် ကြဴနူ ပွိုင် ၂၃ သၞာံရ။ 

=== နဒဒှ် ဗော်ဒစဵုဒစး ကု အလဵုအသဳပံင်ကောံ လေဗောရ်-လိဗေရလ် ဒဳမဝ်ကရေတ် (၁၉၉၉-၂၀၀၇) ===
ပ္ဍဲကဵု ပါလဳမာန်သကတ်လာန်ဂှ် နကဵု ဗော်လေဗောရ် ကဵု လိဗေရလယ်ဒဳမဝ်ကရေတ် ပံင်ကောံတုဲ မဒက်အလဵုအသဳပံင်ကောံဂှ် ဗော်ကောန်ဂကူသကတ် ဒှ်ဗော်ဒစဵုဒစး။ နကဵုသလ်မောန်ဒ် ဟိုတ်နူဟွံကလိဂွံဇမၞးတုဲ သၞာံ ၂၀၀၀ ဂှ် ဒေါအ်ဇူထောအ် နူကဵု သကိုပ်ကောန်ဂကူတုဲ စၞးဂှ် ဂျောန် သွိန်နေ (John Swinney) မဂွံဒုင်ရုဲစှ်&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Correspondent|first=Nick Britten, Scotland Political|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1349165/Scramble-to-lead-SNP-as-Salmond-quits.html|title=Scramble to lead SNP as Salmond quits|date=2000-07-17|access-date=2020-04-05|language=en-GB|issn=0307-1235}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/uk_politics/2000/conferences/snp/938727.stm|title=BBC NEWS {{!}} In Depth {{!}} Conferences {{!}} SNP {{!}} Emphatic SNP win for Swinney|publisher=BBC|access-date=2020-04-05}}&lt;/ref&gt; နကဵု ပရေင်အာက္ဍိုပ် သွိန်နေလေဝ် ဟွံစိုပ်တရဴ သဘင်မာဲနာနာ သၞာံ ၂၀၀၁ သွက်စၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုင်ဂှ် ဒးကျအာ အမာတ်မွဲ၊ သဘင်မာဲ သွက်ပါလဳမာန်သကတ်လာန် သၞာံ ၂၀၀၃ ဂှ် အမာတ်အောန်စှ်ေအာ ဂွံဆ ၂၇ တၠ၊&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/scotland/2001/mcleish_resignation/1645219.stm|title=McLeish steps down|date=2001-11-08|access-date=2020-04-05|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ပါလဳမာန်သကတ်လာန်ဂှ် ဂွံဒုင်ရုဲလဝ် ဆဗော်ဒေသဂမၠိုင် ဗော်သၚေက်သကတ် (Scottish Greens) ကေုာံ ဗော်သဵုသေလ်လေတ်သကတ် (Scottish Socialist Party) မဒှ်ဗော် မထံက်ဂလာန် သွက်ဗၠးၜးတအ်ဟေင်ရ။ 

အခိင်ကာလမရုဲစှ် ညးတာလျိုင်တၟိ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၃ ဂှ် သွိန်နေ ဟွံဂွံဒုင်ရုဲစှ်တုဲ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.scotsman.com/news/politics/euro-poll-was-breaking-point-swinney-2507632|title=Euro poll was breaking point for Swinney|website=The Scotsman|language=en|access-date=2020-04-05}}&lt;/ref&gt;စၞးဂှ် သလ်မောဒ် ဂွံဒုင်ရုဲစှ်&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/3622728.stm|title=Salmond named as new SNP leader|date=2004-09-03|access-date=2020-04-05|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;တုဲ နိကောလာ သတုရ်ဂေယောန် (Nicola Sturgeon) ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ဒုသကိုပ်ကောန်ဂကူရ။  

===အလဵုအသဳ သလ်မောန်ဒ် (၂၀၀၇ - ၂၀၁၄)===
[[ဝှာင်:Scottish Cabinet around the Cabinet Table, June 2007.jpg|thumb|အလဵုအသဳဗော်ကောန်ဂကူသကတ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ခန်ကပဳနေတ်]]
ပ္ဍဲသဘင်မာဲ ၂၀၀၇ သွက် ပါလဳမာန်သကတ်လာန်ဂှ် နကဵု ဗော်ကောန်ဂကူသကတ် ကလိဂွံဇမၞးဂၠိုင်အိုတ် နကဵု ခုင်သီုဖအိုတ် ၁၂၉ ဂှ် ကလိဂွံ ၄၇ ခုင်ရ။ ဗော်လေဗောရ်သကတ်ဂှ် ကလိဂွံ ၄၆တုဲ နကဵု ဗော်ကောန်ဂကူသကတ် အာလေက် သလ်မောန်ဒ် ဂွံဒှ် ဝန်ဇၞော်သကတ်လာန် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ နကဵု ဗော်သၚေက်သကတ် ဂှ် ထံက်ဂလာန် ဗော်ကောန်ဂကူသကတ် နဒဒှ် အလဵုအသဳတုဲ သွက်ဗော်သၚေက်သကတ်ဂှ် ညးကဵု ဒၞာဲဥက္ကဋ္ဌ စၠတ်ထဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|title=SNP and Greens sign working deal|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/6646227.stm|publisher=BBC News Scotland|access-date=16 March 2013|date=11 May 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301114950/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/6646227.stm|archive-date=1 March 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

သဘင်မာဲ ၂၀၁၁ သွက်ပါလဳမာန်သကတ်လာန်ဂှ် နကဵုဗော်ကောန်ဂကူသကတ် ကလိဂွံဇမၞးလပါ်ဂၠိုင် ဂွံသီုဖအိုတ် ၆၉ ခုင်ရ။ နကဵုသွဟ်မာဲဏအ်ဂှ် ဂွံဒက်အလဵုအသဳ နကဵုဇကုမွဲဓဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.channel4.com/news/alex-salmonds-snp-wins-majority-in-scottish-elections |title=SNP wins majority in Scottish elections |publisher=Channel 4 |access-date=12 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110712205311/http://www.channel4.com/news/alex-salmonds-snp-wins-majority-in-scottish-elections |archive-date=12 July 2011 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.snp.org/our_party|title=Our Party|work=The SNP|access-date=2017-05-10|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609001024/https://www.snp.org/our_party|archive-date=9 June 2017|url-status=live|accessdate=2020-11-28|archivedate=2017-06-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170609001024/https://www.snp.org/our_party}}&lt;/ref&gt; 

အလဵုအသဳဗဟုဝစ် ဗော်ကောန်ဂကူသကတ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ညံင်သ္ဂောအ်ကၠောန်ပ သဘင်ဆန္ဒညးဍုင်ကွာန် သွက်ဂွံပါ်တိတ် နူကဵု ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံ (ဝါ) ကေတ်ဍုင်ဗၠးၜး ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄ ရ။ ဆဂး သဘင်ဆန္ဒညးဍုင်ကွာန်ဂှ် ဆန္ဒလပါ် &quot;ဟအှ်ေ&quot; ဂွံအာဇမၞး၊ နကဵု မၞိဟ် ၄၅ က္ဍိုပ်ကၠံ ကဵုဆန္ဒ တုပ်စိုတ် ကေတ်ဗၠးၜးရ။&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/politics/2014/sep/19/alex-salmond-resigns-first-minister-for-scotland|work=The Guardian|title=Alex Salmond resigns as first minister after Scotland rejects independence|date=19 September 2014|access-date=8 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403144910/http://www.theguardian.com/politics/2014/sep/19/alex-salmond-resigns-first-minister-for-scotland|archive-date=3 April 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်နူ ကျအာ သဘင်ဆန္ဒညးဍုင်ကွာန်တုဲ သလ်မောန်ဒ်ဂှ် ပ္ဍဲဗော် မၞိဟ်ဒးစိုတ် အောန်စှ်ေအာတုဲ&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Goldhill|first=Olivia|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/scotland/11090459/Alex-Salmonds-female-problem-or-why-most-Scottish-women-wouldnt-trust-him-to-run-a-tea-party.html|title=Alex Salmond's 'female problem' - or why most Scottish women wouldn't trust him to run a tea party|date=2014-09-11|access-date=2020-04-05|language=en-GB|issn=0307-1235}}&lt;/ref&gt; ကာလရုဲသကိုပ်ကောန်ဂကူ သၞာံ ၂၀၁၄ ဂှ် ညးဗြဴ နိကောလာ သတုရ်ဂေယောန် ဂွံဒှ် သကိုပ်ကောန်ဂကူ၊ မသက်ကု မၞိဟ်ပြိုင်ပကာန်ရ။

==သၞောဝ်သဇိုင် ကေုာံ လဒက်ပတန်ဗော်&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://d3n8a8pro7vhmx.cloudfront.net/thesnp/pages/9765/attachments/original/1503997101/CONSTITUTION_OF_THE_SCOTTISH_NATIONAL_PARTY_%28updated_Oct_2015%29.pdf?1503997101|title=Constitution of the Scottish National Party |publisher=SNP|access-date=27 November 2020}}&lt;/ref&gt;==

ဗော်ကောန်ဂကူသကတ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဂကောံဒေသဂမၠိုင်ရ။ ဂကောံဒေသဂှ် ညးတအ်ကော်စ brance မဂွံအဓိပ္ပါယ် လပါ်။ အတိုင်သၞောဝ်သဇိုင် ပိုဒ် ၅ မ္ဂး ဂကောံဒေသ မကော်ဂး လပါ်ဂှ် ဒှ်ဂကောံ မဒက််ပ္တန်လဝ် မဒုင်သဇိုင် ကုဒေသ သွက်ဂွံချဳဓရာင် ကမၠောန်ဗော်တုဲ ဂွံစၟတ်သမ္တီ ဂကောံဒေသမွဲဂှ် ကောန်ဂကောံ နွံအောန်နူ ၜါစှ်ော ဟွံဂွံ။ တုဲပၠန် သၞောဝ်ဂကောံဒေသတအ်ဂှ်လေဝ် အောန်အိုတ် သ္ဒးနွံဗီုလဵု ချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ်ကဵု ပ္ဍဲသဇိုင်သၞောဝ်တုဲ တၞဟ်နဂွံဝေင်ပါဲ မွဲဒေသ ညံင်ဟွံဂွံဒှ် ဗော်ၜါတုဲ ဂကောံဒေသမွဲကုမွဲ တိဍာ်မဒုင်သဇိုင် ဍိုက်ဒၟံင်ရေင်သကအ် ဟွံဂွံ။ ပွိုင်တိဍာ် ဂကောံဒေသတအ်ဂှ် နကဵု ကမ္မတဳစၟိန်ပြမာန် ဒုင်သဇိုင် ကုပွိုင်ဆန္ဒမာဲ အခိင်မရုဲမာဲတုဲ စၟတ်သမ္တီအာရ။ အလုံမွဲ ပွိုင်ဆန္ဒမာဲဂှ် ယဝ်ရ နွံ ဂကောံဒေသမွဲဓဝ်မ္ဂး ညးကော်စ ဂကောံဒေသပွိုင်ဆန္ဒမာဲ (Constituency Brance)၊ ယဝ်ရ ပ္ဍဲပွိုင်ဆန္ဒမာဲမွဲဂှ် နွံကဵု ဂကောံဒေသ ဂၠိုင်နူမွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး နွံကဵု ဂကောံဒေသလစှ်ေ (sub-Branches) မ္ဂး သွက်ဂွံပံင်တောဲကၠောန် အကြာဂကောံတအ် အပ္ဍဲပွိုင်ဆန္ဒမာဲဂှ်တုဲ ကလေင် ဒက်ပ္တန် ဂကောံပွိုင်ဆန္ဒမာဲမွဲ (Constituency Association)ရ။ &lt;ref name=SNP&gt;{{cite web |url=http://inchbrakie.tripod.com/snpdingwall/id8.html |title=SNP-Dingwall SNP Structure |publisher=Open Publishing |date= |website=SNP Dingwall |access-date=2020-11-27 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ဇၟာပ်ပ် ဂကောံဒေသတအ်ဂှ် အောန်အိုတ် သ္ဒးနွံကဵု သကိုပ်မွဲတၠ၊ ညးအုပ်ကာ၊ သကိုပ်ဘဏ္ဍာ၊ သကိုပ်စန်ဒက်တအ်တုဲ ဂကောံဒေသတအ်ဂှ် ဂစာန်ညံင်ဂွံဒုင်ရုဲစှ် အလဵုအသဳဒေသ (အုပ်ဓုပ်ဒေသ)တအ်၊ တုဲပၠန် ပလံင်မၞိဟ်စၞးဂကောံဗဟဵု သွက်ဂွံဖျေဟ်ဂၠံင်တရဴဗော်၊ ပ္ဍဲမပ္တံကဵု အသေမ်ဗလဳကောန်ဂကူ၊ ကံင်သဳကောန်ဂကူ၊ ကေုာံ ကောန်ဖရေန်ကောန်ဂကူလၟေင်သၞာံ။ ကံင်သဳကောန်ဂကူဂှ် ဒှ်ဒတန်ပကင်ရင်ဗော် ပ္ဍဲအခိင်ကာလအကြာကောန်ဖရေန်ဂမၠိုင် မပ္တံ ကလင် ပကောံ လိက်ဒုင်စဳရေင် နူကဵု ဒေသနာနာ ကေုာံ ဖျေဟ်ဂၠံင်တရဴဗော်။ အသေမ်ဗလဳကောန်ဂကူဂှ် ဒှ်ဒတန်ကောံဓရီု သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ဂၠံင်တရဴဗော်တုဲ မဒှ်ဒၞာဲ သွက်ဂွံပါ်ပါဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂၠံင်တရဴဗော်မကၠောန်လဝ်တုဲ ကေုာံ သွက်ဂွံချပ်ဂၠံင်တရဴတၟိ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ပတိုန်ထ္ၜး ကုကံင်သဳကောန်ဂကူ ဟွံသေင်မ္ဂး ကောန်ဖရေန်ကောန်ဂကူလၟေင်သၞာံ သွက်ဂွံပဒတန်။&lt;ref name=SNP /&gt; 

ကောန်ဖရေန်ကောန်ဂကူ လၟေင်သၞာံ (annual National Conference) ဂှ် ဒှ်ဒတန်အဝဵုသၠုင်အိုတ် ဗော်ကောန်ဂကူသကတ်၊ တုဲပၠန် ဒှ်ဒၞာဲ မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဂၠံင်တရဴ(ပဝ်လသဳ)ဗော် ကေုာံ ရုဲစှ် ကမ္မတဳစၟိန်ပြမာန်ကောန်ဂကူ (National Executive Committee)။ ပ္ဍဲကဵု ကောန်ဖရေန်ကောန်ဂကူလၟေင်သၞာံဂှ် ဇၟာပ်ကောန်ဂကောံ နွံအခေါင် သွက်ဂွံတိုန်စိုပ်မာန်၊ ဆဂး ဆမၞိဟ်စၞးတအ်ဟေင် ဂွံအခေါင်ဟီုဂး ပတိုန်ဂလာန် ကေုာံ စုတ်မာဲ။ ကောန်ဖရေန်ကောန်ဂကူဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု မၞိဟ်စၞး အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ - 

* မၞိဟ်စၞး နူကဵု ဇၟာပ်ပ်ဂကောံဒေသ ကေုာံ ဂကောံပွိုင်ဆန္ဒမာဲ။
* ကောန်ဂကောံ ကမ္မတဳစၟိန်ပြမာန်ကောန်ဂကူ။
* မၞိဟ်စၞး ၁၅ တၠ မရုဲစှ်လဝ် နကဵု ကောန်ဖရေန်ကောန်ဂကူ။
* ဇၟာပ်အမာတ်စၠတ်ထဝ် နူကဵုဗော်ကောန်ဂကူသကတ် မနွံပ္ဍဲ ပါလဳမာန်သကတ်၊ စၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုင် (ကိုပ်ကၠာ ဗြိတိန် ဟွံတိတ်နူ အဳယူမ္ဂး အမာတ်ပါလဳမာန်အဳယူ)
* ကောန်ဂကောံဒေသ ဗော်ကောန်ဂကူသကတ် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ကေုာံ 
* မၞိဟ်စၞး နူကဵု ဂကောံမပံင်ကောံ ကုဗော်ကောန်ဂကူသကတ် မကော်ဂး (the SNP's Affiliated Organisations)၊ ဂကောံမပံင်ကောံ ကုဗော်ကောန်ဂကူသကတ်တအ်ဂှ် သၟတ်သကတ် သွက်ဗၠးၜး (Young Scots for Independence)၊ ဂကောံကွးဘာတက္ကသိုလ်ဂမၠိုင် ဗော်ကောန်ဂကူသကတ် (SNP Students)၊ ဂကောံသၟာကမၠောန် ဗော်ကောန်ဂကူသကတ် (SNP Trade Union Group)၊ ကေုာံ ဂကောံညးမဆာန်ဂကူဂမၠိုင် (Association of Nationalist Councillors)။

ကံင်သဳကောန်ဂကူ (National Council) ဂှ် ဒှ်ဒတန်ပကင်ရင် ဗော်ကောန်ဂကူသကတ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလအကြာ ကောန်ဖရေန်ကောန်ဂကူဂမၠိုင်၊ တုဲပၠန် တင်သ္ဂုတ်သွာတ် နူကဵု ကံင်သဳကောန်ဂကူဂှ် ဒှ်ဒၟံင်ဒတန်တုဲ တင်သ္ဂုတ်သွာတ်တအ်ဂှ် ကလေင်ရုပ်သီ နကဵု ကောန်ဖရေန်ကောန်ဂကူဟေင်ဂွံရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ကောံဓရီု အသေမ်ပလဳကောန်ဂကူ (National Assembly) လေဝ် ကၠောန်ဒၟံင်ဆက်ဆက် သွက်ဂွံ ချပ်ဂၞန် ဂၠံင်တရဴ ကေုာံ ကမၠောန်ဗော်သောဲသောဲဗြောဲဗြောဲ နကဵု ကောန်ဗော်ဂမၠိုင်ရ။ 

နကဵု ဗော်ဂှ် နွံကဵု သွာင်သၟတ် မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဂကောံသၟတ်သကတ် သွက်ဗၠးၜး (Young Scots for Independence) ကေုာံ ဂကောံပံင်ကောံ ကွးဘာတက္ကသိုလ် ညးမဆာန်ဂကူဂမၠိုင် (Federation of Student Nationalists)။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဂကောံသၟာကမၠောန် ဗော်ကောန်ဂကူသကတ် လေဝ် နွံကီုရ။ နကဵုဗော်ဂှ် ပ္တိတ်ဒၟံင် လိက်ပရိုင်လၟေင်ဂိတု နကဵုယၟု ''သကတ် မဗၠးၜး The Scots Independent''။

===ကမ္မတဳစၟိန်ပြမာန် ကောန်ဂကူ===
က္ဍိုပ်သကိုပ် ဗော်ကောန်ဂကူသကတ်ဂှ် ရုဲစှ်ကေတ် နူကဵု ကမ္မတဳစၟိန်ပြမာန်ဗော်၊ ကမ္မတဳဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု မၞိဟ် နူကဵုဗော် မရုဲစှ်လဝ်ဂမၠိုင် ကဵု မၞိဟ်တြဴတၠ နူကဵု ကောန်ဖရေန် မရုဲစှ်လဝ် နကဵုမာဲရ။ မၞိဟ်ဇၞော် ဂကောံပါလဳမာန်ဂမၠိုင် နူကဵု ဗော် ကေုာံ ညးစၞးကောန်ဗော်ဂမၠိုင်တအ် ဂွံဒှ် မၞိဟ်စၞး ပ္ဍဲကဵု ကမ္မတဳစၟိန်ပြမာန်ကောန်ဂကူ၊ ညံင်ရဴဂှ်ကီု မၞိဟ်စၞး နူဂကောံသၟာကမၠောန် ကေုာံ မၞိဟ်စၞးနူသွာင်သၟတ် ကေုာံ ကွးဘာတက္ကသိုလ်တအ်လေဝ် ဂွံပတိုန် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံစၟိန်ပြမာန်ကောန်ဂကူကီုရ။ ကမ္မတဳစၟိန်ပြမာန်ကောန်ဂကူဂှ် ဒှ်ဒတန် မနွံတာလျိုင် နကဵုပံင်ကောံ သွက်ဂွံဗၟံက်ရုပ်ရဴ ဂၠံင်တရဴဗော် မဖျေဟ်လဝ် အကြာကာလ ကောန်ဖရေန်ကောန်ဂကူ၊ သွက်ဂွံပကင်ရင်ဗော်ကီုရ။ ပ္ဍဲကဵု ကမ္မတဳစၟိန်ပြမာန်ကောန်ဂကူဂှ် နွံကဵု ဥက္ကဋ္ဌ ကေုာံ ဒု-ဥက္ကဋ္ဌပိတၠ၊ (ဥက္ကဋ္ဌတအ်ဂှ် ရုဲစှ်ကေတ် နကဵု အသဝ်ဂုဏ်)၊ သကိုပ်ကောန်ဂကူ (National Convener/the Leader)၊ ဒုသကိုပ်ကောန်ဂကူ (Senior Vice Convener/Deputy Leader) တုဲ သကိုပ်မဆေင်ကဵုနာနာ - ဘဏ္ဍာ၊ အလဵုအသဳဒေသ၊ ဂကောံ၊ ဗျူဟာ၊ ပရေင်ဂကောံ၊ ကေင်ကာသၟတ်၊ ဂီုကၠီုကောန်ဂကူ၊ ဘဏ္ဍာကောန်ဂကူတအ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ မၞိဟ်စၞးဒေသဂမၠိုင်၊ အမာတ်မနွံပ္ဍဲစၠတ်ထဝ်နာနာဂမၠိုင်၊ ဂကောံမပံင်ကောံကုဗော် မကော်ဂး (Affiliated Organisations) တအ်လေဝ် ပါလုပ်ကီုရ။ ဂကောံမပံင်ကောံကုဗော်ဂှ် နွံဂကောံဗွဲမဂၠိုင် သီုဖအိုတ် နွံ ဒစိတ်ဂကောံ။ နကဵု ကမ္မတဳစၟဳပြမာန် ကောန်ဂကူဂှ် နကဵု သကိုပ်ကောန်ဂကူ ကော်ကောံဓရီု မွဲဂိတုမွဲဝါရ။ &lt;ref name=SNP /&gt;

ကောန်ဂကောံ ကမ္မတဳစၟိန်ပြမာန်ကောန်ဂကူ ၄၂ တၠ မနွံလၟုဟ် - 
* ဥက္ကဋ္ဌ (President): Ian Hudghton
* သကိုပ်ဗော် (Leader): [[Nicola Sturgeon]] [[Member of the Scottish Parliament|&lt;small&gt;MSP&lt;/small&gt;]] &lt;small&gt;([[Glasgow Southside (Scottish Parliament constituency)|Glasgow Southside]])&lt;/small&gt;
* ဒုသကိုပ်ဗော် (Depute Leader): [[Keith Brown (Scottish politician)|Keith Brown]] [[Member of the Scottish Parliament|&lt;small&gt;MSP&lt;/small&gt;]] &lt;small&gt;([[Clackmannanshire and Dunblane (Scottish Parliament constituency)|Clackmannanshire and Dunblane]])&lt;/small&gt;
* သကိုပ်ဘဏ္ဍာကောန်ဂကူ (National Treasurer): [[Colin Beattie]] [[Member of the Scottish Parliament|&lt;small&gt;MSP&lt;/small&gt;]] &lt;small&gt;([[Midlothian North and Musselburgh (Scottish Parliament constituency)|Midlothian North and Musselburgh]])&lt;/small&gt;
* ညးအုပ်ကာနာနာ ကောန်ဂကူ (National Secretary): &lt;small&gt;Dr&lt;/small&gt; Angus MacLeod
* သကိုပ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Business Convener): [[Kirsten Oswald]] [[Member of parliament|&lt;small&gt;MP&lt;/small&gt;]] &lt;small&gt;([[East Renfrewshire (UK Parliament constituency)|East Renfrewshire]])&lt;/small&gt;
* သကိုပ်ပရေင်ဂကောံ (Organisation Convener): Stacy Bradley
* သကိုပ်သၟိင်တၠဒေသ (Local Government Convener): &lt;small&gt;Cllr&lt;/small&gt; Ellen Forson &lt;small&gt;([[Clackmannanshire South]])&lt;/small&gt;
* သကိုပ်ညးဗြဴ (Women's Convener): &lt;small&gt;Cllr&lt;/small&gt; Rhiannon Spear &lt;small&gt;([[Greater Pollok (ward)|Greater Pollok]])&lt;/small&gt;
* သကိုပ် တၟုပ်သမဟ် (Equalities Convener): Fiona Robertson
* သကိုပ် ကေင်ကာကောန်ဂကူလအောန် (Black, Asian and Minority Ethnic Convener): &lt;small&gt;Cllr&lt;/small&gt; Graham Campbell &lt;small&gt;([[Springburn/Robroyston (ward)|Springburn/Robroyston]])&lt;/small&gt;
* သကိုပ်ကောန်ဂကောံဒုက္ခိတ (Disabled Members' Convener): Morag Fulton
* သကိုပ်ရီုဗင်ကောန်ဂကောံ (Member Support Convener): Douglas Daniel
* သကိုပ်ဌာနဇၞော်မောဝ်ဂၠံင်တရဴ (Policy Development Convener): [[Alyn Smith]] [[Member of Parliament (United Kingdom)|&lt;small&gt;MP&lt;/small&gt;]] &lt;small&gt;([[Stirling (UK Parliament constituency)|Stirling]])&lt;/small&gt;
* [[Tommy Sheppard]] [[Member of Parliament (United Kingdom)|&lt;small&gt;MP&lt;/small&gt;]] &lt;small&gt;([[Edinburgh East (UK Parliament constituency)|Edinburgh East]])&lt;/small&gt; (မၞိဟ်ဇၞော်ဂကောံပါလဳမာန် Scottish Parliament and House of Commons parliamentary groups)
* [[Alison Thewliss]] [[Member of Parliament (United Kingdom)|&lt;small&gt;MP&lt;/small&gt;]] &lt;small&gt;([[Glasgow Central (UK Parliament constituency)|Glasgow Central]])&lt;/small&gt; (မၞိဟ်ဇၞော်ဂကောံပါလဳမာန် Scottish Parliament and House of Commons parliamentary groups)
* &lt;small&gt;Cllr&lt;/small&gt; Lynne Anderson &lt;small&gt;(Stepps, Chryston and Muirhead)&lt;/small&gt; (မၞိဟ်စၞးဒေသ Central Scotland Regional Association)
* &lt;small&gt;Cllr&lt;/small&gt; Cameron McManus &lt;small&gt;(Murdostoun)&lt;/small&gt; (မၞိဟ်စၞးဒေသ Central Scotland Regional Association)
* &lt;small&gt;Cllr&lt;/small&gt; Christina Cannon &lt;small&gt;([[Springburn/Robroyston (ward)|Springburn/Robroyston]])&lt;/small&gt; (မၞိဟ်စၞးဒေသ Glasgow Regional Association)
* Alexander Kerr (မၞိဟ်စၞးဒေသ Glasgow Regional Association)
* Munro Ross (မၞိဟ်စၞးဒေသ Highlands and Islands Regional Association)
* Laura Mitchell (မၞိဟ်စၞးဒေသ Highlands and Islands Regional Association)
* Roz Currie (မၞိဟ်စၞးဒေသ Lothian Regional Association)
* Andrew Diack (မၞိဟ်စၞးဒေသ Lothian Regional Association)
* Rhuaraidh Fleming (မၞိဟ်စၞးဒေသ Mid Scotland and Fife Regional Association)
* Mireille Pouget (မၞိဟ်စၞးဒေသ Mid Scotland and Fife Regional Association)
* &lt;small&gt;Cllr&lt;/small&gt; [[Christian Allard]] &lt;small&gt;([[Torry/Ferryhill (ward)|Torry/Ferryhill]])&lt;/small&gt; (မၞိဟ်စၞးဒေသ North East Scotland Regional Association)
* Dorothy Jessiman (မၞိဟ်စၞးဒေသ North East Scotland Regional Association)
* &lt;small&gt;Cllr&lt;/small&gt; Heather Anderson &lt;small&gt;(Tweeddale West)&lt;/small&gt; (မၞိဟ်စၞးဒေသ South Scotland Regional Association)
* &lt;small&gt;Cllr&lt;/small&gt; Rob Davidson &lt;small&gt;(Abbey)&lt;/small&gt; (မၞိဟ်စၞးဒေသ South Scotland Regional Association)
* Emma Hendrie (မၞိဟ်စၞးဒေသ West Scotland Regional Association)
* Robert Innes (မၞိဟ်စၞးဒေသ West Scotland Regional Association)
* [[Ruth Maguire]] [[Member of the Scottish Parliament|&lt;small&gt;MSP&lt;/small&gt;]] &lt;small&gt;([[Cunninghame South (Scottish Parliament constituency)|Cunninghame South]])&lt;/small&gt; (မၞိဟ်ဇၞော်ဂကောံပါလဳမာန် Scottish Parliament parliamentary group)
* [[Chris Law]] [[Member of Parliament (United Kingdom)|&lt;small&gt;MP&lt;/small&gt;]] &lt;small&gt;([[Dundee West (UK Parliament constituency)|Dundee West]])&lt;/small&gt; (မၞိဟ်ဇၞော်ဂကောံပါလဳမာန် House of Commons parliamentary group)
* Bailie Norman MacLeod &lt;small&gt;([[Pollokshields (ward)|Pollokshields]])&lt;/small&gt; (မၞိဟ်စၞးဂကောံပံင်ကောံ Association of Nationalist Councillors)
* Greg McCarra (မၞိဟ်စၞး ဂကောံသၟာကမၠောန် [[SNP Trade Union Group]])
* Jamie Szymkowiaka (မၞိဟ်စၞး ဂကောံပံင်ကောံ Disabled Members Group)
* Cailyn McMahon (မၞိဟ်စၞးဂကောံသၟတ် [[Young Scots for Independence]])
* a member representing the SNP BAME Network
* Abdul Majida (မၞိဟ်စၞးဂကောံပံင်ကောံ Scots Asians for Independence)
* Julia Stachurska (မၞိဟ်စၞး ဂကောံကွးဘာတက္ကသိုလ် [[SNP Students]])
* Josh Mennie (မၞိဟ်စၞး ဂကောံပံင်ကောံ Out for Independence)

===မဒှ်ကောန်ဗော်===
စနူ ၁၈ သေပ်တေမ်ပါ ၂၀၁၄ (မဒှ် စၟတ်တ္ၚဲ ပေါဲကေတ်ဆန္ဒ သွက်ဗၠးၜးသကတ်) လၟိဟ်ကောန်ဗော် ဂၠိုင်တိုန် (နူ ၂၄,၆၄၂) မဒှ်ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဒြဟတ်ဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ဒုတိယ ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဨကရာဇ် (ယူကေ)။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://twitter.com/theSNP/status/1036557191648604160//|title=New figures show our party is now powered by 125,482 members - making @theSNP the second biggest party in the UK.|access-date=3 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190524143611/https://twitter.com/theSNP/status/1036557191648604160|archive-date=24 May 2019|url-status=live}}{{Primary source inline|date=July 2020}}&lt;/ref&gt; ဒဳဇြေန်ပါ ၂၀၁၈ ဂှ် ကောန်ဗော်ဒှ်အာ ၁၂၅,၄၈၂ တၠ။&lt;ref name=&quot;membership2019&quot;/&gt;

===မဟာမိတ် ကုဥရောပ ===
ဗော်ကောန်ဂကူသကတ် နွံအဆက် ကုဂကောံဥရောပဂမၠိုင် နကဵုဗော်ကီု သီုကဵု နကဵုပူဂိုလ်ရ။ နကဵု ဗော်ကောန်ဂကူသကတ် ဒှ်ကောန်ဂကောံ မဟာမိတ်ဗၠးၜးဥရောပ (European Free Alliance - EFA) မဒှ်ဂကောံ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မနွံ ပ္ဍဲရးဥရောပ။ နကဵုဂကောံဏအ် ဆက်ပံင်ကောံဒက်ပ္တန်လဝ် ဗော်သၚေက်ဥရောပ (European Green Party) တုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဂကောံသၚေက်မဟာမိတ်ဗၠးၜးဥရောပ (The Greens–European Free Alliance -Greens/EFA) မဒှ်ဂကောံ မနွံပ္ဍဲ ပါလဳမာန်အဳယူရ။

ကိုပ်ကၠာ ဟွံဒက်မဟာမိတ် ကုဂကောံသၚေက်မဟာမိတ်ဗၠးၜးဥရောပဂှ် နကဵု ဗော်ကောန်ဂကူသကတ် ကေင်ဒှ်လဝ် မဟာမိတ် ကု ဂကောံသၠုင်ပတိုန်ဂကောံမၞိဟ်ဒဳမဝ်ကရေတ်ဥရောပ (European Progressive Democrats) အကြာသၞာံ 1979–1984၊ ဂကောံ ဓမင်ဍာ် (Rainbow Group) အကြာသၞာံ 1989–1994၊ ကေုာံ ဂကောံမဟာမိတ်ဥရောပဇေတ်တ် (European Radical Alliance အကြာ သၞာံ 1994–1999 တအ်ရ။ 

ဟိုတ်နူကဵု ယူကေ တိတ်ထောအ် နူကဵု အဳယူတုဲ မၞိဟ်စၞးဗော်ကောန်ဂကူသကတ် ပ္ဍဲကဵု ပါလဳမာန်အဳယူဂှ် ဟွံမဲရ။

==နိဿဲ==
{{reflist|30em}}

[[ကဏ္ဍ:BEHM]]</text>
      <sha1>5f0uvsu3ghn6trkvkdd6se9xonhbk78</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တေသြရဳ မသ္ၚေဝ်စိတ္တဇ ဖြောဒ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2891</id>
    <revision>
      <id>54526</id>
      <parentid>47611</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T00:57:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>54526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51345" sha1="6vq2kyp6v647wpv9d5ytkvgop2cmycd" xml:space="preserve">[[ဝှာင်:Sigmund_Freud,_by_Max_Halberstadt_(cropped).jpg|thumb|272x272px|သိဂ်မုန် ဖြောဒ် Sigmund Freud (c. 1921)]]
သိဂ်မုန် ဖြောဒ် (Sigmund Freud) (၆ မေ ၁၈၅၆ - ၂၃ သေပ်တေမ်ပါ ၁၉၃၉) ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဂွံစၟတ်သမ္တီ မၞိဟ်မဂၠာဲဆဵု တီကေတ် ဒြဟတ်စိတ္တဇ (psychodynamic) မဆေင်စပ် ကုပညာစိတ္တဗေဒ မလ္ၚတ် ပြဝကောန်မၞိဟ် (human behavior) မကၠောန်ပ မတိတ်ကၠုင် နူကဵုအသညာစိုတ် (unconscious)။ ဖြောဒ် ပတှ်ေကေတ် စိုတ်ဂှ် ဒှ်အရာမဖန်ဗဒှ်ကဵု အရာပိုယ် မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲကာလ သညာစိုတ်(စိုတ်အခိင်ကာလ ပိုယ်မနွံကဵု ဓဝ်သတိ)ကီု သီုကဵု အသညာစိုတ် (စိုတ်အခိင်ကာလ ပိုယ်မဟွံမဲ ကုဓဝ်သတိ)တုဲ အရာတအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု သဇိိုင်ဒြဟတ်ဒမြိုဟ်စိတ္တဗေဒ။ စိုတ်ဂှ် ပါ်ကရေက်လဝ် ပိဂအုံ မကော်ဂး ဣဒ (id)၊ ဨဂေါ (ego)၊ မဟာ-ဨဂေါ (super-ego) တုဲ နကဵုဖြောဒ် ညးပတှ်ေကေတ် နကဵုစိုတ်ပိဂအုံဂှ် ပိုယ်တအ် ပါ်ကရေက်ကေတ် စိုတ်စရိုတ် (ဝါ) ဂကူပူဂိုလ်မာန်ရ။ ဖြောဒ် ပတှ်ေကေတ် မၞိဟ်တအ်ဂှ် &quot;ဒှ်သၟာဇာတ် မဝေင်ပလှ်ေ အပ္ဍဲ လဝေင်ဇာတ် စိုတ်ညးတအ်၊ အၚောပ်ဂှ် ဓရိုဟ်၊ မွဲလပါ်ဂှ် ကလေင်ဂြဲ။ စိုတ်ပိုယ် ဗွဲအပ္ဍဲတေအ်ဂှ် တံင်ဂြဲကေတ်ဒၟံင်ဇမၞး ရေင်သကအ်တုဲ ဗၟံက်ထ္ၜးဒၟံင် ပူဂိုလ်ပိုယ်ရ&quot;။&lt;ref&gt;Understanding the Id, Ego, and Superego in Psychology. (n.d.). - For Dummies.&lt;/ref&gt;

== ဘာသာ ==
ဖြောဒ် ဟွံပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ မနွံကဵု  ဒြဟတ်ဣဓိအနုဘဴ မဖန်ဖက်ဒၟံင် မုဟိုတ်ပိုယ်ဂွံပ ပြဝပိုယ်မပရ။ နကဵုလညာတ်ညးမ္ဂး ဣဒ (id) ဂှ် ဒှ်အရာမပသောင်ကလးကဵု မုဟိုတ်မၞိဟ်တအ် မဂွံပပြဝဗီုဂှ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ မဟွံသၟဟ်ကောံ ကုဨဂေါ (ego) ဟွံသေင်မ္ဂး မဟာဨဂေါ (super-ego)။ &quot;ဘာသာဂှ် ဒှ်အရာမချပ်ဗဒှ် (illusion) တုဲပၠန် ဘာသာဂှ် ဓရိုဟ်ဂြဲဏာပ္တိတ် နကဵုဒြဟတ် နူကဵု အရာမဒှ်ဒၟံင်ပကတိဇေတ်တ်တုဲ ဍေဟ်ပလံင်ဗစိုပ်ဏာ ဇရေင်အၚောပ်ဆန္ဒပိုယ်ရ။&quot;&lt;ref&gt;Freud &amp; Religion. (n.d.). About.com Psychology.&lt;/ref&gt; ဖြောဒ် ပတှ်ေကေတ် မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဗဒဗဒါဲ ပ္ဍဲဘာသာ သွက်ကလိဂွံ တင်ပသောင်ထ္ၜး အရာမဒှ်ဗဟေက်ဂမၠိုင် ကေုာံ ဂဝိင်ဂမၠိုင် အရာညးတအ် မဟွံမဲပၟိက်တအ်ရ။ ဖြောဒ် ဟီု မၞိဟ်တအ် ခၞံဗဒှ်ပတိုန် ကျာ် နကဵုဥပဓိညးတအ်ရ။ ဇၟာပ်ပ်ဘာသာဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵုစိုတ်။ နကဵု ဖြောဒ် ညးပတှ်ေကေတ် သြဇာစိုတ်ဂှ် ဒှ်အရာ မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲအခိင်ပိုယ် သညာ (မနွံကဵုသတိ) ကီု သီုကဵု ပ္ဍဲအခိင်ပိုယ် အသညာ (မဟွံမဲကုသတိ) မဒုင်သဇိုင် ကုဒြဟတ်ဒမြိုဟ်ရ။ ကသပ်မ္ဂး ဘာသာဂှ် ဒှ်အရာ မဖန်ပကဵု ညံင်မၞိဟ်တအ် ဂွံမံင် နကဵုဒ္ဂေတ်လၟေတ်ဂှ် နကဵုလညာတ် ဖြောဒ်မ္ဂး ဒှ်ဂၠံင်တရဴ မဍာံပြမွဲ ဟွံသေင်၊ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ညးပတှ်ေကေတ် နကဵုအစောမ်ဒြဟတ်လဵုမွဲလေဝ် ထိင်ဒဝ် ပြဝမၞိဟ်တအ် မပဟွံမာန်ရ။ အၚောပ်အသညာစိုတ်တအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်မၞိဟ်တအ် ဂွံပ အတိုင်ပၟိက်စိုတ်ညးတအ်ရ။ နကဵု ဖြောဒ် ကၠောန်ပလဝ် သုတေသန ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် တၟေင်င်တၟဟ်ဟ် ဇိပ်ပ်ဂၠိပ်ပ် ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ်တအ် မပ၊ မဆက်ဆောံရေင်သကအ် ပ္ဍဲကဵုဂကောံတအ်ရ။ ညးပတှ်ေကေတ် ကောန်မၞိဟ်တအ်ဂှ် မပ နကဵုနဲနာနာသာ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ညးတအ် မနွံကဵု ဂကောံ ကဵု ပ္ဍဲကာလ ညးတအ် မနွံညးမွဲဓဝ်။ ပ္ဍဲကဵုလိက်ညး စိတ္တဗေဒဂကောံ ကေုာံ သမ္ၚေဝ်ဨဂေါ (''Group Psychology and the Analysis of the Ego)''ဂှ်  ဖြောဒ် ဟီု ဘာကျာ် ကေုာံ ဂကောံဘာသာဂှ် ဒှ်&quot;ဂကောံမာယာ (artificial group)&quot; မဒှ် ဒြဟတ်မ္ၚး သွက်ဂွံပံင်ကောံရေင်သကအ်ရ။ ဂကောံဗီုတအ်ဏအ်ဂှ် အရာအိုတ်သီုဂှ် တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဒြဟတ်မ္ၚး တုဲ သက်ကု ဒြဟတ်ဏအ်မ္ဂး ဂကောံဂှ် ဆက်တန်တဴ ဟွံမာန်ရ။ ဂကောံဗီုတအ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာမနွံပၟိက်မွဲ၊ နကဵုလညာတ် ဖြောဒ် မ္ဂး သွက်ဂွံဖအောန်ဖျေဟ် အတ္တပေမဝါဒ (narcissism) ပ္ဍဲဇၟာပ်မၞိဟ်တအ်တုဲ ဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ်ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ လတူရေင်သကအ်တုဲ နွံပၟိက် ဂကောံဘာသာတအ်ရ။ အတ္တမၞိဟ်မွဲကုမွဲ ပူဂိုလ်မၞိဟ်မွဲကုမွဲဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးကဵု အရာတၞဟ်ခြာပူဂိုလ်မွဲကုမွဲရ။ လညာတ်မ္ဂး မခၞံဗဒှ်ပတိုန် ဘာသာဂှ် နကဵု ဖြောဒ် ညးညာတ်ကေတ် မၞိဟ်တအ် ခၞံဗဒှ်ပတိုန်ဘာသာ သွက်ဂွံဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ် ညးတအ် မဂၠာဲသ္ၚေဝ်ဒၟံင် နကဵုအသညာစိုတ်ညးတအ်ရ။

== တေသြရဳ မသ္ၚေဝ်စိတ္တဇ ==
{{Main |ဣဒ၊ ဨဂေါ ကေုာံ မဟာ-ဨဂေါ}}

သမ္ၚေဝ်စိတ္တဇ ဂှ် မဂွံဆဵုကေတ် နကဵု သိဂ်မုန် ဖြောဒ်။ ဖြောဒ် ပတှ်ေကေတ် မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဒးလွဳ နကဵု ကသပ် ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင်ညးတအ် နူကဵု အသညာစိုတ် ညံင်ဂွံဒှ် သညာစိုတ်၊ နူဂှ် မွဲကဆံင် ညးတအ် ကလိဂွံ ကမၠိုဟ်တၟး (ဒဒှ်မကၠိုဟ်ကေတ် ဗီုမဒှ်ဒၟံင်ဍာံဍာံ) ဟီုဗီုအင်္ဂလိက် insight ရ။ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် မၞိဟ်တအ်ဂှ် ကသပ် ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် ညးတအ်မကၠောန်ပဒၟံင် မကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု စိုတ်မဟွံစွံသတိဂှ် ညံင်ညးတအ် ဂွံညာတ် ဂွံတီ စွံသတိဂှ် ဒးစၞောန်ထ္ၜးကဵုညးတအ်ရ။ တင်ရန်တၟအ် နဲကဲလွဳနကဵုမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်စိတ္တဇဂှ် သွက်ဂွံဗလးကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင် ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗ မအံင်ဂြေန်ဒၟံင်တအ်၊ ဥပမာ မပ အရာမဟွံစွံသတိ ညံင်ဂွံစွံသတိရ။ သမ္ၚေဝ်စိတ္တဇဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် လွဳ မၞိဟ်ဝေဒနာ စိုတ်လီု (စိုတ်ဓဍိုက် depression disorder) ကေုာံ မၞိဟ်ဝေဒနာ (anxiety disorder)တအ်ရ။ နကဵုမဟီုဂး ပံက်သြိုဟ် ပရေင်ဆဵုဂဗဇကုတအ်ဟေင် လွဳယဲတအ်ဏအ်မာန်ရ။ ဆဂး သမ္ၚေဝ်စိတ္တဇဂှ် လၟုဟ်မ္ဂး ပါဲနူလွဳယဲစိုတ်တုဲ ပ္ဍဲဒၞာဲနာနာ ပရေင်ကမၠောန်ဇၞော်မောဝ်စိုတ် ညးဍုင်ကွာန်၊ ပ္ဍဲအရာမလွဳလွတ်ကောန်ဇာတ်တအ်ဂှ်လေဝ် စကာကၠုင် ဗွဲမလှဲလးရ။

=== ဣဒ (Id) ===
'''ဣဒ''' နကဵုလညာတ် ဖြောဒ်မ္ဂး မဒှ် အသညာစိုတ် မဒှ်စိုတ် မဂၠာဲ ပရေင်မိပ်မြဟ်။ နကဵုလညာတ်ညးမ္ဂး ဣဒ ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜး ပသောင်ကလးကဵု မုဟိုတ်မၞိဟ်တအ် မချဳဓရာင် ဗီုဂှ်ရော၊ ပ္ဍဲအခိင်ကာလ မသက်ကု ဨဂေါ ဟွံသေင်မ္ဂး မဟာဨဂေါ။ ဣဒ ဂှ် ဒှ်လစှ်ေစိုတ် မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ်ကောန်မၞိဟ်တအ်တုဲ ဒှ်အရာကၞက်သဇိုင် ကေုာံ အဓိကဗဳဇစိုတ် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ (ဣဒ ဂှ် ကော်စ ရာဂ လေဝ်ဂွံရ)။ ဣဒ ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ပိုယ်ဓဝ်သတိမတိတ်ဗၠး ဟိုတ်နူဒေါသ၊ ဟိုတ်နူမောဟ ဟိုတ်နူလောဘတုဲ စိုတ်ဣဒဂှ် ဒှ်အဝဲလစှ်ေ ပ္ဍဲစိုတ် မဒုင်သဇိုင် ကုလောဘ သွက်ဂွံဂၠာဲ တြပ်စိုတ် လဝါဲလဝါဲဂှ်ရ။ ဣဒ ဂှ် ဟွံချပ် အရာမဒှ်မာန် ကေုာံ အန္တရာယ်မကတဵုဒှ်ကၠုင်မာန်တအ်ရ။ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် ဣဒဂှ် တီဆ ပၟိက်ဆန္ဒဇကုသၟးတုဲ ဟွံမဲကဵု ပရေင်ချပ်ဗစာ အရာမဒှ်မာန် ဟွံဒှ်မာန်၊ တုဲပၠန် အရာမဗဒှ်ကဵု အန္တရာယ်ဓာန်ဂတတအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဖြောဒ် ဟီု မၞိဟ်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဣဒ ဓလီုပ္ဍိုက်လဝ်တုဲ ကၠောန်ဗဒှ်ဏာ အရာမွဲမွဲ ဖျေဟ်ဏာ သ္ဂုတ်သွာတ်မွဲမွဲ အတိုင်ပၟိက်ဆန္ဒမနွံပၟိက်ဟေင်တုဲ ဟွံချပ်ဗစာရဏာ ဒးဟာ ဗၠေတ်ဟာရ။ ဣဒ ကဵု ဨဂေါ ဂှ် ဖြောဒ် ပတောအ်လဝ် နကဵုဥပမာ ချေဟ် ကဵု လစဝ် (ညးမဍိုက်ချေဟ်) ရ။ ဣဒ ဂှ် တုပ်ညံင်ချေဟ် မဒးပတပ်ဂၠံင် ကေုာံ ထိင် နကဵု လစဝ် (ညးမဍိုက်ချေဟ်)။ နကဵုဥပမာဏအ် ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဣဒ ဂှ် ၜိုန်ရ မထိင်လဝ် နကဵု ဨဂေါကီုလေဝ် ဍေဟ်တအ်ညးၜါဂှ် မနွံကဵု အဆက်အစပ် ဂတးဂတန် ညးမွဲကုမွဲရ။ 

=== ဨဂေါ (Ego) ===
တၞဟ်န မၞိဟ်တအ် မဂွံထိင်ဒဝ်လဝ် အာရီုမဒှ်ဍာံ ပ္ဍဲကဵုဂၠးတိဏအ်တုဲ ဨဂေါဂှ် ကေတ်တာလျိုင် သွက်ဂွံထိင် ဖျေဟ်သၠဒကေဝ် အကြာ မိပ်မြဟ် ကေုာံ ဂိသကေဝ်ရ။ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် ဨဂေါဂှ် ဒှ်အရာ မနွံကဵု ဗစာရဏာ ခိုဟ် ပရေအ်၊ ဗၠေတ် ဒး၊ ဟိုတ် ဖိုလ်ရ။ ဇၟာပ်ပ် အၚောပ်လောဘ ဣဒ မကတဵုဒှ်ဂှ် နကဵု ဨဂေါ စင်ခြင်တုဲ ထိင်ဒဝ်မာန်ဖအိုတ် ဒှ်ဟွံမာန်။ နကဵု ဨဂေါဂှ် ဇၟာပ်ဒၞာဲဂှ် ပါ်ပါဲ အရာလဵုဒး အရာလဵုဗၠေတ် ဟွံမာန်လေဝ်နွံ၊ တုဲပၠန် သွက်ဂွံဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်ဒး အခိင်မကလိဂွံ ဟွံရုမ်ဂပ်လေဝ် နွံကီုရ။ သဘဴဓဝ် ဗီုဨဂေါ မကၠောန်ကမၠောန်ဂှ် သွက်ဂွံ ရီု၊ ထိင် ဣဒ နကဵု မဗစာရဏာရ။ ဨဂေါ ဂှ် ဒှ် အလဵုဇကု ပူဂိုလ်ဂှ် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ပၟိက်အၚောပ်ဆန္ဒ အသညာစိုတ်ရ။ ပ္ဍဲဨဂေါဂှ် ပါဲနူ အၚောပ်ဆန္ဒတုဲ ပၠုပ်စုတ်လဝ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ်ကောန်မၞိဟ်၊ အခိုက်ကၞာယေန်သၞာင်မၞိဟ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဖျေဟ်သၠဒကေဝ် အကြာစိုတ်တမ်ဗဳဇ ပ္ဍဲကဵု ဣဒ ရ။ ၜိုန်ရ ဣဒ ကဵု ဨဂေါ သီုၜါဂှ် ဒှ်အရာ အသညာစိုတ် (ဝါ) ဒှ်အရာ မကတဵုဒှ်မာန် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ပိုယ်မဟွံမဲ ကုဓဝ်သတိကီုလေဝ် ဨဂေါဂှ် နွံအဆက်ကြပ်ညောန်ဒၟံင် ကုသၞောတ်စင်ခြင် (the perceptual system)ရ။ ဨဂေါဂှ် နွံကဵု ဗီုမကၠောန်ကမၠောန် မစဵုဒၞာဝေင်ပါဲဘဲ (the function of self-preservation) တုဲ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေဟ်ဂှ် အလဵုအလဵု နွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် သွက်ဂွံထိင် အသံအမိင် နူကဵု ဣဒ ရ။

=== မဟာဨဂေါ (super-ego) ===
မဟာဨဂေါ ဂှ် ဒှ်အရာ မစဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ပ္ဍဲမၞိဟ်တအ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ နူအာယုက် ပန် ဟွံသေင်မ္ဂး မသုန်သၞာံ မကလိဂွံ နူကဵု ဒ္ဂေတ်ပြဝ ဂကောံမၞိဟ်ရ။ ဖြောဒ် ပတှ်ေကေတ် မဟာဨဂေါဂှ် ဒှ်အရာမထိင်ကဵုစိုတ် ဟိုတ်နူ မရံင်ကဵုဒ္ဂေတ်လၟေတ်မၞိဟ်ရ။ မဟာဨဂေါဂှ် ဟိုတ်နူ မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် အစောံ မပါ်ပါဲ အရာမဒှ်ဇေတ်တ်၊ သီုကဵု အရာလဵုဒး အရာလဵုဗၠေတ်တုဲ စၟတ်သမ္တီကေတ် ဒှ်သညာစိုတ် (ဝါ) စိုတ်အခိင်ကာလ မနွံကဵု ဓဝ်သတိမွဲလေဝ် ဂွံရ။ ဖြောဒ် ပတှ်ေကေတ် ယဝ်ရ မဟာဨဂေါ ဟွံမဲမ္ဂး မၞိဟ်တအ် ကၠောန်ပ ကြံကြတုဲ မလေပ်ကၠောန် ကြာန်န်ဓမာန်မာန်အိုတ်ရ။ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး စိုတ်မၞိဟ်တအ်ဂှ် နကဵုနဲလဵုလေဝ် ဂွံပါ်ပါဲ ဂွံကၠိုဟ်ကေတ် အရာလဵုဒး အရာလဵုဗၠေတ်တုဲ ကၠောန်ပအာ အတိုင်ပၟိက်ဆန္ဒလောဘညးတအ်ရ။ မဟာဨဂေါဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် သညာစိုတ် ပူဂိုလ်မၞိဟ်မွဲမွဲတုဲ ထိင်ဒဝ်ပၜက်ထောအ် ဣဒ မာန်ရ။ ဖြောဒ် ပါ်လဝ် မဟာဨဂေါ ၜါပြကာ၊ ပကတိပူဂိုလ်ဇကု (the ideal self) ကေုာံ  စိုတ်သမ္တီ (conscience)။ ပကတိပူဂိုလ်ဇကု ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာဗီုပူဂိုလ်မွဲမွဲ မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူမဗတောန်ဖျေန် လ္ၚတ်ကေတ်တုဲ။ စိုတ်သမ္တီ ဟီုဂှ် ဒှ်အရာ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ သိက္ခာ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ်ဂှ်ရ။ စိုတ်သမ္တီ (conscience) ဂှ် ဒှ်အရာ ဒ္ဂေတ်ပြဝ ကေုာံ သိက္ခာဘဝ အပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်ဂှ် မစဵုဒၞာဖျေဟ်လဝ်။ ပကတိပူဂိုလ်ဇကု (ideal self) ဟီုဂှ် ဒှ်ဥပဓိပူဂိုလ် ဗီုလဵုမၞိဟ်တအ် မဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုင်ဒ္ဂေတ်ပြဝဂကောံမၞိဟ်။ ပကတိပူဂိုလ် ကဵု စိုတ်သမ္တီ ဗီုတၞဟ်ခြာဂှ် နကဵုဥပမာမ္ဂး သၟာကရိ (ညးမကွာ်တရဴ) မွဲ ဟိုတ်နူလှုဲအိုတ်အာ၊ ညးနွံပၟိက် သြန် ကပါ် (၅၀) သွက်ဂွံ စိုပ်ဌာန်စမတ်ညး။ ညးတေအ် ဒးသွံ နာဍဳညးတေအ်ရ။ နာဍဳညးဂှ် နကဵုဓမ္မတာမ္ဂး နွံင္ၚုဟ် မွဲကၠံဒကေဝ်။ ညးစုက်ကဵု ပကတိပူဂိုလ် မွဲမ္ဂး ညးလဴစ ဒဒှ်ရ နာဍဳဂှ် တန်င္ၚုဟ် မွဲကၠံ ညးနွံပၟိက် သြန်ကပါ် ညးဂွံစိုပ်တရဴညး၊ မၞိဟ်ပကတိပူဂိုလ်ဂှ် ညးဒးဂၞပ် နာဍဳဂှ်တုဲ ညးရာန်ကေတ် နကဵု သြန်မွဲကၠံရ။ ယဝ်ရ သၟာကရိဂှ် စုက်ကဵု မၞိဟ်စိုတ်သမ္တီမ္ဂး မၞိဟ်စိုတ်သမ္တီဂှ် ဓဂုတ်တုဲ ရာန်ကေတ် နကဵု င္ၚုဟ်ကပါ်ရ။ သွက်မၞိဟ်စိုတ်သမ္တီမ္ဂး ဟိုတ်နူဇကု မကၠတ်ပၠံင်ကေတ် ဟွံသေင်တုဲ ဟွံဗၠေတ်ကဵု သၞောဝ် ဟွံဗၠေတ်ကဵု သဳလဇကုရ။

== ကဆံင် လိင်္ဂစိတ္တဇ (Psychosexual stages) ==
[[File:The Psychopathology of Everyday Life.jpg|thumb|left|150px]]
လိင်္ဂစိတ္တဇ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာမကတဵုဒှ် အပ္ဍဲစိုတ် မဆေင်စပ်ကဵု ပရေင်ကိစ္စလိင် (ဝါ) ပရေင်ကာမဂုဏ် ပ္ဍဲပိုယ်တအ်ရ။ တေသြရဳ ဖြောဒ် မဆေင်ကဵု ဗီုလိင်္ဂစိတ္တဇမဇၞော်မောဝ်ဂှ် ညးပါ်လဝ် နွံ မသုန်ကဆံင်။ နကဵုလညာတ်ညးမ္ဂး ဇၟာပ်ပ်ကဆံင်ဂှ် ကတဵုဒှ် အပ္ဍဲအပိုင်အခြာအခိင်ကာလ ဘဝမၞိဟ်မွဲမွဲရ။ ယဝ်ရ မၞိဟ်မွဲမွဲ ကတဵုဒှ် ဥပါဒါန်စောဲဗာန်ဂွံ ပ္ဍဲကဵုကဆံင်ပန်ဂှ် မွဲမွဲတုဲမ္ဂး မၞိဟ်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်အာ ပရေင်ပူဂိုလ်ညး နကဵုလက်သန်နာနာသာ်မာန်ရ။

* ကဆံင်သြရလ် (Oral Stage) (ကဆံင်ပါင်) – ကဆံင်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ်ကဆံင်ပါင်။ ကောန်အံင်ၚေဝ်မွဲ ဟီုမ္ဂး နွံအာယုက် နူစၜံင် စဵုကဵု စှ်ဒစာံဂိတု။ တင်စွံအာရီု အဓိက ပ္ဍဲကဵု ကဆံင်ပါင်ဏအ်ဂှ် ဂၠာဲတသိုက်ကာမ နူကဵု သၟောန်ပါင်ရ။ ပ္ဍဲကာလကဆံင်ဏအ်မ္ဂး နွံပၟိက် မဒုင်စရှ် ကေုာံ ထၜေတ်ဂှ် ဒှ်အရာအဓိက သွက်ဂွံဒုင်စသိုင် အာရီုကာမမိပ်သၠောင်ရ။ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် အရာအိုတ်သီုဂှ် အံင်ၚေဝ်တအ် ဒးစမ်ၜတ် ဒုင်စသိုင် နကဵုပါင်ဖအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲကဵုအခိင်ကာလဏအ်မ္ဂး ပရေင်ပကေင်ပကတ် ပါင်၊ ညံင်အံင်ၚေဝ်တအ် ဂွံဂွံအခေါင် ဗၜေတ်ဂၠိုင်င် ဖဲဖဲဂှ် ကိစ္စဇၞော်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မၞိဟ်ခေတ်လၟုဟ် ညးကဵု အံင်ၚေဝ်တအ် ခၜေတ် က္ဍိုပ်တှ် မကၠောန်လဝ် နကဵု ရဝ်ပါတအ်၊ သာ်ဂှ်ဟွံသေင် ကဵု ခၜေတ် ကောန်ရုပ်၊ ခၜေတ်လပုဟ်တဲတအ်ရ။ ယဝ်ရ အံင်ၚေဝ်ဂှ် ဟွံကလိဂွံ အရာမနွံပၟိက်ဍေဟ် ပ္ဍဲအခိင်ဏအ် ဍိုက်က်ပေင်င်မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ဒှ်အာဥပါဒါန်စောဲဗာန်အာကဵု ကဆံင်ပါင်ဂှ်ရ။ ဥပါဒါန် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု ကဆံင်ဒၞာဲဏအ်ဂှ် ကာလစိုပ်အာယုက်ဇၞော်မ္ဂး ကတဵုဒှ် ဗီုကဵုအကေင် မထၜေတ်ၝောအ်တဲ၊ သုင်ၜံက်၊ ခပပ်ကဵုစၞ ကေုာံ ကိတ်စဏေမ်တဲတအ် သီုကဵု စောဲလာံဂဥုဲၜူမာဲတအ်မွဲမွဲ ကတဵုဒှ်မာန်ရ။ ယဝ်ရ အံင်ၚေဝ်ဂှ် ကလိဂွံဍိုက်ပေင် ရုမ်ဂပ်မ္ဂး ပ္ဍဲဘဝမၞိဟ်ဇၞော်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု မၞိဟ်မပေင်တြပ်ကဵုစိုတ် (optimism) ကေုာံ မၞိဟ်မဗၠးၜး (independence)မာန်တုဲ ယဝ်ရ ဟွံကလိဂွံ ရုမ်ဂပ်မ္ဂး ကတဵုဒှ် မၞိဟ်မဟွံပေင်တြပ်စိုတ် (pessimism) ကေုာံ မၞိဟ်မဂၠာဲသၞ (hostility) တအ်မာန်ရ။

* ကဆံင်အနလ် (Anal Stage) (ကဆံင်ကသိုင်အိက်) – ကဆံင်ဒုတိယဂှ် ဒှ်ကောန်ၚာ်အဝဲ နူ စှ်ဒစာံဂိတု ကဵု ပိသၞာံ။ ပ္ဍဲကဵု ကဆံင်ဏအ်မ္ဂး ကောန်ၚာ်တအ် စွံအာရီု ဂၠာဲသိုင်တသိုက် ပ္ဍဲကဵု ထိုင်အိက် ကေုာံ ထိုင်ဏမ်။ မွဲလပါ်ဂှ်ပၠန် အံက် (မိမ) ကောန်ၚာ်တအ်ဂှ်လေဝ် ပကေင်ဗတောန် ညံင်ကောန်ၚာ်တအ် ဂွံစကာ သ္ၚိဍာ်လေပ်။ကောန်ၚာ်တအ်လေဝ် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် အိက်ကလုဲ ဏမ်ကလုဲတအ် ဒှ်စလေပ်ရ။ ယဝ်ရ ကောန်ၚာ်ဇကု အိက်ကလုဲ ဏမ်ကလုဲမ္ဂး မလေပ် ထေဲ အဟုက်ဂှ် ဒှ်ကၠုင်မာန်ရ။ ဟိုတ်နူအံက် ထေဲ အဟုက်တုဲ ကောန်ၚာ်ဂှ် ဟွံအိက် ဟွံဏမ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အိက်ကလုဲ ဏမ်ကလုဲ ဒှ်ကၠုင်မာန်ရ။ အံက်ၜါ ဗ္တောန်ကဵု စကာထၟာဲဂဒေါအ်တုဲ ကောန်ၚာ်ဂှ် ဟွံစကာတုဲ အိက်ကလုဲ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဏမ်ကလုဲမ္ဂး ဗျိဒေန်မ္ဂး ဒှ်အရာ အရာဟွံၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲကောန်ၚာ်တအ်တုဲ ဥပါဒါန်စောဲစပ်ကဵု ကဆံင်ဏအ် ဒှ်အာမာန်ရ။ ဥပါဒါန်စောဲစပ် ကုကဆံင်ကသိုင်အိက်မ္ဂး ကာလဇၞော်ဂေါဝ်မ္ဂး နကဵုပူဂိုလ် သိပ်ဂၠိပ်ၜက်လောန်ကာဲ၊ ဒှ်မၞိဟ်ကိုန်ဂစိုတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒှ်ဂၠံင်ဂတး မံင်ဆဆဵု ဟွံမဲ ကုစဳပၞောန်၊ တုဲပၠန် ဟွံပေင်တြပ်စိုတ်ကဵု ခန္ဓကာယဇကုတအ်ဒှ်တမ် ကတဵုဒှ်မာန်ရ။ 

* ကဆံင်ဖလ်လိစ် (Phallic Stage) (ကဆံင်အင်္ဂဇာတ်) – ကဆံင်တတိယဂှ် ဒှ်ကောန်ၚာ် အဝဲ နူကဵု ပိသၞာံ စဵုကဵုစိုပ် တြဴသၞာံ။ ပ္ဍဲအခိင်ဏအ်မ္ဂး ကောန်ၚာ်တအ် ပရေင်အာရီုစိုတ်ဂှ် ကောံအာ ပ္ဍဲကဵု အင်္ဂဇာတ်တုဲ ပွမဇဝိတ်ဇပေါတ်လိင် (လိင် သီုၜါ)ဂှ် ဒှ်အရာ မဒုင်စသိုင်တသိုက်တၟိရ။ ကောန်ၚာ်တအ် စွံကၠုင်သတိ ဒဒှ်ရ လိင်တၞဟ်ခြာ လိင်ၝောအ် လိင်ကၟက်၊ တီကၠုင် လိင်တၞဟ်ခြာတုဲ စိုတ်လုပ်စ ပ္ဍဲကဵုလိင် ဟွံတုပ်ကဵု ဇကုဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ စိုတ်ဣစ္ဆာလုပ်ကၠုင်ရ။ ကောန်ၚာ်တြုဟ်မ္ဂး စိုတ်လုပ်စကဵု မိဇကုတုဲ စိုတ်ဣစ္ဆာ လတူအပါဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ အရာဏအ်ဂှ် သွက်ကောန်တြုဟ်မ္ဂး ဖြောဒ် ကော်စ ပြသၞာ သြဒိပုသ် (Oedipus complex)၊ သွက်ကောန်ဗြဴဂှ် ဗွဲကြဴ ကောန်ကွး ဖြောဒ် ကဵုလဝ်ယၟု ပြသၞာဨလေစ်တြာ (Electra complex)။ ဒးကၠိုဟ်လဝ် ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ်ဂှ် ကောန်ၚာ်တြုဟ်ဂှ် ဒးစိုတ် မိဂၠိုင်တုဲ ကောန်ၚာ်ဗြဴမ္ဂး ဒးစိုတ်အပါဂၠိုင်ရ။ ကောန်ၚာ်ဗြဴမ္ဂး ထေင်ကေတ် မဆလူ ဂှ် ဒှ်အရာအဝဵုအာဏာတုဲ မိက်ဂွံဂွံ မွဲတၞုင်ကီု။ ယဝ်ရ အံက်ကောန်ၚာ်ဂှ် ဟွံကၠိုဟ်တုဲ ကၟာတ်လဒဵု အဟုက်မ္ဂး ကောန်ၚာ်တအ်ဂှ် ဒှ်ဥပါဒါန် ကုကဆံင်ဏအ်တုဲ ကာလဇၞော်ဂေါဝ်ကၠုင်မ္ဂး ဥပမာ ကောန်ၚာ်တြုဟ်မွဲ ဒှ်ဥပါဒါန် ကုကဆံင်ဏအ်မ္ဂး ဍေဟ်ဟွံတီကၠးကေတ် လိင်ဍေဟ်ဇေတ်တ် ဥပမာ ကောန်ၚာ်တြုဟ်မ္ဂး စၞးမပတုပ်ဗက် အပါဂှ် ပတုပ်ဗက်မိတုဲ ဇကုဇကုဂှ် ညာတ်ကေတ် နဒဒှ် မၞိဟ်ဗြဴ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အထေင်ဍောတ် အထေင်သောဲ ကုမၞိဟ်ဗြဴတုဲ ကြမ်ကြ ကဵုမၞိဟ်ဗြဴ။ မၞိဟ်ဗြဴမ္ဂး အထေင်ဇၞော် လတူမဆလူဂှ်တုဲ ဂၠုကဵု မၞိဟ်တြုဟ် အရာလဵုလေဝ် ကေတ်ဟွံဒး၊ မဆလူ (ဝါ) မၞိဟ်တြုဟ်ဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော်အိုတ်၊ ဂွပါပ်အောန်။ 

* ကဆံင်လတေန်စဳ (Latency Stage) (ကဆံင်သကအ်လ္ၚောဝ်) – ကဆံင်စတုတ္ထဂှ် ဒှ်ကောန်ၚာ် အဝဲ နူစ အာယုက် တြဴသၞာံ စဵုကဵု စှ်မွဲသၞာံ။ ပ္ဍဲကဵုအခိင်ကာလဏအ်မ္ဂး ဟွံစွံအာရီုမိပ်လဟိင် ပ္ဍဲကဵုခန္ဓကာယဇကုဇကု၊ စၞးဂှ် ပရေင်အာရီုကာမ (ဝါ) အာရီုလိင် သီုဖအိုတ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကောန်ၚာ်တအ်ဂှ် အစောမ်စရာဲ ပရေင်မၞိဟ်လေဝ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ရတုဲ ပရေင်မိပ်မြဟ်ဂှ် ကလိဂွံ အကြာသကအ်ရဲ အဝဲတုပ်ကဵုဇကု၊ လိင်မတုပ်ကဵုဇကု ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင်အကြာ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ဇကုတအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲအဝဲဏအ် ညံင်ဂွံဂွံ သကအ်ရဲ အဝဲမတုပ်ကဵုဍေဟ်တအ် ကေုာံ ပရေင်မိပ်မြဟ် အကြာမိမကောဒေအ်တအ်ဂှ် နွံပၟိက် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကောန်ၚာ် အဝဲအကြာဏအ် ညံင်ဂွံမံင်ကရောမ်အံက် (မိမ)ဂှ် ကိစ္စဇၞော်ကွေဟ်ရ။ ကောန်ၚာ်အဝဲဏအ်ဂှ် ဒှ်အဝဲ သွက်ဂွံဇၞော်မောဝ်တိုန် ဘဝဇကုတုဲ ဒှ်အဝဲမကတ်လ္ၚတ်လေဝ် ဟီုဂွံရ။ 

* ကဆံင်လိင်္ဂ (Genital Stage) – ကဆံင်လက်ကရဴအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ်လိင်္ဂစိတ္တဇ ဂှ် ဒှ်ကဆံင်လိင်္ဂ။ ကဆံင်ဏအ်ဂှ် စနူကဵု စှ်မွဲသၞာံ စဵုကဵု အဝဲကောန်ၚာ်အိုတ် အာယုက် မပေင်စှ်ဒစာံသၞာံ။ ပ္ဍဲအခိင်အာယုက်ဏအ်ဂှ် စိုတ်လုပ်စ ပ္ဍဲ မၞိဟ်လိင်တၞဟ်ခြာ ကုဇကုဂှ် ကလေင်ကတဵုဒှ်ကၠုင်ပၠန်။ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကုဥပါဒါန်မစောဲစပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵုကဆံင်မတုဲကၠုင်မွဲမွဲမ္ဂး မၞိဟ်ဂှ် စိုပ်ကဆံင်လိင်္ဂမ္ဂး ဇၞော်မောဝ်အာ ကောန်မၞိဟ်မနွံကဵုသၠဒကေဝ်မခိုဟ်မွဲ (a well-balanced human being)၊ ဒှ်မၞိဟ်မနွံကဵု ပူဂိုလ်မခိုဟ် ဟွံစိုပ်တၞုင်တၞးမွဲကရေက်ရ။ ပ္ဍဲကဵု အဝဲဏအ် ညးဟီု ဆာန် ကၠောန်။ ဆာန်ကၠောန်။ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် ဆာန်အာ မၞိဟ်လိင်တၞဟ်ခြာ တုဲပၠန် ပ္ဍဲအခိင်တုပ်ပ်ဂှ် ကၠောန်အာ ကမၠောန် (မံင်ဘာလေဝ် လုပ်လၟိဟ် ကမၠောန်ကီု)ရ။

== ဗဟေက်  ကေုာံ စက်ယန်ဒစဵုဒၞာ (Anxiety and defense mechanisms) ==
ဖြောဒ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဂကောံစက်ယန်ဒစဵုဒၞာ မနွံ ပ္ဍဲခန္ဓပူဂိုလ်မွဲမွဲရ။ စက်ယန်တအ်ဏအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်၊ ကာလဂှ်မ္ဂး မၞိဟ်မွဲမွဲ ဂွံဆက်ထိင်အာ ဖိုလ်ဂုဏ်ဇကုဇကု ညံင်ဟွံဂွံလီုလာ်ရ။ ဥပမာ၊ ပ္ဍဲကဵု အကာဲအရာမွဲ၊ ဟိုတ်မွဲမွဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင် သွက်ဂွံပကီုပရာပ် ဂုဏ်ဖိုလ်ညးမွဲမွဲမ္ဂးရ။ ဖြောဒ် ဟီု သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ဂုဏ်ဖိုလ်မၞိဟ်ဂှ် စက်ယန်ဒစဵုဒၞာ ကတဵုဒှ်ကၠုင်ဂှ် ဒှ်အရာမနွံပၟိက်မွဲရ။ ဣဏအ်ဂှ် ညးကော်စ စက်ယန်ဒစဵုဒၞာရ။ ဖြောဒ် လ္ၚတ် ဗီုလဵု ဨဂေါ ကၠောန်ကမၠောန် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ဟိုတ်မွဲမွဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင် ယဝ်ရ ဟိုတ်ဂှ် ဟွံဒှ်ဖိုလ်ဂုဏ် ကုဨဂေါဇကုရ။ စက်ယန်ဒစဵုဒၞာဏအ်ဂှ် မလေပ်ကတဵုဒှ် ဗီုရပ်စပ် ပြသၞာ အကြာ ဣဒ၊ ဨဂေါ ကေုာံ မဟာဨဂေါရ။ 

ဖြောဒ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒြဟတ်ကိစ္စဇၞော် သွက်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်အရာ မဖအောန်ကၠေအ် အရာမပတေင်ပရံင်လဝ် တုဲပၠန် အရာဟိုတ်မပတေင်ပရံင်ဂှ် ဒှ်ဗဟေက်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://changingminds.org/explanations/behaviors/coping/defense_mechanisms.htm|title=Defense Mechanisms}}&lt;/ref&gt; ညးဂွံဆဵုကေတ် ဗဟေက် နွံပိသာ်။ ဗဟေက်စၟတ် (reality anxiety)၊ ဗဟေက်ယဝံင် (neurotic anxiety) ကေုာံ ဗဟေက်သိက္ခာ (moral anxiety)။ 
* ဗဟေက်စၟတ် (Reality anxiety) ဂှ် ဒှ်ဗီုပြင်မဖေက် မကၠုင်နူတမ်မူလတုဲ ဗဟေက်ဏအ်ဂှ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲကဵုဨဂေါ။ ဗဟေက်ဏအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒုင်သဇိုင် ကုပွမဖေက် အရာမဒှ်ဒၟံင်ဍာံဍာံစၟတ်တ်၊ မဒှ်မာန်၊ ဥပမာ မဖေက် ကၠဵုကိတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဖေက်ဒတုံစှ်ေ နူကၟဳ။ 
* ဗဟေက်ယဝံင် (Neurotic anxiety) ဂှ် ဒှ်အရာမယံင်တုဲ ဖေက်၊ ဒှ်ဗဟေက် မကၠုင်နူ အသညာစိုတ်တုဲ ဒှ်အရာမကၠုင်နူ ဣဒ မရပ်ဂန်လဝ် ပူဂိုလ်ဇကု။ 
* ဗဟေက်သိက္ခာ (Moral anxiety) ဂှ် ဒှ်ဗဟေက် မကၠုင်နူ မဟာဨဂေါ။ ဗဟေက်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဟိုတ်နူမဖေက် ကလိလောန်ဒုဟ် ရာဇာဝတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒ္ဂေတ်လၟေတ်သိက္ခာမၞိဟ် ကေုာံ ယဝ်ရကၠောန်ဒးမ္ဂး ဒးဒုင်စသိုင် မနွံကဵုဒုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဂွကဵုညးဂမၠိုင်။ 

အခိင်ကာလ ဗဟေက် ကတဵုဒှ်ကၠုင်မ္ဂး ဗွဲကိုပ််ကၠာ စိုတ်ဂှ် ဍေဟ်ဗက်ဂၠာဲ ဂၠံင်မဒဴပါဲမာန် နူကဵု အကာဲအရာဂှ် နကဵု မဂလိုင်ပတိုန် ဗီုလဵုဂွံပသောင်ကလးပြသၞာ ကေုာံ ပံက်စက်ယန်ဒစဵုဒၞာရ။ နကဵု ဖြောဒ် ဗၟံက်ထ္ၜးပ္တိုန် စက်ယန်ဒစဵုဒၞာ ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဗွဲကြဴညိ ကောန်ဝုတ်ညး အာန္နာ ဖြောဒ် ဆက်ဗၟံက်ထ္ၜးပတိုန်ပၠန်တုဲ သီုဖအိုတ်ဂွံဆဵုကေတ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။  
# ပွမတးပါဲ (Denial) ဂှ် မပတှ်ေကေတ် အရာမဒှ်ဍာံဂှ် ဗွဲစၟတ် ဒှ်ဟွံမာန်။ ဥပမာ အဲဟွံထေင်ပုဟ် ဗီုဂှ်။ 
# ပွမဗလေတ်ဒၞာဲ (Displacement) ဂှ် ဒှ်အရာမပ္တိတ် ဗလေတ်ထောအ်ဒၞာဲ။ ဥပမာ၊ မုဟွံဆေင်ကဵု အဲ။ စၠောအ်စဒုဟ်ဂှ် ကုညးမွဲသအာင်။ 
# ပွမစကာညာဏ် (Intellectualization) ဂှ် ဒှ်အရာ မဝေင်ပါဲ မဒုင်စသိုင် နကဵုမဟွံဒုင်တဲ နကဵု မစွံအာရီု နကဵုညာဏ်။ ဥပမာ၊ နကဵုနဲလဵုလေဝ် အဲဖန်ဟွံဂွံ။  
# ပွမပသၞကဵုညးတၞဟ် (Projection) ဂှ် ဒှ်အရာ မကၠောန်ပ ဟွံပေင်စိုတ် ထေဲကဵု ညးမွဲသအာင်။ ဥပမာ၊ ဟိုတ်နူ ပ္ဍဲကမၠောန် ဟွံပြေပြံင် ကုမၞိဟ်ဇၞော်တုဲ စဴစိုပ်သ္ၚိ ဂၠာဲသၞ ကဵုသမ္ဘာ ကောန်ဇာတ်။  
# ပွမဂၠာဲဟိုတ်ဖိုလ် (Rationalization) ဂှ် ဒှ်အရာမခၞံဗဒှ်ပတိုန် ပတောအ်၊ ဆဂး စှ်ေစိုတ် မနွံကဵုဗဗွဲဓရ်။ 
# ပွမခၞံဗဒှ်ကလေင်ပၠန် (Reaction Formation) ဂှ် ဒှ်အရာ မပတှ်ေကေတ်ဂၠံင်ဂတး၊ ပတှ်ေဂၠံင်ဒှ်ဇေတ်တ်မ္ဂး ဒှ်အရာမဖေက်ဂၟံက်။  
# ပွမကလေင်ဆုတ် (Regression) ဂှ် ကလေင်အာဒၞာဲတြေံ။ 
# ပွမဍဵုပသဝ် (Repression) ဂှ် ဒှ်အရာမဍဵုပ္တိတ်ထောအ် ကသပ်မဟွံဒးဂၞပ်တအ် ညံင်ဂွံဒှ် အရာမတီကေတ်။   
# ပွမၚိတ်ပလေအ်ထောအ် (Suppression) ဂှ် ဒှ်အရာ နကဵုမတီဂှ် ၚိတ်ပလေအ်ထောအ် ကသပ်ဟွံမဲပၟိက် ညံင်ဂွံဒှ်အာ အရာမတီကေတ်။ 
# ပွမပဍိုန်လျထောအ်စိုတ် (Sublimation)ဂှ် ဒှ်အရာ အရာမဗၠေတ်ဂှ် မကလေင်ပတဝ်ဏာဂၠံင် ညံင်ဂွံဒှ် အရာမဒုင်တဲမာန်။ 

ဒစဵုဒၞာတအ်ဏအ်ဂှ် ဟွံကတဵုဒှ်ကၠုင် သၟဝ် အထိင်ဒဝ်သညာစိုတ်ပိုယ် တုဲ နကဵုအသညာစိုတ်ဂှ် နကဵုမွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူမွဲဂှ် ကေတ်တုဲ စဵုဒၞာဇကုပိုယ် နူကဵု အကာဲအရာစိုတ်မထုဲထံင်တအ်ရ။ အရာတအ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာသဘာဝ ကေုာံ ဓမ္မတာမွဲတုဲ သက်ကုစက်ယန်ဒစဵုဒၞာတအ်ဏအ်မ္ဂး ပိုယ်တအ် စိုပ်အာ ကဆံင်ဗဟေက်၊ စိုတ်ဂရံက်ဂစာ်၊ ယဲစိုတ်ဓါတ်စှ်ေတအ် မာန်ရ။

== နိဿဲ ==
{{reflist}}

=== ပြကိုဟ်ဂမၠိုင် ===
{{Refbegin}}
* Anxiety and Ego-Defense Mechanisms. (n.d.). Anxiety and Ego-Defense Mechanisms. Retrieved November 28, 2013, from http://homepages.rpi.edu/~verwyc/defmech.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202074819/http://homepages.rpi.edu/~verwyc/defmech.htm |date=2013-12-02 }}
*{{cite journal | last1 = Barg | first1 = J. A. | last2 = Morsella | first2 = E. | year = 2008 | title = The Unconscious Mind | journal = Perspect Psychol Sci| volume =  3| issue = 1| pages =  73–79| pmc=2440575 | pmid=18584056 | doi=10.1111/j.1745-6916.2008.00064.x}}
*Cherry, K. (n.d.). Dream Interpretation: What Do Dreams Mean? About.com Psychology. Retrieved from http://psychology.about.com/od/statesofconsciousness/p/dream-interpret.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405000454/http://psychology.about.com/od/statesofconsciousness/p/dream-interpret.htm |date=2016-04-05 }}
*Cherry, K. (n.d.). Life and Death Instincts. About.com Psychology. Retrieved from http://psychology.about.com/od/sigmundfreud/a/instincts.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160119233914/http://psychology.about.com/od/sigmundfreud/a/instincts.htm |date=2016-01-19 }}
*Cherry, K. (n.d.). What Is a Freudian Slip? About.com Psychology. Retrieved from http://psychology.about.com/od/sigmundfreud/f/freudian-slip.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160416002211/http://psychology.about.com/od/sigmundfreud/f/freudian-slip.htm |date=2016-04-16 }}
* Defense Mechanisms. (2013, November 28). Defense Mechanisms. Retrieved from http://changingminds.org/explanations/behaviors/coping/defense_mechanisms.htm
*Freuds book. (1998). PBS. Retrieved from https://www.pbs.org/wgbh/aso/databank/entries/dh00fr.html
*The Freud Museum. (n.d.). Freud Museum ~ Education. Retrieved from http://www.freud.org.uk/education/topic/10573/freud-and-religion/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180313122548/http://freud.org.uk/education/topic/10573/freud-and-religion/ |date=2018-03-13 }}
* Green, C. (n.d.). Classics in the History of Psychology—Freud (1901) Index. Classics in the History of Psychology—Freud (1901) Index. Retrieved November 28, 2013, from http://psychclassics.yorku.ca/Freud/Psycho/
* Id, Ego and Superego. (n.d.). Id Ego Superego. Retrieved from http://www.simplypsychology.org/psyche.html
*Lapsley, Daniel. &quot;The Id, Ego and Superego.&quot; Encyclopedia of Human Behavior, 2nd Ed, 2012. Web. 03 Dec. 2013.
* McLeod, S. (n.d.). Defense Mechanisms. - Simply Psychology. Retrieved December 3, 2013, from http://www.simplypsychology.org/defense-mechanisms.html
*McLeod, S. A. (2008). Psychosexual Stages - Simply Psychology. Retrieved from http://www.simplypsychology.org/psychosexual.html
*McLeaod, S. (2009). Unconscious Mind. - Simply Psychology. Retrieved from http://www.simplypsychology.org/unconscious-mind.html
* Roberts, A. (n.d.). Extracts from Sigmund Freud's Totem and Taboo (1913). Extracts from Sigmund Freud's Totem and Taboo (1913). Retrieved November 28, 2013, from http://studymore.org.uk/xfre1913.htm
* Sammons, A. (n.d.). Psychodynamic approach: The basics. Psychodynamic Approach: The Basics. Retrieved November 2013
* Solms, Mark. (2012). The &quot;Id&quot; Knows More than the &quot;Ego&quot; Admits: Neuropsychoanalytic and Primal Consciousness Perspectives on the Interface Between Affective and Cognitive Neuroscience. Brain Sciences, 2(2), 147-175. Retrieved from http://www.mdpi.com/2076-3425/2/2/147
*Strachey, J. (Trans.). (1922). [[Group Psychology and the Analysis of the Ego]]. The International Psycho-analytical Library, 6. Retrieved December 2013.
* Strong reading. (2013, August 14). : Sigmund Freud. Retrieved November 28, 2013, from http://strongreading.blogspot.com/2011/08/sigmund-freud-totem-and-taboo.html
*The Freud Museum. (n.d.). Freud Museum ~ Education. Retrieved from http://www.freud.org.uk/education/topic/10573/freud-and-religion/{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*The life of Sigmund Freud. (2004). PBS. Retrieved from https://www.pbs.org/wgbh/questionofgod/twolives/freudbio.html
*Thornton, S. P. (2001, April 16). Sigmund Freud. Freud, Sigmund []. Retrieved from http://www.iep.utm.edu/freud/
* Understanding the Id, Ego, and Superego in Psychology. (n.d.). - For Dummies. Retrieved from http://www.dummies.com/how-to/content/understanding-the-id-ego-and-superego-in-psycholog.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160811135909/http://www.dummies.com/how-to/content/understanding-the-id-ego-and-superego-in-psycholog.html |date=2016-08-11 }}
* Vector, R. (2013, November 28). Sigmund Freud on the Origins of Religion. Yahoo Contributor Network. Retrieved from http://voices.yahoo.com/sigmund-freud-origins-religion-396693.html?cat=38
*Wilson, K. (n.d.). Introduction to Sigmund Freud's theory of Dreams. Insomnium. Retrieved from http://dreams.insomnium.co.uk/dream-theory/introduction-freud-theory-on-dreams {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021221845/http://dreams.insomnium.co.uk/dream-theory/introduction-freud-theory-on-dreams/ |date=2013-10-21 }}
{{Refend}}

[[Category:BEHM]]
[[Category:စိတ္တဗေဒ]]

== လေန်မ္ၚး ==

* [http://www.iep.utm.edu/freud/ Sigmund Freud]
* [http://www.apa.org/pubs/journals/special/5622302.aspx/ Psychoanalytic Psychology]
* [http://www.biography.com/people/sigmund-freud-9302400/ Biography on Sigmund Freud]
* [http://www.prospectmagazine.co.uk/magazine/freud-the-last-great-enlightenment-thinker/#.Up_QXmRDuJU/ The Last Great Enlightenment Thinker]
* [https://www.youtube.com/watch?v=X6oqfg2g3fs/ Freud's Belief in God]
[[ကဏ္ဍ:ပြန်လည်မဆန်းစစ်ရသေးသော ဘာသာပြန်များပါဝင်သည့် စာမျက်နှာများ]]

[[ကဏ္ဍ:BEHM]] [[ကဏ္ဍ:စိတ္တဗေဒ]]</text>
      <sha1>6vq2kyp6v647wpv9d5ytkvgop2cmycd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထီုဂမၠိုင် အဇန္တ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2956</id>
    <revision>
      <id>54527</id>
      <parentid>50567</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T01:01:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>54527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="181868" sha1="apkh7mwwo0rvv9v53ncz5sqgsns1t82" xml:space="preserve">{{Infobox UNESCO World Heritage Site
| Part_of = 
| Image = [[File:Ajanta (63).jpg|300px]]
| Caption = ထီုဂမၠိုင် အဇန္တ
| Location = အုရန္ဂဗါဒ်၊ အိန္ဒိယ
| Area =
| Buffer_zone = 78,676 ha
| Criteria = Cultural: i, ii, iii, vi
| ID = 242
| Coordinates = {{coord|20|33|12|N|75|42|01|E}}
| Year = 1983
| Danger = 
| locmapin = India
|relief = 1
|width = 250
|float = central
|caption = 
|alt = ဒၞာဲအဇန္တ နွံ
|label = Lockerbie
|mark = Blue_pog.svg
|marksize = 9
|lat_deg = 20 |lat_min = 33 |lat_sec = 12 |lat_dir = N
|lon_deg = 75 |lon_min = 42 |lon_sec = 01 |lon_dir = E
}}

[[File:AJANTA CAVES - C.SHELARE (2).jpg|thumb|300px|Cave 19, Ajanta, a 5th-century [[chaitya]] hall]]

ထီုဂမၠိုင် အဇန္တ ({{Lang-en|'''Ajanta Caves'''}}) ဂှ် ဒှ်ထီုတၟအ် ဒတန်ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲအိန္ဒိယ သီုဖအိုတ် နွံၜိုတ် ၃၀ ထီု၊ မကၠောန်လဝ် နူကဵု အကြာ ဘဳသဳ ၂ ဗွဝ်ကၠံ ကဵု အေဒဳ ၄၈၀ မနွံပ္ဍဲ ခရိုင်အုရန္ဂဗါဒ် (Aurangabad idstrict)၊ တွဵုရးမဟာရၐတြ (Maharashtra State)၊ ရးနိဂီုပံင်ကောံအိန္ဒိယ။&lt;ref name=Madan&gt;{{cite book|title=India through the ages|url=https://archive.org/details/indiathroughages00mada|last=Gopal|first=Madan|year= 1990| page=[https://archive.org/details/indiathroughages00mada/page/173 173]|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}&lt;/ref&gt;{{refn|group=note|The precise number varies according to whether or not some barely-started excavations, such as cave 15A, are counted. The Archaeological Survey of India say &quot;In all, total 30 excavations were hewn out of rock which also include an unfinished one&quot;,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://asi.nic.in/ajanta-caves/ |title=Ajanta Caves |publisher=Archaeological Survey of India |date=2011 |accessdate=3 August 2019}}&lt;/ref&gt; UNESCO and Spink &quot;about 30&quot;. The controversies over the end date of excavation is covered below.}} ပ္ဍဲထီုတအ်ဂှ် နွံကဵု ရုပ်ကသူ၊ ရုပ်ပါန်တၟအ် မဒှ်ရုပ် မလုပ်လၟိဟ် မခိုဟ်အိုတ် ပၞောဝ်ကဵု ရုပ်ခေတ်တြေံအိန္ဒိယ မသၟေဟ်ဒၟံင်တအ်တုဲ ဒှ်ပါန်ကွတ် မနွံကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင် သန္ထာန်၊ ဗီုပြင်နာနာသာ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Trudy |last1=Ring|first2=Noelle |last2=Watson|first3=Paul |last3=Schellinger|title=Asia and Oceania |url=https://books.google.com/books?id=voerPYsAB5wC&amp;pg=PA17 |year=2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-63979-1|pages=17, 14–19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Hugh |last1=Honour|first2=John |last2=Fleming|title=A World History of Art|url=https://books.google.com/books?id=qGb4pyoseH4C |year=2005|publisher=Laurence King|isbn=978-1-85669-451-3|pages=228–230}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Michell|2009|p= 336}}

[[ပါန်ကွတ်]] မဂွံဆဵုကေတ် နူကဵု ထီုတအ်ဂှ် ဒှ်ခတှ်ေမဟာ ပါန်ကွတ်ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင်ရ။&lt;ref&gt;[https://whc.unesco.org/en/list/242 ''Ajanta Caves, India: Brief Description,'' UNESCO World Heritage Site. Retrieved 27 October 2006.]&lt;/ref&gt; ထီုတအ်ဂှ် နကဵုလညာတ်တၠပညာ ဗွဲကြဴဏအ်မ္ဂး ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ၜါကာလ၊ ကာလကိုပ်ကၠာဂှ် စကၠောန် နူကဵု ၜိုတ် ဘဳသဳ ၂ ဗွဝ်ကၠံ တုဲ ကာလဒုတိယဂှ် နူကဵု အကြာ အေဒဳ ၄၀၀-၆၅၀။&lt;ref&gt;[https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/242.pdf ''Ajanta Caves: Advisory Body Evaluation,'' UNESCO International Council on Monuments and Sites. 1982. Retrieved 27 October 2006.], p. 2.&lt;/ref&gt;ဒတန်ဂှ် စဵုဒၞာမင်မဲလဝ် နကဵု ဌာနပူရာန်အိန္ဒိယ (Archaeological Survey of India)၊&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_maharashtra.asp|title= Ajanta Caves|accessdate=19 May 2012}}&lt;/ref&gt; ကေုာံ နူစ ၁၉၈၃ ဂှ် ထီုဂမၠိုင် အဇန္တ ဂှ် ဒှ်အာ ဒတန်အာဲကၟာဲဂၠးတိ ယူနေသကော (UNESCO World Heritage Site)။ 

ထီုဂမၠိုင် အဇန္တဂှ် ဒှ်လဝ် ဘာလကျာ် ကေုာံ ဇြပ်လ္ၚောဝ်ကျာ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] မပုတ်ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဗဒင်ဒဵုတၟအ် မနွံသမၠုင် {{convert|75|m|adj=on}}ရ။&lt;ref name=&quot;Johnston2013p18&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first=Aravinda Prabhakar |last=Jamkhedkar|title=Ajanta|url=https://books.google.com/books?id=HGzqAAAAMAAJ|year=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-569785-8|pages=61–62, 71–73}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဵုထီုတအ်ဂှ် ချူကၠောန်လဝ် ရုပ်ကသူ သုတ်ဇာတ်ကျာ် ကေုာံ ဗီုရုပ်ကျာ်မသၠးဂပ္ဘ အတိုင်မကၠုင် နူကဵု လိက်ဇာတကမာလာ၊ မဒှ်လိက် အာရဳသူရ (Āryaśūra) မချူလဝ်ဂှ်၊ တုဲပၠန် ပါန်တၟအ် မဆေင်ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာနာနာသာ်ဂှ် ဂွံဆဵုရ။&lt;ref name=&quot;Johnston2013p18&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Cohen |first=Richard S. |title=Nāga, Yakṣiṇī, Buddha: Local Deities and Local Buddhism at Ajanta] |journal=History of Religions |publisher=University of Chicago Press |volume=37 |issue=4 |date=May 1998 |pages=360–400|jstor=3176402 |doi=10.1086/463514 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Benoy K. |last1=Behl|first2=Sangitika |last2=Nigam|title=The Ajanta caves: artistic wonder of ancient Buddhist India|url=https://books.google.com/books?id=sfLVAAAAMAAJ |year=1998|publisher=Harry N. Abrams|isbn=978-0-8109-1983-9|pages=164, 226}}&lt;/ref&gt; အတိုင်လိက်စၟတ်သမ္တီဂမၠိုင် ထီုတအ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလကသီု မဒှ်အခိင် ခမဳသင်တအ် လုပ်ဒဂိုန်တုဲ သီုဒှ်လဝ် ဒၞာဲဒတန် ခမဳတအ် မပဒတန်ကီု သီုကဵု ဒၞာဲဒါယကာတအ် မကၠုင်ဗဵုလ္ၚောဝ် ပ္ဍဲအခိင်အိန္ဒိယတမၠာတေအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Johnston2013p18&quot; /&gt; အတိုင်စၟတ်သမ္တီဝင်မ္ဂး ပ္ဍဲအိန္ဒိယဂှ် အသာ်တၟးတၟး ကေုာံ ရုပ်ကသူ ပ္ဍဲဗဒင်ဂှ် မဒးဒုင်ကၟာတ်လဒဵုလဝ်တုဲ ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒးဒုင်ပလီုပလာ်ထောအ်ကီုလေဝ် ပါန်ကွတ် ရုပ်ကသူ အိန္ဒိယခေတ်တြေံ ပ္ဍဲကဵု ထီုအဇန္တ စၟတ် ၁၆၊ ၁၇၊ ၁ ကေုာံ ၂ ဂှ် သှ်ေသၟေဟ်ဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။{{Sfn|Harle|1994|pp= 355–361; 460}}

[[File:Ajanta viewpoint.jpg|thumb|ဗဗဵုဇမ္ၚောဲ ထီုဂမၠိုင်အဇန္တ နူကဵု ဒဵုဗဒါဲဂှ် မွဲဒၞာဲ]]
ပရူထီုအဇန္တဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် နူကဵု လိက်စၟတ်သမ္တီ လကျာ်ကရိကြုက်ဂမၠိုင် (လကျာ်သၟာတရဴကြုက်) မစိုပ်လဝ် အိန္ဒိယ ပ္ဍဲခေတ်လဒေါဝ်ဂှ်ကီု၊ ပ္ဍဲခေတ်မာဂဓ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံလပါ်စတအ်ကီုရ။&lt;ref name=cohenp82 /&gt; ကြဴနူဂှ် ထီုတအ်ဂှ် ဂြောပ်ဗဒန်ကၠေအ်ဒၟံင် အပ္ဍဲဂြိုပ်ဇၞော်ရ။ သၞာံ ၁၈၁၉ ဂှ် သၟိင်တၠကဝ်လဝ်နဳဗြိတိန် ကပ်တိုန် ဂျောန်သမိတ် (Captain John Smith) ဟိန်မဗက်လၟ ဗက်ဂၠာဲပန်စကၠဂှ် သီုဟွံစၟဳမွဲသာ် အာဆဵုကေတ်တုဲ ဂွံကလေင်တီကၠုင် ဒၞာဲဂှ်ပၠန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|first=Walter M. |last=Spink|title=Ajanta: History and Development, Volume 5: Cave by Cave|url=https://books.google.com/books?id=UPqUHXlwXdcC|year=2005|publisher=BRILL Academic|isbn=978-90-04-15644-9|pages=3, 139}}&lt;/ref&gt; ထီုတအ်ဂှ် နွံပ္ဍဲဗဒင်ဒဵုတၟအ် လပါ်သၟဝ်ကျာ သမၠံက်ဗီုပြင်ဂ ကြုင်ဝဃူရ် (Waghur)&lt;ref&gt;variously spelled Waghora or Wagura&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဵု ဗလးဒဵု ဒေစန် (Deccan plateau)ရ။&lt;ref&gt;[https://whc.unesco.org/en/list/242/multiple=1&amp;unique_number=269 Map of Ajanta Caves], UNESCO&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first=Narayan |last=Sanyal|title=Immortal Ajanta|url=https://books.google.com/books?id=oD7rAAAAMAAJ|year=1984|publisher=Bharati|page=7}}&lt;/ref&gt; အပ္ဍဲသမၠံက်ဂှ် နွံကဵု ဍာ်လဂေါဝ် (waterfall) ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ အခိင်ဍာ်ဂၠိုင်မ္ဂး နူကဵုမ္ၚးထီုတအ်မ္ဂး ဂွံမိင်ကေတ် ရမ္သာင်စဟင်ဍာ်ရ။&lt;ref&gt;Spink (2006), 2&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု တွဵုရးမဟာရၐတြဂှ် ကရောမ် ထီုဨလ္လောရာ (Ellora Caves)ဂှ် အဇန္တဂှ် ဒှ်ဒၞာဲ ကရိတအ် (သၟာတရဴ) မကၠုင်ဗဵုဂၠိုင်မွဲရ။ အဇန္တဂှ် နူကဵု ဖါဒပူရ် (Fardapur) မ္ဂး နွံ {{convert|6|km|mi|abbr=off}}၊ နူဍုင် ဇလဂေါန (Jalgaon) မ္ဂး နွံ {{convert|104|km|mi|abbr=off}}တုဲ နူကဵု မုမ်ဗာဲ (Mumbai) လပါ်ဗမံက်မ္ဂး နွံ {{convert|350|km|mi|abbr=off}}။&lt;ref name=&quot;Johnston2013p18&quot;&gt;{{cite book|first=Richard |last=Cohen|editor-first=William M. |editor-last=Johnston|title=Encyclopedia of Monasticism|url=https://books.google.com/books?id=iepJAgAAQBAJ|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-78716-4|pages=18–20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|publisher=Indian Railways|title=Bhusawal Division: Tourism (Ajanta and Ellora)|url=https://books.google.com/books?id=vTJUAAAAMAAJ|year=1996|pages=40–43}}&lt;/ref&gt; နူထီုဨလ္လောရာ မဒှ်ထီု [[ဟိန္ဒူ]]၊ [[ဇိနဘာသာ]] ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ မဒှ်ကြပ်တုပ် ကုအဇန္တဂှ်မ္ဂး အဇန္တဂှ် နွံခြာၜိုတ်{{convert|100|km|mi|abbr=off}}။ ဗီုပြင် အဇန္တဂှ် ပ္ဍဲအိန္ဒိယဂှ် ဒၞာဲတၞဟ် ဗီုကဵု ထီုElephanta Caves၊ ထီုAurangabad Caves၊ ထီုShivleni Caves ကေုာံ ထီုကျာ်Karnatakaတအ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် ကီုရ။{{Sfn|Harle|1994|pp=118–122}}

== ဝင် ==
[[File:Map of Ajanta Caves.svg|thumb|ဗီုတိ ထီုဂမၠိုင် အဇန္တ]]
ထီုဂမၠိုင် အဇန္တဂှ် တၠပညာဗွဲမဂၠိုင် တုပ်လဝ်စိုတ် ဒဒှ်ရ မကၠောန်လဝ် ၜါကာလ၊ ပထမကာလဂှ် ဒှ်အကြာ ၂ ဘဳသဳ ကဵု ၁ ဗွဝ်ကၠံအေဒဳ၊ တုဲ ဒုတိယကာလဂှ် ကၠောန်လဝ် ဗွဝ်ကၠံကြဴနူဂှ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|first=Aravinda Prabhakar |last=Jamkhedkar|title=Ajanta|url=https://books.google.com/books?id=HGzqAAAAMAAJ|year=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-569785-8|pages=3–5}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Spink|2009|pp=1–2}}&lt;ref&gt;{{cite book|first=Louise |last=Nicholson|title=National Geographic India|url=https://books.google.com/books?id=71jZCwAAQBAJ|year=2014|publisher=National Geographic Society|isbn=978-1-4262-1183-6|pages=175–176}}&lt;/ref&gt;

ထီုတအ်ဂှ် သီုဖအိုတ် နွံ ၃၆ ထီု၊&lt;ref name=&quot;Johnston2013p18&quot; /&gt; ဗွဲကိုပ်ကၠာဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ၂၉ တုဲ ကဵုလဝ် စၟတ်သမ္တီ နကဵု ဂၞန် နူ ၁ စဵုကဵု ၂၉။ ထီုမဂွံဆဵုကေတ် ဗွဲကြဴဏအ် မနွံအကြာ ဂၞန် ၁၅ ကဵု ၁၆ တုဲ စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု ဗီုပြင် မစုတ်အက္ခရ် ကြဴဂၞန် ဗီုကဵု 15A ရ။&lt;ref name=spinkv5p4 /&gt; ဗီုပြင်မကဵုလဝ် ဂၞန်ထီုတအ်ဂှ် ကဵုလဝ် အတိုင်လၟေင်ထီုတအ် မနွံတုဲ ဟွံဒုင်လဝ်သဇိုင် အာယုက်စမြိုင်ထီုတအ်ရ။&lt;ref name=ringsalkin14 /&gt;

=== ထီုခေတ်ကိုပ်ကၠာ (ခေတ်သာဒဝါဟန) ===
[[ဝှာင်:Ajanta, cave 9, chaitya-griha, with stupa (9842167554).jpg|thumb|upright|left|ထီုဂၞန် ၉၊ မဒှ်ပထမကာလ ဗီုပြင် စေတဳဟိန္နယာန၊ မဒှ်ဇြပ်လ္ၚောဝ်ကျာ် မနွံကဵု စေတဳ၊ ဆဂး ဟွံမဲကုပဋိမာရုပ်]]

ထီု နူကဵုခေတ်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ်ထီု ဂၞန် ၉၊ ၁၀၊ ၁၂၊ ၁၃၊ ကေုာံ ၁၅က။ ဗီုရုပ် မဂွံဆဵုကေတ် နူကဵု ထီုတအ်ဂှ် ချူလဝ် ပရူနူကဵု ဇာတ်ကျာ်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=ringsalkin14 /&gt; ထီုကြဴနူဂှ်တအ်ဂှ် ပါန်ကွတ် မတုပ်ကဵု ခေတ်ဂုပ္တ၊&lt;ref name=ringsalkin14 /&gt; ဆဂး ထီုကိုပ်ကၠာဂှ် မသြိုင်ကၠောန်လဝ် နူကဵုအခိင်ကာလလဵုဇေတ်တ်ဂှ် တၠပညာတအ် လညာတ်တၞဟ်ခြာ နွံဒၟံင်ညိညရ။{{Sfn|Michell|2009|pp= 335–336}}&lt;ref&gt;{{cite book|first=Walter M. |last=Spink|title=Ajanta: History and Development, Volume 5: Cave by Cave|url=https://books.google.com/books?id=UPqUHXlwXdcC|year=2005|publisher=Brill Academic|isbn=978-90-04-15644-9|pages=4, 9, 163–170}}&lt;/ref&gt; အတိုင်လညာတ် ဝလ်တေရ် သ္ပိန်ခ် (Walter Spink) မ္ဂး ထီုတအ်ဂှ် သြိုင်လဝ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ အကြာ ဘဳသဳ ၁၀၀ ကဵု အေဒဳ ၁၀၀၊ မဒှ်အခိင် သၟိင်ဟိန္ဒူပကင်ရင်ဍုင် ဒေသဂှ် လက်ထက်တၞောဝ်သၟိင် သာဒဝါဟန (၂၃၀ ဘဳသဳ - ၜိုတ် ၂၂၀ အေဒဳ)ဂှ်ရ။{{Sfn|Spink|2006|pp=4–6}}&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Benoy K. |last1=Behl|first2=Sangitika |last2=Nigam|title=The Ajanta caves: artistic wonder of ancient Buddhist India|url=https://books.google.com/books?id=sfLVAAAAMAAJ |year=1998|publisher=Harry N. Abrams|isbn=978-0-8109-1983-9|pages=20, 26}}, '''Quote:''' &quot;The caves of the earlier phase at Ajanta date from around the second century BC, during the rule of the Satavahana dynasty. Although the Satavahanas were Hindu rulers, they (...)&quot;&lt;/ref&gt; အစာလ္ၚဵုဂှ် စှ်ေစိုတ် ထီုတအ်ဂှ် သြိုင်ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲခေတ်မဂဓ မဒှ်ခေတ်သၟိင်အသောက မကော်ဂး အေန်ပါယာမမောရ (Maurya Empire) (၃၀၀ ဘဳသဳ စဵုကဵု ၁၀၀ အေဒဳ)။ &lt;ref&gt;Nagaraju 1981, pp.&amp;nbsp;98–103&lt;/ref&gt; ပၞောဝ်တအ်ဂှ် ထီုဂၞန် ၉ ကဵု ၁၀ ဂှ် ပ္ဍဲဇြပ်လ္ၚောဝ်ကျာ် မကော်ဂး စေတဳယဂြိဟဂှ် နွံကဵု စေတဳ၊ တုဲ ထီု ဂၞန် ၁၂၊ ၁၃ ကေုာံ ၁၅က တအ်ဂှ် ဒှ်ဝိဟာရ် ဘာလကျာ်။&lt;ref name=spinkv5p4&gt;{{cite book|first=Walter M. |last=Spink|title=Ajanta: History and Development, Volume 5: Cave by Cave|url=https://books.google.com/books?id=UPqUHXlwXdcC|year=2005|publisher=Brill Academic|isbn=978-90-04-15644-9|pages=4, 9}}&lt;/ref&gt; ထီုခေတ်သာဒဝါဟနဂှ် ဟွံမဲ ကုပဋိမာရုပ်ဂမၠိုင်တုဲ စၞးဂှ် စွံအဓိက ကုစေတဳရ။ 

အတိုင်လညာတ် သ္ပိန်ခ်မ္ဂး ထီုတအ်ဂှ် ကၠောန်လဝ် ဗွဲကိုပ်ကၠာ ပ္ဍဲခေတ်သာဒဝါဟန၊ ဆဂး ဒၞာဲဂှ် ဟွံဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် စိုပ်လဒေါဝ် ၅ ဗွဝ်ကၠံဂှ်ဟေင် ဇၞော်မောဝ်တိုန်ရ။&lt;ref name=&quot;Spink 2006, 4&quot;&gt;{{harvnb|Spink|2009|p=2}}&lt;/ref&gt; ၜိုန်ဂှ်လေဝ်၊ ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာ ဟွံဇၞော်မောဝ်တေအ်ဂှ်လေဝ် ထီုတအ်ဂှ် ဒှ်လဝ် ဒမံင်ဒတန် ခမဳသင်တအ်၊ တုဲပၠန် ဒါယကာမလ္ၚောဝ်ကျာ်တအ်လေဝ် ကၠုင်ဗဵုလ္ၚောဝ်ဒၟံင်ကီုရဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု လိက်စၟတ်သမ္တီ ညးမကၠုင်ဗဵုလ္ၚောဝ်ကျာ် ဂကူကြုင် မချူစၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲၜိုတ် ၄၀၀ ဘဳသဳဂှ်ရ။&lt;ref name=spinkv5p4 /&gt;

=== ထီုခေတ်လက်ကရဴ (ခေတ်ဝါကာဋက) ===
အခိင်ကာလ မဆက်သြိုင်ကၠောန် ထီုဂမၠိုင် အဇန္တဂှ် စကၠောန် ပ္ဍဲကဵု မသုန်ဗွဝ်ကၠံ။ တၠပညာကိုပ်ကၠာတေအ် စှ်ေစိုတ် ထီုတၟိတအ်ဂှ် သြိုင်လဝ် အကြာအေဒဳ ၄ ကဵု ၇ ဗွဝ်ကၠံ၊&lt;ref&gt;The [https://whc.unesco.org/en/list/242 UNESCO World Heritage List website] for example says &quot;The 29 caves were excavated beginning around 200 BC, but they were abandoned in AD 650 in favour of Ellora&quot;&lt;/ref&gt; ဆဂး ဗွဲကြဴ ဆက်လ္ၚတ်တုဲ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ထီုတၟိတအ်ဂှ် သြိုင်လဝ် ၜိုတ် အေဒဳ နူကဵု ၄၆၀ ကဵု ၄၈၀၊&lt;ref name=&quot;Spink 2006, 4&quot; /&gt; မဒှ်လက်ထက် သၟိင်ဟိန္ဒူဟရိရှန မဒှ်တၞောဝ်သၟိင်ဝါကာဋက။&lt;ref name=cohen83&gt;{{harvnb|Cohen|2006|pp=83–84}}, '''Quote:''' Hans Bakker's political history of the Vakataka dynasty observed that Ajanta caves belong to the Buddhist, not the Hindu tradition. That this should be so is already remarkable in itself. By all we know of Harisena he was a Hindu; (...).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first=Geri Hockfield |last=Malandra|title=Unfolding A Mandala: The Buddhist Cave Temples at Ellora|url=https://archive.org/details/unfoldingmandala0000mala |url-access=registration |year=1993|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-1355-5|pages=[https://archive.org/details/unfoldingmandala0000mala/page/5 5]–7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first=Fred S. |last=Kleiner|title=Gardner's Art through the Ages: A Concise Global History|url=https://books.google.com/books?id=UX9TCwAAQBAJ |year=2016|publisher=Cengage|isbn=978-1-305-57780-0|page=468}}&lt;/ref&gt;လညာတ်ဏအ်ဂှ် တၠပညာလ္ၚဵုတအ် ဟွံဒုင်တဲ ပါ်ပါဲနွံကီု၊&lt;ref&gt;For example, Karl Khandalavala, A. P. Jamkhedkar, and Brahmanand Deshpande. Spink, vol. 2, pp.&amp;nbsp;117–134&lt;/ref&gt; ဆဂး လၟုဟ် တၠပညာဗွဲမဂၠိုင် ဥပမာ ဟုန်တိန်တောန် (Huntington) ကေုာံ ဟာရ်လေ (Harle) တအ် ဒုင်ကၠုင်တဲလညာတ်ဏအ်ရ။

[[ဝှာင်:South Asia historical AD450 EN.svg|thumb|ထီုမကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲကာလဒုတိယတအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိင်ဟရိရှန မပကင်ရင်ဝါကာဋက။]]
ကာလဒုတိယဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵုလညာတ် မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာ၊&lt;ref name=ringsalkin14 /&gt; or Greater Vehicle tradition of Buddhism.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Sara L. |last=Schastok|title=The Śāmalājī Sculptures and 6th Century Art in Western India|url=https://books.google.com/books?id=jh1fF8HvJmMC&amp;pg=PA40|year=1985|publisher=Brill Academic|isbn=978-90-04-06941-1|page=40}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first=Walter M. |last=Spink|title=Ajanta: Arguments about Ajanta|url=https://books.google.com/books?id=RbYnAAAAYAAJ|year=2005|publisher=Brill Academic|isbn=978-90-04-15072-0|page=127}}&lt;/ref&gt;ထီုကာလဒုတိယဂှ် ဒှ်ထီု ၁-၈၊ ၁၁၊ ၁၄-၂၉၊ လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဆက်လဟဵုပတိုန်လဝ် ထီုတြေံလေဝ် ဒှ်မာန်ကီုရ။ ထီု ၁၉၊ ၂၆ ကဵု ၂၉ တအ်ဂှ် ဒှ်စေတဳယဂြိဟ တုဲ၊ သၟေဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်ဝိဟာရ် ဘာလကျာ်အိုတ်ရ။ ထီုမကၠောန်လဝ် ကွတ်စိစိစောန်န် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵုကာလဏအ်၊ တုဲပၠန် ထီုတြေံဂှ်လေဝ် ကလေင်ပလေဝ်လဟဵု၊ ကလေင်ဓဇက်ရုပ်တၟိ ပ္ဍဲကဵုခေတ်ဏအ်ကီုရ။{{Sfn|Spink|2009|pp=2–3}}&lt;ref name=ringsalkin14&gt;{{cite book|first1=Trudy |last1=Ring|first2==Robert M. |last2=Salkin|first3=Sharon |last3=La Boda|title=Asia and Oceania|url=https://books.google.com/books?id=JqHPpNaZfNwC |year=1994|publisher=Routledge |isbn=978-1-884964-04-6|pages=14–19}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Cohen|2006|pp=81–82 }}

သ္ပိန်ခ် ဟီု ရံင်ကဵု ဗီုကွတ်တဲစိစောန် ကဆံင်သမၠုင်တုဲ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပိုင်ခြာ အခိင်ကာလဂွံရ။ လညာတ်ညးဂှ် ဆက်ဗၟံက်ထ္ၜးဏာ ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
Spink states that it is possible to establish dating for this period with a very high level of precision; a fuller account of his chronology is given below.&lt;ref&gt;Spink (2006), 4–6 for the briefest summary of his chronology, developed at great length in his  ''Ajanta: History and Development'' 2005.&lt;/ref&gt; ၜိုန်ရ ပရေင်ပါ်ပါဲသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဆက်ဒှ်ဒၟံင်ကီုလေဝ် လညာတ်သ္ပိန်ခ်ဂှ် မၞိဟ်ဒုင်တဲဂၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲဝေပ်သာ် ဌာနပူရာန်အိန္ဒိယဂှ် ဆက်ချူဒၟံင် အတိုင်ဗီုတြေံ &quot;ကာလဒုတိယဂှ် မကၠောန် အကြာ အေဒဳ ၅ - ၆ ဗွဝ်ကၠံ တုဲ ဆက်ကၠောန်အာ ဂတဂှ် ၜါဗွဝ်ကၠံ&quot;။

အတိုင်လညာတ် သ္ပိန်ခ်မ္ဂး ပရေင်ကမၠောန်သြိုင်ခၞံ ထီုဂမၠိုင်အဇန္တဂှ် သီုဟွံတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၜိုတ် ၄၈၀ ကြဴနူသၟိင်အရိရှန စုတိတုဲ ဒးဒုင်ပဒေါအ်ထောအ် နကဵုသၟိင်တၠတအ်ရ။ ညးသ္ဂောအ်ဟီုဗီုဏအ်ဂှ် ညးရံင်ကဵု သက်သဳပထောင်ဒယိုင် ကၟာတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၄၈၀ ဂဟ်ရ။ ဆဂး ထီုတအ်ဂှ် ဆက်စကာအာဒၟံင် အခိင်ကာလ ၜိုတ်ဒးရးဏီရ။{{Sfn|Spink |2006 |pp = 5–6; 160–161}} ပရေင်သြိုင်ခၞံ ကာလဒုတိယ ကေုာံ ကလေင်လဟဵုပတိုန် ပ္ဍဲအဇန္တဂှ် ဒှ်ကွတ်တဲယေန်သၞာင်အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ မစိုပ်ကၞောတ်အထောအ် (ဝါ) ဒှ်အခိင်ထဝ် အိန္ဒိယရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Spink|first1=Walter M.|title=Ajanta: The end of the Golden Age|date=2005|publisher=Brill|isbn=978-9004148321|page=7|url=https://books.google.com/books?id=Fjgq2OivwmkC&amp;pg=PA7|language=en}}&lt;/ref&gt; ၜိုန်ဂှ်လေဝ်၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်၊ အေန်ပါယာဂုပ္တဂဟ် ဍိုန်လျစှ်ေဒၟံင် ဟိုတ်နူပြသၞာပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲအပ္ဍဲ ကေုာံ သၞဗွဲမ္ၚး ဟူဏတအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဝါကဋကဂှ် ဒှ်လဝ် အေန်ပါယာ အဝဵုသြဇာဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲကဵုအေန်ပါယာအိန္ဒိယဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Auctores Varii |title=Ajanta Dipinta - Painted Ajanta Vol. 1 e 2: Studio sulla tecnica e sulla conservazione del sito rupestre indiano - Studies on the techniques and the conservation of the indian rock art site |date=2016 |publisher=Gangemi Editore |isbn=978-8849274905 |pages=58–59 |url=https://books.google.com/books?id=fS34CwAAQBAJ&amp;pg=PA59 |language=en}}&lt;/ref&gt; ဂကူဟူဏလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဂွံပိုင်ပြဳအာ ဝူဒိုဟ်တအ်တုဲရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ထီုအဇန္တဂှ် ကၠောန်သြိုင်လဝ်တုဲဒှ်အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brancaccio |first1=Pia |title=The Buddhist Caves at Aurangabad: Transformations in Art and Religion |date=2010 |publisher=Brill|isbn=978-9004185258 |pages=105–106 |url=https://books.google.com/books?id=m_4pXm7dD78C&amp;pg=PA106 |language=en}}&lt;/ref&gt;ပ္ဍဲအခိင်ဂကူဟူဏတအ် မပကင်ရင်လဝ် ဒေသကရေက်ဗယပ်အိန္ဒိယဂှ် ဟူဏဂှ် သ္ဒးဒှ်လဝ် ညးစၠောအ်ဒဒန်ယေန်သၞာင် အကြာဒေသဂန္ဓရ ကဵု ကရေက်လပါ်ပလိုတ် ဒေစ္စ (Deccan) မဒှ်အခိင်အဇန္တ (ဝါ) ထီုပတလ္ခောရ (Pitalkhora caves)မသြိုင်တုဲ ကယျိုင်ပယျေဝ်လဝ် နကဵုအခိုက်ဂန္ဓရ၊ ဗီုကဵု သ္ၚာကျာ်တြဲ မနွံဗီုပြင် abundant foldsဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brancaccio |first1=Pia |title=The Buddhist Caves at Aurangabad: Transformations in Art and Religion |date=2010 |publisher=Brill|isbn=978-9004185258 |pages=106–107 |url=https://books.google.com/books?id=m_4pXm7dD78C&amp;pg=PA107 |language=en}}&lt;/ref&gt;

နကဵုလညာတ် ရိချာဒ် ကောဟေန် (Richard Cohen) မ္ဂး ရံင်ကဵု လိက်စၟတ်သမ္တီ ကရိကြုက် Xuanzang ပ္ဍဲ ၇ ဗွဝ်ကၠံဂှ်တုဲ အဇန္တဂှ် ဒှ်ဒၞာဲမၞိဟ်မတီဂၠိုင် ခမဳသင်ပဒတဴနွံဒၟံင်၊ ဆဂး ဂကောံမၞိဟ်ဗုဒ္ဓဘာသာ ဟွံတန်ကြန်ကွေဟ်ဟ်ရ။&lt;ref name=cohenp82&gt;{{harvnb|Cohen|2006|pp=32, 82 }}&lt;/ref&gt; The Ajanta caves are mentioned in the 17th-century text ''[[Ain-i-Akbari]]'' by Abu al-Fazl, as twenty four rock-cut cave temples each with remarkable idols.&lt;ref name=cohenp82 /&gt;

=== ကလေင်ဆဵု ===
ပ္ဍဲ ၂၈ ဨပြဳ ၁၈၁၉ သၟိင်တၠဗြိတိန် မနွံယၟု ဂျောန်သမိတ် (John Smith) သကိုပ်ဒပ်ချေဟ် စၟတ်၂၈၊ အဃောမဗက်ဂၠာဲပန်စကၠဂှ် သၟတ်ဗၠာဲညးဒေသမွဲ ကော်ပလံင်ဏာညးတေအ် ဇရေင်ပါင်ထီုဂၞန် ၁၀။ ထီုတအ်ဂှ် ညးဒေသတအ် တီဒၟံင်တုဲတုဲရ။&lt;ref name=cohenp77&gt;{{harvnb|Cohen|2006|pp=77–78 }}&lt;/ref&gt; ကပ္ပတိန်သမိတ် ဂွံဆဵုကေတ် ထီုဂှ်တုဲ ညးပြာပ်အာ ဇရေင်ကွာန်ဗဒါဲဂှ်တုဲ ကော်နင် ကောန်ကွာန်တအ် ကဵုကေတ်နင် မုဲ၊ မြ၊ ပၟတ်တဝ်ၜံင် ကေုာံ ထဗုင်ဒရမ် သွက်ဂွံ ၚးတးပသောင်တၞံဆုမတိုန်ကၟာတ်ဒၟံင်တုဲ ဂွံလုပ်ထီုတအ် လောဲသွာရ။&lt;ref name=cohenp77 /&gt; တုဲ ညးတေအ် ခရက်ပလီု ချူစုတ် ယၟုညးတေအ် ကေုာံ စၟတ်တ္ၚဲ လတူရုပ်ကသူဗောဓိသတ်ရ။ ညးတေအ် ဒတဴလတူတိုင်ဒယိုင် မွဲဒကုတ် မနွံသမၠုင် မသုန်ပေတုဲ လိက်ညးတေအ် မချူလဝ်ဂှ် နွံဒၟံင် သမၠုင်မတ်မၞိဟ်ဇၞော်ဇၞော် တ္ၚဲဏအ်ရ။&lt;ref&gt;Spink (2006), 139 and 3 (quoted): &quot;Going down into the ravine where the caves were cut, he scratched his inscription (John Smith, 28th Cavalry, 28th April, 1819) across the innocent chest of a painted Buddha image on the thirteenth pillar on the right in Cave 10...&quot;&lt;/ref&gt; လိက်စံင် ပရူထီု အစာဝင် ဝဳလဳယာမ် ဨရ်သကိန် (William Erskine) ဗှ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံလိက်ပတ်ဗောမ်ဗေ (Bombay Literary Society) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၂။&lt;ref&gt;Upadhya, 3&lt;/ref&gt;

[[ဝှာင်:Name inscribed by john smith on the pillar in cave no 10 on 28 April 1819.jpg|thumb|ယၟု ကေုာံ စၟတ်တ္ၚဲ မချူလဝ် နကဵု ဂျောန်သမိတ် ကြဴနူ ညးတေအ် မဂွံဆဵုကေတ် ထီု ဂၞန် ၁၀ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၉]]
ပ္ဍဲပွိုင်ဗွဝ်စှ်ညိညဂှ် ထီုတအ်ဂှ် ယၟုမြဟ်တမ္ညဝ် ဟိုတ်နူကဵု ဒၞာဲဒတန်မနွံ၊ ကွတ်ဓဇဲ၊ ပါန်ကွတ် ကေုာံ ရုပ်ကသူမဒးအမ်သဝ်ခိုဟ်တအ်ဂှ်ရ။ ကြဴနူ မဂွံဆဵုကေတ်တုဲ ၜိုတ်မွဲဗွဝ်ကၠံဂှ် ကမၠောန်ဆာဲစၠောအ် ရုပ်ကသူတအ်ဂှ် စကၠောန်ကၠုင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၄၈၊ နကဵု ဂကောံမဆေင်ကဵုအာရှ သၟိင်တၠ (Royal Asiatic Society) ဒက်ပ္တန် ကမ္မရှေန်ဘာကျာ်ဂိုဟ်ဗောမ်ဗေ (Bombay Cave Temple Commission) သွက်ဂွံ သအးဇ္ၚး ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ဒၞာဲဒတန် ပါန်ပုတ်ကိစ္စဇၞော်ဇၞော် မနွံပ္ဍဲကဵု ဗောမ်ဗေတုဲ ကမ္မရှေန်ဂှ် ဂျောန်ဝိလ်သောန် (John Wilson) မဒှ် ဥက္ကဌရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၁ ကမ္မရှေန်ဏအ် ဒှ်အာ ဂကောံလ္ၚတ်ပေါရာန် အိန္ဒိယ (ဌာနပေါရာန်အိန္ဒိယ) (Archaeological Survey of India)ရ။ &lt;ref&gt;Gordon, 231–234&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲခေတ်ကဝ်လဝ်နဳဂှ် ဒတန်အဇန္တဝွံ ဒှ်လဝ် ဍုင်ဟဳဒေရဗာဒ် (Hyderabad) မဒှ်ဍုင်ဗၠးၜးမွဲတုဲ ဟွံလုပ်လၟိဟ် ဗြိတိန်အိန္ဒိယ။&lt;ref name=cohenp57 /&gt; ပ္ဍဲတမ်သၞာံ ၁၉၂၀တအ်ဂှ် မိရ် သြသမာန် အလဳ ခါန် (Mir Osman Ali Khan) ညးမဒှ်သၟိင် ဟဳဒေရဗာဒ် လက်ကရဴအိုတ် ဗလးမၞိဟ် ကဵုကလေင်လဟဵုပတိုန် ပါန်ကွတ်၊ ဒၞာဲဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နဒဒှ် တိုက်ထၜးပျး၊ ကၠောန်ဂၠံင် ညံင်ကၟုဲတအ် ဂွံအာဗဵုလ္ၚတ် ထီုတအ်ဂွံ နကဵု င္ၚုဟ်မးရ။ ညးကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵုညးပလံင်ကၟုဲကီု သီုကဵု ကွဳစက် မပလံင်ဗစိုပ် နူကဵု သေန်ဒါကၟုဲ စဵုကဵု ထီုတအ်ရ။&lt;ref name=cohenp57&gt;{{harvnb|Cohen|2006|pp=51–58 }}&lt;/ref&gt;

ဒါရာ်တာ ဌာနပေါရာန် ခပတိုန် ညးတၠပညာ နူကဵု အဳတလဳ ၜါတၠ ပရောဖေဿာ လောရေန်ဇြော သေက်ကောနဳ (Professor Lorenzo Cecconi) ပံင်ကောံ ကု သြရ်သဳနဳ တုဲ ကလေင်ဗၟံက်ပ္တိုန် ရုပ်ကသူဂမၠိုင် ပ္ဍဲထီုတအ်ဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;Nizam&quot;&gt;{{cite web |title=Ajanta cave paintings of Nizam era lie in a state of neglect |url=https://www.newindianexpress.com/cities/hyderabad/2018/jul/03/ajanta-cave-paintings-of-nizam-era-lie-in-a-state-of-neglect-1837405.html}}&lt;/ref&gt; ဒါရာ်တာ ဌာနပေါရာန် ဟီုကဵု လောရေန်ဇြော ကေုာံ သြရ်သဳနဳ -

{{quote|ပလေဝ်ထီု ကေုာံ သအးဇ္ၚး ကေုာံ မင်မဲ ပါန်သူဂှ် သ္ဒးဒှ် နကဵုသဘဴဓဝ် ကေုာံ ကွတ်ပညာသိပ္ပံ မကလေင်ဂယိုင်ပတိုန် လမျီုမစုတိလဝ်တုဲ မွဲၜါဗွဝ်ကၠံတေအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;Richard Cohen, ''Beyond Enlightenment: Buddhism, Religion, Modernity'' (2006), p. 51.&lt;/ref&gt;}}

ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ဗီုရုပ်တအ်ဂှ် ကလေင်ဗဵုဂွံအာ မွဲဝါပၠန်ရ။&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;/&gt;

ထီုဂမၠိုင် အဇန္တ မွဲဟာန်ကေုာံ ထီုဨလ္လောရ ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲကရိ (ညးအာတရဴ)ဂမၠိုင် မကၠုင်ဝေင်ဂၠိုင်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲကဵု မဟာရၐတြ၊ ပ္ဍဲတ္ၚဲကၟာတ်ရုင်မ္ဂး မၞိဟ်ၜေတ်ပေင်ဒၟံင်ရ။ ဗွဲတၟေင် မၞိဟ်တအ် မိက်ဂွံဗဵု ရုပ်ကသူဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;Cohen (2006)'s chapter 2 discusses the history and future of visitors to Ajanta.&lt;/ref&gt;

== ဒတန် ကေုာံ ဘာဂမၠိုင် ==

=== ဒတန် ===
[[ဝှာင်:Ajanta Caves 130.jpg|thumb|ထီု ဂၞန်၂၄၊ ထီုဂမၠိုင် အဇန္တဂှ် ဒှ်ထီုမၜံက်ခါဲတၟအ်တုဲ ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဓရံင်ဒဵု ဒေက်စန် (Deccan plateau)]]
ထီုတအ်ဂှ် ၜံက်ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲဇိုင်ကြုင် ဗဒင်ဒဵုတၟအ်၊ ပ္ဍဲသကုတ်ဒဵု ဒေက်စန်၊ ဒဵုတၟအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲအခိင်လအိတ်
The caves are carved out of [[flood basalt]] rock of a cliff, part of the [[Deccan Traps]] formed by successive volcanic eruptions at the end of the [[Cretaceous]] geological period. The rock is layered horizontally, and somewhat variable in quality.&lt;ref&gt;&quot;horizontally bedded alternate flows of massive and [[Amygdule|amygdular]] lava&quot; is a technical description quoted by Cohen (2006), 37&lt;/ref&gt; This variation within the rock layers required the artists to amend their carving methods and plans in places. The inhomogeneity in the rock have also led to cracks and collapses in the centuries that followed, as with the lost portico to cave 1. Excavation began by cutting a narrow tunnel at roof level, which was expanded downwards and outwards; as evidenced by some of the incomplete caves such as the partially-built ''vihara'' caves 21 through 24 and the abandoned incomplete cave 28.{{Sfn|Spink|2006|pp=13–14}}

The sculpture artists likely worked at both excavating the rocks and making the intricate carvings of pillars, roof, and idols; further, the sculpture and painting work inside a cave were integrated parallel tasks.{{Sfn|Spink|2006|p= 28}} A grand gateway to the site was carved, at the apex of the gorge's horseshoe between caves 15 and 16, as approached from the river, and it is decorated with elephants on either side and a [[nāga]], or protective Naga (snake) deity.&lt;ref&gt;Spink, 10; Michell 340&lt;/ref&gt; Similar methods and application of artist talent is observed in other cave temples of India, such as those from Hinduism and Jainism. These include the Ellora Caves, Ghototkacha Caves, [[Elephanta Caves]], [[Bagh Caves]], [[Badami Caves]], [[Aurangabad Caves]]{{Sfn|Spink|2006|pp=21–24, 38, 74–76, 115, 151–153, 280}} and [[Shivleni Caves]].

The caves from the first period seem to have been paid for by a number of different patrons to gain [[Merit (Buddhism)|merit]], with several inscriptions recording the donation of particular portions of a single cave. The later caves were each commissioned as a complete unit by a single patron from the local rulers or their court elites, again for merit in Buddhist [[Saṃsāra (Buddhism)|afterlife beliefs]] as evidenced by inscriptions such as those in Cave 17.{{Sfn|Spink|2006|pp=5, 15, 32–33, 80, 249}} After the death of Harisena, smaller donors motivated by getting merit added small &quot;shrinelets&quot; between the caves or add statues to existing caves, and some two hundred of these &quot;intrusive&quot; additions were made in sculpture, with a further number of intrusive paintings, up to three hundred in cave 10 alone.{{Sfn|Spink|2006|pp=5, 15, 32–33, 80, 126–130, 249–259}}

=== ဘာဂမၠိုင် ===
[[ဝှာင်:061 Cave 4, Side View (34280359075).jpg|thumb|Cave 4: a monastery, or [[vihara]], with its square hall surrounded by monks' cells]]
The majority of the caves are ''[[vihara]]'' halls with symmetrical square plans. To each vihara hall are attached smaller square dormitory cells cut into the walls.{{Sfn|Spink|2006|pp=73–85, 100–104, 182}} A vast majority of the caves were carved in the second period, wherein a shrine or sanctuary is appended at the rear of the cave, centred on a large statue of the Buddha, along with exuberantly detailed reliefs and deities near him as well as on the pillars and walls, all carved out of the natural rock.{{Sfn|Spink|2006|pp=18, 37, 45–46}} This change reflects the shift from Hinayana to Mahāyāna Buddhism. These caves are often called monasteries.

The central square space of the interior of the viharas is defined by square columns forming a more-or-less square open area. Outside this are long rectangular aisles on each side, forming a kind of [[cloister]]. Along the side and rear walls are a number of small cells entered by a narrow doorway; these are roughly square, and have small niches on their back walls. Originally they had wooden doors.&lt;ref&gt;Spink (2006), 148&lt;/ref&gt; The centre of the rear wall has a larger shrine-room behind, containing a large Buddha statue.

The viharas of the earlier period are much simpler, and lack shrines.&lt;ref name=&quot;Harle, 118–122; Michell 335–343&quot;&gt;Harle, 118–122; Michell 335–343&lt;/ref&gt; Spink places the change to a design with a shrine to the middle of the second period, with many caves being adapted to add a shrine in mid-excavation, or after the original phase.&lt;ref&gt;Spink (2006), 142&lt;/ref&gt;

The plan of Cave 1 shows one of the largest viharas, but is fairly typical of the later group. Many others, such as Cave 16, lack the vestibule to the shrine, which leads straight off the main hall. Cave 6 is two viharas, one above the other, connected by internal stairs, with sanctuaries on both levels.&lt;ref&gt;Michell, 338&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;125px&quot; heights=&quot;125px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
ဝှာင်:Ajanta Cave 12 plan to scale.jpg|Cave 12 plan: an early type of vihara (1st century BCE) without internal shrine
ဝှာင်:GrundrissAjantaHoehle1.jpg|Cave 1 plan, a monastery known for its paintings&lt;ref&gt;{{cite book|first=Fred S. |last=Kleiner|title=Gardner's Art through the Ages: A Concise Global History|url=https://books.google.com/books?id=UX9TCwAAQBAJ|year=2016|publisher=Cengage|isbn=978-1-305-57780-0|pages=467–468}}&lt;/ref&gt;
ဝှာင်:Ajanta Cave 6 plan.jpg|Cave 6: a two-storey monastery with &quot;Miracle of Sravasti&quot; and &quot;Temptation of Mara&quot; painted&lt;ref name=&quot;Upadhyap7&quot;/&gt;
ဝှာင်:Ajanta Cave 16 plan.jpg|Cave 16: a monastery featuring two side aisles&lt;ref name=&quot;Upadhyap7&quot;&gt;{{harvnb|Upadhya|1994|pp=7–8, 10}}&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;

=== ဇြပ်လ္ၚောဝ်ကျာ်ဂမၠိုင် ===
 {{multiple image
 | direction = vertical
 | width = 197
 | footer = Top: Interior of Ajanta chaitya hall, Cave 26, photo by Robert Gill (c. 1868); Bottom: James Fergusson painting of Cave 19 worship hall.
 | image1 = Interior of Buddhist chaitya hall, Cave XXVI, Ajanta, c.1868.jpg
 | image2 = Ajanta by Fergusson, cave 19.jpg
 }}
The other type of main hall architecture is the narrower rectangular plan with high arched ceiling type ''[[chaitya]]-griha'' – literally, &quot;the house of stupa&quot;. This hall is longitudinally divided into a nave and two narrower side aisles separated by a symmetrical row of pillars, with a [[stupa]] in the [[apse]].&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Jain|first1=Rajesh K.|last2=Garg|first2=Rajeev|title=Rock-Cut Congregational Spaces in Ancient India|journal=Architectural Science Review| volume=47|issue=2| year=2004|pages=199–203 |doi=10.1080/00038628.2004.9697044|s2cid=110386714}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |first=Suresh |last=Vasant |date=2000 |title=Tulja Leni and Kondivte Caitya-gṛhas: A Structural Analysis |journal=Ars Orientalis |volume=30, Supplement 1. Chāchājī: Professor Walter M. Spink Felicitation Volume |pages=23–32|jstor=4629566 }}&lt;/ref&gt; The stupa is surrounded by pillars and concentric walking space for circumambulation. Some of the caves have elaborate carved entrances, some with large windows over the door to admit light. There is often a colonnaded porch or [[verandah]], with another space inside the doors running the width of the cave. The oldest worship halls at Ajanta were built in the 2nd to 1st century BCE, the newest ones in the late 5th century CE, and the architecture of both resembles the [[Architecture of cathedrals and great churches#Architecture|architecture of a Christian church]], but without the crossing or chapel chevette.&lt;ref&gt;{{cite book|first=David |last=Efurd|editor1-first=Vimalin |editor1-last=Rujivacharakul |editor2-first=H. Hazel |editor2-last=Hahn |display-editors=et al |title=Architecturalized Asia: Mapping a Continent through History|url=https://books.google.com/books?id=FCoWAgAAQBAJ |year=2013|publisher=Hong Kong University Press|isbn=978-988-8208-05-0|pages=140–145}}&lt;/ref&gt; The Ajanta Caves follow the Cathedral-style architecture found in still older rock-cut cave carvings of ancient India, such as the [[Lomas Rishi Cave]] of the [[Ajivika]]s near Gaya in [[Bihar]] dated to the 3rd century BCE.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Born|first1=Wolfgang| title=The Origin and the Distribution of the Bulbous Dome |journal=The Journal of the American Society of Architectural Historians| volume=3| issue=4|year=1943|pages=32–48 |doi=10.2307/901122|jstor=901122}}&lt;/ref&gt; These chaitya-griha are called worship or prayer halls.{{Sfn|Spink|2006|pp=12, 94, 161–162, 228}}&lt;ref&gt;{{cite book|first=Keith |last=Bellows|title=Sacred Places of a Lifetime: 500 of the World's Most Peaceful and Powerful Destinations|url=https://books.google.com/books?id=jNqDFSxR8-MC&amp;pg=PA125|year=2008|publisher=National Geographic Society|isbn=978-1-4262-0336-7|page=125}}&lt;/ref&gt;

The four completed ''chaitya'' halls are caves 9 and 10 from the early period, and caves 19 and 26 from the later period of construction. All follow the typical form found elsewhere, with high ceilings and a central &quot;nave&quot; leading to the stupa, which is near the back, but allows walking behind it, as walking around stupas was (and remains) a common element of Buddhist worship (''[[pradakshina]]''). The later two have high ribbed roofs carved into the rock, which reflect timber forms,&lt;ref&gt;UNESCO, ''Brief description''&lt;/ref&gt; and the earlier two are thought to have used actual timber ribs and are now smooth, the original wood presumed to have perished.&lt;ref&gt;Michell, 339&lt;/ref&gt; The two later halls have a rather unusual arrangement (also found in Cave 10 at Ellora) where the stupa is fronted by a large relief sculpture of the Buddha, standing in Cave 19 and seated in Cave 26.&lt;ref name=&quot;Harle, 118–122; Michell 335–343&quot; /&gt; Cave 29 is a late and very incomplete ''chaitya'' hall.&lt;ref&gt;Spink (2006), 12–13&lt;/ref&gt;

The form of columns in the work of the first period is very plain and un-embellished, with both ''chaitya'' halls using simple octagonal columns, which were later painted with images of the Buddha, people and monks in robes. In the second period columns were far more varied and inventive, often changing profile over their height, and with elaborate carved capitals, often spreading wide. Many columns are carved over all their surface with floral motifs and Mahayana deities, some fluted and others carved with decoration all over, as in cave 1.&lt;ref&gt;Spink (2006), 18, and in the accounts of individual caves; Michell, 336&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Arthur Anthony Macdonell (1909), [https://www.jstor.org/stable/41338504 The Buddhist and Hindu Architecture of India&quot;], ''Journal of the Royal Society of Arts'', Vol. 57, No. 2937 (5 March 1909), pp. 316–329&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;125&quot; heights=&quot;125&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
ဝှာင်:Ajanta Chaitya 10 plan.jpg|Cave 10: a worship hall with Jataka tales-related art (1st century BCE)&lt;ref name=&quot;Upadhyap9&quot;&gt;{{cite book|first=Om Datt |last=Upadhya|title=The Art of Ajanta and Sopoćani: A Comparative Study : an Enquiry in Prāṇa Aesthetics|url=https://books.google.com/books?id=LCPx0R1TqOMC|year=1994|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0990-1|pages=9–11, 14–15}}&lt;/ref&gt;
ဝှာင်:Ajanta Chaitya 9 plan.jpg|Cave 9: a worship hall with early paintings and animal friezes (1st century CE)&lt;ref name=&quot;Upadhyap9&quot;/&gt;
ဝှာင်:Ajanta cave 19 plan.jpg|Cave 19: known for its figures of the Buddha, Kubera and other arts (5th century CE)&lt;ref name=&quot;Upadhyap9&quot;/&gt;
ဝှာင်:Ajanta Cave 19 longitudinal section.jpg|Cave 19: another view (5th century CE)
&lt;/gallery&gt;

== ကသူ ==
[[ဝှာင်:Life circle of Lord Buddha - A marvel of painting inside Ajanta Cave.jpg|thumb|150px|Painted ceiling depicting ''Life circle of Lord Buddha'']]
The paintings in the Ajanta caves predominantly narrate the [[Jataka tales]]. These are Buddhist legends describing the previous births of the Buddha. These fables embed ancient morals and cultural lores that are also found in the fables and legends of Hindu and Jain texts. The Jataka tales are exemplified through the life example and sacrifices that the Buddha made in hundreds of his past incarnations, where he is depicted as having been reborn as an animal or human.&lt;ref name=&quot;RingWatson2012p17&quot;&gt;{{cite book|first1=Trudy |last1=Ring|first2=Noelle |last2=Watson|first3=Paul |last3=Schellinger|title=Asia and Oceania: International Dictionary of Historic Places|url=https://books.google.com/books?id=voerPYsAB5wC&amp;pg=PA17 |year =2012|publisher =Routledge|isbn =978-1-136-63979-1|pages= 17–19}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Spink|2009|pp=147–148}}&lt;ref name=&quot;Upadhyafresco&quot;&gt;{{harvnb|Upadhya|1994|pp=9–14, 68–84}}&lt;/ref&gt;

Mural paintings survive from both the earlier and later groups of caves. Several fragments of murals preserved from the earlier caves (Caves 10 and 11) are effectively unique survivals of ancient painting in India from this period, and &quot;show that by [[Sātavāhana]] times, if not earlier, the Indian painters had mastered an easy and fluent naturalistic style, dealing with large groups of people in a manner comparable to the reliefs of the [[Sanchi|Sāñcī]] toraņa crossbars&quot;.{{Sfn|Harle|1994|p=355}} Some connections with the [[Gandhara art|art of Gandhara]] can also be noted, and there is evidence of a shared artistic idiom.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Brancaccio|first1=Pia|title=The Buddhist Caves at Aurangabad: Transformations in Art and Religion|date=2010|publisher=Brill|isbn=978-9004185258|page=107|url=https://books.google.com/books?id=m_4pXm7dD78C&amp;pg=PA107|language=en}}&lt;/ref&gt;

Four of the later caves have large and relatively well-preserved mural paintings which, states James Harle, &quot;have come to represent Indian mural painting to the non-specialist&quot;,{{Sfn|Harle|1994|p=355}} and represent &quot;the great glories not only of Gupta but of all Indian art&quot;.{{Sfn|Harle|1994|p=356}} They fall into two stylistic groups, with the most famous in Caves 16 and 17, and apparently later paintings in Caves 1 and 2. The latter group were thought to be a century or later than the others, but the revised chronology proposed by Spink would place them in the 5th century as well, perhaps contemporary with it in a more progressive style, or one reflecting a team from a different region.{{Sfn|Harle|1994|pp= 355–361}} The Ajanta frescos are classical paintings and the work of confident artists, without cliches, rich and full. They are luxurious, sensuous and celebrate physical beauty, aspects that early Western observers felt were shockingly out of place in these caves presumed to be meant for religious worship and ascetic monastic life.{{Sfn|Harle|1994|p=359}}

The paintings are in &quot;dry [[fresco]]&quot;, painted on top of a dry plaster surface rather than into wet plaster.{{Sfn|Harle|1994|p= 361}} All the paintings appear to be the work of painters supported by discriminating connoisseurship and sophisticated patrons from an urban atmosphere. We know from literary sources that painting was widely practised and appreciated in the Gupta period. Unlike much Indian mural painting, compositions are not laid out in horizontal bands like a frieze, but show large scenes spreading in all directions from a single figure or group at the centre.{{Sfn|Harle|1994|p=359}} The ceilings are also painted with sophisticated and elaborate decorative motifs, many derived from sculpture.{{Sfn|Harle|1994|pp= 355–361}} The paintings in cave 1, which according to Spink was commissioned by [[Harishena|Harisena]] himself, concentrate on those Jataka tales which show previous lives of the Buddha as a king, rather than as deer or elephant or another Jataka animal. The scenes depict the Buddha as about to renounce the royal life.&lt;ref name=&quot;Spink 2008&quot;&gt;{{harvnb|Spink|2008}}&lt;/ref&gt;

In general the later caves seem to have been painted on finished areas as excavating work continued elsewhere in the cave, as shown in caves 2 and 16 in particular.{{Sfn|Spink|2006|pp= 28–29}} According to Spink's account of the chronology of the caves, the abandonment of work in 478 after a brief busy period accounts for the absence of painting in places including cave 4 and the shrine of cave 17, the later being plastered in preparation for paintings that were never done.&lt;ref name=&quot;Spink 2008&quot; /&gt;
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
ဝှာင်:Aurangabad - Ajanta Caves (55).JPG|Cave 2, showing the extensive paint loss of many areas. It was never finished by its artists, and shows Vidhura Jataka.{{Sfn|Spink|2009|p=148, Figure 46}}
ဝှာင်:Ajanta cave 17, frescoes above a lintel.JPG|Cave 17 verandah doorway; eight Buddhas above eight couples{{Sfn|Spink|2009|pp=201–202}}&lt;ref&gt;{{cite book|first1=George |last1=Michell|first2=Philip H. |last2=Davies|title=The Penguin Guide to the Monuments of India: Buddhist, Jain, Hindu|url=https://books.google.com/books?id=eqtNAAAAYAAJ|year=1989|publisher=Penguin|isbn=978-0670806966|page=340}}&lt;/ref&gt;
ဝှာင်:Coming Of Sinhala (Mural At Ajanta In Cave No 17).jpg|Section of the mural in Cave 17, the 'coming of [[Sinhalese people|Sinhala]]'. The prince ([[Prince Vijaya]]) is seen in both groups of elephants and riders.
ဝှာင်:Hamsa jâtaka, Ajanta, India.jpg|Hamsa jâtaka, cave 17: the Buddha as the golden goose in his previous life{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|p=91}}
ဝှာင်:Aurangabad - Ajanta Caves (13).JPG|Cave 13
&lt;/gallery&gt;

== Spink's chronology and cave history ==
[[Walter Spink]] has over recent decades developed a very precise and circumstantial chronology for the second period of work on the site, which unlike earlier scholars, he places entirely in the 5th century. This is based on evidence such as the inscriptions and artistic style, dating of nearby cave temple sites, comparative chronology of the dynasties, combined with the many uncompleted elements of the caves.{{Sfn|Spink|2006|pp=1–16}} He believes the earlier group of caves, which like other scholars he dates only approximately, to the period &quot;between 100 BCE – 100 CE&quot;, were at some later point completely abandoned and remained so &quot;for over three centuries&quot;. This changed during the Hindu emperor [[Harishena]] of the [[Vakataka Dynasty]],&lt;ref name=cohen83 /&gt; who reigned from 460 to his death in 477, who sponsored numerous new caves during his reign. Harisena's rule extended the Central Indian Vakataka Empire to include a stretch of the east coast of India; the [[Gupta Empire]] ruled northern India at the same period, and the [[Pallava dynasty]] much of the south.&lt;ref name=&quot;Spink 2006, 4&quot; /&gt;

[[ဝှာင်:Ajanta Cave 26 Dagoba with praying monks.jpg|thumb|upright|Buddhist monks praying in front of the Dagoba of Chaitya Cave 26]]
According to Spink, Harisena encouraged a group of associates, including his prime minister Varahadeva and Upendragupta, the sub-king in whose territory Ajanta was, to dig out new caves, which were individually commissioned, some containing inscriptions recording the donation. This activity began in many caves simultaneously about 462. This activity was mostly suspended in 468 because of threats from the neighbouring Asmaka kings. Thereafter work continued on only Caves 1, Harisena's own commission, and 17–20, commissioned by Upendragupta. In 472 the situation was such that work was suspended completely, in a period that Spink calls &quot;the Hiatus&quot;, which lasted until about 475, by which time the Asmakas had replaced Upendragupta as the local rulers.&lt;ref&gt;Spink (2006), 4–5&lt;/ref&gt;

Work was then resumed, but again disrupted by Harisena's death in 477, soon after which major excavation ceased, except at cave 26, which the Asmakas were sponsoring themselves. The Asmakas launched a revolt against Harisena's son, which brought about the end of the Vakataka Dynasty. In the years 478–480 CE major excavation by important patrons was replaced by a rash of &quot;intrusions&quot; – statues added to existing caves, and small shrines dotted about where there was space between them. These were commissioned by less powerful individuals, some monks, who had not previously been able to make additions to the large excavations of the rulers and courtiers. They were added to the facades, the return sides of the entrances, and to walls inside the caves.&lt;ref&gt;Spink (2006), 5–6&lt;/ref&gt; According to Spink, &quot;After 480, not a single image was ever made again at the site&quot;.&lt;ref&gt;Spink (2006), 6&lt;/ref&gt; However, there exists a Rashtrakuta inscription outside of cave 26 dateable to end of seventh or early 8th century, suggesting the caves were not abandoned until then.

Spink does not use &quot;circa&quot; in his dates, but says that &quot;one should allow a margin of error of one year or perhaps even two in all cases&quot;.&lt;ref&gt;Spink (2009), xx (quoted); Spink (2006), 15–16&lt;/ref&gt;

=== Hindu and Buddhist sponsorship ===
The Ajanta Caves were built in a period when both the Buddha and the Hindu gods were simultaneously revered in Indian culture. According to Spink and other scholars, the royal [[Vakataka]] sponsors of the Ajanta Caves probably worshipped both Hindu and Buddhist gods.&lt;ref name=cohen83 /&gt;{{Sfn|Spink|2006|p=180}} This is evidenced by inscriptions in which these rulers, who are otherwise known as Hindu devotees, made Buddhist dedications to the caves.&lt;ref name=&quot;SpinkVol5P180&quot;/&gt; According to Spink,

{{Quote|
That one could worship both the Buddha and the Hindu gods may well account for Varahadeva's participation here, just as it can explain why the emperor Harisena himself could sponsor the remarkable Cave 1, even though most scholars agree that he was certainly a Hindu, like earlier Vakataka kings.
|Walter Spink|''Ajanta: History and Development, Cave by Cave'',{{Sfn|Spink|2006|p=180}}}}

A terracotta plaque of [[Durga|Mahishasuramardini]], also known as [[Durga]], was also found in a burnt-brick [[vihara]] monastery facing the caves on the right bank of the river [[Waghora]] that has been recently excavated.&lt;ref name=&quot;AjantaASI&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ASI Ajanta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;The Early Development of the Cave 2&quot;&gt;&quot;Recent excavations have unearthed valuable material including a brick monastery that had a stūpa, a gold coin of the Byzantine King Theodosius, an image of Mahiṣāsuramardinī, implements, vessels, and other objects. For a full report, see ‘Excavation at Ajanta: District Aurangabad’, in Indian Archaeology 2000 2001 A Review (New Delhi: Archaeological Survey of India, 2006), pp. 92-97&quot; in {{cite journal |last1=Singh |first1=Rajesh Kumar |title=The Early Development of the Cave 26-Complex at Ajanta |journal=South Asian Studies |date=March 2012 |volume=28 |issue=1 |pages=37–68 |doi=10.1080/02666030.2012.659906|s2cid=161425050 }}&lt;/ref&gt; This suggest that the deity was possibly under worship by the artisans.&lt;ref name=&quot;AjantaASI&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ASI Ajanta&quot;/&gt; According to Yuko Yokoschi and Walter Spink, the excavated artifacts of the 5th century near the site suggest that the Ajanta caves deployed a huge number of builders.{{sfn|Spink|2009|p=14 with footnote 3}}&lt;ref&gt;{{cite book|first=Yuko |last=Yokochi|editor-first=Hans |editor-last=Bakker|title=The Vākāṭaka Heritage: Indian Culture at the Crossroads|url=https://books.google.com/books?id=7CFuAAAAMAAJ|year=2004|publisher=Egbert Forsten|isbn=978-90-6980-148-3|pages=172, context: 167–178}}&lt;/ref&gt;

== Individual caves ==
[[ဝှာင်:Ajanta caves full panorama with cave numbers.jpg|center|thumb|800px|Ajanta Caves panorama with cave numbers. The caves are numbered from right to left, except for the later discovered cave 29, located high above Cave 21. Also, cave 30 is located between caves 15 and 16, nearer the river bed (cave invisible here). Chaitya halls are boxed (9, 10, 19, 26), and minor caves are indicated by a smaller type.]]

=== Cave 1 ===
[[ဝှာင်:AjantaHoehle1VerandaPanorama.jpg|thumb|400px|Front of Cave 1]]
{{multiple image
| align = right
| image1 = 015 Cave 1, Main Shrine and Paintings (33470082003).jpg
| width1 = 194
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = Indien ajanta2.jpg
| width2 = 201
| alt2 =
| caption2 =
| footer = Cave 1, interior
}}
Cave 1 was built on the eastern end of the horseshoe-shaped scarp and is now the first cave the visitor encounters. This cave, when first made, would have been a less prominent position, right at the end of the row. According to Spink, it is one of the last caves to have been excavated, when the best sites had been taken, and was never fully inaugurated for worship by the dedication of the Buddha image in the central shrine. This is shown by the absence of sooty deposits from butter lamps on the base of the shrine image, and the lack of damage to the paintings that would have happened if the garland-hooks around the shrine had been in use for any period of time. Spink states that the Vākāṭaka Emperor [[Harishena]] was the benefactor of the work, and this is reflected in the emphasis on imagery of royalty in the cave, with those Jataka tales being selected that tell of those previous lives of the Buddha in which he was royal.{{Sfn|Spink|2006|pp= 17, 31}}

The cliff has a more steep slope here than at other caves, so to achieve a tall grand facade it was necessary to cut far back into the slope, giving a large courtyard in front of the facade. There was originally a columned portico in front of the present facade, which can be seen &quot;half-intact in the 1880s&quot; in pictures of the site, but this fell down completely and the remains, despite containing fine carvings, were carelessly thrown down the slope into the river, from where they have been lost.&lt;ref&gt;Spink (2006), 17; [http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/g/019pho0001000s4u00462000.html 1869 photo by Robert Gill] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140323194744/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/g/019pho0001000s4u00462000.html |date=2014-03-23 }} at the [[British Library]], showing the porch already rather less than &quot;half-intact&quot;&lt;/ref&gt;

[[ဝှာင်:008 Cave 1, In the Forest (34239644366).jpg|thumb|The frieze over the frontage of Cave 1 front shows elephants, horses, bulls, lions, apsaras and meditating monks.]]
This cave (35.7 m × 27.6 m)&lt;ref name=asicave1to29/&gt; has one of the most elaborate carved façades, with relief sculptures on entablature and ridges, and most surfaces embellished with decorative carving. There are scenes carved from the life of the Buddha as well as a number of decorative motifs. A two-pillared portico, visible in the 19th-century photographs, has since perished. The cave has a frontcourt with cells fronted by pillared vestibules on either side. These have a high plinth level. The cave has a porch with simple cells on both ends. The absence of pillared vestibules on the ends suggests that the porch was not excavated in the latest phase of Ajanta when pillared vestibules had become customary. Most areas of the porch were once covered with murals, of which many fragments remain, especially on the ceiling. There are three doorways: a central doorway and two side doorways. Two square windows were carved between the doorways to brighten the interiors.{{Sfn|Spink|2006|pp= 17–21}}

Each wall of the hall inside is nearly {{convert|40|ft|m}} long and {{convert|20|ft|m}} high. Twelve pillars make a square colonnade inside supporting the ceiling, and creating spacious aisles along the walls. There is a shrine carved on the rear wall to house an impressive seated image of the Buddha, his hands being in the ''dharmachakrapravartana [[mudra]].'' There are four cells on each of the left, rear, and the right walls, though due to rock fault there are none at the ends of the rear aisle.{{Sfn|Spink|2006|pp= 20–23}}

[[:Commons:Category:Cave 1, Ajanta|The paintings of Cave 1]] cover the walls and the ceilings. They are in a fair state of preservation, although the full scheme was never completed. The scenes depicted are mostly didactic, devotional, and ornamental, with scenes from the [[Jataka]] stories of the Buddha's former lives as a [[bodhisattva]], the life of the [[Gautama Buddha]], and those of his veneration. The two most famous individual painted images at Ajanta are the two over-life-size figures of the protective bodhisattvas [[Padmapani]] and [[Vajrapani]] on either side of the entrance to the Buddha shrine on the wall of the rear aisle (see illustrations above).{{Sfn|Spink|2006|pp= 29–31}}{{Sfn|Harle|1994|pp=359–361}} Other significant frescos in Cave 1 include the Sibi, Sankhapala, Mahajanaka, Mahaummagga, and Champeyya Jataka tales. The cave-paintings also show the Temptation of Mara, the miracle of Sravasti where the Buddha simultaneously manifests in many forms, the story of Nanda, and the story of Siddhartha and Yasodhara.{{sfn|Spink|2009|pp=78, 132–135}}&lt;ref name=&quot;Upadhyafresco&quot;/&gt;

&lt;gallery widths=&quot;125px&quot; heights=&quot;125px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
ဝှာင်:Meister des Mahâjanaka Jâtaka 001.jpg|One of four frescos for the Mahajanaka Jataka tale: the king announces his abdication to become an [[asceticism|ascetic]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mahajanaka Jataka: Ajanta Cave 1|url=http://dcl.elevator.umn.edu/asset/viewAsset/56d1729c7d58aed50a8c4a98#56d1729d7d58aed50a8c4a9c|website=University of Minnesota}}&lt;/ref&gt;
ဝှာင်:Ajanta Cave 1 Mahajanaka Jataka mural detail.jpg|Sibi Jataka: the king undergoes the traditional rituals for renunciants. He receives a ceremonial bath.&lt;ref name=behlpaint&gt;Benoy Behl (2004), [http://www.frontline.in/static/html/fl2120/stories/20041008000106400.htm Ajanta, the fountainhead], Frontline, Volume 21, Issue 20&lt;/ref&gt;{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=32–33, Plate XI}}
ဝှာင်:Bodhi Ajanta.jpg|The [[Bodhisattva]] of compassion [[Padmapani]] with lotus&lt;ref name=behlpaint/&gt;{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=8–9, Plate IV}}
ဝှာင်:023 Cave 1, Vajrapani (33896242100).jpg|The [[Vajrapani]]&lt;ref name=behlpaint/&gt;{{Sfn|Spink|2009|pp=138–140}}
&lt;/gallery&gt;

=== Cave 2 ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta Caves 18.jpg
| width1 = 237
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = 041 Cave 2, Main Shrine and Ceiling (33438141474).jpg
| width2 = 237
| alt2 =
| caption2 =
| footer = Outside view and main hall with shrine, Cave 2.
}}
Cave 2, adjacent to Cave 1, is known for the paintings that have been preserved on its walls, ceilings, and pillars. It looks similar to Cave 1 and is in a better state of preservation. This cave is best known for its feminine focus, intricate rock carvings and paint artwork yet it is incomplete and lacks consistency.{{Sfn|Spink|2009|pp=74–75}}&lt;ref name=picron245&gt;Claudine Bautze-Picron (2002), [https://www.jstor.org/stable/29757545 Nidhis and Other Images of Richness and Fertility in Ajaṇṭā], East and West, Vol. 52, No. 1/4 (December 2002), pp. 245–251&lt;/ref&gt; One of the 5th-century frescos in this cave also shows children at a school, with those in the front rows paying attention to the teacher, while those in the back row are shown distracted and acting.{{Sfn|Spink|2009|pp=150–152}}

Cave 2 (35.7 m × 21.6 m)&lt;ref name=asicave1to29/&gt; was started in the 460s, but mostly carved between 475 and 477 CE, probably sponsored and influenced by a woman closely related to emperor Harisena.{{Sfn|Spink|2006|pp=7–8, 40–43}} It has a porch quite different from Cave 1. Even the façade carvings seem to be different. The cave is supported by robust pillars, ornamented with designs. The front porch consists of cells supported by pillared [[Vestibule (architecture)|vestibules]] on both ends.{{Sfn|Spink|2006|pp=40–54}}

[[ဝှာင်:Ajanta si01-0368.jpg|thumb|Colonnades with high-reliefs in the veranda]]
The hall has four [[colonnade]]s which are supporting the ceiling and surrounding a square in the center of the hall. Each arm or colonnade of the square is parallel to the respective walls of the hall, making an aisle in between. The colonnades have rock-beams above and below them. The capitals are carved and painted with various decorative themes that include ornamental, human, animal, vegetative, and semi-divine motifs.{{Sfn|Spink|2006|pp=40–54}} Major carvings include that of goddess [[Hariti]]. She is a Buddhist deity who originally was the demoness of smallpox and a child eater, who the Buddha converted into a guardian goddess of fertility, easy child birth and one who protects babies.&lt;ref name=picron245 /&gt;{{Sfn|Spink|2009|pp=150–152}}

[[:Commons:Category:Cave 2, Ajanta|The paintings on the ceilings and walls of Cave 2]] have been widely published. They depict the Hamsa, Vidhurapandita, Ruru, Kshanti Jataka tales and the Purna Avadhana. Other frescos show the miracle of Sravasti, Ashtabhaya Avalokitesvara and the dream of Maya.&lt;ref name=&quot;Upadhyafresco&quot;/&gt;{{sfn|Spink|2009|pp=147–148}} Just as the stories illustrated in cave 1 emphasise kingship, those in cave 2 show many noble and powerful women in prominent roles, leading to suggestions that the patron was an unknown woman.&lt;ref name=&quot;Spink 2006, 13–14&quot;&gt;{{harvnb|Spink|2006|pp= 13–14}}&lt;/ref&gt; The porch's rear wall has a doorway in the center, which allows entrance to the hall. On either side of the door is a square-shaped window to brighten the interior.

&lt;gallery widths=&quot;125px&quot; heights=&quot;125px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
ဝှာင်:044 Cave 2, Paintings and Pillar (34149165821).jpg|Cave 2 fresco above the right door shows Buddha in [[Tushita]] heaven{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=48–49, Plates XVII–XX}}
ဝှာင်:Ajanta Cave 2 Birth of the Buddha.jpg|A scene from Vidurapandita Jataka: the birth of the Buddha{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=48–49, Plates XVII–XX}}
ဝှာင်:Ajanta cave 2, girls detail.jpg|The artworks of Cave 2 are known for their feminine focus, such as these two females{{Sfn|Spink|2009|pp=74–75}}
ဝှာင်:045 Cave 2, Many Buddhas (34122766502).jpg|The Miracle of Sravasti{{sfn|Spink|2005|pp= 3–4, 91 footnote 59, 259}}
&lt;/gallery&gt;

=== Cave 3 ===
Cave 3 is merely a start of an excavation; according to Spink it was begun right at the end of the final period of work and soon abandoned.&lt;ref name=&quot;Spink 2006, 8&quot;&gt;{{harvnb|Spink|2006|p= 8}}&lt;/ref&gt;

This is an incomplete monastery and only the preliminary excavations of pillared [[veranda]] exist. The cave was one of the last projects to start at the site. Its date could be ascribed to circa 477 CE&lt;ref&gt;(Spink 2005–2013)&lt;/ref&gt;{{full citation needed|date=August 2018}}, just before the sudden death of Emperor Harisena. The work stopped after the scooping out of a rough entrance of the hall.{{citation needed|date=August 2018}}

=== Cave 4 ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta Cave 4 Exterior.jpg
| width1 = 270
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = 060 Cave 4, Main Shrine (34280369085).jpg
| width2 = 245
| alt2 =
| caption2 =
| footer = Exterior view and interior hall of Cave 4
}}
{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta Cave 4 Hall door.jpg
| width1 = 150
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = Ajanta Cave 4, Decorated back pillars.jpg
| width2 = 149
| alt2 =
| caption2 =
| footer = Ajanta hall door (left) and cave pillars
}}
Cave 4, a [[Vihara]], was sponsored by Mathura, likely not a noble or courtly official, rather a wealthy devotee.{{sfn|Spink|2006|pp=58–61}} This is the largest vihara in the inaugural group, which suggests he had immense wealth and influence without being a state official. It is placed at a significantly higher level, possibly because the artists realized that the rock quality at the lower and same level of other caves was poor and they had a better chance of a major vihara at an upper location. Another likely possibility is that the planners wanted to carve into the rock another large cistern to the left courtside for more residents, mirroring the right, a plan implied by the height of the forward cells on the left side.{{sfn|Spink|2006|pp=58–61}}

The Archaeological Survey of India dates it to the 6th century CE.&lt;ref name=asicave1to29/&gt; Spink, in contrast, dates this cave's inauguration a century earlier, to about 463 CE, based on construction style and other inscriptions.{{sfn|Spink|2006|pp=58–61}} Cave 4 shows evidence of a dramatic collapse of its ceiling in the central hall, likely in the 6th century, something caused by the vastness of the cave and geological flaws in the rock. Later, the artists attempted to overcome this geological flaw by raising the height of the ceiling through deeper excavation of the embedded basalt lava.{{sfn|Spink|2009|pp=53–55}}

[[ဝှာင်:067 Cave 4, Buddhas, Sitting and Standing (34123205802).jpg|thumb|left|Cave 4: The Buddha in a preaching pose flanked by [[bodhisattva]]s]]
The cave has a squarish plan, houses a colossal image of the Buddha in preaching pose flanked by bodhisattvas and celestial nymphs hovering above. It consists, of a verandah, a hypostylar hall, sanctum with an antechamber and a series of unfinished cells. This monastery is the largest among the Ajanta caves and it measures nearly {{convert|970|m2}} (35m × 28m).&lt;ref name=asicave1to29&gt;{{cite web|url = http://asi.nic.in/asi_monu_whs_ajanta_caves.asp|title = World Heritage Sites – About Ajanta Caves 01 to 29|publisher = Archaeological Survey of India |year = 2015|access-date = 22 October 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20120501151253/http://asi.nic.in/asi_monu_whs_ajanta_caves.asp|archive-date = 1 May 2012|url-status = dead|df = dmy-all}}&lt;/ref&gt; The door frame is exquisitely sculpted flanking to the right is carved Bodhisattva as reliever of Eight Great Perils. The rear wall of the verandah contains the panel of litany of [[Avalokiteśvara]]. The cave's ceiling collapse likely affected its overall plan, caused it being left incomplete. Only the Buddha's statue and the major sculptures were completed, and except for what the sponsor considered most important elements all other elements inside the cave were never painted.{{sfn|Spink|2009|pp=53–55}}

=== Cave 5 ===
[[:Commons:Category:Cave 5, Ajanta|Cave 5, an unfinished excavation]] was planned as a monastery (10.32 × 16.8 m). Cave 5 is devoid of sculpture and architectural elements except the door frame. The ornate carvings on the frame has female figures with mythical ''makara'' creatures found in ancient and medieval era Indian arts.&lt;ref name=asicave1to29/&gt; The cave's construction was likely initiated about 465 CE but abandoned because the rock has geological flaws. The construction was resumed in 475 CE after Asmakas restarted work at the Ajanta caves, but abandoned again as the artists and sponsor redesigned and focussed on an expanded Cave 6 that abuts Cave 5.{{sfn|Spink|2006|pp=81–82}}

=== Cave 6 ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta Cave 6 Outside.jpg
| width1 = 160
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = 076 Cave 7, Main Shrine (34239859596).jpg
| width2 = 200
| alt2 =
| caption2 =
| image3 = Ajanta Cave 6, shrine door artwork, lower storey, 1878 sketch 2.jpg
| width3 = 110
| alt3 =
| caption3 =
| footer = A view of the entrance and two storeys (left), upper-level hall, and artwork on sanctum's door frame
}}
Cave 6 is two-storey monastery (16.85 × 18.07 m). It consists of a sanctum, a hall on both levels. The lower level is pillared and has attached cells. The upper hall also has subsidiary cells. The sanctums on both level feature a Buddha in the teaching posture. Elsewhere, the Buddha is shown in different mudras. The lower level walls depict the [[Shravasti|Miracle of Sravasti]] and the [[Mara (demon)|Temptation of Mara]] legends.&lt;ref name=asicave1to29/&gt;&lt;ref name=&quot;Upadhya1994p10&quot;&gt;{{harvnb|Upadhya|1994|pp=10–11}}&lt;/ref&gt; Only the lower floor of cave 6 was finished. The unfinished upper floor of cave 6 has many private votive sculptures, and a shrine Buddha.&lt;ref name=&quot;Spink 2006, 8&quot; /&gt;

The lower level of the Cave 6 likely was the earliest excavation in the second stage of construction.&lt;ref name=&quot;Upadhyap7&quot;/&gt; This stage marked the Mahayana theme and Vakataka renaissance period of Ajanta reconstruction that started about four centuries after the earlier Hinayana theme construction.&lt;ref name=&quot;Upadhyap7&quot;/&gt;{{sfn|Spink|2006|pp=83–89, 98–103}} The upper storey was not envisioned in the beginning, it was added as an afterthought, likely around the time when the architects and artists abandoned further work on the geologically-flawed rock of Cave 5 immediately next to it. Both lower and upper Cave 6 show crude experimentation and construction errors.{{sfn|Spink|2006|pp=83–91}} The cave work was most likely in progress between 460 and 470 CE, and it is the first that shows attendant Bodhisattvas.{{sfn|Spink|2006|pp=90–93}} The upper cave construction probably began in 465, progressed swiftly, and much deeper into the rock than the lower level.{{sfn|Spink|2006|pp=98–99}}

The walls and sanctum's door frame of the both levels are intricately carved. These show themes such as ''makaras'' and other mythical creatures, apsaras, elephants in different stages of activity, females in waving or welcoming gesture. The upper level of Cave 6 is significant in that it shows a devotee in a kneeling posture at the Buddha's feet, an indication of devotional worship practices by the 5th century.&lt;ref name=&quot;Upadhya1994p10&quot;/&gt;{{sfn|Spink|2005|pages=93, 193–194}} The colossal Buddha of the shrine has an elaborate throne back, but was hastily finished in 477/478 CE, when king Harisena died.&lt;ref name=&quot;Spink 87&quot;/&gt; The shrine antechamber of the cave features an unfinished sculptural group of the Six Buddhas of the Past, of which only five statues were carved.&lt;ref name=&quot;Spink 87&quot;&gt;{{cite book|last1=Spink|first1=Walter M.|title=Ajanta: Painting, sculpture, architecture|date=2005|publisher=Brill|isbn=978-9004149830|pages=87, 169–170|url=https://books.google.com/books?id=3me7pY6zJyEC |language=en}}&lt;/ref&gt; This idea may have been influenced from those in [[Bagh Caves]] of [[Madhya Pradesh]].&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Spink|first1=Walter M.|title=Ajanta: Painting, sculpture, architecture|date=2005|publisher=Brill|isbn=978-9004149830|pages=66–67|url=https://books.google.com/books?id=3me7pY6zJyEC |language=en}}&lt;/ref&gt;
{{Clear}}
&lt;gallery widths=&quot;125&quot; heights=&quot;125&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
ဝှာင်:075 Cave 6, Painting Fragments (34239868756).jpg|The most intact painting in Cave 6: Buddha seated in dharma-chakra-mudra{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=74–75}}
ဝှာင်:Gosh.jpg|Painting showing the Mahayana devotional worship to the Buddha&lt;ref name=&quot;Upadhya1994p10&quot; /&gt;{{sfn|Spink|2005|pages=93, 193–194}}
ဝှာင်:Upper Floor, Cave No. 6, Ajanta Caves - 1.jpg|Buddha in the upper level, deer below and apsaras above (artificial lighting){{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=76–77}}&lt;ref&gt;{{cite book|first=Walter |last=Spink|title=Ajanta: History and Development, Volume 6 Defining Features|url=https://books.google.com/books?id=PdlXAwAAQBAJ&amp;pg=PA37|year=2014|publisher=Brill Academic|isbn=978-90-474-4465-7|pages=97, 99 figures 32–33}}&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;

=== Cave 7 ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = Aurangabad - Ajanta Caves (57).JPG
| width1 = 205
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = 080 Cave 8, Main Shrine and Reliefs (34123127702).jpg
| width2 = 237
| alt2 =
| caption2 =
| footer = External view of Cave 7, and inside shrine
}}
The Cave 7 is also a monastery (15.55 × 31.25 m) but a single storey. It consists of a sanctum, a hall with octagonal pillars, and eight small rooms for monks. The sanctum Buddha is shown in preaching posture. There are many art panels narrating Buddhist themes, including those of the Buddha with Nagamuchalinda and Miracle of Sravasti.&lt;ref name=asicave1to29/&gt;

Cave 7 has a grand facade with two porticos. The veranda has eight pillars of two types. One has an octagonal base with amalaka and lotus capital. The other lacks a distinctly shaped base, features an octagonal shaft instead with a plain capital.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|p=77}} The veranda opens into an antechamber. On the left side in this antechamber are seated or standing sculptures such as those of 25 carved seated Buddhas in various postures and facial expressions, while on the right side are 58 seated Buddha reliefs in different postures, all placed on lotus.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|p=77}} These Buddhas and others on the inner walls of the antechamber are a sculptural depiction of the [[The Twin Miracle|Miracle of Sravasti]] in Buddhist theology.{{Sfn|Spink|2009|pp= xii, 87–89}} The bottom row shows two Nagas (serpents with hoods) holding the blooming lotus stalk.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|p=77}} The antechamber leads to the sanctum through a door frame. On this frame are carved two females standing on ''makaras'' (mythical sea creatures). Inside the sanctum is the Buddha sitting on a lion throne in cross legged posture, surrounded by other Bodhisattva figures, two attendants with ''chauris''{{which lang|date=May 2020}} and flying apsaras above.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|p=77}}

Perhaps because of faults in the rock, Cave 7 was never taken very deep into the cliff. It consists only of the two porticos and a shrine room with antechamber, with no central hall. Some cells were fitted in.{{Sfn|Spink|2006|pp= 8–9}} The cave artwork likely underwent revisions and refurbishments over time. The first version was complete by about 469 CE, the myriad Buddhas added and painted a few years later between 476 and 478 CE.{{Sfn|Spink|2009|pp= 87–89}}
{{Clear}}
&lt;gallery widths=&quot;125px&quot; heights=&quot;125px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
ဝှာင်:Plan of Ajanta Cave 7, 1850 sketch.jpg|Cave 7 plan (Robert Gill sketch, 1850)&lt;ref&gt;Panoramic view [https://www.google.com/culturalinstitute/beta/streetview/ajanta-cave-no-8/nQHlGRr2Q_zX_w Google streetview]&lt;/ref&gt;
ဝှာင်:1880 sketch antechamber reliefs Cave 7 Ajanta Maharashtra India.jpg|Cave 7: Buddhas on the antechamber left wall (James Burgess sketch, 1880){{Sfn|Spink|2009|pp= xii, 87–89}}
ဝှာင်:Ajanta si01-0403.jpg|Buddhas on the antechamber's right wall{{Sfn|Spink|2009|pp= xii, 87–89}}
ဝှာင်:Ajanta Caves 47.jpg|The shallow corridor before the shrine
&lt;/gallery&gt;

=== Cave 8 ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta Cave 8 exterior view.jpg
| width1 = 190
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = Ground Plan of Ajanta Cave 8, 1850 sketch.jpg
| width2 = 150
| alt2 =
| caption2 =
| footer = External view of Cave 8, with plan. Cave 8 is small, and located at the lowest level in Ajanta, just below the walkway between Caves 7 and 9.
}}
Cave 8 is another unfinished monastery (15.24 × 24.64 m). For many decades in the 20th-century, this cave was used as a storage and generator room.{{Sfn|Spink|2006|pp= 8–9, 127–130}} It is at the river level with easy access, relatively lower than other caves, and according to Archaeological Survey of India it is possibly one of the earliest monasteries. Much of its front is damaged, likely from a landslide.&lt;ref name=asicave1to29/&gt; The cave excavation proved difficult and probably abandoned after a geological fault consisting of a mineral layer proved disruptive to stable carvings.{{Sfn|Spink|2006|pp= 8–9, 127–130}}{{Sfn|Spink|2009|pp= 10, 88}}

Spink, in contrast, states that Cave 8 is perhaps the earliest cave from the second period, its shrine an &quot;afterthought&quot;. It may well be the oldest Mahayana monastery excavated in India, according to Spink.{{Sfn|Spink|2006|pp= 8–9}} The statue may have been loose rather than carved from the living rock, as it has now vanished. The cave was painted, but only traces remain.{{Sfn|Spink|2006|pp= 8–9}}

=== Cave 9 ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta Cave 9.jpg
| width1 = 165
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = Entrance façade of Ajanta Cave 9, Maharashtra India, 1878 sketch 2.jpg
| width2 = 150
| alt2 =
| caption2 =
| footer = Entrance to the Cave 9 worship hall. Right: An 1878 sketch.
}}
Caves 9 and 10 are the two ''chaitya'' or worship halls from the 2nd to 1st century BCE – the first period of construction, though both were reworked upon the end of the second period of construction in the 5th century CE.

Cave 9 (18.24 m × 8.04 m)&lt;ref name=asicave1to29/&gt; is smaller than Cave 10 (30.5 m × 12.2 m),&lt;ref name=asicave1to29/&gt; but more complex.{{sfn|Spink|2006|pp=131–132}} This has led Spink to the view that Cave 10 was perhaps originally of the 1st century BCE, and cave 9 about a hundred years later. The small &quot;shrinelets&quot; called caves 9A to 9D and 10A also date from the second period. These were commissioned by individuals.&lt;ref&gt;Spink (2006), 9; 140–141&lt;/ref&gt; Cave 9 arch has remnant profile that suggests that it likely had wooden fittings.{{sfn|Spink|2006|pp=131–132}}

The cave has a distinct apsidal shape, nave, aisle and an apse with an icon, architecture, and plan that reminds one of the cathedrals built in Europe many centuries later. The aisle has a row of 23 pillars. The ceiling is vaulted. The stupa is at the center of the apse, with a circumambulation path around it. The stupa sits on a high cylindrical base. On the left wall of the cave are votaries approaching the stupa, which suggests a devotional tradition.{{sfn|Upadhya|1994|pp=12–13}}{{sfn|Spink|2006|pp=131–135}}

According to Spink, the paintings in this cave, including the intrusive standing Buddhas on the pillars, were added in the 5th century.{{sfn|Spink|2009|pp=xii, 1–3}} Above the pillars and also behind the stupa are colorful paintings of the Buddha with Padmapani and Vajrapani next to him, they wear jewels and necklaces, while yogis, citizens and Buddhist ''bhikshu'' are shown approaching the Buddha with garlands and offerings, with men wearing ''dhoti'' and turbans wrapped around their heads.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=77–78}} On the walls are friezes of Jataka tales, but likely from the Hinayana phase of early construction. Some of the panels and reliefs inside as well as outside Cave 10 do not make narrative sense, but are related to Buddhist legends. This lack of narrative flow may be because these were added by different monks and official donors in the 5th century wherever empty space was available.{{sfn|Spink|2006|pp=131–135}} This devotionalism and the worship hall character of this cave is the likely reason why four additional shrinelets 9A, 9B, 9C, and 9D were added between Cave 9 and 10.{{sfn|Spink|2006|pp=131–135}}
{{Clear}}
&lt;gallery widths=&quot;125px&quot; heights=&quot;125px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
ဝှာင်:098 Cave 9, Buddha with Ananda (34239733306).jpg|Buddha statue on the porch of Cave 9
ဝှာင်:Ajanta caves aurangabad 12.JPG|The apsidal hall with plain hemispherical stupa at apse's center{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=77–78}}
ဝှာင်:Ajanta Caves 57.jpg|Pillar paintings
ဝှာင်:Cave 9, Paintings on and over pillars right side of the cave.jpg|Cave 9: fresco with Buddhas in orange robes and protected by [[Chatra (umbrella)|chatra]] umbrellas
&lt;/gallery&gt;

=== Cave 10 ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta Cave 10 outside view.jpg
| width1 = 170
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = Ajanta caves aurangabad 14.JPG
| width2 = 290
| alt2 =
| caption2 =
| footer = Exterior view and interior hall of Cave 10&lt;ref&gt;[https://www.google.com/culturalinstitute/beta/streetview/ajanta-cave-no-10/MQFuFVppaC4MXQ 3D Tour]&lt;/ref&gt;
}}
Cave 10, a vast prayer hall or [[Chaitya]], is dated to about the 1st century BCE, together with the nearby [[vihara]] cave No 12.&lt;ref name=&quot;Spink 1&quot;/&gt;{{sfn|Spink|2009|pp=135–137}} These two caves are thus among the earliest of the Ajanta complex.&lt;ref name=&quot;Spink 1&quot;/&gt; It has a large central apsidal hall with a row of 39 octagonal pillars, a nave separating its aisle and stupa at the end for worship. The stupa has a ''pradakshina patha'' (circumambulatory path).&lt;ref name=asicave1to29/&gt;{{sfn|Spink|2009|pp=135–137}}

This cave is significant because its scale confirms the influence of Buddhism in South Asia by the 1st century BCE and its continued though declining influence in India through the 5th century CE.{{sfn|Spink|2009|pp=135–137}} Further, the cave includes a number of inscriptions where parts of the cave are &quot;gifts of prasada&quot; by different individuals, which in turn suggests that the cave was sponsored as a community effort rather than a single king or one elite official.{{sfn|Spink|2009|pp=135–137}} Cave 10 is also historically important because in April 1819, a British Army officer John Smith saw its arch and introduced his discovery to the attention of the Western audience.&lt;ref name=asicave1to29/&gt;

;Chronology
Several others caves were also built in [[Western India]] around the same period under royal sponsorship.&lt;ref name=&quot;Spink 1&quot;/&gt; It is thought that the chronology of these early Chaitya Caves is as follows: first Cave 9 at [[Mahakali Caves|Kondivite Caves]] and then Cave 12 at the [[Bhaja Caves]], which both predate Cave 10 of Ajanta.&lt;ref name=&quot;Le 108&quot;&gt;{{cite book|last1=Le|first1=Huu Phuoc|title=Buddhist Architecture|date=2010|publisher=Grafikol|isbn=978-0984404308|page=108|url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&amp;pg=PA108|language=en}}&lt;/ref&gt; Then, after Cave 10 of Ajanta, in chronological order: Cave 3 at [[Pitalkhora]], Cave 1 at [[Kondana Caves]], Cave 9 at Ajanta, which, with its more ornate designs, may have been built about a century later,&lt;ref name=&quot;Spink 1&quot;/&gt; Cave 18 at [[Nasik Caves]], and Cave 7 at [[Bedse Caves]], to finally culminate with the &quot;final perfection&quot; of the Great Chaitya at [[Karla Caves]].&lt;ref name=&quot;Le 108&quot;/&gt;

;Inscription
[[ဝှာင်:Ajanta Cave 10 dedicatory inscription.jpg|thumb|Ajanta Cave 10 dedicatory inscription]]
Cave 10 features a Sanskrit inscription in [[Brahmi script]] that is archaeologically important.&lt;ref name=asicave1to29/&gt; The inscription is the oldest of the Ajanta site, the [[Brahmi]] letters being paleographically dated to circa the 2nd century BCE.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sivaramamurti |first1=C. |title=Vijaynagra Paintings |publisher=Publications Division Ministry of Information &amp; Broadcasting |isbn=9788123030005 |page=31 |url=https://books.google.com/books?id=buqSDwAAQBAJ&amp;pg=PP31 |language=en}}&lt;/ref&gt; It reads:{{refn|group=note|The inscription has been connected to the [[Satavahana]] ruler [[Vasishthiputra Pulumavi]] (c. 170 CE), who is also known for inscription at the [[Nasik Caves]], although there are disagreements since he is very posterior to the 1st century BCE.}}
{{quote|𑀯𑀲𑀺𑀣𑀺𑀧𑀼𑀢𑀲 𑀓𑀝𑀳𑀸𑀤𑀺𑀦𑁄 𑀖𑀭𑀫𑀼𑀔 𑀤𑀸𑀦𑀁&lt;br&gt;''ဝသိထိပုတသ ကဋဟာဒိနော ဃရမုခ ဒါနံ (Vasithiputasa Kaṭahādino gharamukha dānaṁ)''&lt;br&gt;&quot;ဝသိထိပုတသ ညးမဒှ်တၠဒါန် ကဋဟာဒိ မုက်ထီု (The gift of a cave-façade by Vasisthiputra&quot; Katahadi.)&quot;|Inscription of Cave No.10.&lt;ref&gt;{{cite book|first1=James |last1=Burgess|first2=Bhagvānlal |last2=Indrājī|title=Inscriptions from the Cave-temples of Western India: With Descriptive Notes &amp;c.|date=1881|publisher=Government Central Press|pages=67–68|url=https://archive.org/stream/inscriptionsfro00indrgoog#page/n143/mode/2up|language=English}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Spink 1&quot;&gt;{{harvnb|Spink|2009|pp=1}}&lt;/ref&gt;}}

;Paintings
[[:Commons:Category:Cave 10, Ajanta|The paintings in cave 10]] include some surviving from the early period, many from an incomplete programme of modernisation in the second period, and a very large number of smaller late intrusive images for votive purposes, around the 479–480 CE, nearly all Buddhas and many with donor inscriptions from individuals. These mostly avoided over-painting the &quot;official&quot; programme and after the best positions were used up are tucked away in less prominent positions not yet painted; the total of these (including those now lost) was probably over 300, and the hands of many different artists are visible. The paintings are numerous and from two periods, many narrating the Jataka tales in a clockwise sequence.{{Sfn|Spink|2006|pp= 101–103, 137–139, 184}} Both Hinayana and Mahayana stage paintings are discernable, though the former are more faded and begrimed with early centuries of Hinayana worship.{{sfn|Spink|2009|pp=2–3, 135–137}} Of interest here is the Saddanta Jataka tale – the fable about six tusked elephant, and the Shyama Jataka – the story about the man who dedicates his life serving his blind parents.{{sfn|Spink|2009|pp=135–137}}&lt;ref&gt;{{cite book|first=Dieter |last=Schlingloff|title=Studies in the Ajanta paintings: identifications and interpretations|url=https://books.google.com/books?id=RsbqAAAAMAAJ|year=1987|publisher=South Asia Books|isbn=978-8120201736|pages=24–27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kramrisch1994p293&quot;&gt;{{harvnb|Stella Kramrisch|1994|pp=293–295}}&lt;/ref&gt; According to Stella Kramrisch, the oldest layer of the Cave 10 paintings date from about 100 BCE, and the principles behind their composition are analogous to those from the same era at Sanchi and Amaravati.&lt;ref name=&quot;Kramrisch1994p293&quot;/&gt;

{{Clear}}
&lt;gallery widths=&quot;125px&quot; heights=&quot;125px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
*Plate 3* == Ajunta-- Interior of Chaitya Cave, No. 10.jpg|Cave 10, condition in 1839&lt;ref&gt;[http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/other/019xzz000000590u00005000.html Ajunta. Interior of Chaitya Cave No 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221123135903/https://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/other/019xzz000000590u00005000.html |date=2022-11-23 }}, Dibdin, Thomas Colman (1810–1893) (1839), British Library Archives&lt;/ref&gt;
ဝှာင်:089 Cave 10, Buddha Drawing on Column (33896473480).jpg|The Buddha in long, heavy robe, a design derived from the art of [[Gandhara]]&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=The Journal of the International Association of Buddhist Studies |volume=4 |date=1981 |number=I |url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/jiabs/article/viewFile/8536/2443 |title=An Exceptional Group of Painted Buddha Figures at Ajanṭā}}&lt;/ref&gt;
ဝှာင်:Ajanta Caves 71.jpg|Later painting with devotional figures, on pillars and ceiling
ဝှာင်:106 Cave 10, Paintings in Arches (33438399444).jpg|Paintings of Buddhas and [[Bodhisattva]]s on the arches
&lt;/gallery&gt;

=== Caves 11 ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta Cave 11 outside view.jpg
| width1 = 230
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = Buddha at Ajanta Caves.JPG
| width2 = 203
| alt2 =
| caption2 =
| footer = Outside view of Cave 11: Buddha with a kneeling devotee{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=81–82}}
}}
The Cave 11 is a monastery (19.87 × 17.35 m) from the later 5th century.&lt;ref name=asicave1to29/&gt; The cave veranda has pillars with octagonal shafts and square bases. The ceiling of the veranda shows evidence of floral designs and eroded reliefs. Only the center panel is discernible wherein the Buddha is seen with votaries lining up to pray before him.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=81–82}} Inside, the cave consists of a hall with a long rock bench opening into six rooms. Similar stone benches are found in [[Nasik Caves]].{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=81–82}} Another pillared verandah ends in a sanctum with seated Buddha against an incomplete stupa, and has four cells.

The cave has a few paintings showing Bodhisattvas and the Buddha.&lt;ref name=asicave1to29/&gt; Of these, the Padmapani, a couple gathered to pray, a pair of peafowl, and a female figure painting have survived in the best condition. The sanctum of this cave may be among the last structures built at Ajanta because it features a circumambulation path around the seated Buddha.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=81–82}}

=== Caves 12 ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta Cave 12 plan.jpg
| width1 = 115
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = 094 Cave 12, Vihara Cells (34123037202).jpg
| width2 = 186
| alt2 =
| caption2 =
| footer = Cave 12 hall, with monk cells. Each cell has two stone beds.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=81–82}}
}}
According to Archaeological Survey of India (ASI), Cave 12 is an early stage [[Hinayana]] ([[Theravada]]) monastery (14.9 × 17.82 m) from the 2nd to 1st century BCE. Spink however only dates it to the 1st century BCE.&lt;ref&gt;Spink, Walter M. (2009). Ajanta: History and Development Volume 2: Arguments about Ajanta. Leiden: Brill. p. 1&lt;/ref&gt;

The cave is damaged with its front wall completely collapsed. Its three sides inside have twelve cells, each with two stone beds.&lt;ref name=asicave1to29/&gt;{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=82–83}}

=== Cave 13, 14, 15, 15A ===
Cave 13 is another small monastery from the early period, consisting of a hall with seven cells, each also with two stone beds, all carved out of the rock. Each cell has rock-cut beds for the monks. In contrast to ASI's estimate, Gupte and Mahajan date both these caves about two to three centuries later, between 1st and 2nd-century CE.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=82–83}}

[[ဝှာင်:Interior of newly discovered vihara 15A at Ajanta 2nd century BCE.jpg|thumb|Interior of newly discovered vihara 15A at Ajanta, 2nd century BCE&lt;ref&gt;{{cite book |publisher=Indian Archaeology 1955-56 review |page=72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201955-56%20%20A%20Review.pdf}}&lt;/ref&gt;]]
Cave 14 is another unfinished monastery (13.43 × 19.28 m) but carved above Cave 13. The entrance door frame shows ''sala bhanjikas''.&lt;ref name=asicave1to29/&gt;

Cave 15 is a more complete monastery (19.62 × 15.98 m) with evidence that it had paintings. The cave consists of an eight-celled hall ending in a sanctum, an antechamber and a verandah with pillars. The reliefs show the Buddha, while the sanctum Buddha is shown seated in the [[Simhasana]] posture.&lt;ref name=asicave1to29/&gt; Cave 15 door frame has carvings of pigeons eating corn.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=82–83}}

Cave 15A is the smallest cave with a hall and one cell on each side. Its entrance is located just to the right of the elephant-decorated entrance to Cave 16.{{Sfn|Spink|2006|p=178}} It is an ancient Hinayana cave with three cells opening around a minuscule central hall.{{Sfn|Spink|2006|p=178}} The doors are decorated with a rail and arch pattern.{{Sfn|Spink|2006|p=178}} It had an inscription in an ancient script, which has been lost.&lt;ref name=asicave1to29/&gt;{{Sfn|Spink|2006|p=178}}
{{Clear}}
&lt;gallery widths=&quot;125px&quot; heights=&quot;125px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
ဝှာင်:Ajanta Cave 13 exterior.jpg|Cave 13
ဝှာင်:Ajanta Cave 14 exterior.jpg|Cave 14
ဝှာင်:Ajanta Cave 15 exterior.jpg|Cave 15
ဝှာင်:Ajanta Cave 15A.jpg|Cave 15A
&lt;/gallery&gt;

=== Cave 16 ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta Cave 16 Outside view.jpg
| width1 = 200
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = 003 Cave 16, Main Shrine (34298723855).jpg
| width2 = 224
| alt2 =
| caption2 =
| footer = Entrance stairs to the single-storey Cave 16, with stone elephants and front with pillars (left). Inside hall with seated Buddha statue (right).&lt;ref&gt;[https://www.google.com/culturalinstitute/beta/streetview/ajanta-cave-no-16/EQHGrRl_AS01EA 3D Tour]&lt;/ref&gt;
}}
Cave 16 occupies a prime position near the middle of site, and was sponsored by Varahadeva, minister of [[Vakataka]] king [[Harishena]] (r. c. 475 – c. 500 CE). He devoted it to the community of monks, with an inscription that expresses his wish, may &quot;the entire world (...) enter that peaceful and noble state free from sorrow and disease&quot; and affirming his devotion to the Buddhist faith: &quot;regarding the sacred law as his only companion, (he was) extremely devoted to the Buddha, the teacher of the world&quot;.&lt;ref name=&quot;SpinkVol5P180&quot;&gt;{{cite book |last1=Spink |first1=Walter |title=Ajanta: History and Development, Volume 5 Cave by Cave |date=2006 |publisher=BRILL |isbn=9789047411871 |page=180 |url=https://books.google.com/books?id=UNOvCQAAQBAJ&amp;pg=PA180&amp;lpg=PA180 |language=en}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Spink|2006|pp=179–181}}&lt;ref&gt;For a full translation of the inscription see: {{cite book |last1=Burgess |first1=James |last2=Bhagvānlal |first2=Indrājī |title=Inscriptions from the Cave-temples of Western India: With Descriptive Notes &amp;c. |date=1881 |publisher=Government Central Press |pages=[https://archive.org/details/inscriptionsfro00indrgoog/page/n148 71]–73 |url=https://archive.org/details/inscriptionsfro00indrgoog |language=English}}&lt;/ref&gt; He was, states Spink, probably someone who revered both the Buddha and the Hindu gods, as he proclaims his Hindu heritage in an inscription in the nearby [[Ghatotkacha Cave]].&lt;ref name=&quot;SpinkVol5P180&quot;/&gt; The 7th-century Chinese traveler [[Xuan Zang]] described the cave as the entrance to the site.{{sfn|Spink|2006|pp=179–181}}

Cave 16 (19.5 m × 22.25 m × 4.6 m)&lt;ref name=asicave1to29/&gt; influenced the architecture of the entire site. Spink and other scholars call it the &quot;crucial cave&quot; that helps trace the chronology of the second and closing stages of the entire cave complex's construction.&lt;ref&gt;Walter M. Spink (1975), [https://www.jstor.org/stable/4629287 Ajantā's Chronology: The Crucial Cave], Ars Orientalis, Vol. 10 (1975), Freer Gallery of Art, The Smithsonian Institution, pp. 143–169&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Dhavalikar | first=M. K. | title=Sri Yugadhara: A Master-Artist of Ajanta | journal=Artibus Asiae | volume=31 | issue=4 | year=1969 | doi=10.2307/3249338 | pages=301–307| jstor=3249338 }}&lt;/ref&gt; Cave 16 is a Mahayana monastery and has the standard arrangement of a main doorway, two windows, and two aisle doorways.{{sfn|Spink|2006|pp=181–183}} The veranda of this monastery is 19.5 m × 3 m, while the main hall is almost a perfect square with 19.5 m side.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=83–84}}

{{multiple image|perrow=2|total_width=300|caption_align=center
| align    = right
| direction =horizontal
| header=Inscription of Varāhadēva
| image1   = Ajanta cave inscription of Varahadeva.jpg
| image2   = Ajanta inscription of Varahadeva (translation).jpg
| footer=Cave 16 inscription of Varāhadēva, with translation
}}
[[:Commons:Category:Cave 16, Ajanta|The paintings in Cave 16]] are numerous. Narratives include various Jataka tales such as Hasti, Mahaummagga and the Sutasoma fables. Other frescos depict the conversion of Nanda, miracle of Sravasti, [[Sujata (milkmaid)|Sujata]]'s offering, Asita's visit, the dream of Maya, the Trapusha and Bhallika story, and the ploughing festival.&lt;ref name=&quot;Upadhyafresco&quot;/&gt;{{sfn|Spink|2009|pp=ix–xiii}} The Hasti Jataka frescos tell the story of a Bodhisattva elephant who learns of a large group of people starving, then tells them to go below a cliff where they could find food. The elephant proceeds to sacrifice himself by jumping off that cliff thereby becoming food so that the people can survive.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=83–84}}{{refn|group=note|Similar morals and virtue-defining fables are also found in Jainism and Hinduism, in texts such as the ''[[Panchatantra]]''. The antiquity of these tales has been a subject of scholarly debate. The pictorial narrative in Ajanta Caves attests to their influence by the 5th century.&lt;ref&gt;{{cite book|first1=H. T. |last1=Francis|first2=E. J. |last2=Thomas|title=Jataka Tales|url=https://books.google.com/books?id=WYjRAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-41851-6|pages=1–10, 168, 389 with footnotes}}&lt;/ref&gt; In some cases such as the Sibi and Hasti Jataka, the Ajanta friezes more closely match the version of the same fables found in Hindu or Jain texts, suggesting a common root and shared heritage.&lt;ref&gt;{{cite book|first=G |last=Yazdani | year=1964 |title= Ajanta: Part I|publisher= Oxford University Press|pages= 4–6|oclc= 2980379}}&lt;/ref&gt;}} These frescos are found immediately to the left of entrance, in the front corridor and the narrative follows a clockwise direction.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=83–84}}

The Mahaummagga Jataka frescos are found on the left wall of the corridor, which narrates the story of a child Bodhisattva.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=84–85}} Thereafter, in the left corridor is the legend surrounding the conversion of Nanda – the half brother of the Buddha. The story depicted is one of the two major versions of the Nanda legend in the Buddhist tradition, one where Nanda wants to lead a sensuous life with the girl he had just wed and the Buddha takes him to heaven and later hell to show the spiritual dangers of a sensual life.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=84–85}} After the Nanda-related frescos, the cave presents Manushi Buddhas, followed by flying votaries with offerings to worship the Buddha and the Buddha seated in teaching asana and ''dharma chakra mudra''.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=85–86}}

The right wall of the corridor show the scenes from the life of the Buddha.&lt;ref name=&quot;Dehejia1997p210&quot;&gt;{{cite book|first=Vidya |last=Dehejia|title=Discourse in early Buddhist art: visual narratives of India|url=https://books.google.com/books?id=Lb6fAAAAMAAJ|year=1997|publisher=Munshiram Manoharlal|isbn=978-8121507363|pages=210–229}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=86–88}} These include Sujata offering food to the Buddha with a begging bowl in white dress, Tapussa and Bhalluka next to the Buddha after they offering wheat and honey to the Buddha as monk, the future Buddha sitting alone under a tree, and the Buddha at a ploughing festival.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=86–88}} One mural shows Buddha's parents trying to dissuade him from becoming a monk. Another shows the Buddha at the palace surrounded by men in ''dhoti'' and women in ''sari'' as his behavior presents the four signs that he is likely to renounce.&lt;ref name=&quot;Dehejia1997p210&quot;/&gt;{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=86–88}} On this side of the corridor are also paintings that show the future Buddha as a baby with sage [[Asita]] with [[rishi]]-like looks.&lt;ref name=&quot;Dehejia1997p210&quot;/&gt;{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=86–88}} According to Spink, some of the Cave 16 paintings were left incomplete.{{sfn|Spink|2009|p=74}}
{{Clear}}
&lt;gallery widths=&quot;125px&quot; heights=&quot;125px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
ဝှာင်:018 Cave 16, Bodhisattva Painting (34141156892).jpg|The conversion of sensuality-driven Nanda to Buddhism, left corridor&lt;ref&gt;{{cite book|first=G |last=Yazdani|year=1964|title= Ajanta: Part III|publisher= Oxford University Press|pages= 49–56|oclc= 2980379}}&lt;/ref&gt;
ဝှာင်:017 Cave 16, Colonnaned Hall (34141160892).jpg|Palace scene fresco, right corridor of Cave 16&lt;ref name=&quot;Dehejia1997p210&quot;/&gt;
ဝှာင်:027 Cave 16, Buddha on Almsround (33914608490).jpg|The Buddha in [[asceticism]] stage, getting sweet milk-rice from Sujata{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=86–88}}
ဝှာင်:019 Cave 16, Buddha Paintings, with Inscription (34141152992).jpg|Manushi Buddhas painting in Cave 16{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=86–88}}
ဝှာင်:Ajanta Cave 16 King paying hommage to the Buddha.jpg|Cave 16: king paying homage to the Buddha
&lt;/gallery&gt;

=== Cave 17 ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta Cave 17 outside view.jpg
| width1 = 233
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = 039 Cave 17, Main Shrine and Columns (34167586901).jpg
| width2 = 252
| alt2 =
| caption2 =
| footer = Cave 17: exterior view and inside hall with seated Buddha statue&lt;ref&gt;[https://artsandculture.google.com/streetview/ajanta-cave-no-17/CwH58-jTd0lSdQ 3D Tour]&lt;/ref&gt;
}}
Cave 17 (34.5 m × 25.63 m)&lt;ref name=asicave1to29/&gt; along with Cave 16 with two great stone elephants at the entrance and Cave 26 with sleeping Buddha, were some of the many caves sponsored by the Hindu Vakataka prime minister Varahadeva.{{Sfn|Spink|2006|pp=179–180, 203–209}} Cave 17 had additional donors such as the local king Upendragupta, as evidenced by the inscription therein.{{Sfn|Spink|2009|pp=67–68}}

The cave features a large and most sophisticated vihara design, along with some of the best-preserved and well-known paintings of all the caves. While Cave 16 is known for depicting the life stories of the Buddha, the Cave 17 paintings has attracted much attention for extolling human virtues by narrating the Jataka tales.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=88–90}} The narration includes attention to details and a realism which [[Stella Kramrisch]] calls &quot;lavish elegance&quot; accomplished by efficient craftsmen. The ancient artists, states Kramrisch, tried to show wind passing over a crop by showing it bending in waves, and a similar profusion of rhythmic sequences that unroll story after story, visually presenting the metaphysical.{{sfn|Stella Kramrisch|1994|pp=299–300}}

{{multiple image|perrow=2|total_width=300|caption_align=center
| align    = right
| direction =horizontal
| header=Inscription of Cave 17
| image1   = A Brahmi inscribed wall at Ajanta Caves.jpg
| image2   = Ajanta inscription Cave 17 (translation).jpg
| footer=Inscription of Cave 17, with translation
}}
The Cave 17 monastery includes a colonnaded porch, a number of pillars each with a distinct style, a peristyle design for the interior hall, a shrine antechamber located deep in the cave, larger windows and doors for more light, along with extensive integrated carvings of Indian gods and goddesses.{{Sfn|Spink|2006|pp=203–209, 213}} The hall of this monastery is a {{convert|380.53|m2}} square, with 20 pillars.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=88–90}} The grand scale of the carving also introduced errors of taking out too much rock to shape the walls, states Spink, which led to the cave being splayed out toward the rear.{{Sfn|Spink|2006|pp=209–214}}

Cave 17 has one long inscription by king [[Upendragupta]], in which he explains that he has &quot;expended abundant wealth&quot; on building this vihara, bringing much satisfaction to the devotees.&lt;ref name=&quot;Spink 209&quot;/&gt; Altogether, Upendragupta is known to have sponsored at least 5 of the caves in Ajanta. He may have spent too much wealth on religious pursuits however, as he was ultimately defeated by the attacks of the [[Asmaka]].&lt;ref name=&quot;Spink 209&quot;&gt;{{cite book|last1=Spink|first1=Walter|title=Ajanta: History and Development, Volume 5 Cave by Cave|date=2006|publisher=Brill|isbn=978-9047411871|page=209|url=https://books.google.com/books?id=UNOvCQAAQBAJ&amp;pg=PA209|language=en}}&lt;/ref&gt;

Cave 17 has thirty major murals. [[:Commons:Category:Cave 17, Ajanta|The paintings of Cave 17]] depict Buddha in various forms and postures – Vipasyi, Sikhi, Visvbhu, Krakuchchanda, Kanakamuni, Kashyapa and Sakyamuni. Also depicted are Avalokitesvara, the story of Udayin and Gupta, the story of Nalagiri, the [[Bhavacakra|Wheel of life]], a panel celebrating various ancient Indian musicians and a panel that tells of Prince Simhala's expedition to Sri Lanka.{{Sfn|Spink|2009|pp=xii–xiii, 41–51, 70–75}}&lt;ref&gt;Meena Talim (2007), [https://www.jstor.org/stable/42931451 The wheel of law of causation in Ajanta paintings], Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 66/67 (2006–2007), pp. 245–258&lt;/ref&gt; The narrative frescos depict the various Jataka tales such as the Shaddanta, Hasti, Hamsa, Vessantara, Sutasoma, Mahakapi (in two versions), Sarabhamiga, Machchha, Matiposaka, Shyama, Mahisha, Valahassa, Sibi, Ruru and Nigrodamiga Jatakas.&lt;ref name=&quot;RingWatson2012p17&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Upadhyafresco&quot;/&gt;{{sfn|Spink|2009|pp=ix–xiii, 206}} The depictions weave in the norms of the early 1st millennium culture and the society. They show themes as diverse as a shipwreck, a princess applying makeup, lovers in scenes of dalliance, and a wine drinking scene of a couple with the woman and man amorously seated. Some frescos attempt to show the key characters from various parts of a Jataka tale by co-depicting animals and attendants in the same scene.&lt;ref name=&quot;Upadhyafresco&quot;/&gt;{{Sfn|Spink|2009|pp=201–202}}

&lt;gallery widths=&quot;125px&quot; heights=&quot;125px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
ဝှာင်:Ajanta amorous palace scene.jpg|Vessantara Jataka: the story of the generous king Vessantara{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=88–90}}
ဝှာင်:Ajanta Cave 17 Shada-Danta Jataka.jpg|Shaddanta Jataka: six-tusked elephant giving away his tusks{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=88–90}}
ဝှာင်:079 Cave 17, Beautiful Composition (34298740365).jpg|Painting depicting &quot;Darpana Sundari&quot;, a lady with a mirror&lt;ref&gt;{{cite book |title=Dance and Music in the Temple Architecture |publisher=Agam Kala Prakashan  |page=47 |first=Choodamani |last=Nandagopal |date=1990 |isbn=978-8171860005}}&lt;/ref&gt;
ဝှာင်:1880 sketch Buddha in sanctum Cave 17 Ajanta Maharashtra India.jpg|The Buddha in Cave 17 sanctum
&lt;/gallery&gt;

=== Cave 18 ===
Cave 18 is a small rectangular space (3.38 × 11.66 m) with two octagonal pillars and it joins into another cell. Its role is unclear.&lt;ref name=asicave1to29/&gt;

=== Cave 19 (5th century CE) ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta Cave 19 outside view.jpg
| width1 = 188
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = One of the Cave in Ajanta Caves.jpg
| width2 = 270
| alt2 =
| caption2 =
| footer = Entrance façade and inside worship hall, Cave 19, sponsored by king Upendragupta.{{Sfn|Spink|2006|pp=9, 237–238}}
}}
Cave 19 is a worship hall (chaitya griha, 16.05 × 7.09 m) datable to the fifth century CE. The hall shows painted Buddha, depicted in different postures.&lt;ref name=asicave1to29/&gt;{{Sfn|Spink|2006|pp=9, 237–238}} This worship hall is now visited through what was previously a carved room. The presence of this room before the hall suggests that the original plan included a mandala style courtyard for devotees to gather and wait, an entrance and facade to this courtyard, all of whose ruins are now lost to history.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=101–102}} Cave 19 is one of the caves known for its sculpture. It includes Naga figures with a serpent canopy protecting the Buddha, similar to those found for spiritual icons in the ancient Jain and Hindu traditions. It includes Yaksha ''dvarapala''{{which lang|date=May 2020}}  (guardian) images on the side of its ''vatayana''{{which lang|date=May 2020}}  (arches), flying couples, sitting Buddha, standing Buddhas and evidence that its ceiling was once painted.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=101–102}}

The Cave 19 drew upon on the plan and experimentation in Cave 9.{{sfn|Spink|2009|pp=26–27, 47–48}} It made a major departure from the earlier Hinayana tradition, by carving a Buddha into the stupa, a decision that states Spink must have come from &quot;the highest levels&quot; in the 5th-century Mahayana Buddhist establishment because the king and dynasty that built this cave was from the Shaivism Hindu tradition. Cave 19 excavation and stupa was likely in place by 467 CE, and its finishing and artistic work continued into the early 470s, but it too was an incomplete cave when it was dedicated in 471 CE.{{sfn|Spink|2009|pp=26–27, 34–35, 47–48, 56}}

The entrance facade of the Cave 19 worship hall is ornate. Two round pillars with fluted floral patterns and carved garlands support a porch. Its capital is an inverted lotus connecting to an ''amalaka''. To its left is standing Buddha in ''varada hasta mudra'' with a devotee prostrating at his feet. On right is a relief of woman with one hand holding a pitcher and other touching her chin.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=101–102}}{{sfn|Spink|2006|pp=44–46, 131–137, 231–239}} Above is a seated Buddha in meditating mudra. Towards the right of the entrance is the &quot;Mother and Child&quot; sculpture.&lt;ref&gt;[http://digitalcollections.lib.washington.edu/cdm/ref/collection/ic/id/6726 Mother and Child, Cave 19], Washington University&lt;/ref&gt;{{refn|group=note|The &quot;Mother and Child&quot; theme is found in other caves, such as in the painting of Cave 17. These show the father Buddha with a begging bowl, with his son and wife looking up to him. Some show a towering figure of the Buddha looking below, with a small inset with the mother and child looking up. These images are interpreted as they offering food to him, or alternatively as the Buddha giving his son the begging bowl as his inheritance. The artwork signifies the belief that human values and spirituality is highest exchange across human generations.&lt;ref&gt;{{cite book|first=V A |last=Smith|title=Art of India|url=https://books.google.com/books?id=WQ9gYUuP5acC&amp;pg=PA137| year=2012|publisher= Parkstone|isbn= 978-1-78042-880-2|pages=137 with footnote}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first=G |last=Yazdani|title=The early history of the Deccan, Vol. 2|url=https://books.google.com/books?id=_D9uAAAAMAAJ|year=1961|publisher=Oxford University Press|page=766}}&lt;/ref&gt;}} A figure with begging bowl is the Buddha, watching him are his wife and son.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=101–102}}{{sfn|Spink|2006|pp=44–46, 131–137, 231–239}}

The worship hall is apsidal, with 15 pillars dividing it into two side aisles and one nave. The round pillars have floral reliefs and a fluted shaft topped with Buddha in its capitals. Next, to the Buddha in the capitals are elephants, horses and flying apsara friezes found elsewhere in India, reflecting the style of the Gupta Empire artwork.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=102–103}} According to Sharma, the similarities at the [[Karla Caves]] Great Chaitya, built in the 2nd century CE, suggest that Cave 19 may have been modeled after it.&lt;ref name=&quot;Sharma&quot;&gt;{{cite book|last1=Sharma|first1=Ramesh Chandra|title=Bharhut Sculptures|date=1994|publisher=Abhinav Publications|isbn= 978-8170173083|page=51|url= https://books.google.com/books?id=pIiOsQSUbBwC&amp;pg=PA51|language=en}}&lt;/ref&gt;

The walls and the ceiling of the side aisles inside the worship hall are covered with paintings. These show the Buddha, flowers, and in the left aisle the &quot;Mother and Child&quot; legend again.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=102–103}}

{{Clear}}
&lt;gallery widths=&quot;125px&quot; heights=&quot;125px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
ဝှာင်:Ajanta cave 19 plan.jpg|Cave 19 plan suggests that it once had a courtyard and additional artwork{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=101–102}}
ဝှာင်:Engravings in pathway of Ajanta.JPG|[[Nagaraja]] in ''ardhaparyanka asana'', with his wife holding lotus and wearing ''mangalasutra''{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=101-102}}
013 Cave 19, Buddha Meditating (33535639164).jpg|The nave has 15 pillars with Buddha reliefs{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=102–103}}
ဝှာင်:027 Cave 19, Buddha Paintings (34219246102).jpg|Buddha paintings in the side aisle of Cave 19{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=102–103}}
&lt;/gallery&gt;

=== Cave 20 ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta caves Maharashtra 200.jpg
| width1 = 190
| alt1 = 
| caption1 = 
| image2 = Ajanta Caves 113.jpg
| width2 = 215
| alt2 = 
| caption2 = 
| footer = Cave 20: exterior, and main shrine with pillars
| direction = 
| total_width = 
}}
Cave 20 is a monastery hall (16.2 × 17.91 m) from the 5th century. Its construction, states Spink, was started in the 460s by king Upendragupta, with his expressed desire &quot;to make the great tree of religious merit grow&quot;.{{sfn|Spink|2006|p=249}} The work on Cave 20 was pursued in parallel with other caves. Cave 20 has exquisite detailing, states Spink, but it was relatively lower on priority than Caves 17 and 19.{{sfn|Spink|2006|pp=249–251}} The work on Cave 20 was intermittently stopped and then continued in the following decade.{{sfn|Spink|2006|pp=249–251}}

The vihara consists of a sanctum, four cells for monks and a pillared verandah with two stone cut windows for light. Prior to entering the main hall, on the left of veranda are two Buddhas carved above the window and side cell. The ceiling of the main hall has remnants of painting.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|p=103}} The sanctum Buddha is in preaching posture. The cave is known for the sculpture showing seven Buddhas with attendants on its lintel.&lt;ref name=asicave1to29/&gt; The cave has a dedicatory Sanskrit inscription in Brahmi script in its verandah, and it calls the cave as a ''mandapa''.{{sfn|Spink|2006|pp=217–218}}&lt;ref&gt;{{cite journal |first=Nadine |last=Owen |date=2001 |title=Constructing Another Perspective for Ajaṇṭā's Fifth-Century Excavations |journal=Journal of the International Association of Buddhist Studies |volume=24 |issue=1 |page=42 with footnotes 40–42}}&lt;/ref&gt;

Many of the figural and ornamental carvings in Cave 20 are similar to Cave 19, and to a lesser degree to those found in Cave 17. This may be because the same architects and artisans were responsible for the evolution of the three caves. The door frames in Cave 20 are quasi-structural, something unique at the Ajanta site.{{sfn|Spink|2006|pp=261–263}} The decorations are also innovative in Cave 20, such as one showing the Buddha seated against two pillows and &quot;a richly laden mango tree behind him&quot;, states Spink.{{sfn|Spink|2006|pp=261–263}}
{{Clear}}
&lt;gallery widths=&quot;125px&quot; heights=&quot;125px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
ဝှာင်:033 Cave 20, Buddha on Lion Throne (34246702601).jpg|The Buddha on Lion throne
ဝှာင်:037 Cave 20, Naga (33567164493).jpg|The sanctum has two Nagarajas on the side as guardians.
&lt;/gallery&gt;

=== Caves 21, 22, 23, 24 and 25 ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta Cave 21 outside view.jpg
| width1 = 221
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = Ajanta Caves 124.jpg
| width2 = 208
| alt2 =
| caption2 =
| footer = Cave 21: exterior, and inside hall
}}
Cave 21, 22, 23 and 24 are all monasteries, representing the final phases of Ajanta's construction. Cave 21 is a hall (28.56 × 28.03 m) with twelve rock cut rooms for monks, a sanctum, twelve pillared and pilastered verandah. The carvings on the pilaster include those of animals and flowers. The pillars feature reliefs of apsaras, Nagaraja and Nagarani, as well as devotees bowing with the namaste mudra. The hall shows evidence that it used to be completely painted. The sanctum Buddha is shown in preaching posture.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=103–104}}{{sfn|Spink|2006|pp=273–311}}

Cave 22 is a small vihara (12.72 × 11.58 m) with a narrow veranda and four unfinished cells. It is excavated at a higher level and has to be reached by a flight of steps. Inside, the Buddha is seated in pralamba-padasana. The painted figures in Cave 22 show Manushi-Buddhas with Maitreya.&lt;ref name=asicave1to29/&gt;{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=103–104}}{{sfn|Spink|2006|pp=288–290}} A pilaster on the left side of the Cave 22 veranda has a Sanskrit prose inscription. It is damaged in parts, and the legible parts state that this is a &quot;meritorious gift of a mandapa by Jayata&quot;, calling Jayata's family as &quot;a great Upasaka&quot;, and ending the inscription with &quot;may the merit of this be for excellent knowledge to all sentient beings, beginning with father and mother&quot;.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|p=259}}

The Cave 23 is also unfinished, consisting of a hall (28.32 × 22.52 m) but a design similar to Cave 21. The cave differs in its pillar decorations and the naga doorkeepers.&lt;ref name=asicave1to29/&gt;{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=103–104}}{{sfn|Spink|2006|pp=290–303}}

{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta Cave 24 exterior.jpg
| width1 = 221
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = 076 Cave 24, Unfinished Cave (34336103326).jpg
| width2 = 208
| alt2 =
| caption2 =
| footer = Exterior, and unfinished inside of Cave 24.
}}
Cave 24 is like Cave 21, unfinished but much larger. It features the second largest monastery hall (29.3 × 29.3 m) after Cave 4. The cave 24 monastery has been important to scholarly studies of the site because it shows how multiple crews of workers completed their objectives in parallel.{{sfn|Spink|2006|pp=308–309}} The cell construction began as soon as the aisle had been excavated and while the main hall and sanctum were under construction.{{sfn|Spink|2009|pp=18 footnote 5}} The construction of Cave 24 was planned in 467 CE, but likely started in 475 CE, with support from Buddhabhadra, then abruptly ended in 477 with the sponsor king Harisena's death.{{sfn|Spink|2009|pp=31–32, 60}}

Cave 24 is significant in having one of the most complex capitals on a pillar at the Ajanta site, an indication of how the artists excelled and continuously improved their sophistication as they worked with the rock inside the cave.{{sfn|Spink|2009|pp=243–244}} The artists carved fourteen complex miniature figures on the central panel of the right center porch pillar, while working in dim light in a cramped cave space.&lt;ref name=spink2014p37&gt;{{cite book|first=Walter |last=Spink|title=Ajanta: History and Development, Volume 6 Defining Features|url=https://books.google.com/books?id=PdlXAwAAQBAJ&amp;pg=PA37|year=2014|publisher=Brill Academic|isbn=978-90-474-4465-7|pages=37–38, 42}}&lt;/ref&gt; The medallion reliefs in Cave 24 similarly show loving couples and anthropomorphic arts, rather than flowers of earlier construction.&lt;ref name=spink2014p37/&gt; Cave 24's sanctum has a seated Buddha in pralamba-padasana.&lt;ref name=asicave1to29/&gt;{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=103–104}}{{sfn|Spink|2006|pp=304–311}}

Cave 25 is a monastery. Its hall (11.37 × 12.24 m) is similar to other monasteries, but has no sanctum, includes an enclosed courtyard and is excavated at an upper level.&lt;ref name=asicave1to29/&gt;{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=103–104}}

{{Clear}}
&lt;gallery widths=&quot;125px&quot; heights=&quot;125px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
ဝှာင်:Ajanta caves Maharashtra 210.jpg|The Buddha of Cave 21
ဝှာင်:060 Cave 22, Interior (34336161086).jpg|Cave 22: inside hall
ဝှာင်:064 Cave 23, Side View (34377438285).jpg|Cave 23: inside hall
ဝှာင်:075 Cave 24, Pillar in Unfinished Cave (34336108966).jpg|Sophisticated pillars of Cave 24 with embedded loving couples; evidence of parallel work&lt;ref name=spink2014p37/&gt;
&lt;/gallery&gt;

=== Cave 26 (5th century CE) ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = 079 Cave 26, Exterior of Chaitya Hall (33535465394).jpg
| width1 = 255
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = Cave 26, Ajanta.jpg
| width2 = 260
| alt2 =
| caption2 =
| footer = &lt;center&gt;Cave 26: entrance and interior of hall&lt;/center&gt;
}}
Cave 26 is a worship hall (chaityagriha, 25.34 × 11.52 m) similar in plan to Cave 19, but much larger and with elements of a vihara design. An inscription states that a monk Buddhabhadra and his friend minister serving king of Asmaka gifted this vast cave.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=104–106}}{{sfn|Spink|2009|pp=9–10}} The inscription includes a vision statement and the aim to make &quot;a memorial on the mountain that will endure for as long as the moon and the sun continue&quot;, translates Walter Spink.&lt;ref name=spink2014p34&gt;{{cite book|first=Walter M. |last=Spink|title=Ajanta: History and Development, Volume 6 Defining Features|url=https://books.google.com/books?id=PdlXAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Brill Academic|isbn=978-90-474-4465-7|page=34 with footnote 30}}&lt;/ref&gt; It is likely that the builders focussed on sculpture, rather than paintings, in Cave 26 because they believed stone sculpture will far more endure than paintings on the wall.&lt;ref name=spink2014p34/&gt;

The cave drew upon the experiences in building Cave 10, with attached wings similar to the ancient Cave 12 Hinayana-style vihara.{{sfn|Spink|2009|pp=9–10}}&lt;ref&gt;{{cite book|first=Walter M. |last=Spink|title=Ajanta: History and Development, Volume 6 Defining Features|url=https://books.google.com/books?id=PdlXAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Brill Academic|isbn=978-90-474-4465-7|pages=44, 50–51, 56–64 with footnotes}}&lt;/ref&gt; The Cave 26 complex has two upper stories and it shows evidence that four wings of the cave were planned, but these were abandoned and only the carved Buddhas on the right and left wall were completed.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Walter M. |last=Spink|title=Ajanta: History and Development, Volume 6 Defining Features|url=https://books.google.com/books?id=PdlXAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Brill Academic|isbn=978-90-474-4465-7|pages=64–65, 88–96 with footnotes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Singh | first=Rajesh Kumar | title=The Early Development of the Cave 26-Complex at Ajanta | journal=South Asian Studies | volume=28 | issue=1 | year=2012 | doi=10.1080/02666030.2012.659906 | pages=37–68| s2cid=161425050 }}&lt;/ref&gt;

[[:Commons:Category:Cave 26, Ajanta|The sculptures in Cave 26]] are elaborate and more intricate. It is among the last caves excavated, and an inscription suggests late 5th or early 6th century according to ASI. The cave consists of an apsidal hall with side aisles for circumambulation (''pradikshana''). This path is full of carved Buddhist legends, three depictions of the Miracle of Sravasti in the right ambulatory side of the aisle, and seated Buddhas in various mudra. Many of these were added later by devotees, and therefore are intrusive to the aims of the original planners.&lt;ref name=spink2014p57&gt;{{cite book|first=Walter M. |last=Spink|title=Ajanta: History and Development, Volume 6 Defining Features|url=https://books.google.com/books?id=PdlXAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Brill Academic|isbn=978-90-474-4465-7|pages=53–57, 33–42, Figures on 88–96 (plus cover page), 311–324}}&lt;/ref&gt; The artwork begins on the wall of the aisle, immediately the left side of entrance. The major artworks include the Mahaparinirvana of Buddha (reclining Buddha) on the wall, followed by the legend called the &quot;Temptations by Mara&quot;. The temptations include the seduction by Mara's daughters who are depicted below the meditating Buddha. They are shown scantly dressed and in seductive postures, while on both the left and right side of the Buddha are armies of Mara attempting to distract him with noise and threaten him with violence. In the top right corner is the image of a dejected Mara frustrated by his failure to disturb the resolve or focus of the ascetic Buddha.&lt;ref name=asicave1to29/&gt;{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=104–106}}

At the center of the apse is a rock-cut stupa. The stupa has an image of the Buddha on its front, 18 panels on its base, 18 panels above these, a three tiered ''torana'' above him, and apsaras are carved on the ''anda'' (hemispherical egg) stupa.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=104–106}} On top of the dagoba is a nine-tiered ''harmika'', a symbolism for the nine [[saṃsāra (Buddhism)]] heavens in Mahayana cosmology. The walls, pillars, brackets and the triforium are extensively carved with Buddhist themes. Many of the wall reliefs and images in this cave were badly damaged, and have been restored as a part of the site conservation efforts.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Walter M. |last=Spink|title=Ajanta: History and Development, Volume 6 Defining Features|url=https://books.google.com/books?id=PdlXAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Brill Academic|isbn=978-90-474-4465-7|pages=311–339, Figures on 88–93, with footnotes}}&lt;/ref&gt;

Between cave 26 and its left wing, there is an inscription by a courtier of [[Rashtrakuta]] Nanaraj (who is mentioned in the Multai and Sangaloda plates), from late 7th or early 8th century. It is the last inscription in Ajanta.&lt;ref&gt;Spink, V. 2, P. 336&lt;/ref&gt;

{{Clear}}
&lt;gallery widths=&quot;125px&quot; heights=&quot;125px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
ဝှာင်:Ajanta cave 26 plan.jpg|Cave 26 plan as completed. The etchings suggest the original plan was more ambitious.{{sfn|Spink|2009|pp=xvii, 29–30}}
ဝှာင်:19th century sketch and 21st century photo collage, Cave 26 Ajanta, Digoba Stupa.jpg|The sculptured dagoba (stupa) in the worship hall. It has 36 carved panels.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=105–106}}
ဝှာင်:19th century sketch and 21st century photo collage, Cave 26 Ajanta, Temptation of the Buddha.jpg|Temptation of the Buddha; the daughters of [[Mara (demon)|Mara]] carved below are trying to seduce him. Mara is on the top right.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=105–106}}
ဝှာင်:19th century sketch and 21st century photo collage, Cave 26 Ajanta, Buddha Parinirvana.jpg|Cave 26, left aisle wall: Mahaparinirvana of Buddha, or Dying Buddha{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=104–105}}
&lt;/gallery&gt;

=== Caves 27, 28 and 29 ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta caves Maharashtra 205.jpg
| width1 = 150
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = Ajanta Cave 28 exterior.jpg
| width2 = 162
| alt2 =
| caption2 =
| image3 = Ajanta Cave 29 frontal view.jpg
| width3 = 144
| alt3 =
| caption3 =
| footer = '''Left''': Cave 27, to the left of Cave 26. '''Middle''': Cave 28, further beyond Cave 27, at the westernmost end of the Ajanta complex. '''Right''': Cave 29, high up between caves 20 and 21.
}}
Cave 27 is a monastery and it may have been planned as an attachment to Cave 26. Its two storeys are damaged, with the upper level partially collapsed. Its plan is similar to other monasteries. Cave 28 is an unfinished monastery, partially excavated, at the westernmost end of the Ajanta complex and barely accessible.&lt;ref name=asicave1to29/&gt;

Cave 29 is an unfinished monastery at the highest level of the Ajanta complex, apparently unnoticed when the initial numbering system was established, and physically located between Caves 20 and 21.&lt;ref name=asicave1to29/&gt;

=== Cave 30 ===
In 1956, a landslide covered the footpath leading to Cave 16. In the attempts to clear and restore the walkway, a small aperture and votive stupa were noticed in the debris by the workers, in a location near the stream bed.&lt;ref name=&quot;Le 112&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://vmis.in/upload/Assets/Archive/379/1.jpg A view of Cave 30, photographed by Walter Spink]&lt;/ref&gt; Further tracing and excavations led to a previously unknown Hinayana monastery cave dated to the 2nd and 1st century BCE.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|p=106}}&lt;ref&gt;Walter Spink (1966), [https://www.jstor.org/stable/4629225 Ajantā and Ghatotkacha: A Preliminary Analysis], Ars Orientalis, Vol. 6 (1966), pp. 135–155&lt;/ref&gt; Cave 30 may actually be the oldest cave of the Ajanta complex.&lt;ref name=&quot;Le 112&quot;&gt;{{cite book|last1=Le|first1=Huu Phuoc|title=Buddhist Architecture|date=2010|publisher=Grafikol|isbn=978-0984404308|page=112|url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&amp;pg=PA112|language=en}}&lt;/ref&gt; It is a 3.66 m × 3.66 m cave with three cells, each with two stone beds and stone pillows on the side of each cell. The cell door lintels show lotus and garland carvings. The cave has two inscriptions in an unknown script. It also has a platform on its veranda with a fine view of the river ravine below and the forest cover. According to Gupte and Mahajan, this cave may have been closed at some point with large carefully carved pieces as it distracted the entrance view of Cave 16.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|p=106}}

=== Other infrastructure ===
Over 80% of the Ajanta caves were ''vihara'' (temporary traveler residences, monasteries). The designers and artisans who built these caves included facilities for collecting donations and storing grains and food for the visitors and monks. Many of the caves include large repositories cut into the floor. The largest storage spaces are found, states Spink, in the &quot;very commodious recesses in the shrines of both Ajanta Cave Lower 6 and Cave 11&quot;. These caves were probably chosen because of their relative convenience and the security they offered due to their higher level. The choice of integrating covered vaults cut into the floor may have been driven by the need to provide sleeping space and logistical ease.&lt;ref name=&quot;Spink2005p100&quot;&gt;{{cite book|first=Walter M. |last=Spink|title=Ajanta: The end of the Golden Age|url=https://books.google.com/books?id=Fjgq2OivwmkC |year=2005|publisher=Brill|isbn=978-90-04-14832-1|pages=100–101}}&lt;/ref&gt;{{refn|group=note|Granaries and kitchens were commonly integrated as infrastructures near major temples and monasteries in India. They are also found embedded into the design elsewhere such as the Bagh monuments.&lt;ref name=&quot;Spink2005p100&quot;/&gt;}}

===Recent excavations===
[[ဝှာင်:Vihara brick monastery at Ajanta.jpg|thumb|The [[vihara]] brick monastery facing the caves at Ajanta. The cells were built around a [[stupa]] set on a central platform.&lt;ref name=&quot;AjantaASI&quot;/&gt;]]
A burnt-brick [[vihara]] monastery facing the caves on the right bank of the river [[Waghora]] has been recently excavated.&lt;ref name=&quot;AjantaASI&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ASI Ajanta&quot;/&gt; It has a number of cells facing a central courtyard, in which a [[stupa]] was established.&lt;ref name=&quot;AjantaASI&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;The Early Development of the Cave 2&quot;/&gt; A coin of the [[Western Satraps]] ruler [[Visvasena]] (ruled 293–304 CE) as well as a gold coin of the [[Byzantine Empire|Byzantine Emperor]] [[Theodosius II]] (ruled 402-450 CE) were found in the excavations, giving further numismatic confirmation for the dating of the caves.&lt;ref name=&quot;AjantaASI&quot;&gt;{{cite book |last1=Mitra |first1=Debala |title=Ajanta |date=2004 |publisher=Archaeological Survey of India |pages=[https://archive.org/details/ajanta00mitr/page/94 94]–95 |url=https://archive.org/details/ajanta00mitr}}&lt;/ref&gt; A terracotta plaque of [[Durga|Mahishasuramardini]] was also found, which was possibly under worship by the artisans.&lt;ref name=&quot;AjantaASI&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ASI Ajanta&quot;&gt;{{cite book |title=Indian Archaeology 2000-2001 A Review |date=2001 |publisher=Archaeological Society of India |pages=92–98 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%202000-2001%20A%20Review.pdf}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
ဝှာင်:Ajanta burnt-brick monastery.jpg|Buddhist [[vihara]] cell structure at the recently excavated brick monastery at Ajanta
ဝှာင်:Ajanta Visvasena.jpg|Coin of [[Western Satraps|Western Satrap]] [[Visvasena]] (293–304), found in the excavations at the monastery
ဝှာင်:Ajanta Theodosius II 402-450.jpg|Coin of [[Byzantine Empire|Byzantine]] [[Theodosius II]] (402–450), found in the excavations at the monastery
ဝှာင်:Ajanta terracotta plaque of Mahishasuramardini.jpg|Terracotta plaque of Hindu goddess [[Durga|Mahishasuramardini]] found on the site
&lt;/gallery&gt;

== Copies of the paintings ==
[[File:Aj2.jpg|thumb|a detail: original left, copy by [[Christiana Herringham|Lady Herringham]] (1915) right]]
The paintings have deteriorated significantly since they were rediscovered, and a number of 19th-century copies and drawings are important for a complete understanding of the works. A number of attempts to copy the Ajanta paintings began in the 19th century for European and Japanese museums. Some of these works have later been lost in natural and fire disasters. In 1846 for example, Major [[Robert Gill]], an Army officer from [[Madras Presidency]] and a painter, was appointed by the [[Royal Asiatic Society]] to make copies of the frescos on the cave walls.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Upadhya |first=Om Dutt |title=The Art of Ajanta and Sopoćani |publisher=Motilal Banarsidas Publisher |year=1994 | pages=2–3 |isbn=978-81-208-0990-1 |ref=harv}}&lt;/ref&gt; Gill worked on his painting at the site from 1844 to 1863. He made 27 copies of large sections of murals, but all but four were destroyed in a fire at [[the Crystal Palace]] in London in 1866, where they were on display.&lt;ref&gt;Gordon, 234–238; Conserving the copies of the Ajanta cave paintings at the V&amp;A&lt;/ref&gt; Gill returned to the site, and recommenced his labours, replicating the murals until his death in 1875.{{citation needed|date=September 2016}}

[[File:Ajanta dancing girl now and then.jpg|thumb|left|Dancing girl in Ajanta fresco; a 2012 photograph (left) and [[Robert Gill]]'s 19th-century copy&lt;ref&gt;Detail from this [https://collections.vam.ac.uk/item/O115444/copy-of-painting-inside-the-oil-painting-gill-robert/ painting in the V&amp;A]&lt;/ref&gt;]]
Another attempt was made in 1872 when the [[Bombay Presidency]] commissioned John Griffiths to work with his students to make copies of Ajanta paintings, again for shipping to England. They worked on this for thirteen years and some 300 canvases were produced, many of which were displayed at the [[Imperial Institute]] on [[Exhibition Road]] in London, one of the forerunners of the [[Victoria and Albert Museum]]. But in 1885 another fire destroyed over a hundred of the paintings in storage in a wing of the museum. The V&amp;A still has 166 paintings surviving from both sets, though none have been on permanent display since 1955. The largest are some {{convert|3|×|6|m}}. A conservation project was undertaken on about half of them in 2006, also involving the [[University of Northumbria]].&lt;ref&gt;[http://www.vam.ac.uk/content/journals/conservation-journal/issue-52/conserving-the-copies-of-the-ajanta-cave-paintings-at-the-v-and-a/ Conserving the copies of the Ajanta cave paintings at the V&amp;A] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018201728/http://www.vam.ac.uk/content/journals/conservation-journal/issue-52/conserving-the-copies-of-the-ajanta-cave-paintings-at-the-v-and-a/ |date=2012-10-18 }}, [[Victoria &amp; Albert Museum]], Conservation Journal, Spring 2006 Issue 52, accessed 24 October 2012&lt;/ref&gt; Griffith and his students had unfortunately painted many of the paintings with &quot;cheap varnish&quot; in order to make them easier to see, which has added to the deterioration of the originals, as has, according to Spink and others, recent cleaning by the ASI.{{sfn|Cohen|2006|pp=50–51}}

[[File:Exposition Clemenceau, le Tigre et l'Asie (MNAA-Guimet, Paris) (13888446659).jpg|thumb|Copy of an Ajanta painting, in [[Musée Guimet]], Paris. Part of a mural probably relating the conversion of [[Nanda (Buddhist)|Nanda]], Cave 1.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Ajanta Murals (An Album of Eighty-Five Reproductions in Colour)|date=1996|publisher=Archaeological Survey of India|page=Fig. 2|url=http://www.exoticindiaart.com/book/details/ajanta-murals-album-of-eighty-five-reproductions-in-colour-NAL459/}}&lt;/ref&gt;]]
A further set of copies were made between 1909 and 1911 by [[Christiana Herringham]] (Lady Herringham) and a group of students from the [[Government College of Art &amp; Craft|Calcutta School of Art]] that included the future Indian Modernist painter [[Nandalal Bose]]. The copies were published in full colour as the first publication of London's fledgling [[Royal India Society|India Society]]. More than the earlier copies, these aimed to fill in holes and damage to recreate the original condition rather than record the state of the paintings as she was seeing them. According to one writer, unlike the paintings created by her predecessors Griffiths and Gill, whose copies were influenced by [[Academic art|British Victorian styles of painting]], those of the Herringham expedition preferred an 'Indian Renascence' aesthetic of the type pioneered by [[Abanindranath Tagore]].&lt;ref&gt;[http://www.burlington.org.uk/magazine/back-issues/2010/201004/ Rupert Richard Arrowsmith, &quot;An Indian Renascence and the rise of global modernism: William Rothenstein in India, 1910–11&quot;], ''[[The Burlington Magazine]]'', vol.152 no.1285 (April 2010), pp.228–235.&lt;/ref&gt;

Early photographic surveys were made by Robert Gill, who learnt to use a camera from about 1856, and whose photos, including some using [[stereoscopy]], were used in books by him and Fergusson (many are available online from the [[British Library]]),&lt;ref&gt;Gordon, 236; [http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/g/019pho0001000s4u00478000.html example from the British Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131221033636/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/g/019pho0001000s4u00478000.html |date=2013-12-21 }} (search on &quot;Gill, Robert Ajanta&quot;)&lt;/ref&gt; then Victor Goloubew in 1911 and E.L. Vassey, who took the photos in the four volume study of the caves by Ghulam Yazdani (published 1930–1955).&lt;ref&gt;Upadya, 2–3&lt;/ref&gt;

[[File:Buddhist mural, Albert Hall Museum, Jaipur.jpg|thumb|left|Reproduction of The Adoration of the Buddha, cave 17, [[Albert Hall Museum]], [[Jaipur]], India]]
Some slightly creative copies of Ajanta frescos, especially the painting of the Adoration of the Buddha from the shrine antechamber of Cave 17, were commissioned by [[Thomas Holbein Hendley]] (1847–1917) for the decoration of the walls of the hall of the [[Albert Hall Museum]], [[Jaipur]], [[India]].&lt;ref name=&quot;Tillotson&quot;/&gt; He had the work painted by a local artist variously named Murli or Murali.&lt;ref name=&quot;Tillotson&quot;&gt;{{cite book|last1=Tillotson|first1=Giles Henry Rupert|title=Jaipur Nama: Tales from the Pink City|date=2006|publisher=Penguin Books India|isbn=9780144001002|page=156|url=https://books.google.com/books?id=kmfxexeX3pIC&amp;pg=PA156|language=en}}&lt;/ref&gt; The museum was opened to the public in 1887. This work is otherwise presented as characteristic of the end of the 19th century.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Wall Paintings of Rajasthan|date=1998|publisher=Jawahar Kala Kendra|page=23|url=https://books.google.com/books?id=0jzrAAAAMAAJ|language=en|quote=artist Murali and Kishan are good examples of 19th C. painting}}&lt;/ref&gt;

Another attempt to make copies of the murals was made by the Japanese artist Arai Kampō (荒井寛方:1878–1945) after being invited by [[Rabindranath Tagore]] to India to teach Japanese painting techniques.&lt;ref&gt;M. L. Ahuja,[https://books.google.it/books?id=GQWcAwAAQBAJ&amp;pg=PT51 ''Eminent Indians: Ten Great Artists,''] Rupa Publications, 2012 p.51.&lt;/ref&gt; He worked on making copies with tracings on Japanese paper from 1916 to 1918 and his work was conserved at [[University of Tokyo|Tokyo Imperial University]] until the materials perished during the [[1923 Great Kantō earthquake]].&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Caterina |last1=Bon Valsassina|first2=Marcella |last2=Ioele|title=Ajanta Dipinta – Painted Ajanta Vol. 1 e 2|url=https://books.google.com/books?id=Z81lcQNAg8kC&amp;pg=PA150 |year=2014|publisher=Gangemi Editore Spa|isbn=978-88-492-7658-9|pages=150–152}}&lt;/ref&gt;

== Significance ==
===Natives, society and culture in the arts at Ajanta===
{{multiple image
| align = right
| image1 = 19th century copy of 1st century BCE to 5th century CE Ajanta Cave 2 painting b.jpg
| width1 = 155
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = 19th century copy of 1st century BCE to 5th century CE Ajanta Cave 2 painting Hariti and Kubera b.jpg
| width2 = 200
| alt2 =
| caption2 =
| footer = Ajanta arts predominantly show natives. Left: people discussing the king's renunciation; Right: ''sadhus'' or ''brahmakayikas'' heading to a temple, five women chatting in a market square, children playing a board game near a banana tree.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Irving L. |last=Finkel |title=Ancient Board Games in Perspective|url=https://books.google.com/books?id=B20NAQAAMAAJ|year=2007|publisher=British Museum Press|isbn=978-0-7141-1153-7|pages=183, 226}}&lt;/ref&gt;
}}
The Ajanta cave arts are a window into the culture, society and religiosity of the native population of India between the 2nd century BCE and 5th century CE. Different scholars have variously interpreted them from the perspective of gender studies, history, sociology, and the anthropology of South Asia.&lt;ref&gt;Lisa N. Owen (2010), Review: Ajanta: History and Development: Painting, Sculpture, Architecture – Year by Year by Walter M. Spink, The Journal of Asian Studies, Vol. 69, No. 1 (FEBRUARY 2010), pages 317–319&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first=Dieter |last=Schlingloff|year=2000 | title= Ajanta – Handbuch der Malereien|publisher= Otto Harrassowitz Verlag| isbn= 978-3447042482}}&lt;/ref&gt; The dress, the jewellery, the gender relations, the social activities depicted showcase at least a lifestyle of the royalty and elite,&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Annette |last1=Lynch|first2=Mitchell D. |last2=Strauss|title=Ethnic Dress in the United States: A Cultural Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=tiEvBQAAQBAJ&amp;pg=PA256|year= 2014|publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers|isbn=978-0-7591-2150-8|page=256}}&lt;/ref&gt; and in others definitely the costumes of the common man, monks and rishi depicted therein. They shine &quot;light on life in India&quot; around mid 1st millennium CE.{{sfn|Upadhya|1994|pp=12-14}}&lt;ref name=&quot;Mehta199539&quot;&gt;{{cite book|first=Tarla |last=Mehta|title=Sanskrit Play Production in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=l7naMj1UxIkC&amp;pg=PA39 |year=1995|publisher=Motilal Banarsidass  |isbn=978-81-208-1057-0|pages=39, 42, 65, 102, 173–178, 207–213}}&lt;/ref&gt;

The Ajanta artworks provide a contrast between the spiritual life of monks who had given up all materialistic possessions versus the sensual life of those it considered materialistic, luxurious, symbols of wealth, leisurely and high fashion. Many frescos show scenes from shops, festivals, jesters at processions, palaces and performance art pavilions. These friezes share themes and details of those found in [[Bharhut]], [[Sanchi]], [[Amaravati]], [[Ellora]], [[Bagh Caves|Bagh]], [[Aihole]], [[Badami]] and other archaeological sites in India. Ajanta caves contributes to visual and descriptive sense of the ancient and early medieval Indian culture and artistic traditions, particularly those around the Gupta Empire era period.&lt;ref name=&quot;Mehta199539&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first=Hermann |last=Goetz|title=The Early Wooden Temples of Chamba|url=https://books.google.com/books?id=kMwUAAAAIAAJ |publisher=Brill Academic|pages=101–111 |year=1955}}&lt;/ref&gt;

{{Quote box
 |quote  = '''Orientalism and Ajanta Caves'''&lt;br&gt;
In the early nineteenth century, when Europeans first visited the Ajanta caves, they had no literary precedents through which to determine what they saw. Thus they saw very little beyond hunting scenes, domestic scenes, seraglio scenes, Welsh wigs, Hampton court beauties, elephants and horses, an Abyssinian black prince, shields and spears, and statues that they called 'Buddha' because of the curly hair.
 |source = – Richard Cohen&lt;br&gt;''Beyond Enlightenment: Buddhism, Religion, Modernity''{{Sfn|Cohen|2006|p=119}}
 |bgcolor=#FFE0BB
 |width=35%
 |align  = right
}}

The early colonial era description of Ajanta caves was largely orientalist and critical, inconsistent with the Victorian values and stereotyping. According to William Dalrymple, the themes and arts in the Ajanta caves were puzzling to the 19th-century Orientalists. Lacking the Asian cultural heritage and framework that sees &quot;nothing odd in the juxtaposition of monk and dancing girl&quot;, and with no knowledge of Jataka Tales or equivalent Indian fables, they could not comprehend it.&lt;ref&gt;Dalrymple, William (2015), ''[http://www.openthemagazine.com/article/open-essay/the-familiar-faces-of-ajanta The familiar faces of Ajanta]'', Open, September 2015&lt;/ref&gt; They projected their own views and assumptions, calling it something that lacks reason and rationale, something that is meaningless crude representation of royalty and foreigners with mysticism and sensuousness.&lt;ref name=&quot;Lannoy1971&quot;&gt;{{cite book|first=Richard |last=Lannoy|title= The speaking tree: a study of Indian culture and society|url= https://archive.org/details/speakingtreestud0000lann|url-access=registration |year =1971|publisher= Oxford University Press|isbn=978-0-19-215177-3|pages=[https://archive.org/details/speakingtreestud0000lann/page/46 46]–53}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=asher4&gt;{{cite book|first1=Catherine |last1=Asher|first2=Thomas R. |last2=Metcalf|title=Perceptions of South Asia's visual past|url= https://books.google.com/books?id=HDluAAAAMAAJ|year =1994|isbn= 978-81-204-0883-8|pages=4–5, 17–21, 26–29, 47–63}}&lt;/ref&gt; The 19th-century views and interpretations of the Ajanta Caves were conditioned by ideas and assumptions in the colonial mind, saw what they wanted to see.{{Sfn|Cohen|2006|pp=119-120}}&lt;ref name=asher4/&gt;{{sfn|Upadhya|1994|pp=3–4}}

To many who are unaware of the premises of Indian religions in general, and Buddhism in particular, the significance of Ajanta Caves has been like rest of Indian art. According to Richard Cohen, Ajanta Caves to them has been yet another example of &quot;worship this stock, or that stone, or monstrous idol&quot;.{{Sfn|Cohen|2006|pp=119–120}} In contrast, to the Indian mind and the larger Buddhist community, it is everything that art ought to be, the religious and the secular, the spiritual and the social fused to enlightened perfection.{{Sfn|Cohen|2006|pp=120–131}}

According to Walter Spink – one of the most respected Art historians on Ajanta, these caves were by 475 CE a much-revered site to the Indians, with throngs of &quot;travelers, pilgrims, monks and traders&quot;. The site was vastly transformed into its current form in just 20 years, between early 460 CE to early 480 CE, by regional architects and artisans. This accomplishment, states Spink, makes Ajanta, &quot;one of the most remarkable creative achievements in man's history&quot;.&lt;ref name=&quot;Williams1981&quot;&gt;{{cite book|first=Walter M. |last=Spink|editor-first=Joanna Gottfried |editor-last=Williams|chapter=Ajanta's Chronology: Politics and Patronage|title= Kalādarśana: American Studies in the Art of India|chapter-url=https://books.google.com/books?id=-qoeAAAAIAAJ&amp;pg=PA109| year=1981|publisher= BRILL Academic|isbn= 978-90-04-06498-0|page= 109}}&lt;/ref&gt;

===Foreigners in the paintings of Ajanta===
The Ajanta Caves painting are a significant source of socio-economic information in ancient India, particularly in relation to the interactions of India with foreign cultures at the time most of the paintings were made, in the 5th century CE. According to Indian historian [[Haroon Khan Sherwani]]: &quot;The paintings at Ajanta clearly demonstrate the cosmopolitan character of Buddhism, which opened its way to men of all races, Greek, Persian, [[Saka]], [[Pahlava]], [[Kushan]] and [[Huna people|Huna]]&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sherwani |first1=Harron Khan |title=Dr. Ghulam Yazdani commemoration volume |date=1966 |publisher=Maulana Abul Kalam Azad Oriental Research Institute |page=186 |url=https://books.google.com/books?id=tK7de_DTsW8C |language=en}}&lt;/ref&gt; Depictions of foreigners abound: according to Spink, &quot;Ajanta’s paintings are filled with such foreign types.&quot; They have sometimes been a source of misinterpretation as in the so-called &quot;Persian Embassy Scene&quot;. These foreigners may reflect the Sassanian merchants, visitors and the flourishing trade routes of the day.&lt;ref&gt;''Ajanta History and Development'' Vol IV p.153 Fig.27&lt;/ref&gt;

;The so-called &quot;Persian Embassy Scene&quot;
[[File:Ajanta Cave 1 first frescoe to the right of the entrance with three foreigners detail.jpg|thumb|400px|Upper part of the so-called &quot;Persian Embassy Scene&quot;, with detail of the foreigners.]]
Cave 1, for example, shows a mural fresco with characters with foreigner faces or dresses, the so-called &quot;Persian Embassy Scene&quot;.&lt;ref name=&quot;Spink 29&quot;&gt;{{cite book|last1=Spink|first1=Walter|title=Ajanta: History and Development, Volume 5 Cave by Cave|date=2006|publisher=BRILL|isbn=9789047411871|page=29|url=https://books.google.com/books?id=UNOvCQAAQBAJ&amp;pg=PA29|language=en}}&lt;/ref&gt; This scene&lt;ref&gt;Visible on Streetview [https://goo.gl/maps/HkfX4qK5wm82 here]&lt;/ref&gt; is located at the right of the entrance door upon entering the hall.&lt;ref name=&quot;Spink 29&quot;/&gt; According to Spink, [[James Fergusson (architect)|James Fergusson]], a 19th-century architectural historian, had decided that this scene corresponded to the Persian ambassador in 625 CE to the court of the Hindu [[Chalukya dynasty|Chalukya]] king [[Pulakeshin II]].{{Sfn|Spink|2009|p=132}} An alternate theory has been that the fresco represents a Hindu ambassador visiting the Persian king [[Khusrau II]] in 625 CE, a theory that Fergusson disagreed with.{{Sfn|Spink|2006|p= 29}}&lt;ref&gt;Jas. Fergusson (1879), [https://www.jstor.org/stable/25196825 On the Identification of the Portrait of Chosroes II among the Paintings in the Caves at Ajanta], The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, Cambridge University Press, Vol. 11, No. 2 (Apr. 1879), pages 155–170&lt;/ref&gt; These assumptions by colonial British era art historians, state Spink and other scholars, has been responsible for wrongly dating this painting to the 7th century, when in fact this reflects an incomplete Harisena-era painting of a Jataka tale (the Mahasudarsana jataka, in which the enthroned king is actually the [[Buddha]] in one of his previous lives as King) with the representation of trade between India and distant lands such as [[Sasanian Empire|Sassanian near East]] that was common by the 5th century.{{Sfn|Spink|2009|p=132}}{{Sfn|Spink|2006|p=27}}&lt;ref&gt;Anand Krishna (1981), An exceptional group of painted Buddha figures at Ajanta, The Journal of the International Association of Buddhist Studies, Volume 4, Number 1, pages 96–100 with footnote 1;&lt;br&gt;{{cite journal|last1= Schlingloff|first1= Dieter|title= Kalyanakarin's Adventures. The Identification of an Ajanta Painting|journal=Artibus Asiae| volume=38| issue=1|year=1976| pages=5–28|jstor=3250094 |doi=10.2307/3250094}}&lt;/ref&gt;

;International trade, growth of Buddhism
[[File:Ajanta Cave 1 ceiling foreign dignitary.jpg|thumb|A foreigner in [[Sasanian Empire|Sasanian]] dress drinking wine, on the ceiling of the central hall of Cave 1, likely a generic scene from an object imported from Central Asia (460–480 CE)&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DK&quot;&gt;{{cite book|title=DK Eyewitness Travel Guide India|date=2017|publisher=Dorling Kindersley Limited|isbn=9780241326244|page=126|url=https://books.google.com/books?id=TTcnDwAAQBAJ&amp;pg=PT126|language=en}}&lt;/ref&gt;]]

Cave 1 has several frescos with characters with foreigners' faces or dresses. Similar depictions are found in the paintings of Cave 17. Such murals, states Pia Brancaccio, suggest a prosperous and multicultural society in 5th-century India active in international trade.&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;&gt;{{cite book|last1=Brancaccio|first1=Pia|title=The Buddhist Caves at Aurangabad: Transformations in Art and Religion|year =2010 |publisher =BRILL|isbn= 978-9004185258|pages=80–82, 305–307 with footnotes|url=https://books.google.com/books?id=m_4pXm7dD78C&amp;pg=PA81|language=en}}&lt;/ref&gt; These also suggest that this trade was economically important enough to the Deccan region that the artists chose to include it with precision.&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;/&gt;

Additional evidence of international trade includes the use of the blue lapis lazuli pigment to depict foreigners in the Ajanta paintings, which must have been imported from Afghanistan or Iran. It also suggests, states Branacaccio, that the Buddhist monastic world was closely connected with trading guilds and the court culture in this period.&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;/&gt; A small number of scenes show foreigners drinking wine in Caves 1 and 2.{{refn|group=note|In Cave 1, there are also four &quot;foreign&quot; [[bacchanalian]] groups (one now missing) at the middle of each quadrant of the elaborate ceiling painting.&lt;ref name=&quot;Spink 27&quot;&gt;{{cite book|last1=Spink|first1=Walter|title=Ajanta: History and Development, Volume 5 Cave by Cave|date=2006|publisher=BRILL|isbn=9789047411871|page=27|url=https://books.google.com/books?id=UNOvCQAAQBAJ&amp;pg=PA27|language=en}}&lt;/ref&gt; Cave 2 shows two foreigners, possibly from Central Asia, sharing wine. These scenes, interprets Brancaccio, show what are probably foreign ewers from [[Sogdia]] or [[Persia]] were used to consume imported wines. A text from the [[Periplus of the Erythrean Sea]] era states that silverware vessels and wine was one of the main products imported for kings of [[Barygaza]].&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;/&gt; Sassanian bowls dated to about 400 CE have been discovered in other parts of the Indian subcontinent.&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Read | first=Charles Hercules | title=XI.—On a Silver Sassanian Bowl of about the year 400 A. D., found in the NW. Provinces of India | journal=Archaeologia | volume=63 | year=1912 | doi=10.1017/s0261340900011656 | pages=251–256| url=https://zenodo.org/record/1551870 }}&lt;/ref&gt; A copper plate in the [[Kanheri caves]] near [[Mumbai]] indicates that foreigners were active in trade in the city of [[Kalyan]] in the 5th century CE.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Brancaccio|first1=Pia|title= The Buddhist Caves at Aurangabad: Transformations in Art and Religion|year=2010|publisher =BRILL|isbn= 978-9004185258|page= 86|url= https://books.google.com/books?id=m_4pXm7dD78C&amp;pg=PA86|language=en}}&lt;/ref&gt;}} Some show foreign [[Near East]] kings with wine and their retinue which presumably add to the &quot;general regal emphasis&quot; of the cave.&lt;ref name=&quot;Spink 27&quot;/&gt; According to Brancaccio, the Ajanta paintings show a variety of colorful, delicate textiles and women making cotton. Textile probably was one of the major exports to foreign lands, along with gems. These were exported first through the [[Red Sea]], and later through the [[Persian Gulf]], thereby bringing a period of economic and cultural exchange between the Indians, the Sasanian Empire and the Persian merchants before Islam was founded in the Arabian peninsula.&lt;ref&gt;{{cite book|last1= Brancaccio|first1=Pia|title=The Buddhist Caves at Aurangabad: Transformations in Art and Religion|year= 2010|publisher= BRILL|isbn= 978-9004185258|pages= 83–87 with footnotes|url= https://books.google.com/books?id=m_4pXm7dD78C |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ajanta Cave 17 frescoe.jpg|thumb|left|Cave 17: many foreigners are included as devotees attending the Buddha's descent from Trayastrimsa Heaven&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;/&gt;{{refn|group=note|Actual photograph are available on Google.&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=m_4pXm7dD78C&amp;pg=PA305 here], or [https://goo.gl/maps/zvhsnX2JaZ32 full view]&lt;/ref&gt;}}]]
While scholars generally agree that these murals confirm trade and cultural connections between India and Sassanian west, their specific significance and interpretation varies.&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Spink 27&quot;/&gt; Brancaccio, for example, suggests that the ship and jars in them probably reflect foreign ships carrying wine imported to India. In contrast, Schlinghoff interprets the jars to be holding water, and ships shown as Indian ships used in international trade.&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;/&gt;

Similar depictions are found in the paintings of Cave 17, but this time in direct relation to the worship of the [[Buddha]]. In Cave 17, a painting of the Buddha descending from the Trayastrimsa Heaven shows he being attended by many foreigners. Many foreigners in this painting are thus shown as listeners to the Buddhist [[Dharma]].&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81 and Note 27&quot;/&gt; The ethnic diversity is depicted in the painting in the clothes ([[kaftans]], Sasanian helmets, round caps), hairdos and skin colors. In the Visvantara Jataka of Cave 17, according to Brancaccio, the scene probably shows a servant from Central Asia holding a foreign metal ewer, while a dark-complexioned servant holds a cup to an amorous couple. In another painting in Cave 17, relating to the conversion of [[Nanda (Buddhism)|Nanda]], a man possibly from northeast Africa appears as a servant.&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;/&gt; These representations show, states Brancaccio, that the artists were familiar with people of [[Sogdia]], [[Central Asia]], [[Persia]] and possibly [[East Africa]].&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;/&gt;{{refn|group=note|The expansion of Buddhism into Gandhara and Central Asia began during the 1st millennium BCE. Some early Buddhist worship halls in western India included [[Yavanas]] (Greeks) as donors.&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;/&gt; Inscriptions recording such donations are found at [[Karla Caves]], [[Pandavleni Caves]] or [[Manmodi Caves]].&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Bhandarkar|first1=D. R.|title=Some Aspects of Ancient Indian Culture|date=1989|publisher=Asian Educational Services|isbn=9788120604575|page=60|url=https://books.google.com/books?id=gUAvuYu-otEC&amp;pg=PA60|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81 and Note 27&quot;&gt;{{cite book|last1=Brancaccio|first1=Pia|title=The Buddhist Caves at Aurangabad: Transformations in Art and Religion|date=2010|publisher=BRILL|isbn=978-9004185258|page=81 and Note 27|url=https://books.google.com/books?id=m_4pXm7dD78C&amp;pg=PA81|language=en}}&lt;/ref&gt; }} Another hypothesis is offered by Upadhya, who states that the artists who built Ajanta caves &quot;very probably included foreigners&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Upadhya|first1=Om Datt|title=The Art of Ajanta and Sopoćani: A Comparative Study : an Enquiry in Prāṇa Aesthetics|date=1994|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=9788120809901|page=135|url=https://books.google.com/books?id=LCPx0R1TqOMC&amp;pg=PA135|language=en}}&lt;/ref&gt;

{{Clear}}
&lt;gallery widths=&quot;125px&quot; heights=&quot;125px&quot; perrow=&quot;6&quot;&gt;
File:Ajanta Cave 2 Veranda ceiling foreigners.jpg|Cave 2, ceiling: foreigners sharing a drink of wine&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Brancaccio|first1=Pia|title=The Buddhist Caves at Aurangabad: Transformations in Art and Religion|date=2010|publisher=BRILL|isbn=978-9004185258|page=307|url=https://books.google.com/books?id=m_4pXm7dD78C&amp;pg=PA307|language=en}}&lt;/ref&gt;
File:Ajanta Cave 1 Group of foreigners.jpg|Cave 1, ceiling: another Persian-style foreign group, one of the four such groups (one now missing) at the center of each quadrant of the ceiling&lt;ref name=&quot;Spink 27&quot;/&gt;
File:Ajanta Cave 17 foreign servant.jpg|A servant from Central Asia, Cave 17.&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;/&gt;
Ajanta Cave 17 Descent from Heaven Left Wall foreigners detail.jpg|Cave 17: foreigners attending the Buddha&lt;ref name=&quot;PB305&quot;&gt;{{cite book |last1=Brancaccio |first1=Pia |title=The Buddhist Caves at Aurangabad: Transformations in Art and Religion |date=2010 |publisher=BRILL |isbn=9789004185258 |page=305 |url=https://books.google.com/books?id=m_4pXm7dD78C&amp;pg=PA305 |language=en}}&lt;/ref&gt;
Ajanta Cave 17 Descent from Heaven Left Wall horsemen detail.jpg|Cave 17: foreigners on horses attending the Buddha&lt;ref name=&quot;PB305&quot;/&gt;
File:Ajanta Cave 1, Padmapani attendant, Lady in blue dress with tiara.jpg|Lady in blue dress with tiara, of possible &quot;Persan origin&quot;.&quot;&lt;ref&gt;&quot;The central figure is of colossal size and, whether it represents the Bodhisattva Padmapani or Prince Siddhartha, it bears the marks of both high rank and great spiritual stature. (...) The handmaid in long blue velvet coat and high embroidered cap appears, from her features, to be of Persian origin...&quot;{{cite book |title=Encyclopedia Of World Art Vol. 1 |date=1959 |publisher=McGRAW-HILL |location=New-York, Toronto, London |page=165 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.462549/page/n113/mode/2up}}&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;

===Preservation===
[[Paintings]] and the cave artwork have become eroded due to decay and human interference. Therefore, many areas of the painted walls, ceilings, and pillars are fragmentary. The painted narratives of the [[Jataka tales]] are depicted only on the walls, which demanded the special attention of the devotees. They are didactic in nature, meant to inform the community about the Buddha's teachings and life through successive rebirths. Their placement on the walls required the devotee to walk through the aisles and 'read' the narratives depicted in various episodes. The narrative episodes are depicted one after another, although not in a linear order. Their identification has been a core area of research since the site's discovery in 1819.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2018-05-04|title=Caves of Ajanta|url=https://www.hisour.com/caves-of-ajanta-30056/|access-date=2020-07-29|website=HiSoUR - Hi So You Are|language=en-US|accessdate=2020-11-22|archivedate=2020-11-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201129111906/https://www.hisour.com/caves-of-ajanta-30056/}}&lt;/ref&gt;

== Impact on later painting ==

The Ajanta paintings, or more likely the general style they come from, influenced painting in [[Tibet]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Imprint of Ajanta in Tibetan Art, Eva Fernanadez del Campo Barbadillo, Buddhist Himalaya: A Journal of Nagarjuna Institute of Exact Methods, Vol. IX No. I &amp; II  (1998) |url=http://buddhism.lib.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-BH/bh117550.htm |accessdate=2020-11-22 |archivedate=2014-07-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140728064417/http://buddhism.lib.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-BH/bh117550.htm }}&lt;/ref&gt; and [[Sri Lanka]].&lt;ref&gt;[The Imperial Guptas: Cultural history, Volume 2 of The Imperial Guptas, Parmeshwari Lal Gupta, Vishwavidyalaya Prakashan, 1979 p. 221]&lt;/ref&gt;

The rediscovery of ancient Indian paintings at Ajanta provided Indian artists with examples from ancient India to follow. [[Nandalal Bose]] experimented with techniques to follow the ancient style which allowed him to develop his unique style.&lt;ref&gt;Vasudev Sharan Agrawal, Kala aur Sanskriti, 1952, p. 282–299&lt;/ref&gt; [[Abanindranath Tagore]] and [[Syed Thajudeen]] also used the Ajanta paintings for inspiration.

== See also ==
{{Portal|India}}
* [[Barabar Caves]]
* [[Dambulla cave temple]]

== Notes ==
{{Reflist|group=note}}

== References ==
{{Reflist|30em}}

===Bibliography===
* &quot;ASI&quot;: [http://asi.nic.in/asi_monu_whs_ajanta.asp Archaeological Survey of India] website, with a concise entry on the Caves, accessed 20 October 2010
* Burgess, James and Fergusson J. ''Cave Temples of India.'' (London: W.H. Allen &amp; Co., 1880. Delhi: [[Munshiram Manoharlal]] Publishers Pvt Ltd., Delhi, 2005). {{ISBN|81-215-0251-9}}
* Burgess, James, and [[Bhagwan Lal Indraji|Indraji, Bhagwanlal]]. ''Inscriptions from the Cave Temples of Western India'', Archaeological Survey of Western India, Memoirs, 10 (Bombay: Government Central Press, 1881).
* Burgess, James. ''Buddhist Cave Temples and Their Inscriptions'', Archaeological Survey of Western India, 4 (London: Trubner &amp; Co., 1883; Varanasi: Indological Book House, 1964).
* Burgess, James. &quot;Notes on the Bauddha Rock Temples of Ajanta, Their Paintings and Sculptures,&quot; Archaeological Survey of Western India, 9 (Bombay: Government Central Press, 1879).
* Behl, Benoy K. ''The Ajanta Caves'' (London: Thames &amp; Hudson, 1998. New York: Harry N. Abrams, 1998).
* {{cite book|first=Richard S. | last=Cohen|title=Beyond Enlightenment: Buddhism, Religion, Modernity|url=https://books.google.com/books?id=R5IPMKb4WFUC |year=2006|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-19205-2|ref=harv}}
* Cohen, Richard S. &quot;[http://profcohen.net/publications/ajanta-inscriptions-1.pdf Ajanta’s Inscriptions].&quot; In [[Walter M. Spink]], ''Ajanta: History And Development, volume 2: Arguments About Ajanta'' (Leiden: E.J. Brill, 2006), pp.&amp;nbsp;273–339.
* Cohen, Richard S. &quot;Nāga, Yaksinī, Buddha: Local Deities and Local Buddhism at Ajanta,&quot; ''History of Religions''. 37/4 (May 1998): 360–400.
* Cohen, Richard S. &quot;Problems in the Writing of Ajanta’s History: The Epigraphic Evidence,&quot; ''Indo-Iranian Journal''. 40/2 (April 1997): 125–48.
* Cohen, Richard Scott. ''Setting the Three Jewels: The Complex Culture of Buddhism at the Ajanta Caves.''  A PhD dissertation (Asian Languages and Cultures: Buddhist Studies, University of Michigan, 1995).
* Gordon, Sophie (2011), ''Monumental visions: architectural photography in India, 1840–1901'', PhD thesis, [[SOAS]], University of London, [http://eprints.soas.ac.uk/12776/ PDF available]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{cite book|ref=harv|first1=Ramesh Shankar|last1= Gupte|first2=B. D.|last2= Mahajan|title=Ajanta, Ellora and Aurangabad Caves|url=https://books.google.com/books?id=478MAQAAIAAJ|year=1962|publisher=D. B. Taraporevala}}
* [[Edward Byles Cowell|Cowell, E.B.]] ''The Jataka,'' I-VI (Cambridge: Cambridge, 1895; reprint, 1907).
* Dhavalikar, M.K. ''Late Hinayana Caves of Western India'' (Pune: 1984).
* Griffiths, J. ''Paintings in the Buddhist Cave Temples of Ajanta,'' 2 vols. (London: 1896–1897).
* Halder, Asit Kumar. &quot;AJANTA&quot; Edited and annotated by Prasenjit Dasgupta and Soumen Paul, with a Foreword by Gautam Halder LALMATI. Kolkata. 2009
* {{citation|last=Harle|first=James C.|title=The Art and Architecture of the Indian Subcontinent|edition=2nd|year=1994|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-06217-5|url=https://archive.org/details/artarchitectureo00harl}}
* {{cite book|first=Stella |last=Kramrisch|title=Exploring India's Sacred Art |url=https://books.google.com/books?id=bxPeWwFz9MkC |year=1994|publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-1208-6|ref=harv}}
* Kramrisch, Stella. ''A Survey of Painting in the Deccan'' (Calcutta and London: The [[India Society]] in co-operation with the Dept. of Archaeology, 1937). Reproduced: &quot;Ajanta,&quot; ''Exploring India’s Sacred Art: Selected Writings of Stella Kramrisch,'' ed. Miller, Barbara Stoler (Philadelphia: University of Pennsylvania Press: 1983), pp.&amp;nbsp;273–307; reprint (New Delhi: Indira Gandhi National Centre for the Arts, 1994), pp.&amp;nbsp;273–307.
* {{citation|last=Michell|first= George|title= The Penguin Guide to the Monuments of India, Volume 1: Buddhist, Jain, Hindu |year= 2009|publisher= Penguin Books|isbn=  978-0-14-008144-2}}
* Majumdar, R.C. and A.S. Altekar, eds. ''The Vakataka-Gupta Age.'' New History of Indian People Series, VI (Benares: Motilal Banarasidass, 1946; reprint, Delhi: 1960).
* Mirashi, V.V. &quot;Historical Evidence in Dandin’s Dasakumaracharita,&quot; ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', 24 (1945), 20ff. Reproduced: Studies in Indology, 1 (Nagpur: Vidarbha Samshodhan Mandal, 1960), pp.&amp;nbsp;164–77.
* Mirashi, V.V. ''Inscription of the Vakatakas''. Corpus Inscriptionum Indicarum Series, 5 (Ootacamund: Government Epigraphist for India, 1963).
* Mirashi, V.V. ''The Ghatotkacha Cave Inscriptions with a Note on Ghatotkacha Cave Temples by Srinivasachar, P''. (Hyderabad: Archaeological Department, 1952).
* Mirashi, V.V. ''Vakataka inscription in Cave XVI at Ajanta''. Hyderabad Archaeological Series, 14 (Calcutta: Baptist mission Press for the Archaeological Department of His Highness the Nizam's Dominions, 1941).
* Mitra, Debala. ''Ajanta'', 8th ed. (Delhi: Archaeological Survey of India, 1980).
* Nagaraju, S. ''Buddhist Architecture of Western India'' (Delhi: 1981)
* Parimoo, Ratan; et al. ''The Art of Ajanta: New Perspectives'', 2 vols (New Delhi: Books &amp; Books, 1991).
* Schlingloff, Dieter. ''Guide to the Ajanta Paintings, vol. 1; Narrative Wall Paintings'' (Delhi: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd., 1999)
* Schlingloff, Dieter. ''Studies in the Ajanta Paintings: Identifications and Interpretations'' (New Delhi: 1987).
* Shastri, Ajay Mitra, ed. ''The Age of the Vakatakas'' (New Delhi: Harman, 1992).
* Singh, Rajesh K. ''An Introduction to the Ajanta Caves'' (Baroda: Hari Sena Press, 2012). {{ISBN|978-81-925107-0-5}}
* Singh, Rajesh Kumar. 'The Early Development of the Cave 26-Complex at Ajanta,’ ''South Asian Studies'' (London: March 2012), vol. 28, No. 1, pp.&amp;nbsp;37–68.
* Singh, Rajesh Kumar. 'Buddhabhadra’s Dedicatory Inscription at Ajanta: A Review,’ in ''Pratnakirti: Recent Studies in Indian Epigraphy, History, Archaeology, and Art'', 2 vols, Professor Shrinivas S. Ritti Felicitation volume, ed. by Shriniwas V. Padigar and Shivanand V (Delhi: Agam Kala Prakashan, 2012), vol. 1, pp.&amp;nbsp;34–46.
* Singh, Rajesh Kumar, et al. ''Ajanta: Digital Encyclopaedia'' [CD-Rom] (New Delhi: Indira Gandhi National Centre for Arts, 2005).
* Singh, Rajesh Kumar. &quot;Enumerating the Sailagrhas of Ajanta,&quot; ''Journal of the Asiatic Society of Mumbai'' 82, 2009: 122–26.
* Singh, Rajesh Kumar. &quot;Ajanta: Cave 8 Revisited,&quot; ''Jnana-Pravah Research Journal'' 12, 2009: 68–80.
* Singh, Rajesh Kumar. &quot;Some Problems in Fixing the Date of Ajanta Caves,&quot; ''Kala, the Journal of Indian Art History Congress'' 17, 2008: 69–85.
* {{cite book|first=Walter M.|last= Spink|title=Ajanta: The arrival of the uninvited|url=https://books.google.com/books?id=v2lyNi_K8P4C |year=2005|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-14833-8|ref=harv}}
* Spink, Walter M. (2009). Ajanta: History and Development Volume 2: Arguments about Ajanta. Leiden: Brill.
* {{Cite book |last = Spink |first = Walter M. |year = 2009 |title = Ajanta: History and Development Volume 4: Painting, Sculpture, Architecture, Year by Year |publisher = Brill |place = Leiden |isbn = 978-90-04-14983-0 |url = https://books.google.com/books?id=3me7pY6zJyEC |ref = harv}}
* {{Cite book |last = Spink |first = Walter M. |year = 2006 |title = Ajanta: History and Development Volume 5: Cave by Cave |publisher = Brill |place = Leiden |isbn = 978-90-04-15644-9 |ref = harv}}
* {{citation|last=Spink|first=Walter M.|year=2008|url=http://www.walterspink.com/ajanta/ajanta-lecture|title=Ajanta Lecture, Korea May 2008 (revised September 2008)|access-date=2020-11-22|archive-date=2021-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210618031156/http://www.walterspink.com/ajanta/ajanta-lecture|url-status=dead}}
* {{cite book|first=Om Datt|last= Upadhya|title=The Art of Ajanta and Sopoćani: A Comparative Study : an Enquiry in Prāṇa Aesthetics|url=https://books.google.com/books?id=LCPx0R1TqOMC|year=1994|publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-0990-1|ref=harv}}
* Spink, Walter M. &quot;A Reconstruction of Events related to the development of Vakataka caves,&quot; ''C.S. Sivaramamurti felicitation volume'', ed. M.S. Nagaraja Rao (New Delhi: 1987).
* Spink, Walter M. &quot;Ajanta’s Chronology: Cave 1’s Patronage,&quot; ''Chhavi'' 2, ed. Krishna, Anand (Benares: Bharat Kala Bhawan, 1981), pp.&amp;nbsp;144–57.
* Spink, Walter M. &quot;Ajanta’s Chronology: Cave 7’s Twice-born Buddha,&quot; ''Studies in Buddhist Art of South Asia'', ed. Narain, A.K. (New Delhi: 1985), pp.&amp;nbsp;103–16.
* Spink, Walter M. &quot;Ajanta’s Chronology: Politics and Patronage,&quot; ''Kaladarsana'', ed. Williams, Joanna (New Delhi: 1981), pp.&amp;nbsp;109–26.
* Spink, Walter M. &quot;Ajanta’s Chronology: The Crucial Cave,&quot; ''Ars Orientalis'', 10 (1975), pp.&amp;nbsp;143–169.
* Spink, Walter M. &quot;Ajanta’s Chronology: The Problem of Cave 11,&quot; ''Ars Orientalis'', 7 (1968), pp.&amp;nbsp;155–168.
* Spink, Walter M. &quot;Ajanta’s Paintings: A Checklist for their Dating,&quot; ''Dimensions of Indian Art, Pupul Jayakar Felicitation Volume'', ed. Chandra, Lokesh; and Jain, Jyotindra (Delhi: Agam Kala Prakashan, 1987), p.&amp;nbsp;457.
* Spink, Walter M. &quot;Notes on Buddha Images,&quot; ''The Art of Ajanta: New Perspectives'', vol. 2, ed. Parimoo, Ratan, et al. (New Delhi: Books &amp; Books, 1991), pp.&amp;nbsp;213–41.
* Spink, Walter M. &quot;The Achievement of Ajanta,&quot; ''The Age of the Vakatakas'', ed. Shastri, Ajaya Mitra (New Delhi: Harman Publishing House, 1992), pp.&amp;nbsp;177–202.
* Spink, Walter M. &quot;The Vakataka’s Flowering and Fall,&quot; ''The Art of Ajanta: New Perspectives'', vol. 2, ed. Parimoo, Ratan, et al. (New Delhi: Books &amp; Books, 1991), pp.&amp;nbsp;71–99.
* Spink, Walter M. &quot;The Archaeology of Ajanta,&quot; ''Ars Orientalis'', 21, pp.&amp;nbsp;67–94.
* Weiner, Sheila L. ''Ajanta: Its Place in Buddhist Art'' (Berkeley and Los Angeles: University of California Press, 1977).
* Yazdani, Gulam. ''Ajanta: the Colour and Monochrome Reproductions of the Ajanta Frescos Based on Photography'', 4 vols. (London: Oxford University Press, 1930 [31?], 1955).
* Yazdani, Gulam. ''The Early History of the Deccan'', Parts 7–9 (Oxford: 1960).
* Zin, Monika. ''Guide to the Ajanta Paintings, vol. 2; Devotional and Ornamental Paintings'' (Delhi: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd., 2003)

== External links ==
{{Commons category|Ajanta Caves}}
{{Wikiquote}}
{{EB1911 poster|Ajanta}}
&lt;!--NO MORE CANVAS GURU TOURIST SPAM LINKS. THEY WILL BE DELETED AS SOON AS INSERTED--&gt;
* [http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195393521/obo-9780195393521-0192.xml Ajanta Caves Bibliography], Akira Shimada (2014), Oxford University Press
* [https://dx.doi.org/10.1080/02666030.2012.659906 The Early Development of the Cave 26-Complex at Ajanta]
* [http://www.nybooks.com/articles/archives/2014/oct/23/greatest-ancient-picture-gallery The Greatest Ancient Picture Gallery. William Dalrymple, New York Review of Books (23 Oct 2014)]
* [https://whc.unesco.org/en/list/242/ Ajanta Caves in UNESCO List]
* [https://artsandculture.google.com/entity/m0_z7 Google Streetview Tours of each Cave of Ajanta]
* [http://www.profcohen.net/publications/ajanta-inscriptions-1.pdf Inscriptions with Translations: Ajanta Caves], Richard Cohen
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>apkh7mwwo0rvv9v53ncz5sqgsns1t82</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ၐဴမဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6750</id>
    <revision>
      <id>54537</id>
      <parentid>44599</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T02:34:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>54537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11786" sha1="oa8sozzv9dx1uzqurxm711j4ppjzade" xml:space="preserve">{{Infobox company
| name = Xiaomi Corporation
| logo = [[File:Xiaomi logo (2021-).svg|50px]] [[File:Xiaomi New Font.svg|120px]]
| logo_size = 
| image = Xiaomi Science and Technology Park (20220414090237).jpg
| image_size = 250px
| image_caption = Headquarters in [[Haidian District]], [[Beijing]]
| trading_name = Xiaomi
| native_name = {{lang|zh-cn|小米集团}}
| romanized_name = Xiǎomǐ
| type = [[Public company|Public]]
| traded_as = {{ubl|{{SEHK|1810}}|[[Hang Seng Index]] component}}
| industry = {{plainlist|
* [[Consumer electronics]]
* [[Computer hardware]]
* [[Automotive industry|Automotive]]}}
| foundation = {{start date and age|2010|04|06|df=y}}
| founder = 
| hq_location = [[Haidian District]]
| location_city = [[Beijing]], China
| num_locations = 
| area_served = Worldwide
| key_people = {{plainlist|
* [[Lei Jun]] (founder &amp; [[CEO]])
* [[Lin Bin]] (co-founder and vice-chairman)
* Lu Weibing (president)
}}
| products = {{plainlist|
* [[Mobile phones]]
* [[Personal computers]] 
* [[Internet of things|IoT]] 
* [[Electric vehicle]]s
}}
| revenue = {{decrease}} {{CNY|280.04 billion}} {{US$| 40.7 billion}} &lt;br /&gt; (2022)&lt;ref name=&quot;Annual Results&quot;&gt;{{cite web|url=https://www1.hkexnews.hk/listedco/listconews/sehk/2023/0324/2023032400811.pdf|title=Annual Results|access-date=28 March 2023|archive-date=28 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328090947/https://www1.hkexnews.hk/listedco/listconews/sehk/2023/0324/2023032400811.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| operating_income = {{decrease}} {{CNY|2.81 billion}} {{US$|0.408 billion}} (2022)&lt;ref name=&quot;Annual Results&quot;/&gt;
| net_income = {{decrease}} {{CNY|2.5 billion}} {{US$|0.36 billion}} (2022)&lt;ref name=&quot;Annual Results&quot;/&gt;
| assets = {{decrease}} {{CNY|273.51 billion}} {{US$|39.72 billion}} (2022)&lt;ref name=&quot;Annual Results&quot;/&gt;
| equity = {{increase}} {{CNY|143.92 billion}} {{US$|20.9 billion}} (2022)&lt;ref name=&quot;Annual Results&quot;/&gt;
| num_employees = 32,543 (31 December 2022)&lt;ref name=&quot;Annual Results&quot;/&gt;
| owner = 
| subsid = * [[Xiaomi Auto]] 
* ZMI
* Black Shark
* Zhigu Corporation
| website = {{Official URL}}
| brands = {{Unbulleted list|[[Redmi]]|[[Poco (company)|POCO]]|[[Mijia]]}}
}}
[[File:Xiaomi Redmi Note.JPG|thumb|right|Xiaomi's Redmi Note]]
[[File:Xiaomi Store.jpg|thumb|right|A Xiaomi Exclusive Service Centre for customer support in [[Kuala Lumpur]]]]
'''ၐဴမဳ (ယှဴမဳ) ကဝ်ပဝ်ရေရှေန်''' ('''Xiaomi Corporation''') ({{IPAc-en|ˈ|ʃ|aʊ|m|i}};&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/blogs-magazine-monitor-30848303|title=How to say: Xiaomi|work=[[BBC News]]|date=12 November 2018|access-date=29 June 2018|archive-date=24 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224161400/https://www.bbc.com/news/blogs-magazine-monitor-30848303|url-status=live}}&lt;/ref&gt; {{zh|c=[[wikt:小米|小米]]|l=}}), ဗွဲဓမ္မတာ ကော်စ '''ၐဴမဳ (ယှဴမဳ)''' ('''Xiaomi''') ဂှ် ဒှ် ကမ္မဏဳ ဒဳဇြာင် ကေုာံ ကမၠောန်မခၞံပ္တိတ်ကပေါတ် ကိရိယာ ကပေါတ်အဳလေတ္တရောန္နေတ်ဂမၠိုင် ကေုာံ သပ်ဝဴ မဆေင်စပ် ကုကပေါတ်တအ်ဂှ်၊ စက်ယာန် ကေုာံ ကပေါတ်သ္ၚိဂမၠိုင်ရ။ ကမ္မဏဳၐဴမဳဝွံ ဒှ် ကမ္မဏဳဇၞော်အိုတ် မရနုက် ကုဒုတိယ ပ္ဍဲဂၠးတိ ပ္ဍဲ အရာမပ္တိတ် သမာတ်ဖုင် မဒှ် ကြဴနူ သာမ်သံင်။&lt;ref name=CNET&gt;{{cite web|url=https://www.cnet.com/tech/mobile/xiaomi-overtakes-apple-as-the-worlds-number-two-smartphone-maker|title=Xiaomi overtakes Apple as the world's No. 2 smartphone-maker|website=[[CNET]]|date=16 July 2021|author=Pendlebury, Ty|access-date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt; သမာတ်ဖုင် ၐဴမဳ ဂှ် ကၠောန် ကမၠောန် နကဵု သၞောတ် MIUI (လၟုဟ် HyperOS) မဒှ်သၞောတ် မဒုင်သဇိုင် ကုအာန္ဒြောန် (Android) ရ။ ကမ္မဏဳဏအ်ဂှ် နွံ ကဆံင် ၃၃၈ တုဲ မဒှ် ကမ္မဏဳ အာယုတ်ဍောတ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ကမ္မဏဳဂၠးတိ ၅၀၀ ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|date=2 August 2021|title=Xiaomi moves up on Fortune's Global 500 list (#338)|url=https://m.gsmarena.com/xiaomi_moves_up_on_fortunes_global_500_list_338_apple_is_near_the_top_6-news-50343.php|url-status=live|access-date=2 August 2021|website=gsmarena.com|archive-date=2 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210802162124/https://m.gsmarena.com/xiaomi_moves_up_on_fortunes_global_500_list_338_apple_is_near_the_top_6-news-50343.php}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url=https://fortune.com/company/xiaomi/global500/ | title=Global 500: Xiaomi | website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | access-date=16 September 2021 | archive-date=28 October 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201028061057/https://fortune.com/company/xiaomi/global500/ | url-status=live}}&lt;/ref&gt;
{{multiple image
   | direction = vertical
   | width     = 200
   | header    = Xiaomi stores
   | image1    = Xiaomi Store at Qingdao Lion Mall.jpg
   | caption1  = In [[Qingdao]], China
   | image2    = Xiaomi Store Portugal.jpg
   | caption2  = In [[Loulé]], Portugal
   | image3    = XiaomiHangzhouStore.jpg
   | caption3  = In [[Hangzhou]], China
}}

ၐဴမဳ ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၀ ပ္ဍဲဍုင် ဗဳဇိန် (Beijing) နကဵု လေဇုန် (Lei Jun) မွဲစွံ ကုသကအ်ရဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်တြဴရ။ လေ ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဒက်ပ္တန်လဝ် ကမ္မဏဳ ခေန်သပ် (Kingsoft) ကု Joyo.com တုဲ ဗွဲကြဴ ကမ္မဏဳဂှ် ညး သွံ ကု အမေဇြောမ် (Amazon) နကဵု င္ၚုဟ် $၇၅မဳလဳယာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၄ ရ။ သၞာံ ၂၀၁၁ ဂိတုအဝ်ဂေတ်ဂှ် ၐဴမဳ ပ္တိတ် သမာတ်ဖုင် ကိုပ်ကၠာအိုတ်တုဲ စိုပ် သၞာံ ၂၀၁၄ ဂှ် နကဵု ကမ္မဏဳဏအ် ဒှ်ကမ္မဏဳ မကလိဂွံလဝ် ဗွဝ်ဖျဴ သမာတ်ဖုင်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲရးနိဂီုကြုက်ရ။ ဗွဲကိုပ်ကၠာဂှ် ဖျာကမ္မဏဳဏအ်ဂှ် သွံ နကဵုလတူလာင် သၟးဟေင်ရ။ ဗွဲကြဴဏအ် စပံင်ကၠုင် သီုကဵု ဆေင်ဖျာကီုရ။&lt;ref name=&quot;CW-Kan-so cheap&quot;&gt;{{cite magazine| first=Michael | last=Kan | title=Why Are Xiaomi Phones So Cheap? | url=https://www.computerworld.com/article/2489472/why-are-xiaomi-phones-so-cheap-.html | magazine=[[Computerworld]] | date=16 May 2014 | access-date=16 September 2021 | archive-date=16 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210916173222/https://www.computerworld.com/article/2489472/why-are-xiaomi-phones-so-cheap-.html | url-status=live}}&lt;/ref&gt; ၜိုတ် သၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ် နကဵု ကမ္မဏဳဏအ် ကၠောန်ပ္တိတ် ကပေါတ်အဳလေတ္တရောန္နေတ်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.displaydaily.com/article/press-releases/the-china-smartphone-market-picks-up-slightly-in-2014q4-idc-reports |title=The China Smartphone Market Picks Up Slightly in 2014Q4, IDC Reports |date=17 February 2015 |publisher=IDC |archive-url=https://web.archive.org/web/20150217221541/http://www.idc.com/getdoc.jsp?containerId=prHK25437515 |archive-date=17 February 2015 |url-status=live |accessdate=14 April 2024 |archivedate=17 February 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150217221541/http://www.idc.com/getdoc.jsp?containerId=prHK25437515 }}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် နကဵု ကမ္မဏဳဏအ် သွံဂွံ သမာတ်ဖုင် ၁၄၉,၄ မဳလဳယာန်၊ တုဲ သၞောတ်မဝ်ဗာင် MIUI (လၟုဟ် HyperOS) ဂှ် ပ္ဍဲမွဲမွဲဂိတုဂှ် ညးလွပ် လတူ ၅၀၀ မဳလဳယာန် ရပ်စပ်ဒၟံင်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://in.mashable.com/technlogy/25962/xiaomi-ui-has-gained-more-than-500m-monthly-active-users | title=Xiaomi UI Has Gained More Than 500M Monthly Active Users | first=Praneeth | last=Palli | work=[[Mashable]] | date=23 November 2021 | access-date=12 January 2022 | archive-date=12 January 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220112213307/https://in.mashable.com/technlogy/25962/xiaomi-ui-has-gained-more-than-500m-monthly-active-users | url-status=live}}&lt;/ref&gt; ၜိုတ် သၞာံ ၂၀၂၃ ဂှ် ၐဴမဳ သွံ သမာတ်ဖုင် အလုံမွဲလိုက်ဂှ် ဇၞော်အိုတ် မရနုက် ကုတတိယ၊ ကလိဂွံလဝ် ဗွဝ်ဖျာ ၁၂% ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=8 February 2023 |title=Global Smartphone Market Share: Q4 2020 to Q4 2022 |url=https://www.counterpointresearch.com/global-smartphone-share/ |access-date=1 March 2023 |website=Counterpoint Research |language=en-US |archive-date=17 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180817144648/https://www.counterpointresearch.com/global-smartphone-share/ |url-status=live |accessdate=14 April 2024 |archivedate=17 August 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817144648/https://www.counterpointresearch.com/global-smartphone-share/ }}&lt;/ref&gt; ညးလ္ၚဵု ကော် ၐဴမဳ အပ်ပဴကြုက်  &quot;Apple of China&quot; ရ။&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.cnbc.com/2019/09/09/xiaomi-how-the-apple-of-china-grew-rapidly-into-80-new-markets.html | title=The 'Apple of China' expanded into 80 new markets in four years. Here's how Xiaomi grew so rapidly | first=Uptin | last=Saiidi | work=[[CNBC]] | date=10 September 2019 | access-date=10 September 2019 | archive-date=21 September 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190921035629/https://www.cnbc.com/2019/09/09/xiaomi-how-the-apple-of-china-grew-rapidly-into-80-new-markets.html | url-status=live}}&lt;/ref&gt; ကပေါတ် ၐဴမဳဂှ် ဒှ်ကပေါတ် မရပ်စပ်စလောဲသွာမွဲ မြဴသာ်ဝွံ မဂွံဒုင် ပတိုန်စရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=18 March 2023 |title=Wearable 444.7m Apple Xiaomi |url=https://gembells.com/wearable-444-7m-apple-xiaomi/ |access-date=1 April 2023 |language=en-US |archive-date=31 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331134406/https://gembells.com/wearable-444-7m-apple-xiaomi/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; နကဵု ကမ္မဏဳဂှ် သီုကၠောန်ပ္တိတ်ဒၟံင် ကပေါတ်အဳလေတ္တရေန္နေတ် ဗီုကဵု တဳဝဳ၊ ပၟတ်ဓါတ်၊ က္ၜင်ကျာသက္ကုလစဝ် (unmanned aerial vehicle) ကေုာံ စက်ဇမ္အးကျာ ကေုာံ ကပေါတ်သ္ၚိဂမၠိုင်ရ။

== နိဿဲ ==</text>
      <sha1>oa8sozzv9dx1uzqurxm711j4ppjzade</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဆာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8394</id>
    <revision>
      <id>54626</id>
      <parentid>50054</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T11:31:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26050" sha1="3zyp11t35gu32icibmy4n6kqj48i4xk" xml:space="preserve">{{Short description|ဒြဟတ် စိုတ် ကေုာံ ပရေၚ် ဒုၚ်စသိုၚ် မလှဲလး မဆက်စပ် ကု ပွမကြပ်ညောန် ကေုာံ မေတ္တာ}}
{{Infobox emotion
| name = ဆာန် (Love)
| image = DickseeRomeoandJuliet.jpg
| caption = ရုပ် ကသူ &quot;ရဝ်မဳယဝ် ကဵု ဂျူလဳယေတ်&quot; (Romeo and Juliet) မဒှ် သင်္ကေတ ပရေၚ် ဆာန် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ
| classification = ပရေၚ် ဒုၚ်စသိုၚ် (Emotion)၊ ပရေၚ် စိုတ် (Psychological state)
| associated_hormones = {{ill|အံက်သဳတဝ်သိန်|en|Oxytocin}} (Oxytocin)၊ ဒဝ်ပါမိန် (Dopamine)၊ သဳရဝ်တဝ်နိန် (Serotonin)
| opposite = [[wikt:mnw:က္ဍုဟ်|က္ဍုဟ်]] (Hate)၊ စိုတ် ဟွံလုပ် စ (Apathy)
| key_types = မေတ္တာ (Agape)၊ ပွမစောဲလာံ (Eros)၊ ပွမဆာန် သ္ကအ်ရဲ (Philia)၊ ပွမဆာန် ကလော မသ (Storge)
| psychology_theory = {{ill|သီအိုရဳ ဆာန် ပိကၠၚ်|en|Triangular theory of love}} (Sternberg)
| related_concepts = ပွမကြပ်ညောန် (Intimacy)၊ ပွမဒုၚ်လျိုၚ် (Commitment)၊ မေတ္တာ ကရုဏာ (Compassion)
}}

'''[[wikt:mnw:ဆာန်|ဆာန်]]''' ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ် ဆာန် ({{lang-en|Love}}) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဂကောံ ဒြဟတ် စိုတ်၊ ပရေၚ် ဒုၚ်စသိုၚ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် မလှဲလး မွဲ ရ။ ဍေံ စောဲ ဗာန် ဒၟံၚ် ကု ပွမကြပ်ညောန် (Intimacy)၊ ပွမစောဲလာံ (Passion)၊ ကေုာံ ပွမမၚ်မဲ ညး တၞဟ် (Care) ရ။ ပရေၚ် ဆာန် ဝွံ ဍေံ နွံ ကု ဗီုပြၚ် နာနာ သာ် မပ္တံကဵု ပရေၚ် ဆာန် အကြာ မိမ ကဵု ကောန်၊ ပရေၚ် ဆာန် အကြာ သ္ကအ်ရဲ၊ ပရေၚ် ဆာန် အကြာ သၟာ လိၚ် (Romantic love) ကေုာံ ပရေၚ် ဆာန် လတူ ဂကောံ မၞိဟ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး သဘာဝ ရ။ 

တၠပညာ စိုတ်ပညာ တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ် ဆာန် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက မွဲ သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ပရေၚ် ဆက်ဆောံ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ဇဳဝဗေဒ ဟီု မ္ဂး، ဆာန် ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပွမပြံၚ်လှာဲ ဓါတ် ဇဳဝ (Neurochemicals) ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မပ္တံကဵု ဓါတ် အံက်သဳတဝ်သိန် (Oxytocin) ကဵု ဓါတ် ဒဝ်ပါမိန် (Dopamine) ရ။ ပ္ဍဲ လညာတ် ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ နာနာ၊ ပရေၚ် ဆာန် ဂှ် ဍေံ ဒှ် သီု ဒ္ဂေတ် လၟေတ် မပြဲသၠုၚ် မွဲ မပ္တံကဵု [[wikt:mnw:မေတ္တာ|မေတ္တာ]] (Metta) ကေုာံ ကရုဏာ (Compassion) ရ။&lt;ref&gt;Fisher, H. (2004). ''Why We Love: The Nature and Chemistry of Romantic Love''. Henry Holt and Company.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဆာန် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဝေါဟာရ မၞုံ ကု အဓိပ္ပါယ် လှဲလး ဗွဲမလောန် တုဲ မၞိဟ် တအ် သောၚ် ကလး ဍေံ နကဵု နဲကဲ ဟွံတုပ် ညးသကအ် ရ-
* '''ပရေၚ် စိုတ်:''' ဆာန် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရေၚ် ဒုၚ်စသိုၚ် မမိပ်သၠောၚ် ကေုာံ မနွံ ပၟိက် သွက်ဂွံ မံၚ် ဇရေၚ် ညး မွဲမွဲ ရ။
* '''ကမၠောန်:''' ဆာန် ဂှ် ဍေံ ဟွံသေၚ် ဆ စိုတ် ဓမ္မတာ မွဲ ဓဝ် ပုဟ်။ ဍေံ ဒှ် &quot;ကမၠောန်&quot; (Action) မွဲ ရ။ ပိုဲ ထ္ၜး ပျး ပရေၚ် ဆာန် နကဵု ပွမမၚ်မဲ၊ ပွမကဵု အခိၚ်၊ ကေုာံ ပွမထံက်ပၚ် ညး တၞဟ် ရ။ 
* '''အဓိပ္ပါယ် ဍိုက်ပေၚ်:''' ပရေၚ် ဆာန် ဝွံ ဍေံ ဒှ် တၚ် ဂအုံ အကြာ ဇဳဝဗေဒ (က္ဍဟ်)၊ စိုတ်ပညာ (လညာတ်) ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် (အခိုက်အလိုက် ညးဍုၚ်ကွာန်) ร။

== ၂။ မူလယၟု ကေုာံ ဝင် (Etymology and Historical Context) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဆာန်&quot; ပ္ဍဲ ဘာသာ မန် ဝွံ ဍေံ ကၠုၚ် နူ သၟဟ် တမ် မန်-ခမာ တြေံ တုဲ ဍေံ ဆက်စပ် ကု ပွမစောဲလာံ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမမၚ်မဲ ရ။
* '''ဝင် အတိတ်:''' ပ္ဍဲ ခေတ် တြေံ ဗွဲမဂၠိုၚ် (ဥပမာ - ရဝ်မ တြေံ ကေုာံ အာရှ တြေံ)၊ မၞိဟ် တအ် ဟွံဒက်ပ္တန် သ္ၚိကၟိန် ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ဆာန် (Romantic love) ပုဟ်။ ညးတအ် သၞက်ကရောဲ ညးသကအ် ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ် အဝဵု သ္ၚိကၟိန် သၟး ရ။
* '''ခေတ် ရဝ်မေန်တစ် (Romantic Era):''' ကြဴနူ ရာစုသၞာံ ၁၈ ပ္ဍဲ ဥရောပ၊ လညာတ် &quot;ပွမသၞက်ကရောဲ ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ဆာန်&quot; ဂှ် ဍေံ စ ပြာကတ် ကၠုၚ် ရ။ အစာ ကဗျ ကေုာံ အစာ လိက် တအ် ညးတအ် ချူ ဇန် ပရူ ပရေၚ် ဆာန် မစောဲလာံ ဗွဲမဂၠိုၚ် တုဲ လညာတ် ဏအ် ဍေံ ပြးဇး အာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref&gt;Coontz, S. (2005). ''Marriage, a History: From Obedience to Intimacy, or How Love Conquered Marriage''. Viking Press.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဂကူ ပရေၚ်ဆာန် အတိုၚ် ဂရိတ် (Greek Words for Love) ==
တၠပညာ ဒဿန ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greeks) တအ် ညးတအ် ပါ် ခြာ ဂကူ ပရေၚ် ဆာန် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ ညးတအ် စကာ ဝေါဟာရ ၄ သာ် အဓိက သွက်ဂွံ သောၚ် ကလး ပရေၚ် ဆာန်-

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ဂကူ ပရေၚ် ဆာန် ၄ သာ် အတိုၚ် ဒဿန ဂရိတ်
|-
! ဝေါဟာရ ဂရိတ် !! အဓိပ္ပါယ် အဓိက !! သောၚ်ကလး !! ဥပမာ
|-
| '''Agape''' (အဂါပီ) || မေတ္တာ သၠးပွး || ပရေၚ် ဆာန် မဟွံမွဲ ကု တၚ် အာတ်မိက် (Unconditional love) ร။ ဍေံ ဆက်စပ် ကု မေတ္တာ ဓရ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။ || ပွမရီုဗၚ် ညး မဒး ဒုၚ် ဘဲ
|-
| '''Eros''' (အဳရဝ်သ်) || ပွမစောဲလာံ || ပရေၚ် ဆာန် မဆက်စပ် ကု ရုပ် ခန္ဓ ကေုာံ လိၚ် (Romantic &amp; Passionate love) ร။ || မၞိဟ် သၟတ် ၜါ မစောဲလာံ ညးသကအ်
|-
| '''Philia''' (ဖဳလဳယျာ) || ပွမဆာန် သ္ကအ်ရဲ || ပရေၚ် ဆာန် ကေုာံ ပရေၚ် သစ္စာ မနွံ အကြာ သ္ကအ်ရဲ မခိုဟ် (Brotherly love) ร။ || သ္ကအ်ရဲ ၜါ မရီုဗၚ် ညးသကအ်
|-
| '''Storge''' (သတဝ်ဂျဳ) || ပွမဆာန် ကလော မသ || ပရေၚ် ဆာန် သဘာဝ မက္တဵုဒှ် အကြာ မိမ ကဵု ကောန်ၚာ် (Familial love) ร။ || မိမ မမၚ်မဲ ကောန်ၚာ် ညးတအ်
|}

== ၄။ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ က္ဍဟ် (Biology and Neuroscience) ==
ဇဳဝဗေဒ ထ္ၜး ပျး လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ် ဆာန် ဂှ် ဍေံ ဒှ် လက္ကရဴ ပွမပြံၚ်လှာဲ ဓါတ် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မၞိဟ် ရ။ တၠပညာ သုတေသန Helen Fisher ပါ် ခြာ ပရေၚ် ဆာန် အာ ၃ ကဆံၚ် ရ-
* '''ပွမစောဲ မက် (Lust):''' က္ဍဟ် ပတိတ် ဓါတ် တက်သတဝ်သတဳရိုန် (Testosterone) ကဵု အဳသတရဝ်ဂျေန် (Estrogen) တုဲ ဍေံ ဖန်ဗဒှ် ဒြဟတ် ပၟိက် လိၚ် ရ။
* '''ပွမစောဲလာံ (Attraction):''' ပ္ဍဲ ကဆံၚ် ဏအ်، က္ဍဟ် ပတိတ် ဓါတ် ဒဝ်ပါမိန် (Dopamine) ကဵု နော်အေပဳနက်ဖရိန် (Norepinephrine) ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ဓါတ် တအ် ဏအ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် မၞိဟ် ဂွံ မိပ်သၠောၚ် ကေုာံ ဟွံမိက် တိက် ရ။ 
* '''ပွမဆက်စောံ (Attachment):''' သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ပရေၚ် ဆက်ဆောံ အခိၚ် လအ်လ မ္ဂး، က္ဍဟ် ပတိတ် ဓါတ် {{ill|အံက်သဳတဝ်သိန်|en|Oxytocin}} (Oxytocin - ဓါတ် ဆာန်) ကဵု ဗေစဝ်ပရက်သိန် (Vasopressin) ရ။ ဓါတ် ဏအ် ဍေံ ဖန် ညံၚ် မၞိဟ် ၜါ ဂွံ နွံ ကု ပရေၚ် ညိၚ်ဝတ် ညးသကအ် ရ။

'''လက်သဏ် ဆာန် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ (Physical signs of love):''' ကာလ မၞိဟ် မွဲ ဆဵု ညး မဆာန် ဂှ် မ္ဂး، ညးတအ် ထ္ၜး ပျး လက်သဏ် နာနာ ဗီုကဵု ဂြိုဟ် တက် ပြဟ်၊ တဲ ဍာ်တိတ်، မုက် ဗကေတ် ကေုာံ အာရီု စိုတ် ထုဲ ကြာန် ညိည မာန် ရ။&lt;ref&gt;Aron, A., Fisher, H., Mashek, D. J., Strong, G., Li, H., &amp; Brown, L. L. (2005). ''Reward, motivation, and emotion systems associated with early-stage intense romantic love''. Journal of Neurophysiology.&lt;/ref&gt;

== ၅။ စိုတ်ပညာ ကေုာံ သီအိုရဳ (Psychology and Sternberg's Theory) ==
ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ စိုတ်ပညာ၊ သီအိုရဳ မပြာကတ် အိုတ် မဆေၚ်ကဵု ဆာန် ဂှ် ဒှ် **&quot;သီအိုရဳ ဆာန် ပိကၠၚ်&quot;** (Triangular theory of love) မခၞံဗဒှ် လဝ် နကဵု ရဝ်ဘတ် သတန်ဘတ် (Robert Sternberg) ရ။ သီအိုရဳ ဂှ် ဍေံ ဟီု ဒဒှ်ရ ပရေၚ် ဆာန် ဍိုက်ပေၚ် ဂှ် သ္ဒး နွံ ကု ဒယိုၚ် ၃ သာ်-
၁။ '''ပွမကြပ်ညောန် (Intimacy):''' ဍေံ ဒှ် ပရေၚ် ဒုၚ်စသိုၚ် မကြပ်ညောန်၊ မပံက် ပါၚ် ဟီု ဂး ကေုာံ မယုံကြည် ညးသကအ် အကြာ မၞိဟ် ၜါ ရ။
၂။ '''ပွမစောဲလာံ (Passion):''' ဍေံ ဒှ် ဒြဟတ် မတံၚ်ဂြဲ รုပ် ခန္ဓ ကေုာံ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ် ရ။
၃။ '''ပွမဒုၚ်လျိုၚ် (Commitment):''' ဍေံ ဒှ် ပွမဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ မၚ်မဲ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ ဏအ် အခိၚ် လအ်လ ၜိုန်ရ ဒး ဆဵု ဂဗ အခက်အခုဲ ကီု လေဝ် ရ။

ယဝ်ရ မၞိဟ် ၜါ နွံ ကု ဒယိုၚ် သီု ၃ သာ် ဏအ် ဍိုက်က်ပေၚ်ၚ် မ္ဂး، ညးတအ် ကလိဂွံ &quot;ပရေၚ် ဆာန် မဍိုက်ပေၚ်&quot; (Consummate love) ရ။ ယဝ်ရ နွံ ဆ ပွမစောဲလာံ မွဲ ဓဝ် မ္ဂး ဍေံ ဒှ် ဆ ပွမစောဲ မက် (Infatuation) ဓမ္မတာ သၟး ရ။&lt;ref&gt;Sternberg, R. J. (1986). ''A triangular theory of love''. Psychological Review.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ် (Culture and Society) ==
ပရေၚ် ဆာန် ဝွံ ဍေံ ပြံၚ်လှာဲ အာ အတိုၚ် ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ဒေသ နာနာ ရ-
* '''ယေန်သၞာၚ် ရးပလိုတ် (Western Culture):''' ပ္ဍဲ ဍုၚ် ရးပလိုတ်၊ ညးဍုၚ်ကွာန် တအ် စွံ အဓိက လတူ ပရေၚ် ဆာန် ပူဂိုလ် (Individual romantic love) ရ။ ညးတအ် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ပရေၚ် ဆာန် ဂှ် ဍေံ ဒှ် သဇိုၚ် အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် သ္ၚိကၟိန် ရ။
* '''ယေန်သၞာၚ် အာရှ ကေုာံ မန် (Asian &amp; Mon Culture):''' ပ္ဍဲ ယေန်သၞာၚ် အာရှ ကေုာံ မန် ပိုဲ မ္ဂး၊ ပရေၚ် ဆာန် ဂှ် ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံၚ် ကု မိမ၊ ကလော မသ ကေုာံ ဂကောံ မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် ရ။ လဆောဝ် လဆောဝ်၊ ပွမယိုက် ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် သ္ၚိကၟိန် (Duty and Family) ဂှ် ဍေံ ကိစ္စဇၞော် နူကဵု ပရေၚ် ဆာန် ပူဂိုလ် မွဲ ဓဝ် ဏီ ရ။ ညးတအ် ထ္ၜး ပျး ပရေၚ် ဆာန် နကဵု ကမၠောန် မပ္တံကဵု ပွမဗ္စ ဖျုၚ် မိမ ကေုာံ ပွမမၚ်မဲ ကောန်ၚာ် (Acts of service) ဂၠိုၚ် နူ ပွမဟီု အရေဝ် ရ။&lt;ref&gt;Hatfield, E., &amp; Rapson, R. L. (2006). ''Love and Sex: Cross-Cultural Perspectives''. University Press of America.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Oxytozin - Oxytocin.svg | လဒက်ပ္တန် ဓါတ် អံက်သဳတဝ်သိန် (Oxytocin) မကော်စ &quot;ဓါတ် ဆာန်&quot;
File:Sternberg Triangular Theory of Love.svg | ပုံစံ သီအိုရဳ ဆာန် ပိကၠၚ် (Intimacy, Passion, Commitment) 
File:Taj Mahal in March 2004.jpg | ဍုၚ် တာဂ်မာဟာလ် (Taj Mahal) မဒှ် အဆောက်အအုံ သင်္ကေတ ပရေၚ် ဆာန် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ
&lt;/gallery&gt;

== ၇။ ဘာသာ ကေုာံ ဒဿန (Religion and Philosophy) ==
ဘာသာ ဇၞော်ဇၞော် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တွံ ၚံက် ပရူ ပရေၚ် ဆာန် နဒဒှ် ဒ္ဂေတ် လၟေတ် အဓိက မွဲ ရ-
* '''ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism):''' ဗုဒ္ဓဘာသာ တွံ လဝ် ပရူ ဗြဟ္မဝိဟာရ ၄ သာ် မပ္တံကဵု [[wikt:mnw:မေတ္တာ|မေတ္တာ]] (Metta - Loving-kindness) ကေုာံ ကရုဏာ (Karuna - Compassion) ရ။ မေတ္တာ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ပရေၚ် ဆာန် မဟွံမွဲ ကု တၚ် အာတ်မိက်၊ ဟွံမွဲ ကု ပွမစောဲလာံ (Attachment/Upadana) တုဲ ဍေံ တိတ် ကၠုၚ် သွက် သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် တုပ်သၟဟ် ရ။ 
* '''ခရေတ်ယာန် (Christianity):''' ဘာသာ ခရေတ်ယာန် စွံ အဓိက လတူ &quot;Agape&quot; (မေတ္တာ ကျာ်ထာဝရ) ရ။ ညးတအ် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ကျာ် ဂှ် ဒှ် ပရေၚ် ဆာန် (God is Love) တုဲ၊ မၞိဟ် တအ် သ္ဒး ဆာန် ညး သကအ် ဗီု ကျာ် ဆာန် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။&lt;ref&gt;Fromm, E. (1956). ''The Art of Loving''. Harper &amp; Row.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ ကေုာံ သ္ၚိကၟိန် (Interpersonal Relationships and Family) ==
ပရေၚ် ဆာန် ဂှ် ဍေံ ဒှ် သဇိုၚ် သွက် ပရေၚ် ဆက်ဆောံ အကြာ ကောန်မၞိဟ် ရ။
* '''ပွမသၞက်ကရောဲ (Marriage):''' ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ သၞက်ကရောဲ ဟိုတ်နူ ညးတအ် ဆာန် ညးသကအ် ရ။ ပရေၚ် သၞက်ကရောဲ ဍေံ ကဵု ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် သ္ၚိကၟိန် ကေုာံ လွဳလွတ် ကောန်ၚာ် ဗွဲမညိၚ်ဝတ် ရ။
* '''သၞောတ်ဝ် ပွမဆက်စောံ (Attachment Theory):''' စိုတ်ပညာ ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဗီုလဵု ကောန်ၚာ် ဍောတ်တ် တအ် ကလိဂွံ ပရေၚ် ဆာန် နူ မိမ ညးတအ် (Secure attachment) ဂှ်၊ ဍေံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု အခိုက်အလိုက် ညးတအ် သွက်ဂွံ ဆာန် ညး တၞဟ် ကာလ ညးတအ် ဇၞော် ဂေါဝ် ကၠုၚ် ရ။ ကောန်ၚာ် မကလိဂွံ မေတ္တာ ဍိုက်ပေၚ် ညးတအ် မာန် ဒက်ပ္တန် ပရေၚ် ဆက်ဆောံ မထတ်ယုက် မာန် လောဲသွာ ရ။&lt;ref&gt;Bowlby, J. (1969). ''Attachment and Loss''. Basic Books.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ သၞောဝ် (Politics, Law and Social Movements) ==
ပရေၚ် ဆာန် ဂှ် ဍေံ ဟွံသေၚ် ဆ ကိစ္စ ပူဂိုလ် မွဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံၚ် ကု သၞောဝ် ဍုၚ် ကေုာံ အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် ကီု ရ။
* '''အခေါၚ်အရာ သၞက်ကရောဲ တုပ်သၟဟ် (Marriage Equality):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၂၁ ဏအ်၊ ဂကောံ မၞိဟ် လိၚ် နာနာ (LGBTQ+) တအ် ညးတအ် အာတ်မိက် အခေါၚ်အရာ သွက်ဂွံ သၞက်ကရောဲ နကဵု သၞောဝ် ဍုၚ် ร။ ညးတအ် စကာ တၚ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် &quot;Love is Love&quot; (ဆာန် ဂှ် ဒှ် ဆာန်) သွက်ဂွံ ဟီု လဴ ဒဒှ်ရ ပရေၚ် ဆာန် သီုဖအိုတ် ဍေံ နွံ ၚုဟ်မး တုပ်သၟဟ် ရ။ လၟုဟ် ဍုၚ် ပြၚ် ၃၀ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ညးတအ် ဒုၚ် တဲ သၞောဝ် ဏအ် ယျ ရ။
* '''ပရေၚ် ကလောန် သ္ၚိကၟိန်ဟွံတုပ် (Interracial Marriage):''' ကိုပ်ကၠာ တေံ ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ကေုာံ တောင်အာဖရိက၊ သၞောဝ် ဍုၚ် ကၟာတ် လဒဵု လဝ် ပွမသၞက်ကရောဲ အကြာ ဂကူ ဟွံတုပ် ညးသကအ် (ဥပမာ - မၞိဟ် ဗု ကဵု မၞိဟ် လမ္စံက်) ရ။ ဆဂး ဒြဟတ် ပရေၚ် ဆာန် ကေုာံ အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် ဍေံ ပလီုပလာ် ထောအ် သၞောဝ် မရိုၚ်ဇိုၚ် တအ် ဏအ် အိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Eskridge, W. N. (2002). ''Equality Practice: Civil Unions and the Future of Gay Rights''. Routledge.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သုတေသန ကေုာံ အနာဂတ် (Research, Technology and the Future) ==
နဲပညာ ကေုာံ အေန်တာနဲ ဍေံ ပြံၚ်လှာဲ ထောအ် ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် ဆဵု ဂဗ ကေုာံ ဆာန် ညးသကအ် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ရ-
* '''ပွမဂၠာဲ သ္ကအ်ရဲ လတူ လပှ်ကျာ (Online Dating):''' Application မပ္တံကဵု Tinder, Bumble တအ် ဍေံ ဖန် ညံၚ် မၞိဟ် မသ္ၚောဲ ခြာ ညးသကအ် ဂွံ ဆဵု ဂဗ လောဲသွာ တိုန် ရ။ သုတေသန ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ သ္ၚိကၟိန် တၟိ ဗွဲမဂၠိုၚ် ညးတအ် စ ဆဵု ညးသကအ် နူကဵု အေန်တာနဲ ရ။
* '''ဆာန် ကေုာံ ဉာဏ်ပညာ စက် (AI and Love):''' သွက် အနာဂတ်၊ တၠပညာ တအ် သၟာန် ဒၟံၚ် ဒဒှ်ရ &quot;စက် (AI) မာန် ဆာန် ကောန်မၞိဟ် ဟာ?&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ကောန်မၞိဟ် မာန် ဆာန် စက် AI ဟာ?&quot; ရ။ လၟုဟ် မၞိဟ် လ္ၚဵု တအ် ညးတအ် ဒက်ပ္တန် ပရေၚ် ဆက်ဆောံ (Parasocial relationship) ကု AI Chatbots တအ် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရူပရာ တၟိ မွဲ သွက် စိုတ်ပညာ ကေုာံ ဒဿန ဂၠးတိ ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ဗီုလဵု ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ က္ဍဟ် ပိုဲ ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ အခိၚ် ပိုဲ ဒှ် ပရေၚ် ဆာန် မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=bp7Ykd5gVCA|title=The Science of Love (Biology and Brain)}}

{{ပရေၚ် ဆာန်}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[wikt:mnw:ဆာန်|ဆာန်]] (Love - Wiktionary)
* [[wikt:mnw:မေတ္တာ|မေတ္တာ]] (Loving-kindness)
* {{ill|စိုတ်ပညာ|en|Psychology}} (Psychology)
* {{ill|ပွမသၞက်ကရောဲ|en|Marriage}} (Marriage)
* {{ill|အံက်သဳတဝ်သိန်|en|Oxytocin}} (Oxytocin)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Fisher, H. (2004). ''Why We Love: The Nature and Chemistry of Romantic Love''. Henry Holt and Company. ISBN 978-0805069136.
* Sternberg, R. J. (1986). ''A triangular theory of love''. Psychological Review, 93(2), 119-135.
* Fromm, E. (1956). ''The Art of Loving''. Harper &amp; Row. ISBN 978-0060958282.
* Lewis, C. S. (1960). ''The Four Loves''. Geoffrey Bles. ISBN 978-0156329309.
* Aron, A., Fisher, H., Mashek, D. J., Strong, G., Li, H., &amp; Brown, L. L. (2005). ''Reward, motivation, and emotion systems associated with early-stage intense romantic love''. Journal of Neurophysiology, 94(1), 327-337.
* Coontz, S. (2005). ''Marriage, a History: From Obedience to Intimacy, or How Love Conquered Marriage''. Viking Press. ISBN 978-0670034079.
* Bowlby, J. (1969). ''Attachment and Loss''. Basic Books. ISBN 978-0465005437.
* Hatfield, E., &amp; Rapson, R. L. (2006). ''Love and Sex: Cross-Cultural Perspectives''. University Press of America.
* Eskridge, W. N. (2002). ''Equality Practice: Civil Unions and the Future of Gay Rights''. Routledge.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Love Love]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{DEFAULTSORT:ဆာန်}}
[[Category:ပရေၚ် ဒုၚ်စသိုၚ်]]
[[Category:စိုတ်ပညာ]]
[[Category:ပရေၚ် မၞိဟ်]]
[[Category:ဆာန်]]</text>
      <sha1>3zyp11t35gu32icibmy4n6kqj48i4xk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54631</id>
      <parentid>54626</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T11:43:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် */</comment>
      <origin>54631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26050" sha1="bqqq1i7x49bk0qlvjb02nibue4amx1b" xml:space="preserve">{{Short description|ဒြဟတ် စိုတ် ကေုာံ ပရေၚ် ဒုၚ်စသိုၚ် မလှဲလး မဆက်စပ် ကု ပွမကြပ်ညောန် ကေုာံ မေတ္တာ}}
{{Infobox emotion
| name = ဆာန် (Love)
| image = DickseeRomeoandJuliet.jpg
| caption = ရုပ် ကသူ &quot;ရဝ်မဳယဝ် ကဵု ဂျူလဳယေတ်&quot; (Romeo and Juliet) မဒှ် သင်္ကေတ ပရေၚ် ဆာန် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ
| classification = ပရေၚ် ဒုၚ်စသိုၚ် (Emotion)၊ ပရေၚ် စိုတ် (Psychological state)
| associated_hormones = {{ill|အံက်သဳတဝ်သိန်|en|Oxytocin}} (Oxytocin)၊ ဒဝ်ပါမိန် (Dopamine)၊ သဳရဝ်တဝ်နိန် (Serotonin)
| opposite = [[wikt:mnw:က္ဍုဟ်|က္ဍုဟ်]] (Hate)၊ စိုတ် ဟွံလုပ် စ (Apathy)
| key_types = မေတ္တာ (Agape)၊ ပွမစောဲလာံ (Eros)၊ ပွမဆာန် သ္ကအ်ရဲ (Philia)၊ ပွမဆာန် ကလော မသ (Storge)
| psychology_theory = {{ill|သီအိုရဳ ဆာန် ပိကၠၚ်|en|Triangular theory of love}} (Sternberg)
| related_concepts = ပွမကြပ်ညောန် (Intimacy)၊ ပွမဒုၚ်လျိုၚ် (Commitment)၊ မေတ္တာ ကရုဏာ (Compassion)
}}

'''[[wikt:mnw:ဆာန်|ဆာန်]]''' ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ် ဆာန် ({{lang-en|Love}}) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဂကောံ ဒြဟတ် စိုတ်၊ ပရေၚ် ဒုၚ်စသိုၚ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် မလှဲလး မွဲ ရ။ ဍေံ စောဲ ဗာန် ဒၟံၚ် ကု ပွမကြပ်ညောန် (Intimacy)၊ ပွမစောဲလာံ (Passion)၊ ကေုာံ ပွမမၚ်မဲ ညး တၞဟ် (Care) ရ။ ပရေၚ် ဆာန် ဝွံ ဍေံ နွံ ကု ဗီုပြၚ် နာနာ သာ် မပ္တံကဵု ပရေၚ် ဆာန် အကြာ မိမ ကဵု ကောန်၊ ပရေၚ် ဆာန် အကြာ သ္ကအ်ရဲ၊ ပရေၚ် ဆာန် အကြာ သၟာ လိၚ် (Romantic love) ကေုာံ ပရေၚ် ဆာန် လတူ ဂကောံ မၞိဟ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး သဘာဝ ရ။ 

တၠပညာ စိုတ်ပညာ တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ် ဆာန် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက မွဲ သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ပရေၚ် ဆက်ဆောံ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ဇဳဝဗေဒ ဟီု မ္ဂး، ဆာန် ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပွမပြံၚ်လှာဲ ဓါတ် ဇဳဝ (Neurochemicals) ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မပ္တံကဵု ဓါတ် အံက်သဳတဝ်သိန် (Oxytocin) ကဵု ဓါတ် ဒဝ်ပါမိန် (Dopamine) ရ။ ပ္ဍဲ လညာတ် ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ နာနာ၊ ပရေၚ် ဆာန် ဂှ် ဍေံ ဒှ် သီု ဒ္ဂေတ် လၟေတ် မပြဲသၠုၚ် မွဲ မပ္တံကဵု [[wikt:mnw:မေတ္တာ|မေတ္တာ]] (Metta) ကေုာံ ကရုဏာ (Compassion) ရ။&lt;ref&gt;Fisher, H. (2004). ''Why We Love: The Nature and Chemistry of Romantic Love''. Henry Holt and Company.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဆာန် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဝေါဟာရ မၞုံ ကု အဓိပ္ပါယ် လှဲလး ဗွဲမလောန် တုဲ မၞိဟ် တအ် သောၚ် ကလး ဍေံ နကဵု နဲကဲ ဟွံတုပ် ညးသကအ် ရ-
* '''ပရေၚ် စိုတ်:''' ဆာန် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရေၚ် ဒုၚ်စသိုၚ် မမိပ်သၠောၚ် ကေုာံ မနွံ ပၟိက် သွက်ဂွံ မံၚ် ဇရေၚ် ညး မွဲမွဲ ရ။
* '''ကမၠောန်:''' ဆာန် ဂှ် ဍေံ ဟွံသေၚ် ဆ စိုတ် ဓမ္မတာ မွဲ ဓဝ် ပုဟ်။ ဍေံ ဒှ် &quot;ကမၠောန်&quot; (Action) မွဲ ရ။ ပိုဲ ထ္ၜး ပျး ပရေၚ် ဆာန် နကဵု ပွမမၚ်မဲ၊ ပွမကဵု အခိၚ်၊ ကေုာံ ပွမထံက်ပၚ် ညး တၞဟ် ရ။ 
* '''အဓိပ္ပါယ် ဍိုက်ပေၚ်:''' ပရေၚ် ဆာန် ဝွံ ဍေံ ဒှ် တၚ် ဂအုံ အကြာ ဇဳဝဗေဒ (က္ဍဟ်)၊ စိုတ်ပညာ (လညာတ်) ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် (အခိုက်အလိုက် ညးဍုၚ်ကွာန်) ร။

== ၂။ မူလယၟု ကေုာံ ဝင် (Etymology and Historical Context) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဆာန်&quot; ပ္ဍဲ ဘာသာ မန် ဝွံ ဍေံ ကၠုၚ် နူ သၟဟ် တမ် မန်-ခမာ တြေံ တုဲ ဍေံ ဆက်စပ် ကု ပွမစောဲလာံ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမမၚ်မဲ ရ။
* '''ဝင် အတိတ်:''' ပ္ဍဲ ခေတ် တြေံ ဗွဲမဂၠိုၚ် (ဥပမာ - ရဝ်မ တြေံ ကေုာံ အာရှ တြေံ)၊ မၞိဟ် တအ် ဟွံဒက်ပ္တန် သ္ၚိကၟိန် ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ဆာန် (Romantic love) ပုဟ်။ ညးတအ် သၞက်ကရောဲ ညးသကအ် ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ် အဝဵု သ္ၚိကၟိန် သၟး ရ။
* '''ခေတ် ရဝ်မေန်တစ် (Romantic Era):''' ကြဴနူ ရာစုသၞာံ ၁၈ ပ္ဍဲ ဥရောပ၊ လညာတ် &quot;ပွမသၞက်ကရောဲ ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ဆာန်&quot; ဂှ် ဍေံ စ ပြာကတ် ကၠုၚ် ရ။ အစာ ကဗျ ကေုာံ အစာ လိက် တအ် ညးတအ် ချူ ဇန် ပရူ ပရေၚ် ဆာန် မစောဲလာံ ဗွဲမဂၠိုၚ် တုဲ လညာတ် ဏအ် ဍေံ ပြးဇး အာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref&gt;Coontz, S. (2005). ''Marriage, a History: From Obedience to Intimacy, or How Love Conquered Marriage''. Viking Press.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဂကူ ပရေၚ်ဆာန် အတိုၚ် ဂရိတ် (Greek Words for Love) ==
တၠပညာ ဒဿန ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greeks) တအ် ညးတအ် ပါ် ခြာ ဂကူ ပရေၚ် ဆာန် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ ညးတအ် စကာ ဝေါဟာရ ၄ သာ် အဓိက သွက်ဂွံ သောၚ် ကလး ပရေၚ် ဆာန်-

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ဂကူ ပရေၚ် ဆာန် ၄ သာ် အတိုၚ် ဒဿန ဂရိတ်
|-
! ဝေါဟာရ ဂရိတ် !! အဓိပ္ပါယ် အဓိက !! သောၚ်ကလး !! ဥပမာ
|-
| '''Agape''' (အဂါပီ) || မေတ္တာ သၠးပွး || ပရေၚ် ဆာန် မဟွံမွဲ ကု တၚ် အာတ်မိက် (Unconditional love) ร။ ဍေံ ဆက်စပ် ကု မေတ္တာ ဓရ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။ || ပွမရီုဗၚ် ညး မဒး ဒုၚ် ဘဲ
|-
| '''Eros''' (အဳရဝ်သ်) || ပွမစောဲလာံ || ပရေၚ် ဆာန် မဆက်စပ် ကု ရုပ် ခန္ဓ ကေုာံ လိၚ် (Romantic &amp; Passionate love) ร။ || မၞိဟ် သၟတ် ၜါ မစောဲလာံ ညးသကအ်
|-
| '''Philia''' (ဖဳလဳယျာ) || ပွမဆာန် သ္ကအ်ရဲ || ပရေၚ် ဆာန် ကေုာံ ပရေၚ် သစ္စာ မနွံ အကြာ သ္ကအ်ရဲ မခိုဟ် (Brotherly love) ร။ || သ္ကအ်ရဲ ၜါ မရီုဗၚ် ညးသကအ်
|-
| '''Storge''' (သတဝ်ဂျဳ) || ပွမဆာန် ကလော မသ || ပရေၚ် ဆာန် သဘာဝ မက္တဵုဒှ် အကြာ မိမ ကဵု ကောန်ၚာ် (Familial love) ร။ || မိမ မမၚ်မဲ ကောန်ၚာ် ညးတအ်
|}

== ၄။ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ က္ဍဟ် (Biology and Neuroscience) ==
ဇဳဝဗေဒ ထ္ၜး ပျး လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ် ဆာန် ဂှ် ဍေံ ဒှ် လက္ကရဴ ပွမပြံၚ်လှာဲ ဓါတ် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မၞိဟ် ရ။ တၠပညာ သုတေသန Helen Fisher ပါ် ခြာ ပရေၚ် ဆာန် အာ ၃ ကဆံၚ် ရ-
* '''ပွမစောဲ မက် (Lust):''' က္ဍဟ် ပတိတ် ဓါတ် တက်သတဝ်သတဳရိုန် (Testosterone) ကဵု အဳသတရဝ်ဂျေန် (Estrogen) တုဲ ဍေံ ဖန်ဗဒှ် ဒြဟတ် ပၟိက် လိၚ် ရ။
* '''ပွမစောဲလာံ (Attraction):''' ပ္ဍဲ ကဆံၚ် ဏအ်، က္ဍဟ် ပတိတ် ဓါတ် ဒဝ်ပါမိန် (Dopamine) ကဵု နော်အေပဳနက်ဖရိန် (Norepinephrine) ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ဓါတ် တအ် ဏအ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် မၞိဟ် ဂွံ မိပ်သၠောၚ် ကေုာံ ဟွံမိက် တိက် ရ။ 
* '''ပွမဆက်စောံ (Attachment):''' သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ပရေၚ် ဆက်ဆောံ အခိၚ် လအ်လ မ္ဂး، က္ဍဟ် ပတိတ် ဓါတ် {{ill|အံက်သဳတဝ်သိန်|en|Oxytocin}} (Oxytocin - ဓါတ် ဆာန်) ကဵု ဗေစဝ်ပရက်သိန် (Vasopressin) ရ။ ဓါတ် ဏအ် ဍေံ ဖန် ညံၚ် မၞိဟ် ၜါ ဂွံ နွံ ကု ပရေၚ် ညိၚ်ဝတ် ညးသကအ် ရ။

'''လက်သဏ် ဆာန် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ (Physical signs of love):''' ကာလ မၞိဟ် မွဲ ဆဵု ညး မဆာန် ဂှ် မ္ဂး، ညးတအ် ထ္ၜး ပျး လက်သဏ် နာနာ ဗီုကဵု ဂြိုဟ် တက် ပြဟ်၊ တဲ ဍာ်တိတ်، မုက် ဗကေတ် ကေုာံ အာရီု စိုတ် ထုဲ ကြာန် ညိည မာန် ရ။&lt;ref&gt;Aron, A., Fisher, H., Mashek, D. J., Strong, G., Li, H., &amp; Brown, L. L. (2005). ''Reward, motivation, and emotion systems associated with early-stage intense romantic love''. Journal of Neurophysiology.&lt;/ref&gt;

== ၅။ စိုတ်ပညာ ကေုာံ သီအိုရဳ (Psychology and Sternberg's Theory) ==
ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ စိုတ်ပညာ၊ သီအိုရဳ မပြာကတ် အိုတ် မဆေၚ်ကဵု ဆာန် ဂှ် ဒှ် **&quot;သီအိုရဳ ဆာန် ပိကၠၚ်&quot;** (Triangular theory of love) မခၞံဗဒှ် လဝ် နကဵု ရဝ်ဘတ် သတန်ဘတ် (Robert Sternberg) ရ။ သီအိုရဳ ဂှ် ဍေံ ဟီု ဒဒှ်ရ ပရေၚ် ဆာန် ဍိုက်ပေၚ် ဂှ် သ္ဒး နွံ ကု ဒယိုၚ် ၃ သာ်-
၁။ '''ပွမကြပ်ညောန် (Intimacy):''' ဍေံ ဒှ် ပရေၚ် ဒုၚ်စသိုၚ် မကြပ်ညောန်၊ မပံက် ပါၚ် ဟီု ဂး ကေုာံ မယုံကြည် ညးသကအ် အကြာ မၞိဟ် ၜါ ရ။
၂။ '''ပွမစောဲလာံ (Passion):''' ဍေံ ဒှ် ဒြဟတ် မတံၚ်ဂြဲ รုပ် ခန္ဓ ကေုာံ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ် ရ။
၃။ '''ပွမဒုၚ်လျိုၚ် (Commitment):''' ဍေံ ဒှ် ပွမဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ မၚ်မဲ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ ဏအ် အခိၚ် လအ်လ ၜိုန်ရ ဒး ဆဵု ဂဗ အခက်အခုဲ ကီု လေဝ် ရ။

ယဝ်ရ မၞိဟ် ၜါ နွံ ကု ဒယိုၚ် သီု ၃ သာ် ဏအ် ဍိုက်က်ပေၚ်ၚ် မ္ဂး، ညးတအ် ကလိဂွံ &quot;ပရေၚ် ဆာန် မဍိုက်ပေၚ်&quot; (Consummate love) ရ။ ယဝ်ရ နွံ ဆ ပွမစောဲလာံ မွဲ ဓဝ် မ္ဂး ဍေံ ဒှ် ဆ ပွမစောဲ မက် (Infatuation) ဓမ္မတာ သၟး ရ။&lt;ref&gt;Sternberg, R. J. (1986). ''A triangular theory of love''. Psychological Review.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ် (Culture and Society) ==
ပရေၚ် ဆာန် ဝွံ ဍေံ ပြံၚ်လှာဲ အာ အတိုၚ် ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ဒေသ နာနာ ရ-
* '''ယေန်သၞာၚ် ရးပလိုတ် (Western Culture):''' ပ္ဍဲ ဍုၚ် ရးပလိုတ်၊ ညးဍုၚ်ကွာန် တအ် စွံ အဓိက လတူ ပရေၚ် ဆာန် ပူဂိုလ် (Individual romantic love) ရ။ ညးတအ် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ပရေၚ် ဆာန် ဂှ် ဍေံ ဒှ် သဇိုၚ် အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် သ္ၚိကၟိန် ရ။
* '''ယေန်သၞာၚ် အာရှ ကေုာံ မန် (Asian &amp; Mon Culture):''' ပ္ဍဲ ယေန်သၞာၚ် အာရှ ကေုာံ မန် ပိုဲ မ္ဂး၊ ပရေၚ် ဆာန် ဂှ် ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံၚ် ကု မိမ၊ ကလော မသ ကေုာံ ဂကောံ မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် ရ။ လဆောဝ် လဆောဝ်၊ ပွမယိုက် ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် သ္ၚိကၟိန် (Duty and Family) ဂှ် ဍေံ ကိစ္စဇၞော် နူကဵု ပရေၚ် ဆာန် ပူဂိုလ် မွဲ ဓဝ် ဏီ ရ။ ညးတအ် ထ္ၜး ပျး ပရေၚ် ဆာန် နကဵု ကမၠောန် မပ္တံကဵု ပွမဗ္စ ဖျုၚ် မိမ ကေုာံ ပွမမၚ်မဲ ကောန်ၚာ် (Acts of service) ဂၠိုၚ် နူ ပွမဟီု အရေဝ် ရ။&lt;ref&gt;Hatfield, E., &amp; Rapson, R. L. (2006). ''Love and Sex: Cross-Cultural Perspectives''. University Press of America.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Oxytozin - Oxytocin.svg | လဒက်ပ္တန် ဓါတ် អံက်သဳတဝ်သိန် (Oxytocin) မကော်စ &quot;ဓါတ် ဆာန်&quot;
File:Sternberg Triangular Theory of Love.svg | ပုံစံ သီအိုရဳ ဆာန် ပိကၠၚ် (Intimacy, Passion, Commitment) 
File:Taj Mahal in March 2004.jpg | ဍုၚ် တာဂ်မာဟာလ် (Taj Mahal) မဒှ် အဆောက်အအုံ သင်္ကေတ ပရေၚ် ဆာန် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ
&lt;/gallery&gt;

== ၇။ ဘာသာ ကေုာံ ဒဿန (Religion and Philosophy) ==
ဘာသာ ဇၞော်ဇၞော် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တွံ ၚံက် ပရူ ပရေၚ် ဆာန် နဒဒှ် ဒ္ဂေတ် လၟေတ် အဓိက မွဲ ရ-
* '''ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism):''' ဗုဒ္ဓဘာသာ တွံ လဝ် ပရူ ဗြဟ္မဝိဟာရ ၄ သာ် မပ္တံကဵု [[wikt:mnw:မေတ္တာ|မေတ္တာ]] (Metta - Loving-kindness) ကေုာံ ကရုဏာ (Karuna - Compassion) ရ။ မေတ္တာ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ပရေၚ် ဆာန် မဟွံမွဲ ကု တၚ် အာတ်မိက်၊ ဟွံမွဲ ကု ပွမစောဲလာံ (Attachment/Upadana) တုဲ ဍေံ တိတ် ကၠုၚ် သွက် သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် တုပ်သၟဟ် ရ။ 
* '''ခရေတ်ယာန် (Christianity):''' ဘာသာ ခရေတ်ယာန် စွံ အဓိက လတူ &quot;Agape&quot; (မေတ္တာ ကျာ်ထာဝရ) ရ။ ညးတအ် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ကျာ် ဂှ် ဒှ် ပရေၚ် ဆာန် (God is Love) တုဲ၊ မၞိဟ် တအ် သ္ဒး ဆာန် ညး သကအ် ဗီု ကျာ် ဆာန် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။&lt;ref&gt;Fromm, E. (1956). ''The Art of Loving''. Harper &amp; Row.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ ကေုာံ သ္ၚိကၟိန် (Interpersonal Relationships and Family) ==
ပရေၚ် ဆာန် ဂှ် ဍေံ ဒှ် သဇိုၚ် သွက် ပရေၚ် ဆက်ဆောံ အကြာ ကောန်မၞိဟ် ရ။
* '''ပွမသၞက်ကရောဲ (Marriage):''' ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ သၞက်ကရောဲ ဟိုတ်နူ ညးတအ် ဆာန် ညးသကအ် ရ။ ပရေၚ် သၞက်ကရောဲ ဍေံ ကဵု ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် သ္ၚိကၟိန် ကေုာံ လွဳလွတ် ကောန်ၚာ် ဗွဲမညိၚ်ဝတ် ရ။
* '''သၞောတ်ဝ် ပွမဆက်စောံ (Attachment Theory):''' စိုတ်ပညာ ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဗီုလဵု ကောန်ၚာ် ဍောတ်တ် တအ် ကလိဂွံ ပရေၚ် ဆာန် နူ မိမ ညးတအ် (Secure attachment) ဂှ်၊ ဍေံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု အခိုက်အလိုက် ညးတအ် သွက်ဂွံ ဆာန် ညး တၞဟ် ကာလ ညးတအ် ဇၞော် ဂေါဝ် ကၠုၚ် ရ။ ကောန်ၚာ် မကလိဂွံ မေတ္တာ ဍိုက်ပေၚ် ညးတအ် မာန် ဒက်ပ္တန် ပရေၚ် ဆက်ဆောံ မထတ်ယုက် မာန် လောဲသွာ ရ။&lt;ref&gt;Bowlby, J. (1969). ''Attachment and Loss''. Basic Books.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ သၞောဝ် (Politics, Law and Social Movements) ==
ပရေၚ် ဆာန် ဂှ် ဍေံ ဟွံသေၚ် ဆ ကိစ္စ ပူဂိုလ် မွဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံၚ် ကု သၞောဝ် ဍုၚ် ကေုာံ အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် ကီု ရ။
* '''အခေါၚ်အရာ သၞက်ကရောဲ တုပ်သၟဟ် (Marriage Equality):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၂၁ ဏအ်၊ ဂကောံ မၞိဟ် လိၚ် နာနာ (LGBTQ+) တအ် ညးတအ် အာတ်မိက် အခေါၚ်အရာ သွက်ဂွံ သၞက်ကရောဲ နကဵု သၞောဝ် ဍုၚ် ร။ ညးတအ် စကာ တၚ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် &quot;Love is Love&quot; (ဆာန် ဂှ် ဒှ် ဆာန်) သွက်ဂွံ ဟီု လဴ ဒဒှ်ရ ပရေၚ် ဆာန် သီုဖအိုတ် ဍေံ နွံ ၚုဟ်မး တုပ်သၟဟ် ရ။ လၟုဟ် ဍုၚ် ပြၚ် ၃၀ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ညးတအ် ဒုၚ် တဲ သၞောဝ် ဏအ် ယျ ရ။
* '''ပရေၚ် ကလောန် သ္ၚိကၟိန်ဟွံတုပ် (Interracial Marriage):''' ကိုပ်ကၠာ တေံ ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ကေုာံ တောင်အာဖရိက၊ သၞောဝ် ဍုၚ် ကၟာတ် လဒဵု လဝ် ပွမသၞက်ကရောဲ အကြာ ဂကူ ဟွံတုပ် ညးသကအ် (ဥပမာ - မၞိဟ် ဗု ကဵု မၞိဟ် လမ္စံက်) ရ။ ဆဂး ဒြဟတ် ပရေၚ် ဆာန် ကေုာံ အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် ဍေံ ပလီုပလာ် ထောအ် သၞောဝ် မရိုၚ်ဇိုၚ် တအ် ဏအ် အိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Eskridge, W. N. (2002). ''Equality Practice: Civil Unions and the Future of Gay Rights''. Routledge.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သုတေသန ကေုာံ အနာဂတ် (Research, Technology and the Future) ==
နဲပညာ ကေုာံ အေန်တာနဲ ဍေံ ပြံၚ်လှာဲ ထောအ် ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် ဆဵု ဂဗ ကေုာံ ဆာန် ညးသကအ် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ရ-
* '''ပွမဂၠာဲ သ္ကအ်ရဲ လတူ လပှ်ကျာ (Online Dating):''' Application မပ္တံကဵု Tinder, Bumble တအ် ဍေံ ဖန် ညံၚ် မၞိဟ် မသ္ၚောဲ ခြာ ညးသကအ် ဂွံ ဆဵု ဂဗ လောဲသွာ တိုန် ရ။ သုတေသန ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ သ္ၚိကၟိန် တၟိ ဗွဲမဂၠိုၚ် ညးတအ် စ ဆဵု ညးသကအ် နူကဵု အေန်တာနဲ ရ။
* '''ဆာန် ကေုာံ ဉာဏ်ပညာ စက် (AI and Love):''' သွက် အနာဂတ်၊ တၠပညာ တအ် သၟာန် ဒၟံၚ် ဒဒှ်ရ &quot;စက် (AI) မာန် ဆာန် ကောန်မၞိဟ် ဟာ?&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ကောန်မၞိဟ် မာန် ဆာန် စက် AI ဟာ?&quot; ရ။ လၟုဟ် မၞိဟ် လ္ၚဵု တအ် ညးတအ် ဒက်ပ္တန် ပရေၚ် ဆက်ဆောံ (Parasocial relationship) ကု AI Chatbots တအ် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရူပရာ တၟိ မွဲ သွက် စိုတ်ပညာ ကေုာံ ဒဿန ဂၠးတိ ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ဗီုလဵု ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ က္ဍဟ် ပိုဲ ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ အခိၚ် ပိုဲ ဒှ် ပရေၚ် ဆာန် မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=bp7Ykd5gVCA|title=The Science of Love (Biology and Brain)}}

{{ပရေၚ် ဆာန်}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[wikt:mnw:ဆာန်|ဆာန်]] (Love - Wiktionary)
* [[wikt:mnw:မေတ္တာ|မေတ္တာ]] (Loving-kindness)
* {{ill|ပညာစိုတ်|en|Psychology}} (Psychology)
* {{ill|ပွမသၞက်ကရောဲ|en|Marriage}} (Marriage)
* {{ill|အံက်သဳတဝ်သိန်|en|Oxytocin}} (Oxytocin)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Fisher, H. (2004). ''Why We Love: The Nature and Chemistry of Romantic Love''. Henry Holt and Company. ISBN 978-0805069136.
* Sternberg, R. J. (1986). ''A triangular theory of love''. Psychological Review, 93(2), 119-135.
* Fromm, E. (1956). ''The Art of Loving''. Harper &amp; Row. ISBN 978-0060958282.
* Lewis, C. S. (1960). ''The Four Loves''. Geoffrey Bles. ISBN 978-0156329309.
* Aron, A., Fisher, H., Mashek, D. J., Strong, G., Li, H., &amp; Brown, L. L. (2005). ''Reward, motivation, and emotion systems associated with early-stage intense romantic love''. Journal of Neurophysiology, 94(1), 327-337.
* Coontz, S. (2005). ''Marriage, a History: From Obedience to Intimacy, or How Love Conquered Marriage''. Viking Press. ISBN 978-0670034079.
* Bowlby, J. (1969). ''Attachment and Loss''. Basic Books. ISBN 978-0465005437.
* Hatfield, E., &amp; Rapson, R. L. (2006). ''Love and Sex: Cross-Cultural Perspectives''. University Press of America.
* Eskridge, W. N. (2002). ''Equality Practice: Civil Unions and the Future of Gay Rights''. Routledge.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Love Love]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{DEFAULTSORT:ဆာန်}}
[[Category:ပရေၚ် ဒုၚ်စသိုၚ်]]
[[Category:စိုတ်ပညာ]]
[[Category:ပရေၚ် မၞိဟ်]]
[[Category:ဆာန်]]</text>
      <sha1>bqqq1i7x49bk0qlvjb02nibue4amx1b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54633</id>
      <parentid>54631</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T11:50:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26050" sha1="46w3cjknhvf2wxrqml961xizkpmrywr" xml:space="preserve">{{Short description|ဒြဟတ် စိုတ် ကေုာံ ပရေၚ် ဒုၚ်စသိုၚ် မလှဲလး မဆက်စပ် ကု ပွမကြပ်ညောန် ကေုာံ မေတ္တာ}}
{{Infobox emotion
| name = ဆာန် (Love)
| image = DickseeRomeoandJuliet.jpg
| caption = ရုပ် ကသူ &quot;ရဝ်မဳယဝ် ကဵု ဂျူလဳယေတ်&quot; (Romeo and Juliet) မဒှ် သင်္ကေတ ပရေၚ် ဆာန် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ
| classification = ပရေၚ် ဒုၚ်စသိုၚ် (Emotion)၊ ပရေၚ် စိုတ် (Psychological state)
| associated_hormones = {{ill|အံက်သဳတဝ်သိန်|en|Oxytocin}} (Oxytocin)၊ ဒဝ်ပါမိန် (Dopamine)၊ သဳရဝ်တဝ်နိန် (Serotonin)
| opposite = [[wikt:mnw:က္ဍုဟ်|က္ဍုဟ်]] (Hate)၊ စိုတ် ဟွံလုပ် စ (Apathy)
| key_types = မေတ္တာ (Agape)၊ ပွမစောဲလာံ (Eros)၊ ပွမဆာန် သ္ကအ်ရဲ (Philia)၊ ပွမဆာန် ကလော မသ (Storge)
| psychology_theory = {{ill|သဳအိုရဳ ဆာန် ပိကၠၚ်|en|Triangular theory of love}} (Sternberg)
| related_concepts = ပွမကြပ်ညောန် (Intimacy)၊ ပွမဒုၚ်လျိုၚ် (Commitment)၊ မေတ္တာ ကရုဏာ (Compassion)
}}

'''[[wikt:mnw:ဆာန်|ဆာန်]]''' ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ် ဆာန် ({{lang-en|Love}}) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဂကောံ ဒြဟတ် စိုတ်၊ ပရေၚ် ဒုၚ်စသိုၚ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် မလှဲလး မွဲ ရ။ ဍေံ စောဲ ဗာန် ဒၟံၚ် ကု ပွမကြပ်ညောန် (Intimacy)၊ ပွမစောဲလာံ (Passion)၊ ကေုာံ ပွမမၚ်မဲ ညး တၞဟ် (Care) ရ။ ပရေၚ် ဆာန် ဝွံ ဍေံ နွံ ကု ဗီုပြၚ် နာနာ သာ် မပ္တံကဵု ပရေၚ် ဆာန် အကြာ မိမ ကဵု ကောန်၊ ပရေၚ် ဆာန် အကြာ သ္ကအ်ရဲ၊ ပရေၚ် ဆာန် အကြာ သၟာ လိၚ် (Romantic love) ကေုာံ ပရေၚ် ဆာန် လတူ ဂကောံ မၞိဟ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး သဘာဝ ရ။ 

တၠပညာ စိုတ်ပညာ တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ် ဆာန် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက မွဲ သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ပရေၚ် ဆက်ဆောံ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ဇဳဝဗေဒ ဟီု မ္ဂး، ဆာန် ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပွမပြံၚ်လှာဲ ဓါတ် ဇဳဝ (Neurochemicals) ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မပ္တံကဵု ဓါတ် အံက်သဳတဝ်သိန် (Oxytocin) ကဵု ဓါတ် ဒဝ်ပါမိန် (Dopamine) ရ။ ပ္ဍဲ လညာတ် ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ နာနာ၊ ပရေၚ် ဆာန် ဂှ် ဍေံ ဒှ် သဳု ဒ္ဂေတ် လၟေတ် မပြဲသၠုၚ် မွဲ မပ္တံကဵု [[wikt:mnw:မေတ္တာ|မေတ္တာ]] (Metta) ကေုာံ ကရုဏာ (Compassion) ရ။&lt;ref&gt;Fisher, H. (2004). ''Why We Love: The Nature and Chemistry of Romantic Love''. Henry Holt and Company.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဆာန် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဝေါဟာရ မၞုံ ကု အဓိပ္ပါယ် လှဲလး ဗွဲမလောန် တုဲ မၞိဟ် တအ် သောၚ် ကလး ဍေံ နကဵု နဲကဲ ဟွံတုပ် ညးသကအ် ရ-
* '''ပရေၚ် စိုတ်:''' ဆာန် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရေၚ် ဒုၚ်စသိုၚ် မမိပ်သၠောၚ် ကေုာံ မနွံ ပၟိက် သွက်ဂွံ မံၚ် ဇရေၚ် ညး မွဲမွဲ ရ။
* '''ကမၠောန်:''' ဆာန် ဂှ် ဍေံ ဟွံသေၚ် ဆ စိုတ် ဓမ္မတာ မွဲ ဓဝ် ပုဟ်။ ဍေံ ဒှ် &quot;ကမၠောန်&quot; (Action) မွဲ ရ။ ပိုဲ ထ္ၜး ပျး ပရေၚ် ဆာန် နကဵု ပွမမၚ်မဲ၊ ပွမကဵု အခိၚ်၊ ကေုာံ ပွမထံက်ပၚ် ညး တၞဟ် ရ။ 
* '''အဓိပ္ပါယ် ဍိုက်ပေၚ်:''' ပရေၚ် ဆာန် ဝွံ ဍေံ ဒှ် တၚ် ဂအုံ အကြာ ဇဳဝဗေဒ (က္ဍဟ်)၊ စိုတ်ပညာ (လညာတ်) ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် (အခိုက်အလိုက် ညးဍုၚ်ကွာန်) ร။

== ၂။ မူလယၟု ကေုာံ ဝင် (Etymology and Historical Context) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဆာန်&quot; ပ္ဍဲ ဘာသာ မန် ဝွံ ဍေံ ကၠုၚ် နူ သၟဟ် တမ် မန်-ခမာ တြေံ တုဲ ဍေံ ဆက်စပ် ကု ပွမစောဲလာံ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမမၚ်မဲ ရ။
* '''ဝင် အတိတ်:''' ပ္ဍဲ ခေတ် တြေံ ဗွဲမဂၠိုၚ် (ဥပမာ - ရဝ်မ တြေံ ကေုာံ အာရှ တြေံ)၊ မၞိဟ် တအ် ဟွံဒက်ပ္တန် သ္ၚိကၟိန် ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ဆာန် (Romantic love) ပုဟ်။ ညးတအ် သၞက်ကရောဲ ညးသကအ် ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ် အဝဵု သ္ၚိကၟိန် သၟး ရ။
* '''ခေတ် ရဝ်မေန်တစ် (Romantic Era):''' ကြဴနူ ရာစုသၞာံ ၁၈ ပ္ဍဲ ဥရောပ၊ လညာတ် &quot;ပွမသၞက်ကရောဲ ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ဆာန်&quot; ဂှ် ဍေံ စ ပြာကတ် ကၠုၚ် ရ။ အစာ ကဗျ ကေုာံ အစာ လိက် တအ် ညးတအ် ချူ ဇန် ပရူ ပရေၚ် ဆာန် မစောဲလာံ ဗွဲမဂၠိုၚ် တုဲ လညာတ် ဏအ် ဍေံ ပြးဇး အာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref&gt;Coontz, S. (2005). ''Marriage, a History: From Obedience to Intimacy, or How Love Conquered Marriage''. Viking Press.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဂကူ ပရေၚ်ဆာန် အတိုၚ် ဂရိတ် (Greek Words for Love) ==
တၠပညာ ဒဿန ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greeks) တအ် ညးတအ် ပါ် ခြာ ဂကူ ပရေၚ် ဆာန် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ ညးတအ် စကာ ဝေါဟာရ ၄ သာ် အဓိက သွက်ဂွံ သောၚ် ကလး ပရေၚ် ဆာန်-

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ဂကူ ပရေၚ် ဆာန် ၄ သာ် အတိုၚ် ဒဿန ဂရိတ်
|-
! ဝေါဟာရ ဂရိတ် !! အဓိပ္ပါယ် အဓိက !! သောၚ်ကလး !! ဥပမာ
|-
| '''Agape''' (အဂါပီ) || မေတ္တာ သၠးပွး || ပရေၚ် ဆာန် မဟွံမွဲ ကု တၚ် အာတ်မိက် (Unconditional love) ร။ ဍေံ ဆက်စပ် ကု မေတ္တာ ဓရ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။ || ပွမရီုဗၚ် ညး မဒး ဒုၚ် ဘဲ
|-
| '''Eros''' (အဳရဝ်သ်) || ပွမစောဲလာံ || ပရေၚ် ဆာန် မဆက်စပ် ကု ရုပ် ခန္ဓ ကေုာံ လိၚ် (Romantic &amp; Passionate love) ร။ || မၞိဟ် သၟတ် ၜါ မစောဲလာံ ညးသကအ်
|-
| '''Philia''' (ဖဳလဳယျာ) || ပွမဆာန် သ္ကအ်ရဲ || ပရေၚ် ဆာန် ကေုာံ ပရေၚ် သစ္စာ မနွံ အကြာ သ္ကအ်ရဲ မခိုဟ် (Brotherly love) ร။ || သ္ကအ်ရဲ ၜါ မရီုဗၚ် ညးသကအ်
|-
| '''Storge''' (သတဝ်ဂျဳ) || ပွမဆာန် ကလော မသ || ပရေၚ် ဆာန် သဘာဝ မက္တဵုဒှ် အကြာ မိမ ကဵု ကောန်ၚာ် (Familial love) ร။ || မိမ မမၚ်မဲ ကောန်ၚာ် ညးတအ်
|}

== ၄။ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ က္ဍဟ် (Biology and Neuroscience) ==
ဇဳဝဗေဒ ထ္ၜး ပျး လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ် ဆာန် ဂှ် ဍေံ ဒှ် လက္ကရဴ ပွမပြံၚ်လှာဲ ဓါတ် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မၞိဟ် ရ။ တၠပညာ သုတေသန Helen Fisher ပါ် ခြာ ပရေၚ် ဆာန် အာ ၃ ကဆံၚ် ရ-
* '''ပွမစောဲ မက် (Lust):''' က္ဍဟ် ပတိတ် ဓါတ် တက်သတဝ်သတဳရိုန် (Testosterone) ကဵု အဳသတရဝ်ဂျေန် (Estrogen) တုဲ ဍေံ ဖန်ဗဒှ် ဒြဟတ် ပၟိက် လိၚ် ရ။
* '''ပွမစောဲလာံ (Attraction):''' ပ္ဍဲ ကဆံၚ် ဏအ်، က္ဍဟ် ပတိတ် ဓါတ် ဒဝ်ပါမိန် (Dopamine) ကဵု နော်အေပဳနက်ဖရိန် (Norepinephrine) ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ဓါတ် တအ် ဏအ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် မၞိဟ် ဂွံ မိပ်သၠောၚ် ကေုာံ ဟွံမိက် တိက် ရ။ 
* '''ပွမဆက်စောံ (Attachment):''' သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ပရေၚ် ဆက်ဆောံ အခိၚ် လအ်လ မ္ဂး، က္ဍဟ် ပတိတ် ဓါတ် {{ill|အံက်သဳတဝ်သိန်|en|Oxytocin}} (Oxytocin - ဓါတ် ဆာန်) ကဵု ဗေစဝ်ပရက်သိန် (Vasopressin) ရ။ ဓါတ် ဏအ် ဍေံ ဖန် ညံၚ် မၞိဟ် ၜါ ဂွံ နွံ ကု ပရေၚ် ညိၚ်ဝတ် ညးသကအ် ရ။

'''လက်သဏ် ဆာန် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ (Physical signs of love):''' ကာလ မၞိဟ် မွဲ ဆဵု ညး မဆာန် ဂှ် မ္ဂး، ညးတအ် ထ္ၜး ပျး လက်သဏ် နာနာ ဗီုကဵု ဂြိုဟ် တက် ပြဟ်၊ တဲ ဍာ်တိတ်، မုက် ဗကေတ် ကေုာံ အာရီု စိုတ် ထုဲ ကြာန် ညိည မာန် ရ။&lt;ref&gt;Aron, A., Fisher, H., Mashek, D. J., Strong, G., Li, H., &amp; Brown, L. L. (2005). ''Reward, motivation, and emotion systems associated with early-stage intense romantic love''. Journal of Neurophysiology.&lt;/ref&gt;

== ၅။ စိုတ်ပညာ ကေုာံ သဳအိုရဳ (Psychology and Sternberg's Theory) ==
ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ စိုတ်ပညာ၊ သဳအိုရဳ မပြာကတ် အိုတ် မဆေၚ်ကဵု ဆာန် ဂှ် ဒှ် **&quot;သဳအိုရဳ ဆာန် ပိကၠၚ်&quot;** (Triangular theory of love) မခၞံဗဒှ် လဝ် နကဵု ရဝ်ဘတ် သတန်ဘတ် (Robert Sternberg) ရ။ သဳအိုရဳ ဂှ် ဍေံ ဟီု ဒဒှ်ရ ပရေၚ် ဆာန် ဍိုက်ပေၚ် ဂှ် သ္ဒး နွံ ကု ဒယိုၚ် ၃ သာ်-
၁။ '''ပွမကြပ်ညောန် (Intimacy):''' ဍေံ ဒှ် ပရေၚ် ဒုၚ်စသိုၚ် မကြပ်ညောန်၊ မပံက် ပါၚ် ဟီု ဂး ကေုာံ မယုံကြည် ညးသကအ် အကြာ မၞိဟ် ၜါ ရ။
၂။ '''ပွမစောဲလာံ (Passion):''' ဍေံ ဒှ် ဒြဟတ် မတံၚ်ဂြဲ รုပ် ခန္ဓ ကေုာံ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ် ရ။
၃။ '''ပွမဒုၚ်လျိုၚ် (Commitment):''' ဍေံ ဒှ် ပွမဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ မၚ်မဲ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ ဏအ် အခိၚ် လအ်လ ၜိုန်ရ ဒး ဆဵု ဂဗ အခက်အခုဲ ကီု လေဝ် ရ။

ယဝ်ရ မၞိဟ် ၜါ နွံ ကု ဒယိုၚ် သဳု ၃ သာ် ဏအ် ဍိုက်က်ပေၚ်ၚ် မ္ဂး، ညးတအ် ကလိဂွံ &quot;ပရေၚ် ဆာန် မဍိုက်ပေၚ်&quot; (Consummate love) ရ။ ယဝ်ရ နွံ ဆ ပွမစောဲလာံ မွဲ ဓဝ် မ္ဂး ဍေံ ဒှ် ဆ ပွမစောဲ မက် (Infatuation) ဓမ္မတာ သၟး ရ။&lt;ref&gt;Sternberg, R. J. (1986). ''A triangular theory of love''. Psychological Review.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ် (Culture and Society) ==
ပရေၚ် ဆာန် ဝွံ ဍေံ ပြံၚ်လှာဲ အာ အတိုၚ် ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ဒေသ နာနာ ရ-
* '''ယေန်သၞာၚ် ရးပလိုတ် (Western Culture):''' ပ္ဍဲ ဍုၚ် ရးပလိုတ်၊ ညးဍုၚ်ကွာန် တအ် စွံ အဓိက လတူ ပရေၚ် ဆာန် ပူဂိုလ် (Individual romantic love) ရ။ ညးတအ် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ပရေၚ် ဆာန် ဂှ် ဍေံ ဒှ် သဇိုၚ် အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် သ္ၚိကၟိန် ရ။
* '''ယေန်သၞာၚ် အာရှ ကေုာံ မန် (Asian &amp; Mon Culture):''' ပ္ဍဲ ယေန်သၞာၚ် အာရှ ကေုာံ မန် ပိုဲ မ္ဂး၊ ပရေၚ် ဆာန် ဂှ် ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံၚ် ကု မိမ၊ ကလော မသ ကေုာံ ဂကောံ မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် ရ။ လဆောဝ် လဆောဝ်၊ ပွမယိုက် ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် သ္ၚိကၟိန် (Duty and Family) ဂှ် ဍေံ ကိစ္စဇၞော် နူကဵု ပရေၚ် ဆာန် ပူဂိုလ် မွဲ ဓဝ် ဏီ ရ။ ညးတအ် ထ္ၜး ပျး ပရေၚ် ဆာန် နကဵု ကမၠောန် မပ္တံကဵု ပွမဗ္စ ဖျုၚ် မိမ ကေုာံ ပွမမၚ်မဲ ကောန်ၚာ် (Acts of service) ဂၠိုၚ် နူ ပွမဟီု အရေဝ် ရ။&lt;ref&gt;Hatfield, E., &amp; Rapson, R. L. (2006). ''Love and Sex: Cross-Cultural Perspectives''. University Press of America.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Oxytozin - Oxytocin.svg | လဒက်ပ္တန် ဓါတ် អံက်သဳတဝ်သိန် (Oxytocin) မကော်စ &quot;ဓါတ် ဆာန်&quot;
File:Sternberg Triangular Theory of Love.svg | ပုံစံ သဳအိုရဳ ဆာန် ပိကၠၚ် (Intimacy, Passion, Commitment) 
File:Taj Mahal in March 2004.jpg | ဍုၚ် တာဂ်မာဟာလ် (Taj Mahal) မဒှ် အဆောက်အအုံ သင်္ကေတ ပရေၚ် ဆာန် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ
&lt;/gallery&gt;

== ၇။ ဘာသာ ကေုာံ ဒဿန (Religion and Philosophy) ==
ဘာသာ ဇၞော်ဇၞော် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တွံ ၚံက် ပရူ ပရေၚ် ဆာန် နဒဒှ် ဒ္ဂေတ် လၟေတ် အဓိက မွဲ ရ-
* '''ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism):''' ဗုဒ္ဓဘာသာ တွံ လဝ် ပရူ ဗြဟ္မဝိဟာရ ၄ သာ် မပ္တံကဵု [[wikt:mnw:မေတ္တာ|မေတ္တာ]] (Metta - Loving-kindness) ကေုာံ ကရုဏာ (Karuna - Compassion) ရ။ မေတ္တာ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ပရေၚ် ဆာန် မဟွံမွဲ ကု တၚ် အာတ်မိက်၊ ဟွံမွဲ ကု ပွမစောဲလာံ (Attachment/Upadana) တုဲ ဍေံ တိတ် ကၠုၚ် သွက် သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် တုပ်သၟဟ် ရ။ 
* '''ခရေတ်ယာန် (Christianity):''' ဘာသာ ခရေတ်ယာန် စွံ အဓိက လတူ &quot;Agape&quot; (မေတ္တာ ကျာ်ထာဝရ) ရ။ ညးတအ် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ကျာ် ဂှ် ဒှ် ပရေၚ် ဆာန် (God is Love) တုဲ၊ မၞိဟ် တအ် သ္ဒး ဆာန် ညး သကအ် ဗီု ကျာ် ဆာန် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။&lt;ref&gt;Fromm, E. (1956). ''The Art of Loving''. Harper &amp; Row.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ ကေုာံ သ္ၚိကၟိန် (Interpersonal Relationships and Family) ==
ပရေၚ် ဆာန် ဂှ် ဍေံ ဒှ် သဇိုၚ် သွက် ပရေၚ် ဆက်ဆောံ အကြာ ကောန်မၞိဟ် ရ။
* '''ပွမသၞက်ကရောဲ (Marriage):''' ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ သၞက်ကရောဲ ဟိုတ်နူ ညးတအ် ဆာန် ညးသကအ် ရ။ ပရေၚ် သၞက်ကရောဲ ဍေံ ကဵု ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် သ္ၚိကၟိန် ကေုာံ လွဳလွတ် ကောန်ၚာ် ဗွဲမညိၚ်ဝတ် ရ။
* '''သၞောတ်ဝ် ပွမဆက်စောံ (Attachment Theory):''' စိုတ်ပညာ ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဗီုလဵု ကောန်ၚာ် ဍောတ်တ် တအ် ကလိဂွံ ပရေၚ် ဆာန် နူ မိမ ညးတအ် (Secure attachment) ဂှ်၊ ဍေံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု အခိုက်အလိုက် ညးတအ် သွက်ဂွံ ဆာန် ညး တၞဟ် ကာလ ညးတအ် ဇၞော် ဂေါဝ် ကၠုၚ် ရ။ ကောန်ၚာ် မကလိဂွံ မေတ္တာ ဍိုက်ပေၚ် ညးတအ် မာန် ဒက်ပ္တန် ပရေၚ် ဆက်ဆောံ မထတ်ယုက် မာန် လောဲသွာ ရ။&lt;ref&gt;Bowlby, J. (1969). ''Attachment and Loss''. Basic Books.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ သၞောဝ် (Politics, Law and Social Movements) ==
ပရေၚ် ဆာန် ဂှ် ဍေံ ဟွံသေၚ် ဆ ကိစ္စ ပူဂိုလ် မွဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံၚ် ကု သၞောဝ် ဍုၚ် ကေုာံ အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် ကီု ရ။
* '''အခေါၚ်အရာ သၞက်ကရောဲ တုပ်သၟဟ် (Marriage Equality):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၂၁ ဏအ်၊ ဂကောံ မၞိဟ် လိၚ် နာနာ (LGBTQ+) တအ် ညးတအ် အာတ်မိက် အခေါၚ်အရာ သွက်ဂွံ သၞက်ကရောဲ နကဵု သၞောဝ် ဍုၚ် ร။ ညးတအ် စကာ တၚ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် &quot;Love is Love&quot; (ဆာန် ဂှ် ဒှ် ဆာန်) သွက်ဂွံ ဟီု လဴ ဒဒှ်ရ ပရေၚ် ဆာန် သီုဖအိုတ် ဍေံ နွံ ၚုဟ်မး တုပ်သၟဟ် ရ။ လၟုဟ် ဍုၚ် ပြၚ် ၃၀ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ညးတအ် ဒုၚ် တဲ သၞောဝ် ဏအ် ယျ ရ။
* '''ပရေၚ် ကလောန် သ္ၚိကၟိန်ဟွံတုပ် (Interracial Marriage):''' ကိုပ်ကၠာ တေံ ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ကေုာံ တောင်အာဖရိက၊ သၞောဝ် ဍုၚ် ကၟာတ် လဒဵု လဝ် ပွမသၞက်ကရောဲ အကြာ ဂကူ ဟွံတုပ် ညးသကအ် (ဥပမာ - မၞိဟ် ဗု ကဵု မၞိဟ် လမ္စံက်) ရ။ ဆဂး ဒြဟတ် ပရေၚ် ဆာန် ကေုာံ အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် ဍေံ ပလီုပလာ် ထောအ် သၞောဝ် မရိုၚ်ဇိုၚ် တအ် ဏအ် အိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Eskridge, W. N. (2002). ''Equality Practice: Civil Unions and the Future of Gay Rights''. Routledge.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သုတေသန ကေုာံ အနာဂတ် (Research, Technology and the Future) ==
နဲပညာ ကေုာံ အေန်တာနဲ ဍေံ ပြံၚ်လှာဲ ထောအ် ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် ဆဵု ဂဗ ကေုာံ ဆာန် ညးသကအ် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ရ-
* '''ပွမဂၠာဲ သ္ကအ်ရဲ လတူ လပှ်ကျာ (Online Dating):''' Application မပ္တံကဵု Tinder, Bumble တအ် ဍေံ ဖန် ညံၚ် မၞိဟ် မသ္ၚောဲ ခြာ ညးသကအ် ဂွံ ဆဵု ဂဗ လောဲသွာ တိုန် ရ။ သုတေသန ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ သ္ၚိကၟိန် တၟိ ဗွဲမဂၠိုၚ် ညးတအ် စ ဆဵု ညးသကအ် နူကဵု အေန်တာနဲ ရ။
* '''ဆာန် ကေုာံ ဉာဏ်ပညာ စက် (AI and Love):''' သွက် အနာဂတ်၊ တၠပညာ တအ် သၟာန် ဒၟံၚ် ဒဒှ်ရ &quot;စက် (AI) မာန် ဆာန် ကောန်မၞိဟ် ဟာ?&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ကောန်မၞိဟ် မာန် ဆာန် စက် AI ဟာ?&quot; ရ။ လၟုဟ် မၞိဟ် လ္ၚဵု တအ် ညးတအ် ဒက်ပ္တန် ပရေၚ် ဆက်ဆောံ (Parasocial relationship) ကု AI Chatbots တအ် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရူပရာ တၟိ မွဲ သွက် စိုတ်ပညာ ကေုာံ ဒဿန ဂၠးတိ ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ဗီုလဵု ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ က္ဍဟ် ပိုဲ ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ အခိၚ် ပိုဲ ဒှ် ပရေၚ် ဆာန် မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=bp7Ykd5gVCA|title=The Science of Love (Biology and Brain)}}

{{ပရေၚ် ဆာန်}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[wikt:mnw:ဆာန်|ဆာန်]] (Love - Wiktionary)
* [[wikt:mnw:မေတ္တာ|မေတ္တာ]] (Loving-kindness)
* {{ill|ပညာစိုတ်|en|Psychology}} (Psychology)
* {{ill|ပွမသၞက်ကရောဲ|en|Marriage}} (Marriage)
* {{ill|အံက်သဳတဝ်သိန်|en|Oxytocin}} (Oxytocin)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Fisher, H. (2004). ''Why We Love: The Nature and Chemistry of Romantic Love''. Henry Holt and Company. ISBN 978-0805069136.
* Sternberg, R. J. (1986). ''A triangular theory of love''. Psychological Review, 93(2), 119-135.
* Fromm, E. (1956). ''The Art of Loving''. Harper &amp; Row. ISBN 978-0060958282.
* Lewis, C. S. (1960). ''The Four Loves''. Geoffrey Bles. ISBN 978-0156329309.
* Aron, A., Fisher, H., Mashek, D. J., Strong, G., Li, H., &amp; Brown, L. L. (2005). ''Reward, motivation, and emotion systems associated with early-stage intense romantic love''. Journal of Neurophysiology, 94(1), 327-337.
* Coontz, S. (2005). ''Marriage, a History: From Obedience to Intimacy, or How Love Conquered Marriage''. Viking Press. ISBN 978-0670034079.
* Bowlby, J. (1969). ''Attachment and Loss''. Basic Books. ISBN 978-0465005437.
* Hatfield, E., &amp; Rapson, R. L. (2006). ''Love and Sex: Cross-Cultural Perspectives''. University Press of America.
* Eskridge, W. N. (2002). ''Equality Practice: Civil Unions and the Future of Gay Rights''. Routledge.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Love Love]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{DEFAULTSORT:ဆာန်}}
[[Category:ပရေၚ် ဒုၚ်စသိုၚ်]]
[[Category:စိုတ်ပညာ]]
[[Category:ပရေၚ် မၞိဟ်]]
[[Category:ဆာန်]]</text>
      <sha1>46w3cjknhvf2wxrqml961xizkpmrywr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ပိုန်ဒြပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9230</id>
    <revision>
      <id>54533</id>
      <parentid>51391</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T02:05:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24896" sha1="oj68kh7xm3p4izn50x95j0o8otvzh0f" xml:space="preserve">{{Short description|ကဏ္ဍ သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ် မလ္ၚတ်ပရူ ပွမပတိတ်၊ ပွမပါ်ပရအ် ကေုာံ ပွမစကာ ကပေါတ် ကေုာံ ဝန်ဆောင်မှုဂမၠိုင်}}
{{Infobox discipline
| name = ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
| native_name = Economics
| image = [[File:Supply-and-demand.svg|250px|ဗီုပြင် ပွမကဵု ကေုာံ ပွမအာတ်မိက်]]
| caption = ဇယား ဗီုပြင် '''ပွမကဵု (Supply)''' ကေုာံ '''ပွမအာတ်မိက် (Demand)''' မဒှ် သဘဴဓရ် သဇိုင် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဏု (Microeconomics)။
| field = [[wikt:mnw:သိပ္ပံ|သိပ္ပံ]] ပရေင်မၞိဟ် (Social Science)
| sub-disciplines = [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဏု]] (Micro), [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဟာ]] (Macro)
| key_elements = ကပေါတ်, သြန်, ပွမကူသာန်သွံရာန်, ၚုဟ်မး, ပွမအောန်စှ်ေ (Scarcity)
| origin = ရာစုသၞာံ ၁၈ (ခေတ် လျးပညာ)
| prominent_figures = [[အာဒမ် သမေတ်]] (Adam Smith), [[ကားလ် မာက်]] (Karl Marx), [[ဇြောန် မေနာဒ် ကိန်]] (John Maynard Keynes)
}}

'''[[wikt:mnw:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်|ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]''' ({{lang-en|Economics}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍ ဘာသာရပ် [[သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]] မလ္ၚတ် ပရူ ပွမပတိတ် (Production)၊ ပွမပါ်ပရအ် (Distribution) ကေုာံ ပွမစကာ (Consumption) ကပေါတ် ကေုာံ ဝန်ဆောင်မှု (Services) ဂမၠိုင် ရ။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဝွံ ဍေံ စွံ အာရီု လတူ ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ်၊ ကမ္မဏဳ၊ အလဵုအသဳ ကေုာံ ရးနိဂီု တအ် ရုဲစှ် သွက်ဂွံ စကာ သယံဇာတ (Resources) မအောန် စှ်ေ ဒၟံင် (Scarcity) သွက်ဂွံ ရနုက် ဗပေင် ပၟိက် ကောန်မၞိဟ် မဟွံမွဲ ကု အပိုိုင်အခြာ တအ် ရ။

ဘာသာရပ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဏအ် ဗွဲဓမ္မတာ ညးတအ် ပါ် လဝ် ၜါ ကဏ္ဍ အဓိက ဂှ် ဒှ် '''[[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဏု]]''' (Microeconomics) မလ္ၚတ် ရံင် ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် ပူဂိုလ် ကေုာံ ကမ္မဏဳ မွဲမွဲ၊ ကေုာံ '''[[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဟာ]]''' (Macroeconomics) မလ္ၚတ် ရံင် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် အလုံ မွဲ ရးနိဂီု ဟွံသေင်မ္ဂး အလုံ ဂၠးတိ ဗီုကဵု သြန်လုပ်ဍုင် အလုံသီု (GDP)၊ ၚုဟ် ကပေါတ် မတိုန် (Inflation) ကေုာံ ပရေင် ဟွံမွဲ ကု ကမၠောန် (Unemployment) တအ် ရ။&lt;ref&gt;Krugman, P., &amp; Wells, R. (2015). ''Economics'' (4th ed.). Worth Publishers.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ သဘဴဓရ် သဇိုင် (Introduction and Basic Concepts) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဝွံ ဍေံ တန်တဴ လတူ သဘဴဓရ် သဇိုင် အဓိက မပ္တံကဵု-
* '''ပွမအောန်စှ်ေ (Scarcity):''' ဍေံ ဒှ် ပြသၞာ သဇိုင် အိုတ် ရ။ သယံဇာတ ဂၠးတိ ဏအ် (ဗီုကဵု တိဍာ်၊ ဍာ်၊ သြန်၊ အခိင်) ဂှ် နွံ အပိုင်အခြာ ရ၊ ဆဂး မိက်ဂွံ ဂွံ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂှ် အပိုင်အခြာ ဟွံမွဲ ပုဟ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပိုဲ ဒး &quot;ရုဲစှ်&quot; ရ။
* '''ၚုဟ်မး အခေါင်အရာ မဒးသၠး (Opportunity Cost):''' ကာလ ပိုဲ ရုဲစှ် ကၠောန် အရာ မွဲမွဲ မ္ဂး، အရာ မပိုဲ ဟွံဂွံ ကၠောန် (ဟွံသေင်မ္ဂး ဒး သၠး ထောအ်) မခိုဟ် အိုတ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် Opportunity Cost ရ။ ဥပမာ - ယဝ်ရ နာဲ စကာ အခိင် ၃ နာဍဳ သွက်ဂွံ ဗဵု ရုပ်ရှင် မ္ဂး، ၚုဟ်မး အခေါင်အရာ မဒး သၠး ဂှ် ဒှ် &quot;အခိင် မမာန် ဗှ် လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန် ကမၠောန် ကလိဂွံ သြန်&quot; ရ။
* '''ပရဲ ကေုာံ တင်ဟိုတ် (Incentives):''' ကောန်မၞိဟ် တအ် ချဳဒရာင် အတိုင် ပရဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဖဵု မကလိဂွံ ရ။ ယဝ်ရ ၚုဟ် သတ် အာလူ တိုန် အာ မ္ဂး၊ သၟာ ဗ္ၚ တအ် မိက်ဂွံ တဵု သတ် အာလူ ဂၠိုင် တိုန် ရ။

== ၂။ ဝင် လညာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (History of Economic Thought) ==
လညာတ် ပရူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဝွံ ဍေံ ဇၞော် မောဝ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် တြေံ ဏီ ရ-
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂန္ထဝင် (Classical Economics):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၆، တၠပညာ သကတ်လာန် [[အာဒမ် သမေတ်]] (Adam Smith) ချူ လဝ် လိက် ''The Wealth of Nations'' ရ။ ညး ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် သဘဴဓရ် &quot;တဲ မဟွံမွဲ ကု ရုပ်&quot; (Invisible Hand) မဟီု ဂး - ယဝ်ရ မၞိဟ် တအ် ကၠောန် သွက် ပရဲ ဇကု သၠးသၠး မ္ဂး၊ စျေးကွက် (Market) ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် ဂကောံမၞိဟ် အလုံ မွဲ ဂွံ ဇၞော် မောဝ် အာ အလဵုအလျောက် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် [[ဝါဒ သြန်ရတ်]] (Capitalism) ရ။
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မာက်သစ် (Marxian Economics):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၉၊ [[ကားလ် မာက်]] (Karl Marx) ပါ်ပဲါ ဝါဒ သြန်ရတ် တုဲ ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ တၠ ရုံစက် တအ် ကေတ် ဖဵု ပရဲ နူကဵု ကောန် ကမၠောန် (Exploitation) ရ။ ညး ဓရိုဟ် ပတိုန် လညာတ် [[ဝါဒ သဵုရှေယ်လေတ်]] (Socialism) ร။
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကိန် (Keynesian Economics):''' ကြဴနူ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ လီုလာ် ဇၞော် (Great Depression) ပ္ဍဲ ၁၉၃၀ တအ်၊ [[ဇြောန် မေနာဒ် ကိန်]] (John Maynard Keynes) ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ စျေးကွက် ဂှ် ဍေံ ပလေဝ် ဇကု ဍေံ အလဵုအလျောက် လၟိုန် ဟွံသေင် ပုဟ်။ ပ္ဍဲ အခိင် ကပ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မ္ဂး၊ အလဵုအသဳ သ္ဒး လုပ် ပရး သြန် ကေုာံ ဖန် ကမၠောန် ညံင် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဂွံ ကလေင် ခိုဟ် တိုန် ရ။&lt;ref&gt;Heilbroner, R. L. (1999). ''The Worldly Philosophers: The Lives, Times And Ideas Of The Great Economic Thinkers''. Touchstone.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဏု (Microeconomics) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဏု ဝွံ ဍေံ လ္ၚတ် ပရူ အရာ ဍောတ်တ် ဗီုကဵု သ္ၚိကၟိန် မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ကမ္မဏဳ မွဲ ရ။ သဘဴဓရ် အဓိက ဂှ် ဒှ် '''ပွမကဵု (Supply)''' ကဵု '''ပွမအာတ်မိက် (Demand)''' ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယား သောင်ကလး Supply ကဵု Demand
|-
! သဘဴဓရ် !! အဓိပ္ပါယ် !! ဥပဒေသ (Law)
|-
| '''ပွမအာတ်မိက် (Demand)''' || လၟိဟ် ကပေါတ် ညးရာန် တအ် မိက်ဂွံ ရာန် ကေုာံ မာန် ရာန် || ယဝ်ရ ၚုဟ် ကပေါတ် မွဲ စှ်ေ အာ မ္ဂး၊ ညးရာန် တအ် မိက်ဂွံ ရာန် ဍေံ '''ဂၠိုင် တိုန်''' ရ (Law of Demand)။
|-
| '''ပွမကဵု (Supply)''' || လၟိဟ် ကပေါတ် ညးသွံ / ကမ္မဏဳ တအ် မိက်ဂွံ သွံ || ယဝ်ရ ၚုဟ် ကပေါတ် မွဲ တိုန် အာ မ္ဂး၊ ညးသွံ တအ် မိက်ဂွံ ပတိတ် ကေုာံ သွံ ဍေံ '''ဂၠိုင် တိုန်''' ရ (Law of Supply)။
|-
| '''ၚုဟ်မး ညဳသၟဟ် (Equilibrium)''' || ဒၞာဲ Supply ကဵု Demand တုပ် ညးသကအ် || လၟိဟ် ညး မိက်ဂွံ ရာန် ကဵု လၟိဟ် ညး မိက်ဂွံ သွံ တုပ် အာ တုဲ ၚုဟ်မး ဂှ် တန်ကြံင် အာ ရ။
|}

== ၄။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဟာ (Macroeconomics) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဟာ ဝွံ ဍေံ လ္ၚတ် ရံင် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် အလုံ ရးနိဂီု မွဲ ဓဝ် (The big picture) ရ။ အညွှန်းကိန်း အဓိက တအ် ဂှ်-
* '''သြန်လုပ်ဍုင် အလုံသီု (GDP - Gross Domestic Product):''' ဍေံ ဒှ် ၚုဟ်မး သြန် သီုဖအိုတ် သွက် ကပေါတ် ကေုာံ ဝန်ဆောင်မှု မပတိတ် လဝ် အပ္ဍဲ ရးနိဂီု မွဲ ပ္ဍဲကဵု မွဲ သၞာံ ရ။ ဍေံ ဒှ် ၜတ် ကၞာတ် ဇမၞော် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဍုင် မွဲ ရ။
* '''ၚုဟ်ကပေါတ် မတိုန် (Inflation):''' ဍေံ ဒှ် အကာဲအရာ မပကဵု ညံင် ၚုဟ်မး ကပေါတ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံ တိုန် အာ အဆက်ဆက် ရ။ ဥပမာ - သၞာံ အာ တေအ် ကွာင် မွဲ မ ၅၀၀ ဒကေဝ်၊ သၞာံ ဏအ် ၇၀၀ ဒကေဝ် ဒှ် အာ မ္ဂး ၚုဟ် ကပေါတ် တိုန် ဒၟံင် ရ။ ဍေံ ဖန် ညံင် အစောံ သြန် (Purchasing power) ဂွံ အောန် စှ်ေ အာ ရ။
* '''ပရေင် ဟွံမွဲ ကု ကမၠောန် (Unemployment):''' လၟိဟ် မၞိဟ် မမိက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ဆဂး ဂၠာဲ ကမၠောန် ဟွံဂွံ ရ။ ယဝ်ရ လၟိဟ် ဏအ် သၠုင် ဒၟံင် မ္ဂး ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ဂှ် ဟွံခိုဟ် ပုဟ်။

== ၅။ သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂမၠိုင် (Economic Systems) ==
ရးနိဂီု တအ် စကာ သၞောတ်ဝ် ဟွံတုပ် ညးသကအ် သွက်ဂွံ သောင် ကလး ပြသၞာ သယံဇာတ ရ-
# '''သၞောတ်ဝ် စျေးကွက် (Market Economy / Capitalism):''' အလဵုအသဳ ဟွံလုပ် ပထုဲ။ ပူဂိုလ် ကေုာံ ကမ္မဏဳ တအ် ဂှ် ဒှ် ညး ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဗီုလဵု ဂွံ ပတိတ် ကေုာံ ၚုဟ်မး ဍေံ ရ (ဥပမာ - ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်)။
# '''သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် (Command Economy / Socialism/Communism):''' အလဵုအသဳ ဂှ် ဒှ် ညး ပိုင်ပြဳ ရုံစက် ကေုာံ ဖျေဟ် ကိုန်စဳမာန် ဒဒှ်ရ ကပေါတ် မု ဂွံ ပတိတ် ကေုာံ ၚုဟ် မုစိ ဂွံ သွံ ရ (ဥပမာ - ဍုင် ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ၊ ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ ခေတ် မဆလ)။
# '''သၞောတ်ဝ် ပံင်နှဴ (Mixed Economy):''' ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဏအ် စကာ သၞောတ်ဝ် ဏအ် ရ။ စျေးကွက် သၠးပွး နွံ ကီု လေဝ်، အလဵုအသဳ လေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ဗီုကဵု ပရေင် ထတ်ယုက်၊ ပရေင် ပညာ ကေုာံ ပွမထိင်ဒဝ် စည်းကမ်း ရ (ဥပမာ - ဂျာမနဳ، အင်္ဂလာန်)။

== ၆။ သြန်၊ ဘဏ် ကေုာံ မူဝါဒ သြန် (Money, Banking, and Monetary Policy) ==
သြန် ဂှ် ဍေံ ဒှ် အရာ အဓိက သွက် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ရ-
* '''တာလျိုင် သြန်:''' ဍေံ ဒှ် လဒေါဝ် သွက်ဂွံ သၠာဲ ကပေါတ် (Medium of exchange)၊ အရာ သွက်ဂွံ ၜတ် ကၞာတ် ၚုဟ်မး (Unit of account) ကေုာံ အရာ သွက်ဂွံ ဂိုင် စွံ ၚုဟ်မး (Store of value) ရ။
* '''ဘဏ် ဗဟဵု (Central Bank):''' ပ္ဍဲ ဍုင် မွဲ (ဥပမာ - Federal Reserve ပ္ဍဲ အမေရိကာန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘဏ် ဗဟဵု ဍုင်ဗၟာ)၊ ဘဏ် ဗဟဵု ဏအ် ဂှ် ညး နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ပတိတ် သြန် ကေုာံ ဖျေဟ် &quot;မူဝါဒ သြန်&quot; (Monetary Policy) ရ။ ယဝ်ရ ၚုဟ် ကပေါတ် တိုန် ဂၠိုင် အာ မ္ဂး، ဘဏ် ဗဟဵု မာန် ပတိုန် အတိုးနှုန်း သွက်ဂွံ ဖအောန် လၟိဟ် သြန် ပ္ဍဲ စျေးကွက် ရ။&lt;ref&gt;Mishkin, F. S. (2018). ''The Economics of Money, Banking, and Financial Markets''. Pearson.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ကေုာံ ကူသာန်သွံရာန် (International Economics) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် [[ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ်]] ဏအ်، ဍုင် တအ် ဆက်စပ် ညးသကအ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ-
* '''သဘဴဓရ် အခေါင်ခိုဟ် နှိုင်းယှဉ် (Comparative Advantage):''' တၠပညာ David Ricardo ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ဍုင် မွဲ ဂှ် သ္ဒး ပတိတ် ဆ ကပေါတ် မဇကု မာန် ပတိတ် နကဵု စရိတ် အောန် အိုတ် ဂှ် သၟး တုဲ، သွံ ရာန် ကု ဍုင် တၞဟ် မ္ဂး ဍုင် သီု ၜါ လပါ် ကလိဂွံ ဖဵု ပရဲ ရ။ (ဥပမာ - ဍုင် သေံ ပတိတ် သြောအ် တုဲ ဂျပေန် ပတိတ် ကွဳစက်၊ တုဲ သၠာဲ ညးသကအ်)။
* '''ၚုဟ် သၠာဲ သြန် (Exchange Rates):''' ၚုဟ်မး သြန် ဍုင် မွဲ ကု ဍုင် မွဲ (ဥပမာ - ၁ ဒဝ်လာ မ္ဂး မုစိ ဒကေဝ် រ)။ ဍေံ တန်တဴ လတူ Supply ကဵု Demand သြန် ဂှ် ပ္ဍဲ စျေးကွက် ဂၠးတိ ရ။

== ၈။ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် (Development and Inequality) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် (Development Economics) ဂှ် ဍေံ လ္ၚတ် ညံင် ဍုင် ဒိုက် တအ် ဂွံ သိုက် တိုန် ရ-
* '''အညွှန်းကိန်း ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် (HDI):''' သြန်လုပ်ဍုင် (GDP) မွဲ ဓဝ် ဍေံ ဟွံရုံဂံင် ပုဟ်။ HDI ဂှ် ဍေံ ၜတ် ကၞာတ် သီု ကု ပရေင် ပညာ၊ ပရေင် ထတ်ယုက် (လအ် အာယုက်) ကေုာံ သြန်လုပ် ပူဂိုလ် ရ။ ဍုင် နဝ်ဝေ ကဵု ဆွတ်ဇြာလာန် တအ် နွံ ကဆံင် သၠုင် အိုတ် ရ။
* '''အညွှန်းကိန်း ဂျဳနဳ (Gini Coefficient):''' ဍေံ ဒှ် ဂၞန် သွက်ဂွံ ၜတ် ကၞာတ် &quot;ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ်&quot; (Inequality) အကြာ မၞိဟ် သိုက် ကဵု မၞိဟ် ဒိုက် ပ္ဍဲ ဍုင် မွဲ ရ။ ဂၞန် ဍေံ နူ ၀ (တုပ်သၟဟ် အိုတ်) စဵုကဵု ၁ (ဟွံတုပ်သၟဟ် အိုတ်) ရ။

== ၉။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သဘာဝ (Environmental Economics) ==
ကဏ္ဍ ဏအ် ဍေံ လ္ၚတ် ပရေင် ဆက်စပ် အကြာ သြန်ရတ် ကဵု ပွဳပွူ သဘာဝ ရ-
* '''ဖဵု ပရေအ် မ္ၚး (Negative Externalities):''' ကာလ ရုံစက် မွဲ ပတိတ် ကပေါတ် တုဲ ဓါတ် ယက် ညိစ်ကြိက် ဂှ် ဍေံ ကဵု ယဲ ကု ညးဍုင်ကွာန် မ္ဂး، ရုံစက် ဂှ် ဟွံဒး လေဲ စရိတ် သွက် သဘာဝ လီုလာ် ပုဟ်။ ဏအ် ဂှ် ဒှ် &quot;စျေးကွက် ဗၠေတ်မှာ&quot; (Market failure) ရ။
* '''အခေါန် ကာဗောန် (Carbon Tax):''' သွက်ဂွံ သောင် ကလး ပြသၞာ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ (Climate change) ဂှ်၊ တၠပညာ တအ် အာတ် မိက် ညံင် အလဵုအသဳ ဂွံ ကံက် အခေါန် လတူ ရုံစက် မပတိတ် ဓါတ် ယက် ကာဗောန် ညံင် ညးတအ် ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ဍေံ ရ။

== ၁၀။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ တွဵုရးမန် (Economics of Myanmar and Mon State) ==
ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ကေုာံ တွဵုရး [[မန်]] မ္ဂး၊ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဏအ် ဍေံ နွံ ကု အခက်အခုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ-
* '''ဝင် ပြံင်လှာဲ:''' ဍုင်ဗၟာ ဂှ် စကာ လဝ် သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် (Socialist) နူ ၁၉၆၂ စဵုကဵု ၁၉၈၈ တုဲ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် လီုလာ် အာ ဇၞော်ကၠေင် ရ။ ကြဴနူ သၞာံ ၂၀၁၁ ပံက် စျေးကွက် မ္ဂး ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဇၞော် မောဝ် တိုန် ညိ ကီု လေဝ်၊ ကြဴနူ ပၞာန် သီ အဝဵု သၞာံ ၂၀၂၁ တုဲ ၚုဟ် ကပေါတ် တိုန် လောန်، သြန် ဒကေဝ် ယုတ် စှ်ေ ကေုာံ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကလေင် စှ်ေ အာ ပၠန် ရ။&lt;ref&gt;Turnell, S. (2009). ''Fiery Dragons: Banks, Moneylenders and Microfinance in Burma''. NIAS Press.&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တွဵုရးမန်:''' တွဵုရး မန် ဂှ် တန်တဴ လတူ ကဏ္ဍ တဵု လွဳ အဓိက မပ္တံကဵု ရဝ်ဗါ (Rubber)၊ သတ် ဆု ကေုာံ ပရေင် တမ္ၚာ ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ကမၠောန် အောန် တုဲ، သၟတ် မန် ဗွဲမဂၠိုင် ပြံင် အာ ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ [[သေံ|ဍုင်သေံ]] တုဲ ပလံင် စဴ သြန် (Remittances) မဒှ် သြန် အဓိက သွက် သ္ၚိကၟိန် မန် တအ် ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် သဇိုင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ပရေင် ပညာ နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=3ez10ADR_gM|title=Intro to Economics: Crash Course Econ #1}}

{{ဝဳကဳ ဒေအ်သ္ကအ်}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဏု]] (Microeconomics)
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဟာ]] (Macroeconomics)
* [[သြန်လုပ်ဍုင် အလုံသီု]] (GDP)
* [[ဝါဒ သြန်ရတ်]] (Capitalism)
* [[အာဒမ် သမေတ်]] (Adam Smith)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Mankiw, N. Gregory (2020). ''Principles of Economics'' (9th ed.). Cengage Learning. ISBN 978-0357038314.
* Krugman, Paul; Wells, Robin (2015). ''Economics'' (4th ed.). Worth Publishers.
* Smith, Adam (1776). ''The Wealth of Nations''. W. Strahan and T. Cadell.
* Keynes, John Maynard (1936). ''The General Theory of Employment, Interest and Money''. Macmillan.
* Marx, Karl (1867). ''Capital: Critique of Political Economy''.
* Mishkin, Frederic S. (2018). ''The Economics of Money, Banking, and Financial Markets''. Pearson.
* Todaro, Michael P.; Smith, Stephen C. (2020). ''Economic Development''. Pearson.
* Turnell, Sean (2009). ''Fiery Dragons: Banks, Moneylenders and Microfinance in Burma''. NIAS Press.
* မောင်မောင်စိုး၊ ဒေါက်တာ (၂၀၁၅). ''စီးပွားရေးဗေဒ နိဒါန်း (Introduction to Economics)''. ရန်ကုန်: ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန.
* [https://www.imf.org/ International Monetary Fund (IMF)]. Official Website and Economic Data.

{{သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်}}
{{ပရေင် ဍုင်ကွာန်}}

{{DEFAULTSORT:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်}}
[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေင် ကူသာန် သွံရာန်]]
[[Category:သြန်ရတ်]]</text>
      <sha1>oj68kh7xm3p4izn50x95j0o8otvzh0f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တွဵုရးကချေင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9357</id>
    <revision>
      <id>54587</id>
      <parentid>51596</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T05:57:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25125" sha1="se0fyurxs35vhnh9fh5yhtdl20z6j0w" xml:space="preserve">{{Short description|တွဵုရး မၞုံ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဍုၚ်ဗၟာ}}
{{Infobox settlement
| name = တွဵုရးကချေၚ်
| native_name = Kachin State&lt;br&gt;ကချင်ပြည်နယ်&lt;br&gt;Jinghpaw Mungdaw
| image_skyline = Phangran Razi in Kachin State.jpg
| image_caption = က္ဍိုပ်ဒဵု ဖုန်ကန်ရာဇီ (Phon Kan Razi) မၞုံ ကု မာတ် ပ္ဍဲ တွဵုရးကချေၚ်
| image_flag = Flag of Kachin State.svg
| image_seal = Seal of Kachin State.svg
| image_map = Kachin State in Myanmar.svg
| map_caption = ဒတန် တွဵုရးကချေၚ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဍုၚ်ဗၟာ
| subdivision_type = ရးနိဂီု
| subdivision_name = [[ဍုင်ဗၟာ]]
| seat_type = ဍုၚ် ဇၞော် အလဵုအသဳ
| seat = [[မြစ်ကြီးနား]] (Myitkyina)
| government_type = အလဵုအသဳ တွဵုရးကချေၚ်
| legislature = {{ill|ကၠတ်ထဝ် တွဵုရးကချေၚ်|en|Kachin State Hluttaw}}
| area_total_km2 = 89041
| elevation_max_m = 5881
| elevation_max_point = {{ill|က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇီ|en|Hkakabo Razi}}
| population_total = 1689441
| population_as_of = ၂၀၁၄
| blank_name_sec1 = ဂကူဂမၠိုၚ်
| blank_info_sec1 = ကချေၚ်၊ ဗၟာ၊ သေံ၊ လီဆူ၊ ရဝမ်
| blank_name_sec2 = ဘာသာ အဓိက
| blank_info_sec2 = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (၆၄.၀%)၊ ခရေတ်ယာန် (၃၃.၈%)
| website = 
}}

'''[[wikt:mnw:တွဵုရး|တွဵုရး]]ကချေၚ်''' ({{lang-en|Kachin State}}၊ {{lang-my|ကချင်ပြည်နယ်}}၊ ''Jinghpaw Mungdaw'') ဝွံ ဍေံဒှ် တွဵုရး မၞုံ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီု [[ဍုင်ဗၟာ]] ရ။ တွဵုရး ဏအ် ဍေံ နွံ ပယျဵု မဆက်စပ် ကု ဍုၚ် တရုတ် (တိဗက် ကေုာံ ယူနန်) ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ ကေုာံ လပါ် ဗမံက် ရ။ လပါ် သၠုၚ်ကျာ ဂှ် ဍေံ ဆက်စပ် ကု {{ill|တွဵုရးသေံ|en|Shan State}} တုဲ၊ လပါ် ပလိုတ် ဂှ် ဍေံ ဆက်စပ် ကု {{ill|ရးဇၞော်သကိုၚ်|en|Sagaing Region}} ကေုာံ ဍုၚ် အိန္ဒိယ (တွဵုရး အရုဏချယ် ပရာဒက်ရှ်) ရ။ တွဵုရး ဏအ် ဍေံ နွံ ဇမၞော် တိဍာ် သီုဖအိုတ် ၈၉,၀၄၁ စတုရန်း ကဳလဝ်မဳတာ (၃၄,၃၇၉ စတုရန်း မိုၚ်) ရ။

ဍုၚ် ဇၞော် အဓိက သွက် တွဵုရးကချေၚ် ဂှ် ဒှ် ဍုၚ် [[မြစ်ကြီးနား]] (Myitkyina) ရ။ ဍုၚ် ကိစ္စဇၞော် တၞဟ် တအ် ဂှ် ဒှ် ဍုၚ် ဗန်းမော် (Bhamo)၊ မိုးညှင်း (Mohnyin) ကေုာံ ဍုၚ် ပူတာအို (Putao) ရ။ တွဵုရး ဏအ် ဍေံ ပြာကတ် တဴ သွက် ဒဵု သၠုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ မကော်စ {{ill|ခါကာဘိုရာဇီ|en|Hkakabo Razi}} ကေုာံ ဒၞာဲ ဇဳဝစုံလင် (Biodiversity) ဗွဲမလှဲလး ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ပဋိပက္ခ အပ္ဍဲ ဍုၚ် ကေုာံ သယံဇာတ သဘာဝ မပ္တံကဵု တၟအ်ၚေက် ကေုာံ ဆု တအ် တုဲ တွဵုရးကချေၚ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒေသ ဗျူဟာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ရ။&lt;ref&gt;Seekins, D. M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ မူလယၟု (Introduction and Etymology) ==
ယၟု &quot;ကချေၚ်&quot; (Kachin) ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဟွံသေၚ် ယၟု မကၠုၚ် နူကဵု ဂကူ ကချေၚ် တအ် အလဵု ဇကု ပုဟ်။ 
* '''မူလ ယၟု:''' အလဵုအသဳ ကဝ်လဝ်နဳ အင်္ဂလိက် တအ် စကာ လဝ် ယၟု ဏအ် သွက်ဂွံ ကော်စ ဂကူ ကောန်ဍုၚ် အရၚ် နာနာ သာ် မမံၚ် တန်တဴ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဒဵု အကြာ လဒေါဝ် ဍုၚ်ဗၟာ ကဵု ဍုၚ် တရုတ် ရ။ 
* '''ယၟု သဘာဝ:''' ဂကူ ကချေၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ညးတအ် ကော် ဇကု ညးတအ် &quot;ဂျိန်းဖော&quot; (Jinghpaw) ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် လိက်ပတ် ကေုာံ အရေဝ် ဘာသာ ညးတအ် မ္ဂး &quot;Jinghpaw Mungdaw&quot; ဂှ် ဒှ် ယၟု တွဵုရး ကချေၚ် ရ။ အတိုၚ် လိက် သုတေသန E. R. Leach မ္ဂး၊ ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ဂကောံ မၞိဟ် နကဵု သၞောတ်ဝ် ဆက်ဆောံ ကလော ကောဒေံ (Kinship system) ဗွဲမခိုၚ်ကၠိုက် ရ။&lt;ref&gt;Leach, E. R. (1954). ''Political Systems of Highland Burma: A Study of Kachin Social Structure''. Harvard University Press.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် အတိတ် ကေုာံ ခေတ် ဨကရာဇ် (Early History and Kingdoms) ==
ဒေသ ကချေၚ် ဝွံ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံၚ် ကု အေန်ပါယာ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဝင် အာရှ-
* '''အေန်ပါယာ နန်ကျောဝ် (Nanzhao Kingdom):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၉ တေံ၊ ဍုၚ် နန်ကျောဝ် မၞုံ ပ္ဍဲ ယူနန် ဂှ် အုပ်ဓုပ် လဝ် ဒေသ ကချေၚ် လၟုဟ် ရ။ ညးတအ် စကာ လဝ် ဒေသ ဏအ် နဒဒှ် တြၚ် သွက်ဂွံ လုပ် သီ ကေတ် ဍုၚ် ပျူ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုၚ်ဗၟာ ရ။
* '''အေန်ပါယာ မိုၚ်မောဝ် (Möng Mao):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၄ တေံ၊ သၟိၚ် ဖြမ မကော်စ Si Kefa ညး အုပ်ဓုပ် လဝ် တွဵုရး ဏအ် တုဲ ဒက်ပ္တန် လဝ် အေန်ပါယာ သေံ (Shan) မဇၞော် လှဲလး ရ။
* '''ခေတ် ဍုၚ် တရုတ်:''' ကြဴနူ ပၞာန် အကြာ ဍုၚ် တရုတ် ကဵု ဍုၚ် ဗၟာ (၁၇၆၅-၁၇၆၉) တုဲ၊ အေန်ပါယာ မန်ချူ (Qing Dynasty) တအ် အုပ်ဓုပ် လဝ် ဒေသ လပါ် သၟဝ်ကျာ တွဵုရးကချေၚ် ပွိုၚ် မွဲ အခိၚ် ကီု ရ။

== ၃။ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ ကေုာံ ဍုင်သၠးပွး (Colonial Era and Independence) ==
* '''ခေတ် အင်္ဂလိက် (British Rule):''' ပ္ဍဲ ကၞောတ် ရာစုသၞာံ ၁၉ ဂှ် အလဵုအသဳ အင်္ဂလိက် တအ် သီ ကေတ် ဍုၚ်ဗၟာ သီုဖအိုတ် ရ။ ညးတအ် ပါ် ခြာ လဝ် ပရေၚ် အုပ်ဓုပ် သွက် &quot;ဒေသ ဒဵု ကချေၚ်&quot; (Kachin Hills) နကဵု သၞောတ်ဝ် တၞဟ်ခြာ သွက်ဂွံ ကဵု အခေါၚ် အုပ်ဓုပ် ဇကု ညးတအ် ကု သၟိၚ် ကချေၚ် တအ် ရ။ 
* '''ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ:''' ပ္ဍဲ အခိၚ် ပၞာန် ဂၠးတိ၊ ဂကူ ကချေၚ် တအ် ပံၚ်ကောံ ကု ဒပ် မဟာမိတ် (Allied Forces) တုဲ တဝ်စၞေဟ် ကု ဒပ် ဂျပေန် ရ။ ဒပ် &quot;Kachin Rangers&quot; တအ် ဂှ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ပွမဗတိုက် ပၞာန် ဂြိုပ် ร။
* '''လိက်ကသုက် ပင်လုံ (Panglong Agreement):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၇ ဂှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ကချေၚ် တအ် ထပက် စၟတ်တဲ ကု ဗိုလ်ချုပ် အောင်ဆန်း သွက်ဂွံ ပံၚ်ကောံ ဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုၚ် ဗၟာ မာန် ရ။ ကြဴနူ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ ဂှ် ညးတအ် ပံၚ်ကောံ ထောအ် ခရိုၚ် ဗန်းမော်၊ မြစ်ကြီးနား ကဵု ပူတာအို တုဲ ခၞံဗဒှ် လဝ် တွဵုရးကချေၚ် ရ။&lt;ref&gt;Lintner, B. (1999). ''Burma in Revolt: Opium and Insurgency Since 1948''. Silkworm Books.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပထဝဳ ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ (Geography and Environment) ==
တွဵုရးကချေၚ် ဍေံ နွံ ပထဝဳ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ လှဲလး-
* '''ရေၚ်ဒဵု သၠုၚ်ဂမၠိုၚ် (Mountains):''' ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ ဂှ် ရေၚ်ဒဵု ဟိမဝန္တာ ဍေံ ဆက် စှ်ေ ကၠုၚ် စဵုကဵု ဍုၚ်ဗၟာ ရ။ {{ill|က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇီ|en|Hkakabo Razi}} (၅,၈၈၁ မဳတာ) ကေုာံ ဂမ်လန်ရာဇီ (Gamlang Razi) တအ် ဂှ် ဒှ် ဒဵု သၠုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ရ။
* '''လစ ကေုာံ ၜဳ (Lakes and Rivers):''' {{ill|လစ အင်းတော်ကြီး|en|Indawgyi Lake}} မဒှ် လစ သဘာဝ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ဂှ် ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ ပွိုၚ်ဍုၚ် မိုးညှင်း ร။ တုဲပၠန် ၜဳ ဨရာဝတဳ (Irrawaddy River) မဒှ် ၜဳ အဓိက သွက် ဍုၚ်ဗၟာ ဂှ် ဍေံ စ က္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ တွဵုရး ဏအ် နူကဵု ပွမပံၚ်ကောံ အကြာ ၜဳ မေခ (N'mai) ကဵု ၜဳ မလိခ (Mali) မၞုံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မြစ်ဆုံ ရ။

== ၅။ ရာသဳဥတု (Climate) ==
ဟိုတ်နူ တွဵုရး ဏအ် ဍေံ နွံ ဇမၞော် တိဍာ် လှဲလး တုဲ ဍေံ နွံ ရာသဳဥတု တၞဟ်ခြာ အကြာ ဒေသ လပါ် သၠုၚ်ကျာ ကဵု သၟဝ်ကျာ-
* '''ဒေသ တိဗလး:''' လပါ် သၠုၚ်ကျာ ဗီုကဵု ဗန်းမော် ကဵု မြစ်ကြီးနား မ္ဂး ဍေံ နွံ ရာသဳဥတု ဂမ္တဴ ကေုာံ ဗြဲ မုတ်သုံ ရ။ အခိၚ် ကညၚ် မ္ဂး ဂမ္တဴ ဍေံ သၠုၚ် စိုပ် ၃၈°C (၁၀၀°F) ရ။
* '''ဒေသ ဒဵု သၠုၚ်:''' လပါ် သၟဝ်ကျာ ဗီုကဵု ပူတာအို မ္ဂး ဍေံ နွံ ရာသဳဥတု ဂံက် ကေုာံ ရာသဳ အယ်လ်ပိုင်း (Alpine climate) ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂံက် မ္ဂး မာတ် ဂူ လတူ က္ဍိုပ်ဒဵု တအ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ဍုၚ် ဇၞော် အဓိက ပ္ဍဲ တွဵုရးကချေၚ်
|-
! ယၟု ဍုၚ် !! ခရိုၚ် !! တၚ်စၟတ် အဓိက
|-
| [[မြစ်ကြီးနား]] (Myitkyina) || မြစ်ကြီးနား || ဍုၚ် ဇၞော် အလဵုအသဳ၊ ဒၞာဲ တက္ကသိုလ်
|-
| ဗန်းမော် (Bhamo) || ဗန်းမော် || ဍုၚ် သွံရာန် သၠးပွး ကြပ် ပယျဵု တရုတ်
|-
| မိုးညှင်း (Mohnyin) || မိုးညှင်း || နွံ ကြပ် လစ အင်းတော်ကြီး
|-
| ဖားကန့် (Hpakant) || မိုးညှင်း || ဒၞာဲ ပတိတ် တၟအ်ၚေက် (Jade) ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ
|-
| ပူတာအို (Putao) || ပူတာအို || ဍုၚ် သၟဝ်ကျာ အိုတ်، ပြာကတ် သွက် ဒဵု မာတ်
|}

== ၆။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူနာနာ (Demographics and Ethnicities) ==
အတိုၚ် တၚ်ဂၞၚ် စရၚ် လၟိဟ် မၞိဟ် သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး တွဵုရးကချေၚ် ဍေံ နွံ လၟိဟ် မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ၁,၆၈၉,၄၄၁ တၠ ရ-
* '''ဂကူ ဂမၠိုၚ်:''' ဂကူ ဂျိန်းဖော (Jinghpaw) ဂှ် ဒှ် ဂကူ လၟိဟ် ဂၠိုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ကချေၚ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် မ္ဂး ဂကူ {{ill|လီဆူ|en|Lisu people}}၊ {{ill|ရဝမ်|en|Rawang people}}၊ လချိတ် ကေုာံ ဇိုင်ဝါ (Zaiwa) တအ် လေဝ် နွံ ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ 
* '''ဂကူ ဗၟာ ကဵု သေံ:''' ဂကူ ဗၟာ ကေုာံ သေံ (Shan) တအ် ညးတအ် မံၚ် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဒေသ တိဗလး လပါ် သၠုၚ်ကျာ ကေုာံ ဇရေၚ် ဂၠံၚ် ကွဳပၟတ် (Railway corridor) ร။

== ၇။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဘာသာ (Culture and Religion) ==
တွဵုရး ဏအ် ဍေံ ပြာကတ် သွက် ယေန်သၞာၚ် မတၟေၚ် တဴ ရ-
* '''သဘၚ် မနော (Manau Festival):''' ဂကူ ကချေၚ် တအ် ညးတအ် ကၠောန် ဗဒှ် သဘၚ် မနော (Manau) မဒှ် သဘၚ် လှ်ေ ဒယှ်ေ သွက်ဂွံ ကဵု တၚ်ဂုဏ်၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ အံၚ်ဇၞး ပၞာန် ရ။ တိုၚ် မနော (Manau poles) မချူ လဝ် ရုပ် ကနုတ် ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ် ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ အဓိက ရ။
* '''ဘာသာ (Religion):''' မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ တွဵုရးကချေၚ် (ၜိုတ် ၃၃.၈%) ဂှ် ရှ်ေသှ်ေ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် (Christianity) မပ္တံကဵု Baptist ကဵု Catholic ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် လဝ် ဟိုတ်နူ သာသနာ ခရေတ်ယာန် စိုပ် ကၠုၚ် နူကဵု အစာ ဓမ္မ မ္ၚး ဍုၚ် တအ် ပ္ဍဲ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ ရ။ မၞိဟ် ဂကူ ဗၟာ ကဵု သေံ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဂှ် ရှ်ေသှ်ေ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (၆၄%) ร။&lt;ref&gt;Sadan, M. (2013). ''Being and Becoming Kachin: Histories Beyond the State in the Borderworlds of Burma''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သယံဇာတ (Economy and Resources) ==
ပရေၚ် ပိုန်ဒြပ် တွဵုရးကချေၚ် ဂှ် ဍေံ တန်တဴ လတူ သယံဇာတ သဘာဝ မဂၠိုၚ် ဂၠၚ် ရ-
* '''တၟအ်ၚေက် (Jade):''' ဒေသ ဖားကန့် (Hpakant) ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ပတိတ် {{ill|ကျောက်စိမ်း|en|Jade}} ဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ၚုဟ်မး သၠုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဆဂး ပရေၚ် ခါဲ တၟအ် ဏအ် ဍေံ ကဵု ဖဵု ပရဲ သွက် ကမ္မဏဳ ဇၞော်ဇၞော် သၟး တုဲ ညးဍုၚ်ကွာန် တအ် ဟွံကလိဂွံ ခိုဟ်ဟ် ရ။
* '''ဆု ကေုာံ သယံဇာတ တၞဟ်:''' တွဵုရး ဏအ် ပတိတ် ဆု ကျွန်း (Teak) ကေုာံ ထဝ် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ညးတအ် ခါဲ ပတိတ် ဓါတ် မြေရှား (Rare-earth elements) သွက်ဂွံ သွံ ဏာ ဍုၚ် တရုတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။
* '''ကၟာတ် ဍာ် မြစ်ဆုံ (Myitsone Dam):''' အလဵုအသဳ တရုတ် ကဵု ဗၟာ တအ် အစဳအစန် သွက်ဂွံ သြိုၚ် ကၟာတ် ဍာ် မြစ်ဆုံ (Myitsone Dam) သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် လျှပ်စစ် ร။ ဆဂး ညးဍုၚ်ကွာန် အလုံ ဍုၚ်ဗၟာ ဒစဵုဒစး ဗွဲမသကာတ်မြဟ် တုဲ အစဳအစန် ဏအ် ဒး ဒုၚ် ပဒေါအ် လဝ် စဵုကဵု လၟုဟ် ရ။&lt;ref&gt;Kiik, L. (2016). ''Nationalism and Anti-Ethno-Politics: Why 'Chinese Development' Failed at Myanmar's Myitsone Dam''. Eurasian Geography and Economics.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပဋိပက္ခ (Politics and Conflict) ==
တွဵုရးကချေၚ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဒေသ မဒး ဒုၚ် ဘဲ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် ရ-
* '''KIO ကဵု KIA:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၁ ဂှ် ဂကောံ လွပ်လွဟ် သၠးပွး ကချေၚ် (Kachin Independence Organization - KIO) ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် ကချေၚ် (KIA) တအ် ဒက်ပ္တန် တုဲ ညးတအ် တဝ်စၞေဟ် ကု ဒပ်ပၞာန် ဗၟာ (Tatmadaw) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါၚ် အုပ်ဓုပ် ဖက်ဒရယ် ရ။
* '''ပရေၚ် ဒေါအ် ပၞာန် လီုလာ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၄ ဂှ် ညးတအ် ထပက် လိက်ကသုက် ဒေါအ် ပၞာန် (Ceasefire) คီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၁ ဂှ် ပရေၚ် ပဋိပက္ခ ကလေၚ် က္တဵုဒှ် မွဲ ဝါ ပၠန် ရ။ ကြဴနူ ပၞာန် သီ အဝဵု သၞာံ ၂၀၂၁ တုဲ၊ ပၞာန် အကြာ KIA ကဵု ဒပ်ပၞာန် ဗၟာ ဇၞော် မောဝ် တိုန် အလုံ မွဲ တွဵုရး ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ညးဍုၚ်ကွာန် မၞုံ လၟိဟ် ကိုတ် ပြၚ် (IDPs) ဒး ဒြေပ် ဒဴ နူ ဌာန် သ္ၚိ ညးတအ် ရ။&lt;ref&gt;International Crisis Group (2013). ''The Kachin Conflict: Testing the Limits of the Political Transition in Myanmar''.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Myitkyina.jpg | မုက် ဍုၚ် မြစ်ကြီးနား မဒှ် ဍုၚ် ဇၞော် အလဵုအသဳ
File:Indawgyi lake.jpg | လစ အင်းတော်ကြီး မဒှ် လစ သဘာဝ ဇၞော် အိုတ်
File:Kachin Manau festival.jpg | သဘၚ် မနော (Manau) မဒှ် သဘၚ် ယေန်သၞာၚ် အဓိက သွက် ဂကူ ကချေၚ်
&lt;/gallery&gt;

== ၁၀။ ဒၞာဲ ပြာကတ် ကေုာံ ပရေင်အာတရဴ (Attractions and Tourism) ==
ၜိုန်ရ နွံ ကု ပရေၚ် ပဋိပက္ခ ကီု လေဝ်၊ တွဵုရး ဏအ် ဍေံ နွံ ကု ဒၞာဲ အာ တရဴ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် လောန် ရ-
* '''ပွဳပွူ သဘာဝ (Wildlife Sanctuaries):''' ဂြိုပ် မၚ်မဲ ကၠ (Hukawng Valley Tiger Reserve) မဒှ် ဒၞာဲ မၚ်မဲ ကၠ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကေုာံ ဒၞာဲ မၚ်မဲ သဘာဝ လစ အင်းတော်ကြီး တအ် ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရး ဏအ် ရ။ 
* '''မြစ်ဆုံ (Myitsone):''' ဒၞာဲ မပံၚ်ကောံ အကြာ ၜဳ မေခ ကဵု ၜဳ မလိခ မက္တဵုဒှ် အာ ၜဳ ဨရာဝတဳ ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် သဘာဝ မပြာကတ် အိုတ် သွက် ရဲ အာ တရဴ တအ် ရ။
* '''ပူတာအို (Putao):''' ဍုၚ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် ဏအ် ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက သွက် သၟာ တိုန် ဒဵု (Mountaineers) မကၠုၚ် နူ အလုံ ဂၠးတိ သွက်ဂွံ တိုန် ဒဵု ခါကာဘိုရာဇီ ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ဗဵု ရုပ် ရာ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် တွဵုရးကချေၚ် မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=dQw4w9WgXcQ|title=Discover Kachin State, Myanmar}}

{{ရးနိဂီု ဍုၚ်ဗၟာ}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[မြစ်ကြီးနား]]
* [[ပူတာအို]]
* [[ဍုင်ဗၟာ]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* {{ill|က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇီ|en|Hkakabo Razi}}

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Seekins, Donald M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press. ISBN 978-0810854765.
* Leach, E. R. (1954). ''Political Systems of Highland Burma: A Study of Kachin Social Structure''. Harvard University Press.
* Sadan, Mandy (2013). ''Being and Becoming Kachin: Histories Beyond the State in the Borderworlds of Burma''. Oxford University Press. ISBN 978-0197265550.
* Lintner, Bertil (1999). ''Burma in Revolt: Opium and Insurgency Since 1948''. Silkworm Books. ISBN 978-9747100785.
* Kiik, Laur (2016). ''Nationalism and Anti-Ethno-Politics: Why 'Chinese Development' Failed at Myanmar's Myitsone Dam''. Eurasian Geography and Economics, 57(3), 374-402.
* International Crisis Group (2013). ''The Kachin Conflict: Testing the Limits of the Political Transition in Myanmar''. Asia Report N°246.
* Smith, Martin (1991). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books. ISBN 978-1856496605.
* Myanmar Information Management Unit (MIMU) (2014). ''Kachin State Profile''. UNHCR.
* Ministry of Immigration and Population (2015). ''The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Kachin State Report''. Government of Myanmar.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Kachin_State Kachin State]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{ပထဝဳ ဍုၚ်ဗၟာ}}
{{အာရှ}}

{{DEFAULTSORT:တွဵုရးကချေၚ်}}
[[Category:တွဵုရး ကေုာံ ရး ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ]]
[[Category:တွဵုရးကချေၚ်]]
[[Category:ဒတန် ကောန်ဍုၚ်အရၚ်]]</text>
      <sha1>se0fyurxs35vhnh9fh5yhtdl20z6j0w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54588</id>
      <parentid>54587</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T05:57:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၁၀။ ဒၞာဲ ပြာကတ် ကေုာံ ပရေင်အာတရဴ (Attractions and Tourism) */</comment>
      <origin>54588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25076" sha1="lua4e52av70tx19c2hrjibsm9ixlr6c" xml:space="preserve">{{Short description|တွဵုရး မၞုံ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဍုၚ်ဗၟာ}}
{{Infobox settlement
| name = တွဵုရးကချေၚ်
| native_name = Kachin State&lt;br&gt;ကချင်ပြည်နယ်&lt;br&gt;Jinghpaw Mungdaw
| image_skyline = Phangran Razi in Kachin State.jpg
| image_caption = က္ဍိုပ်ဒဵု ဖုန်ကန်ရာဇီ (Phon Kan Razi) မၞုံ ကု မာတ် ပ္ဍဲ တွဵုရးကချေၚ်
| image_flag = Flag of Kachin State.svg
| image_seal = Seal of Kachin State.svg
| image_map = Kachin State in Myanmar.svg
| map_caption = ဒတန် တွဵုရးကချေၚ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဍုၚ်ဗၟာ
| subdivision_type = ရးနိဂီု
| subdivision_name = [[ဍုင်ဗၟာ]]
| seat_type = ဍုၚ် ဇၞော် အလဵုအသဳ
| seat = [[မြစ်ကြီးနား]] (Myitkyina)
| government_type = အလဵုအသဳ တွဵုရးကချေၚ်
| legislature = {{ill|ကၠတ်ထဝ် တွဵုရးကချေၚ်|en|Kachin State Hluttaw}}
| area_total_km2 = 89041
| elevation_max_m = 5881
| elevation_max_point = {{ill|က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇီ|en|Hkakabo Razi}}
| population_total = 1689441
| population_as_of = ၂၀၁၄
| blank_name_sec1 = ဂကူဂမၠိုၚ်
| blank_info_sec1 = ကချေၚ်၊ ဗၟာ၊ သေံ၊ လီဆူ၊ ရဝမ်
| blank_name_sec2 = ဘာသာ အဓိက
| blank_info_sec2 = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (၆၄.၀%)၊ ခရေတ်ယာန် (၃၃.၈%)
| website = 
}}

'''[[wikt:mnw:တွဵုရး|တွဵုရး]]ကချေၚ်''' ({{lang-en|Kachin State}}၊ {{lang-my|ကချင်ပြည်နယ်}}၊ ''Jinghpaw Mungdaw'') ဝွံ ဍေံဒှ် တွဵုရး မၞုံ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီု [[ဍုင်ဗၟာ]] ရ။ တွဵုရး ဏအ် ဍေံ နွံ ပယျဵု မဆက်စပ် ကု ဍုၚ် တရုတ် (တိဗက် ကေုာံ ယူနန်) ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ ကေုာံ လပါ် ဗမံက် ရ။ လပါ် သၠုၚ်ကျာ ဂှ် ဍေံ ဆက်စပ် ကု {{ill|တွဵုရးသေံ|en|Shan State}} တုဲ၊ လပါ် ပလိုတ် ဂှ် ဍေံ ဆက်စပ် ကု {{ill|ရးဇၞော်သကိုၚ်|en|Sagaing Region}} ကေုာံ ဍုၚ် အိန္ဒိယ (တွဵုရး အရုဏချယ် ပရာဒက်ရှ်) ရ။ တွဵုရး ဏအ် ဍေံ နွံ ဇမၞော် တိဍာ် သီုဖအိုတ် ၈၉,၀၄၁ စတုရန်း ကဳလဝ်မဳတာ (၃၄,၃၇၉ စတုရန်း မိုၚ်) ရ။

ဍုၚ် ဇၞော် အဓိက သွက် တွဵုရးကချေၚ် ဂှ် ဒှ် ဍုၚ် [[မြစ်ကြီးနား]] (Myitkyina) ရ။ ဍုၚ် ကိစ္စဇၞော် တၞဟ် တအ် ဂှ် ဒှ် ဍုၚ် ဗန်းမော် (Bhamo)၊ မိုးညှင်း (Mohnyin) ကေုာံ ဍုၚ် ပူတာအို (Putao) ရ။ တွဵုရး ဏအ် ဍေံ ပြာကတ် တဴ သွက် ဒဵု သၠုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ မကော်စ {{ill|ခါကာဘိုရာဇီ|en|Hkakabo Razi}} ကေုာံ ဒၞာဲ ဇဳဝစုံလင် (Biodiversity) ဗွဲမလှဲလး ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ပဋိပက္ခ အပ္ဍဲ ဍုၚ် ကေုာံ သယံဇာတ သဘာဝ မပ္တံကဵု တၟအ်ၚေက် ကေုာံ ဆု တအ် တုဲ တွဵုရးကချေၚ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒေသ ဗျူဟာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ရ။&lt;ref&gt;Seekins, D. M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ မူလယၟု (Introduction and Etymology) ==
ယၟု &quot;ကချေၚ်&quot; (Kachin) ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဟွံသေၚ် ယၟု မကၠုၚ် နူကဵု ဂကူ ကချေၚ် တအ် အလဵု ဇကု ပုဟ်။ 
* '''မူလ ယၟု:''' အလဵုအသဳ ကဝ်လဝ်နဳ အင်္ဂလိက် တအ် စကာ လဝ် ယၟု ဏအ် သွက်ဂွံ ကော်စ ဂကူ ကောန်ဍုၚ် အရၚ် နာနာ သာ် မမံၚ် တန်တဴ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဒဵု အကြာ လဒေါဝ် ဍုၚ်ဗၟာ ကဵု ဍုၚ် တရုတ် ရ။ 
* '''ယၟု သဘာဝ:''' ဂကူ ကချေၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ညးတအ် ကော် ဇကု ညးတအ် &quot;ဂျိန်းဖော&quot; (Jinghpaw) ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် လိက်ပတ် ကေုာံ အရေဝ် ဘာသာ ညးတအ် မ္ဂး &quot;Jinghpaw Mungdaw&quot; ဂှ် ဒှ် ယၟု တွဵုရး ကချေၚ် ရ။ အတိုၚ် လိက် သုတေသန E. R. Leach မ္ဂး၊ ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ဂကောံ မၞိဟ် နကဵု သၞောတ်ဝ် ဆက်ဆောံ ကလော ကောဒေံ (Kinship system) ဗွဲမခိုၚ်ကၠိုက် ရ။&lt;ref&gt;Leach, E. R. (1954). ''Political Systems of Highland Burma: A Study of Kachin Social Structure''. Harvard University Press.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် အတိတ် ကေုာံ ခေတ် ဨကရာဇ် (Early History and Kingdoms) ==
ဒေသ ကချေၚ် ဝွံ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံၚ် ကု အေန်ပါယာ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဝင် အာရှ-
* '''အေန်ပါယာ နန်ကျောဝ် (Nanzhao Kingdom):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၉ တေံ၊ ဍုၚ် နန်ကျောဝ် မၞုံ ပ္ဍဲ ယူနန် ဂှ် အုပ်ဓုပ် လဝ် ဒေသ ကချေၚ် လၟုဟ် ရ။ ညးတအ် စကာ လဝ် ဒေသ ဏအ် နဒဒှ် တြၚ် သွက်ဂွံ လုပ် သီ ကေတ် ဍုၚ် ပျူ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုၚ်ဗၟာ ရ။
* '''အေန်ပါယာ မိုၚ်မောဝ် (Möng Mao):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၄ တေံ၊ သၟိၚ် ဖြမ မကော်စ Si Kefa ညး အုပ်ဓုပ် လဝ် တွဵုရး ဏအ် တုဲ ဒက်ပ္တန် လဝ် အေန်ပါယာ သေံ (Shan) မဇၞော် လှဲလး ရ။
* '''ခေတ် ဍုၚ် တရုတ်:''' ကြဴနူ ပၞာန် အကြာ ဍုၚ် တရုတ် ကဵု ဍုၚ် ဗၟာ (၁၇၆၅-၁၇၆၉) တုဲ၊ အေန်ပါယာ မန်ချူ (Qing Dynasty) တအ် အုပ်ဓုပ် လဝ် ဒေသ လပါ် သၟဝ်ကျာ တွဵုရးကချေၚ် ပွိုၚ် မွဲ အခိၚ် ကီု ရ။

== ၃။ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ ကေုာံ ဍုင်သၠးပွး (Colonial Era and Independence) ==
* '''ခေတ် အင်္ဂလိက် (British Rule):''' ပ္ဍဲ ကၞောတ် ရာစုသၞာံ ၁၉ ဂှ် အလဵုအသဳ အင်္ဂလိက် တအ် သီ ကေတ် ဍုၚ်ဗၟာ သီုဖအိုတ် ရ။ ညးတအ် ပါ် ခြာ လဝ် ပရေၚ် အုပ်ဓုပ် သွက် &quot;ဒေသ ဒဵု ကချေၚ်&quot; (Kachin Hills) နကဵု သၞောတ်ဝ် တၞဟ်ခြာ သွက်ဂွံ ကဵု အခေါၚ် အုပ်ဓုပ် ဇကု ညးတအ် ကု သၟိၚ် ကချေၚ် တအ် ရ။ 
* '''ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ:''' ပ္ဍဲ အခိၚ် ပၞာန် ဂၠးတိ၊ ဂကူ ကချေၚ် တအ် ပံၚ်ကောံ ကု ဒပ် မဟာမိတ် (Allied Forces) တုဲ တဝ်စၞေဟ် ကု ဒပ် ဂျပေန် ရ။ ဒပ် &quot;Kachin Rangers&quot; တအ် ဂှ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ပွမဗတိုက် ပၞာန် ဂြိုပ် ร။
* '''လိက်ကသုက် ပင်လုံ (Panglong Agreement):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၇ ဂှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ကချေၚ် တအ် ထပက် စၟတ်တဲ ကု ဗိုလ်ချုပ် အောင်ဆန်း သွက်ဂွံ ပံၚ်ကောံ ဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုၚ် ဗၟာ မာန် ရ။ ကြဴနူ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ ဂှ် ညးတအ် ပံၚ်ကောံ ထောအ် ခရိုၚ် ဗန်းမော်၊ မြစ်ကြီးနား ကဵု ပူတာအို တုဲ ခၞံဗဒှ် လဝ် တွဵုရးကချေၚ် ရ။&lt;ref&gt;Lintner, B. (1999). ''Burma in Revolt: Opium and Insurgency Since 1948''. Silkworm Books.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပထဝဳ ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ (Geography and Environment) ==
တွဵုရးကချေၚ် ဍေံ နွံ ပထဝဳ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ လှဲလး-
* '''ရေၚ်ဒဵု သၠုၚ်ဂမၠိုၚ် (Mountains):''' ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ ဂှ် ရေၚ်ဒဵု ဟိမဝန္တာ ဍေံ ဆက် စှ်ေ ကၠုၚ် စဵုကဵု ဍုၚ်ဗၟာ ရ။ {{ill|က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇီ|en|Hkakabo Razi}} (၅,၈၈၁ မဳတာ) ကေုာံ ဂမ်လန်ရာဇီ (Gamlang Razi) တအ် ဂှ် ဒှ် ဒဵု သၠုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ရ။
* '''လစ ကေုာံ ၜဳ (Lakes and Rivers):''' {{ill|လစ အင်းတော်ကြီး|en|Indawgyi Lake}} မဒှ် လစ သဘာဝ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ဂှ် ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ ပွိုၚ်ဍုၚ် မိုးညှင်း ร။ တုဲပၠန် ၜဳ ဨရာဝတဳ (Irrawaddy River) မဒှ် ၜဳ အဓိက သွက် ဍုၚ်ဗၟာ ဂှ် ဍေံ စ က္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ တွဵုရး ဏအ် နူကဵု ပွမပံၚ်ကောံ အကြာ ၜဳ မေခ (N'mai) ကဵု ၜဳ မလိခ (Mali) မၞုံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မြစ်ဆုံ ရ။

== ၅။ ရာသဳဥတု (Climate) ==
ဟိုတ်နူ တွဵုရး ဏအ် ဍေံ နွံ ဇမၞော် တိဍာ် လှဲလး တုဲ ဍေံ နွံ ရာသဳဥတု တၞဟ်ခြာ အကြာ ဒေသ လပါ် သၠုၚ်ကျာ ကဵု သၟဝ်ကျာ-
* '''ဒေသ တိဗလး:''' လပါ် သၠုၚ်ကျာ ဗီုကဵု ဗန်းမော် ကဵု မြစ်ကြီးနား မ္ဂး ဍေံ နွံ ရာသဳဥတု ဂမ္တဴ ကေုာံ ဗြဲ မုတ်သုံ ရ။ အခိၚ် ကညၚ် မ္ဂး ဂမ္တဴ ဍေံ သၠုၚ် စိုပ် ၃၈°C (၁၀၀°F) ရ။
* '''ဒေသ ဒဵု သၠုၚ်:''' လပါ် သၟဝ်ကျာ ဗီုကဵု ပူတာအို မ္ဂး ဍေံ နွံ ရာသဳဥတု ဂံက် ကေုာံ ရာသဳ အယ်လ်ပိုင်း (Alpine climate) ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂံက် မ္ဂး မာတ် ဂူ လတူ က္ဍိုပ်ဒဵု တအ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ဍုၚ် ဇၞော် အဓိက ပ္ဍဲ တွဵုရးကချေၚ်
|-
! ယၟု ဍုၚ် !! ခရိုၚ် !! တၚ်စၟတ် အဓိက
|-
| [[မြစ်ကြီးနား]] (Myitkyina) || မြစ်ကြီးနား || ဍုၚ် ဇၞော် အလဵုအသဳ၊ ဒၞာဲ တက္ကသိုလ်
|-
| ဗန်းမော် (Bhamo) || ဗန်းမော် || ဍုၚ် သွံရာန် သၠးပွး ကြပ် ပယျဵု တရုတ်
|-
| မိုးညှင်း (Mohnyin) || မိုးညှင်း || နွံ ကြပ် လစ အင်းတော်ကြီး
|-
| ဖားကန့် (Hpakant) || မိုးညှင်း || ဒၞာဲ ပတိတ် တၟအ်ၚေက် (Jade) ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ
|-
| ပူတာအို (Putao) || ပူတာအို || ဍုၚ် သၟဝ်ကျာ အိုတ်، ပြာကတ် သွက် ဒဵု မာတ်
|}

== ၆။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူနာနာ (Demographics and Ethnicities) ==
အတိုၚ် တၚ်ဂၞၚ် စရၚ် လၟိဟ် မၞိဟ် သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး တွဵုရးကချေၚ် ဍေံ နွံ လၟိဟ် မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ၁,၆၈၉,၄၄၁ တၠ ရ-
* '''ဂကူ ဂမၠိုၚ်:''' ဂကူ ဂျိန်းဖော (Jinghpaw) ဂှ် ဒှ် ဂကူ လၟိဟ် ဂၠိုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ကချေၚ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် မ္ဂး ဂကူ {{ill|လီဆူ|en|Lisu people}}၊ {{ill|ရဝမ်|en|Rawang people}}၊ လချိတ် ကေုာံ ဇိုင်ဝါ (Zaiwa) တအ် လေဝ် နွံ ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ 
* '''ဂကူ ဗၟာ ကဵု သေံ:''' ဂကူ ဗၟာ ကေုာံ သေံ (Shan) တအ် ညးတအ် မံၚ် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဒေသ တိဗလး လပါ် သၠုၚ်ကျာ ကေုာံ ဇရေၚ် ဂၠံၚ် ကွဳပၟတ် (Railway corridor) ร။

== ၇။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဘာသာ (Culture and Religion) ==
တွဵုရး ဏအ် ဍေံ ပြာကတ် သွက် ယေန်သၞာၚ် မတၟေၚ် တဴ ရ-
* '''သဘၚ် မနော (Manau Festival):''' ဂကူ ကချေၚ် တအ် ညးတအ် ကၠောန် ဗဒှ် သဘၚ် မနော (Manau) မဒှ် သဘၚ် လှ်ေ ဒယှ်ေ သွက်ဂွံ ကဵု တၚ်ဂုဏ်၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ အံၚ်ဇၞး ပၞာန် ရ။ တိုၚ် မနော (Manau poles) မချူ လဝ် ရုပ် ကနုတ် ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ် ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ အဓိက ရ။
* '''ဘာသာ (Religion):''' မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ တွဵုရးကချေၚ် (ၜိုတ် ၃၃.၈%) ဂှ် ရှ်ေသှ်ေ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် (Christianity) မပ္တံကဵု Baptist ကဵု Catholic ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် လဝ် ဟိုတ်နူ သာသနာ ခရေတ်ယာန် စိုပ် ကၠုၚ် နူကဵု အစာ ဓမ္မ မ္ၚး ဍုၚ် တအ် ပ္ဍဲ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ ရ။ မၞိဟ် ဂကူ ဗၟာ ကဵု သေံ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဂှ် ရှ်ေသှ်ေ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (၆၄%) ร။&lt;ref&gt;Sadan, M. (2013). ''Being and Becoming Kachin: Histories Beyond the State in the Borderworlds of Burma''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သယံဇာတ (Economy and Resources) ==
ပရေၚ် ပိုန်ဒြပ် တွဵုရးကချေၚ် ဂှ် ဍေံ တန်တဴ လတူ သယံဇာတ သဘာဝ မဂၠိုၚ် ဂၠၚ် ရ-
* '''တၟအ်ၚေက် (Jade):''' ဒေသ ဖားကန့် (Hpakant) ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ပတိတ် {{ill|ကျောက်စိမ်း|en|Jade}} ဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ၚုဟ်မး သၠုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဆဂး ပရေၚ် ခါဲ တၟအ် ဏအ် ဍေံ ကဵု ဖဵု ပရဲ သွက် ကမ္မဏဳ ဇၞော်ဇၞော် သၟး တုဲ ညးဍုၚ်ကွာန် တအ် ဟွံကလိဂွံ ခိုဟ်ဟ် ရ။
* '''ဆု ကေုာံ သယံဇာတ တၞဟ်:''' တွဵုရး ဏအ် ပတိတ် ဆု ကျွန်း (Teak) ကေုာံ ထဝ် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ညးတအ် ခါဲ ပတိတ် ဓါတ် မြေရှား (Rare-earth elements) သွက်ဂွံ သွံ ဏာ ဍုၚ် တရုတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။
* '''ကၟာတ် ဍာ် မြစ်ဆုံ (Myitsone Dam):''' အလဵုအသဳ တရုတ် ကဵု ဗၟာ တအ် အစဳအစန် သွက်ဂွံ သြိုၚ် ကၟာတ် ဍာ် မြစ်ဆုံ (Myitsone Dam) သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် လျှပ်စစ် ร။ ဆဂး ညးဍုၚ်ကွာန် အလုံ ဍုၚ်ဗၟာ ဒစဵုဒစး ဗွဲမသကာတ်မြဟ် တုဲ အစဳအစန် ဏအ် ဒး ဒုၚ် ပဒေါအ် လဝ် စဵုကဵု လၟုဟ် ရ။&lt;ref&gt;Kiik, L. (2016). ''Nationalism and Anti-Ethno-Politics: Why 'Chinese Development' Failed at Myanmar's Myitsone Dam''. Eurasian Geography and Economics.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပဋိပက္ခ (Politics and Conflict) ==
တွဵုရးကချေၚ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဒေသ မဒး ဒုၚ် ဘဲ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် ရ-
* '''KIO ကဵု KIA:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၁ ဂှ် ဂကောံ လွပ်လွဟ် သၠးပွး ကချေၚ် (Kachin Independence Organization - KIO) ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် ကချေၚ် (KIA) တအ် ဒက်ပ္တန် တုဲ ညးတအ် တဝ်စၞေဟ် ကု ဒပ်ပၞာန် ဗၟာ (Tatmadaw) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါၚ် အုပ်ဓုပ် ဖက်ဒရယ် ရ။
* '''ပရေၚ် ဒေါအ် ပၞာန် လီုလာ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၄ ဂှ် ညးတအ် ထပက် လိက်ကသုက် ဒေါအ် ပၞာန် (Ceasefire) คီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၁ ဂှ် ပရေၚ် ပဋိပက္ခ ကလေၚ် က္တဵုဒှ် မွဲ ဝါ ပၠန် ရ။ ကြဴနူ ပၞာန် သီ အဝဵု သၞာံ ၂၀၂၁ တုဲ၊ ပၞာန် အကြာ KIA ကဵု ဒပ်ပၞာန် ဗၟာ ဇၞော် မောဝ် တိုန် အလုံ မွဲ တွဵုရး ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ညးဍုၚ်ကွာန် မၞုံ လၟိဟ် ကိုတ် ပြၚ် (IDPs) ဒး ဒြေပ် ဒဴ နူ ဌာန် သ္ၚိ ညးတအ် ရ။&lt;ref&gt;International Crisis Group (2013). ''The Kachin Conflict: Testing the Limits of the Political Transition in Myanmar''.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Myitkyina.jpg | မုက် ဍုၚ် မြစ်ကြီးနား မဒှ် ဍုၚ် ဇၞော် အလဵုအသဳ
File:Indawgyi lake.jpg | လစ အင်းတော်ကြီး မဒှ် လစ သဘာဝ ဇၞော် အိုတ်
File:Kachin Manau festival.jpg | သဘၚ် မနော (Manau) မဒှ် သဘၚ် ယေန်သၞာၚ် အဓိက သွက် ဂကူ ကချေၚ်
&lt;/gallery&gt;

== ၁၀။ ဒၞာဲ ပြာကတ် ကေုာံ ပရေင်အာတရဴ (Attractions and Tourism) ==
ၜိုန်ရ နွံ ကု ပရေၚ် ပဋိပက္ခ ကီု လေဝ်၊ တွဵုရး ဏအ် ဍေံ နွံ ကု ဒၞာဲ အာ တရဴ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် လောန် ရ-
* '''ပွဳပွူ သဘာဝ (Wildlife Sanctuaries):''' ဂြိုပ် မၚ်မဲ ကၠ (Hukawng Valley Tiger Reserve) မဒှ် ဒၞာဲ မၚ်မဲ ကၠ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကေုာံ ဒၞာဲ မၚ်မဲ သဘာဝ လစ အင်းတော်ကြီး တအ် ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရး ဏအ် ရ။ 
* '''မြစ်ဆုံ (Myitsone):''' ဒၞာဲ မပံၚ်ကောံ အကြာ ၜဳ မေခ ကဵု ၜဳ မလိခ မက္တဵုဒှ် အာ ၜဳ ဨရာဝတဳ ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် သဘာဝ မပြာကတ် အိုတ် သွက် ရဲ အာ တရဴ တအ် ရ။
* '''ပူတာအို (Putao):''' ဍုၚ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် ဏအ် ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက သွက် သၟာ တိုန် ဒဵု (Mountaineers) မကၠုၚ် နူ အလုံ ဂၠးတိ သွက်ဂွံ တိုန် ဒဵု ခါကာဘိုရာဇီ ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ဗဵု ရုပ် ရာ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် တွဵုရးကချေၚ် မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=dQw4w9WgXcQ|title=Discover Kachin State, Myanmar}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[မြစ်ကြီးနား]]
* [[ပူတာအို]]
* [[ဍုင်ဗၟာ]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* {{ill|က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇီ|en|Hkakabo Razi}}

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Seekins, Donald M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press. ISBN 978-0810854765.
* Leach, E. R. (1954). ''Political Systems of Highland Burma: A Study of Kachin Social Structure''. Harvard University Press.
* Sadan, Mandy (2013). ''Being and Becoming Kachin: Histories Beyond the State in the Borderworlds of Burma''. Oxford University Press. ISBN 978-0197265550.
* Lintner, Bertil (1999). ''Burma in Revolt: Opium and Insurgency Since 1948''. Silkworm Books. ISBN 978-9747100785.
* Kiik, Laur (2016). ''Nationalism and Anti-Ethno-Politics: Why 'Chinese Development' Failed at Myanmar's Myitsone Dam''. Eurasian Geography and Economics, 57(3), 374-402.
* International Crisis Group (2013). ''The Kachin Conflict: Testing the Limits of the Political Transition in Myanmar''. Asia Report N°246.
* Smith, Martin (1991). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books. ISBN 978-1856496605.
* Myanmar Information Management Unit (MIMU) (2014). ''Kachin State Profile''. UNHCR.
* Ministry of Immigration and Population (2015). ''The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Kachin State Report''. Government of Myanmar.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Kachin_State Kachin State]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{ပထဝဳ ဍုၚ်ဗၟာ}}
{{အာရှ}}

{{DEFAULTSORT:တွဵုရးကချေၚ်}}
[[Category:တွဵုရး ကေုာံ ရး ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ]]
[[Category:တွဵုရးကချေၚ်]]
[[Category:ဒတန် ကောန်ဍုၚ်အရၚ်]]</text>
      <sha1>lua4e52av70tx19c2hrjibsm9ixlr6c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54589</id>
      <parentid>54588</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T05:58:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* နိဿဲ */</comment>
      <origin>54589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25124" sha1="34z78gf442h0lz4xdpciy8k1wrm8lq2" xml:space="preserve">{{Short description|တွဵုရး မၞုံ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဍုၚ်ဗၟာ}}
{{Infobox settlement
| name = တွဵုရးကချေၚ်
| native_name = Kachin State&lt;br&gt;ကချင်ပြည်နယ်&lt;br&gt;Jinghpaw Mungdaw
| image_skyline = Phangran Razi in Kachin State.jpg
| image_caption = က္ဍိုပ်ဒဵု ဖုန်ကန်ရာဇီ (Phon Kan Razi) မၞုံ ကု မာတ် ပ္ဍဲ တွဵုရးကချေၚ်
| image_flag = Flag of Kachin State.svg
| image_seal = Seal of Kachin State.svg
| image_map = Kachin State in Myanmar.svg
| map_caption = ဒတန် တွဵုရးကချေၚ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဍုၚ်ဗၟာ
| subdivision_type = ရးနိဂီု
| subdivision_name = [[ဍုင်ဗၟာ]]
| seat_type = ဍုၚ် ဇၞော် အလဵုအသဳ
| seat = [[မြစ်ကြီးနား]] (Myitkyina)
| government_type = အလဵုအသဳ တွဵုရးကချေၚ်
| legislature = {{ill|ကၠတ်ထဝ် တွဵုရးကချေၚ်|en|Kachin State Hluttaw}}
| area_total_km2 = 89041
| elevation_max_m = 5881
| elevation_max_point = {{ill|က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇီ|en|Hkakabo Razi}}
| population_total = 1689441
| population_as_of = ၂၀၁၄
| blank_name_sec1 = ဂကူဂမၠိုၚ်
| blank_info_sec1 = ကချေၚ်၊ ဗၟာ၊ သေံ၊ လီဆူ၊ ရဝမ်
| blank_name_sec2 = ဘာသာ အဓိက
| blank_info_sec2 = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (၆၄.၀%)၊ ခရေတ်ယာန် (၃၃.၈%)
| website = 
}}

'''[[wikt:mnw:တွဵုရး|တွဵုရး]]ကချေၚ်''' ({{lang-en|Kachin State}}၊ {{lang-my|ကချင်ပြည်နယ်}}၊ ''Jinghpaw Mungdaw'') ဝွံ ဍေံဒှ် တွဵုရး မၞုံ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီု [[ဍုင်ဗၟာ]] ရ။ တွဵုရး ဏအ် ဍေံ နွံ ပယျဵု မဆက်စပ် ကု ဍုၚ် တရုတ် (တိဗက် ကေုာံ ယူနန်) ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ ကေုာံ လပါ် ဗမံက် ရ။ လပါ် သၠုၚ်ကျာ ဂှ် ဍေံ ဆက်စပ် ကု {{ill|တွဵုရးသေံ|en|Shan State}} တုဲ၊ လပါ် ပလိုတ် ဂှ် ဍေံ ဆက်စပ် ကု {{ill|ရးဇၞော်သကိုၚ်|en|Sagaing Region}} ကေုာံ ဍုၚ် အိန္ဒိယ (တွဵုရး အရုဏချယ် ပရာဒက်ရှ်) ရ။ တွဵုရး ဏအ် ဍေံ နွံ ဇမၞော် တိဍာ် သီုဖအိုတ် ၈၉,၀၄၁ စတုရန်း ကဳလဝ်မဳတာ (၃၄,၃၇၉ စတုရန်း မိုၚ်) ရ။

ဍုၚ် ဇၞော် အဓိက သွက် တွဵုရးကချေၚ် ဂှ် ဒှ် ဍုၚ် [[မြစ်ကြီးနား]] (Myitkyina) ရ။ ဍုၚ် ကိစ္စဇၞော် တၞဟ် တအ် ဂှ် ဒှ် ဍုၚ် ဗန်းမော် (Bhamo)၊ မိုးညှင်း (Mohnyin) ကေုာံ ဍုၚ် ပူတာအို (Putao) ရ။ တွဵုရး ဏအ် ဍေံ ပြာကတ် တဴ သွက် ဒဵု သၠုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ မကော်စ {{ill|ခါကာဘိုရာဇီ|en|Hkakabo Razi}} ကေုာံ ဒၞာဲ ဇဳဝစုံလင် (Biodiversity) ဗွဲမလှဲလး ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ပဋိပက္ခ အပ္ဍဲ ဍုၚ် ကေုာံ သယံဇာတ သဘာဝ မပ္တံကဵု တၟအ်ၚေက် ကေုာံ ဆု တအ် တုဲ တွဵုရးကချေၚ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒေသ ဗျူဟာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ရ။&lt;ref&gt;Seekins, D. M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ မူလယၟု (Introduction and Etymology) ==
ယၟု &quot;ကချေၚ်&quot; (Kachin) ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဟွံသေၚ် ယၟု မကၠုၚ် နူကဵု ဂကူ ကချေၚ် တအ် အလဵု ဇကု ပုဟ်။ 
* '''မူလ ယၟု:''' အလဵုအသဳ ကဝ်လဝ်နဳ အင်္ဂလိက် တအ် စကာ လဝ် ယၟု ဏအ် သွက်ဂွံ ကော်စ ဂကူ ကောန်ဍုၚ် အရၚ် နာနာ သာ် မမံၚ် တန်တဴ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဒဵု အကြာ လဒေါဝ် ဍုၚ်ဗၟာ ကဵု ဍုၚ် တရုတ် ရ။ 
* '''ယၟု သဘာဝ:''' ဂကူ ကချေၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ညးတအ် ကော် ဇကု ညးတအ် &quot;ဂျိန်းဖော&quot; (Jinghpaw) ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် လိက်ပတ် ကေုာံ အရေဝ် ဘာသာ ညးတအ် မ္ဂး &quot;Jinghpaw Mungdaw&quot; ဂှ် ဒှ် ယၟု တွဵုရး ကချေၚ် ရ။ အတိုၚ် လိက် သုတေသန E. R. Leach မ္ဂး၊ ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ဂကောံ မၞိဟ် နကဵု သၞောတ်ဝ် ဆက်ဆောံ ကလော ကောဒေံ (Kinship system) ဗွဲမခိုၚ်ကၠိုက် ရ။&lt;ref&gt;Leach, E. R. (1954). ''Political Systems of Highland Burma: A Study of Kachin Social Structure''. Harvard University Press.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် အတိတ် ကေုာံ ခေတ် ဨကရာဇ် (Early History and Kingdoms) ==
ဒေသ ကချေၚ် ဝွံ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံၚ် ကု အေန်ပါယာ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဝင် အာရှ-
* '''အေန်ပါယာ နန်ကျောဝ် (Nanzhao Kingdom):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၉ တေံ၊ ဍုၚ် နန်ကျောဝ် မၞုံ ပ္ဍဲ ယူနန် ဂှ် အုပ်ဓုပ် လဝ် ဒေသ ကချေၚ် လၟုဟ် ရ။ ညးတအ် စကာ လဝ် ဒေသ ဏအ် နဒဒှ် တြၚ် သွက်ဂွံ လုပ် သီ ကေတ် ဍုၚ် ပျူ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုၚ်ဗၟာ ရ။
* '''အေန်ပါယာ မိုၚ်မောဝ် (Möng Mao):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၄ တေံ၊ သၟိၚ် ဖြမ မကော်စ Si Kefa ညး အုပ်ဓုပ် လဝ် တွဵုရး ဏအ် တုဲ ဒက်ပ္တန် လဝ် အေန်ပါယာ သေံ (Shan) မဇၞော် လှဲလး ရ။
* '''ခေတ် ဍုၚ် တရုတ်:''' ကြဴနူ ပၞာန် အကြာ ဍုၚ် တရုတ် ကဵု ဍုၚ် ဗၟာ (၁၇၆၅-၁၇၆၉) တုဲ၊ အေန်ပါယာ မန်ချူ (Qing Dynasty) တအ် အုပ်ဓုပ် လဝ် ဒေသ လပါ် သၟဝ်ကျာ တွဵုရးကချေၚ် ပွိုၚ် မွဲ အခိၚ် ကီု ရ။

== ၃။ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ ကေုာံ ဍုင်သၠးပွး (Colonial Era and Independence) ==
* '''ခေတ် အင်္ဂလိက် (British Rule):''' ပ္ဍဲ ကၞောတ် ရာစုသၞာံ ၁၉ ဂှ် အလဵုအသဳ အင်္ဂလိက် တအ် သီ ကေတ် ဍုၚ်ဗၟာ သီုဖအိုတ် ရ။ ညးတအ် ပါ် ခြာ လဝ် ပရေၚ် အုပ်ဓုပ် သွက် &quot;ဒေသ ဒဵု ကချေၚ်&quot; (Kachin Hills) နကဵု သၞောတ်ဝ် တၞဟ်ခြာ သွက်ဂွံ ကဵု အခေါၚ် အုပ်ဓုပ် ဇကု ညးတအ် ကု သၟိၚ် ကချေၚ် တအ် ရ။ 
* '''ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ:''' ပ္ဍဲ အခိၚ် ပၞာန် ဂၠးတိ၊ ဂကူ ကချေၚ် တအ် ပံၚ်ကောံ ကု ဒပ် မဟာမိတ် (Allied Forces) တုဲ တဝ်စၞေဟ် ကု ဒပ် ဂျပေန် ရ။ ဒပ် &quot;Kachin Rangers&quot; တအ် ဂှ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ပွမဗတိုက် ပၞာန် ဂြိုပ် ร။
* '''လိက်ကသုက် ပင်လုံ (Panglong Agreement):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၇ ဂှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ကချေၚ် တအ် ထပက် စၟတ်တဲ ကု ဗိုလ်ချုပ် အောင်ဆန်း သွက်ဂွံ ပံၚ်ကောံ ဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုၚ် ဗၟာ မာန် ရ။ ကြဴနူ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ ဂှ် ညးတအ် ပံၚ်ကောံ ထောအ် ခရိုၚ် ဗန်းမော်၊ မြစ်ကြီးနား ကဵု ပူတာအို တုဲ ခၞံဗဒှ် လဝ် တွဵုရးကချေၚ် ရ။&lt;ref&gt;Lintner, B. (1999). ''Burma in Revolt: Opium and Insurgency Since 1948''. Silkworm Books.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပထဝဳ ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ (Geography and Environment) ==
တွဵုရးကချေၚ် ဍေံ နွံ ပထဝဳ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ လှဲလး-
* '''ရေၚ်ဒဵု သၠုၚ်ဂမၠိုၚ် (Mountains):''' ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ ဂှ် ရေၚ်ဒဵု ဟိမဝန္တာ ဍေံ ဆက် စှ်ေ ကၠုၚ် စဵုကဵု ဍုၚ်ဗၟာ ရ။ {{ill|က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇီ|en|Hkakabo Razi}} (၅,၈၈၁ မဳတာ) ကေုာံ ဂမ်လန်ရာဇီ (Gamlang Razi) တအ် ဂှ် ဒှ် ဒဵု သၠုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ရ။
* '''လစ ကေုာံ ၜဳ (Lakes and Rivers):''' {{ill|လစ အင်းတော်ကြီး|en|Indawgyi Lake}} မဒှ် လစ သဘာဝ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ဂှ် ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ ပွိုၚ်ဍုၚ် မိုးညှင်း ร။ တုဲပၠန် ၜဳ ဨရာဝတဳ (Irrawaddy River) မဒှ် ၜဳ အဓိက သွက် ဍုၚ်ဗၟာ ဂှ် ဍေံ စ က္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ တွဵုရး ဏအ် နူကဵု ပွမပံၚ်ကောံ အကြာ ၜဳ မေခ (N'mai) ကဵု ၜဳ မလိခ (Mali) မၞုံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မြစ်ဆုံ ရ။

== ၅။ ရာသဳဥတု (Climate) ==
ဟိုတ်နူ တွဵုရး ဏအ် ဍေံ နွံ ဇမၞော် တိဍာ် လှဲလး တုဲ ဍေံ နွံ ရာသဳဥတု တၞဟ်ခြာ အကြာ ဒေသ လပါ် သၠုၚ်ကျာ ကဵု သၟဝ်ကျာ-
* '''ဒေသ တိဗလး:''' လပါ် သၠုၚ်ကျာ ဗီုကဵု ဗန်းမော် ကဵု မြစ်ကြီးနား မ္ဂး ဍေံ နွံ ရာသဳဥတု ဂမ္တဴ ကေုာံ ဗြဲ မုတ်သုံ ရ။ အခိၚ် ကညၚ် မ္ဂး ဂမ္တဴ ဍေံ သၠုၚ် စိုပ် ၃၈°C (၁၀၀°F) ရ။
* '''ဒေသ ဒဵု သၠုၚ်:''' လပါ် သၟဝ်ကျာ ဗီုကဵု ပူတာအို မ္ဂး ဍေံ နွံ ရာသဳဥတု ဂံက် ကေုာံ ရာသဳ အယ်လ်ပိုင်း (Alpine climate) ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂံက် မ္ဂး မာတ် ဂူ လတူ က္ဍိုပ်ဒဵု တအ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ဍုၚ် ဇၞော် အဓိက ပ္ဍဲ တွဵုရးကချေၚ်
|-
! ယၟု ဍုၚ် !! ခရိုၚ် !! တၚ်စၟတ် အဓိက
|-
| [[မြစ်ကြီးနား]] (Myitkyina) || မြစ်ကြီးနား || ဍုၚ် ဇၞော် အလဵုအသဳ၊ ဒၞာဲ တက္ကသိုလ်
|-
| ဗန်းမော် (Bhamo) || ဗန်းမော် || ဍုၚ် သွံရာန် သၠးပွး ကြပ် ပယျဵု တရုတ်
|-
| မိုးညှင်း (Mohnyin) || မိုးညှင်း || နွံ ကြပ် လစ အင်းတော်ကြီး
|-
| ဖားကန့် (Hpakant) || မိုးညှင်း || ဒၞာဲ ပတိတ် တၟအ်ၚေက် (Jade) ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ
|-
| ပူတာအို (Putao) || ပူတာအို || ဍုၚ် သၟဝ်ကျာ အိုတ်، ပြာကတ် သွက် ဒဵု မာတ်
|}

== ၆။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူနာနာ (Demographics and Ethnicities) ==
အတိုၚ် တၚ်ဂၞၚ် စရၚ် လၟိဟ် မၞိဟ် သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး တွဵုရးကချေၚ် ဍေံ နွံ လၟိဟ် မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ၁,၆၈၉,၄၄၁ တၠ ရ-
* '''ဂကူ ဂမၠိုၚ်:''' ဂကူ ဂျိန်းဖော (Jinghpaw) ဂှ် ဒှ် ဂကူ လၟိဟ် ဂၠိုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ကချေၚ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် မ္ဂး ဂကူ {{ill|လီဆူ|en|Lisu people}}၊ {{ill|ရဝမ်|en|Rawang people}}၊ လချိတ် ကေုာံ ဇိုင်ဝါ (Zaiwa) တအ် လေဝ် နွံ ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ 
* '''ဂကူ ဗၟာ ကဵု သေံ:''' ဂကူ ဗၟာ ကေုာံ သေံ (Shan) တအ် ညးတအ် မံၚ် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဒေသ တိဗလး လပါ် သၠုၚ်ကျာ ကေုာံ ဇရေၚ် ဂၠံၚ် ကွဳပၟတ် (Railway corridor) ร။

== ၇။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဘာသာ (Culture and Religion) ==
တွဵုရး ဏအ် ဍေံ ပြာကတ် သွက် ယေန်သၞာၚ် မတၟေၚ် တဴ ရ-
* '''သဘၚ် မနော (Manau Festival):''' ဂကူ ကချေၚ် တအ် ညးတအ် ကၠောန် ဗဒှ် သဘၚ် မနော (Manau) မဒှ် သဘၚ် လှ်ေ ဒယှ်ေ သွက်ဂွံ ကဵု တၚ်ဂုဏ်၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ အံၚ်ဇၞး ပၞာန် ရ။ တိုၚ် မနော (Manau poles) မချူ လဝ် ရုပ် ကနုတ် ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ် ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ အဓိက ရ။
* '''ဘာသာ (Religion):''' မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ တွဵုရးကချေၚ် (ၜိုတ် ၃၃.၈%) ဂှ် ရှ်ေသှ်ေ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် (Christianity) မပ္တံကဵု Baptist ကဵု Catholic ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် လဝ် ဟိုတ်နူ သာသနာ ခရေတ်ယာန် စိုပ် ကၠုၚ် နူကဵု အစာ ဓမ္မ မ္ၚး ဍုၚ် တအ် ပ္ဍဲ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ ရ။ မၞိဟ် ဂကူ ဗၟာ ကဵု သေံ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဂှ် ရှ်ေသှ်ေ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (၆၄%) ร။&lt;ref&gt;Sadan, M. (2013). ''Being and Becoming Kachin: Histories Beyond the State in the Borderworlds of Burma''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သယံဇာတ (Economy and Resources) ==
ပရေၚ် ပိုန်ဒြပ် တွဵုရးကချေၚ် ဂှ် ဍေံ တန်တဴ လတူ သယံဇာတ သဘာဝ မဂၠိုၚ် ဂၠၚ် ရ-
* '''တၟအ်ၚေက် (Jade):''' ဒေသ ဖားကန့် (Hpakant) ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ပတိတ် {{ill|ကျောက်စိမ်း|en|Jade}} ဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ၚုဟ်မး သၠုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဆဂး ပရေၚ် ခါဲ တၟအ် ဏအ် ဍေံ ကဵု ဖဵု ပရဲ သွက် ကမ္မဏဳ ဇၞော်ဇၞော် သၟး တုဲ ညးဍုၚ်ကွာန် တအ် ဟွံကလိဂွံ ခိုဟ်ဟ် ရ။
* '''ဆု ကေုာံ သယံဇာတ တၞဟ်:''' တွဵုရး ဏအ် ပတိတ် ဆု ကျွန်း (Teak) ကေုာံ ထဝ် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ညးတအ် ခါဲ ပတိတ် ဓါတ် မြေရှား (Rare-earth elements) သွက်ဂွံ သွံ ဏာ ဍုၚ် တရုတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။
* '''ကၟာတ် ဍာ် မြစ်ဆုံ (Myitsone Dam):''' အလဵုအသဳ တရုတ် ကဵု ဗၟာ တအ် အစဳအစန် သွက်ဂွံ သြိုၚ် ကၟာတ် ဍာ် မြစ်ဆုံ (Myitsone Dam) သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် လျှပ်စစ် ร။ ဆဂး ညးဍုၚ်ကွာန် အလုံ ဍုၚ်ဗၟာ ဒစဵုဒစး ဗွဲမသကာတ်မြဟ် တုဲ အစဳအစန် ဏအ် ဒး ဒုၚ် ပဒေါအ် လဝ် စဵုကဵု လၟုဟ် ရ။&lt;ref&gt;Kiik, L. (2016). ''Nationalism and Anti-Ethno-Politics: Why 'Chinese Development' Failed at Myanmar's Myitsone Dam''. Eurasian Geography and Economics.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပဋိပက္ခ (Politics and Conflict) ==
တွဵုရးကချေၚ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဒေသ မဒး ဒုၚ် ဘဲ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် ရ-
* '''KIO ကဵု KIA:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၁ ဂှ် ဂကောံ လွပ်လွဟ် သၠးပွး ကချေၚ် (Kachin Independence Organization - KIO) ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် ကချေၚ် (KIA) တအ် ဒက်ပ္တန် တုဲ ညးတအ် တဝ်စၞေဟ် ကု ဒပ်ပၞာန် ဗၟာ (Tatmadaw) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါၚ် အုပ်ဓုပ် ဖက်ဒရယ် ရ။
* '''ပရေၚ် ဒေါအ် ပၞာန် လီုလာ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၄ ဂှ် ညးတအ် ထပက် လိက်ကသုက် ဒေါအ် ပၞာန် (Ceasefire) คီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၁ ဂှ် ပရေၚ် ပဋိပက္ခ ကလေၚ် က္တဵုဒှ် မွဲ ဝါ ပၠန် ရ။ ကြဴနူ ပၞာန် သီ အဝဵု သၞာံ ၂၀၂၁ တုဲ၊ ပၞာန် အကြာ KIA ကဵု ဒပ်ပၞာန် ဗၟာ ဇၞော် မောဝ် တိုန် အလုံ မွဲ တွဵုရး ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ညးဍုၚ်ကွာန် မၞုံ လၟိဟ် ကိုတ် ပြၚ် (IDPs) ဒး ဒြေပ် ဒဴ နူ ဌာန် သ္ၚိ ညးတအ် ရ။&lt;ref&gt;International Crisis Group (2013). ''The Kachin Conflict: Testing the Limits of the Political Transition in Myanmar''.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Myitkyina.jpg | မုက် ဍုၚ် မြစ်ကြီးနား မဒှ် ဍုၚ် ဇၞော် အလဵုအသဳ
File:Indawgyi lake.jpg | လစ အင်းတော်ကြီး မဒှ် လစ သဘာဝ ဇၞော် အိုတ်
File:Kachin Manau festival.jpg | သဘၚ် မနော (Manau) မဒှ် သဘၚ် ယေန်သၞာၚ် အဓိက သွက် ဂကူ ကချေၚ်
&lt;/gallery&gt;

== ၁၀။ ဒၞာဲ ပြာကတ် ကေုာံ ပရေင်အာတရဴ (Attractions and Tourism) ==
ၜိုန်ရ နွံ ကု ပရေၚ် ပဋိပက္ခ ကီု လေဝ်၊ တွဵုရး ဏအ် ဍေံ နွံ ကု ဒၞာဲ အာ တရဴ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် လောန် ရ-
* '''ပွဳပွူ သဘာဝ (Wildlife Sanctuaries):''' ဂြိုပ် မၚ်မဲ ကၠ (Hukawng Valley Tiger Reserve) မဒှ် ဒၞာဲ မၚ်မဲ ကၠ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကေုာံ ဒၞာဲ မၚ်မဲ သဘာဝ လစ အင်းတော်ကြီး တအ် ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရး ဏအ် ရ။ 
* '''မြစ်ဆုံ (Myitsone):''' ဒၞာဲ မပံၚ်ကောံ အကြာ ၜဳ မေခ ကဵု ၜဳ မလိခ မက္တဵုဒှ် အာ ၜဳ ဨရာဝတဳ ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် သဘာဝ မပြာကတ် အိုတ် သွက် ရဲ အာ တရဴ တအ် ရ။
* '''ပူတာအို (Putao):''' ဍုၚ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် ဏအ် ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက သွက် သၟာ တိုန် ဒဵု (Mountaineers) မကၠုၚ် နူ အလုံ ဂၠးတိ သွက်ဂွံ တိုန် ဒဵု ခါကာဘိုရာဇီ ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ဗဵု ရုပ် ရာ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် တွဵုရးကချေၚ် မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=dQw4w9WgXcQ|title=Discover Kachin State, Myanmar}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[မြစ်ကြီးနား]]
* [[ပူတာအို]]
* [[ဍုင်ဗၟာ]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* {{ill|က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇီ|en|Hkakabo Razi}}

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Seekins, Donald M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press. ISBN 978-0810854765.
* Leach, E. R. (1954). ''Political Systems of Highland Burma: A Study of Kachin Social Structure''. Harvard University Press.
* Sadan, Mandy (2013). ''Being and Becoming Kachin: Histories Beyond the State in the Borderworlds of Burma''. Oxford University Press. ISBN 978-0197265550.
* Lintner, Bertil (1999). ''Burma in Revolt: Opium and Insurgency Since 1948''. Silkworm Books. ISBN 978-9747100785.
* Kiik, Laur (2016). ''Nationalism and Anti-Ethno-Politics: Why 'Chinese Development' Failed at Myanmar's Myitsone Dam''. Eurasian Geography and Economics, 57(3), 374-402.
* International Crisis Group (2013). ''The Kachin Conflict: Testing the Limits of the Political Transition in Myanmar''. Asia Report N°246.
* Smith, Martin (1991). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books. ISBN 978-1856496605.
* Myanmar Information Management Unit (MIMU) (2014). ''Kachin State Profile''. UNHCR.
* Ministry of Immigration and Population (2015). ''The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Kachin State Report''. Government of Myanmar.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Kachin_State Kachin State]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{ပထဝဳ ဍုၚ်ဗၟာ}}
{{ရးနိဂီု ဍုၚ်ဗၟာ}}
{{အာရှ}}

{{DEFAULTSORT:တွဵုရးကချေၚ်}}
[[Category:တွဵုရး ကေုာံ ရး ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ]]
[[Category:တွဵုရးကချေၚ်]]
[[Category:ဒတန် ကောန်ဍုၚ်အရၚ်]]</text>
      <sha1>34z78gf442h0lz4xdpciy8k1wrm8lq2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54590</id>
      <parentid>54589</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T05:59:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၆။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူနာနာ (Demographics and Ethnicities) */</comment>
      <origin>54590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25121" sha1="ko3fy1vl81ii3jjr0h1p5k5j1s0g3y9" xml:space="preserve">{{Short description|တွဵုရး မၞုံ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဍုၚ်ဗၟာ}}
{{Infobox settlement
| name = တွဵုရးကချေၚ်
| native_name = Kachin State&lt;br&gt;ကချင်ပြည်နယ်&lt;br&gt;Jinghpaw Mungdaw
| image_skyline = Phangran Razi in Kachin State.jpg
| image_caption = က္ဍိုပ်ဒဵု ဖုန်ကန်ရာဇီ (Phon Kan Razi) မၞုံ ကု မာတ် ပ္ဍဲ တွဵုရးကချေၚ်
| image_flag = Flag of Kachin State.svg
| image_seal = Seal of Kachin State.svg
| image_map = Kachin State in Myanmar.svg
| map_caption = ဒတန် တွဵုရးကချေၚ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဍုၚ်ဗၟာ
| subdivision_type = ရးနိဂီု
| subdivision_name = [[ဍုင်ဗၟာ]]
| seat_type = ဍုၚ် ဇၞော် အလဵုအသဳ
| seat = [[မြစ်ကြီးနား]] (Myitkyina)
| government_type = အလဵုအသဳ တွဵုရးကချေၚ်
| legislature = {{ill|ကၠတ်ထဝ် တွဵုရးကချေၚ်|en|Kachin State Hluttaw}}
| area_total_km2 = 89041
| elevation_max_m = 5881
| elevation_max_point = {{ill|က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇီ|en|Hkakabo Razi}}
| population_total = 1689441
| population_as_of = ၂၀၁၄
| blank_name_sec1 = ဂကူဂမၠိုၚ်
| blank_info_sec1 = ကချေၚ်၊ ဗၟာ၊ သေံ၊ လီဆူ၊ ရဝမ်
| blank_name_sec2 = ဘာသာ အဓိက
| blank_info_sec2 = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (၆၄.၀%)၊ ခရေတ်ယာန် (၃၃.၈%)
| website = 
}}

'''[[wikt:mnw:တွဵုရး|တွဵုရး]]ကချေၚ်''' ({{lang-en|Kachin State}}၊ {{lang-my|ကချင်ပြည်နယ်}}၊ ''Jinghpaw Mungdaw'') ဝွံ ဍေံဒှ် တွဵုရး မၞုံ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီု [[ဍုင်ဗၟာ]] ရ။ တွဵုရး ဏအ် ဍေံ နွံ ပယျဵု မဆက်စပ် ကု ဍုၚ် တရုတ် (တိဗက် ကေုာံ ယူနန်) ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ ကေုာံ လပါ် ဗမံက် ရ။ လပါ် သၠုၚ်ကျာ ဂှ် ဍေံ ဆက်စပ် ကု {{ill|တွဵုရးသေံ|en|Shan State}} တုဲ၊ လပါ် ပလိုတ် ဂှ် ဍေံ ဆက်စပ် ကု {{ill|ရးဇၞော်သကိုၚ်|en|Sagaing Region}} ကေုာံ ဍုၚ် အိန္ဒိယ (တွဵုရး အရုဏချယ် ပရာဒက်ရှ်) ရ။ တွဵုရး ဏအ် ဍေံ နွံ ဇမၞော် တိဍာ် သီုဖအိုတ် ၈၉,၀၄၁ စတုရန်း ကဳလဝ်မဳတာ (၃၄,၃၇၉ စတုရန်း မိုၚ်) ရ။

ဍုၚ် ဇၞော် အဓိက သွက် တွဵုရးကချေၚ် ဂှ် ဒှ် ဍုၚ် [[မြစ်ကြီးနား]] (Myitkyina) ရ။ ဍုၚ် ကိစ္စဇၞော် တၞဟ် တအ် ဂှ် ဒှ် ဍုၚ် ဗန်းမော် (Bhamo)၊ မိုးညှင်း (Mohnyin) ကေုာံ ဍုၚ် ပူတာအို (Putao) ရ။ တွဵုရး ဏအ် ဍေံ ပြာကတ် တဴ သွက် ဒဵု သၠုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ မကော်စ {{ill|ခါကာဘိုရာဇီ|en|Hkakabo Razi}} ကေုာံ ဒၞာဲ ဇဳဝစုံလင် (Biodiversity) ဗွဲမလှဲလး ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ပဋိပက္ခ အပ္ဍဲ ဍုၚ် ကေုာံ သယံဇာတ သဘာဝ မပ္တံကဵု တၟအ်ၚေက် ကေုာံ ဆု တအ် တုဲ တွဵုရးကချေၚ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒေသ ဗျူဟာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ရ။&lt;ref&gt;Seekins, D. M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ မူလယၟု (Introduction and Etymology) ==
ယၟု &quot;ကချေၚ်&quot; (Kachin) ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဟွံသေၚ် ယၟု မကၠုၚ် နူကဵု ဂကူ ကချေၚ် တအ် အလဵု ဇကု ပုဟ်။ 
* '''မူလ ယၟု:''' အလဵုအသဳ ကဝ်လဝ်နဳ အင်္ဂလိက် တအ် စကာ လဝ် ယၟု ဏအ် သွက်ဂွံ ကော်စ ဂကူ ကောန်ဍုၚ် အရၚ် နာနာ သာ် မမံၚ် တန်တဴ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဒဵု အကြာ လဒေါဝ် ဍုၚ်ဗၟာ ကဵု ဍုၚ် တရုတ် ရ။ 
* '''ယၟု သဘာဝ:''' ဂကူ ကချေၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ညးတအ် ကော် ဇကု ညးတအ် &quot;ဂျိန်းဖော&quot; (Jinghpaw) ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် လိက်ပတ် ကေုာံ အရေဝ် ဘာသာ ညးတအ် မ္ဂး &quot;Jinghpaw Mungdaw&quot; ဂှ် ဒှ် ယၟု တွဵုရး ကချေၚ် ရ။ အတိုၚ် လိက် သုတေသန E. R. Leach မ္ဂး၊ ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ဂကောံ မၞိဟ် နကဵု သၞောတ်ဝ် ဆက်ဆောံ ကလော ကောဒေံ (Kinship system) ဗွဲမခိုၚ်ကၠိုက် ရ။&lt;ref&gt;Leach, E. R. (1954). ''Political Systems of Highland Burma: A Study of Kachin Social Structure''. Harvard University Press.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် အတိတ် ကေုာံ ခေတ် ဨကရာဇ် (Early History and Kingdoms) ==
ဒေသ ကချေၚ် ဝွံ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံၚ် ကု အေန်ပါယာ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဝင် အာရှ-
* '''အေန်ပါယာ နန်ကျောဝ် (Nanzhao Kingdom):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၉ တေံ၊ ဍုၚ် နန်ကျောဝ် မၞုံ ပ္ဍဲ ယူနန် ဂှ် အုပ်ဓုပ် လဝ် ဒေသ ကချေၚ် လၟုဟ် ရ။ ညးတအ် စကာ လဝ် ဒေသ ဏအ် နဒဒှ် တြၚ် သွက်ဂွံ လုပ် သီ ကေတ် ဍုၚ် ပျူ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုၚ်ဗၟာ ရ။
* '''အေန်ပါယာ မိုၚ်မောဝ် (Möng Mao):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၄ တေံ၊ သၟိၚ် ဖြမ မကော်စ Si Kefa ညး အုပ်ဓုပ် လဝ် တွဵုရး ဏအ် တုဲ ဒက်ပ္တန် လဝ် အေန်ပါယာ သေံ (Shan) မဇၞော် လှဲလး ရ။
* '''ခေတ် ဍုၚ် တရုတ်:''' ကြဴနူ ပၞာန် အကြာ ဍုၚ် တရုတ် ကဵု ဍုၚ် ဗၟာ (၁၇၆၅-၁၇၆၉) တုဲ၊ အေန်ပါယာ မန်ချူ (Qing Dynasty) တအ် အုပ်ဓုပ် လဝ် ဒေသ လပါ် သၟဝ်ကျာ တွဵုရးကချေၚ် ပွိုၚ် မွဲ အခိၚ် ကီု ရ။

== ၃။ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ ကေုာံ ဍုင်သၠးပွး (Colonial Era and Independence) ==
* '''ခေတ် အင်္ဂလိက် (British Rule):''' ပ္ဍဲ ကၞောတ် ရာစုသၞာံ ၁၉ ဂှ် အလဵုအသဳ အင်္ဂလိက် တအ် သီ ကေတ် ဍုၚ်ဗၟာ သီုဖအိုတ် ရ။ ညးတအ် ပါ် ခြာ လဝ် ပရေၚ် အုပ်ဓုပ် သွက် &quot;ဒေသ ဒဵု ကချေၚ်&quot; (Kachin Hills) နကဵု သၞောတ်ဝ် တၞဟ်ခြာ သွက်ဂွံ ကဵု အခေါၚ် အုပ်ဓုပ် ဇကု ညးတအ် ကု သၟိၚ် ကချေၚ် တအ် ရ။ 
* '''ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ:''' ပ္ဍဲ အခိၚ် ပၞာန် ဂၠးတိ၊ ဂကူ ကချေၚ် တအ် ပံၚ်ကောံ ကု ဒပ် မဟာမိတ် (Allied Forces) တုဲ တဝ်စၞေဟ် ကု ဒပ် ဂျပေန် ရ။ ဒပ် &quot;Kachin Rangers&quot; တအ် ဂှ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ပွမဗတိုက် ပၞာန် ဂြိုပ် ร။
* '''လိက်ကသုက် ပင်လုံ (Panglong Agreement):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၇ ဂှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ကချေၚ် တအ် ထပက် စၟတ်တဲ ကု ဗိုလ်ချုပ် အောင်ဆန်း သွက်ဂွံ ပံၚ်ကောံ ဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုၚ် ဗၟာ မာန် ရ။ ကြဴနူ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ ဂှ် ညးတအ် ပံၚ်ကောံ ထောအ် ခရိုၚ် ဗန်းမော်၊ မြစ်ကြီးနား ကဵု ပူတာအို တုဲ ခၞံဗဒှ် လဝ် တွဵုရးကချေၚ် ရ။&lt;ref&gt;Lintner, B. (1999). ''Burma in Revolt: Opium and Insurgency Since 1948''. Silkworm Books.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပထဝဳ ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ (Geography and Environment) ==
တွဵုရးကချေၚ် ဍေံ နွံ ပထဝဳ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ လှဲလး-
* '''ရေၚ်ဒဵု သၠုၚ်ဂမၠိုၚ် (Mountains):''' ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ ဂှ် ရေၚ်ဒဵု ဟိမဝန္တာ ဍေံ ဆက် စှ်ေ ကၠုၚ် စဵုကဵု ဍုၚ်ဗၟာ ရ။ {{ill|က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇီ|en|Hkakabo Razi}} (၅,၈၈၁ မဳတာ) ကေုာံ ဂမ်လန်ရာဇီ (Gamlang Razi) တအ် ဂှ် ဒှ် ဒဵု သၠုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ရ။
* '''လစ ကေုာံ ၜဳ (Lakes and Rivers):''' {{ill|လစ အင်းတော်ကြီး|en|Indawgyi Lake}} မဒှ် လစ သဘာဝ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ဂှ် ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ ပွိုၚ်ဍုၚ် မိုးညှင်း ร။ တုဲပၠန် ၜဳ ဨရာဝတဳ (Irrawaddy River) မဒှ် ၜဳ အဓိက သွက် ဍုၚ်ဗၟာ ဂှ် ဍေံ စ က္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ တွဵုရး ဏအ် နူကဵု ပွမပံၚ်ကောံ အကြာ ၜဳ မေခ (N'mai) ကဵု ၜဳ မလိခ (Mali) မၞုံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မြစ်ဆုံ ရ။

== ၅။ ရာသဳဥတု (Climate) ==
ဟိုတ်နူ တွဵုရး ဏအ် ဍေံ နွံ ဇမၞော် တိဍာ် လှဲလး တုဲ ဍေံ နွံ ရာသဳဥတု တၞဟ်ခြာ အကြာ ဒေသ လပါ် သၠုၚ်ကျာ ကဵု သၟဝ်ကျာ-
* '''ဒေသ တိဗလး:''' လပါ် သၠုၚ်ကျာ ဗီုကဵု ဗန်းမော် ကဵု မြစ်ကြီးနား မ္ဂး ဍေံ နွံ ရာသဳဥတု ဂမ္တဴ ကေုာံ ဗြဲ မုတ်သုံ ရ။ အခိၚ် ကညၚ် မ္ဂး ဂမ္တဴ ဍေံ သၠုၚ် စိုပ် ၃၈°C (၁၀၀°F) ရ။
* '''ဒေသ ဒဵု သၠုၚ်:''' လပါ် သၟဝ်ကျာ ဗီုကဵု ပူတာအို မ္ဂး ဍေံ နွံ ရာသဳဥတု ဂံက် ကေုာံ ရာသဳ အယ်လ်ပိုင်း (Alpine climate) ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂံက် မ္ဂး မာတ် ဂူ လတူ က္ဍိုပ်ဒဵု တအ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ဍုၚ် ဇၞော် အဓိက ပ္ဍဲ တွဵုရးကချေၚ်
|-
! ယၟု ဍုၚ် !! ခရိုၚ် !! တၚ်စၟတ် အဓိက
|-
| [[မြစ်ကြီးနား]] (Myitkyina) || မြစ်ကြီးနား || ဍုၚ် ဇၞော် အလဵုအသဳ၊ ဒၞာဲ တက္ကသိုလ်
|-
| ဗန်းမော် (Bhamo) || ဗန်းမော် || ဍုၚ် သွံရာန် သၠးပွး ကြပ် ပယျဵု တရုတ်
|-
| မိုးညှင်း (Mohnyin) || မိုးညှင်း || နွံ ကြပ် လစ အင်းတော်ကြီး
|-
| ဖားကန့် (Hpakant) || မိုးညှင်း || ဒၞာဲ ပတိတ် တၟအ်ၚေက် (Jade) ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ
|-
| ပူတာအို (Putao) || ပူတာအို || ဍုၚ် သၟဝ်ကျာ အိုတ်، ပြာကတ် သွက် ဒဵု မာတ်
|}

== ၆။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူနာနာ (Demographics and Ethnicities) ==
အတိုၚ် တၚ်ဂၞၚ် စရၚ် လၟိဟ် မၞိဟ် သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး တွဵုရးကချေၚ် ဍေံ နွံ လၟိဟ် မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ၁,၆၈၉,၄၄၁ တၠ ရ-
* '''ဂကူ ဂမၠိုၚ်:''' ဂကူ ဂျိန်ဖော (Jinghpaw) ဂှ် ဒှ် ဂကူ လၟိဟ် ဂၠိုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ကချေၚ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် မ္ဂး ဂကူ {{ill|လဳသူ|en|Lisu people}}၊ {{ill|ရဝမ်|en|Rawang people}}၊ လချိတ် ကေုာံ ဇိုင်ဝါ (Zaiwa) တအ် လေဝ် နွံ ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ 
* '''ဂကူ ဗၟာ ကဵု သေံ:''' ဂကူ ဗၟာ ကေုာံ သေံ (Shan) တအ် ညးတအ် မံၚ် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဒေသ တိဗလး လပါ် သၠုၚ်ကျာ ကေုာံ ဇရေၚ် ဂၠံၚ် ကွဳပၟတ် (Railway corridor) ร။

== ၇။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဘာသာ (Culture and Religion) ==
တွဵုရး ဏအ် ဍေံ ပြာကတ် သွက် ယေန်သၞာၚ် မတၟေၚ် တဴ ရ-
* '''သဘၚ် မနော (Manau Festival):''' ဂကူ ကချေၚ် တအ် ညးတအ် ကၠောန် ဗဒှ် သဘၚ် မနော (Manau) မဒှ် သဘၚ် လှ်ေ ဒယှ်ေ သွက်ဂွံ ကဵု တၚ်ဂုဏ်၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ အံၚ်ဇၞး ပၞာန် ရ။ တိုၚ် မနော (Manau poles) မချူ လဝ် ရုပ် ကနုတ် ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ် ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ အဓိက ရ။
* '''ဘာသာ (Religion):''' မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ တွဵုရးကချေၚ် (ၜိုတ် ၃၃.၈%) ဂှ် ရှ်ေသှ်ေ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် (Christianity) မပ္တံကဵု Baptist ကဵု Catholic ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် လဝ် ဟိုတ်နူ သာသနာ ခရေတ်ယာန် စိုပ် ကၠုၚ် နူကဵု အစာ ဓမ္မ မ္ၚး ဍုၚ် တအ် ပ္ဍဲ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ ရ။ မၞိဟ် ဂကူ ဗၟာ ကဵု သေံ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဂှ် ရှ်ေသှ်ေ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (၆၄%) ร။&lt;ref&gt;Sadan, M. (2013). ''Being and Becoming Kachin: Histories Beyond the State in the Borderworlds of Burma''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သယံဇာတ (Economy and Resources) ==
ပရေၚ် ပိုန်ဒြပ် တွဵုရးကချေၚ် ဂှ် ဍေံ တန်တဴ လတူ သယံဇာတ သဘာဝ မဂၠိုၚ် ဂၠၚ် ရ-
* '''တၟအ်ၚေက် (Jade):''' ဒေသ ဖားကန့် (Hpakant) ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ပတိတ် {{ill|ကျောက်စိမ်း|en|Jade}} ဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ၚုဟ်မး သၠုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဆဂး ပရေၚ် ခါဲ တၟအ် ဏအ် ဍေံ ကဵု ဖဵု ပရဲ သွက် ကမ္မဏဳ ဇၞော်ဇၞော် သၟး တုဲ ညးဍုၚ်ကွာန် တအ် ဟွံကလိဂွံ ခိုဟ်ဟ် ရ။
* '''ဆု ကေုာံ သယံဇာတ တၞဟ်:''' တွဵုရး ဏအ် ပတိတ် ဆု ကျွန်း (Teak) ကေုာံ ထဝ် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ညးတအ် ခါဲ ပတိတ် ဓါတ် မြေရှား (Rare-earth elements) သွက်ဂွံ သွံ ဏာ ဍုၚ် တရုတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။
* '''ကၟာတ် ဍာ် မြစ်ဆုံ (Myitsone Dam):''' အလဵုအသဳ တရုတ် ကဵု ဗၟာ တအ် အစဳအစန် သွက်ဂွံ သြိုၚ် ကၟာတ် ဍာ် မြစ်ဆုံ (Myitsone Dam) သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် လျှပ်စစ် ร။ ဆဂး ညးဍုၚ်ကွာန် အလုံ ဍုၚ်ဗၟာ ဒစဵုဒစး ဗွဲမသကာတ်မြဟ် တုဲ အစဳအစန် ဏအ် ဒး ဒုၚ် ပဒေါအ် လဝ် စဵုကဵု လၟုဟ် ရ။&lt;ref&gt;Kiik, L. (2016). ''Nationalism and Anti-Ethno-Politics: Why 'Chinese Development' Failed at Myanmar's Myitsone Dam''. Eurasian Geography and Economics.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပဋိပက္ခ (Politics and Conflict) ==
တွဵုရးကချေၚ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဒေသ မဒး ဒုၚ် ဘဲ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် ရ-
* '''KIO ကဵု KIA:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၁ ဂှ် ဂကောံ လွပ်လွဟ် သၠးပွး ကချေၚ် (Kachin Independence Organization - KIO) ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် ကချေၚ် (KIA) တအ် ဒက်ပ္တန် တုဲ ညးတအ် တဝ်စၞေဟ် ကု ဒပ်ပၞာန် ဗၟာ (Tatmadaw) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါၚ် အုပ်ဓုပ် ဖက်ဒရယ် ရ။
* '''ပရေၚ် ဒေါအ် ပၞာန် လီုလာ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၄ ဂှ် ညးတအ် ထပက် လိက်ကသုက် ဒေါအ် ပၞာန် (Ceasefire) คီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၁ ဂှ် ပရေၚ် ပဋိပက္ခ ကလေၚ် က္တဵုဒှ် မွဲ ဝါ ပၠန် ရ။ ကြဴနူ ပၞာန် သီ အဝဵု သၞာံ ၂၀၂၁ တုဲ၊ ပၞာန် အကြာ KIA ကဵု ဒပ်ပၞာန် ဗၟာ ဇၞော် မောဝ် တိုန် အလုံ မွဲ တွဵုရး ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ညးဍုၚ်ကွာန် မၞုံ လၟိဟ် ကိုတ် ပြၚ် (IDPs) ဒး ဒြေပ် ဒဴ နူ ဌာန် သ္ၚိ ညးတအ် ရ။&lt;ref&gt;International Crisis Group (2013). ''The Kachin Conflict: Testing the Limits of the Political Transition in Myanmar''.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Myitkyina.jpg | မုက် ဍုၚ် မြစ်ကြီးနား မဒှ် ဍုၚ် ဇၞော် အလဵုအသဳ
File:Indawgyi lake.jpg | လစ အင်းတော်ကြီး မဒှ် လစ သဘာဝ ဇၞော် အိုတ်
File:Kachin Manau festival.jpg | သဘၚ် မနော (Manau) မဒှ် သဘၚ် ယေန်သၞာၚ် အဓိက သွက် ဂကူ ကချေၚ်
&lt;/gallery&gt;

== ၁၀။ ဒၞာဲ ပြာကတ် ကေုာံ ပရေင်အာတရဴ (Attractions and Tourism) ==
ၜိုန်ရ နွံ ကု ပရေၚ် ပဋိပက္ခ ကီု လေဝ်၊ တွဵုရး ဏအ် ဍေံ နွံ ကု ဒၞာဲ အာ တရဴ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် လောန် ရ-
* '''ပွဳပွူ သဘာဝ (Wildlife Sanctuaries):''' ဂြိုပ် မၚ်မဲ ကၠ (Hukawng Valley Tiger Reserve) မဒှ် ဒၞာဲ မၚ်မဲ ကၠ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကေုာံ ဒၞာဲ မၚ်မဲ သဘာဝ လစ အင်းတော်ကြီး တအ် ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရး ဏအ် ရ။ 
* '''မြစ်ဆုံ (Myitsone):''' ဒၞာဲ မပံၚ်ကောံ အကြာ ၜဳ မေခ ကဵု ၜဳ မလိခ မက္တဵုဒှ် အာ ၜဳ ဨရာဝတဳ ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် သဘာဝ မပြာကတ် အိုတ် သွက် ရဲ အာ တရဴ တအ် ရ။
* '''ပူတာအို (Putao):''' ဍုၚ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် ဏအ် ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက သွက် သၟာ တိုန် ဒဵု (Mountaineers) မကၠုၚ် နူ အလုံ ဂၠးတိ သွက်ဂွံ တိုန် ဒဵု ခါကာဘိုရာဇီ ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ဗဵု ရုပ် ရာ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် တွဵုရးကချေၚ် မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=dQw4w9WgXcQ|title=Discover Kachin State, Myanmar}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[မြစ်ကြီးနား]]
* [[ပူတာအို]]
* [[ဍုင်ဗၟာ]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* {{ill|က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇီ|en|Hkakabo Razi}}

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Seekins, Donald M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press. ISBN 978-0810854765.
* Leach, E. R. (1954). ''Political Systems of Highland Burma: A Study of Kachin Social Structure''. Harvard University Press.
* Sadan, Mandy (2013). ''Being and Becoming Kachin: Histories Beyond the State in the Borderworlds of Burma''. Oxford University Press. ISBN 978-0197265550.
* Lintner, Bertil (1999). ''Burma in Revolt: Opium and Insurgency Since 1948''. Silkworm Books. ISBN 978-9747100785.
* Kiik, Laur (2016). ''Nationalism and Anti-Ethno-Politics: Why 'Chinese Development' Failed at Myanmar's Myitsone Dam''. Eurasian Geography and Economics, 57(3), 374-402.
* International Crisis Group (2013). ''The Kachin Conflict: Testing the Limits of the Political Transition in Myanmar''. Asia Report N°246.
* Smith, Martin (1991). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books. ISBN 978-1856496605.
* Myanmar Information Management Unit (MIMU) (2014). ''Kachin State Profile''. UNHCR.
* Ministry of Immigration and Population (2015). ''The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Kachin State Report''. Government of Myanmar.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Kachin_State Kachin State]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{ပထဝဳ ဍုၚ်ဗၟာ}}
{{ရးနိဂီု ဍုၚ်ဗၟာ}}
{{အာရှ}}

{{DEFAULTSORT:တွဵုရးကချေၚ်}}
[[Category:တွဵုရး ကေုာံ ရး ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ]]
[[Category:တွဵုရးကချေၚ်]]
[[Category:ဒတန် ကောန်ဍုၚ်အရၚ်]]</text>
      <sha1>ko3fy1vl81ii3jjr0h1p5k5j1s0g3y9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54591</id>
      <parentid>54590</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T06:06:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25121" sha1="pwxjti0iribtxs5qb4qnwwhkmmt88hd" xml:space="preserve">{{Short description|တွဵုရး မၞုံ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဍုၚ်ဗၟာ}}
{{Infobox settlement
| name = တွဵုရးကချေၚ်
| native_name = Kachin State&lt;br&gt;ကချင်ပြည်နယ်&lt;br&gt;Jinghpaw Mungdaw
| image_skyline = Phangran Razi in Kachin State.jpg
| image_caption = က္ဍိုပ်ဒဵု ဖုန်ကန်ရာဇဳ (Phon Kan Razi) မၞုံ ကု မာတ် ပ္ဍဲ တွဵုရးကချေၚ်
| image_flag = Flag of Kachin State.svg
| image_seal = Seal of Kachin State.svg
| image_map = Kachin State in Myanmar.svg
| map_caption = ဒတန် တွဵုရးကချေၚ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဍုၚ်ဗၟာ
| subdivision_type = ရးနိဂီု
| subdivision_name = [[ဍုင်ဗၟာ]]
| seat_type = ဍုၚ် ဇၞော် အလဵုအသဳ
| seat = [[မြစ်ကြီးနား]] (Myitkyina)
| government_type = အလဵုအသဳ တွဵုရးကချေၚ်
| legislature = {{ill|ကၠတ်ထဝ် တွဵုရးကချေၚ်|en|Kachin State Hluttaw}}
| area_total_km2 = 89041
| elevation_max_m = 5881
| elevation_max_point = {{ill|က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇဳ|en|Hkakabo Razi}}
| population_total = 1689441
| population_as_of = ၂၀၁၄
| blank_name_sec1 = ဂကူဂမၠိုၚ်
| blank_info_sec1 = ကချေၚ်၊ ဗၟာ၊ သေံ၊ လီဆူ၊ ရဝမ်
| blank_name_sec2 = ဘာသာ အဓိက
| blank_info_sec2 = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (၆၄.၀%)၊ ခရေတ်ယာန် (၃၃.၈%)
| website = 
}}

'''[[wikt:mnw:တွဵုရး|တွဵုရး]]ကချေၚ်''' ({{lang-en|Kachin State}}၊ {{lang-my|ကချင်ပြည်နယ်}}၊ ''Jinghpaw Mungdaw'') ဝွံ ဍေံဒှ် တွဵုရး မၞုံ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီု [[ဍုင်ဗၟာ]] ရ။ တွဵုရး ဏအ် ဍေံ နွံ ပယျဵု မဆက်စပ် ကု ဍုၚ် တရုတ် (တိဗက် ကေုာံ ယူနန်) ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ ကေုာံ လပါ် ဗမံက် ရ။ လပါ် သၠုၚ်ကျာ ဂှ် ဍေံ ဆက်စပ် ကု {{ill|တွဵုရးသေံ|en|Shan State}} တုဲ၊ လပါ် ပလိုတ် ဂှ် ဍေံ ဆက်စပ် ကု {{ill|ရးဇၞော်သကိုၚ်|en|Sagaing Region}} ကေုာံ ဍုၚ် အိန္ဒိယ (တွဵုရး အရုဏချယ် ပရာဒက်ရှ်) ရ။ တွဵုရး ဏအ် ဍေံ နွံ ဇမၞော် တိဍာ် သီုဖအိုတ် ၈၉,၀၄၁ စတုရန်း ကဳလဝ်မဳတာ (၃၄,၃၇၉ စတုရန်း မိုၚ်) ရ။

ဍုၚ် ဇၞော် အဓိက သွက် တွဵုရးကချေၚ် ဂှ် ဒှ် ဍုၚ် [[မြစ်ကြီးနား]] (Myitkyina) ရ။ ဍုၚ် ကိစ္စဇၞော် တၞဟ် တအ် ဂှ် ဒှ် ဍုၚ် ဗန်းမော် (Bhamo)၊ မိုးညှင်း (Mohnyin) ကေုာံ ဍုၚ် ပူတာအို (Putao) ရ။ တွဵုရး ဏအ် ဍေံ ပြာကတ် တဴ သွက် ဒဵု သၠုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ မကော်စ {{ill|ခါကာဘိုရာဇဳ|en|Hkakabo Razi}} ကေုာံ ဒၞာဲ ဇဳဝစုံလင် (Biodiversity) ဗွဲမလှဲလး ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ပဋိပက္ခ အပ္ဍဲ ဍုၚ် ကေုာံ သယံဇာတ သဘာဝ မပ္တံကဵု တၟအ်ၚေက် ကေုာံ ဆု တအ် တုဲ တွဵုရးကချေၚ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒေသ ဗျူဟာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ရ။&lt;ref&gt;Seekins, D. M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ မူလယၟု (Introduction and Etymology) ==
ယၟု &quot;ကချေၚ်&quot; (Kachin) ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဟွံသေၚ် ယၟု မကၠုၚ် နူကဵု ဂကူ ကချေၚ် တအ် အလဵု ဇကု ပုဟ်။ 
* '''မူလ ယၟု:''' အလဵုအသဳ ကဝ်လဝ်နဳ အင်္ဂလိက် တအ် စကာ လဝ် ယၟု ဏအ် သွက်ဂွံ ကော်စ ဂကူ ကောန်ဍုၚ် အရၚ် နာနာ သာ် မမံၚ် တန်တဴ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဒဵု အကြာ လဒေါဝ် ဍုၚ်ဗၟာ ကဵု ဍုၚ် တရုတ် ရ။ 
* '''ယၟု သဘာဝ:''' ဂကူ ကချေၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ညးတအ် ကော် ဇကု ညးတအ် &quot;ဂျိန်းဖော&quot; (Jinghpaw) ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် လိက်ပတ် ကေုာံ အရေဝ် ဘာသာ ညးတအ် မ္ဂး &quot;Jinghpaw Mungdaw&quot; ဂှ် ဒှ် ယၟု တွဵုရး ကချေၚ် ရ။ အတိုၚ် လိက် သုတေသန E. R. Leach မ္ဂး၊ ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ဂကောံ မၞိဟ် နကဵု သၞောတ်ဝ် ဆက်ဆောံ ကလော ကောဒေံ (Kinship system) ဗွဲမခိုၚ်ကၠိုက် ရ။&lt;ref&gt;Leach, E. R. (1954). ''Political Systems of Highland Burma: A Study of Kachin Social Structure''. Harvard University Press.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် အတိတ် ကေုာံ ခေတ် ဨကရာဇ် (Early History and Kingdoms) ==
ဒေသ ကချေၚ် ဝွံ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံၚ် ကု အေန်ပါယာ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဝင် အာရှ-
* '''အေန်ပါယာ နန်ကျောဝ် (Nanzhao Kingdom):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၉ တေံ၊ ဍုၚ် နန်ကျောဝ် မၞုံ ပ္ဍဲ ယူနန် ဂှ် အုပ်ဓုပ် လဝ် ဒေသ ကချေၚ် လၟုဟ် ရ။ ညးတအ် စကာ လဝ် ဒေသ ဏအ် နဒဒှ် တြၚ် သွက်ဂွံ လုပ် သီ ကေတ် ဍုၚ် ပျူ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုၚ်ဗၟာ ရ။
* '''အေန်ပါယာ မိုၚ်မောဝ် (Möng Mao):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၄ တေံ၊ သၟိၚ် ဖြမ မကော်စ Si Kefa ညး အုပ်ဓုပ် လဝ် တွဵုရး ဏအ် တုဲ ဒက်ပ္တန် လဝ် အေန်ပါယာ သေံ (Shan) မဇၞော် လှဲလး ရ။
* '''ခေတ် ဍုၚ် တရုတ်:''' ကြဴနူ ပၞာန် အကြာ ဍုၚ် တရုတ် ကဵု ဍုၚ် ဗၟာ (၁၇၆၅-၁၇၆၉) တုဲ၊ အေန်ပါယာ မန်ချူ (Qing Dynasty) တအ် အုပ်ဓုပ် လဝ် ဒေသ လပါ် သၟဝ်ကျာ တွဵုရးကချေၚ် ပွိုၚ် မွဲ အခိၚ် ကီု ရ။

== ၃။ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ ကေုာံ ဍုင်သၠးပွး (Colonial Era and Independence) ==
* '''ခေတ် အင်္ဂလိက် (British Rule):''' ပ္ဍဲ ကၞောတ် ရာစုသၞာံ ၁၉ ဂှ် အလဵုအသဳ အင်္ဂလိက် တအ် သီ ကေတ် ဍုၚ်ဗၟာ သီုဖအိုတ် ရ။ ညးတအ် ပါ် ခြာ လဝ် ပရေၚ် အုပ်ဓုပ် သွက် &quot;ဒေသ ဒဵု ကချေၚ်&quot; (Kachin Hills) နကဵု သၞောတ်ဝ် တၞဟ်ခြာ သွက်ဂွံ ကဵု အခေါၚ် အုပ်ဓုပ် ဇကု ညးတအ် ကု သၟိၚ် ကချေၚ် တအ် ရ။ 
* '''ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ:''' ပ္ဍဲ အခိၚ် ပၞာန် ဂၠးတိ၊ ဂကူ ကချေၚ် တအ် ပံၚ်ကောံ ကု ဒပ် မဟာမိတ် (Allied Forces) တုဲ တဝ်စၞေဟ် ကု ဒပ် ဂျပေန် ရ။ ဒပ် &quot;Kachin Rangers&quot; တအ် ဂှ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ပွမဗတိုက် ပၞာန် ဂြိုပ် ร။
* '''လိက်ကသုက် ပင်လုံ (Panglong Agreement):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၇ ဂှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ကချေၚ် တအ် ထပက် စၟတ်တဲ ကု ဗိုလ်ချုပ် အောင်ဆန်း သွက်ဂွံ ပံၚ်ကောံ ဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုၚ် ဗၟာ မာန် ရ။ ကြဴနူ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ ဂှ် ညးတအ် ပံၚ်ကောံ ထောအ် ခရိုၚ် ဗန်းမော်၊ မြစ်ကြီးနား ကဵု ပူတာအို တုဲ ခၞံဗဒှ် လဝ် တွဵုရးကချေၚ် ရ။&lt;ref&gt;Lintner, B. (1999). ''Burma in Revolt: Opium and Insurgency Since 1948''. Silkworm Books.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပထဝဳ ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ (Geography and Environment) ==
တွဵုရးကချေၚ် ဍေံ နွံ ပထဝဳ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ လှဲလး-
* '''ရေၚ်ဒဵု သၠုၚ်ဂမၠိုၚ် (Mountains):''' ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ ဂှ် ရေၚ်ဒဵု ဟိမဝန္တာ ဍေံ ဆက် စှ်ေ ကၠုၚ် စဵုကဵု ဍုၚ်ဗၟာ ရ။ {{ill|က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇဳ|en|Hkakabo Razi}} (၅,၈၈၁ မဳတာ) ကေုာံ ဂမ်လန်ရာဇဳ (Gamlang Razi) တအ် ဂှ် ဒှ် ဒဵု သၠုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ရ။
* '''လစ ကေုာံ ၜဳ (Lakes and Rivers):''' {{ill|လစ အင်းတော်ကြီး|en|Indawgyi Lake}} မဒှ် လစ သဘာဝ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ဂှ် ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ ပွိုၚ်ဍုၚ် မိုးညှင်း ร။ တုဲပၠန် ၜဳ ဨရာဝတဳ (Irrawaddy River) မဒှ် ၜဳ အဓိက သွက် ဍုၚ်ဗၟာ ဂှ် ဍေံ စ က္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ တွဵုရး ဏအ် နူကဵု ပွမပံၚ်ကောံ အကြာ ၜဳ မေခ (N'mai) ကဵု ၜဳ မလိခ (Mali) မၞုံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မြစ်ဆုံ ရ။

== ၅။ ရာသဳဥတု (Climate) ==
ဟိုတ်နူ တွဵုရး ဏအ် ဍေံ နွံ ဇမၞော် တိဍာ် လှဲလး တုဲ ဍေံ နွံ ရာသဳဥတု တၞဟ်ခြာ အကြာ ဒေသ လပါ် သၠုၚ်ကျာ ကဵု သၟဝ်ကျာ-
* '''ဒေသ တိဗလး:''' လပါ် သၠုၚ်ကျာ ဗီုကဵု ဗန်းမော် ကဵု မြစ်ကြီးနား မ္ဂး ဍေံ နွံ ရာသဳဥတု ဂမ္တဴ ကေုာံ ဗြဲ မုတ်သုံ ရ။ အခိၚ် ကညၚ် မ္ဂး ဂမ္တဴ ဍေံ သၠုၚ် စိုပ် ၃၈°C (၁၀၀°F) ရ။
* '''ဒေသ ဒဵု သၠုၚ်:''' လပါ် သၟဝ်ကျာ ဗီုကဵု ပူတာအို မ္ဂး ဍေံ နွံ ရာသဳဥတု ဂံက် ကေုာံ ရာသဳ အယ်လ်ပိုင်း (Alpine climate) ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂံက် မ္ဂး မာတ် ဂူ လတူ က္ဍိုပ်ဒဵု တအ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ဍုၚ် ဇၞော် အဓိက ပ္ဍဲ တွဵုရးကချေၚ်
|-
! ယၟု ဍုၚ် !! ခရိုၚ် !! တၚ်စၟတ် အဓိက
|-
| [[မြစ်ကြီးနား]] (Myitkyina) || မြစ်ကြီးနား || ဍုၚ် ဇၞော် အလဵုအသဳ၊ ဒၞာဲ တက္ကသိုလ်
|-
| ဗန်းမော် (Bhamo) || ဗန်းမော် || ဍုၚ် သွံရာန် သၠးပွး ကြပ် ပယျဵု တရုတ်
|-
| မိုးညှင်း (Mohnyin) || မိုးညှင်း || နွံ ကြပ် လစ အင်းတော်ကြီး
|-
| ဖားကန့် (Hpakant) || မိုးညှင်း || ဒၞာဲ ပတိတ် တၟအ်ၚေက် (Jade) ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ
|-
| ပူတာအို (Putao) || ပူတာအို || ဍုၚ် သၟဝ်ကျာ အိုတ်، ပြာကတ် သွက် ဒဵု မာတ်
|}

== ၆။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူနာနာ (Demographics and Ethnicities) ==
အတိုၚ် တၚ်ဂၞၚ် စရၚ် လၟိဟ် မၞိဟ် သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး တွဵုရးကချေၚ် ဍေံ နွံ လၟိဟ် မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ၁,၆၈၉,၄၄၁ တၠ ရ-
* '''ဂကူ ဂမၠိုၚ်:''' ဂကူ ဂျိန်ဖော (Jinghpaw) ဂှ် ဒှ် ဂကူ လၟိဟ် ဂၠိုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ကချေၚ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် မ္ဂး ဂကူ {{ill|လဳသူ|en|Lisu people}}၊ {{ill|ရဝမ်|en|Rawang people}}၊ လချိတ် ကေုာံ ဇိုင်ဝါ (Zaiwa) တအ် လေဝ် နွံ ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ 
* '''ဂကူ ဗၟာ ကဵု သေံ:''' ဂကူ ဗၟာ ကေုာံ သေံ (Shan) တအ် ညးတအ် မံၚ် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဒေသ တိဗလး လပါ် သၠုၚ်ကျာ ကေုာံ ဇရေၚ် ဂၠံၚ် ကွဳပၟတ် (Railway corridor) ร။

== ၇။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဘာသာ (Culture and Religion) ==
တွဵုရး ဏအ် ဍေံ ပြာကတ် သွက် ယေန်သၞာၚ် မတၟေၚ် တဴ ရ-
* '''သဘၚ် မနော (Manau Festival):''' ဂကူ ကချေၚ် တအ် ညးတအ် ကၠောန် ဗဒှ် သဘၚ် မနော (Manau) မဒှ် သဘၚ် လှ်ေ ဒယှ်ေ သွက်ဂွံ ကဵု တၚ်ဂုဏ်၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ အံၚ်ဇၞး ပၞာန် ရ။ တိုၚ် မနော (Manau poles) မချူ လဝ် ရုပ် ကနုတ် ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ် ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ အဓိက ရ။
* '''ဘာသာ (Religion):''' မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ တွဵုရးကချေၚ် (ၜိုတ် ၃၃.၈%) ဂှ် ရှ်ေသှ်ေ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် (Christianity) မပ္တံကဵု Baptist ကဵု Catholic ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် လဝ် ဟိုတ်နူ သာသနာ ခရေတ်ယာန် စိုပ် ကၠုၚ် နူကဵု အစာ ဓမ္မ မ္ၚး ဍုၚ် တအ် ပ္ဍဲ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ ရ။ မၞိဟ် ဂကူ ဗၟာ ကဵု သေံ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဂှ် ရှ်ေသှ်ေ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (၆၄%) ร။&lt;ref&gt;Sadan, M. (2013). ''Being and Becoming Kachin: Histories Beyond the State in the Borderworlds of Burma''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သယံဇာတ (Economy and Resources) ==
ပရေၚ် ပိုန်ဒြပ် တွဵုရးကချေၚ် ဂှ် ဍေံ တန်တဴ လတူ သယံဇာတ သဘာဝ မဂၠိုၚ် ဂၠၚ် ရ-
* '''တၟအ်ၚေက် (Jade):''' ဒေသ ဖားကန့် (Hpakant) ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ပတိတ် {{ill|ကျောက်စိမ်း|en|Jade}} ဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ၚုဟ်မး သၠုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဆဂး ပရေၚ် ခါဲ တၟအ် ဏအ် ဍေံ ကဵု ဖဵု ပရဲ သွက် ကမ္မဏဳ ဇၞော်ဇၞော် သၟး တုဲ ညးဍုၚ်ကွာန် တအ် ဟွံကလိဂွံ ခိုဟ်ဟ် ရ။
* '''ဆု ကေုာံ သယံဇာတ တၞဟ်:''' တွဵုရး ဏအ် ပတိတ် ဆု ကျွန်း (Teak) ကေုာံ ထဝ် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ညးတအ် ခါဲ ပတိတ် ဓါတ် မြေရှား (Rare-earth elements) သွက်ဂွံ သွံ ဏာ ဍုၚ် တရုတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။
* '''ကၟာတ် ဍာ် မြစ်ဆုံ (Myitsone Dam):''' အလဵုအသဳ တရုတ် ကဵု ဗၟာ တအ် အစဳအစန် သွက်ဂွံ သြိုၚ် ကၟာတ် ဍာ် မြစ်ဆုံ (Myitsone Dam) သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် လျှပ်စစ် ร။ ဆဂး ညးဍုၚ်ကွာန် အလုံ ဍုၚ်ဗၟာ ဒစဵုဒစး ဗွဲမသကာတ်မြဟ် တုဲ အစဳအစန် ဏအ် ဒး ဒုၚ် ပဒေါအ် လဝ် စဵုကဵု လၟုဟ် ရ။&lt;ref&gt;Kiik, L. (2016). ''Nationalism and Anti-Ethno-Politics: Why 'Chinese Development' Failed at Myanmar's Myitsone Dam''. Eurasian Geography and Economics.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပဋိပက္ခ (Politics and Conflict) ==
တွဵုရးကချေၚ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဒေသ မဒး ဒုၚ် ဘဲ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် ရ-
* '''KIO ကဵု KIA:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၁ ဂှ် ဂကောံ လွပ်လွဟ် သၠးပွး ကချေၚ် (Kachin Independence Organization - KIO) ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် ကချေၚ် (KIA) တအ် ဒက်ပ္တန် တုဲ ညးတအ် တဝ်စၞေဟ် ကု ဒပ်ပၞာန် ဗၟာ (Tatmadaw) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါၚ် အုပ်ဓုပ် ဖက်ဒရယ် ရ။
* '''ပရေၚ် ဒေါအ် ပၞာန် လီုလာ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၄ ဂှ် ညးတအ် ထပက် လိက်ကသုက် ဒေါအ် ပၞာန် (Ceasefire) คီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၁ ဂှ် ပရေၚ် ပဋိပက္ခ ကလေၚ် က္တဵုဒှ် မွဲ ဝါ ပၠန် ရ။ ကြဴနူ ပၞာန် သီ အဝဵု သၞာံ ၂၀၂၁ တုဲ၊ ပၞာန် အကြာ KIA ကဵု ဒပ်ပၞာန် ဗၟာ ဇၞော် မောဝ် တိုန် အလုံ မွဲ တွဵုရး ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ညးဍုၚ်ကွာန် မၞုံ လၟိဟ် ကိုတ် ပြၚ် (IDPs) ဒး ဒြေပ် ဒဴ နူ ဌာန် သ္ၚိ ညးတအ် ရ။&lt;ref&gt;International Crisis Group (2013). ''The Kachin Conflict: Testing the Limits of the Political Transition in Myanmar''.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Myitkyina.jpg | မုက် ဍုၚ် မြစ်ကြီးနား မဒှ် ဍုၚ် ဇၞော် အလဵုအသဳ
File:Indawgyi lake.jpg | လစ အင်းတော်ကြီး မဒှ် လစ သဘာဝ ဇၞော် အိုတ်
File:Kachin Manau festival.jpg | သဘၚ် မနော (Manau) မဒှ် သဘၚ် ယေန်သၞာၚ် အဓိက သွက် ဂကူ ကချေၚ်
&lt;/gallery&gt;

== ၁၀။ ဒၞာဲ ပြာကတ် ကေုာံ ပရေင်အာတရဴ (Attractions and Tourism) ==
ၜိုန်ရ နွံ ကု ပရေၚ် ပဋိပက္ခ ကီု လေဝ်၊ တွဵုရး ဏအ် ဍေံ နွံ ကု ဒၞာဲ အာ တရဴ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် လောန် ရ-
* '''ပွဳပွူ သဘာဝ (Wildlife Sanctuaries):''' ဂြိုပ် မၚ်မဲ ကၠ (Hukawng Valley Tiger Reserve) မဒှ် ဒၞာဲ မၚ်မဲ ကၠ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကေုာံ ဒၞာဲ မၚ်မဲ သဘာဝ လစ အင်းတော်ကြီး တအ် ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရး ဏအ် ရ။ 
* '''မြစ်ဆုံ (Myitsone):''' ဒၞာဲ မပံၚ်ကောံ အကြာ ၜဳ မေခ ကဵု ၜဳ မလိခ မက္တဵုဒှ် အာ ၜဳ ဨရာဝတဳ ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် သဘာဝ မပြာကတ် အိုတ် သွက် ရဲ အာ တရဴ တအ် ရ။
* '''ပူတာအို (Putao):''' ဍုၚ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် ဏအ် ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက သွက် သၟာ တိုန် ဒဵု (Mountaineers) မကၠုၚ် နူ အလုံ ဂၠးတိ သွက်ဂွံ တိုန် ဒဵု ခါကာဘိုရာဇဳ ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ဗဵု ရုပ် ရာ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် တွဵုရးကချေၚ် မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=dQw4w9WgXcQ|title=Discover Kachin State, Myanmar}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[မြစ်ကြီးနား]]
* [[ပူတာအို]]
* [[ဍုင်ဗၟာ]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* {{ill|က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇဳ|en|Hkakabo Razi}}

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Seekins, Donald M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press. ISBN 978-0810854765.
* Leach, E. R. (1954). ''Political Systems of Highland Burma: A Study of Kachin Social Structure''. Harvard University Press.
* Sadan, Mandy (2013). ''Being and Becoming Kachin: Histories Beyond the State in the Borderworlds of Burma''. Oxford University Press. ISBN 978-0197265550.
* Lintner, Bertil (1999). ''Burma in Revolt: Opium and Insurgency Since 1948''. Silkworm Books. ISBN 978-9747100785.
* Kiik, Laur (2016). ''Nationalism and Anti-Ethno-Politics: Why 'Chinese Development' Failed at Myanmar's Myitsone Dam''. Eurasian Geography and Economics, 57(3), 374-402.
* International Crisis Group (2013). ''The Kachin Conflict: Testing the Limits of the Political Transition in Myanmar''. Asia Report N°246.
* Smith, Martin (1991). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books. ISBN 978-1856496605.
* Myanmar Information Management Unit (MIMU) (2014). ''Kachin State Profile''. UNHCR.
* Ministry of Immigration and Population (2015). ''The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Kachin State Report''. Government of Myanmar.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Kachin_State Kachin State]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{ပထဝဳ ဍုၚ်ဗၟာ}}
{{ရးနိဂီု ဍုၚ်ဗၟာ}}
{{အာရှ}}

{{DEFAULTSORT:တွဵုရးကချေၚ်}}
[[Category:တွဵုရး ကေုာံ ရး ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ]]
[[Category:တွဵုရးကချေၚ်]]
[[Category:ဒတန် ကောန်ဍုၚ်အရၚ်]]</text>
      <sha1>pwxjti0iribtxs5qb4qnwwhkmmt88hd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54592</id>
      <parentid>54591</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T06:07:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၉။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပဋိပက္ခ (Politics and Conflict) */</comment>
      <origin>54592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25121" sha1="nhzk3m63w5acwmo067nc2aci9d2hwuq" xml:space="preserve">{{Short description|တွဵုရး မၞုံ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဍုၚ်ဗၟာ}}
{{Infobox settlement
| name = တွဵုရးကချေၚ်
| native_name = Kachin State&lt;br&gt;ကချင်ပြည်နယ်&lt;br&gt;Jinghpaw Mungdaw
| image_skyline = Phangran Razi in Kachin State.jpg
| image_caption = က္ဍိုပ်ဒဵု ဖုန်ကန်ရာဇဳ (Phon Kan Razi) မၞုံ ကု မာတ် ပ္ဍဲ တွဵုရးကချေၚ်
| image_flag = Flag of Kachin State.svg
| image_seal = Seal of Kachin State.svg
| image_map = Kachin State in Myanmar.svg
| map_caption = ဒတန် တွဵုရးကချေၚ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဍုၚ်ဗၟာ
| subdivision_type = ရးနိဂီု
| subdivision_name = [[ဍုင်ဗၟာ]]
| seat_type = ဍုၚ် ဇၞော် အလဵုအသဳ
| seat = [[မြစ်ကြီးနား]] (Myitkyina)
| government_type = အလဵုအသဳ တွဵုရးကချေၚ်
| legislature = {{ill|ကၠတ်ထဝ် တွဵုရးကချေၚ်|en|Kachin State Hluttaw}}
| area_total_km2 = 89041
| elevation_max_m = 5881
| elevation_max_point = {{ill|က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇဳ|en|Hkakabo Razi}}
| population_total = 1689441
| population_as_of = ၂၀၁၄
| blank_name_sec1 = ဂကူဂမၠိုၚ်
| blank_info_sec1 = ကချေၚ်၊ ဗၟာ၊ သေံ၊ လီဆူ၊ ရဝမ်
| blank_name_sec2 = ဘာသာ အဓိက
| blank_info_sec2 = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (၆၄.၀%)၊ ခရေတ်ယာန် (၃၃.၈%)
| website = 
}}

'''[[wikt:mnw:တွဵုရး|တွဵုရး]]ကချေၚ်''' ({{lang-en|Kachin State}}၊ {{lang-my|ကချင်ပြည်နယ်}}၊ ''Jinghpaw Mungdaw'') ဝွံ ဍေံဒှ် တွဵုရး မၞုံ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီု [[ဍုင်ဗၟာ]] ရ။ တွဵုရး ဏအ် ဍေံ နွံ ပယျဵု မဆက်စပ် ကု ဍုၚ် တရုတ် (တိဗက် ကေုာံ ယူနန်) ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ ကေုာံ လပါ် ဗမံက် ရ။ လပါ် သၠုၚ်ကျာ ဂှ် ဍေံ ဆက်စပ် ကု {{ill|တွဵုရးသေံ|en|Shan State}} တုဲ၊ လပါ် ပလိုတ် ဂှ် ဍေံ ဆက်စပ် ကု {{ill|ရးဇၞော်သကိုၚ်|en|Sagaing Region}} ကေုာံ ဍုၚ် အိန္ဒိယ (တွဵုရး အရုဏချယ် ပရာဒက်ရှ်) ရ။ တွဵုရး ဏအ် ဍေံ နွံ ဇမၞော် တိဍာ် သီုဖအိုတ် ၈၉,၀၄၁ စတုရန်း ကဳလဝ်မဳတာ (၃၄,၃၇၉ စတုရန်း မိုၚ်) ရ။

ဍုၚ် ဇၞော် အဓိက သွက် တွဵုရးကချေၚ် ဂှ် ဒှ် ဍုၚ် [[မြစ်ကြီးနား]] (Myitkyina) ရ။ ဍုၚ် ကိစ္စဇၞော် တၞဟ် တအ် ဂှ် ဒှ် ဍုၚ် ဗန်းမော် (Bhamo)၊ မိုးညှင်း (Mohnyin) ကေုာံ ဍုၚ် ပူတာအို (Putao) ရ။ တွဵုရး ဏအ် ဍေံ ပြာကတ် တဴ သွက် ဒဵု သၠုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ မကော်စ {{ill|ခါကာဘိုရာဇဳ|en|Hkakabo Razi}} ကေုာံ ဒၞာဲ ဇဳဝစုံလင် (Biodiversity) ဗွဲမလှဲလး ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ပဋိပက္ခ အပ္ဍဲ ဍုၚ် ကေုာံ သယံဇာတ သဘာဝ မပ္တံကဵု တၟအ်ၚေက် ကေုာံ ဆု တအ် တုဲ တွဵုရးကချေၚ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒေသ ဗျူဟာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ရ။&lt;ref&gt;Seekins, D. M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ မူလယၟု (Introduction and Etymology) ==
ယၟု &quot;ကချေၚ်&quot; (Kachin) ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဟွံသေၚ် ယၟု မကၠုၚ် နူကဵု ဂကူ ကချေၚ် တအ် အလဵု ဇကု ပုဟ်။ 
* '''မူလ ယၟု:''' အလဵုအသဳ ကဝ်လဝ်နဳ အင်္ဂလိက် တအ် စကာ လဝ် ယၟု ဏအ် သွက်ဂွံ ကော်စ ဂကူ ကောန်ဍုၚ် အရၚ် နာနာ သာ် မမံၚ် တန်တဴ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဒဵု အကြာ လဒေါဝ် ဍုၚ်ဗၟာ ကဵု ဍုၚ် တရုတ် ရ။ 
* '''ယၟု သဘာဝ:''' ဂကူ ကချေၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ညးတအ် ကော် ဇကု ညးတအ် &quot;ဂျိန်းဖော&quot; (Jinghpaw) ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် လိက်ပတ် ကေုာံ အရေဝ် ဘာသာ ညးတအ် မ္ဂး &quot;Jinghpaw Mungdaw&quot; ဂှ် ဒှ် ယၟု တွဵုရး ကချေၚ် ရ။ အတိုၚ် လိက် သုတေသန E. R. Leach မ္ဂး၊ ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ဂကောံ မၞိဟ် နကဵု သၞောတ်ဝ် ဆက်ဆောံ ကလော ကောဒေံ (Kinship system) ဗွဲမခိုၚ်ကၠိုက် ရ။&lt;ref&gt;Leach, E. R. (1954). ''Political Systems of Highland Burma: A Study of Kachin Social Structure''. Harvard University Press.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် အတိတ် ကေုာံ ခေတ် ဨကရာဇ် (Early History and Kingdoms) ==
ဒေသ ကချေၚ် ဝွံ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံၚ် ကု အေန်ပါယာ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဝင် အာရှ-
* '''အေန်ပါယာ နန်ကျောဝ် (Nanzhao Kingdom):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၉ တေံ၊ ဍုၚ် နန်ကျောဝ် မၞုံ ပ္ဍဲ ယူနန် ဂှ် အုပ်ဓုပ် လဝ် ဒေသ ကချေၚ် လၟုဟ် ရ။ ညးတအ် စကာ လဝ် ဒေသ ဏအ် နဒဒှ် တြၚ် သွက်ဂွံ လုပ် သီ ကေတ် ဍုၚ် ပျူ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုၚ်ဗၟာ ရ။
* '''အေန်ပါယာ မိုၚ်မောဝ် (Möng Mao):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၄ တေံ၊ သၟိၚ် ဖြမ မကော်စ Si Kefa ညး အုပ်ဓုပ် လဝ် တွဵုရး ဏအ် တုဲ ဒက်ပ္တန် လဝ် အေန်ပါယာ သေံ (Shan) မဇၞော် လှဲလး ရ။
* '''ခေတ် ဍုၚ် တရုတ်:''' ကြဴနူ ပၞာန် အကြာ ဍုၚ် တရုတ် ကဵု ဍုၚ် ဗၟာ (၁၇၆၅-၁၇၆၉) တုဲ၊ အေန်ပါယာ မန်ချူ (Qing Dynasty) တအ် အုပ်ဓုပ် လဝ် ဒေသ လပါ် သၟဝ်ကျာ တွဵုရးကချေၚ် ပွိုၚ် မွဲ အခိၚ် ကီု ရ။

== ၃။ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ ကေုာံ ဍုင်သၠးပွး (Colonial Era and Independence) ==
* '''ခေတ် အင်္ဂလိက် (British Rule):''' ပ္ဍဲ ကၞောတ် ရာစုသၞာံ ၁၉ ဂှ် အလဵုအသဳ အင်္ဂလိက် တအ် သီ ကေတ် ဍုၚ်ဗၟာ သီုဖအိုတ် ရ။ ညးတအ် ပါ် ခြာ လဝ် ပရေၚ် အုပ်ဓုပ် သွက် &quot;ဒေသ ဒဵု ကချေၚ်&quot; (Kachin Hills) နကဵု သၞောတ်ဝ် တၞဟ်ခြာ သွက်ဂွံ ကဵု အခေါၚ် အုပ်ဓုပ် ဇကု ညးတအ် ကု သၟိၚ် ကချေၚ် တအ် ရ။ 
* '''ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ:''' ပ္ဍဲ အခိၚ် ပၞာန် ဂၠးတိ၊ ဂကူ ကချေၚ် တအ် ပံၚ်ကောံ ကု ဒပ် မဟာမိတ် (Allied Forces) တုဲ တဝ်စၞေဟ် ကု ဒပ် ဂျပေန် ရ။ ဒပ် &quot;Kachin Rangers&quot; တအ် ဂှ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ပွမဗတိုက် ပၞာန် ဂြိုပ် ร။
* '''လိက်ကသုက် ပင်လုံ (Panglong Agreement):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၇ ဂှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ကချေၚ် တအ် ထပက် စၟတ်တဲ ကု ဗိုလ်ချုပ် အောင်ဆန်း သွက်ဂွံ ပံၚ်ကောံ ဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုၚ် ဗၟာ မာန် ရ။ ကြဴနူ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ ဂှ် ညးတအ် ပံၚ်ကောံ ထောအ် ခရိုၚ် ဗန်းမော်၊ မြစ်ကြီးနား ကဵု ပူတာအို တုဲ ခၞံဗဒှ် လဝ် တွဵုရးကချေၚ် ရ။&lt;ref&gt;Lintner, B. (1999). ''Burma in Revolt: Opium and Insurgency Since 1948''. Silkworm Books.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပထဝဳ ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ (Geography and Environment) ==
တွဵုရးကချေၚ် ဍေံ နွံ ပထဝဳ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ လှဲလး-
* '''ရေၚ်ဒဵု သၠုၚ်ဂမၠိုၚ် (Mountains):''' ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ ဂှ် ရေၚ်ဒဵု ဟိမဝန္တာ ဍေံ ဆက် စှ်ေ ကၠုၚ် စဵုကဵု ဍုၚ်ဗၟာ ရ။ {{ill|က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇဳ|en|Hkakabo Razi}} (၅,၈၈၁ မဳတာ) ကေုာံ ဂမ်လန်ရာဇဳ (Gamlang Razi) တအ် ဂှ် ဒှ် ဒဵု သၠုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ရ။
* '''လစ ကေုာံ ၜဳ (Lakes and Rivers):''' {{ill|လစ အင်းတော်ကြီး|en|Indawgyi Lake}} မဒှ် လစ သဘာဝ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ဂှ် ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ ပွိုၚ်ဍုၚ် မိုးညှင်း ร။ တုဲပၠန် ၜဳ ဨရာဝတဳ (Irrawaddy River) မဒှ် ၜဳ အဓိက သွက် ဍုၚ်ဗၟာ ဂှ် ဍေံ စ က္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ တွဵုရး ဏအ် နူကဵု ပွမပံၚ်ကောံ အကြာ ၜဳ မေခ (N'mai) ကဵု ၜဳ မလိခ (Mali) မၞုံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မြစ်ဆုံ ရ။

== ၅။ ရာသဳဥတု (Climate) ==
ဟိုတ်နူ တွဵုရး ဏအ် ဍေံ နွံ ဇမၞော် တိဍာ် လှဲလး တုဲ ဍေံ နွံ ရာသဳဥတု တၞဟ်ခြာ အကြာ ဒေသ လပါ် သၠုၚ်ကျာ ကဵု သၟဝ်ကျာ-
* '''ဒေသ တိဗလး:''' လပါ် သၠုၚ်ကျာ ဗီုကဵု ဗန်းမော် ကဵု မြစ်ကြီးနား မ္ဂး ဍေံ နွံ ရာသဳဥတု ဂမ္တဴ ကေုာံ ဗြဲ မုတ်သုံ ရ။ အခိၚ် ကညၚ် မ္ဂး ဂမ္တဴ ဍေံ သၠုၚ် စိုပ် ၃၈°C (၁၀၀°F) ရ။
* '''ဒေသ ဒဵု သၠုၚ်:''' လပါ် သၟဝ်ကျာ ဗီုကဵု ပူတာအို မ္ဂး ဍေံ နွံ ရာသဳဥတု ဂံက် ကေုာံ ရာသဳ အယ်လ်ပိုင်း (Alpine climate) ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂံက် မ္ဂး မာတ် ဂူ လတူ က္ဍိုပ်ဒဵု တအ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ဍုၚ် ဇၞော် အဓိက ပ္ဍဲ တွဵုရးကချေၚ်
|-
! ယၟု ဍုၚ် !! ခရိုၚ် !! တၚ်စၟတ် အဓိက
|-
| [[မြစ်ကြီးနား]] (Myitkyina) || မြစ်ကြီးနား || ဍုၚ် ဇၞော် အလဵုအသဳ၊ ဒၞာဲ တက္ကသိုလ်
|-
| ဗန်းမော် (Bhamo) || ဗန်းမော် || ဍုၚ် သွံရာန် သၠးပွး ကြပ် ပယျဵု တရုတ်
|-
| မိုးညှင်း (Mohnyin) || မိုးညှင်း || နွံ ကြပ် လစ အင်းတော်ကြီး
|-
| ဖားကန့် (Hpakant) || မိုးညှင်း || ဒၞာဲ ပတိတ် တၟအ်ၚေက် (Jade) ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ
|-
| ပူတာအို (Putao) || ပူတာအို || ဍုၚ် သၟဝ်ကျာ အိုတ်، ပြာကတ် သွက် ဒဵု မာတ်
|}

== ၆။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူနာနာ (Demographics and Ethnicities) ==
အတိုၚ် တၚ်ဂၞၚ် စရၚ် လၟိဟ် မၞိဟ် သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး တွဵုရးကချေၚ် ဍေံ နွံ လၟိဟ် မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ၁,၆၈၉,၄၄၁ တၠ ရ-
* '''ဂကူ ဂမၠိုၚ်:''' ဂကူ ဂျိန်ဖော (Jinghpaw) ဂှ် ဒှ် ဂကူ လၟိဟ် ဂၠိုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ကချေၚ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် မ္ဂး ဂကူ {{ill|လဳသူ|en|Lisu people}}၊ {{ill|ရဝမ်|en|Rawang people}}၊ လချိတ် ကေုာံ ဇိုင်ဝါ (Zaiwa) တအ် လေဝ် နွံ ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ 
* '''ဂကူ ဗၟာ ကဵု သေံ:''' ဂကူ ဗၟာ ကေုာံ သေံ (Shan) တအ် ညးတအ် မံၚ် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဒေသ တိဗလး လပါ် သၠုၚ်ကျာ ကေုာံ ဇရေၚ် ဂၠံၚ် ကွဳပၟတ် (Railway corridor) ร။

== ၇။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဘာသာ (Culture and Religion) ==
တွဵုရး ဏအ် ဍေံ ပြာကတ် သွက် ယေန်သၞာၚ် မတၟေၚ် တဴ ရ-
* '''သဘၚ် မနော (Manau Festival):''' ဂကူ ကချေၚ် တအ် ညးတအ် ကၠောန် ဗဒှ် သဘၚ် မနော (Manau) မဒှ် သဘၚ် လှ်ေ ဒယှ်ေ သွက်ဂွံ ကဵု တၚ်ဂုဏ်၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ အံၚ်ဇၞး ပၞာန် ရ။ တိုၚ် မနော (Manau poles) မချူ လဝ် ရုပ် ကနုတ် ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ် ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ အဓိက ရ။
* '''ဘာသာ (Religion):''' မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ တွဵုရးကချေၚ် (ၜိုတ် ၃၃.၈%) ဂှ် ရှ်ေသှ်ေ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် (Christianity) မပ္တံကဵု Baptist ကဵု Catholic ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် လဝ် ဟိုတ်နူ သာသနာ ခရေတ်ယာန် စိုပ် ကၠုၚ် နူကဵု အစာ ဓမ္မ မ္ၚး ဍုၚ် တအ် ပ္ဍဲ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ ရ။ မၞိဟ် ဂကူ ဗၟာ ကဵု သေံ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဂှ် ရှ်ေသှ်ေ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (၆၄%) ร။&lt;ref&gt;Sadan, M. (2013). ''Being and Becoming Kachin: Histories Beyond the State in the Borderworlds of Burma''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သယံဇာတ (Economy and Resources) ==
ပရေၚ် ပိုန်ဒြပ် တွဵုရးကချေၚ် ဂှ် ဍေံ တန်တဴ လတူ သယံဇာတ သဘာဝ မဂၠိုၚ် ဂၠၚ် ရ-
* '''တၟအ်ၚေက် (Jade):''' ဒေသ ဖားကန့် (Hpakant) ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ပတိတ် {{ill|ကျောက်စိမ်း|en|Jade}} ဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ၚုဟ်မး သၠုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဆဂး ပရေၚ် ခါဲ တၟအ် ဏအ် ဍေံ ကဵု ဖဵု ပရဲ သွက် ကမ္မဏဳ ဇၞော်ဇၞော် သၟး တုဲ ညးဍုၚ်ကွာန် တအ် ဟွံကလိဂွံ ခိုဟ်ဟ် ရ။
* '''ဆု ကေုာံ သယံဇာတ တၞဟ်:''' တွဵုရး ဏအ် ပတိတ် ဆု ကျွန်း (Teak) ကေုာံ ထဝ် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ညးတအ် ခါဲ ပတိတ် ဓါတ် မြေရှား (Rare-earth elements) သွက်ဂွံ သွံ ဏာ ဍုၚ် တရုတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။
* '''ကၟာတ် ဍာ် မြစ်ဆုံ (Myitsone Dam):''' အလဵုအသဳ တရုတ် ကဵု ဗၟာ တအ် အစဳအစန် သွက်ဂွံ သြိုၚ် ကၟာတ် ဍာ် မြစ်ဆုံ (Myitsone Dam) သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် လျှပ်စစ် ร။ ဆဂး ညးဍုၚ်ကွာန် အလုံ ဍုၚ်ဗၟာ ဒစဵုဒစး ဗွဲမသကာတ်မြဟ် တုဲ အစဳအစန် ဏအ် ဒး ဒုၚ် ပဒေါအ် လဝ် စဵုကဵု လၟုဟ် ရ။&lt;ref&gt;Kiik, L. (2016). ''Nationalism and Anti-Ethno-Politics: Why 'Chinese Development' Failed at Myanmar's Myitsone Dam''. Eurasian Geography and Economics.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပဋိပက္ခ (Politics and Conflict) ==
တွဵုရးကချေၚ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဒေသ မဒး ဒုၚ် ဘဲ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် ရ-
* '''KIO ကဵု KIA:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၁ ဂှ် ဂကောံ လွပ်လွဟ် သၠးပွး ကချေၚ် (Kachin Independence Organization - KIO) ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် ကချေၚ် (KIA) တအ် ဒက်ပ္တန် တုဲ ညးတအ် တဝ်စၞေဟ် ကု ဒပ်ပၞာန် ဗၟာ (Tatmadaw) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါၚ် အုပ်ဓုပ် ဖက်ဒရယ် ရ။
* '''ပရေၚ် ဒေါအ် ပၞာန် လီုလာ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၄ ဂှ် ညးတအ် ထပက် လိက်ကသုက် ဒေါအ် ပၞာန် (Ceasefire) ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၁ ဂှ် ပရေၚ် ပဋိပက္ခ ကလေၚ် က္တဵုဒှ် မွဲ ဝါ ပၠန် ရ။ ကြဴနူ ပၞာန် သီ အဝဵု သၞာံ ၂၀၂၁ တုဲ၊ ပၞာန် အကြာ KIA ကဵု ဒပ်ပၞာန် ဗၟာ ဇၞော် မောဝ် တိုန် အလုံ မွဲ တွဵုရး ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ညးဍုၚ်ကွာန် မၞုံ လၟိဟ် ကိုတ် ပြၚ် (IDPs) ဒး ဒြေပ် ဒဴ နူ ဌာန် သ္ၚိ ညးတအ် ရ။&lt;ref&gt;International Crisis Group (2013). ''The Kachin Conflict: Testing the Limits of the Political Transition in Myanmar''.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Myitkyina.jpg | မုက် ဍုၚ် မြစ်ကြီးနား မဒှ် ဍုၚ် ဇၞော် အလဵုအသဳ
File:Indawgyi lake.jpg | လစ အင်းတော်ကြီး မဒှ် လစ သဘာဝ ဇၞော် အိုတ်
File:Kachin Manau festival.jpg | သဘၚ် မနော (Manau) မဒှ် သဘၚ် ယေန်သၞာၚ် အဓိက သွက် ဂကူ ကချေၚ်
&lt;/gallery&gt;

== ၁၀။ ဒၞာဲ ပြာကတ် ကေုာံ ပရေင်အာတရဴ (Attractions and Tourism) ==
ၜိုန်ရ နွံ ကု ပရေၚ် ပဋိပက္ခ ကီု လေဝ်၊ တွဵုရး ဏအ် ဍေံ နွံ ကု ဒၞာဲ အာ တရဴ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် လောန် ရ-
* '''ပွဳပွူ သဘာဝ (Wildlife Sanctuaries):''' ဂြိုပ် မၚ်မဲ ကၠ (Hukawng Valley Tiger Reserve) မဒှ် ဒၞာဲ မၚ်မဲ ကၠ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကေုာံ ဒၞာဲ မၚ်မဲ သဘာဝ လစ အင်းတော်ကြီး တအ် ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရး ဏအ် ရ။ 
* '''မြစ်ဆုံ (Myitsone):''' ဒၞာဲ မပံၚ်ကောံ အကြာ ၜဳ မေခ ကဵု ၜဳ မလိခ မက္တဵုဒှ် အာ ၜဳ ဨရာဝတဳ ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် သဘာဝ မပြာကတ် အိုတ် သွက် ရဲ အာ တရဴ တအ် ရ။
* '''ပူတာအို (Putao):''' ဍုၚ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် ဏအ် ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက သွက် သၟာ တိုန် ဒဵု (Mountaineers) မကၠုၚ် နူ အလုံ ဂၠးတိ သွက်ဂွံ တိုန် ဒဵု ခါကာဘိုရာဇဳ ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ဗဵု ရုပ် ရာ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် တွဵုရးကချေၚ် မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=dQw4w9WgXcQ|title=Discover Kachin State, Myanmar}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[မြစ်ကြီးနား]]
* [[ပူတာအို]]
* [[ဍုင်ဗၟာ]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* {{ill|က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇဳ|en|Hkakabo Razi}}

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Seekins, Donald M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press. ISBN 978-0810854765.
* Leach, E. R. (1954). ''Political Systems of Highland Burma: A Study of Kachin Social Structure''. Harvard University Press.
* Sadan, Mandy (2013). ''Being and Becoming Kachin: Histories Beyond the State in the Borderworlds of Burma''. Oxford University Press. ISBN 978-0197265550.
* Lintner, Bertil (1999). ''Burma in Revolt: Opium and Insurgency Since 1948''. Silkworm Books. ISBN 978-9747100785.
* Kiik, Laur (2016). ''Nationalism and Anti-Ethno-Politics: Why 'Chinese Development' Failed at Myanmar's Myitsone Dam''. Eurasian Geography and Economics, 57(3), 374-402.
* International Crisis Group (2013). ''The Kachin Conflict: Testing the Limits of the Political Transition in Myanmar''. Asia Report N°246.
* Smith, Martin (1991). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books. ISBN 978-1856496605.
* Myanmar Information Management Unit (MIMU) (2014). ''Kachin State Profile''. UNHCR.
* Ministry of Immigration and Population (2015). ''The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Kachin State Report''. Government of Myanmar.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Kachin_State Kachin State]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{ပထဝဳ ဍုၚ်ဗၟာ}}
{{ရးနိဂီု ဍုၚ်ဗၟာ}}
{{အာရှ}}

{{DEFAULTSORT:တွဵုရးကချေၚ်}}
[[Category:တွဵုရး ကေုာံ ရး ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ]]
[[Category:တွဵုရးကချေၚ်]]
[[Category:ဒတန် ကောန်ဍုၚ်အရၚ်]]</text>
      <sha1>nhzk3m63w5acwmo067nc2aci9d2hwuq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မာတ်သျှူ ဂျေ ဝေါလ်တန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10132</id>
    <revision>
      <id>54531</id>
      <parentid>53022</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T01:47:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>54531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5450" sha1="ih16kbl9zxgvu7892tv1vm4y2unoe98" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox vcard&quot; style=&quot;width: 22em; text-align: left; font-size: 90%; background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #ccc; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em;&quot;
|+ style=&quot;text-align: center; font-size: 1.2em; font-weight: bold; background-color: #e0e0e0; padding: 7px; border-radius: 3px;&quot; |မာတ်သျှူ ဂျေ ဝေါလ်တန်
&lt;span style=&quot;font-size:0.75em;&quot;&gt;Matthew J. Walton&lt;/span&gt;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; background-color: #f0f0f0; padding: 3px;&quot; |ပရူပရာ အဓိက
|-
!ကမၠောန်
|အစာသုတေသန၊ အစာပါမောက္ခ
|-
!ပရေင်ပညာ
|ပါရဂူ (Ph.D.) - တက္ကသိုလ် ဝါသှေန်တန် (University of Washington)
|-
!ဌာနကမၠောန်
|တက္ကသိုလ် တဝ်ရွန်တဝ် (University of Toronto)
တက္ကသိုလ် အံက်သဖို (University of Oxford)
|-
!ပရေင်လ္ၚတ် အဓိက
|ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ လညာတ်ဗုဒ္ဓဘာသာ (ဍုင်ဗၟာ)
|}
'''မာတ်သျှူ ဂျေ ဝေါလ်တန်''' ({{lang-en|Matthew J. Walton}}) ဝွံ ဒှ်အစာသုတေသန ကေုာံ အစာပါမောက္ခ မဆေင်ကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ဘာသာဗုဒ္ဓ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ (Myanmar/Burma) မွဲတၠရ။ လၟုဟ်ညးဝွံ ယိုက်ဂၠေင်ဒၟံင် တာလျိုင် နဒဒှ် အစာပါမောက္ခ ဌာနပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ် တဝ်ရွန်တဝ် (University of Toronto) ရ။

== ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် ==
မာတ်သျှူ ဝေါလ်တန် ကလိဂွံလဝ် တဆိပ်ကြာ ပါရဂူ (Ph.D.) မဆေင်ကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် နူကဵု တက္ကသိုလ် ဝါသှေန်တန် (University of Washington) ရ။

ကိုပ်ကၠာ ညးဟွံဂွံ ပြံင်အာ တက္ကသိုလ် တဝ်ရွန်တဝ်ဂှ် ညးယိုက်ဂၠေင်လဝ် တာလျိုင် နဒဒှ် အစာသုတေသနဇၞော် (Aung San Suu Kyi Senior Research Fellow in Modern Burmese Studies) ပ္ဍဲသိန်အန်တဝ်နဳ ကဝ်လိက် (St Antony's College)၊ တက္ကသိုလ် အံက်သဖို့ (University of Oxford) ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ညးမနွံ ပ္ဍဲအံက်သဖိုဂှ် ညးပါလုပ် ပ္ဍဲပရေင်ဒက်ပ္တန် ဇာဇၞိက် ပရေင်သၞောဝ်ဍုင် အံက်သဖို-ဗၟာ (Oxford-Myanmar Policy Network) ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Matthew J. Walton Profile|url=https://politics.utoronto.ca/faculty/profile/361/|website=University of Toronto, Department of Political Science|access-date=2024}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== လိက်ကၞပ် ကေုာံ ပရေင်သုတေသနဂမၠိုင် ==
ပရေင်လ္ၚတ် သုတေသန အဓိက မာတ်သျှူ ဝေါလ်တန် ဂှ် စွံအာရီု လတူ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ လညာတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာရ။ ညးလ္ၚတ် စဳစောတ် လတူ ပရေင်ကတဵုဒှ် ဝါဒဂကူ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist nationalism) ကေုာံ အခန်ကဏ္ဍ ဘာသာ ပ္ဍဲပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဍုင်ဗၟာရ။

လိက်ကၞပ်ညးမချူလဝ် ယၟုပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ်လိက် ''Buddhism, Politics and Political Thought in Myanmar'' (ပရေင်ဘာသာဗုဒ္ဓ၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ လညာတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ) မပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၆ နူ တက္ကသိုလ် ကိန်ဘရိတ် (Cambridge University Press) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Walton|first=Matthew J.|title=Buddhism, Politics and Political Thought in Myanmar|publisher=Cambridge University Press|year=2016|isbn=978-1107155695}}&lt;/ref&gt;

ပါဲနူဂှ်တုဲ ညးချူလဝ် လိက်ပရေင်သုတေသန ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲဂျာနယ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် အာရှအဂၞဲ တအ်ကီုရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{DEFAULTSORT:Walton, Matthew J.}} [[ကဏ္ဍ:အစာသုတေသနဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ညးမလ္ၚတ်ပရေင်ဍုင်ဗၟာ]]</text>
      <sha1>ih16kbl9zxgvu7892tv1vm4y2unoe98</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗရုသ် အေမ် နံဖ် (Bruce M. Knauft)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10140</id>
    <revision>
      <id>54529</id>
      <parentid>53031</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T01:32:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>54529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7044" sha1="pv19c8yfem5t2y8advlo3q0d5xk7qyb" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox vcard&quot; style=&quot;width: 22em; text-align: left; font-size: 90%; background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #ccc; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em;&quot;
|+ colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; font-size: 1.2em; font-weight: bold; background-color: #e0e0e0; padding: 7px; border-radius: 3px;&quot; | ဗရုသ် အေမ် နံဖ်&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;font-size:0.75em;&quot;&gt;Bruce M. Knauft&lt;/span&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; background-color: #f0f0f0; padding: 3px;&quot; | ပရူပရာ အဓိက
|-
! ကမၠောန်
| အစာပါမောက္ခ၊ တၠပညာ မနုဿဗေဒ
|-
! ပရေင်ပညာ
| ပါရဂူ (Ph.D.) - တက္ကသိုလ် မဳချဳဂေန် (University of Michigan)
|-
! ဌာနကမၠောန်
| တက္ကသိုလ် အေမဝ်ရဳ (Emory University)
|-
! ပရေင်လ္ၚတ် အဓိက
| မနုဿဗေဒ ယေန်သၞာင်၊ ဒေသ မေလာနဳသျှာ၊ ဂကူဂေဗူသဳ၊ ပကီုပရာပ် ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်
|}

'''ဗရုသ် အေမ် နံဖ်''' ({{lang-en|Bruce M. Knauft}}) ဝွံ ဒှ်အစာပါမောက္ခ ကေုာံ တၠပညာ မနုဿဗေဒ ယေန်သၞာင် (Cultural Anthropologist) ဂကူအမေရိကာန် မွဲတၠရ။ ညးယိုက်ဂၠေင်ဒၟံင် တာလျိုင် နဒဒှ် အစာပါမောက္ခ မနုဿဗေဒ သာမူအေလ် သဳ ဒံက်သ် (Samuel C. Dobbs Professor of Anthropology) ပ္ဍဲတက္ကသိုလ် အေမဝ်ရဳ (Emory University) ရ။ ညးဝွံ ပြာကတ်လောန် ပ္ဍဲကမၠောန် သုတေသန ဝေင်ကွင်း (Ethnographic research) မဆေင်ကဵု ဂကူ ဂေဗူသဳ (Gebusi) မနွံ ပ္ဍဲဍုင် ပါပူဝါနျူဂီနဳ (Papua New Guinea)၊ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ပကီုပရာပ်၊ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ယေန်သၞာင်ဂမၠိုင်ရ။

== ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် ==
ဗရုသ် နံဖ် ကလိဂွံလဝ် တဆိပ်ကြာ သဇိုင်ပညာ (B.A.) နူကဵု တက္ကသိုလ် ယေလ် (Yale University) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၆ ကေုာံ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ မဟာဝိဇ္ဇာ (M.A.) ကဵု ပါရဂူ (Ph.D.) မဆေင်ကဵု မနုဿဗေဒ နူကဵု တက္ကသိုလ် မဳချဳဂေန် (University of Michigan) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၉ ကဵု ၁၉၈၃ အဆက်က်ရ။

ညးယိုက်ဂၠေင်ကၠုင်လဝ် တာလျိုင် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ် အေမဝ်ရဳ နူကဵုသၞာံ ၁၉၈၅ စဵုကဵုလၟုဟ်ရ။ ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်ဏအ် ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဖန်ဇန်ကၠုင်လဝ် ပရေင်အစဳအဇန် သုတေသန ကေုာံ အစဳအဇန် လ္ၚတ်မနုဿဗေဒ မဆက်စပ် ကုဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bruce M. Knauft Profile |url=http://anthropology.emory.edu/home/people/faculty/knauft-bruce.html |website=Emory University, Department of Anthropology |access-date=2024 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ပရေင်သုတေသန ကေုာံ လိက်ကၞပ်ဂမၠိုင် ==
ပရေင်လ္ၚတ် သုတေသနညး အဓိကဂှ် လ္ၚတ်စဳစောတ် လတူ ဂကူ ဂေဗူသဳ (Gebusi) ပ္ဍဲဂြိုပ်မေလာနဳသျှာ ပွိုင် (၄၀) သၞာံပြင်င်တုဲ၊ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် ဗီုပြင် ယေန်သၞာင်၊ ဘာသာ၊ လညာတ်လပါ်လိင်၊ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်-ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်တအ်ဂှ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ညးလ္ၚတ်လဝ် ပရူ ပရေင်ကတဵုဒှ် ပကီုပရာပ်၊ အစောမ်စရာဲ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ လညာတ်တၠပညာမနုဿဗေဒ လတူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အခိင်ခေတ်တၟိ (Modernity) တအ်ကီုရ။

လိက်ကၞပ်ညးမချူလဝ် ယၟုပြာကတ်အိုတ်ဂမၠိုင်ဂှ်-
* ''The Gebusi: Lives Transformed in a Rainforest World'' (ဂကူဂေဗူသဳ - ဘဝမပြံင်လှာဲကၠုင် ပ္ဍဲဂြိုပ်ဇၞော်)၊ လိက်ဏအ်ဂှ် ဒှ်လိက်ပြာကတ်အိုတ် မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲဘာတက္ကသိုလ် မဆေင်ကဵု မနုဿဗေဒ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* ''From Primitive to Postcolonial in Melanesia and Anthropology'' (နူခေတ်တြေံ စဵုကိုပ် ခေတ်လက္ကရဴ-ကဝ်လဝ်နဳ ပ္ဍဲမေလာနဳသျှာ ကေုာံ မနုဿဗေဒ)။
* ''Good Company and Violence: Sorcery and Social Action in a Lowland New Guinea Society'' (ဂကောံမၞိဟ်ခိုဟ် ကဵု ပကီုပရာပ် - ပရေင်ကဝေတြဴ ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရာင်မၞိဟ် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ် ဍုင်နျူဂီနဳ)။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Knauft|first=Bruce M.|title=The Gebusi: Lives Transformed in a Rainforest World|publisher=McGraw-Hill|year=2016|edition=4th}}&lt;/ref&gt;

ညးဝွံ ကလိဂွံလဝ် လာပ်သုတေသန (Fellowships) နူကဵု ဂကောံနာနာ မပ္တံကဵု Guggenheim Foundation, National Endowment for the Humanities (NEH) ကေုာံ Fulbright program တအ်ကီုရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{DEFAULTSORT:Knauft, Bruce M.}}
[[ကဏ္ဍ:အစာသုတေသနဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:တၠပညာဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:အစာပါမောက္ခဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>pv19c8yfem5t2y8advlo3q0d5xk7qyb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပါဒ်မာသဳရဳ ဒဳ သဳလဗာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10156</id>
    <revision>
      <id>54528</id>
      <parentid>53049</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T01:16:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>54528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7427" sha1="l992ozlcqwrf0tnc3ikfdlqyi3nx35q" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox vcard&quot; style=&quot;width: 22em; text-align: left; font-size: 90%; background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #ccc; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em;&quot;
|+ colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; font-size: 1.2em; font-weight: bold; background-color: #e0e0e0; padding: 7px; border-radius: 3px;&quot; | ပါဒ်မာသဳရဳ ဒဳ သဳလဗာ&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;font-size:0.75em;&quot;&gt;Padmasiri de Silva&lt;/span&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; background-color: #f0f0f0; padding: 3px;&quot; | ပရူပရာ အဓိက
|-
! ၜံင်
| ဍုင်သဳရိလင်္ကာ
|-
! ကမၠောန်
| အစာပါမောက္ခ၊ တၠပညာ ဒဿနိက
|-
! ပရေင်ပညာ
| ပါရဂူ (Ph.D.) - တက္ကသိုလ် ဟာဝါအဳ (University of Hawaii)
|-
! ဌာနကမၠောန်
| တက္ကသိုလ် ပေရာဒေနဳယျာ၊ တက္ကသိုလ် မဝ်နာတ်
|-
! ပရေင်လ္ၚတ် အဓိက
| စိုတ်ပညာ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဒဿနိက ပွဳပွူသဘာဝ၊ ပရေင်ဒ္ဂေတ်လၟေတ်
|}

'''ပါဒ်မာသဳရဳ ဒဳ သဳလဗာ''' ({{lang-en|Padmasiri de Silva}}) ဝွံ ဒှ်တၠပညာ ဒဿနိက ကေုာံ အစာသုတေသန ဂကူသဳရိလင်္ကာ မပြာကတ်တၟေင် ပ္ဍဲလပါ် ပရေင်လ္ၚတ် စိုတ်ပညာ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Psychology) ကေုာံ ဒဿနိက ပွဳပွူသဘာဝ (Environmental Philosophy) ရ။ ညးဝွံ ဒှ်ပူဂိုလ် မဖျေံလဝ် သဇိုင် တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သုတေသန မဆက်စၠောအ်လဝ် အကြာ လညာတ်ဒဿနိက ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ လညာတ်စိုတ်ပညာ ရးပလိုတ် (ဗွဲတၟေင် လညာတ် သဳဂမောန် ဖရုက် - Sigmund Freud) ရ။

== ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် ==
ပါဒ်မာသဳရဳ ဒဳ သဳလဗာ ကလိဂွံလဝ် တဆိပ်ကြာ သဇိုင်ပညာ နူကဵု တက္ကသိုလ် သဳလောန် (University of Ceylon) ကေုာံ ဆက်လ္ၚတ်လဝ် ပရေင်ပညာ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ မဟာဝိဇ္ဇာ (M.A.) ကဵု ပါရဂူ (Ph.D.) မဆေင်ကဵု ဒဿနိက နူကဵု တက္ကသိုလ် ဟာဝါအဳ (University of Hawaii) ရ။

ညးယိုက်ဂၠေင်လဝ် တာလျိုင် နဒဒှ် အစာပါမောက္ခ ကေုာံ ဌာနက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပ္ဍဲဌာနဒဿနိက ကေုာံ စိုတ်ပညာ ပ္ဍဲတက္ကသိုလ် ပေရာဒေနဳယျာ (University of Peradeniya) ဍုင်သဳရိလင်္ကာ ရ။ ကြဴနူဂှ် ညးအာယိုက်ဂၠေင်လဝ် တာလျိုင် နဒဒှ် တၠပညာသုတေသန ပ္ဍဲတက္ကသိုလ် ကောန်ဂကူ သေင်ကာပူ (National University of Singapore - NUS) ကေုာံ တက္ကသိုလ် မဝ်နာတ် (Monash University) ပ္ဍဲဍုင်သြသတြေလျာရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Padmasiri de Silva Profile |url=https://www.buddhistinquiry.org/article/padmasiri-de-silva/ |website=Barre Center for Buddhist Studies |access-date=2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ပရေင်သုတေသန ကေုာံ လိက်ကၞပ်ဂမၠိုင် ==
ပရေင်လ္ၚတ်ညး အဓိကဂှ် စွံအာရီု လတူ ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အခိုက်အလိုက် စိုတ်မၞိဟ် နကဵု လညာတ်ဗုဒ္ဓဘာသာတုဲ၊ စကာလဝ် နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရည်အသွေး (Qualitative analysis) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရူဒဒှ် လောဘ၊ ဒေါသ ကေုာံ မောဟ ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် အဖွဲ့အစည်းဂမၠိုင်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ညးလ္ၚတ်လဝ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ပရေင်မင်မွဲ ပွဳပွူသဘာဝကီုရ။

လိက်ကၞပ်ညးမချူလဝ် ယၟုပြာကတ်အိုတ်ဂမၠိုင်ဂှ်-
* ''An Introduction to Buddhist Psychology'' (နိဒါန် စိုတ်ပညာ ဗုဒ္ဓဘာသာ) - လိက်ဏအ်ဂှ် ဒှ်လိက်ပြာကတ်အိုတ် မစကာဒၟံင် နဒဒှ် လိက်ဗွဟ်သဇိုင် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်ဂမၠိုင်ရ။
* ''Buddhist and Freudian Psychology'' (စိုတ်ပညာ ဖရုက် ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ) - ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ၜတ်ကၞာတ် လညာတ်စိုတ်ပညာ ၜါသာ်။
* ''Environmental Philosophy and Ethics in Buddhism'' (ဒဿနိက ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ပ္ဍဲဗုဒ္ဓဘာသာ)။
* ''Emotions and the Psychology of Religion'' (စိုတ်ဟွံညိင်ဝတ် ကေုာံ စိုတ်ပညာ ပရေင်ဘာသာ)။&lt;ref&gt;{{cite book|last=de Silva|first=Padmasiri|title=An Introduction to Buddhist Psychology|publisher=Palgrave Macmillan|year=2000|edition=3rd}}&lt;/ref&gt;

== အခန်ကဏ္ဍ ပ္ဍဲပရေင်ပညာ ==
လညာတ် သုတေသန ပါဒ်မာသဳရဳ ဒဳ သဳလဗာ ဝွံ ကိစ္စဇၞော်လောန် သွက်တၠပညာ ခေတ်တၟိတအ် မလ္ၚတ်ဒၟံင် ပရူ ပရေင်မၞိဟ်-ယေန်သၞာင်နာနာ (Multicultural studies) ကေုာံ သဇိုင်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ပ္ဍဲသၞောတ်ပရေင်ပညာဂမၠိုင်ရ။ ညးထ္ၜးကဵု သက်သဳ ဒဒှ်ရ ဒဿနိက ဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် ဟွံသေင်ဆ ပရေင်ဘာသာမွဲဓဝ်၊ ဍေဟ်ဒှ် သၞောတ်စိုတ်ပညာ မနွံကဵု သဇိုင် သိပ္ပံ မာန်ကီုရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{DEFAULTSORT:de Silva, Padmasiri}}
[[ကဏ္ဍ:အစာသုတေသနဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:တၠပညာ ဒဿနိကဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:အစာပါမောက္ခဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ် နူ သဳရိလင်္ကာ]]</text>
      <sha1>l992ozlcqwrf0tnc3ikfdlqyi3nx35q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox country nuclear weapons</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10847</id>
    <revision>
      <id>54443</id>
      <timestamp>2026-05-07T12:00:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox | above       = {{{country|{{PAGENAME}}}}} ကေုာံ လက်နက်နျူကလဳယျာ | abovestyle  = background-color: #ffcccc; font-size: 110%;  | image       = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|250px}}}|alt={{{alt|}}}}} | caption     = {{{caption|}}}  | header1     = တင်ဂၞင် အဓိက (Key Information) | headerstyle = background-c...&quot;</comment>
      <origin>54443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4058" sha1="80ker94dk26m18uyltyqksbo3yqcxta" xml:space="preserve">{{Infobox
| above       = {{{country|{{PAGENAME}}}}} ကေုာံ လက်နက်နျူကလဳယျာ
| abovestyle  = background-color: #ffcccc; font-size: 110%;

| image       = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|250px}}}|alt={{{alt|}}}}}
| caption     = {{{caption|}}}

| header1     = တင်ဂၞင် အဓိက (Key Information)
| headerstyle = background-color: #ffdddd;

| label2      = စမ်ၜတ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်
| data2       = {{{first_test_date|}}}

| label3      = စကာ ပ္ဍဲပၞာန် ကိုပ်ကၠာအိုတ်
| data3       = {{{first_combat_use|ဟွံကေင်စကာလဝ်}}}

| label4      = စမ်ၜတ် လက္ကရဴအိုတ်
| data4       = {{{last_test_date|}}}

| label5      = လၟိဟ် စမ်ၜတ် သီုဖအိုတ်
| data5       = {{{total_tests|}}}

| label6      = လၟိဟ် လက်နက် လၟုဟ်
| data6       = {{{current_stockpile|}}}

| label7      = လၟိဟ် အများအိုတ် (Peak)
| data7       = {{{peak_stockpile|}}}

| header8     = ယာန် ကေုာံ သၞောတ်ဝ်ဗလး (Delivery Systems)
| data9       = {{{delivery_systems|}}}

| header10    = မူဝါဒ ကေုာံ လိက်ကသုက် (Policies and Treaties)
| data11      = {{{treaties|}}}

| below       = {{#if:{{{notes|}}}|&lt;hr/&gt;''တင်စၟတ်: {{{notes}}}''}}
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
== ဗီုလဵု ဂွံ စကာ (Usage) ==
ထာမ်ပလိက် ဏအ် ဝွံ သုင်စောဲ သွက် မုက်လိက် မဆေင် ကဵု ဝင် ကေုာံ အကာဲအရာ လက်နက် နျူကလဳယျာ (Nuclear weapons) အလိုက် ရးနိဂီု မွဲမွဲ ရ။

=== ကောဒ် သွက်ဂွံ စၠောအ် စုတ် (Blank Template) ===
&lt;pre&gt;
{{Infobox country nuclear weapons
| country = 
| image = 
| caption = 
| first_test_date = 
| first_combat_use = 
| last_test_date = 
| total_tests = 
| current_stockpile = 
| peak_stockpile = 
| delivery_systems = 
| treaties = 
| notes = 
}}
&lt;/pre&gt;

=== တင် သောင်ကလး Parameter ဂမၠိုင် ===
* '''country''': ယၟု ရးနိဂီု (ဥပမာ - ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်)
* '''image''': ယၟု ဝှာင် ဓါတ်ရုပ် (ဥပမာ - Example.jpg)
* '''caption''': စာတမ်း သၟဝ် ဓါတ်ရုပ်
* '''first_test_date''': စၟတ် တ္ၚဲ စမ်ၜတ် ဗုမ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ်
* '''first_combat_use''': စၟတ် တ္ၚဲ မစကာ လဝ် ပ္ဍဲ ပၞာန် ဍာံဍာံ (ယဝ် ဟွံကေင် စကာ မ္ဂး ထေဝ် လဝ် သၠးသၠး)
* '''last_test_date''': စၟတ် တ္ၚဲ မစမ်ၜတ် လဝ် လက္ကရဴ အိုတ်
* '''total_tests''': လၟိဟ် အလန် မစမ်ၜတ် လဝ် သီုဖအိုတ်
* '''current_stockpile''': လၟိဟ် လက်နက် မနွံ ပ္ဍဲ အခိင် လၟုဟ်
* '''peak_stockpile''': လၟိဟ် လက်နက် မဂၠိုင် အိုတ် မကေင် နွံ လဝ် ပ္ဍဲ ဝင်
* '''delivery_systems''': သၞောတ်ဝ် မေဿာင် ဟွံသေင်မ္ဂး က္ၜင်ကျာ သွက်ဂွံ ဗလး (ဥပမာ - ICBM, SLBM)
* '''treaties''': လိက်ကသုက် မထပက် လဝ် စၟတ် တဲ (ဥပမာ - NPT, CTBT)
* '''notes''': တင်စၟတ် တၞဟ်တအ် ယဝ်ရ နွံ

[[Category:ထာမ်ပလိက် မဆေင်ကဵု ပၞာန်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>80ker94dk26m18uyltyqksbo3yqcxta</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>စမ်ၜတ် တြဳနဳတဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10848</id>
    <revision>
      <id>54444</id>
      <timestamp>2026-05-07T12:03:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ပရေင် စမ်ၜတ် ခတိုဟ် လက်နက် နျူကလဳယျာ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ်}} {{Infobox historical event | name = စမ်ၜတ် တြဳနဳတဳ | native_name = Trinity Test | image = File:Trinity Test Fireball 16ms.jpg|250px|ပွမခတိုဟ် စမ်ၜတ...&quot;</comment>
      <origin>54444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10409" sha1="1ggeo67ai6yc7jt2x3i9wqifwjlvso3" xml:space="preserve">{{Short description|ပရေင် စမ်ၜတ် ခတိုဟ် လက်နက် နျူကလဳယျာ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ်}}
{{Infobox historical event
| name = စမ်ၜတ် တြဳနဳတဳ
| native_name = Trinity Test
| image = [[File:Trinity Test Fireball 16ms.jpg|250px|ပွမခတိုဟ် စမ်ၜတ် တြဳနဳတဳ]]
| caption = ဗီုပြင် မခတိုဟ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် (အကြာ 16 မဳလဳစက္က) ပ္ဍဲ ပရေင် စမ်ၜတ် တြဳနဳတဳ (၁၆ ဂျူလာင် ၁၉၄၅)
| date = ၁၆ ဂျူလာင် ၁၉၄၅ (05:29:21 MWT)
| location = ကန္တာရ ဂျဝ်နာဒါ ဒယ် မိုဝ်တဝ် (Jornada del Muerto), တွဵုရး နျူးမက္ကသဳကိုဝ်, [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]
| coordinates = {{Coord|33|40|38|N|106|28|31|W|display=inline,title}}
| type = စမ်ၜတ် လက်နက် နျူကလဳယျာ လတူ တိ (Atmospheric nuclear test)
| device = ဗုမ် &quot;The Gadget&quot; (ပလူတဝ်နဳယျာမ်)
| yield = ၜိုတ် ၂၅ ကဳလဝ်တန် (Kilotons of TNT)
| participants = အလဵုအသဳ အမေရိကာန် (ပရဝ်ဂျေတ် မာန်ဟာတ်တာန်)
}}

'''စမ်ၜတ် တြဳနဳတဳ''' ({{lang-en|Trinity Test}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ပရေင် စမ်ၜတ် ခတိုဟ် လက်နက် နျူကလဳယျာ (Nuclear weapon) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ကောန်မၞိဟ် ရ။ ပရေင် စမ်ၜတ် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကၠောန် ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ စၟတ် တ္ၚဲ ၁၆ ဂျူလာင် သၞာံ ၁၉၄၅ လတူ ကန္တာရ ဂျဝ်နာဒါ ဒယ် မိုဝ်တဝ် (Jornada del Muerto) မၞုံ ပ္ဍဲ တွဵုရး နျူးမက္ကသဳကိုဝ် (New Mexico)၊ [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] ရ။

ပရေင် စမ်ၜတ် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် အရာ မအံင်ဇၞး မွဲ နူကဵု အစဳအစန် သုတေသန ဗွဲမအောပ်ဗ္ဒန် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဗဒှ် ဗုမ် အတမ် မကော်စ &quot;ပရဝ်ဂျေတ် မာန်ဟာတ်တာန်&quot; (Manhattan Project) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် လဝ် နကဵု ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် အခိင် ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ (WWII) ရ။ ပွမခတိုဟ် တြဳနဳတဳ ဏအ် ဍေံ စၞောန် ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် တအ် လုပ် စိုပ် အာ &quot;ခေတ် အတမ်&quot; (Atomic Age) တုဲ ယျ ရ။

== ၁။ ဝင် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ပရဝ်ဂျေတ် (Background and Development) ==
ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန် ဂၠးတိ ဒုတိယ ဂှ်၊ အမေရိကာန် ကဵု မဟာမိတ် တအ် ဂွိင် ဖေက် ဍုင် ဂျာမနဳ နာဇြဳ (Nazi Germany) ကၠောန် ဗဒှ် ဂွံ ဗုမ် အတမ် ကိုပ်ကၠာ တုဲ၊ ညးတအ် စ ကၠောန် ပရဝ်ဂျေတ် မာန်ဟာတ်တာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၂ ရ။
* '''ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ်:''' သကိုပ် ဗိုလ် ဇၞော် လေတ်သလဳ ဂရုဗ် (General Leslie Groves) ဒှ် ညး အုပ်ဓုပ် လပါ် ပၞာန် တုဲ၊ တၠပညာ ရူပဗေဒ မပြာကတ် ဂျေ ရဝ်ဘတ် အိုပ်ပင်ဟာင်မာ (J. Robert Oppenheimer) ဂှ် ဒှ် ညး က္ဍိုက်က္ဍိုပ် လပါ် သုတေသန သိပ္ပံ ရ။ 
* '''ယၟု တြဳနဳတဳ:''' ယၟု ကိုဒ် &quot;Trinity&quot; ဏအ် ဂှ် အိုပ်ပင်ဟာင်မာ အလဵု ဇကု ညး ကဵု လဝ် ယၟု ရ။ ညး ကေတ် လဝ် နိဿဲ နူကဵု ကဗျ အင်္ဂလိက် မချူ လဝ် နကဵု အ္စာ ကဗျ ဂျွန် ဒေါန်း (John Donne) ရ။

== ၂။ ဗီုပြင် ဗုမ် &quot;The Gadget&quot; (The Device) ==
လက်နက် မစမ်ၜတ် လဝ် ပ္ဍဲ တြဳနဳတဳ ဂှ် ညးတအ် ကော်စ ဍေံ နကဵု ယၟု ဝှက် &quot;The Gadget&quot; (ကိရိယာ) ရ။ 
* ဍေံ ဒှ် ဗုမ် အတမ် မစကာ နဲကဲ ပွမခတိုဟ် ပါ်ထကး နကဵု ဓါတ် ပလူတဝ်နဳယျာမ် (Plutonium implosion-type device) ရ။
* ဗီုပြင် ဍေံ ဂှ် တုပ် သၟဟ် ကု ဗုမ် &quot;Fat Man&quot; မဒှ် ဗုမ် မဖျေဟ် လတူ ဍုင် နာဂါသာကဳ (Nagasaki) လက္ကရဴ ဏအ် ကီု ရ။
* သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ဂှ် ညးတအ် ယာ် ပတိုန် ဍေံ လတူ ပၞင် တိုင် ပသဲ (Steel tower) မၞုံ သၠုင် ၁၀၀ ပေ သွက်ဂွံ ဗလး ခတိုဟ် ဍေံ ရ။

== ၃။ အကာဲအရာ တ္ၚဲ စမ်ၜတ် (The Test and Explosion) ==
ပ္ဍဲ စၟတ် တ္ၚဲ ၁၆ ဂျူလာင် ၁၉၄၅၊ အခိင် နူဂယး ၅ နာရဳ ၂၉ မိနေတ် ကဵု ၂၁ စက္က ဂှ်၊ ဗုမ် &quot;The Gadget&quot; ခတိုဟ် အာ လတူ ကန္တာရ ရ။
* '''ပရေင် ခတိုဟ်:''' ဒြဟတ် ခတိုဟ် ဍေံ ဂှ် တုပ် ညံင်ရဴ ဒြဟတ် ယမ်း (TNT) ၜိုတ် ၂၅ ကဳလဝ်တန် (25 Kilotons) တုဲ ဍေံ မာန် ဖန် ညံင် ပၞင် တိုင် ပသဲ သၠုင် ၁၀၀ ပေ ဂှ် ဂွံ လေင် အာ အလုံ မွဲ ရ။ 
* '''လျး ကေုာံ ဓါတ် ကတဴ:''' လျး မတိတ် ကၠုင် နူ ခတိုဟ် ဂှ် ဍေံ တၟး လောန် နူကဵု တ္ၚဲ မသုန် ဝါ တုဲ မာန် ညာတ် ကေတ် နူကဵု ဌာန် သ္ၚောဲ ၂၀၀ မိုင် ဏီ ရ။ ဓါတ် ကတဴ ဍေံ ဂှ် ဖန် ညံင် ဗ္တဳ ကန္တာရ တအ် ဂွံ လေင် တုဲ ဒှ် အာ မတၟအ် ဒ္ၚောဝ် သာ် ၚေက် မကော်စ &quot;Trinitite&quot; ရ။
* '''မတ်ဗြဲ ခတိုဟ် (Mushroom Cloud):''' ယက် မတ်ဗြဲ ခတိုဟ် ဂှ် တိုန် စိုပ် အာ အကာသ သၠုင် စဵုကဵု ၄၀,၀၀၀ ပေ ပြင် ရ။

== ၄။ အကျိုးဆက် ကေုာံ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဝင် (Aftermath and Historical Impact) ==
ကြဴနူ ညာတ် ကေတ် ပရေင် ခတိုဟ် မအန္တရာယ် ဇၞော် လောန် ဏအ် တုဲ၊ တၠပညာ သုတေသန အိုပ်ပင်ဟာင်မာ သမ္တီ ဒး အာ လိက် ဟိန္ဒူ (Bhagavad Gita) တုဲ ညး ဟီု ပတိတ် လဝ် ဂလာန် မပြာကတ် အလုံ ဂၠးတိ မွဲ-
&gt; &quot;''Now I am become Death, the destroyer of worlds.''&quot; &lt;br&gt;
&gt; &quot;(လၟုဟ် အဲ ဒှ် အာ သၟိင်မာရဏ မပလီုပလာ် ဂၠးတိ ယျ။)&quot;

* '''ပွမစကာ ပ္ဍဲ ပၞာန်:''' ကြဴနူ စမ်ၜတ် တြဳနဳတဳ အံင်ဇၞး အာ ၃ သတ္တာဟ (Weeks) တုဲ، အမေရိကာန် ဖျေဟ် ဗုမ် အတမ် လတူ ဍုင် ဟဳရဝ်ရှဳမာ ကဵု နာဂါသာကဳ ရ။ အကာဲအရာ ဏအ် ဖန် ညံင် ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ ဂွံ အိုတ် အာ ရ။
* '''ခေတ် ပၞာန်ၜိုဟ် (Cold War):''' ပရေင် စမ်ၜတ် ဏအ် ဍေံ ပံက် လး ကဵု တရဴ သွက် ပရေင် ပြိုင်ပကာန် လက်နက် နျူကလဳယျာ (Nuclear arms race) အကြာ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကဵု သဵုဗဳယေတ် (Soviet Union) မဒှ် အရာ မလွှမ်းမိုး လဝ် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ ပွိုင် ၅၀ သၞာံ ပြင် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ လက်နက်နျူကလဳယာ]]
* လက်နက်နျူကလဳယာ (Nuclear weapon)
* ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ (World War II)
* ဂျေ ရဝ်ဘတ် အိုပ်ပင်ဟာင်မာ (J. Robert Oppenheimer)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Rhodes, Richard (1986). ''The Making of the Atomic Bomb''. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-81378-3.
* Szasz, Ferenc Morton (1984). ''The Day the Sun Rose Twice: The Story of the Trinity Site Nuclear Explosion, July 16, 1945''. University of New Mexico Press.

{{DEFAULTSORT:စမ်ၜတ် တြဳနဳတဳ}}
[[Category:လက်နက် နျူကလဳယျာ]]
[[Category:ဝင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]
[[Category:ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ]]</text>
      <sha1>1ggeo67ai6yc7jt2x3i9wqifwjlvso3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နာဇြဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10849</id>
    <revision>
      <id>54445</id>
      <timestamp>2026-05-07T12:08:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဝါဒ အာဏာသျှင် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ်လဝ် နကဵု အာဒေါလ် ဟေတ်တလာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျာမနဳ}} {{Infobox political party | name = ဗော် နာဇြဳ (Nazi Party) | native_name = Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterp...&quot;</comment>
      <origin>54445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12002" sha1="myf6q3nvmdoyda71amx1dtzw7c8o421" xml:space="preserve">{{Short description|ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဝါဒ အာဏာသျှင် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ်လဝ် နကဵု အာဒေါလ် ဟေတ်တလာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျာမနဳ}}
{{Infobox political party
| name = ဗော် နာဇြဳ (Nazi Party)
| native_name = Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP)
| image = [[File:Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP) Parteiadler.svg|200px|သင်္ကေတ ဗော် နာဇြဳ]]
| caption = သင်္ကေတ ဗော် နာဇြဳ မၞုံ ကု ရုပ် လနေင် တုပ် ဒၟံင် လတူ တဆိပ် သွာသတိက (Swastika)
| leader = [[အာဒေါလ် ဟေတ်တလာ]] (Adolf Hitler)
| founded = ၂၄ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၉၂၀
| dissolved = ၁၀ အံက်တဝ်ဗါ ၁၉၄၅
| headquarters = ဍုင် မူးနေတ် (Munich)၊ [[ဂျာမနဳ|ဍုင်ဂျာမနဳ]]
| ideology = ဝါဒ နာဇြဳ (Nazism)&lt;br&gt;ဝါဒ ဖာသေတ် (Fascism)&lt;br&gt;ဝါဒ ဒစဵုဒစး ဂကူဂျူး (Antisemitism)&lt;br&gt;ဝါဒ အာဏာသျှင် တိုတ်တိုတ် (Totalitarianism)
| colors = သာ် ဗကေတ်၊ ጻဲ၊ လမ္စံက်
}}

'''နာဇြဳ''' ({{lang-en|Nazi}}) ဟွံသေင်မ္ဂး ယၟု အတိုင် သၞောဝ် '''ဗော် ကောန်ကမၠောန် သဵုရှေယ်လေတ် ကောန်ဂကူ ဂျာမနဳ''' (National Socialist German Workers' Party - NSDAP) ဝွံ ဍေံဒှ် ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် မၞုံ ကု လညာတ် သၠဲၜက် (Far-right) မွဲ မက္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲကဵု [[ဂျာမနဳ|ဍုင်ဂျာမနဳ]] အကြာ သၞာံ ၁၉၂၀ စဵုကဵု ၁၉၄၅ ရ။ ဗော် ဏအ် ဝွံ ဍေံ က္ဍိုက်က္ဍိုပ် လဝ် နကဵု '''အာဒေါလ် ဟေတ်တလာ''' (Adolf Hitler) တုဲ၊ ညးတအ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မဖန် ညံင် ဂွံ က္တဵုဒှ် [[ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ]] ကေုာံ ပွမဂစိုတ် ပဠက် ဂကူ ဟဝ်လဝ်ကောတ် (The Holocaust) ရ။

ဝါဒ နာဇြဳ (Nazism) ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ သဘဴဓရ် မဟီု ဂး ဂကူ ဂျာမနဳ (ဂကူ အာရဳယာန်) ဂှ် ဒှ် ဂကူ မပြဲသၠုင် အိုတ် ကေုာံ ပွမဒစဵုဒစး ဍိုက်က်ပေင်င် လတူ ဂကူ ဂျူး (Jews)၊ ဝါဒ ကောမ်မျူနေတ် (Communism) ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democracy) ရ။

== ၁။ တမ်မူလ ဝေါဟာရ (Etymology) ==
ဝေါဟာရ &quot;နာဇြဳ&quot; (Nazi) ဏအ် ဝွံ ဍေံ ကၠုင် နူကဵု မအရေဝ် ဘာသာ ဂျာမန် &quot;Nationalsozialist&quot; (မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ကောန်ဂကူ သဵုရှေယ်လေတ်) မဒှ် ယၟု ဗော် ညးတအ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် မၞိဟ် မဒစဵုဒစး တအ် ကော် ခမၞောန် တုဲ စကာ လဝ် ဝေါဟာရ ဏအ် သွက်ဂွံ ပျုတ် ပမာ ညးတအ် ကီု လေဝ်၊ ဗွဲကြဴ ဍေံ ဒှ် အာ ယၟု မပြာကတ် အလုံ ဂၠးတိ မွဲ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပွမက္တဵုဒှ် သြဇာ (Rise to Power) ==
* '''ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ပထမ:''' ဍုင် ဂျာမနဳ ဒး ဒုင် ကျ လဝ် ပၞာန် တုဲ ဒး ဒုင် ဖျေဟ် လဝ် စည်းကမ်း တင်းကြပ် လောန် နကဵု လိက်ကသုက် ဗာဆိုင်း (Treaty of Versailles) ရ။ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဂျာမနဳ လီုလာ် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဒှ် ဒၟံင် ဒဒိုက် အလုံ မွဲ ဍုင် ရ။
* '''ပွမလုပ်စိုပ် အဝဵု (၁၉၃၃):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၃ ဂှ် ဟေတ်တလာ ကလိဂွံ တာလျိုင် ဓမ္မကထိက အလဵုအသဳ (Chancellor) ရ။ ညး စကာ အဝဵု ဏအ် တုဲ ပလီုပလာ် ထောအ် သၞောတ်ဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ၊ ကၟာတ် လဒဵု ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် တၞဟ် သီုဖအိုတ် တုဲ ဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳ အာဏာသျှင် ဗော် ဓဝ် (One-party totalitarian state) မကော်စ &quot;Third Reich&quot; ရ။
* '''ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ဒပ်ပၞာန်:''' နာဇြဳ တအ် ပလေဝ် ပလေတ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ဒပ် ပၞာန် ဂျာမနဳ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် သွက်ဂွံ ချဲ့ထွင် ကေတ် တိဍာ် (Lebensraum) သွက် ဂကူ ဂျာမနဳ တအ် ရ။

== ၃။ လညာတ် ပတှ်ေ ကေုာံ ဝါဒ အဓိက (Ideology and Beliefs) ==
ဝါဒ နာဇြဳ ဏအ် ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ လညာတ် သ္အေတ် သ္ပာန် ဗွဲမသကာတ်မြဟ်-
# '''ဂကူ အာရဳယာန် မပြဲသၠုင် (Aryan Supremacy):''' ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ဂကူ ဂျာမန် (မၞုံ ကု စၞာံ ဗု ကေုာံ မတ် သာ် ခဍောင်) ဂှ် ဒှ် ဂကူ &quot;အာရဳယာန်&quot; မဒှ် ဂကူ သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။
# '''ပွမဒစဵုဒစး ဂကူ ဂျူး (Anti-Semitism):''' နာဇြဳ တအ် စွံ ဒုဟ် လတူ ဂကူ ဂျူး ဒဒှ်ရ ဂကူ ဂျူး တအ် ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် မပလီုပလာ် ဍုင် ဂျာမနဳ ကေုာံ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ရ။ လညာတ် ဏအ် ဍေံ စိုပ် အာ ကဆံင် မဂစာန် ဂစိုတ် ပဠက် ထောအ် ဂကူ ဂျူး သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ ရ။
# '''က္ဍိုပ်သကိုပ် ဓဝ် (Führerprinzip):''' သဘဴဓရ် မဟီု ဂး &quot;က္ဍိုပ်သကိုပ် (ဟေတ်တလာ) ဂှ် ဒှ် သၞောဝ်&quot; တုဲ ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် အမိန့် ညး ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။

== ၄။ ဟဝ်လဝ်ကောတ် ကေုာံ ဒုဟ်ရာဇဝတ် ပၞာန် (The Holocaust and War Crimes) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၉၊ နာဇြဳ ဂျာမနဳ တအ် ဇက် လုပ် တိုက် ဍုင် ပဝ်လာန် (Poland) တုဲ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန် ဂှ်၊ နာဇြဳ တအ် ကၠောန် သ္ပ လဝ် ဒုဟ် ရာဇဝတ် မကြံင်မ္ၚိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ်-
* '''ဟဝ်လဝ်ကောတ် (The Holocaust):''' နာဇြဳ တအ် ကၠောန် ဗဒှ် လဝ် ရုံ ဗလး ဓါတ်ဂျိ ကေုာံ ဗဒိုပ် တဵု ညှဉ်း (Concentration camps) ဗီုကဵု အောက်ဇဝေတ် (Auschwitz) တုဲ، ညးတအ် ဂစိုတ် ပဠက် လဝ် ဂကူ ဂျူး ပြင် နူ ၆ ပြကောဋိကဋ် (6 million) ရ။ 
* ပါဲနူ ဂကူ ဂျူး မ္ဂး၊ ညးတအ် သီု ဂစိုတ် လဝ် ဂကူ ရဝ်မာနဳ (Romani)၊ မၞိဟ် မၞုံ ကု ဒုက္ခိတ၊ ဂမၠူ ကေုာံ မၞိဟ် မဒစဵုဒစး ပရေင် ဍုင်ကွာန် ညးတအ် သီုဖအိုတ် ပြင် နူ ၅ ပြကောဋိကဋ် ဏီ ရ။

== ၅။ ပွမလီုလာ် ကေုာံ အာဲကၟာဲ ဝင် (Downfall and Legacy) ==
* '''ပွမကျ ပၞာန် (၁၉၄၅):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅၊ ဒပ် မဟာမိတ် (Allied forces) မပ္တံကဵု အမေရိကာန်၊ သဵုဗဳယေတ် ကဵု အင်္ဂလာန် တအ် ဇက် လုပ် သီ ကေတ် ဍုင် ဘာလင် (Berlin) ရ။ ပ္ဍဲ ၃၀ ဨပြဳ ၁၉၄၅ ဂှ် ဟေတ်တလာ ဂစိုတ် သၠး ထောအ် လမျီု ဇကု တုဲ၊ ဗော် နာဇြဳ လေဝ် လီုလာ် အာ ရ။
* '''ရုင် သၞောဝ် နူရမ်ဗတ် (Nuremberg Trials):''' ကြဴနူ ပၞာန် တုဲ၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် နာဇြဳ မသှ်ေ ဂျိုင် ဒၟံင် တအ် ဂှ် ဒး ဒုင် ဖျေဟ် ဒုဟ် သေဝ် ကမၠက် ပ္ဍဲ ရုင် သၞောဝ် ဂၠးတိ ဟိုတ်နူကဵု ဒုဟ် ရာဇဝတ် ပၞာန် ကေုာံ ဒုဟ် ဂစိုတ် ပဠက် ဂကူ ရ။

ခေတ် လၟုဟ် ဏအ် မ္ဂး، ဝါဒ နာဇြဳ ကေုာံ သင်္ချေတ သွာသတိက ညးတအ် ဂှ် ဒှ် သင်္ချေတ ပွမသ္အေတ် သ္ပာန်၊ ပွမပလီုပလာ် ကေုာံ ပွမရိုဟ် ပမာ ဂကူ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ အလုံ မွဲ ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင် ဂျာမနဳ လၟုဟ် ဂှ် ပွမစကာ သင်္ချေတ နာဇြဳ တအ် ဂှ် ဒှ် ဒုဟ် ရာဇဝတ် အတိုင် သၞောဝ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[အာဒေါလ် ဟေတ်တလာ]] (Adolf Hitler)
* [[ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ]] (World War II)
* ဟဝ်လဝ်ကောတ် (The Holocaust)
* ဝါဒ ဖာသေတ် (Fascism)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Evans, Richard J. (2003). ''The Coming of the Third Reich''. Penguin Press. ISBN 978-0-14-303469-8.
* Shirer, William L. (1960). ''The Rise and Fall of the Third Reich''. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-671-62420-0.

{{DEFAULTSORT:နာဇြဳ}}
[[Category:ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂျာမနဳ]]
[[Category:နာဇြဳ ဂျာမနဳ]]
[[Category:ဝင် ဂျာမနဳ]]
[[Category:ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ]]</text>
      <sha1>myf6q3nvmdoyda71amx1dtzw7c8o421</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သဘဴဓရ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10850</id>
    <revision>
      <id>54446</id>
      <timestamp>2026-05-07T12:10:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|လညာတ် ကေုာံ သဘဴဓရ် မဖန်ဗဒှ် သၞောတ်ဝ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ဂကောံမၞိဟ်}} {{Infobox concept | name = သဘဴဓရ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် | native_name = Political Ideology | image = File:Left-Right_Spectrum_EN.svg|250px|သဘဴဓရ်...&quot;</comment>
      <origin>54446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11427" sha1="dnnylg1hyxhx498gn4jhjokwoitzj9b" xml:space="preserve">{{Short description|လညာတ် ကေုာံ သဘဴဓရ် မဖန်ဗဒှ် သၞောတ်ဝ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ဂကောံမၞိဟ်}}
{{Infobox concept
| name = သဘဴဓရ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်
| native_name = Political Ideology
| image = [[File:Left-Right_Spectrum_EN.svg|250px|သဘဴဓရ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် လပါ် ဇွိ ကဵု လပါ် သ္တုံ]]
| caption = ဗီုပြင် မထ္ၜးပျး ကဵု လဒက်ပ္တန် သဘဴဓရ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် နူ လပါ် ဇွိ (Left-wing) ကဵု လပါ် သ္တုံ (Right-wing)
| field = ပရေင် ဍုင်ကွာန် (Politics)
| related_concepts = သၞောတ်ဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ, ဝါဒ, သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်
| key_elements = လညာတ် ဂကောံမၞိဟ်, အဝဵု အုပ်ဓုပ်, ပရေင် ပိုန်ဒြပ်, ပရေင် သၠးပွး
| prominent_types = လေပ်ဘရယ် (Liberalism), သဵုရှေယ်လေတ် (Socialism), ကွန်သဳဗေးတေတ် (Conservatism), ဖာသေတ် (Fascism)
}}

'''သဘဴဓရ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်''' ({{lang-en|Political Ideology}}) ဝွံ ဍေံဒှ် လဒက်ပ္တန် လညာတ်၊ သဘဴဓရ်، လိက်ပတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် မချပ် စွံ လဝ် သွက်ဂွံ ပသောင် ကလး ဒဒှ်ရ ဂကောံမၞိဟ် မွဲ ဗီုလဵု ဍေံ သ္ဒး တန်တဴ ကေုာံ ဗီုလဵု သ္ဒး ဖန်ဗဒှ် အာ သၞောတ်ဝ် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ရ။ 

ဝါဒ ဟွံသေင်မ္ဂး သဘဴဓရ် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် (Political parties)၊ ဂကောံ ချဳဒရာင် ပရေင် ဍုင်ကွာန် (Social movements) ကေုာံ အလဵုအသဳ တအ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ကိုန်စဳမာန် မအုပ်ဓုပ် ဍုင် ရ။ သဘဴဓရ် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဝွံ ဍေံ ကဵု သွဟ် သွက် ပြသၞာ အဓိက ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု- &quot;ညးလဵု မသ္ဒး ကလိဂွံ အဝဵု ရော?&quot;၊ &quot;အဝဵု ဍုင် ဗီုလဵု သ္ဒး စကာ ရော?&quot; ကေုာံ &quot;ဗီုလဵု သ္ဂောအ် ဖန်ဗဒှ် ညဳသၟဟ် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရော?&quot; ရ။

== ၁။ သဘဴဓရ် အဓိကဂမၠိုင် (Main Types of Political Ideologies) ==
သဘဴဓရ် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဝွံ ညးတအ် ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ အတိုင် လညာတ် ဝါဒ အဓိက ဍေံ တအ် နာနာ သာ် ရ-

# '''ဝါဒ လေပ်ဘရယ် (Liberalism):''' ဒှ် သဘဴဓရ် မစွံ ၚုဟ်မး အဓိက လတူ အခေါင်အရာ ကေုာံ ပရေင် သၠးပွး ပူဂိုလ် (Individual liberty) ရ။ ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ၊ တန်တဴ ညဳသၟဟ် ပ္ဍဲ ဂတ သၞောဝ် ဥပဒေ (Rule of law) ကေုာံ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး (Free market) ရ။
# '''ဝါဒ ကွန်သဳဗေးတေတ် / မင်မဲ အခိုက်ကၞာ (Conservatism):''' ဒှ် သဘဴဓရ် မစွံ ၚုဟ်မး လတူ ပွမမင်မဲ အခိုက်ကၞာ တြေံ (Tradition)၊ သာသနာ، ကေုာံ စည်းကမ်း တန်တဴ (Order) ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ ညးတအ် ဟွံဒးစိုတ် ပွမပြံင်လှာဲ ပြဟ်ပြဟ် (Rapid change) တုဲ ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် လတူ လဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ် မတန်ကြံင် ဒၟံင် ရ။
# '''ဝါဒ သဵုရှေယ်လေတ် (Socialism):''' ဒှ် သဘဴဓရ် မစွံ အာရီု လတူ ပရေင် တုပ်သၟဟ် (Equality) ကေုာံ ပွမပိုင်ပြဳ မွဲစွံ (Collective ownership) သွက် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် ရ။ ညးတအ် မိက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် လဟီု အကြာ ကဆံင် မၞိဟ် သၠုင် ကဵု သၟဝ် ရ။
# '''ဝါဒ ကောမ်မျူနေတ် (Communism):''' ဒှ် သဘဴဓရ် မကြံင်မ္ၚိုဟ် နူ သဵုရှေယ်လေတ် တုဲ၊ ညးတအ် မိက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဂကောံမၞိဟ် မဟွံမွဲ ကု ကဆံင် ပူဂိုလ် (Classless society) ကေုာံ သြန် ဒြပ် ပိုင်ပြဳ ပူဂိုလ် မဟွံမွဲ ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။
# '''ဝါဒ ဖာသေတ် (Fascism):''' ဒှ် သဘဴဓရ် မစွံ ၚုဟ်မး အဓိက လတူ အာဏာသျှင် တိုတ်တိုတ် (Dictatorship)၊ ဂကူ သၠုင် အိုတ် ကေုာံ ပရေင် ပၞာန် ရ။ ဍေံ ပလီုပလာ် ထောအ် အခေါင်အရာ ပူဂိုလ် ဍိုက်က်ပေင်င် တုဲ က္ဍိုပ်သကိုပ် မွဲ ဓဝ် ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် ရ (ဥပမာ - [[နာဇြဳ]] ဂျာမနဳ ကေုာံ အဳတလဳ ခေတ် ဒုတိယ ပၞာန် ဂၠးတိ)။

== ၂။ လညာတ် လပါ် ဇွိ ကဵု လပါ် သ္တုံ (Left-Right Political Spectrum) ==
သွက်ဂွံ ပါ်ပဲါ သဘဴဓရ် ပရေင် ဍုင်ကွာန် လောဲသွာ ဂှ်၊ တၠပညာ တအ် စကာ သၞောတ်ဝ် လပါ် &quot;ဇွိ&quot; (Left-wing) ကေုာံ လပါ် &quot;သ္တုံ&quot; (Right-wing) ရ။ ဝေါဟာရ ဏအ် စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု အခိင် ပၠန်ဂတး ပြင်သေတ် (French Revolution) တေအ် ရ။

* '''လပါ် ဇွိ (Left-wing):''' မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗော် မစွံ လညာတ် လပါ် ဇွိ တအ် ဂှ် ညးတအ် စွံ ၚုဟ်မး လတူ ပရေင် တုပ်သၟဟ် (Equality)၊ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် (Progress)၊ အခေါင်အရာ ကောန်ကမၠောန် ကေုာံ ပွမပြံင်လှာဲ သၞောတ်ဝ် တြေံ ညံင် ဂွံ ခိုဟ် တိုန် ရ။ (ဥပမာ - သဵုရှေယ်လေတ်၊ ကောမ်မျူနေတ်)။
* '''လပါ် သ္တုံ (Right-wing):''' မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗော် မစွံ လညာတ် လပါ် သ္တုံ တအ် ဂှ် ညးတအ် စွံ ၚုဟ်မး လတူ ပွမမင်မဲ အခိုက်ကၞာ တြေံ (Tradition)၊ စည်းကမ်း၊ အခေါင် ပိုင်ပြဳ ဒြပ် ပူဂိုလ် ကေုာံ ဍုင် ကောန်ဂကူ (Nationalism) ရ။ (ဥပမာ - ကွန်သဳဗေးတေတ်၊ ဝါဒ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး)။
* '''လဒေါဝ် (Centrist):''' မၞိဟ် မစွံ လညာတ် လဒေါဝ် တအ် ဂှ် ညးတအ် ပံင်နှဴ ကေတ် လညာတ် ခိုဟ်ဟ် နူကဵု သီု ၜါ လပါ် တုဲ ဟွံအာ လပါ် သ္အေတ် သ္ပာန် မွဲမွဲ လပါ် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။

== ၃။ ကိစ္စဇၞော် ကေုာံ သြဇာ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် (Importance and Influence) ==
သဘဴဓရ် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် ဆ လိက် ကေုာံ လညာတ် သၟး ပုဟ်။ ဍေံ ဒှ် အရာ မဖန်ဗဒှ် ကဵု ဝင် ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ အလုံ မွဲ ရ။
* ဍေံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ပရေင် ပၠန်ဂတး (Revolutions) ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ပၠန်ဂတး အမေရိကာန် ကဵု ပၠန်ဂတး ရုရှာ ရ။
* ဍေံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ပွမဖျေဟ် ဥပဒေ (Lawmaking)၊ ပွမကောက် အခွန် (Taxation) ကေုာံ ပရေင် ပညာ (Education system) ပ္ဍဲ ဍုင် မွဲမွဲ ရ။
* ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဏအ်၊ သဘဴဓရ် ပရေင် ဍုင်ကွာန် တအ် ပြးဇး ဒၟံင် လောဲလောဲ သွာသွာ နကဵု လပှ်ကျာ (Internet) ကေုာံ မဳဒဳယာ ဂမၠိုင် တုဲ ဍေံ လွှမ်းမိုး လတူ အခေါင်အရာ ကေုာံ ပရေင် ချပ် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* ပရေင် ဍုင်ကွာန် (Politics)
* ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democracy)
* [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology)
* [[ယေန်သၞာင်ဗေဒ]] (Cultural studies)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Heywood, Andrew (2017). ''Political Ideologies: An Introduction'' (6th ed.). Palgrave Macmillan. ISBN 978-1-137-60601-3.
* Freeden, Michael (2003). ''Ideology: A Very Short Introduction''. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-280281-1.

{{DEFAULTSORT:သဘဴဓရ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်}}
[[Category:ပရေင် ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:ဒဿနိကဗေဒ]]
[[Category:ဝါဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>dnnylg1hyxhx498gn4jhjokwoitzj9b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင် ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10851</id>
    <revision>
      <id>54447</id>
      <timestamp>2026-05-07T12:13:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဟွံမွဲ ကု ပွမလုပ်ထိင်ဒဝ် နူ အလဵုအသဳ}} {{Infobox concept | name = ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး | native_name = Free Market Economy | image = File:Supply-and-demand.svg|250px|ဗီုပြင် သဘဴဓရ် ပရေင်ရ...&quot;</comment>
      <origin>54447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10920" sha1="ntwrftudmu01ogwjfcdi1bdn2pc11y6" xml:space="preserve">{{Short description|သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဟွံမွဲ ကု ပွမလုပ်ထိင်ဒဝ် နူ အလဵုအသဳ}}
{{Infobox concept
| name = ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး
| native_name = Free Market Economy
| image = [[File:Supply-and-demand.svg|250px|ဗီုပြင် သဘဴဓရ် ပရေင်ရာန်သွံ ကေုာံ ပရေင်ပတိတ် (Supply and Demand)]]
| caption = ဗီုပြင် မထ္ၜးပျး ကဵု သဘဴဓရ် အာတ်မိက် (Demand) ကေုာံ ကဵုကေတ် (Supply) မဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး
| field = ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics)
| related_concepts = ဝါဒ သြန်ရတ် (Capitalism), ဝါဒ လေပ်ဘရယ် (Liberalism)
| key_elements = အခေါင်ပိုင်ပြဳ ပူဂိုလ်, ပရေင် ပြိုင်ပကာန်, ပရေင် အာတ်မိက် ကဵု ကဵုကေတ်, ပွမလုပ်ထိင်ဒဝ် အောန်
| prominent_figures = အာဒမ် သမေတ် (Adam Smith), Friedrich Hayek, Milton Friedman
}}

'''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး''' ({{lang-en|Free Market Economy}} ဟွံသေင်မ္ဂး Free Enterprise) ဝွံ ဍေံဒှ် သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မွဲ မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လဝ် ၚုဟ်မး ကပေါတ် ကေုာံ သြန် ကမၠောန် အတိုင် သဘဴဓရ် &quot;ပရေင် ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင် အာတ်မိက်&quot; (Laws of Supply and Demand) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် ဏအ် မ္ဂး، ပွမရာန် သွံ ကေုာံ ပွမပြိုင်ပကာန် အကြာ ညးရာန် ကဵု ညးသွံ တအ် ဂှ် ဍေံ တန်တဴ ဒၟံင် ဗွဲမသၠးပွး တုဲ ဍေံ ဟွံမွဲ ကု ပွမလုပ် ထိင်ဒဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမကၟာတ် လဒဵု နူကဵု အလဵုအသဳ (Government intervention) ရ။

ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် &quot;ဝါဒ သြန်ရတ်&quot; (Capitalism) မဒှ် သၞောတ်ဝ် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် မစကာ ဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ ခေတ် လၟုဟ် ဏအ် ရ။

== ၁။ သဘဴဓရ် အဓိကဂမၠိုင် (Core Principles) ==
သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ သဘဴဓရ် အဓိက ၄ သာ်-
# '''အခေါင်ပိုင်ပြဳ ပူဂိုလ် (Private Property):''' ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကမ္မဏဳ တအ် နွံ အခေါင် ပိုင်ပြဳ ဒြပ် ရတ်، တိဍာ် ကေုာံ ကမၠောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလဵု ဇကု တုဲ၊ ညးတအ် နွံ အခေါင် စကာ ဍေံ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဖဵု ပရဲ (Profit) ရ။
# '''ပရေင် အာတ်မိက် ကဵု ကဵုကေတ် (Supply and Demand):''' ၚုဟ်မး ကပေါတ် မွဲမွဲ ဂှ် အလဵုအသဳ ဟွံသေင် ညး ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ်။ ယဝ်ရ မၞိဟ် အာတ်မိက် (Demand) ဂၠိုင် တုဲ ကပေါတ် ကဵုကေတ် (Supply) အောန် မ္ဂး ၚုဟ်မး သၠုင် တိုန် ရ။ ယဝ်ရ ကပေါတ် ဂၠိုင် တုဲ မၞိဟ် နွံ ပၟိက် အောန် မ္ဂး ၚုဟ်မး စှ်ေ အာ လေဝ် ဍေံ ဒှ် သဘာဝ ရ။
# '''ပရေင် ပြိုင်ပကာန် (Free Competition):''' ကမ္မဏဳ မွဲ ကဵု မွဲ နွံ အခေါင် ပြိုင်ပကာန် ညးသကအ် ဗွဲမသၠးပွး ရ။ ပရေင် ပြိုင်ပကာန် ဏအ် ဍေံ ဖန် ညံင် ကပေါတ် တအ် ဂွံ ခိုဟ် တိုန် ကေုာံ ၚုဟ်မး ဂွံ စှ်ေ အာ သွက် ညးရာန် တအ် ရ။
# '''အလဵုအသဳ လုပ်ဖန်အောန် (Laissez-Faire / Limited Government):''' အလဵုအသဳ ဂှ် ညးတအ် နွံ တာလျိုင် ဆ သွက်ဂွံ မင်မဲ စဵုဒၞာ သၞောဝ် ဥပဒေ ကေုာံ အခေါင် ပိုင်ပြဳ သၟး ရ။ ညးတအ် ဟွံလုပ် ပလီု ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံဖျေဟ် စည်းကမ်း တင်းကြပ် လတူ ပရေင် သွံ ရာန် (Free trade) ပုဟ်။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တၠပညာ (History and Key Figures) ==
လညာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး ဏအ် ဝွံ ဍေံ စ ပြာကတ် ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ရာစုသၞာံ ၁၈-
* '''အာဒမ် သမေတ် (Adam Smith):''' တၠပညာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂကူ သကတ် (Scottish) မၞုံ ယၟု အာဒမ် သမေတ် ဂှ် ညး ချူ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် လညာတ် ဏအ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ပြကိုဟ် ညး မၞုံ ယၟု &quot;သြန်ရတ် ဍုင်ဂမၠိုင်&quot; (The Wealth of Nations) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၆ ရ။
* '''တဲ မဟွံညာတ်ကေတ် (The Invisible Hand):''' အာဒမ် သမေတ် ဟီု ဓမံက် လဝ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂၠာဲ ဖဵု ပရဲ သွက် အလဵု ဇကု မ္ဂး၊ ဍေံ တုပ် ညံင်ရဴ နွံ &quot;တဲ မဟွံညာတ်ကေတ်&quot; မွဲ ဓရိုဟ် ပတိုန် ဒၟံင် ညံင် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဂကောံမၞိဟ် အလုံ မွဲ ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် အလဵုအလျောက် ကီု ရ။

== ၃။ တင်ဖဵု ကေုာံ အရာမခိုဟ် (Advantages) ==
* '''ပရေင် ဇၞော်မောဝ် (Innovation):''' ဟိုတ်နူ မိက်ဂွံ ဇၞး ပရေင် ပြိုင်ပကာန် ကေုာံ မိက်ဂွံ ကလိဂွံ သြန် ပရဲ တုဲ၊ ကမ္မဏဳ တအ် ဂစာန် ဖန်ဗဒှ် နဲကဲ တၟိတၟိ ကေုာံ ကပေါတ် တၟိတၟိ လၟိုန် အခိင် ရ။
* '''အခေါင် ရုဲစှ် (Freedom of Choice):''' ညးရာန် တအ် နွံ အခေါင် ရုဲစှ် ရာန် ကပေါတ် နာနာ သာ် နူကဵု ကမ္မဏဳ နာနာ မာန် ရ။
* '''ကမၠောန် ပြဟ် (Efficiency):''' သၞောတ်ဝ် ဏအ် ဍေံ ဖန် ညံင် ဂွံ စကာ သြန် ရတ် ကေုာံ ဒြဟတ် မၞိဟ် နကဵု နဲကဲ မကဵု ဖဵု အိုတ် ရ။

== ၄။ ပြသၞာ ကေုာံ အရာမဟွံခိုဟ် (Disadvantages and Market Failures) ==
ၜိုန်ရ နွံ ကု တင်ဖဵု ခိုဟ် ကီု လေဝ်၊ သၞောတ်ဝ် သၠးပွး ဏအ် ဍေံ လေပ် ပတိတ် ကဵု ပြသၞာ (Market failures) မာန် ရ-
* '''ပွမပိုင်ပြဳ မွဲဓဝ် (Monopolies):''' ယဝ်ရ ကမ္မဏဳ ဇၞော် မွဲ သီ ကေတ် ဒြဟတ် သွံ ရာန် အလုံ မွဲ တုဲ ဟွံမွဲ ကု ပြိုင်ပကာန် မ္ဂး၊ ညးတအ် မာန် သၠုင် ပတိုန် ၚုဟ်မး အတိုင် ပၟိက် စိုတ် ညးတအ် ရ။
* '''ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် (Inequality):''' သၞောတ်ဝ် ဏအ် ဍေံ လေပ် ဖန် ညံင် မၞိဟ် သိုက် တအ် ဂွံ သိုက် တိုန်၊ တုဲ မၞိဟ် ဒိုက် တအ် ဂွံ ဒိုက် စှ်ေ အာ မာန် ရ။
* '''ဖဵု ပရေံ လတူ သဘာဝ (Externalities):''' ဟိုတ်နူ ဂစာန် ဂၠာဲ ဖဵု ပရဲ သၟး တုဲ، ကမ္မဏဳ လ္ၚဵု တအ် လေပ် ပလီုပလာ် ပွဳပွူ သဘာဝ (ဥပမာ - ပွမပတိတ် ယက် ညိစ်ကြိက်) မာန် ရ။ ဟိုတ် ဂှ် တုဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဍာံဍာံ မ္ဂး ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဒး စကာ &quot;သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပံင်နှဴ&quot; (Mixed economy) မၞုံ ကု ပွမထိင်ဒဝ် နူ အလဵုအသဳ ညိည သၟး ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* ဝါဒ သြန်ရတ် (Capitalism)
* ပရေင် ပိုန်ဒြပ် (Economics)
* အာဒမ် သမေတ် (Adam Smith)
* ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ပံင်နှဴ (Mixed economy)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Smith, Adam (1776). ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations''. W. Strahan and T. Cadell.
* Friedman, Milton (1962). ''Capitalism and Freedom''. University of Chicago Press.

{{DEFAULTSORT:ပရေင် ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး}}
[[Category:ပရေင် ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ဝါဒ သြန်ရတ်]]</text>
      <sha1>ntwrftudmu01ogwjfcdi1bdn2pc11y6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54448</id>
      <parentid>54447</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T12:15:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10924" sha1="1ttdn4ww3z8u1pmwrpqppwwb55s7d3n" xml:space="preserve">{{Short description|သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဟွံမွဲ ကု ပွမလုပ်ထိင်ဒဝ် နူ အလဵုအသဳ}}
{{Infobox concept
| name = ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး
| native_name = Free Market Economy
| image = [[File:Supply-and-demand.svg|250px|ဗီုပြင် သဘဴဓရ် ပရေင်ရာန်သွံ ကေုာံ ပရေင်ပတိတ် (Supply and Demand)]]
| caption = ဗီုပြင် မထ္ၜးပျး ကဵု သဘဴဓရ် အာတ်မိက် (Demand) ကေုာံ ကဵုကေတ် (Supply) မဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး
| field = ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics)
| related_concepts = ဝါဒ သြန်ရတ် (Capitalism), ဝါဒ လေပ်ဘရယ် (Liberalism)
| key_elements = အခေါင်ပိုင်ပြဳ ပူဂိုလ်, ပရေင် ပြိုင်ပကာန်, ပရေင် အာတ်မိက် ကဵု ကဵုကေတ်, ပွမလုပ်ထိင်ဒဝ် အောန်
| prominent_figures = အာဒမ် သမေတ် (Adam Smith), Friedrich Hayek, Milton Friedman
}}

'''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး''' ({{lang-en|Free Market Economy}} ဟွံသေင်မ္ဂး Free Enterprise) ဝွံ ဍေံဒှ် သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မွဲ မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လဝ် ၚုဟ်မး ကပေါတ် ကေုာံ သြန် ကမၠောန် အတိုင် [[သဘဴဓရ် &quot;ပရေင် ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင် အာတ်မိက်&quot;]] (Laws of Supply and Demand) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် ဏအ် မ္ဂး، ပွမရာန် သွံ ကေုာံ ပွမပြိုင်ပကာန် အကြာ ညးရာန် ကဵု ညးသွံ တအ် ဂှ် ဍေံ တန်တဴ ဒၟံင် ဗွဲမသၠးပွး တုဲ ဍေံ ဟွံမွဲ ကု ပွမလုပ် ထိင်ဒဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမကၟာတ် လဒဵု နူကဵု အလဵုအသဳ (Government intervention) ရ။

ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် &quot;ဝါဒ သြန်ရတ်&quot; (Capitalism) မဒှ် သၞောတ်ဝ် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် မစကာ ဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ ခေတ် လၟုဟ် ဏအ် ရ။

== ၁။ သဘဴဓရ် အဓိကဂမၠိုင် (Core Principles) ==
သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ သဘဴဓရ် အဓိက ၄ သာ်-
# '''အခေါင်ပိုင်ပြဳ ပူဂိုလ် (Private Property):''' ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကမ္မဏဳ တအ် နွံ အခေါင် ပိုင်ပြဳ ဒြပ် ရတ်، တိဍာ် ကေုာံ ကမၠောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလဵု ဇကု တုဲ၊ ညးတအ် နွံ အခေါင် စကာ ဍေံ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဖဵု ပရဲ (Profit) ရ။
# '''ပရေင် အာတ်မိက် ကဵု ကဵုကေတ် (Supply and Demand):''' ၚုဟ်မး ကပေါတ် မွဲမွဲ ဂှ် အလဵုအသဳ ဟွံသေင် ညး ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ်။ ယဝ်ရ မၞိဟ် အာတ်မိက် (Demand) ဂၠိုင် တုဲ ကပေါတ် ကဵုကေတ် (Supply) အောန် မ္ဂး ၚုဟ်မး သၠုင် တိုန် ရ။ ယဝ်ရ ကပေါတ် ဂၠိုင် တုဲ မၞိဟ် နွံ ပၟိက် အောန် မ္ဂး ၚုဟ်မး စှ်ေ အာ လေဝ် ဍေံ ဒှ် သဘာဝ ရ။
# '''ပရေင် ပြိုင်ပကာန် (Free Competition):''' ကမ္မဏဳ မွဲ ကဵု မွဲ နွံ အခေါင် ပြိုင်ပကာန် ညးသကအ် ဗွဲမသၠးပွး ရ။ ပရေင် ပြိုင်ပကာန် ဏအ် ဍေံ ဖန် ညံင် ကပေါတ် တအ် ဂွံ ခိုဟ် တိုန် ကေုာံ ၚုဟ်မး ဂွံ စှ်ေ အာ သွက် ညးရာန် တအ် ရ။
# '''အလဵုအသဳ လုပ်ဖန်အောန် (Laissez-Faire / Limited Government):''' အလဵုအသဳ ဂှ် ညးတအ် နွံ တာလျိုင် ဆ သွက်ဂွံ မင်မဲ စဵုဒၞာ သၞောဝ် ဥပဒေ ကေုာံ အခေါင် ပိုင်ပြဳ သၟး ရ။ ညးတအ် ဟွံလုပ် ပလီု ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံဖျေဟ် စည်းကမ်း တင်းကြပ် လတူ ပရေင် သွံ ရာန် (Free trade) ပုဟ်။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တၠပညာ (History and Key Figures) ==
လညာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး ဏအ် ဝွံ ဍေံ စ ပြာကတ် ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ရာစုသၞာံ ၁၈-
* '''အာဒမ် သမေတ် (Adam Smith):''' တၠပညာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂကူ သကတ် (Scottish) မၞုံ ယၟု အာဒမ် သမေတ် ဂှ် ညး ချူ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် လညာတ် ဏအ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ပြကိုဟ် ညး မၞုံ ယၟု &quot;သြန်ရတ် ဍုင်ဂမၠိုင်&quot; (The Wealth of Nations) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၆ ရ။
* '''တဲ မဟွံညာတ်ကေတ် (The Invisible Hand):''' အာဒမ် သမေတ် ဟီု ဓမံက် လဝ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂၠာဲ ဖဵု ပရဲ သွက် အလဵု ဇကု မ္ဂး၊ ဍေံ တုပ် ညံင်ရဴ နွံ &quot;တဲ မဟွံညာတ်ကေတ်&quot; မွဲ ဓရိုဟ် ပတိုန် ဒၟံင် ညံင် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဂကောံမၞိဟ် အလုံ မွဲ ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် အလဵုအလျောက် ကီု ရ။

== ၃။ တင်ဖဵု ကေုာံ အရာမခိုဟ် (Advantages) ==
* '''ပရေင် ဇၞော်မောဝ် (Innovation):''' ဟိုတ်နူ မိက်ဂွံ ဇၞး ပရေင် ပြိုင်ပကာန် ကေုာံ မိက်ဂွံ ကလိဂွံ သြန် ပရဲ တုဲ၊ ကမ္မဏဳ တအ် ဂစာန် ဖန်ဗဒှ် နဲကဲ တၟိတၟိ ကေုာံ ကပေါတ် တၟိတၟိ လၟိုန် အခိင် ရ။
* '''အခေါင် ရုဲစှ် (Freedom of Choice):''' ညးရာန် တအ် နွံ အခေါင် ရုဲစှ် ရာန် ကပေါတ် နာနာ သာ် နူကဵု ကမ္မဏဳ နာနာ မာန် ရ။
* '''ကမၠောန် ပြဟ် (Efficiency):''' သၞောတ်ဝ် ဏအ် ဍေံ ဖန် ညံင် ဂွံ စကာ သြန် ရတ် ကေုာံ ဒြဟတ် မၞိဟ် နကဵု နဲကဲ မကဵု ဖဵု အိုတ် ရ။

== ၄။ ပြသၞာ ကေုာံ အရာမဟွံခိုဟ် (Disadvantages and Market Failures) ==
ၜိုန်ရ နွံ ကု တင်ဖဵု ခိုဟ် ကီု လေဝ်၊ သၞောတ်ဝ် သၠးပွး ဏအ် ဍေံ လေပ် ပတိတ် ကဵု ပြသၞာ (Market failures) မာန် ရ-
* '''ပွမပိုင်ပြဳ မွဲဓဝ် (Monopolies):''' ယဝ်ရ ကမ္မဏဳ ဇၞော် မွဲ သီ ကေတ် ဒြဟတ် သွံ ရာန် အလုံ မွဲ တုဲ ဟွံမွဲ ကု ပြိုင်ပကာန် မ္ဂး၊ ညးတအ် မာန် သၠုင် ပတိုန် ၚုဟ်မး အတိုင် ပၟိက် စိုတ် ညးတအ် ရ။
* '''ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် (Inequality):''' သၞောတ်ဝ် ဏအ် ဍေံ လေပ် ဖန် ညံင် မၞိဟ် သိုက် တအ် ဂွံ သိုက် တိုန်၊ တုဲ မၞိဟ် ဒိုက် တအ် ဂွံ ဒိုက် စှ်ေ အာ မာန် ရ။
* '''ဖဵု ပရေံ လတူ သဘာဝ (Externalities):''' ဟိုတ်နူ ဂစာန် ဂၠာဲ ဖဵု ပရဲ သၟး တုဲ، ကမ္မဏဳ လ္ၚဵု တအ် လေပ် ပလီုပလာ် ပွဳပွူ သဘာဝ (ဥပမာ - ပွမပတိတ် ယက် ညိစ်ကြိက်) မာန် ရ။ ဟိုတ် ဂှ် တုဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဍာံဍာံ မ္ဂး ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဒး စကာ &quot;သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပံင်နှဴ&quot; (Mixed economy) မၞုံ ကု ပွမထိင်ဒဝ် နူ အလဵုအသဳ ညိည သၟး ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* ဝါဒ သြန်ရတ် (Capitalism)
* ပရေင် ပိုန်ဒြပ် (Economics)
* အာဒမ် သမေတ် (Adam Smith)
* ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ပံင်နှဴ (Mixed economy)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Smith, Adam (1776). ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations''. W. Strahan and T. Cadell.
* Friedman, Milton (1962). ''Capitalism and Freedom''. University of Chicago Press.

{{DEFAULTSORT:ပရေင် ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး}}
[[Category:ပရေင် ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ဝါဒ သြန်ရတ်]]</text>
      <sha1>1ttdn4ww3z8u1pmwrpqppwwb55s7d3n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10852</id>
    <revision>
      <id>54449</id>
      <timestamp>2026-05-07T12:16:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|သဘဴဓရ် သဇိုင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ၚုဟ်မး ကပေါတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် သွံရာန် သၠးပွး}} {{Infobox concept | name = သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက် |...&quot;</comment>
      <origin>54449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9235" sha1="apd4wwqkdnruxblvmxffia0idcw57ea" xml:space="preserve">{{Short description|သဘဴဓရ် သဇိုင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ၚုဟ်မး ကပေါတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် သွံရာန် သၠးပွး}}
{{Infobox concept
| name = သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်
| native_name = Laws of Supply and Demand
| image = [[File:Supply-and-demand.svg|250px|ဗီုပြင် မျဉ်းကွေး Supply ကဵု Demand]]
| caption = ဗီုပြင် ဂရပ် (Graph) မထ္ၜးပျး ကဵု မျဉ်းကွေး ပရေင် ကဵုကေတ် (Supply curve) ကေုာံ ပရေင် အာတ်မိက် (Demand curve) မဆဵု ဂဗ ညးသကအ် ပ္ဍဲကဵု တင် လဒေါဝ်
| field = မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Microeconomics)
| related_concepts = [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး]] (Free market economy), ၚုဟ်မး (Price)
| key_elements = ကပေါတ် မနွံ (Supply), ပၟိက် ညးရာန် (Demand), ၚုဟ်မး လဒေါဝ် (Equilibrium price)
}}

'''သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်''' ({{lang-en|Laws of Supply and Demand}}) ဝွံ ဍေံဒှ် သဘဴဓရ် သဇိုင် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ကတ်လ္ၚတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Microeconomics) ရ။ ဍေံ သောင် ကလး ကဵု ဗီုလဵု ၚုဟ်မး ကပေါတ် (Prices) ဟွံသေင်မ္ဂး ၚုဟ်မး ကမၠောန် မွဲမွဲ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ကေုာံ ပြံင်လှာဲ အာ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး]] ရ။ 

သဘဴဓရ် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ &quot;ညး မပတိတ် ကပေါတ်/ညးသွံ&quot; (Producers/Suppliers) ကေုာံ &quot;ညး မရာန် ကပေါတ်&quot; (Consumers/Buyers) တအ် ရ။ ကာလ ပရေင် ကဵုကေတ် (Supply) ကေုာံ ပရေင် အာတ်မိက် (Demand) ဍေံ စိုပ် အာ ကဆံင် မတုပ်သၟဟ် ညးသကအ် မ္ဂး، ၚုဟ်မး ကပေါတ် ဂှ် ဍေံ တန်ကြံင် အာ တုဲ ညးတအ် ကော်စ &quot;ၚုဟ်မး လဒေါဝ် ညဳသၟဟ်&quot; (Equilibrium price) ရ။

== ၁။ ပရေင် အာတ်မိက် (The Law of Demand) ==
'''ပရေင် အာတ်မိက် (Demand)''' မဟီု ဂှ် ဍေံ ဒှ် လၟိဟ် ကပေါတ် မွဲမွဲ မၞိဟ် ရာန် တအ် &quot;မိက်ဂွံ ရာန်&quot; ကေုာံ &quot;မာန် ရာန်&quot; ပ္ဍဲကဵု ၚုဟ်မး မသကုတ် လဝ် ရ။ 
* '''သဘဴဓရ်:''' ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ကပေါတ် မွဲမွဲ ဍေံ သၠုင် တိုန် မ္ဂး (အရာ တၞဟ် တအ် တုပ် ဒၟံင်)၊ ပၟိက် စိုတ် ညးရာန် တအ် (Demand) ဂှ် ဍေံ အောန် စှ်ေ အာ ရ။ ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ဍေံ စှ်ေ အာ တန်တန် မ္ဂး၊ ပၟိက် ညးရာန် တအ် ဍေံ ဂၠိုင် တိုန် ရောင်။
* '''ဥပမာ:''' ယဝ်ရ ၚုဟ် သတ် လိမ္မော် မွဲ ကဳလဝ် ၅၀၀၀ ဒကေဝ် မ္ဂး မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ရာန် ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ၚုဟ် ဍေံ တိုန် အာ ၁၅,၀၀၀ ဒကေဝ် မ္ဂး၊ မၞိဟ် ရာန် အောန် စှ်ေ အာ ရ။

== ၂။ ပရေင် ကဵုကေတ် (The Law of Supply) ==
'''ပရေင် ကဵုကေတ် (Supply)''' မဟီု ဂှ် ဍေံ ဒှ် လၟိဟ် ကပေါတ် မွဲမွဲ မၞိဟ် ပတိတ် တအ် (ကမ္မဏဳ ဟွံသေင်မ္ဂး သၟာ ဗ္ၚ တအ်) မာန် &quot;ပတိတ် ကဵု ကေုာံ သွံ&quot; ပ္ဍဲကဵု ၚုဟ်မး မသကုတ် လဝ် ရ။
* '''သဘဴဓရ်:''' ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ကပေါတ် မွဲမွဲ ဍေံ သၠုင် တိုန် မ္ဂး၊ ညး မပတိတ် တအ် မိက်ဂွံ သွံ ဂၠိုင် တိုန် ရ (ဟိုတ်နူ ညးတအ် ဂွံ ပရဲ ဂၠိုင်)။ ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ဍေံ စှ်ေ အာ မ္ဂး၊ ညး မပတိတ် တအ် ဍေံ သွံ အောန် စှ်ေ ရ။
* '''ဥပမာ:''' ယဝ်ရ ၚုဟ် သတ် လိမ္မော် တိုန် အာ ၁၅,၀၀၀ ဒကေဝ် မ္ဂး၊ သၟာ ဗ္ၚ တအ် မိက်ဂွံ တဵုလွဳ ကေုာံ သွံ သတ် လိမ္မော် ဂၠိုင် တိုန် ရ။

== ၃။ ၚုဟ်မး လဒေါဝ် ညဳသၟဟ် (Market Equilibrium) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင် သွံ ရာန် ဍာံဍာံ မ္ဂး، မျဉ်းကွေး ပရေင် ကဵုကေတ် ကဵု မျဉ်းကွေး ပရေင် အာတ်မိက် တအ် ဏအ် ဍေံ ဇီု ကပိုက် ညးသကအ် လၟိုန် ရ။ ကာလ လၟိဟ် ကပေါတ် မပတိတ် (Supply) ကဵု လၟိဟ် ကပေါတ် မၞိဟ် မိက်ဂွံ ရာန် (Demand) ဂှ် ဍေံ တုပ်သၟဟ် အာ ညးသကအ် မ္ဂး، ဍေံ စိုပ် အာ တင် လဒေါဝ် ညဳသၟဟ် ရ (Equilibrium)။ 
* ပ္ဍဲ တင် ဏအ် မ္ဂး ၚုဟ်မး ကပေါတ် ဂှ် ဍေံ တန်ကြံင် တုဲ ညးရာန် ကဵု ညးသွံ သီု ၜါ လပါ် တုပ် စိုတ် ညးသကအ် ရ။

== ၄။ ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် ကဵုကေတ် ကဵု အာတ်မိက် (Factors that Shift Supply and Demand) ==
ၚုဟ်မး ဟွံသေင် အရာ မဖန် ညံင် Supply ကဵု Demand ဂွံ ပြံင်လှာဲ မွဲ ဓဝ် ပုဟ်။ နွံ ဟိုတ် တၞဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ဖန် ညံင် ဍေံ ဂွံ ပြံင်လှာဲ-
* '''ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် အာတ်မိက် (Demand shifts):''' ပရေင် လီုလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇၞော်မောဝ် သြန် လုပ် ညးဍုင်ကွာန်၊ ပရေင် ပြံင်လှာဲ အခိုက်အလိုက် ဒးစိုတ် (Trends)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ၚုဟ်မး ကပေါတ် တၞဟ် မတုပ် ညးသကအ် ပြံင်လှာဲ အာ။
* '''ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် ကဵုကေတ် (Supply shifts):''' ၚုဟ်မး ကပေါတ် သဇိုင် (Raw materials) သၠုင် တိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး စှ်ေ အာ၊ နဲပညာ တၟိ က္တဵုဒှ် ကၠုင် မဖန် ညံင် ကၠောန် ကပေါတ် ဂွံ ပြဟ် တိုန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ရာသဳဥတု ပရေံ တုဲ တဵုလွဳ ဟွံခိုဟ်။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး]] (Free market economy)
* မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Microeconomics)
* ဝါဒ သြန်ရတ် (Capitalism)
* အာဒမ် သမေတ် (Adam Smith)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Mankiw, N. Gregory (2014). ''Principles of Economics'' (7th ed.). Cengage Learning. ISBN 978-1285165875.
* Samuelson, Paul A.; Nordhaus, William D. (2009). ''Economics'' (19th ed.). McGraw-Hill Education.

{{DEFAULTSORT:သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်}}
[[Category:ပရေင် ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:သဘဴဓရ် သဇိုင်]]</text>
      <sha1>apd4wwqkdnruxblvmxffia0idcw57ea</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54450</id>
      <parentid>54449</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T12:17:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9298" sha1="crdx6azhqems4z25rrqc3x3q5k9s0fg" xml:space="preserve">{{Short description|သဘဴဓရ် သဇိုင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ၚုဟ်မး ကပေါတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် သွံရာန် သၠးပွး}}
{{Infobox concept
| name = သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်
| native_name = Laws of Supply and Demand
| image = [[File:Supply-and-demand.svg|250px|ဗီုပြင် မျဉ်းကွေး Supply ကဵု Demand]]
| caption = ဗီုပြင် ဂရပ် (Graph) မထ္ၜးပျး ကဵု မျဉ်းကွေး ပရေင် ကဵုကေတ် (Supply curve) ကေုာံ ပရေင် အာတ်မိက် (Demand curve) မဆဵု ဂဗ ညးသကအ် ပ္ဍဲကဵု တင် လဒေါဝ်
| field = မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Microeconomics)
| related_concepts = [[ပရေင် ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး|ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး]] (Free market economy), ၚုဟ်မး (Price)
| key_elements = ကပေါတ် မနွံ (Supply), ပၟိက် ညးရာန် (Demand), ၚုဟ်မး လဒေါဝ် (Equilibrium price)
}}

'''သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်''' ({{lang-en|Laws of Supply and Demand}}) ဝွံ ဍေံဒှ် သဘဴဓရ် သဇိုင် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ကတ်လ္ၚတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Microeconomics) ရ။ ဍေံ သောင် ကလး ကဵု ဗီုလဵု ၚုဟ်မး ကပေါတ် (Prices) ဟွံသေင်မ္ဂး ၚုဟ်မး ကမၠောန် မွဲမွဲ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ကေုာံ ပြံင်လှာဲ အာ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး]] ရ။ 

သဘဴဓရ် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ &quot;ညး မပတိတ် ကပေါတ်/ညးသွံ&quot; (Producers/Suppliers) ကေုာံ &quot;ညး မရာန် ကပေါတ်&quot; (Consumers/Buyers) တအ် ရ။ ကာလ ပရေင် ကဵုကေတ် (Supply) ကေုာံ ပရေင် အာတ်မိက် (Demand) ဍေံ စိုပ် အာ ကဆံင် မတုပ်သၟဟ် ညးသကအ် မ္ဂး، ၚုဟ်မး ကပေါတ် ဂှ် ဍေံ တန်ကြံင် အာ တုဲ ညးတအ် ကော်စ &quot;ၚုဟ်မး လဒေါဝ် ညဳသၟဟ်&quot; (Equilibrium price) ရ။

== ၁။ ပရေင် အာတ်မိက် (The Law of Demand) ==
'''ပရေင် အာတ်မိက် (Demand)''' မဟီု ဂှ် ဍေံ ဒှ် လၟိဟ် ကပေါတ် မွဲမွဲ မၞိဟ် ရာန် တအ် &quot;မိက်ဂွံ ရာန်&quot; ကေုာံ &quot;မာန် ရာန်&quot; ပ္ဍဲကဵု ၚုဟ်မး မသကုတ် လဝ် ရ။ 
* '''သဘဴဓရ်:''' ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ကပေါတ် မွဲမွဲ ဍေံ သၠုင် တိုန် မ္ဂး (အရာ တၞဟ် တအ် တုပ် ဒၟံင်)၊ ပၟိက် စိုတ် ညးရာန် တအ် (Demand) ဂှ် ဍေံ အောန် စှ်ေ အာ ရ။ ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ဍေံ စှ်ေ အာ တန်တန် မ္ဂး၊ ပၟိက် ညးရာန် တအ် ဍေံ ဂၠိုင် တိုန် ရောင်။
* '''ဥပမာ:''' ယဝ်ရ ၚုဟ် သတ် လိမ္မော် မွဲ ကဳလဝ် ၅၀၀၀ ဒကေဝ် မ္ဂး မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ရာန် ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ၚုဟ် ဍေံ တိုန် အာ ၁၅,၀၀၀ ဒကေဝ် မ္ဂး၊ မၞိဟ် ရာန် အောန် စှ်ေ အာ ရ။

== ၂။ ပရေင် ကဵုကေတ် (The Law of Supply) ==
'''ပရေင် ကဵုကေတ် (Supply)''' မဟီု ဂှ် ဍေံ ဒှ် လၟိဟ် ကပေါတ် မွဲမွဲ မၞိဟ် ပတိတ် တအ် (ကမ္မဏဳ ဟွံသေင်မ္ဂး သၟာ ဗ္ၚ တအ်) မာန် &quot;ပတိတ် ကဵု ကေုာံ သွံ&quot; ပ္ဍဲကဵု ၚုဟ်မး မသကုတ် လဝ် ရ။
* '''သဘဴဓရ်:''' ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ကပေါတ် မွဲမွဲ ဍေံ သၠုင် တိုန် မ္ဂး၊ ညး မပတိတ် တအ် မိက်ဂွံ သွံ ဂၠိုင် တိုန် ရ (ဟိုတ်နူ ညးတအ် ဂွံ ပရဲ ဂၠိုင်)။ ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ဍေံ စှ်ေ အာ မ္ဂး၊ ညး မပတိတ် တအ် ဍေံ သွံ အောန် စှ်ေ ရ။
* '''ဥပမာ:''' ယဝ်ရ ၚုဟ် သတ် လိမ္မော် တိုန် အာ ၁၅,၀၀၀ ဒကေဝ် မ္ဂး၊ သၟာ ဗ္ၚ တအ် မိက်ဂွံ တဵုလွဳ ကေုာံ သွံ သတ် လိမ္မော် ဂၠိုင် တိုန် ရ။

== ၃။ ၚုဟ်မး လဒေါဝ် ညဳသၟဟ် (Market Equilibrium) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင် သွံ ရာန် ဍာံဍာံ မ္ဂး، မျဉ်းကွေး ပရေင် ကဵုကေတ် ကဵု မျဉ်းကွေး ပရေင် အာတ်မိက် တအ် ဏအ် ဍေံ ဇီု ကပိုက် ညးသကအ် လၟိုန် ရ။ ကာလ လၟိဟ် ကပေါတ် မပတိတ် (Supply) ကဵု လၟိဟ် ကပေါတ် မၞိဟ် မိက်ဂွံ ရာန် (Demand) ဂှ် ဍေံ တုပ်သၟဟ် အာ ညးသကအ် မ္ဂး، ဍေံ စိုပ် အာ တင် လဒေါဝ် ညဳသၟဟ် ရ (Equilibrium)။ 
* ပ္ဍဲ တင် ဏအ် မ္ဂး ၚုဟ်မး ကပေါတ် ဂှ် ဍေံ တန်ကြံင် တုဲ ညးရာန် ကဵု ညးသွံ သီု ၜါ လပါ် တုပ် စိုတ် ညးသကအ် ရ။

== ၄။ ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် ကဵုကေတ် ကဵု အာတ်မိက် (Factors that Shift Supply and Demand) ==
ၚုဟ်မး ဟွံသေင် အရာ မဖန် ညံင် Supply ကဵု Demand ဂွံ ပြံင်လှာဲ မွဲ ဓဝ် ပုဟ်။ နွံ ဟိုတ် တၞဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ဖန် ညံင် ဍေံ ဂွံ ပြံင်လှာဲ-
* '''ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် အာတ်မိက် (Demand shifts):''' ပရေင် လီုလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇၞော်မောဝ် သြန် လုပ် ညးဍုင်ကွာန်၊ ပရေင် ပြံင်လှာဲ အခိုက်အလိုက် ဒးစိုတ် (Trends)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ၚုဟ်မး ကပေါတ် တၞဟ် မတုပ် ညးသကအ် ပြံင်လှာဲ အာ။
* '''ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် ကဵုကေတ် (Supply shifts):''' ၚုဟ်မး ကပေါတ် သဇိုင် (Raw materials) သၠုင် တိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး စှ်ေ အာ၊ နဲပညာ တၟိ က္တဵုဒှ် ကၠုင် မဖန် ညံင် ကၠောန် ကပေါတ် ဂွံ ပြဟ် တိုန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ရာသဳဥတု ပရေံ တုဲ တဵုလွဳ ဟွံခိုဟ်။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး]] (Free market economy)
* မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Microeconomics)
* ဝါဒ သြန်ရတ် (Capitalism)
* အာဒမ် သမေတ် (Adam Smith)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Mankiw, N. Gregory (2014). ''Principles of Economics'' (7th ed.). Cengage Learning. ISBN 978-1285165875.
* Samuelson, Paul A.; Nordhaus, William D. (2009). ''Economics'' (19th ed.). McGraw-Hill Education.

{{DEFAULTSORT:သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်}}
[[Category:ပရေင် ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:သဘဴဓရ် သဇိုင်]]</text>
      <sha1>crdx6azhqems4z25rrqc3x3q5k9s0fg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54451</id>
      <parentid>54450</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T12:18:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9236" sha1="omtl4tq7b8qvfub5nyzh5y64sidw173" xml:space="preserve">{{Short description|သဘဴဓရ် သဇိုင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ၚုဟ်မး ကပေါတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် သွံရာန် သၠးပွး}}
{{Infobox concept
| name = သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်
| native_name = Laws of Supply and Demand
| image = [[File:Supply-and-demand.svg|250px|ဗီုပြင် မျဉ်းကွေး Supply ကဵု Demand]]
| caption = ဗီုပြင် ဂရပ် (Graph) မထ္ၜးပျး ကဵု မျဉ်းကွေး ပရေင် ကဵုကေတ် (Supply curve) ကေုာံ ပရေင် အာတ်မိက် (Demand curve) မဆဵု ဂဗ ညးသကအ် ပ္ဍဲကဵု တင် လဒေါဝ်
| field = မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Microeconomics)
| related_concepts = [[ပရေင် ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး]] (Free market economy), ၚုဟ်မး (Price)
| key_elements = ကပေါတ် မနွံ (Supply), ပၟိက် ညးရာန် (Demand), ၚုဟ်မး လဒေါဝ် (Equilibrium price)
}}

'''သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်''' ({{lang-en|Laws of Supply and Demand}}) ဝွံ ဍေံဒှ် သဘဴဓရ် သဇိုင် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ကတ်လ္ၚတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Microeconomics) ရ။ ဍေံ သောင် ကလး ကဵု ဗီုလဵု ၚုဟ်မး ကပေါတ် (Prices) ဟွံသေင်မ္ဂး ၚုဟ်မး ကမၠောန် မွဲမွဲ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ကေုာံ ပြံင်လှာဲ အာ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး]] ရ။ 

သဘဴဓရ် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ &quot;ညး မပတိတ် ကပေါတ်/ညးသွံ&quot; (Producers/Suppliers) ကေုာံ &quot;ညး မရာန် ကပေါတ်&quot; (Consumers/Buyers) တအ် ရ။ ကာလ ပရေင် ကဵုကေတ် (Supply) ကေုာံ ပရေင် အာတ်မိက် (Demand) ဍေံ စိုပ် အာ ကဆံင် မတုပ်သၟဟ် ညးသကအ် မ္ဂး، ၚုဟ်မး ကပေါတ် ဂှ် ဍေံ တန်ကြံင် အာ တုဲ ညးတအ် ကော်စ &quot;ၚုဟ်မး လဒေါဝ် ညဳသၟဟ်&quot; (Equilibrium price) ရ။

== ၁။ ပရေင် အာတ်မိက် (The Law of Demand) ==
'''ပရေင် အာတ်မိက် (Demand)''' မဟီု ဂှ် ဍေံ ဒှ် လၟိဟ် ကပေါတ် မွဲမွဲ မၞိဟ် ရာန် တအ် &quot;မိက်ဂွံ ရာန်&quot; ကေုာံ &quot;မာန် ရာန်&quot; ပ္ဍဲကဵု ၚုဟ်မး မသကုတ် လဝ် ရ။ 
* '''သဘဴဓရ်:''' ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ကပေါတ် မွဲမွဲ ဍေံ သၠုင် တိုန် မ္ဂး (အရာ တၞဟ် တအ် တုပ် ဒၟံင်)၊ ပၟိက် စိုတ် ညးရာန် တအ် (Demand) ဂှ် ဍေံ အောန် စှ်ေ အာ ရ။ ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ဍေံ စှ်ေ အာ တန်တန် မ္ဂး၊ ပၟိက် ညးရာန် တအ် ဍေံ ဂၠိုင် တိုန် ရောင်။
* '''ဥပမာ:''' ယဝ်ရ ၚုဟ် သတ် လိမ္မော် မွဲ ကဳလဝ် ၅၀၀၀ ဒကေဝ် မ္ဂး မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ရာန် ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ၚုဟ် ဍေံ တိုန် အာ ၁၅,၀၀၀ ဒကေဝ် မ္ဂး၊ မၞိဟ် ရာန် အောန် စှ်ေ အာ ရ။

== ၂။ ပရေင် ကဵုကေတ် (The Law of Supply) ==
'''ပရေင် ကဵုကေတ် (Supply)''' မဟီု ဂှ် ဍေံ ဒှ် လၟိဟ် ကပေါတ် မွဲမွဲ မၞိဟ် ပတိတ် တအ် (ကမ္မဏဳ ဟွံသေင်မ္ဂး သၟာ ဗ္ၚ တအ်) မာန် &quot;ပတိတ် ကဵု ကေုာံ သွံ&quot; ပ္ဍဲကဵု ၚုဟ်မး မသကုတ် လဝ် ရ။
* '''သဘဴဓရ်:''' ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ကပေါတ် မွဲမွဲ ဍေံ သၠုင် တိုန် မ္ဂး၊ ညး မပတိတ် တအ် မိက်ဂွံ သွံ ဂၠိုင် တိုန် ရ (ဟိုတ်နူ ညးတအ် ဂွံ ပရဲ ဂၠိုင်)။ ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ဍေံ စှ်ေ အာ မ္ဂး၊ ညး မပတိတ် တအ် ဍေံ သွံ အောန် စှ်ေ ရ။
* '''ဥပမာ:''' ယဝ်ရ ၚုဟ် သတ် လိမ္မော် တိုန် အာ ၁၅,၀၀၀ ဒကေဝ် မ္ဂး၊ သၟာ ဗ္ၚ တအ် မိက်ဂွံ တဵုလွဳ ကေုာံ သွံ သတ် လိမ္မော် ဂၠိုင် တိုန် ရ။

== ၃။ ၚုဟ်မး လဒေါဝ် ညဳသၟဟ် (Market Equilibrium) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင် သွံ ရာန် ဍာံဍာံ မ္ဂး، မျဉ်းကွေး ပရေင် ကဵုကေတ် ကဵု မျဉ်းကွေး ပရေင် အာတ်မိက် တအ် ဏအ် ဍေံ ဇီု ကပိုက် ညးသကအ် လၟိုန် ရ။ ကာလ လၟိဟ် ကပေါတ် မပတိတ် (Supply) ကဵု လၟိဟ် ကပေါတ် မၞိဟ် မိက်ဂွံ ရာန် (Demand) ဂှ် ဍေံ တုပ်သၟဟ် အာ ညးသကအ် မ္ဂး، ဍေံ စိုပ် အာ တင် လဒေါဝ် ညဳသၟဟ် ရ (Equilibrium)။ 
* ပ္ဍဲ တင် ဏအ် မ္ဂး ၚုဟ်မး ကပေါတ် ဂှ် ဍေံ တန်ကြံင် တုဲ ညးရာန် ကဵု ညးသွံ သီု ၜါ လပါ် တုပ် စိုတ် ညးသကအ် ရ။

== ၄။ ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် ကဵုကေတ် ကဵု အာတ်မိက် (Factors that Shift Supply and Demand) ==
ၚုဟ်မး ဟွံသေင် အရာ မဖန် ညံင် Supply ကဵု Demand ဂွံ ပြံင်လှာဲ မွဲ ဓဝ် ပုဟ်။ နွံ ဟိုတ် တၞဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ဖန် ညံင် ဍေံ ဂွံ ပြံင်လှာဲ-
* '''ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် အာတ်မိက် (Demand shifts):''' ပရေင် လီုလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇၞော်မောဝ် သြန် လုပ် ညးဍုင်ကွာန်၊ ပရေင် ပြံင်လှာဲ အခိုက်အလိုက် ဒးစိုတ် (Trends)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ၚုဟ်မး ကပေါတ် တၞဟ် မတုပ် ညးသကအ် ပြံင်လှာဲ အာ။
* '''ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် ကဵုကေတ် (Supply shifts):''' ၚုဟ်မး ကပေါတ် သဇိုင် (Raw materials) သၠုင် တိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး စှ်ေ အာ၊ နဲပညာ တၟိ က္တဵုဒှ် ကၠုင် မဖန် ညံင် ကၠောန် ကပေါတ် ဂွံ ပြဟ် တိုန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ရာသဳဥတု ပရေံ တုဲ တဵုလွဳ ဟွံခိုဟ်။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး]] (Free market economy)
* မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Microeconomics)
* ဝါဒ သြန်ရတ် (Capitalism)
* အာဒမ် သမေတ် (Adam Smith)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Mankiw, N. Gregory (2014). ''Principles of Economics'' (7th ed.). Cengage Learning. ISBN 978-1285165875.
* Samuelson, Paul A.; Nordhaus, William D. (2009). ''Economics'' (19th ed.). McGraw-Hill Education.

{{DEFAULTSORT:သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်}}
[[Category:ပရေင် ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:သဘဴဓရ် သဇိုင်]]</text>
      <sha1>omtl4tq7b8qvfub5nyzh5y64sidw173</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54452</id>
      <parentid>54451</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T12:18:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် */</comment>
      <origin>54452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9299" sha1="ekhxbcdlry0fc5w5h8yqmh4kw60ykf7" xml:space="preserve">{{Short description|သဘဴဓရ် သဇိုင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ၚုဟ်မး ကပေါတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် သွံရာန် သၠးပွး}}
{{Infobox concept
| name = သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်
| native_name = Laws of Supply and Demand
| image = [[File:Supply-and-demand.svg|250px|ဗီုပြင် မျဉ်းကွေး Supply ကဵု Demand]]
| caption = ဗီုပြင် ဂရပ် (Graph) မထ္ၜးပျး ကဵု မျဉ်းကွေး ပရေင် ကဵုကေတ် (Supply curve) ကေုာံ ပရေင် အာတ်မိက် (Demand curve) မဆဵု ဂဗ ညးသကအ် ပ္ဍဲကဵု တင် လဒေါဝ်
| field = မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Microeconomics)
| related_concepts = [[ပရေင် ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး]] (Free market economy), ၚုဟ်မး (Price)
| key_elements = ကပေါတ် မနွံ (Supply), ပၟိက် ညးရာန် (Demand), ၚုဟ်မး လဒေါဝ် (Equilibrium price)
}}

'''သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်''' ({{lang-en|Laws of Supply and Demand}}) ဝွံ ဍေံဒှ် သဘဴဓရ် သဇိုင် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ကတ်လ္ၚတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Microeconomics) ရ။ ဍေံ သောင် ကလး ကဵု ဗီုလဵု ၚုဟ်မး ကပေါတ် (Prices) ဟွံသေင်မ္ဂး ၚုဟ်မး ကမၠောန် မွဲမွဲ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ကေုာံ ပြံင်လှာဲ အာ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး]] ရ။ 

သဘဴဓရ် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ &quot;ညး မပတိတ် ကပေါတ်/ညးသွံ&quot; (Producers/Suppliers) ကေုာံ &quot;ညး မရာန် ကပေါတ်&quot; (Consumers/Buyers) တအ် ရ။ ကာလ ပရေင် ကဵုကေတ် (Supply) ကေုာံ ပရေင် အာတ်မိက် (Demand) ဍေံ စိုပ် အာ ကဆံင် မတုပ်သၟဟ် ညးသကအ် မ္ဂး، ၚုဟ်မး ကပေါတ် ဂှ် ဍေံ တန်ကြံင် အာ တုဲ ညးတအ် ကော်စ &quot;ၚုဟ်မး လဒေါဝ် ညဳသၟဟ်&quot; (Equilibrium price) ရ။

== ၁။ ပရေင် အာတ်မိက် (The Law of Demand) ==
'''ပရေင် အာတ်မိက် (Demand)''' မဟီု ဂှ် ဍေံ ဒှ် လၟိဟ် ကပေါတ် မွဲမွဲ မၞိဟ် ရာန် တအ် &quot;မိက်ဂွံ ရာန်&quot; ကေုာံ &quot;မာန် ရာန်&quot; ပ္ဍဲကဵု ၚုဟ်မး မသကုတ် လဝ် ရ။ 
* '''သဘဴဓရ်:''' ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ကပေါတ် မွဲမွဲ ဍေံ သၠုင် တိုန် မ္ဂး (အရာ တၞဟ် တအ် တုပ် ဒၟံင်)၊ ပၟိက် စိုတ် ညးရာန် တအ် (Demand) ဂှ် ဍေံ အောန် စှ်ေ အာ ရ။ ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ဍေံ စှ်ေ အာ တန်တန် မ္ဂး၊ ပၟိက် ညးရာန် တအ် ဍေံ ဂၠိုင် တိုန် ရောင်။
* '''ဥပမာ:''' ယဝ်ရ ၚုဟ် သတ် လိမ္မော် မွဲ ကဳလဝ် ၅၀၀၀ ဒကေဝ် မ္ဂး မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ရာန် ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ၚုဟ် ဍေံ တိုန် အာ ၁၅,၀၀၀ ဒကေဝ် မ္ဂး၊ မၞိဟ် ရာန် အောန် စှ်ေ အာ ရ။

== ၂။ ပရေင် ကဵုကေတ် (The Law of Supply) ==
'''ပရေင် ကဵုကေတ် (Supply)''' မဟီု ဂှ် ဍေံ ဒှ် လၟိဟ် ကပေါတ် မွဲမွဲ မၞိဟ် ပတိတ် တအ် (ကမ္မဏဳ ဟွံသေင်မ္ဂး သၟာ ဗ္ၚ တအ်) မာန် &quot;ပတိတ် ကဵု ကေုာံ သွံ&quot; ပ္ဍဲကဵု ၚုဟ်မး မသကုတ် လဝ် ရ။
* '''သဘဴဓရ်:''' ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ကပေါတ် မွဲမွဲ ဍေံ သၠုင် တိုန် မ္ဂး၊ ညး မပတိတ် တအ် မိက်ဂွံ သွံ ဂၠိုင် တိုန် ရ (ဟိုတ်နူ ညးတအ် ဂွံ ပရဲ ဂၠိုင်)။ ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ဍေံ စှ်ေ အာ မ္ဂး၊ ညး မပတိတ် တအ် ဍေံ သွံ အောန် စှ်ေ ရ။
* '''ဥပမာ:''' ယဝ်ရ ၚုဟ် သတ် လိမ္မော် တိုန် အာ ၁၅,၀၀၀ ဒကေဝ် မ္ဂး၊ သၟာ ဗ္ၚ တအ် မိက်ဂွံ တဵုလွဳ ကေုာံ သွံ သတ် လိမ္မော် ဂၠိုင် တိုန် ရ။

== ၃။ ၚုဟ်မး လဒေါဝ် ညဳသၟဟ် (Market Equilibrium) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင် သွံ ရာန် ဍာံဍာံ မ္ဂး، မျဉ်းကွေး ပရေင် ကဵုကေတ် ကဵု မျဉ်းကွေး ပရေင် အာတ်မိက် တအ် ဏအ် ဍေံ ဇီု ကပိုက် ညးသကအ် လၟိုန် ရ။ ကာလ လၟိဟ် ကပေါတ် မပတိတ် (Supply) ကဵု လၟိဟ် ကပေါတ် မၞိဟ် မိက်ဂွံ ရာန် (Demand) ဂှ် ဍေံ တုပ်သၟဟ် အာ ညးသကအ် မ္ဂး، ဍေံ စိုပ် အာ တင် လဒေါဝ် ညဳသၟဟ် ရ (Equilibrium)။ 
* ပ္ဍဲ တင် ဏအ် မ္ဂး ၚုဟ်မး ကပေါတ် ဂှ် ဍေံ တန်ကြံင် တုဲ ညးရာန် ကဵု ညးသွံ သီု ၜါ လပါ် တုပ် စိုတ် ညးသကအ် ရ။

== ၄။ ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် ကဵုကေတ် ကဵု အာတ်မိက် (Factors that Shift Supply and Demand) ==
ၚုဟ်မး ဟွံသေင် အရာ မဖန် ညံင် Supply ကဵု Demand ဂွံ ပြံင်လှာဲ မွဲ ဓဝ် ပုဟ်။ နွံ ဟိုတ် တၞဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ဖန် ညံင် ဍေံ ဂွံ ပြံင်လှာဲ-
* '''ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် အာတ်မိက် (Demand shifts):''' ပရေင် လီုလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇၞော်မောဝ် သြန် လုပ် ညးဍုင်ကွာန်၊ ပရေင် ပြံင်လှာဲ အခိုက်အလိုက် ဒးစိုတ် (Trends)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ၚုဟ်မး ကပေါတ် တၞဟ် မတုပ် ညးသကအ် ပြံင်လှာဲ အာ။
* '''ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် ကဵုကေတ် (Supply shifts):''' ၚုဟ်မး ကပေါတ် သဇိုင် (Raw materials) သၠုင် တိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး စှ်ေ အာ၊ နဲပညာ တၟိ က္တဵုဒှ် ကၠုင် မဖန် ညံင် ကၠောန် ကပေါတ် ဂွံ ပြဟ် တိုန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ရာသဳဥတု ပရေံ တုဲ တဵုလွဳ ဟွံခိုဟ်။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ပရေင် ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး|ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး]] (Free market economy)
* မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Microeconomics)
* ဝါဒ သြန်ရတ် (Capitalism)
* အာဒမ် သမေတ် (Adam Smith)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Mankiw, N. Gregory (2014). ''Principles of Economics'' (7th ed.). Cengage Learning. ISBN 978-1285165875.
* Samuelson, Paul A.; Nordhaus, William D. (2009). ''Economics'' (19th ed.). McGraw-Hill Education.

{{DEFAULTSORT:သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်}}
[[Category:ပရေင် ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:သဘဴဓရ် သဇိုင်]]</text>
      <sha1>ekhxbcdlry0fc5w5h8yqmh4kw60ykf7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54453</id>
      <parentid>54452</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T12:19:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9362" sha1="jgeoarog0dxpip5bw2skuv71mobudhk" xml:space="preserve">{{Short description|သဘဴဓရ် သဇိုင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ၚုဟ်မး ကပေါတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် သွံရာန် သၠးပွး}}
{{Infobox concept
| name = သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်
| native_name = Laws of Supply and Demand
| image = [[File:Supply-and-demand.svg|250px|ဗီုပြင် မျဉ်းကွေး Supply ကဵု Demand]]
| caption = ဗီုပြင် ဂရပ် (Graph) မထ္ၜးပျး ကဵု မျဉ်းကွေး ပရေင် ကဵုကေတ် (Supply curve) ကေုာံ ပရေင် အာတ်မိက် (Demand curve) မဆဵု ဂဗ ညးသကအ် ပ္ဍဲကဵု တင် လဒေါဝ်
| field = မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Microeconomics)
| related_concepts = [[ပရေင် ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး]] (Free market economy), ၚုဟ်မး (Price)
| key_elements = ကပေါတ် မနွံ (Supply), ပၟိက် ညးရာန် (Demand), ၚုဟ်မး လဒေါဝ် (Equilibrium price)
}}

'''သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်''' ({{lang-en|Laws of Supply and Demand}}) ဝွံ ဍေံဒှ် သဘဴဓရ် သဇိုင် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ကတ်လ္ၚတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Microeconomics) ရ။ ဍေံ သောင် ကလး ကဵု ဗီုလဵု ၚုဟ်မး ကပေါတ် (Prices) ဟွံသေင်မ္ဂး ၚုဟ်မး ကမၠောန် မွဲမွဲ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ကေုာံ ပြံင်လှာဲ အာ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် [[ပရေင် ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး|ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး]] ရ။ 

သဘဴဓရ် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ &quot;ညး မပတိတ် ကပေါတ်/ညးသွံ&quot; (Producers/Suppliers) ကေုာံ &quot;ညး မရာန် ကပေါတ်&quot; (Consumers/Buyers) တအ် ရ။ ကာလ ပရေင် ကဵုကေတ် (Supply) ကေုာံ ပရေင် အာတ်မိက် (Demand) ဍေံ စိုပ် အာ ကဆံင် မတုပ်သၟဟ် ညးသကအ် မ္ဂး، ၚုဟ်မး ကပေါတ် ဂှ် ဍေံ တန်ကြံင် အာ တုဲ ညးတအ် ကော်စ &quot;ၚုဟ်မး လဒေါဝ် ညဳသၟဟ်&quot; (Equilibrium price) ရ။

== ၁။ ပရေင် အာတ်မိက် (The Law of Demand) ==
'''ပရေင် အာတ်မိက် (Demand)''' မဟီု ဂှ် ဍေံ ဒှ် လၟိဟ် ကပေါတ် မွဲမွဲ မၞိဟ် ရာန် တအ် &quot;မိက်ဂွံ ရာန်&quot; ကေုာံ &quot;မာန် ရာန်&quot; ပ္ဍဲကဵု ၚုဟ်မး မသကုတ် လဝ် ရ။ 
* '''သဘဴဓရ်:''' ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ကပေါတ် မွဲမွဲ ဍေံ သၠုင် တိုန် မ္ဂး (အရာ တၞဟ် တအ် တုပ် ဒၟံင်)၊ ပၟိက် စိုတ် ညးရာန် တအ် (Demand) ဂှ် ဍေံ အောန် စှ်ေ အာ ရ။ ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ဍေံ စှ်ေ အာ တန်တန် မ္ဂး၊ ပၟိက် ညးရာန် တအ် ဍေံ ဂၠိုင် တိုန် ရောင်။
* '''ဥပမာ:''' ယဝ်ရ ၚုဟ် သတ် လိမ္မော် မွဲ ကဳလဝ် ၅၀၀၀ ဒကေဝ် မ္ဂး မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ရာန် ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ၚုဟ် ဍေံ တိုန် အာ ၁၅,၀၀၀ ဒကေဝ် မ္ဂး၊ မၞိဟ် ရာန် အောန် စှ်ေ အာ ရ။

== ၂။ ပရေင် ကဵုကေတ် (The Law of Supply) ==
'''ပရေင် ကဵုကေတ် (Supply)''' မဟီု ဂှ် ဍေံ ဒှ် လၟိဟ် ကပေါတ် မွဲမွဲ မၞိဟ် ပတိတ် တအ် (ကမ္မဏဳ ဟွံသေင်မ္ဂး သၟာ ဗ္ၚ တအ်) မာန် &quot;ပတိတ် ကဵု ကေုာံ သွံ&quot; ပ္ဍဲကဵု ၚုဟ်မး မသကုတ် လဝ် ရ။
* '''သဘဴဓရ်:''' ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ကပေါတ် မွဲမွဲ ဍေံ သၠုင် တိုန် မ္ဂး၊ ညး မပတိတ် တအ် မိက်ဂွံ သွံ ဂၠိုင် တိုန် ရ (ဟိုတ်နူ ညးတအ် ဂွံ ပရဲ ဂၠိုင်)။ ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ဍေံ စှ်ေ အာ မ္ဂး၊ ညး မပတိတ် တအ် ဍေံ သွံ အောန် စှ်ေ ရ။
* '''ဥပမာ:''' ယဝ်ရ ၚုဟ် သတ် လိမ္မော် တိုန် အာ ၁၅,၀၀၀ ဒကေဝ် မ္ဂး၊ သၟာ ဗ္ၚ တအ် မိက်ဂွံ တဵုလွဳ ကေုာံ သွံ သတ် လိမ္မော် ဂၠိုင် တိုန် ရ။

== ၃။ ၚုဟ်မး လဒေါဝ် ညဳသၟဟ် (Market Equilibrium) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင် သွံ ရာန် ဍာံဍာံ မ္ဂး، မျဉ်းကွေး ပရေင် ကဵုကေတ် ကဵု မျဉ်းကွေး ပရေင် အာတ်မိက် တအ် ဏအ် ဍေံ ဇီု ကပိုက် ညးသကအ် လၟိုန် ရ။ ကာလ လၟိဟ် ကပေါတ် မပတိတ် (Supply) ကဵု လၟိဟ် ကပေါတ် မၞိဟ် မိက်ဂွံ ရာန် (Demand) ဂှ် ဍေံ တုပ်သၟဟ် အာ ညးသကအ် မ္ဂး، ဍေံ စိုပ် အာ တင် လဒေါဝ် ညဳသၟဟ် ရ (Equilibrium)။ 
* ပ္ဍဲ တင် ဏအ် မ္ဂး ၚုဟ်မး ကပေါတ် ဂှ် ဍေံ တန်ကြံင် တုဲ ညးရာန် ကဵု ညးသွံ သီု ၜါ လပါ် တုပ် စိုတ် ညးသကအ် ရ။

== ၄။ ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် ကဵုကေတ် ကဵု အာတ်မိက် (Factors that Shift Supply and Demand) ==
ၚုဟ်မး ဟွံသေင် အရာ မဖန် ညံင် Supply ကဵု Demand ဂွံ ပြံင်လှာဲ မွဲ ဓဝ် ပုဟ်။ နွံ ဟိုတ် တၞဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ဖန် ညံင် ဍေံ ဂွံ ပြံင်လှာဲ-
* '''ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် အာတ်မိက် (Demand shifts):''' ပရေင် လီုလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇၞော်မောဝ် သြန် လုပ် ညးဍုင်ကွာန်၊ ပရေင် ပြံင်လှာဲ အခိုက်အလိုက် ဒးစိုတ် (Trends)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ၚုဟ်မး ကပေါတ် တၞဟ် မတုပ် ညးသကအ် ပြံင်လှာဲ အာ။
* '''ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် ကဵုကေတ် (Supply shifts):''' ၚုဟ်မး ကပေါတ် သဇိုင် (Raw materials) သၠုင် တိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး စှ်ေ အာ၊ နဲပညာ တၟိ က္တဵုဒှ် ကၠုင် မဖန် ညံင် ကၠောန် ကပေါတ် ဂွံ ပြဟ် တိုန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ရာသဳဥတု ပရေံ တုဲ တဵုလွဳ ဟွံခိုဟ်။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ပရေင် ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး|ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး]] (Free market economy)
* မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Microeconomics)
* ဝါဒ သြန်ရတ် (Capitalism)
* အာဒမ် သမေတ် (Adam Smith)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Mankiw, N. Gregory (2014). ''Principles of Economics'' (7th ed.). Cengage Learning. ISBN 978-1285165875.
* Samuelson, Paul A.; Nordhaus, William D. (2009). ''Economics'' (19th ed.). McGraw-Hill Education.

{{DEFAULTSORT:သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်}}
[[Category:ပရေင် ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:သဘဴဓရ် သဇိုင်]]</text>
      <sha1>jgeoarog0dxpip5bw2skuv71mobudhk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54454</id>
      <parentid>54453</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T12:20:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၄။ ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် ကဵုကေတ် ကဵု အာတ်မိက် (Factors that Shift Supply and Demand) */</comment>
      <origin>54454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9366" sha1="9q988eje78ydbrrs25lbgitby91xe1r" xml:space="preserve">{{Short description|သဘဴဓရ် သဇိုင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ၚုဟ်မး ကပေါတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် သွံရာန် သၠးပွး}}
{{Infobox concept
| name = သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်
| native_name = Laws of Supply and Demand
| image = [[File:Supply-and-demand.svg|250px|ဗီုပြင် မျဉ်းကွေး Supply ကဵု Demand]]
| caption = ဗီုပြင် ဂရပ် (Graph) မထ္ၜးပျး ကဵု မျဉ်းကွေး ပရေင် ကဵုကေတ် (Supply curve) ကေုာံ ပရေင် အာတ်မိက် (Demand curve) မဆဵု ဂဗ ညးသကအ် ပ္ဍဲကဵု တင် လဒေါဝ်
| field = မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Microeconomics)
| related_concepts = [[ပရေင် ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး]] (Free market economy), ၚုဟ်မး (Price)
| key_elements = ကပေါတ် မနွံ (Supply), ပၟိက် ညးရာန် (Demand), ၚုဟ်မး လဒေါဝ် (Equilibrium price)
}}

'''သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်''' ({{lang-en|Laws of Supply and Demand}}) ဝွံ ဍေံဒှ် သဘဴဓရ် သဇိုင် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ကတ်လ္ၚတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Microeconomics) ရ။ ဍေံ သောင် ကလး ကဵု ဗီုလဵု ၚုဟ်မး ကပေါတ် (Prices) ဟွံသေင်မ္ဂး ၚုဟ်မး ကမၠောန် မွဲမွဲ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ကေုာံ ပြံင်လှာဲ အာ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် [[ပရေင် ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး|ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး]] ရ။ 

သဘဴဓရ် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ &quot;ညး မပတိတ် ကပေါတ်/ညးသွံ&quot; (Producers/Suppliers) ကေုာံ &quot;ညး မရာန် ကပေါတ်&quot; (Consumers/Buyers) တအ် ရ။ ကာလ ပရေင် ကဵုကေတ် (Supply) ကေုာံ ပရေင် အာတ်မိက် (Demand) ဍေံ စိုပ် အာ ကဆံင် မတုပ်သၟဟ် ညးသကအ် မ္ဂး، ၚုဟ်မး ကပေါတ် ဂှ် ဍေံ တန်ကြံင် အာ တုဲ ညးတအ် ကော်စ &quot;ၚုဟ်မး လဒေါဝ် ညဳသၟဟ်&quot; (Equilibrium price) ရ။

== ၁။ ပရေင် အာတ်မိက် (The Law of Demand) ==
'''ပရေင် အာတ်မိက် (Demand)''' မဟီု ဂှ် ဍေံ ဒှ် လၟိဟ် ကပေါတ် မွဲမွဲ မၞိဟ် ရာန် တအ် &quot;မိက်ဂွံ ရာန်&quot; ကေုာံ &quot;မာန် ရာန်&quot; ပ္ဍဲကဵု ၚုဟ်မး မသကုတ် လဝ် ရ။ 
* '''သဘဴဓရ်:''' ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ကပေါတ် မွဲမွဲ ဍေံ သၠုင် တိုန် မ္ဂး (အရာ တၞဟ် တအ် တုပ် ဒၟံင်)၊ ပၟိက် စိုတ် ညးရာန် တအ် (Demand) ဂှ် ဍေံ အောန် စှ်ေ အာ ရ။ ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ဍေံ စှ်ေ အာ တန်တန် မ္ဂး၊ ပၟိက် ညးရာန် တအ် ဍေံ ဂၠိုင် တိုန် ရောင်။
* '''ဥပမာ:''' ယဝ်ရ ၚုဟ် သတ် လိမ္မော် မွဲ ကဳလဝ် ၅၀၀၀ ဒကေဝ် မ္ဂး မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ရာန် ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ၚုဟ် ဍေံ တိုန် အာ ၁၅,၀၀၀ ဒကေဝ် မ္ဂး၊ မၞိဟ် ရာန် အောန် စှ်ေ အာ ရ။

== ၂။ ပရေင် ကဵုကေတ် (The Law of Supply) ==
'''ပရေင် ကဵုကေတ် (Supply)''' မဟီု ဂှ် ဍေံ ဒှ် လၟိဟ် ကပေါတ် မွဲမွဲ မၞိဟ် ပတိတ် တအ် (ကမ္မဏဳ ဟွံသေင်မ္ဂး သၟာ ဗ္ၚ တအ်) မာန် &quot;ပတိတ် ကဵု ကေုာံ သွံ&quot; ပ္ဍဲကဵု ၚုဟ်မး မသကုတ် လဝ် ရ။
* '''သဘဴဓရ်:''' ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ကပေါတ် မွဲမွဲ ဍေံ သၠုင် တိုန် မ္ဂး၊ ညး မပတိတ် တအ် မိက်ဂွံ သွံ ဂၠိုင် တိုန် ရ (ဟိုတ်နူ ညးတအ် ဂွံ ပရဲ ဂၠိုင်)။ ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ဍေံ စှ်ေ အာ မ္ဂး၊ ညး မပတိတ် တအ် ဍေံ သွံ အောန် စှ်ေ ရ။
* '''ဥပမာ:''' ယဝ်ရ ၚုဟ် သတ် လိမ္မော် တိုန် အာ ၁၅,၀၀၀ ဒကေဝ် မ္ဂး၊ သၟာ ဗ္ၚ တအ် မိက်ဂွံ တဵုလွဳ ကေုာံ သွံ သတ် လိမ္မော် ဂၠိုင် တိုန် ရ။

== ၃။ ၚုဟ်မး လဒေါဝ် ညဳသၟဟ် (Market Equilibrium) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင် သွံ ရာန် ဍာံဍာံ မ္ဂး، မျဉ်းကွေး ပရေင် ကဵုကေတ် ကဵု မျဉ်းကွေး ပရေင် အာတ်မိက် တအ် ဏအ် ဍေံ ဇီု ကပိုက် ညးသကအ် လၟိုန် ရ။ ကာလ လၟိဟ် ကပေါတ် မပတိတ် (Supply) ကဵု လၟိဟ် ကပေါတ် မၞိဟ် မိက်ဂွံ ရာန် (Demand) ဂှ် ဍေံ တုပ်သၟဟ် အာ ညးသကအ် မ္ဂး، ဍေံ စိုပ် အာ တင် လဒေါဝ် ညဳသၟဟ် ရ (Equilibrium)။ 
* ပ္ဍဲ တင် ဏအ် မ္ဂး ၚုဟ်မး ကပေါတ် ဂှ် ဍေံ တန်ကြံင် တုဲ ညးရာန် ကဵု ညးသွံ သီု ၜါ လပါ် တုပ် စိုတ် ညးသကအ် ရ။

== ၄။ ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် ကဵုကေတ် ကဵု အာတ်မိက် (Factors that Shift Supply and Demand) ==
ၚုဟ်မး ဟွံသေင် အရာ မဖန် ညံင် Supply ကဵု Demand ဂွံ ပြံင်လှာဲ မွဲ ဓဝ် ပုဟ်။ နွံ ဟိုတ် တၞဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ဖန် ညံင် ဍေံ ဂွံ ပြံင်လှာဲ-
* '''[[ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် အာတ်မိက်]] (Demand shifts):''' ပရေင် လီုလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇၞော်မောဝ် သြန် လုပ် ညးဍုင်ကွာန်၊ ပရေင် ပြံင်လှာဲ အခိုက်အလိုက် ဒးစိုတ် (Trends)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ၚုဟ်မး ကပေါတ် တၞဟ် မတုပ် ညးသကအ် ပြံင်လှာဲ အာ။
* '''ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် ကဵုကေတ် (Supply shifts):''' ၚုဟ်မး ကပေါတ် သဇိုင် (Raw materials) သၠုင် တိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး စှ်ေ အာ၊ နဲပညာ တၟိ က္တဵုဒှ် ကၠုင် မဖန် ညံင် ကၠောန် ကပေါတ် ဂွံ ပြဟ် တိုန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ရာသဳဥတု ပရေံ တုဲ တဵုလွဳ ဟွံခိုဟ်။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ပရေင် ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး|ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး]] (Free market economy)
* မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Microeconomics)
* ဝါဒ သြန်ရတ် (Capitalism)
* အာဒမ် သမေတ် (Adam Smith)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Mankiw, N. Gregory (2014). ''Principles of Economics'' (7th ed.). Cengage Learning. ISBN 978-1285165875.
* Samuelson, Paul A.; Nordhaus, William D. (2009). ''Economics'' (19th ed.). McGraw-Hill Education.

{{DEFAULTSORT:သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်}}
[[Category:ပရေင် ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:သဘဴဓရ် သဇိုင်]]</text>
      <sha1>9q988eje78ydbrrs25lbgitby91xe1r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54457</id>
      <parentid>54454</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T12:23:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[သဘဴဓရ် &quot;ပရေင် ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင် အာတ်မိက်&quot;]] ဇရေင် [[သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်]]</comment>
      <origin>54454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9366" sha1="9q988eje78ydbrrs25lbgitby91xe1r" xml:space="preserve">{{Short description|သဘဴဓရ် သဇိုင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ၚုဟ်မး ကပေါတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် သွံရာန် သၠးပွး}}
{{Infobox concept
| name = သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်
| native_name = Laws of Supply and Demand
| image = [[File:Supply-and-demand.svg|250px|ဗီုပြင် မျဉ်းကွေး Supply ကဵု Demand]]
| caption = ဗီုပြင် ဂရပ် (Graph) မထ္ၜးပျး ကဵု မျဉ်းကွေး ပရေင် ကဵုကေတ် (Supply curve) ကေုာံ ပရေင် အာတ်မိက် (Demand curve) မဆဵု ဂဗ ညးသကအ် ပ္ဍဲကဵု တင် လဒေါဝ်
| field = မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Microeconomics)
| related_concepts = [[ပရေင် ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး]] (Free market economy), ၚုဟ်မး (Price)
| key_elements = ကပေါတ် မနွံ (Supply), ပၟိက် ညးရာန် (Demand), ၚုဟ်မး လဒေါဝ် (Equilibrium price)
}}

'''သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်''' ({{lang-en|Laws of Supply and Demand}}) ဝွံ ဍေံဒှ် သဘဴဓရ် သဇိုင် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ကတ်လ္ၚတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Microeconomics) ရ။ ဍေံ သောင် ကလး ကဵု ဗီုလဵု ၚုဟ်မး ကပေါတ် (Prices) ဟွံသေင်မ္ဂး ၚုဟ်မး ကမၠောန် မွဲမွဲ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ကေုာံ ပြံင်လှာဲ အာ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် [[ပရေင် ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး|ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး]] ရ။ 

သဘဴဓရ် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ &quot;ညး မပတိတ် ကပေါတ်/ညးသွံ&quot; (Producers/Suppliers) ကေုာံ &quot;ညး မရာန် ကပေါတ်&quot; (Consumers/Buyers) တအ် ရ။ ကာလ ပရေင် ကဵုကေတ် (Supply) ကေုာံ ပရေင် အာတ်မိက် (Demand) ဍေံ စိုပ် အာ ကဆံင် မတုပ်သၟဟ် ညးသကအ် မ္ဂး، ၚုဟ်မး ကပေါတ် ဂှ် ဍေံ တန်ကြံင် အာ တုဲ ညးတအ် ကော်စ &quot;ၚုဟ်မး လဒေါဝ် ညဳသၟဟ်&quot; (Equilibrium price) ရ။

== ၁။ ပရေင် အာတ်မိက် (The Law of Demand) ==
'''ပရေင် အာတ်မိက် (Demand)''' မဟီု ဂှ် ဍေံ ဒှ် လၟိဟ် ကပေါတ် မွဲမွဲ မၞိဟ် ရာန် တအ် &quot;မိက်ဂွံ ရာန်&quot; ကေုာံ &quot;မာန် ရာန်&quot; ပ္ဍဲကဵု ၚုဟ်မး မသကုတ် လဝ် ရ။ 
* '''သဘဴဓရ်:''' ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ကပေါတ် မွဲမွဲ ဍေံ သၠုင် တိုန် မ္ဂး (အရာ တၞဟ် တအ် တုပ် ဒၟံင်)၊ ပၟိက် စိုတ် ညးရာန် တအ် (Demand) ဂှ် ဍေံ အောန် စှ်ေ အာ ရ။ ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ဍေံ စှ်ေ အာ တန်တန် မ္ဂး၊ ပၟိက် ညးရာန် တအ် ဍေံ ဂၠိုင် တိုန် ရောင်။
* '''ဥပမာ:''' ယဝ်ရ ၚုဟ် သတ် လိမ္မော် မွဲ ကဳလဝ် ၅၀၀၀ ဒကေဝ် မ္ဂး မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ရာန် ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ၚုဟ် ဍေံ တိုန် အာ ၁၅,၀၀၀ ဒကေဝ် မ္ဂး၊ မၞိဟ် ရာန် အောန် စှ်ေ အာ ရ။

== ၂။ ပရေင် ကဵုကေတ် (The Law of Supply) ==
'''ပရေင် ကဵုကေတ် (Supply)''' မဟီု ဂှ် ဍေံ ဒှ် လၟိဟ် ကပေါတ် မွဲမွဲ မၞိဟ် ပတိတ် တအ် (ကမ္မဏဳ ဟွံသေင်မ္ဂး သၟာ ဗ္ၚ တအ်) မာန် &quot;ပတိတ် ကဵု ကေုာံ သွံ&quot; ပ္ဍဲကဵု ၚုဟ်မး မသကုတ် လဝ် ရ။
* '''သဘဴဓရ်:''' ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ကပေါတ် မွဲမွဲ ဍေံ သၠုင် တိုန် မ္ဂး၊ ညး မပတိတ် တအ် မိက်ဂွံ သွံ ဂၠိုင် တိုန် ရ (ဟိုတ်နူ ညးတအ် ဂွံ ပရဲ ဂၠိုင်)။ ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ဍေံ စှ်ေ အာ မ္ဂး၊ ညး မပတိတ် တအ် ဍေံ သွံ အောန် စှ်ေ ရ။
* '''ဥပမာ:''' ယဝ်ရ ၚုဟ် သတ် လိမ္မော် တိုန် အာ ၁၅,၀၀၀ ဒကေဝ် မ္ဂး၊ သၟာ ဗ္ၚ တအ် မိက်ဂွံ တဵုလွဳ ကေုာံ သွံ သတ် လိမ္မော် ဂၠိုင် တိုန် ရ။

== ၃။ ၚုဟ်မး လဒေါဝ် ညဳသၟဟ် (Market Equilibrium) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင် သွံ ရာန် ဍာံဍာံ မ္ဂး، မျဉ်းကွေး ပရေင် ကဵုကေတ် ကဵု မျဉ်းကွေး ပရေင် အာတ်မိက် တအ် ဏအ် ဍေံ ဇီု ကပိုက် ညးသကအ် လၟိုန် ရ။ ကာလ လၟိဟ် ကပေါတ် မပတိတ် (Supply) ကဵု လၟိဟ် ကပေါတ် မၞိဟ် မိက်ဂွံ ရာန် (Demand) ဂှ် ဍေံ တုပ်သၟဟ် အာ ညးသကအ် မ္ဂး، ဍေံ စိုပ် အာ တင် လဒေါဝ် ညဳသၟဟ် ရ (Equilibrium)။ 
* ပ္ဍဲ တင် ဏအ် မ္ဂး ၚုဟ်မး ကပေါတ် ဂှ် ဍေံ တန်ကြံင် တုဲ ညးရာန် ကဵု ညးသွံ သီု ၜါ လပါ် တုပ် စိုတ် ညးသကအ် ရ။

== ၄။ ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် ကဵုကေတ် ကဵု အာတ်မိက် (Factors that Shift Supply and Demand) ==
ၚုဟ်မး ဟွံသေင် အရာ မဖန် ညံင် Supply ကဵု Demand ဂွံ ပြံင်လှာဲ မွဲ ဓဝ် ပုဟ်။ နွံ ဟိုတ် တၞဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ဖန် ညံင် ဍေံ ဂွံ ပြံင်လှာဲ-
* '''[[ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် အာတ်မိက်]] (Demand shifts):''' ပရေင် လီုလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇၞော်မောဝ် သြန် လုပ် ညးဍုင်ကွာန်၊ ပရေင် ပြံင်လှာဲ အခိုက်အလိုက် ဒးစိုတ် (Trends)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ၚုဟ်မး ကပေါတ် တၞဟ် မတုပ် ညးသကအ် ပြံင်လှာဲ အာ။
* '''ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် ကဵုကေတ် (Supply shifts):''' ၚုဟ်မး ကပေါတ် သဇိုင် (Raw materials) သၠုင် တိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး စှ်ေ အာ၊ နဲပညာ တၟိ က္တဵုဒှ် ကၠုင် မဖန် ညံင် ကၠောန် ကပေါတ် ဂွံ ပြဟ် တိုန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ရာသဳဥတု ပရေံ တုဲ တဵုလွဳ ဟွံခိုဟ်။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ပရေင် ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး|ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး]] (Free market economy)
* မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Microeconomics)
* ဝါဒ သြန်ရတ် (Capitalism)
* အာဒမ် သမေတ် (Adam Smith)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Mankiw, N. Gregory (2014). ''Principles of Economics'' (7th ed.). Cengage Learning. ISBN 978-1285165875.
* Samuelson, Paul A.; Nordhaus, William D. (2009). ''Economics'' (19th ed.). McGraw-Hill Education.

{{DEFAULTSORT:သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်}}
[[Category:ပရေင် ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:သဘဴဓရ် သဇိုင်]]</text>
      <sha1>9q988eje78ydbrrs25lbgitby91xe1r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54459</id>
      <parentid>54457</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T12:24:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၄။ ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် ကဵုကေတ် ကဵု အာတ်မိက် (Factors that Shift Supply and Demand) */</comment>
      <origin>54459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9370" sha1="3ef72mlyvxl65hja9rm7ao5jfjvwv2u" xml:space="preserve">{{Short description|သဘဴဓရ် သဇိုင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ၚုဟ်မး ကပေါတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် သွံရာန် သၠးပွး}}
{{Infobox concept
| name = သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်
| native_name = Laws of Supply and Demand
| image = [[File:Supply-and-demand.svg|250px|ဗီုပြင် မျဉ်းကွေး Supply ကဵု Demand]]
| caption = ဗီုပြင် ဂရပ် (Graph) မထ္ၜးပျး ကဵု မျဉ်းကွေး ပရေင် ကဵုကေတ် (Supply curve) ကေုာံ ပရေင် အာတ်မိက် (Demand curve) မဆဵု ဂဗ ညးသကအ် ပ္ဍဲကဵု တင် လဒေါဝ်
| field = မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Microeconomics)
| related_concepts = [[ပရေင် ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး]] (Free market economy), ၚုဟ်မး (Price)
| key_elements = ကပေါတ် မနွံ (Supply), ပၟိက် ညးရာန် (Demand), ၚုဟ်မး လဒေါဝ် (Equilibrium price)
}}

'''သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်''' ({{lang-en|Laws of Supply and Demand}}) ဝွံ ဍေံဒှ် သဘဴဓရ် သဇိုင် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ကတ်လ္ၚတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Microeconomics) ရ။ ဍေံ သောင် ကလး ကဵု ဗီုလဵု ၚုဟ်မး ကပေါတ် (Prices) ဟွံသေင်မ္ဂး ၚုဟ်မး ကမၠောန် မွဲမွဲ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ကေုာံ ပြံင်လှာဲ အာ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် [[ပရေင် ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး|ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး]] ရ။ 

သဘဴဓရ် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ &quot;ညး မပတိတ် ကပေါတ်/ညးသွံ&quot; (Producers/Suppliers) ကေုာံ &quot;ညး မရာန် ကပေါတ်&quot; (Consumers/Buyers) တအ် ရ။ ကာလ ပရေင် ကဵုကေတ် (Supply) ကေုာံ ပရေင် အာတ်မိက် (Demand) ဍေံ စိုပ် အာ ကဆံင် မတုပ်သၟဟ် ညးသကအ် မ္ဂး، ၚုဟ်မး ကပေါတ် ဂှ် ဍေံ တန်ကြံင် အာ တုဲ ညးတအ် ကော်စ &quot;ၚုဟ်မး လဒေါဝ် ညဳသၟဟ်&quot; (Equilibrium price) ရ။

== ၁။ ပရေင် အာတ်မိက် (The Law of Demand) ==
'''ပရေင် အာတ်မိက် (Demand)''' မဟီု ဂှ် ဍေံ ဒှ် လၟိဟ် ကပေါတ် မွဲမွဲ မၞိဟ် ရာန် တအ် &quot;မိက်ဂွံ ရာန်&quot; ကေုာံ &quot;မာန် ရာန်&quot; ပ္ဍဲကဵု ၚုဟ်မး မသကုတ် လဝ် ရ။ 
* '''သဘဴဓရ်:''' ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ကပေါတ် မွဲမွဲ ဍေံ သၠုင် တိုန် မ္ဂး (အရာ တၞဟ် တအ် တုပ် ဒၟံင်)၊ ပၟိက် စိုတ် ညးရာန် တအ် (Demand) ဂှ် ဍေံ အောန် စှ်ေ အာ ရ။ ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ဍေံ စှ်ေ အာ တန်တန် မ္ဂး၊ ပၟိက် ညးရာန် တအ် ဍေံ ဂၠိုင် တိုန် ရောင်။
* '''ဥပမာ:''' ယဝ်ရ ၚုဟ် သတ် လိမ္မော် မွဲ ကဳလဝ် ၅၀၀၀ ဒကေဝ် မ္ဂး မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ရာန် ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ၚုဟ် ဍေံ တိုန် အာ ၁၅,၀၀၀ ဒကေဝ် မ္ဂး၊ မၞိဟ် ရာန် အောန် စှ်ေ အာ ရ။

== ၂။ ပရေင် ကဵုကေတ် (The Law of Supply) ==
'''ပရေင် ကဵုကေတ် (Supply)''' မဟီု ဂှ် ဍေံ ဒှ် လၟိဟ် ကပေါတ် မွဲမွဲ မၞိဟ် ပတိတ် တအ် (ကမ္မဏဳ ဟွံသေင်မ္ဂး သၟာ ဗ္ၚ တအ်) မာန် &quot;ပတိတ် ကဵု ကေုာံ သွံ&quot; ပ္ဍဲကဵု ၚုဟ်မး မသကုတ် လဝ် ရ။
* '''သဘဴဓရ်:''' ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ကပေါတ် မွဲမွဲ ဍေံ သၠုင် တိုန် မ္ဂး၊ ညး မပတိတ် တအ် မိက်ဂွံ သွံ ဂၠိုင် တိုန် ရ (ဟိုတ်နူ ညးတအ် ဂွံ ပရဲ ဂၠိုင်)။ ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ဍေံ စှ်ေ အာ မ္ဂး၊ ညး မပတိတ် တအ် ဍေံ သွံ အောန် စှ်ေ ရ။
* '''ဥပမာ:''' ယဝ်ရ ၚုဟ် သတ် လိမ္မော် တိုန် အာ ၁၅,၀၀၀ ဒကေဝ် မ္ဂး၊ သၟာ ဗ္ၚ တအ် မိက်ဂွံ တဵုလွဳ ကေုာံ သွံ သတ် လိမ္မော် ဂၠိုင် တိုန် ရ။

== ၃။ ၚုဟ်မး လဒေါဝ် ညဳသၟဟ် (Market Equilibrium) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင် သွံ ရာန် ဍာံဍာံ မ္ဂး، မျဉ်းကွေး ပရေင် ကဵုကေတ် ကဵု မျဉ်းကွေး ပရေင် အာတ်မိက် တအ် ဏအ် ဍေံ ဇီု ကပိုက် ညးသကအ် လၟိုန် ရ။ ကာလ လၟိဟ် ကပေါတ် မပတိတ် (Supply) ကဵု လၟိဟ် ကပေါတ် မၞိဟ် မိက်ဂွံ ရာန် (Demand) ဂှ် ဍေံ တုပ်သၟဟ် အာ ညးသကအ် မ္ဂး، ဍေံ စိုပ် အာ တင် လဒေါဝ် ညဳသၟဟ် ရ (Equilibrium)။ 
* ပ္ဍဲ တင် ဏအ် မ္ဂး ၚုဟ်မး ကပေါတ် ဂှ် ဍေံ တန်ကြံင် တုဲ ညးရာန် ကဵု ညးသွံ သီု ၜါ လပါ် တုပ် စိုတ် ညးသကအ် ရ။

== ၄။ ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် ကဵုကေတ် ကဵု အာတ်မိက် (Factors that Shift Supply and Demand) ==
ၚုဟ်မး ဟွံသေင် အရာ မဖန် ညံင် Supply ကဵု Demand ဂွံ ပြံင်လှာဲ မွဲ ဓဝ် ပုဟ်။ နွံ ဟိုတ် တၞဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ဖန် ညံင် ဍေံ ဂွံ ပြံင်လှာဲ-
* '''[[ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် အာတ်မိက်]] (Demand shifts):''' ပရေင် လီုလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇၞော်မောဝ် သြန် လုပ် ညးဍုင်ကွာန်၊ ပရေင် ပြံင်လှာဲ အခိုက်အလိုက် ဒးစိုတ် (Trends)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ၚုဟ်မး ကပေါတ် တၞဟ် မတုပ် ညးသကအ် ပြံင်လှာဲ အာ။
* '''[[ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် ကဵုကေတ်]] (Supply shifts):''' ၚုဟ်မး ကပေါတ် သဇိုင် (Raw materials) သၠုင် တိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး စှ်ေ အာ၊ နဲပညာ တၟိ က္တဵုဒှ် ကၠုင် မဖန် ညံင် ကၠောန် ကပေါတ် ဂွံ ပြဟ် တိုန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ရာသဳဥတု ပရေံ တုဲ တဵုလွဳ ဟွံခိုဟ်။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ပရေင် ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး|ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး]] (Free market economy)
* မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Microeconomics)
* ဝါဒ သြန်ရတ် (Capitalism)
* အာဒမ် သမေတ် (Adam Smith)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Mankiw, N. Gregory (2014). ''Principles of Economics'' (7th ed.). Cengage Learning. ISBN 978-1285165875.
* Samuelson, Paul A.; Nordhaus, William D. (2009). ''Economics'' (19th ed.). McGraw-Hill Education.

{{DEFAULTSORT:သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်}}
[[Category:ပရေင် ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:သဘဴဓရ် သဇိုင်]]</text>
      <sha1>3ef72mlyvxl65hja9rm7ao5jfjvwv2u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် အာတ်မိက်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10853</id>
    <revision>
      <id>54455</id>
      <timestamp>2026-05-07T12:21:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဟိုတ်နာနာ မဖန် ညံင် ပၟိက် ညးရာန် တအ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ အာ သီု ဟွံဆေင် ကဵု ၚုဟ်မး ကပေါတ်}}{{Infobox concept|name=ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင်အာတ်မိက်|native_name=Determinants of Demand|image=File:Demand curve shift...&quot;</comment>
      <origin>54455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10552" sha1="mjqvurkt74i0erjvqx1i5jur44ffzbh" xml:space="preserve">{{Short description|ဟိုတ်နာနာ မဖန် ညံင် ပၟိက် ညးရာန် တအ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ အာ သီု ဟွံဆေင် ကဵု ၚုဟ်မး ကပေါတ်}}{{Infobox concept|name=ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင်အာတ်မိက်|native_name=Determinants of Demand|image=[[File:Demand curve shift.svg|250px|ဗီုပြင် မျဉ်းကွေး ပရေင်အာတ်မိက် မပြံင်လှာဲ]]|caption=ဗီုပြင် ဂရပ် မထ္ၜးပျး ကဵု မျဉ်းကွေး ပရေင်အာတ်မိက် (Demand curve) ပြံင်လှာဲ အာ လပါ် သ္တုံ ဟိုတ်နူ ပၟိက် ညးရာန် ဂၠိုင် တိုန်|field=မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Microeconomics)|related_concepts=[[သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်]], ပရေင် ကဵုကေတ် (Supply)|key_elements=သြန်လုပ်, ကပေါတ်စၞး, အခိုက်အလိုက်, ပရေင်စၟဳကေတ်, လၟိဟ် ညးရာန်}}
'''ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် အာတ်မိက်''' ({{lang-en|Determinants of Demand}} ဟွံသေင်မ္ဂး Factors that shift the demand curve) ဝွံ ဍေံဒှ် သဘဴဓရ် ပ္ဍဲကဵု ကတ်လ္ၚတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မသောင် ကလး ကဵု ဟိုတ် အလုံ အိုတ်သီု မဖန် ညံင် ပၟိက် စိုတ် ညးရာန် (Demand) ဂွံ ပြံင်လှာဲ အာ၊ သီုကဵု ၚုဟ်မး ကပေါတ် ဂှ် ဍေံ တန်ကြံင် ဒၟံင် ဟွံပြံင်လှာဲ (Non-price factors) ရ။

အတိုင် သဘဴဓရ် ပရေင် အာတ်မိက် (Law of Demand) မ္ဂး، ၚုဟ်မး ကပေါတ် ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မဖန် ညံင် လၟိဟ် အာတ်မိက် ဂွံ ပြံင်လှာဲ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ဘဝ ဍာံဍာံ မ္ဂး، ၜိုန်ရ ၚုဟ်မး ကပေါတ် မွဲ ဟွံပြံင်လှာဲ ကီု လေဝ်၊ ဟိုတ် တၞဟ်တအ် ဗီုကဵု သြန် လုပ် ညးရာန် တအ် ဂၠိုင် တိုန် မ္ဂး ညးတအ် ရာန် ကပေါတ် ဂှ် ဂၠိုင် တိုန် ရ။ ပရေင် ဏအ် ဍေံ ဖန် ညံင် မျဉ်းကွေး ပရေင် အာတ်မိက် (Demand curve) အလုံ မွဲ ဂွံ ပြံင် ပဆုဲ အာ လပါ် ဇွိ ဟွံသေင်မ္ဂး လပါ် သ္တုံ ရ။

== ၁။ ပွမပြံင်လှာဲ လပါ် ဇွိ ကဵု လပါ် သ္တုံ (Shifts in the Demand Curve) ==

* '''ပဆုဲ အာ လပါ် သ္တုံ (Shift to the Right):''' အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဂှ် ပရေင် အာတ်မိက် ဂၠိုင် တိုန် (Increase in demand) ရ။ ၜိုန်ရ ၚုဟ်မး တုပ် ဒၟံင် ကီု လေဝ်၊ မၞိဟ် တအ် မိက်ဂွံ ရာန် ကပေါတ် ဂှ် ဂၠိုင် တိုန် ရ။
* '''ပဆုဲ အာ လပါ် ဇွိ (Shift to the Left):''' အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဂှ် ပရေင် အာတ်မိက် အောန် စှ်ေ (Decrease in demand) ရ။ ၜိုန်ရ ၚုဟ်မး တုပ် ဒၟံင် ကီု လေဝ်၊ မၞိဟ် တအ် မိက်ဂွံ ရာန် ကပေါတ် ဂှ် အောန် အာ ရ။

== ၂။ ဟိုတ် အဓိက ၅ သာ် (The 5 Main Determinants of Demand) ==
တၠပညာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တအ် ပါ် လဝ် ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် အာတ်မိက် အဓိက နွံ ၅ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

=== က။ သြန်လုပ် ညးရာန် (Income of Consumers) ===
ယဝ်ရ သြန် လုပ် ညးရာန် တအ် ပြံင်လှာဲ မ္ဂး ပၟိက် စိုတ် ပွမရာန် ကပေါတ် လေဝ် ပြံင်လှာဲ အာ ကီု ရ။ သွက် တင် ဏအ် ကပေါတ် နွံ ၂ ဂကူ-

* '''ကပေါတ် ဓမ္မတာ (Normal goods):''' ယဝ် သြန် လုပ် ဂၠိုင် တိုန် မ္ဂး، ညးရာန် တအ် ရာန် ကပေါတ် ဏအ် ဂၠိုင် တိုန် ရ (ဥပမာ - ကွဳစက် တၟိ၊ မဝ်ဗာင်ဖုန် ခိုဟ်ဟ်၊ စၞစ ပ္ဍဲ ဆေင် ခိုဟ်ဟ်)။
* '''ကပေါတ် ကဆံင်သၟဝ် (Inferior goods):''' ယဝ် သြန် လုပ် ဂၠိုင် တိုန် မ္ဂး၊ ညးရာန် တအ် ဟွံရာန် ကပေါတ် ဏအ် တုဲ ပြံင် အာ ရာန် ကပေါတ် မခိုဟ် နူ ဏအ် ရ (ဥပမာ - ကွဳစက် တြေံ (Second-hand)၊ ကာဖှဳ ခေါက် တန်တန်)။

=== ခ။ ၚုဟ်မး ကပေါတ် မဆက်စပ် (Prices of Related Goods) ===
ၚုဟ်မး ကပေါတ် တၞဟ် မဆက်စပ် ဒၟံင် တအ် လေဝ် ဖန် ညံင် ပရေင် အာတ်မိက် ဂွံ ပြံင်လှာဲ မာန် ရ။

* '''ကပေါတ် သၠာဲစၞး (Substitutes):''' ကပေါတ် ၜါ မမာန် စကာ စၞး ညးသကအ် (ဥပမာ - လက်ဖက်ရည် ကဵု ကာဖှဳ)။ ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ကာဖှဳ သၠုင် တိုန် အာ မ္ဂး၊ မၞိဟ် တအ် ပြံင် အာ ရာန် လက်ဖက်ရည် ဂၠိုင် တိုန် ရ (ပရေင် အာတ်မိက် လက်ဖက်ရည် ဂၠိုင် တိုန်)။
* '''ကပေါတ် တွဲဖက် (Complements):''' ကပေါတ် ၜါ မဒး စကာ မွဲစွံ (ဥပမာ - ကွဳစက် ကဵု ဍာ်ကၠေင် ဓါတ်)။ ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ဍာ်ကၠေင် ဓါတ် သၠုင် တိုန် အာ မ္ဂး၊ မၞိဟ် တအ် ရာန် ကွဳစက် အောန် စှ်ေ အာ ရ။

=== ဂ။ အခိုက်အလိုက် ကေုာံ ပွမဒးစိုတ် (Tastes and Preferences) ===
ယဝ်ရ ကပေါတ် မွဲမွဲ ဍေံ ဒှ် အာ ခေတ် (Trend) ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် တအ် ဒးစိုတ် ဂၠိုင် တိုန် ဟိုတ်နူ ပရေင် စန်ဒက် (Advertising) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ထတ်ယုက် မ္ဂး၊ ပရေင် အာတ်မိက် သွက် ကပေါတ် ဂှ် ဂၠိုင် တိုန် ရ။

* ဥပမာ - ယဝ်ရ သဝ်ဝန် တအ် ဟီု တွံ ဒဒှ်ရ သတ် အေပဲါ (Apple) ခိုဟ် သွက် ထတ်ယုက် မ္ဂး၊ မၞိဟ် တအ် ရာန် သတ် အေပဲါ ဂၠိုင် တိုန် ရ (Demand ပဆုဲ အာ လပါ် သ္တုံ)။

=== ဃ။ ပရေင် စၟဳကေတ် အနာဂတ် (Expectations) ===
လညာတ် ကေုာံ ပရေင် စၟဳကေတ် ညးရာန် တအ် လတူ အနာဂတ် ဂှ် လေဝ် ကိစ္စ ဇၞော် ရ။

* ယဝ်ရ မၞိဟ် တအ် စၟဳ ကေတ် ဒဒှ်ရ တ္ၚဲ ယး တေအ် ၚုဟ်မး ကပေါတ် မွဲမွဲ (ဥပမာ - ထဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်ကၠေင် ဓါတ်) သ္ဂောအ် သၠုင် တိုန် ရောင် မ္ဂး၊ ညးတအ် ကၠုင် ရာန် ပကောံ လဝ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ဏအ် ဂၠိုင် တိုန် ရ (Demand တ္ၚဲ ဏအ် ဂၠိုင် တိုန်)။

=== င်။ လၟိဟ် ညးရာန် (Number of Buyers) ===
ယဝ်ရ လၟိဟ် မၞိဟ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ မွဲမွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး လၟိဟ် ညးရာန် သီုဖအိုတ် ဂၠိုင် တိုန် အာ မ္ဂး၊ ပရေင် အာတ်မိက် သွက် ကပေါတ် အလုံ အိုတ်သီု (Market demand) လေဝ် ဂၠိုင် တိုန် အာ လေဝ် ဍေံ ဒှ် သဘာဝ ရ။

* ဥပမာ - ယဝ်ရ ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ဍုင် မွဲ ဂၠိုင် တိုန် အာ မ္ဂး၊ ပၟိက် စိုတ် သွက် သ္ၚိ ဌာန်၊ စၞစ ကေုာံ ပွမလွဳ ယဲ တအ် သီုဖအိုတ် ဂၠိုင် တိုန် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်]] (Laws of Supply and Demand)
* မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Microeconomics)
* ပရေင် ပိုန်ဒြပ် (Economics)
* ၚုဟ်မး (Price)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* Mankiw, N. Gregory (2014). ''Principles of Economics'' (7th ed.). Cengage Learning. ISBN 978-1285165875.
* Krugman, Paul; Wells, Robin (2015). ''Microeconomics'' (4th ed.). Worth Publishers.</text>
      <sha1>mjqvurkt74i0erjvqx1i5jur44ffzbh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54456</id>
      <parentid>54455</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T12:21:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* နိဿဲ */</comment>
      <origin>54456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10845" sha1="ahiqa8ehxvrn7w0af4r816msqfsk86v" xml:space="preserve">{{Short description|ဟိုတ်နာနာ မဖန် ညံင် ပၟိက် ညးရာန် တအ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ အာ သီု ဟွံဆေင် ကဵု ၚုဟ်မး ကပေါတ်}}{{Infobox concept|name=ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင်အာတ်မိက်|native_name=Determinants of Demand|image=[[File:Demand curve shift.svg|250px|ဗီုပြင် မျဉ်းကွေး ပရေင်အာတ်မိက် မပြံင်လှာဲ]]|caption=ဗီုပြင် ဂရပ် မထ္ၜးပျး ကဵု မျဉ်းကွေး ပရေင်အာတ်မိက် (Demand curve) ပြံင်လှာဲ အာ လပါ် သ္တုံ ဟိုတ်နူ ပၟိက် ညးရာန် ဂၠိုင် တိုန်|field=မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Microeconomics)|related_concepts=[[သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်]], ပရေင် ကဵုကေတ် (Supply)|key_elements=သြန်လုပ်, ကပေါတ်စၞး, အခိုက်အလိုက်, ပရေင်စၟဳကေတ်, လၟိဟ် ညးရာန်}}
'''ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် အာတ်မိက်''' ({{lang-en|Determinants of Demand}} ဟွံသေင်မ္ဂး Factors that shift the demand curve) ဝွံ ဍေံဒှ် သဘဴဓရ် ပ္ဍဲကဵု ကတ်လ္ၚတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မသောင် ကလး ကဵု ဟိုတ် အလုံ အိုတ်သီု မဖန် ညံင် ပၟိက် စိုတ် ညးရာန် (Demand) ဂွံ ပြံင်လှာဲ အာ၊ သီုကဵု ၚုဟ်မး ကပေါတ် ဂှ် ဍေံ တန်ကြံင် ဒၟံင် ဟွံပြံင်လှာဲ (Non-price factors) ရ။

အတိုင် သဘဴဓရ် ပရေင် အာတ်မိက် (Law of Demand) မ္ဂး، ၚုဟ်မး ကပေါတ် ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မဖန် ညံင် လၟိဟ် အာတ်မိက် ဂွံ ပြံင်လှာဲ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ဘဝ ဍာံဍာံ မ္ဂး، ၜိုန်ရ ၚုဟ်မး ကပေါတ် မွဲ ဟွံပြံင်လှာဲ ကီု လေဝ်၊ ဟိုတ် တၞဟ်တအ် ဗီုကဵု သြန် လုပ် ညးရာန် တအ် ဂၠိုင် တိုန် မ္ဂး ညးတအ် ရာန် ကပေါတ် ဂှ် ဂၠိုင် တိုန် ရ။ ပရေင် ဏအ် ဍေံ ဖန် ညံင် မျဉ်းကွေး ပရေင် အာတ်မိက် (Demand curve) အလုံ မွဲ ဂွံ ပြံင် ပဆုဲ အာ လပါ် ဇွိ ဟွံသေင်မ္ဂး လပါ် သ္တုံ ရ။

== ၁။ ပွမပြံင်လှာဲ လပါ် ဇွိ ကဵု လပါ် သ္တုံ (Shifts in the Demand Curve) ==

* '''ပဆုဲ အာ လပါ် သ္တုံ (Shift to the Right):''' အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဂှ် ပရေင် အာတ်မိက် ဂၠိုင် တိုန် (Increase in demand) ရ။ ၜိုန်ရ ၚုဟ်မး တုပ် ဒၟံင် ကီု လေဝ်၊ မၞိဟ် တအ် မိက်ဂွံ ရာန် ကပေါတ် ဂှ် ဂၠိုင် တိုန် ရ။
* '''ပဆုဲ အာ လပါ် ဇွိ (Shift to the Left):''' အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဂှ် ပရေင် အာတ်မိက် အောန် စှ်ေ (Decrease in demand) ရ။ ၜိုန်ရ ၚုဟ်မး တုပ် ဒၟံင် ကီု လေဝ်၊ မၞိဟ် တအ် မိက်ဂွံ ရာန် ကပေါတ် ဂှ် အောန် အာ ရ။

== ၂။ ဟိုတ် အဓိက ၅ သာ် (The 5 Main Determinants of Demand) ==
တၠပညာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တအ် ပါ် လဝ် ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် အာတ်မိက် အဓိက နွံ ၅ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

=== က။ သြန်လုပ် ညးရာန် (Income of Consumers) ===
ယဝ်ရ သြန် လုပ် ညးရာန် တအ် ပြံင်လှာဲ မ္ဂး ပၟိက် စိုတ် ပွမရာန် ကပေါတ် လေဝ် ပြံင်လှာဲ အာ ကီု ရ။ သွက် တင် ဏအ် ကပေါတ် နွံ ၂ ဂကူ-

* '''ကပေါတ် ဓမ္မတာ (Normal goods):''' ယဝ် သြန် လုပ် ဂၠိုင် တိုန် မ္ဂး، ညးရာန် တအ် ရာန် ကပေါတ် ဏအ် ဂၠိုင် တိုန် ရ (ဥပမာ - ကွဳစက် တၟိ၊ မဝ်ဗာင်ဖုန် ခိုဟ်ဟ်၊ စၞစ ပ္ဍဲ ဆေင် ခိုဟ်ဟ်)။
* '''ကပေါတ် ကဆံင်သၟဝ် (Inferior goods):''' ယဝ် သြန် လုပ် ဂၠိုင် တိုန် မ္ဂး၊ ညးရာန် တအ် ဟွံရာန် ကပေါတ် ဏအ် တုဲ ပြံင် အာ ရာန် ကပေါတ် မခိုဟ် နူ ဏအ် ရ (ဥပမာ - ကွဳစက် တြေံ (Second-hand)၊ ကာဖှဳ ခေါက် တန်တန်)။

=== ခ။ ၚုဟ်မး ကပေါတ် မဆက်စပ် (Prices of Related Goods) ===
ၚုဟ်မး ကပေါတ် တၞဟ် မဆက်စပ် ဒၟံင် တအ် လေဝ် ဖန် ညံင် ပရေင် အာတ်မိက် ဂွံ ပြံင်လှာဲ မာန် ရ။

* '''ကပေါတ် သၠာဲစၞး (Substitutes):''' ကပေါတ် ၜါ မမာန် စကာ စၞး ညးသကအ် (ဥပမာ - လက်ဖက်ရည် ကဵု ကာဖှဳ)။ ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ကာဖှဳ သၠုင် တိုန် အာ မ္ဂး၊ မၞိဟ် တအ် ပြံင် အာ ရာန် လက်ဖက်ရည် ဂၠိုင် တိုန် ရ (ပရေင် အာတ်မိက် လက်ဖက်ရည် ဂၠိုင် တိုန်)။
* '''ကပေါတ် တွဲဖက် (Complements):''' ကပေါတ် ၜါ မဒး စကာ မွဲစွံ (ဥပမာ - ကွဳစက် ကဵု ဍာ်ကၠေင် ဓါတ်)။ ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ဍာ်ကၠေင် ဓါတ် သၠုင် တိုန် အာ မ္ဂး၊ မၞိဟ် တအ် ရာန် ကွဳစက် အောန် စှ်ေ အာ ရ။

=== ဂ။ အခိုက်အလိုက် ကေုာံ ပွမဒးစိုတ် (Tastes and Preferences) ===
ယဝ်ရ ကပေါတ် မွဲမွဲ ဍေံ ဒှ် အာ ခေတ် (Trend) ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် တအ် ဒးစိုတ် ဂၠိုင် တိုန် ဟိုတ်နူ ပရေင် စန်ဒက် (Advertising) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ထတ်ယုက် မ္ဂး၊ ပရေင် အာတ်မိက် သွက် ကပေါတ် ဂှ် ဂၠိုင် တိုန် ရ။

* ဥပမာ - ယဝ်ရ သဝ်ဝန် တအ် ဟီု တွံ ဒဒှ်ရ သတ် အေပဲါ (Apple) ခိုဟ် သွက် ထတ်ယုက် မ္ဂး၊ မၞိဟ် တအ် ရာန် သတ် အေပဲါ ဂၠိုင် တိုန် ရ (Demand ပဆုဲ အာ လပါ် သ္တုံ)။

=== ဃ။ ပရေင် စၟဳကေတ် အနာဂတ် (Expectations) ===
လညာတ် ကေုာံ ပရေင် စၟဳကေတ် ညးရာန် တအ် လတူ အနာဂတ် ဂှ် လေဝ် ကိစ္စ ဇၞော် ရ။

* ယဝ်ရ မၞိဟ် တအ် စၟဳ ကေတ် ဒဒှ်ရ တ္ၚဲ ယး တေအ် ၚုဟ်မး ကပေါတ် မွဲမွဲ (ဥပမာ - ထဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်ကၠေင် ဓါတ်) သ္ဂောအ် သၠုင် တိုန် ရောင် မ္ဂး၊ ညးတအ် ကၠုင် ရာန် ပကောံ လဝ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ဏအ် ဂၠိုင် တိုန် ရ (Demand တ္ၚဲ ဏအ် ဂၠိုင် တိုန်)။

=== င်။ လၟိဟ် ညးရာန် (Number of Buyers) ===
ယဝ်ရ လၟိဟ် မၞိဟ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ မွဲမွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး လၟိဟ် ညးရာန် သီုဖအိုတ် ဂၠိုင် တိုန် အာ မ္ဂး၊ ပရေင် အာတ်မိက် သွက် ကပေါတ် အလုံ အိုတ်သီု (Market demand) လေဝ် ဂၠိုင် တိုန် အာ လေဝ် ဍေံ ဒှ် သဘာဝ ရ။

* ဥပမာ - ယဝ်ရ ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ဍုင် မွဲ ဂၠိုင် တိုန် အာ မ္ဂး၊ ပၟိက် စိုတ် သွက် သ္ၚိ ဌာန်၊ စၞစ ကေုာံ ပွမလွဳ ယဲ တအ် သီုဖအိုတ် ဂၠိုင် တိုန် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်]] (Laws of Supply and Demand)
* မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Microeconomics)
* ပရေင် ပိုန်ဒြပ် (Economics)
* ၚုဟ်မး (Price)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* Mankiw, N. Gregory (2014). ''Principles of Economics'' (7th ed.). Cengage Learning. ISBN 978-1285165875.
* Krugman, Paul; Wells, Robin (2015). ''Microeconomics'' (4th ed.). Worth Publishers.
{{DEFAULTSORT:ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် အာတ်မိက်}} [[Category:ပရေင် ပိုန်ဒြပ်]] [[Category:မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] [[Category:သဘဴဓရ် သဇိုင်]]</text>
      <sha1>ahiqa8ehxvrn7w0af4r816msqfsk86v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သဘဴဓရ် &quot;ပရေင် ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင် အာတ်မိက်&quot;</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10854</id>
    <redirect title="သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်" />
    <revision>
      <id>54458</id>
      <timestamp>2026-05-07T12:23:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[သဘဴဓရ် &quot;ပရေင် ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင် အာတ်မိက်&quot;]] ဇရေင် [[သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်]]</comment>
      <origin>54458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125" sha1="ot6awt0iqnm6uvtc6yevoda3uztxiix" xml:space="preserve">#REDIRECT [[သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်]]</text>
      <sha1>ot6awt0iqnm6uvtc6yevoda3uztxiix</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် ကဵုကေတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10855</id>
    <revision>
      <id>54460</id>
      <timestamp>2026-05-07T12:26:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဟိုတ်နာနာ မဖန်ညံင် လၟိဟ်ကပေါတ် ညးမပတိတ်တအ် မိက်ဂွံသွံ ဂွံပြံင်လှာဲအာ သီုဟွံဆေင်ကဵု ၚုဟ်မးကပေါတ်}}{{Infobox concept|name=ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင်ကဵုကေတ်|native_name=Determina...&quot;</comment>
      <origin>54460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11725" sha1="7hafg3yyu8nbjgyiq71eyfmhn3l3pso" xml:space="preserve">{{Short description|ဟိုတ်နာနာ မဖန်ညံင် လၟိဟ်ကပေါတ် ညးမပတိတ်တအ် မိက်ဂွံသွံ ဂွံပြံင်လှာဲအာ သီုဟွံဆေင်ကဵု ၚုဟ်မးကပေါတ်}}{{Infobox concept|name=ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင်ကဵုကေတ်|native_name=Determinants of Supply|image=[[File:Supply curve shift.svg|250px|ဗီုပြင် မျဉ်းကွေး ပရေင်ကဵုကေတ် မပြံင်လှာဲ]]|caption=ဗီုပြင် ဂရပ် မထ္ၜးပျးကဵု [[မျဉ်းကွေး ပရေင်ကဵုကေတ်]] (Supply curve) ပြံင်လှာဲအာ လပါ်သ္တုံ (S1 သို့ S2) ဟိုတ်နူ လၟိဟ်ကပေါတ် မပတိတ် ဂၠိုင်တိုန်|field=[[မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Microeconomics)|related_concepts=[[သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်]], [[ပရေင် အာတ်မိက်]] (Demand)|key_elements=[[ၚုဟ်မး သြန်တမ်]], [[နဲပညာ]], [[အခေါန်]], [[သြန်ထံက်ပင်]], [[ပရေင်စၟဳကေတ်]]}}
'''ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် ကဵုကေတ်''' ({{lang-en|Determinants of Supply}} ဟွံသေင်မ္ဂး Factors that shift the supply curve) ဝွံ ဍေံဒှ် သဘဴဓရ် ပ္ဍဲကဵု [[ကတ်လ္ၚတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] မသောင်ကလးကဵု ဟိုတ်အလုံအိုတ်သီု မဖန်ညံင် ပၟိက်စိုတ် ကေုာံ လၟိဟ်ကပေါတ် ညးမပတိတ် (Producers/Suppliers) တအ် မိက်ဂွံသွံဂှ် ဂွံပြံင်လှာဲအာ၊ သီုကဵု ၚုဟ်မးကပေါတ် (Price) ဂှ် ဍေံတန်ကြံင်ဒၟံင် ဟွံပြံင်လှာဲ (Non-price factors) ရ။

အတိုင် [[သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ်]] (Law of Supply) မ္ဂး၊ ၚုဟ်မးကပေါတ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်အဓိက မဖန်ညံင် လၟိဟ်မသွံ (Quantity supplied) ဂွံပြံင်လှာဲရ။ ဆဂး ပ္ဍဲဘဝဍာံဍာံမ္ဂး၊ ၜိုန်ရ ၚုဟ်မးကပေါတ်မွဲ ဟွံပြံင်လှာဲကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်တၞဟ်တအ် ဗီုကဵု ၚုဟ်မး ကပေါတ်သဇိုင် (Raw materials) စှ်ေအာ ဟွံသေင်မ္ဂး နဲပညာ ခိုဟ်တိုန်မ္ဂး ညးတအ် မာန်ပတိတ် ကပေါတ်ဂှ် ဂၠိုင်တိုန်ရ။ ပရေင်ဏအ် ဍေံဖန်ညံင် [[မျဉ်းကွေး ပရေင်ကဵုကေတ်]] (Supply curve) အလုံမွဲ ဂွံပြံင်ပဆုဲအာ လပါ်ဇွိ ဟွံသေင်မ္ဂး လပါ်သ္တုံရ။

== ၁။ ပွမပြံင်လှာဲ လပါ်ဇွိ ကဵု လပါ်သ္တုံ (Shifts in the Supply Curve) ==

* '''ပဆုဲအာ လပါ်သ္တုံ (Shift to the Right):''' အဓိပ္ပါယ်ဍေံဂှ် ပရေင်ကဵုကေတ် ဂၠိုင်တိုန် (Increase in supply) ရ။ ၜိုန်ရ ၚုဟ်မး တုပ်ဒၟံင်ကီုလေဝ်၊ ကမ္မဏဳတအ် မာန်ပတိတ် ကေုာံ မိက်ဂွံသွံ ကပေါတ်ဂှ် ဂၠိုင်တိုန်ရ။
* '''ပဆုဲအာ လပါ်ဇွိ (Shift to the Left):''' အဓိပ္ပါယ်ဍေံဂှ် ပရေင်ကဵုကေတ် အောန်စှ်ေ (Decrease in supply) ရ။ ၜိုန်ရ ၚုဟ်မး တုပ်ဒၟံင်ကီုလေဝ်၊ ညးမပတိတ်တအ် ဟွံမာန်ပတိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံမိက်သွံ ကပေါတ်ဂှ် ဂၠိုင်ဂၠိုင်ရ။

== ၂။ ဟိုတ် အဓိကဂမၠိုင် (The Main Determinants of Supply) ==
တၠပညာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်တအ် ပါ်လဝ် ဟိုတ်မပြံင်လှာဲ ပရေင်ကဵုကေတ် အဓိက နွံ ၆ သာ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-

=== က။ ၚုဟ်မး သြန်တမ် / ကပေါတ်သဇိုင် (Prices of Inputs / Cost of Production) ===
ယဝ်ရ [[ၚုဟ်မး သြန်တမ်]] မပ္တံကဵု ၚုဟ်မး ကပေါတ်သဇိုင်၊ သြန်ဂိတု ကောန်ကမၠောန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ၚုဟ် ဍာ်ကၠေင် ဓါတ် ပြံင်လှာဲမ္ဂး ပရေင်ကဵုကေတ် လေဝ် ပြံင်လှာဲအာကီုရ။

* ယဝ်ရ ၚုဟ် ကပေါတ်သဇိုင် သၠုင်တိုန် (ဥပမာ - ၚုဟ် ကဝ်ဖှဳမ သၠုင်တိုန်) မ္ဂး၊ သြန်တမ် သွက်ဂွံကၠောန် ကာဖှဳ ဂၠိုင်တိုန်တုဲ ဖဵုပရဲ အောန်စှ်ေရ။ ဟိုတ်ဂှ်တုဲ ကမ္မဏဳတအ် ပတိတ်အောန်စှ်ေ (Supply ပဆုဲ လပါ်ဇွိ)။
* ယဝ်ရ ၚုဟ်မး သြန်တမ် စှ်ေအာ မ္ဂး၊ ဖဵုပရဲ ဂၠိုင်တိုန်တုဲ ညးတအ် ပတိတ်ဂၠိုင်တိုန်ရ (Supply ပဆုဲ လပါ်သ္တုံ)။

=== ခ။ နဲပညာ ကေုာံ အစောံကမၠောန် (Technology and Productivity) ===
[[နဲပညာ]] (Technology) တၟိတၟိတအ်ဂှ် ဍေံဖန်ညံင် ဂွံကၠောန်ပတိတ် ကပေါတ် မွဲမွဲ လောဲသွာတိုန် ကေုာံ သြန်တမ် အောန်စှ်ေရ။

* ဥပမာ - ယဝ်ရ ရုံစက်မွဲ ကလိဂွံ စက်ယန္တရား (Machine) တၟိ မာန်ကၠောန် ကပေါတ် ပြဟ်နူတြေံ ၂ ဆ မ္ဂး၊ ညးတအ် မာန်ပတိတ် ကပေါတ် ဂၠိုင်တိုန် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု အခိင်တုပ်ပ်ရ (Supply ဂၠိုင်တိုန်)။

=== ဂ။ မူဝါဒ အလဵုအသဳ (Government Policies) ===
အလဵုအသဳတအ် မာန်လုပ်ထိင်ဒဝ် ပရေင်ကဵုကေတ် နကဵု [[အခေါန်]] (Taxes) ကေုာံ [[သြန်ထံက်ပင်]] (Subsidies) ရ။

* '''အခေါန် (Taxes):''' ယဝ်ရ အလဵုအသဳ ကောက် အခေါန် လတူ ကမ္မဏဳတအ် ဂၠိုင်တိုန်မ္ဂး၊ သြန်တမ် ဍေံတအ် သၠုင်တိုန်တုဲ ညးတအ် ပတိတ်အောန်စှ်ေရ။
* '''သြန်ထံက်ပင် (Subsidies):''' ယဝ်ရ အလဵုအသဳ ကဵု သြန်ထံက်ပင် ကု သၟာဗ္ၚတအ် သွက်ဂွံ တဵုလွဳ သြောအ်မ္ဂး၊ သြန်တမ် ညးတအ် အောန်စှ်ေတုဲ ညးတအ် မာန်တဵုလွဳ ကေုာံ သွံ သြောအ် ဂၠိုင်တိုန်ရ။

=== ဃ။ ပရေင် စၟဳကေတ် လတူ အနာဂတ် (Expectations of Future Prices) ===
လညာတ် ကေုာံ [[ပရေင်စၟဳကေတ်]] ညးမပတိတ်တအ် လတူ ၚုဟ်မး ပ္ဍဲအနာဂတ်ဂှ် လေဝ် ကိစ္စဇၞော်ရ။

* ယဝ်ရ ကမ္မဏဳတအ် စၟဳကေတ် ဒဒှ်ရ တ္ၚဲယးတေအ် ၚုဟ်မး ကပေါတ်ညးတအ် (ဥပမာ - ထဝ်) သ္ဂောအ် သၠုင်တိုန်ရောင်မ္ဂး၊ ညးတအ် တၞီစွံ (Hoard) လဝ် ကပေါတ် ပ္ဍဲတ္ၚဲဏအ် တုဲ ဟွံမိက်သွံ ပြဟ်ဟ်ရ (Supply တ္ၚဲဏအ် အောန်စှ်ေ)။

=== င်။ လၟိဟ် ညးမပတိတ် / ညးမသွံ (Number of Sellers) ===
ယဝ်ရ လၟိဟ် ကမ္မဏဳ ဟွံသေင်မ္ဂး လၟိဟ် ညးမသွံရာန် ပ္ဍဲကဵု ဒေသမွဲမွဲ ဂၠိုင်တိုန်အာမ္ဂး၊ လၟိဟ် ကပေါတ် မပတိတ် အလုံအိုတ်သီု (Market supply) လေဝ် ဂၠိုင်တိုန်အာ လေဝ် ဍေံဒှ် သဘာဝရ။

* ဥပမာ - ယဝ်ရ ဆေင်သွံ ကာဖှဳ ပံက်တၟိ ၅ ဆေင် ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူ ကွာန်မွဲမ္ဂး၊ လၟိဟ် ကာဖှဳ မသွံဒၟံင် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ဂၠိုင်တိုန်အာရ။

=== စ။ အကာဲအရာ သဘာဝ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Natural Events and Weather) ===
ဗွဲတၟေင် သွက် [[ကပေါတ်တဵုလွဳ]] (Agricultural products) ကေုာံ ဒြပ်သဘာဝတအ်မ္ဂး၊ အကာဲအရာ ရာသဳဥတု ကိစ္စဇၞော်လောန်ရ။

* ယဝ်ရ ရာသဳဥတု ခိုဟ်၊ ဗြဲရွာဒးရး မ္ဂး၊ သၟာဗ္ၚတအ် ကလိဂွံ သတ်ဆုသတ်ဇဗၠု ဂၠိုင်တုဲ Supply ဂၠိုင်တိုန်ရ။
* ယဝ်ရ က္တဵုဒှ် [[ဘဲသဘာဝ]] ဗီုကဵု ဍာ်ဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲစၟ တၞံဆု မ္ဂး၊ ကပေါတ်တဵုလွဳ လီုလာ်အာတုဲ Supply အောန်စှ်ေ ဗွဲမသကာတ်မြဟ်ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်]] (Laws of Supply and Demand)
* [[ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် အာတ်မိက်]] (Determinants of Demand)
* [[မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Microeconomics)
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး]] (Free market)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* Mankiw, N. Gregory (2014). ''Principles of Economics'' (7th ed.). Cengage Learning. ISBN 978-1285165875.
* Krugman, Paul; Wells, Robin (2015). ''Microeconomics'' (4th ed.). Worth Publishers.</text>
      <sha1>7hafg3yyu8nbjgyiq71eyfmhn3l3pso</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54461</id>
      <parentid>54460</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T12:28:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* င်။ လၟိဟ် ညးမပတိတ် / ညးမသွံ (Number of Sellers) */</comment>
      <origin>54461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11728" sha1="95s0xa5kq2puhzdt3um9n7vv1xdy4pc" xml:space="preserve">{{Short description|ဟိုတ်နာနာ မဖန်ညံင် လၟိဟ်ကပေါတ် ညးမပတိတ်တအ် မိက်ဂွံသွံ ဂွံပြံင်လှာဲအာ သီုဟွံဆေင်ကဵု ၚုဟ်မးကပေါတ်}}{{Infobox concept|name=ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင်ကဵုကေတ်|native_name=Determinants of Supply|image=[[File:Supply curve shift.svg|250px|ဗီုပြင် မျဉ်းကွေး ပရေင်ကဵုကေတ် မပြံင်လှာဲ]]|caption=ဗီုပြင် ဂရပ် မထ္ၜးပျးကဵု [[မျဉ်းကွေး ပရေင်ကဵုကေတ်]] (Supply curve) ပြံင်လှာဲအာ လပါ်သ္တုံ (S1 သို့ S2) ဟိုတ်နူ လၟိဟ်ကပေါတ် မပတိတ် ဂၠိုင်တိုန်|field=[[မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Microeconomics)|related_concepts=[[သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်]], [[ပရေင် အာတ်မိက်]] (Demand)|key_elements=[[ၚုဟ်မး သြန်တမ်]], [[နဲပညာ]], [[အခေါန်]], [[သြန်ထံက်ပင်]], [[ပရေင်စၟဳကေတ်]]}}
'''ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် ကဵုကေတ်''' ({{lang-en|Determinants of Supply}} ဟွံသေင်မ္ဂး Factors that shift the supply curve) ဝွံ ဍေံဒှ် သဘဴဓရ် ပ္ဍဲကဵု [[ကတ်လ္ၚတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] မသောင်ကလးကဵု ဟိုတ်အလုံအိုတ်သီု မဖန်ညံင် ပၟိက်စိုတ် ကေုာံ လၟိဟ်ကပေါတ် ညးမပတိတ် (Producers/Suppliers) တအ် မိက်ဂွံသွံဂှ် ဂွံပြံင်လှာဲအာ၊ သီုကဵု ၚုဟ်မးကပေါတ် (Price) ဂှ် ဍေံတန်ကြံင်ဒၟံင် ဟွံပြံင်လှာဲ (Non-price factors) ရ။

အတိုင် [[သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ်]] (Law of Supply) မ္ဂး၊ ၚုဟ်မးကပေါတ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်အဓိက မဖန်ညံင် လၟိဟ်မသွံ (Quantity supplied) ဂွံပြံင်လှာဲရ။ ဆဂး ပ္ဍဲဘဝဍာံဍာံမ္ဂး၊ ၜိုန်ရ ၚုဟ်မးကပေါတ်မွဲ ဟွံပြံင်လှာဲကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်တၞဟ်တအ် ဗီုကဵု ၚုဟ်မး ကပေါတ်သဇိုင် (Raw materials) စှ်ေအာ ဟွံသေင်မ္ဂး နဲပညာ ခိုဟ်တိုန်မ္ဂး ညးတအ် မာန်ပတိတ် ကပေါတ်ဂှ် ဂၠိုင်တိုန်ရ။ ပရေင်ဏအ် ဍေံဖန်ညံင် [[မျဉ်းကွေး ပရေင်ကဵုကေတ်]] (Supply curve) အလုံမွဲ ဂွံပြံင်ပဆုဲအာ လပါ်ဇွိ ဟွံသေင်မ္ဂး လပါ်သ္တုံရ။

== ၁။ ပွမပြံင်လှာဲ လပါ်ဇွိ ကဵု လပါ်သ္တုံ (Shifts in the Supply Curve) ==

* '''ပဆုဲအာ လပါ်သ္တုံ (Shift to the Right):''' အဓိပ္ပါယ်ဍေံဂှ် ပရေင်ကဵုကေတ် ဂၠိုင်တိုန် (Increase in supply) ရ။ ၜိုန်ရ ၚုဟ်မး တုပ်ဒၟံင်ကီုလေဝ်၊ ကမ္မဏဳတအ် မာန်ပတိတ် ကေုာံ မိက်ဂွံသွံ ကပေါတ်ဂှ် ဂၠိုင်တိုန်ရ။
* '''ပဆုဲအာ လပါ်ဇွိ (Shift to the Left):''' အဓိပ္ပါယ်ဍေံဂှ် ပရေင်ကဵုကေတ် အောန်စှ်ေ (Decrease in supply) ရ။ ၜိုန်ရ ၚုဟ်မး တုပ်ဒၟံင်ကီုလေဝ်၊ ညးမပတိတ်တအ် ဟွံမာန်ပတိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံမိက်သွံ ကပေါတ်ဂှ် ဂၠိုင်ဂၠိုင်ရ။

== ၂။ ဟိုတ် အဓိကဂမၠိုင် (The Main Determinants of Supply) ==
တၠပညာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်တအ် ပါ်လဝ် ဟိုတ်မပြံင်လှာဲ ပရေင်ကဵုကေတ် အဓိက နွံ ၆ သာ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-

=== က။ ၚုဟ်မး သြန်တမ် / ကပေါတ်သဇိုင် (Prices of Inputs / Cost of Production) ===
ယဝ်ရ [[ၚုဟ်မး သြန်တမ်]] မပ္တံကဵု ၚုဟ်မး ကပေါတ်သဇိုင်၊ သြန်ဂိတု ကောန်ကမၠောန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ၚုဟ် ဍာ်ကၠေင် ဓါတ် ပြံင်လှာဲမ္ဂး ပရေင်ကဵုကေတ် လေဝ် ပြံင်လှာဲအာကီုရ။

* ယဝ်ရ ၚုဟ် ကပေါတ်သဇိုင် သၠုင်တိုန် (ဥပမာ - ၚုဟ် ကဝ်ဖှဳမ သၠုင်တိုန်) မ္ဂး၊ သြန်တမ် သွက်ဂွံကၠောန် ကာဖှဳ ဂၠိုင်တိုန်တုဲ ဖဵုပရဲ အောန်စှ်ေရ။ ဟိုတ်ဂှ်တုဲ ကမ္မဏဳတအ် ပတိတ်အောန်စှ်ေ (Supply ပဆုဲ လပါ်ဇွိ)။
* ယဝ်ရ ၚုဟ်မး သြန်တမ် စှ်ေအာ မ္ဂး၊ ဖဵုပရဲ ဂၠိုင်တိုန်တုဲ ညးတအ် ပတိတ်ဂၠိုင်တိုန်ရ (Supply ပဆုဲ လပါ်သ္တုံ)။

=== ခ။ နဲပညာ ကေုာံ အစောံကမၠောန် (Technology and Productivity) ===
[[နဲပညာ]] (Technology) တၟိတၟိတအ်ဂှ် ဍေံဖန်ညံင် ဂွံကၠောန်ပတိတ် ကပေါတ် မွဲမွဲ လောဲသွာတိုန် ကေုာံ သြန်တမ် အောန်စှ်ေရ။

* ဥပမာ - ယဝ်ရ ရုံစက်မွဲ ကလိဂွံ စက်ယန္တရား (Machine) တၟိ မာန်ကၠောန် ကပေါတ် ပြဟ်နူတြေံ ၂ ဆ မ္ဂး၊ ညးတအ် မာန်ပတိတ် ကပေါတ် ဂၠိုင်တိုန် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု အခိင်တုပ်ပ်ရ (Supply ဂၠိုင်တိုန်)။

=== ဂ။ မူဝါဒ အလဵုအသဳ (Government Policies) ===
အလဵုအသဳတအ် မာန်လုပ်ထိင်ဒဝ် ပရေင်ကဵုကေတ် နကဵု [[အခေါန်]] (Taxes) ကေုာံ [[သြန်ထံက်ပင်]] (Subsidies) ရ။

* '''အခေါန် (Taxes):''' ယဝ်ရ အလဵုအသဳ ကောက် အခေါန် လတူ ကမ္မဏဳတအ် ဂၠိုင်တိုန်မ္ဂး၊ သြန်တမ် ဍေံတအ် သၠုင်တိုန်တုဲ ညးတအ် ပတိတ်အောန်စှ်ေရ။
* '''သြန်ထံက်ပင် (Subsidies):''' ယဝ်ရ အလဵုအသဳ ကဵု သြန်ထံက်ပင် ကု သၟာဗ္ၚတအ် သွက်ဂွံ တဵုလွဳ သြောအ်မ္ဂး၊ သြန်တမ် ညးတအ် အောန်စှ်ေတုဲ ညးတအ် မာန်တဵုလွဳ ကေုာံ သွံ သြောအ် ဂၠိုင်တိုန်ရ။

=== ဃ။ ပရေင် စၟဳကေတ် လတူ အနာဂတ် (Expectations of Future Prices) ===
လညာတ် ကေုာံ [[ပရေင်စၟဳကေတ်]] ညးမပတိတ်တအ် လတူ ၚုဟ်မး ပ္ဍဲအနာဂတ်ဂှ် လေဝ် ကိစ္စဇၞော်ရ။

* ယဝ်ရ ကမ္မဏဳတအ် စၟဳကေတ် ဒဒှ်ရ တ္ၚဲယးတေအ် ၚုဟ်မး ကပေါတ်ညးတအ် (ဥပမာ - ထဝ်) သ္ဂောအ် သၠုင်တိုန်ရောင်မ္ဂး၊ ညးတအ် တၞီစွံ (Hoard) လဝ် ကပေါတ် ပ္ဍဲတ္ၚဲဏအ် တုဲ ဟွံမိက်သွံ ပြဟ်ဟ်ရ (Supply တ္ၚဲဏအ် အောန်စှ်ေ)။

=== င္ၚ။ လၟိဟ် ညးမပတိတ် / ညးမသွံ (Number of Sellers) ===
ယဝ်ရ လၟိဟ် ကမ္မဏဳ ဟွံသေင်မ္ဂး လၟိဟ် ညးမသွံရာန် ပ္ဍဲကဵု ဒေသမွဲမွဲ ဂၠိုင်တိုန်အာမ္ဂး၊ လၟိဟ် ကပေါတ် မပတိတ် အလုံအိုတ်သီု (Market supply) လေဝ် ဂၠိုင်တိုန်အာ လေဝ် ဍေံဒှ် သဘာဝရ။

* ဥပမာ - ယဝ်ရ ဆေင်သွံ ကာဖှဳ ပံက်တၟိ ၅ ဆေင် ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူ ကွာန်မွဲမ္ဂး၊ လၟိဟ် ကာဖှဳ မသွံဒၟံင် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ဂၠိုင်တိုန်အာရ။

=== စ။ အကာဲအရာ သဘာဝ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Natural Events and Weather) ===
ဗွဲတၟေင် သွက် [[ကပေါတ်တဵုလွဳ]] (Agricultural products) ကေုာံ ဒြပ်သဘာဝတအ်မ္ဂး၊ အကာဲအရာ ရာသဳဥတု ကိစ္စဇၞော်လောန်ရ။

* ယဝ်ရ ရာသဳဥတု ခိုဟ်၊ ဗြဲရွာဒးရး မ္ဂး၊ သၟာဗ္ၚတအ် ကလိဂွံ သတ်ဆုသတ်ဇဗၠု ဂၠိုင်တုဲ Supply ဂၠိုင်တိုန်ရ။
* ယဝ်ရ က္တဵုဒှ် [[ဘဲသဘာဝ]] ဗီုကဵု ဍာ်ဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲစၟ တၞံဆု မ္ဂး၊ ကပေါတ်တဵုလွဳ လီုလာ်အာတုဲ Supply အောန်စှ်ေ ဗွဲမသကာတ်မြဟ်ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်]] (Laws of Supply and Demand)
* [[ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် အာတ်မိက်]] (Determinants of Demand)
* [[မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Microeconomics)
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး]] (Free market)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* Mankiw, N. Gregory (2014). ''Principles of Economics'' (7th ed.). Cengage Learning. ISBN 978-1285165875.
* Krugman, Paul; Wells, Robin (2015). ''Microeconomics'' (4th ed.). Worth Publishers.</text>
      <sha1>95s0xa5kq2puhzdt3um9n7vv1xdy4pc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54462</id>
      <parentid>54461</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T12:29:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* နိဿဲ */</comment>
      <origin>54462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12019" sha1="4ox8765vprf0lz3fladnhtmbj9ptv5a" xml:space="preserve">{{Short description|ဟိုတ်နာနာ မဖန်ညံင် လၟိဟ်ကပေါတ် ညးမပတိတ်တအ် မိက်ဂွံသွံ ဂွံပြံင်လှာဲအာ သီုဟွံဆေင်ကဵု ၚုဟ်မးကပေါတ်}}{{Infobox concept|name=ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင်ကဵုကေတ်|native_name=Determinants of Supply|image=[[File:Supply curve shift.svg|250px|ဗီုပြင် မျဉ်းကွေး ပရေင်ကဵုကေတ် မပြံင်လှာဲ]]|caption=ဗီုပြင် ဂရပ် မထ္ၜးပျးကဵု [[မျဉ်းကွေး ပရေင်ကဵုကေတ်]] (Supply curve) ပြံင်လှာဲအာ လပါ်သ္တုံ (S1 သို့ S2) ဟိုတ်နူ လၟိဟ်ကပေါတ် မပတိတ် ဂၠိုင်တိုန်|field=[[မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Microeconomics)|related_concepts=[[သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်]], [[ပရေင် အာတ်မိက်]] (Demand)|key_elements=[[ၚုဟ်မး သြန်တမ်]], [[နဲပညာ]], [[အခေါန်]], [[သြန်ထံက်ပင်]], [[ပရေင်စၟဳကေတ်]]}}
'''ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် ကဵုကေတ်''' ({{lang-en|Determinants of Supply}} ဟွံသေင်မ္ဂး Factors that shift the supply curve) ဝွံ ဍေံဒှ် သဘဴဓရ် ပ္ဍဲကဵု [[ကတ်လ္ၚတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] မသောင်ကလးကဵု ဟိုတ်အလုံအိုတ်သီု မဖန်ညံင် ပၟိက်စိုတ် ကေုာံ လၟိဟ်ကပေါတ် ညးမပတိတ် (Producers/Suppliers) တအ် မိက်ဂွံသွံဂှ် ဂွံပြံင်လှာဲအာ၊ သီုကဵု ၚုဟ်မးကပေါတ် (Price) ဂှ် ဍေံတန်ကြံင်ဒၟံင် ဟွံပြံင်လှာဲ (Non-price factors) ရ။

အတိုင် [[သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ်]] (Law of Supply) မ္ဂး၊ ၚုဟ်မးကပေါတ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်အဓိက မဖန်ညံင် လၟိဟ်မသွံ (Quantity supplied) ဂွံပြံင်လှာဲရ။ ဆဂး ပ္ဍဲဘဝဍာံဍာံမ္ဂး၊ ၜိုန်ရ ၚုဟ်မးကပေါတ်မွဲ ဟွံပြံင်လှာဲကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်တၞဟ်တအ် ဗီုကဵု ၚုဟ်မး ကပေါတ်သဇိုင် (Raw materials) စှ်ေအာ ဟွံသေင်မ္ဂး နဲပညာ ခိုဟ်တိုန်မ္ဂး ညးတအ် မာန်ပတိတ် ကပေါတ်ဂှ် ဂၠိုင်တိုန်ရ။ ပရေင်ဏအ် ဍေံဖန်ညံင် [[မျဉ်းကွေး ပရေင်ကဵုကေတ်]] (Supply curve) အလုံမွဲ ဂွံပြံင်ပဆုဲအာ လပါ်ဇွိ ဟွံသေင်မ္ဂး လပါ်သ္တုံရ။

== ၁။ ပွမပြံင်လှာဲ လပါ်ဇွိ ကဵု လပါ်သ္တုံ (Shifts in the Supply Curve) ==

* '''ပဆုဲအာ လပါ်သ္တုံ (Shift to the Right):''' အဓိပ္ပါယ်ဍေံဂှ် ပရေင်ကဵုကေတ် ဂၠိုင်တိုန် (Increase in supply) ရ။ ၜိုန်ရ ၚုဟ်မး တုပ်ဒၟံင်ကီုလေဝ်၊ ကမ္မဏဳတအ် မာန်ပတိတ် ကေုာံ မိက်ဂွံသွံ ကပေါတ်ဂှ် ဂၠိုင်တိုန်ရ။
* '''ပဆုဲအာ လပါ်ဇွိ (Shift to the Left):''' အဓိပ္ပါယ်ဍေံဂှ် ပရေင်ကဵုကေတ် အောန်စှ်ေ (Decrease in supply) ရ။ ၜိုန်ရ ၚုဟ်မး တုပ်ဒၟံင်ကီုလေဝ်၊ ညးမပတိတ်တအ် ဟွံမာန်ပတိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံမိက်သွံ ကပေါတ်ဂှ် ဂၠိုင်ဂၠိုင်ရ။

== ၂။ ဟိုတ် အဓိကဂမၠိုင် (The Main Determinants of Supply) ==
တၠပညာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်တအ် ပါ်လဝ် ဟိုတ်မပြံင်လှာဲ ပရေင်ကဵုကေတ် အဓိက နွံ ၆ သာ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-

=== က။ ၚုဟ်မး သြန်တမ် / ကပေါတ်သဇိုင် (Prices of Inputs / Cost of Production) ===
ယဝ်ရ [[ၚုဟ်မး သြန်တမ်]] မပ္တံကဵု ၚုဟ်မး ကပေါတ်သဇိုင်၊ သြန်ဂိတု ကောန်ကမၠောန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ၚုဟ် ဍာ်ကၠေင် ဓါတ် ပြံင်လှာဲမ္ဂး ပရေင်ကဵုကေတ် လေဝ် ပြံင်လှာဲအာကီုရ။

* ယဝ်ရ ၚုဟ် ကပေါတ်သဇိုင် သၠုင်တိုန် (ဥပမာ - ၚုဟ် ကဝ်ဖှဳမ သၠုင်တိုန်) မ္ဂး၊ သြန်တမ် သွက်ဂွံကၠောန် ကာဖှဳ ဂၠိုင်တိုန်တုဲ ဖဵုပရဲ အောန်စှ်ေရ။ ဟိုတ်ဂှ်တုဲ ကမ္မဏဳတအ် ပတိတ်အောန်စှ်ေ (Supply ပဆုဲ လပါ်ဇွိ)။
* ယဝ်ရ ၚုဟ်မး သြန်တမ် စှ်ေအာ မ္ဂး၊ ဖဵုပရဲ ဂၠိုင်တိုန်တုဲ ညးတအ် ပတိတ်ဂၠိုင်တိုန်ရ (Supply ပဆုဲ လပါ်သ္တုံ)။

=== ခ။ နဲပညာ ကေုာံ အစောံကမၠောန် (Technology and Productivity) ===
[[နဲပညာ]] (Technology) တၟိတၟိတအ်ဂှ် ဍေံဖန်ညံင် ဂွံကၠောန်ပတိတ် ကပေါတ် မွဲမွဲ လောဲသွာတိုန် ကေုာံ သြန်တမ် အောန်စှ်ေရ။

* ဥပမာ - ယဝ်ရ ရုံစက်မွဲ ကလိဂွံ စက်ယန္တရား (Machine) တၟိ မာန်ကၠောန် ကပေါတ် ပြဟ်နူတြေံ ၂ ဆ မ္ဂး၊ ညးတအ် မာန်ပတိတ် ကပေါတ် ဂၠိုင်တိုန် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု အခိင်တုပ်ပ်ရ (Supply ဂၠိုင်တိုန်)။

=== ဂ။ မူဝါဒ အလဵုအသဳ (Government Policies) ===
အလဵုအသဳတအ် မာန်လုပ်ထိင်ဒဝ် ပရေင်ကဵုကေတ် နကဵု [[အခေါန်]] (Taxes) ကေုာံ [[သြန်ထံက်ပင်]] (Subsidies) ရ။

* '''အခေါန် (Taxes):''' ယဝ်ရ အလဵုအသဳ ကောက် အခေါန် လတူ ကမ္မဏဳတအ် ဂၠိုင်တိုန်မ္ဂး၊ သြန်တမ် ဍေံတအ် သၠုင်တိုန်တုဲ ညးတအ် ပတိတ်အောန်စှ်ေရ။
* '''သြန်ထံက်ပင် (Subsidies):''' ယဝ်ရ အလဵုအသဳ ကဵု သြန်ထံက်ပင် ကု သၟာဗ္ၚတအ် သွက်ဂွံ တဵုလွဳ သြောအ်မ္ဂး၊ သြန်တမ် ညးတအ် အောန်စှ်ေတုဲ ညးတအ် မာန်တဵုလွဳ ကေုာံ သွံ သြောအ် ဂၠိုင်တိုန်ရ။

=== ဃ။ ပရေင် စၟဳကေတ် လတူ အနာဂတ် (Expectations of Future Prices) ===
လညာတ် ကေုာံ [[ပရေင်စၟဳကေတ်]] ညးမပတိတ်တအ် လတူ ၚုဟ်မး ပ္ဍဲအနာဂတ်ဂှ် လေဝ် ကိစ္စဇၞော်ရ။

* ယဝ်ရ ကမ္မဏဳတအ် စၟဳကေတ် ဒဒှ်ရ တ္ၚဲယးတေအ် ၚုဟ်မး ကပေါတ်ညးတအ် (ဥပမာ - ထဝ်) သ္ဂောအ် သၠုင်တိုန်ရောင်မ္ဂး၊ ညးတအ် တၞီစွံ (Hoard) လဝ် ကပေါတ် ပ္ဍဲတ္ၚဲဏအ် တုဲ ဟွံမိက်သွံ ပြဟ်ဟ်ရ (Supply တ္ၚဲဏအ် အောန်စှ်ေ)။

=== င္ၚ။ လၟိဟ် ညးမပတိတ် / ညးမသွံ (Number of Sellers) ===
ယဝ်ရ လၟိဟ် ကမ္မဏဳ ဟွံသေင်မ္ဂး လၟိဟ် ညးမသွံရာန် ပ္ဍဲကဵု ဒေသမွဲမွဲ ဂၠိုင်တိုန်အာမ္ဂး၊ လၟိဟ် ကပေါတ် မပတိတ် အလုံအိုတ်သီု (Market supply) လေဝ် ဂၠိုင်တိုန်အာ လေဝ် ဍေံဒှ် သဘာဝရ။

* ဥပမာ - ယဝ်ရ ဆေင်သွံ ကာဖှဳ ပံက်တၟိ ၅ ဆေင် ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူ ကွာန်မွဲမ္ဂး၊ လၟိဟ် ကာဖှဳ မသွံဒၟံင် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ဂၠိုင်တိုန်အာရ။

=== စ။ အကာဲအရာ သဘာဝ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Natural Events and Weather) ===
ဗွဲတၟေင် သွက် [[ကပေါတ်တဵုလွဳ]] (Agricultural products) ကေုာံ ဒြပ်သဘာဝတအ်မ္ဂး၊ အကာဲအရာ ရာသဳဥတု ကိစ္စဇၞော်လောန်ရ။

* ယဝ်ရ ရာသဳဥတု ခိုဟ်၊ ဗြဲရွာဒးရး မ္ဂး၊ သၟာဗ္ၚတအ် ကလိဂွံ သတ်ဆုသတ်ဇဗၠု ဂၠိုင်တုဲ Supply ဂၠိုင်တိုန်ရ။
* ယဝ်ရ က္တဵုဒှ် [[ဘဲသဘာဝ]] ဗီုကဵု ဍာ်ဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲစၟ တၞံဆု မ္ဂး၊ ကပေါတ်တဵုလွဳ လီုလာ်အာတုဲ Supply အောန်စှ်ေ ဗွဲမသကာတ်မြဟ်ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်]] (Laws of Supply and Demand)
* [[ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် အာတ်မိက်]] (Determinants of Demand)
* [[မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Microeconomics)
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး]] (Free market)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* Mankiw, N. Gregory (2014). ''Principles of Economics'' (7th ed.). Cengage Learning. ISBN 978-1285165875.
* Krugman, Paul; Wells, Robin (2015). ''Microeconomics'' (4th ed.). Worth Publishers.

{{DEFAULTSORT:ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် ကဵုကေတ်}} [[Category:ပရေင် ပိုန်ဒြပ်]] [[Category:မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] [[Category:သဘဴဓရ် သဇိုင်]]</text>
      <sha1>4ox8765vprf0lz3fladnhtmbj9ptv5a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54463</id>
      <parentid>54462</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T12:31:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် */</comment>
      <origin>54463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12082" sha1="r2hzy0qx2mgtcbo34w07ozffjv0zj53" xml:space="preserve">{{Short description|ဟိုတ်နာနာ မဖန်ညံင် လၟိဟ်ကပေါတ် ညးမပတိတ်တအ် မိက်ဂွံသွံ ဂွံပြံင်လှာဲအာ သီုဟွံဆေင်ကဵု ၚုဟ်မးကပေါတ်}}{{Infobox concept|name=ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင်ကဵုကေတ်|native_name=Determinants of Supply|image=[[File:Supply curve shift.svg|250px|ဗီုပြင် မျဉ်းကွေး ပရေင်ကဵုကေတ် မပြံင်လှာဲ]]|caption=ဗီုပြင် ဂရပ် မထ္ၜးပျးကဵု [[မျဉ်းကွေး ပရေင်ကဵုကေတ်]] (Supply curve) ပြံင်လှာဲအာ လပါ်သ္တုံ (S1 သို့ S2) ဟိုတ်နူ လၟိဟ်ကပေါတ် မပတိတ် ဂၠိုင်တိုန်|field=[[မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Microeconomics)|related_concepts=[[သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်]], [[ပရေင် အာတ်မိက်]] (Demand)|key_elements=[[ၚုဟ်မး သြန်တမ်]], [[နဲပညာ]], [[အခေါန်]], [[သြန်ထံက်ပင်]], [[ပရေင်စၟဳကေတ်]]}}
'''ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် ကဵုကေတ်''' ({{lang-en|Determinants of Supply}} ဟွံသေင်မ္ဂး Factors that shift the supply curve) ဝွံ ဍေံဒှ် သဘဴဓရ် ပ္ဍဲကဵု [[ကတ်လ္ၚတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] မသောင်ကလးကဵု ဟိုတ်အလုံအိုတ်သီု မဖန်ညံင် ပၟိက်စိုတ် ကေုာံ လၟိဟ်ကပေါတ် ညးမပတိတ် (Producers/Suppliers) တအ် မိက်ဂွံသွံဂှ် ဂွံပြံင်လှာဲအာ၊ သီုကဵု ၚုဟ်မးကပေါတ် (Price) ဂှ် ဍေံတန်ကြံင်ဒၟံင် ဟွံပြံင်လှာဲ (Non-price factors) ရ။

အတိုင် [[သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ်]] (Law of Supply) မ္ဂး၊ ၚုဟ်မးကပေါတ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်အဓိက မဖန်ညံင် လၟိဟ်မသွံ (Quantity supplied) ဂွံပြံင်လှာဲရ။ ဆဂး ပ္ဍဲဘဝဍာံဍာံမ္ဂး၊ ၜိုန်ရ ၚုဟ်မးကပေါတ်မွဲ ဟွံပြံင်လှာဲကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်တၞဟ်တအ် ဗီုကဵု ၚုဟ်မး ကပေါတ်သဇိုင် (Raw materials) စှ်ေအာ ဟွံသေင်မ္ဂး နဲပညာ ခိုဟ်တိုန်မ္ဂး ညးတအ် မာန်ပတိတ် ကပေါတ်ဂှ် ဂၠိုင်တိုန်ရ။ ပရေင်ဏအ် ဍေံဖန်ညံင် [[မျဉ်းကွေး ပရေင်ကဵုကေတ်]] (Supply curve) အလုံမွဲ ဂွံပြံင်ပဆုဲအာ လပါ်ဇွိ ဟွံသေင်မ္ဂး လပါ်သ္တုံရ။

== ၁။ ပွမပြံင်လှာဲ လပါ်ဇွိ ကဵု လပါ်သ္တုံ (Shifts in the Supply Curve) ==

* '''ပဆုဲအာ လပါ်သ္တုံ (Shift to the Right):''' အဓိပ္ပါယ်ဍေံဂှ် ပရေင်ကဵုကေတ် ဂၠိုင်တိုန် (Increase in supply) ရ။ ၜိုန်ရ ၚုဟ်မး တုပ်ဒၟံင်ကီုလေဝ်၊ ကမ္မဏဳတအ် မာန်ပတိတ် ကေုာံ မိက်ဂွံသွံ ကပေါတ်ဂှ် ဂၠိုင်တိုန်ရ။
* '''ပဆုဲအာ လပါ်ဇွိ (Shift to the Left):''' အဓိပ္ပါယ်ဍေံဂှ် ပရေင်ကဵုကေတ် အောန်စှ်ေ (Decrease in supply) ရ။ ၜိုန်ရ ၚုဟ်မး တုပ်ဒၟံင်ကီုလေဝ်၊ ညးမပတိတ်တအ် ဟွံမာန်ပတိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံမိက်သွံ ကပေါတ်ဂှ် ဂၠိုင်ဂၠိုင်ရ။

== ၂။ ဟိုတ် အဓိကဂမၠိုင် (The Main Determinants of Supply) ==
တၠပညာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်တအ် ပါ်လဝ် ဟိုတ်မပြံင်လှာဲ ပရေင်ကဵုကေတ် အဓိက နွံ ၆ သာ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-

=== က။ ၚုဟ်မး သြန်တမ် / ကပေါတ်သဇိုင် (Prices of Inputs / Cost of Production) ===
ယဝ်ရ [[ၚုဟ်မး သြန်တမ်]] မပ္တံကဵု ၚုဟ်မး ကပေါတ်သဇိုင်၊ သြန်ဂိတု ကောန်ကမၠောန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ၚုဟ် ဍာ်ကၠေင် ဓါတ် ပြံင်လှာဲမ္ဂး ပရေင်ကဵုကေတ် လေဝ် ပြံင်လှာဲအာကီုရ။

* ယဝ်ရ ၚုဟ် ကပေါတ်သဇိုင် သၠုင်တိုန် (ဥပမာ - ၚုဟ် ကဝ်ဖှဳမ သၠုင်တိုန်) မ္ဂး၊ သြန်တမ် သွက်ဂွံကၠောန် ကာဖှဳ ဂၠိုင်တိုန်တုဲ ဖဵုပရဲ အောန်စှ်ေရ။ ဟိုတ်ဂှ်တုဲ ကမ္မဏဳတအ် ပတိတ်အောန်စှ်ေ (Supply ပဆုဲ လပါ်ဇွိ)။
* ယဝ်ရ ၚုဟ်မး သြန်တမ် စှ်ေအာ မ္ဂး၊ ဖဵုပရဲ ဂၠိုင်တိုန်တုဲ ညးတအ် ပတိတ်ဂၠိုင်တိုန်ရ (Supply ပဆုဲ လပါ်သ္တုံ)။

=== ခ။ နဲပညာ ကေုာံ အစောံကမၠောန် (Technology and Productivity) ===
[[နဲပညာ]] (Technology) တၟိတၟိတအ်ဂှ် ဍေံဖန်ညံင် ဂွံကၠောန်ပတိတ် ကပေါတ် မွဲမွဲ လောဲသွာတိုန် ကေုာံ သြန်တမ် အောန်စှ်ေရ။

* ဥပမာ - ယဝ်ရ ရုံစက်မွဲ ကလိဂွံ စက်ယန္တရား (Machine) တၟိ မာန်ကၠောန် ကပေါတ် ပြဟ်နူတြေံ ၂ ဆ မ္ဂး၊ ညးတအ် မာန်ပတိတ် ကပေါတ် ဂၠိုင်တိုန် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု အခိင်တုပ်ပ်ရ (Supply ဂၠိုင်တိုန်)။

=== ဂ။ မူဝါဒ အလဵုအသဳ (Government Policies) ===
အလဵုအသဳတအ် မာန်လုပ်ထိင်ဒဝ် ပရေင်ကဵုကေတ် နကဵု [[အခေါန်]] (Taxes) ကေုာံ [[သြန်ထံက်ပင်]] (Subsidies) ရ။

* '''အခေါန် (Taxes):''' ယဝ်ရ အလဵုအသဳ ကောက် အခေါန် လတူ ကမ္မဏဳတအ် ဂၠိုင်တိုန်မ္ဂး၊ သြန်တမ် ဍေံတအ် သၠုင်တိုန်တုဲ ညးတအ် ပတိတ်အောန်စှ်ေရ။
* '''သြန်ထံက်ပင် (Subsidies):''' ယဝ်ရ အလဵုအသဳ ကဵု သြန်ထံက်ပင် ကု သၟာဗ္ၚတအ် သွက်ဂွံ တဵုလွဳ သြောအ်မ္ဂး၊ သြန်တမ် ညးတအ် အောန်စှ်ေတုဲ ညးတအ် မာန်တဵုလွဳ ကေုာံ သွံ သြောအ် ဂၠိုင်တိုန်ရ။

=== ဃ။ ပရေင် စၟဳကေတ် လတူ အနာဂတ် (Expectations of Future Prices) ===
လညာတ် ကေုာံ [[ပရေင်စၟဳကေတ်]] ညးမပတိတ်တအ် လတူ ၚုဟ်မး ပ္ဍဲအနာဂတ်ဂှ် လေဝ် ကိစ္စဇၞော်ရ။

* ယဝ်ရ ကမ္မဏဳတအ် စၟဳကေတ် ဒဒှ်ရ တ္ၚဲယးတေအ် ၚုဟ်မး ကပေါတ်ညးတအ် (ဥပမာ - ထဝ်) သ္ဂောအ် သၠုင်တိုန်ရောင်မ္ဂး၊ ညးတအ် တၞီစွံ (Hoard) လဝ် ကပေါတ် ပ္ဍဲတ္ၚဲဏအ် တုဲ ဟွံမိက်သွံ ပြဟ်ဟ်ရ (Supply တ္ၚဲဏအ် အောန်စှ်ေ)။

=== င္ၚ။ လၟိဟ် ညးမပတိတ် / ညးမသွံ (Number of Sellers) ===
ယဝ်ရ လၟိဟ် ကမ္မဏဳ ဟွံသေင်မ္ဂး လၟိဟ် ညးမသွံရာန် ပ္ဍဲကဵု ဒေသမွဲမွဲ ဂၠိုင်တိုန်အာမ္ဂး၊ လၟိဟ် ကပေါတ် မပတိတ် အလုံအိုတ်သီု (Market supply) လေဝ် ဂၠိုင်တိုန်အာ လေဝ် ဍေံဒှ် သဘာဝရ။

* ဥပမာ - ယဝ်ရ ဆေင်သွံ ကာဖှဳ ပံက်တၟိ ၅ ဆေင် ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူ ကွာန်မွဲမ္ဂး၊ လၟိဟ် ကာဖှဳ မသွံဒၟံင် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ဂၠိုင်တိုန်အာရ။

=== စ။ အကာဲအရာ သဘာဝ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Natural Events and Weather) ===
ဗွဲတၟေင် သွက် [[ကပေါတ်တဵုလွဳ]] (Agricultural products) ကေုာံ ဒြပ်သဘာဝတအ်မ္ဂး၊ အကာဲအရာ ရာသဳဥတု ကိစ္စဇၞော်လောန်ရ။

* ယဝ်ရ ရာသဳဥတု ခိုဟ်၊ ဗြဲရွာဒးရး မ္ဂး၊ သၟာဗ္ၚတအ် ကလိဂွံ သတ်ဆုသတ်ဇဗၠု ဂၠိုင်တုဲ Supply ဂၠိုင်တိုန်ရ။
* ယဝ်ရ က္တဵုဒှ် [[ဘဲသဘာဝ]] ဗီုကဵု ဍာ်ဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲစၟ တၞံဆု မ္ဂး၊ ကပေါတ်တဵုလွဳ လီုလာ်အာတုဲ Supply အောန်စှ်ေ ဗွဲမသကာတ်မြဟ်ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်]] (Laws of Supply and Demand)
* [[ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် အာတ်မိက်]] (Determinants of Demand)
* [[မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Microeconomics)
* [[ပရေင် ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး|ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး]] (Free market)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* Mankiw, N. Gregory (2014). ''Principles of Economics'' (7th ed.). Cengage Learning. ISBN 978-1285165875.
* Krugman, Paul; Wells, Robin (2015). ''Microeconomics'' (4th ed.). Worth Publishers.

{{DEFAULTSORT:ဟိုတ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် ကဵုကေတ်}} [[Category:ပရေင် ပိုန်ဒြပ်]] [[Category:မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] [[Category:သဘဴဓရ် သဇိုင်]]</text>
      <sha1>r2hzy0qx2mgtcbo34w07ozffjv0zj53</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အခေါန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10856</id>
    <revision>
      <id>54464</id>
      <timestamp>2026-05-07T12:33:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|သြန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြပ်ရတ် မဒးကဵု ကုအလဵုအသဳ အတိုင်သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်မှာဇန်}}{{Infobox concept|name=အခေါန်|native_name=Tax|image=File:Tax typography.svg|250px|ဝေါဟာရ အခေါန်...&quot;</comment>
      <origin>54464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12480" sha1="to6v5rdtghuxr52vez5tm5nra9im73p" xml:space="preserve">{{Short description|သြန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြပ်ရတ် မဒးကဵု ကုအလဵုအသဳ အတိုင်သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်မှာဇန်}}{{Infobox concept|name=အခေါန်|native_name=Tax|image=[[File:Tax typography.svg|250px|ဝေါဟာရ အခေါန်]]|caption=အခေါန် (Tax) ဝွံ ဍေံဒှ် သြန်ဘဏ္ဍာ အဓိက သွက်အလဵုအသဳ သ္ဂောံစကာ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင်|field=[[မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]], [[ဘဏ္ဍာရေး အလဵုအသဳ]] (Public Finance)|related_concepts=[[အခေါန် သြန်လုပ်]], [[အလဵုအသဳ]], [[သၞောဝ် ဥပဒေ]], [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]|key_elements=အခေါန် တိုက်ရိုက်, အခေါန် သွယ်ဝိုက်, ပွမပါ်ပရအ် သြန်ရတ်|prominent_figures=[[အာဒမ် သမေတ်]] (Adam Smith), [[အာသာ ပဳဂူ]] (Arthur Pigou)}}
'''အခေါန်''' ({{lang-en|Tax}} ဟွံသေင်မ္ဂး Taxation) ဝွံ ဍေံဒှ် သြန် ဟွံသေင်မ္ဂး ၚုဟ်မး မဒးစုတ် ကဵု ကု [[အလဵုအသဳ]] (Government) ဟွံသေင်မ္ဂး ဌာနအုပ်ဓုပ် ဍုင် မွဲမွဲ အတိုင် [[သၞောဝ် ဥပဒေ]] ရ။ ပွမကဵု အခေါန် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် အရာ မစုတ် နကဵု ပၟိက် စိုတ် အလဵု ဇကု (Voluntary contribution) ပုဟ်၊ ဍေံ ဒှ် အရာ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ကမ္မဏဳ တအ် သ္ဒး ကဵု ဍိုက်က်ပေင်င် (Mandatory) သွက်ဂွံ ပါ်လုပ် ထံက်ပင် ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် ဇၞော်မောဝ် ဍုင် ရ။

ယဝ်ရ ညးမွဲမွဲ ဟွံကဵု အခေါန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂစာန် လိင် ပၞုက် အခေါန် (Tax evasion) မ္ဂး၊ ညးတေအ် လေပ် ဒး ဒုင် ဖျေဟ် ဒုဟ် အတိုင် [[သၞောဝ် ရာဇာဝတ်]] မာန် ရ။ သြန် အခေါန် မကလိဂွံ တအ် ဂှ် အလဵုအသဳ တအ် စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် ဗဒှ် [[ပရေင် ပညာ]]၊ [[ပရေင် ထတ်ယုက်]]၊ [[ဒပ်ပၞာန်]]، ကေုာံ [[ပရေင် သာယာ ဍုင်ကွာန်]] ဂမၠိုင် ရ။

== ၁။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History of Taxation) ==
ပွမကံက် အခေါန် ဝွံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် တြေံတြဟ် တေအ် ရ-

* '''ခေတ် မေသဝ်ပဝ်တေမဳယျာ ကဵု အဳဂျေပ်:''' ပ္ဍဲကဵု [[အဳဂျေပ် ခေတ်တြေံ]] (Ancient Egypt) ၜိုတ် ၃၀၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် တေအ် ဂှ်၊ သၟိင် ဖာရဝ် (Pharaoh) တအ် ကံက် လဝ် အခေါန် နကဵု သြောအ် ဂျာင်၊ သတ် ဆု သတ် ဇဗၠု ကေုာံ ဒြဟတ် ကမၠောန် (Corvée labor) သွက်ဂွံ သြိုင် ခံင် ပိရမေတ် (Pyramids) ရ။
* '''ခေတ် ရဝ်မ (Roman Empire):''' အေန်ပါယာ [[ရဝ်မ]] တအ် ကံက် လဝ် အခေါန် အကံက် (Customs duties) ကေုာံ အခေါန် ညးဍုင်ကွာန် သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ဒပ် ပၞာန် ညးတအ် မဇၞော်ကၠေင် ရ။
* '''ခေတ် လၟုဟ်:''' ပ္ဍဲကဵု ရာစုသၞာံ ၂၀ ဏအ် ဂှ် [[အခေါန် သြန်လုပ်]] (Income tax) ကေုာံ [[အခေါန် ကပေါတ် ကေုာံ ဝန်ဆောင်မှု]] (VAT) တအ် ဒှ် ကၠုင် သၞောတ်ဝ် အခေါန် အဓိက သွက် ရးနိဂီု အလုံ ဂၠးတိ ရ။

== ၂။ တင်ရန်တၟအ် အခေါန်ဂမၠိုင် (Purposes of Taxation) ==
အလဵုအသဳ တအ် ကံက် အခေါန် ဝွံ ဍေံ နွံ ကု တင်ရန်တၟအ် အဓိက ၃ သာ်-

# '''ပကောံ သြန်ဘဏ္ဍာ (Revenue generation):''' ဍေံ ဒှ် တင်ရန်တၟအ် အဓိက အိုတ် ရ။ သြန် ဏအ် ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ကဵု သြန် ဂိတု ကောန်ကမၠောန် အလဵုအသဳ၊ သြိုင် ခံင် တရဴ ဂၠံင်، ကေုာံ ကၠောန် [[ရုံဂဥုဲ အလဵုအသဳ]] ရ။
# '''ပွမပါ်ပရအ် သြန်ရတ် (Wealth redistribution):''' သၞောတ်ဝ် အခေါန် လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ကံက် ကေတ် အခေါန် ဂၠိုင် နူကဵု ညး သိုက် သိုက် တအ် တုဲ، ကလေင် ရီုဗင် ထံက်ပင် ကဵု ညး ဒိုက်ဂတ် တအ် နကဵု အစဳအစန် လူမှုဖူလုံရေး (Social welfare) ရ။ ဍေံ ဖန် ညံင် [[ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] ဂွံ အောန် စှ်ေ ရ။
# '''ပွမထိင်ဒဝ် ပရေင်ရာန်စ (Regulating consumption):''' အလဵုအသဳ တအ် ကံက် အခေါန် သၠုင်သၠုင် လတူ ကပေါတ် မအန္တရာယ် ကု ပရေင် ထတ်ယုက် မပ္တံကဵု [[ၜံက်]] (Tobacco)၊ [[အရက်]] (Alcohol) ကေုာံ ကပေါတ် မပလီု သဘာဝ ညံင် ညးဍုင်ကွာန် ဂွံ သုင်စောဲ အောန် စှ်ေ ရ။ ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ [[အခေါန် ပဳဂူဗဳယျာန်]] (Pigouvian tax) ရ။

== ၃။ ဂကူ အခေါန် အဓိကဂမၠိုင် (Main Types of Taxes) ==
အခေါန် တအ် ဝွံ ညးတအ် ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက ၜါ သာ် ရ-

=== က။ အခေါန် တိုက်ရိုက် (Direct Taxes) ===
ဍေံ ဒှ် အခေါန် မကံက် ကေတ် တိုက်ရိုက် နူကဵု ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကမ္မဏဳ တုဲ ညးတၞဟ် ဂွံ ဆက် ကဵု စၞး ဟွံမာန် ရ။

* '''[[အခေါန် သြန်လုပ်]] (Income Tax):''' အခေါန် မကံက် ကေတ် နူကဵု သြန် ဂိတု ဟွံသေင်မ္ဂး သြန် လုပ် ပူဂိုလ် မွဲမွဲ ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ယဝ် သြန်လုပ် ဂၠိုင် မ္ဂး ဒး ကဵု အခေါန် ဂၠိုင် (Progressive tax) ရ။
* '''[[အခေါန် ကမ္မဏဳ]] (Corporate Tax):''' အခေါန် မကံက် ကေတ် နူကဵု သြန် ပရဲ (Profit) ကမ္မဏဳ ကေုာံ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဂမၠိုင် ရ။
* '''[[အခေါန် ဒြပ်ရတ်]] (Property Tax):''' အခေါန် မကံက် ကေတ် လတူ ၚုဟ်မး တိဍာ်၊ သ္ၚိ ကေုာံ ဒြပ်ရတ် မပိုင်ပြဳ လဝ် တအ် ရ။

=== ခ။ အခေါန် သွယ်ဝိုက် (Indirect Taxes) ===
ဍေံ ဒှ် အခေါန် မကံက် ကေတ် လတူ ကပေါတ် ကေုာံ ဝန်ဆောင်မှု တုဲ، ညးရာန် တအ် ဒး ကဵု အခေါန် ဏအ် ပ္ဍဲ အခိင် ရာန် ကပေါတ် ရ။

* '''[[အခေါန် ကပေါတ် ကေုာံ ဝန်ဆောင်မှု]] (VAT / Sales Tax):''' အခေါန် မထပ် စုတ် လဝ် ပ္ဍဲကဵု ၚုဟ်မး ကပေါတ် ဓမ္မတာ မရာန် သွံ ဒၟံင် လၟိုန် တ္ၚဲ ရ။ (ဥပမာ - Commercial Tax)။
* '''[[အခေါန် အကံက်]] (Customs Duty / Tariffs):''' အခေါန် မကံက် လတူ ကပေါတ် မလုပ် ကၠုင် နူ ဍုင် သ္အာင် (Imports) ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် မပတိတ် ဏာ ဍုင် သ္အာင် (Exports) ရ။
* '''[[အခေါန် အထူး]] (Excise Tax):''' အခေါန် မကံက် ဗွဲတၟေင် လတူ ကပေါတ် လ္ၚဵု ဗီုကဵု ကွဳစက်၊ ဍာ်ကၠေင် ဓါတ်၊ ကေုာံ အရက် တအ် ရ။

== ၄။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သဘဴဓရ် အခေါန် (Economics of Taxation) ==
ပ္ဍဲကဵု ကတ်လ္ၚတ် [[မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] မ္ဂး၊ အခေါန် ဏအ် ဍေံ ကဵု ဖဵု သမ္ၚေတ် လတူ သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ-

* '''[[ဖဵု အခေါန် ဒတုံ]] (Tax Incidence):''' ယဝ်ရ အလဵုအသဳ ကံက် အခေါန် လတူ ကမ္မဏဳ မ္ဂး، ဗွဲမဂၠိုင် ကမ္မဏဳ တအ် သၠုင် ပတိုန် ၚုဟ်မး ကပေါတ် တုဲ &quot;ညးရာန်&quot; (Consumers) တအ် လေဝ် ဒး ဒုင် ဖဵု အခေါန် ဂှ် ကီု ရ။
* '''[[မျဉ်းကွေး လာဖှာ]] (Laffer Curve):''' သဘဴဓရ် ဏအ် ဍေံ ထ္ၜး ပျး ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ အလဵုအသဳ ကံက် အခေါန် သၠုင် လောန် အာ မ္ဂး (ဥပမာ - ၉၀%)၊ မၞိဟ် တအ် ဟွံမိက် ကၠောန် ကမၠောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂစာန် လိင် ပၞုက် အခေါန် တုဲ၊ သြန် လုပ် အလဵုအသဳ (Tax revenue) ဂှ် ကလေင် အောန် စှ်ေ အာ မာန် ရ။
* '''သဘဴဓရ် အာဒမ် သမေတ်:''' တၠပညာ [[အာဒမ် သမေတ်]] (Adam Smith) ညး ချူ လဝ် သဘဴဓရ် သွက် အခေါန် မခိုဟ် ဂှ် ဒး နွံ ကု ဓဝ် တုပ်သၟဟ် (Equity)၊ တိကျ ချိုတ်ပၠိုတ် (Certainty)၊ လောဲသွာ (Convenience) ကေုာံ အိုတ် သြန် အောန် ပ္ဍဲ ပွမကံက် (Efficiency) ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[ဘဏ္ဍာရေး အလဵုအသဳ]] (Public Finance)
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics)
* [[အခေါန် သြန်လုပ်]] (Income tax)
* [[အလဵုအသဳ]] (Government)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* Smith, Adam (1776). ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations''. W. Strahan and T. Cadell.
* Mankiw, N. Gregory (2014). ''Principles of Economics'' (7th ed.). Cengage Learning.</text>
      <sha1>to6v5rdtghuxr52vez5tm5nra9im73p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54465</id>
      <parentid>54464</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T12:33:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* နိဿဲ */</comment>
      <origin>54465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12710" sha1="q1e1yrtbn8sz9ch83e8siibb9r2q5su" xml:space="preserve">{{Short description|သြန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြပ်ရတ် မဒးကဵု ကုအလဵုအသဳ အတိုင်သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်မှာဇန်}}{{Infobox concept|name=အခေါန်|native_name=Tax|image=[[File:Tax typography.svg|250px|ဝေါဟာရ အခေါန်]]|caption=အခေါန် (Tax) ဝွံ ဍေံဒှ် သြန်ဘဏ္ဍာ အဓိက သွက်အလဵုအသဳ သ္ဂောံစကာ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင်|field=[[မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]], [[ဘဏ္ဍာရေး အလဵုအသဳ]] (Public Finance)|related_concepts=[[အခေါန် သြန်လုပ်]], [[အလဵုအသဳ]], [[သၞောဝ် ဥပဒေ]], [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]|key_elements=အခေါန် တိုက်ရိုက်, အခေါန် သွယ်ဝိုက်, ပွမပါ်ပရအ် သြန်ရတ်|prominent_figures=[[အာဒမ် သမေတ်]] (Adam Smith), [[အာသာ ပဳဂူ]] (Arthur Pigou)}}
'''အခေါန်''' ({{lang-en|Tax}} ဟွံသေင်မ္ဂး Taxation) ဝွံ ဍေံဒှ် သြန် ဟွံသေင်မ္ဂး ၚုဟ်မး မဒးစုတ် ကဵု ကု [[အလဵုအသဳ]] (Government) ဟွံသေင်မ္ဂး ဌာနအုပ်ဓုပ် ဍုင် မွဲမွဲ အတိုင် [[သၞောဝ် ဥပဒေ]] ရ။ ပွမကဵု အခေါန် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် အရာ မစုတ် နကဵု ပၟိက် စိုတ် အလဵု ဇကု (Voluntary contribution) ပုဟ်၊ ဍေံ ဒှ် အရာ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ကမ္မဏဳ တအ် သ္ဒး ကဵု ဍိုက်က်ပေင်င် (Mandatory) သွက်ဂွံ ပါ်လုပ် ထံက်ပင် ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် ဇၞော်မောဝ် ဍုင် ရ။

ယဝ်ရ ညးမွဲမွဲ ဟွံကဵု အခေါန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂစာန် လိင် ပၞုက် အခေါန် (Tax evasion) မ္ဂး၊ ညးတေအ် လေပ် ဒး ဒုင် ဖျေဟ် ဒုဟ် အတိုင် [[သၞောဝ် ရာဇာဝတ်]] မာန် ရ။ သြန် အခေါန် မကလိဂွံ တအ် ဂှ် အလဵုအသဳ တအ် စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် ဗဒှ် [[ပရေင် ပညာ]]၊ [[ပရေင် ထတ်ယုက်]]၊ [[ဒပ်ပၞာန်]]، ကေုာံ [[ပရေင် သာယာ ဍုင်ကွာန်]] ဂမၠိုင် ရ။

== ၁။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History of Taxation) ==
ပွမကံက် အခေါန် ဝွံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် တြေံတြဟ် တေအ် ရ-

* '''ခေတ် မေသဝ်ပဝ်တေမဳယျာ ကဵု အဳဂျေပ်:''' ပ္ဍဲကဵု [[အဳဂျေပ် ခေတ်တြေံ]] (Ancient Egypt) ၜိုတ် ၃၀၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် တေအ် ဂှ်၊ သၟိင် ဖာရဝ် (Pharaoh) တအ် ကံက် လဝ် အခေါန် နကဵု သြောအ် ဂျာင်၊ သတ် ဆု သတ် ဇဗၠု ကေုာံ ဒြဟတ် ကမၠောန် (Corvée labor) သွက်ဂွံ သြိုင် ခံင် ပိရမေတ် (Pyramids) ရ။
* '''ခေတ် ရဝ်မ (Roman Empire):''' အေန်ပါယာ [[ရဝ်မ]] တအ် ကံက် လဝ် အခေါန် အကံက် (Customs duties) ကေုာံ အခေါန် ညးဍုင်ကွာန် သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ဒပ် ပၞာန် ညးတအ် မဇၞော်ကၠေင် ရ။
* '''ခေတ် လၟုဟ်:''' ပ္ဍဲကဵု ရာစုသၞာံ ၂၀ ဏအ် ဂှ် [[အခေါန် သြန်လုပ်]] (Income tax) ကေုာံ [[အခေါန် ကပေါတ် ကေုာံ ဝန်ဆောင်မှု]] (VAT) တအ် ဒှ် ကၠုင် သၞောတ်ဝ် အခေါန် အဓိက သွက် ရးနိဂီု အလုံ ဂၠးတိ ရ။

== ၂။ တင်ရန်တၟအ် အခေါန်ဂမၠိုင် (Purposes of Taxation) ==
အလဵုအသဳ တအ် ကံက် အခေါန် ဝွံ ဍေံ နွံ ကု တင်ရန်တၟအ် အဓိက ၃ သာ်-

# '''ပကောံ သြန်ဘဏ္ဍာ (Revenue generation):''' ဍေံ ဒှ် တင်ရန်တၟအ် အဓိက အိုတ် ရ။ သြန် ဏအ် ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ကဵု သြန် ဂိတု ကောန်ကမၠောန် အလဵုအသဳ၊ သြိုင် ခံင် တရဴ ဂၠံင်، ကေုာံ ကၠောန် [[ရုံဂဥုဲ အလဵုအသဳ]] ရ။
# '''ပွမပါ်ပရအ် သြန်ရတ် (Wealth redistribution):''' သၞောတ်ဝ် အခေါန် လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ကံက် ကေတ် အခေါန် ဂၠိုင် နူကဵု ညး သိုက် သိုက် တအ် တုဲ، ကလေင် ရီုဗင် ထံက်ပင် ကဵု ညး ဒိုက်ဂတ် တအ် နကဵု အစဳအစန် လူမှုဖူလုံရေး (Social welfare) ရ။ ဍေံ ဖန် ညံင် [[ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] ဂွံ အောန် စှ်ေ ရ။
# '''ပွမထိင်ဒဝ် ပရေင်ရာန်စ (Regulating consumption):''' အလဵုအသဳ တအ် ကံက် အခေါန် သၠုင်သၠုင် လတူ ကပေါတ် မအန္တရာယ် ကု ပရေင် ထတ်ယုက် မပ္တံကဵု [[ၜံက်]] (Tobacco)၊ [[အရက်]] (Alcohol) ကေုာံ ကပေါတ် မပလီု သဘာဝ ညံင် ညးဍုင်ကွာန် ဂွံ သုင်စောဲ အောန် စှ်ေ ရ။ ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ [[အခေါန် ပဳဂူဗဳယျာန်]] (Pigouvian tax) ရ။

== ၃။ ဂကူ အခေါန် အဓိကဂမၠိုင် (Main Types of Taxes) ==
အခေါန် တအ် ဝွံ ညးတအ် ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက ၜါ သာ် ရ-

=== က။ အခေါန် တိုက်ရိုက် (Direct Taxes) ===
ဍေံ ဒှ် အခေါန် မကံက် ကေတ် တိုက်ရိုက် နူကဵု ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကမ္မဏဳ တုဲ ညးတၞဟ် ဂွံ ဆက် ကဵု စၞး ဟွံမာန် ရ။

* '''[[အခေါန် သြန်လုပ်]] (Income Tax):''' အခေါန် မကံက် ကေတ် နူကဵု သြန် ဂိတု ဟွံသေင်မ္ဂး သြန် လုပ် ပူဂိုလ် မွဲမွဲ ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ယဝ် သြန်လုပ် ဂၠိုင် မ္ဂး ဒး ကဵု အခေါန် ဂၠိုင် (Progressive tax) ရ။
* '''[[အခေါန် ကမ္မဏဳ]] (Corporate Tax):''' အခေါန် မကံက် ကေတ် နူကဵု သြန် ပရဲ (Profit) ကမ္မဏဳ ကေုာံ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဂမၠိုင် ရ။
* '''[[အခေါန် ဒြပ်ရတ်]] (Property Tax):''' အခေါန် မကံက် ကေတ် လတူ ၚုဟ်မး တိဍာ်၊ သ္ၚိ ကေုာံ ဒြပ်ရတ် မပိုင်ပြဳ လဝ် တအ် ရ။

=== ခ။ အခေါန် သွယ်ဝိုက် (Indirect Taxes) ===
ဍေံ ဒှ် အခေါန် မကံက် ကေတ် လတူ ကပေါတ် ကေုာံ ဝန်ဆောင်မှု တုဲ، ညးရာန် တအ် ဒး ကဵု အခေါန် ဏအ် ပ္ဍဲ အခိင် ရာန် ကပေါတ် ရ။

* '''[[အခေါန် ကပေါတ် ကေုာံ ဝန်ဆောင်မှု]] (VAT / Sales Tax):''' အခေါန် မထပ် စုတ် လဝ် ပ္ဍဲကဵု ၚုဟ်မး ကပေါတ် ဓမ္မတာ မရာန် သွံ ဒၟံင် လၟိုန် တ္ၚဲ ရ။ (ဥပမာ - Commercial Tax)။
* '''[[အခေါန် အကံက်]] (Customs Duty / Tariffs):''' အခေါန် မကံက် လတူ ကပေါတ် မလုပ် ကၠုင် နူ ဍုင် သ္အာင် (Imports) ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် မပတိတ် ဏာ ဍုင် သ္အာင် (Exports) ရ။
* '''[[အခေါန် အထူး]] (Excise Tax):''' အခေါန် မကံက် ဗွဲတၟေင် လတူ ကပေါတ် လ္ၚဵု ဗီုကဵု ကွဳစက်၊ ဍာ်ကၠေင် ဓါတ်၊ ကေုာံ အရက် တအ် ရ။

== ၄။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သဘဴဓရ် အခေါန် (Economics of Taxation) ==
ပ္ဍဲကဵု ကတ်လ္ၚတ် [[မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] မ္ဂး၊ အခေါန် ဏအ် ဍေံ ကဵု ဖဵု သမ္ၚေတ် လတူ သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ-

* '''[[ဖဵု အခေါန် ဒတုံ]] (Tax Incidence):''' ယဝ်ရ အလဵုအသဳ ကံက် အခေါန် လတူ ကမ္မဏဳ မ္ဂး، ဗွဲမဂၠိုင် ကမ္မဏဳ တအ် သၠုင် ပတိုန် ၚုဟ်မး ကပေါတ် တုဲ &quot;ညးရာန်&quot; (Consumers) တအ် လေဝ် ဒး ဒုင် ဖဵု အခေါန် ဂှ် ကီု ရ။
* '''[[မျဉ်းကွေး လာဖှာ]] (Laffer Curve):''' သဘဴဓရ် ဏအ် ဍေံ ထ္ၜး ပျး ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ အလဵုအသဳ ကံက် အခေါန် သၠုင် လောန် အာ မ္ဂး (ဥပမာ - ၉၀%)၊ မၞိဟ် တအ် ဟွံမိက် ကၠောန် ကမၠောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂစာန် လိင် ပၞုက် အခေါန် တုဲ၊ သြန် လုပ် အလဵုအသဳ (Tax revenue) ဂှ် ကလေင် အောန် စှ်ေ အာ မာန် ရ။
* '''သဘဴဓရ် အာဒမ် သမေတ်:''' တၠပညာ [[အာဒမ် သမေတ်]] (Adam Smith) ညး ချူ လဝ် သဘဴဓရ် သွက် အခေါန် မခိုဟ် ဂှ် ဒး နွံ ကု ဓဝ် တုပ်သၟဟ် (Equity)၊ တိကျ ချိုတ်ပၠိုတ် (Certainty)၊ လောဲသွာ (Convenience) ကေုာံ အိုတ် သြန် အောန် ပ္ဍဲ ပွမကံက် (Efficiency) ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[ဘဏ္ဍာရေး အလဵုအသဳ]] (Public Finance)
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics)
* [[အခေါန် သြန်လုပ်]] (Income tax)
* [[အလဵုအသဳ]] (Government)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* Smith, Adam (1776). ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations''. W. Strahan and T. Cadell.
* Mankiw, N. Gregory (2014). ''Principles of Economics'' (7th ed.). Cengage Learning.

{{DEFAULTSORT:အခေါန်}} [[Category:အခေါန်]] [[Category:ပရေင် ပိုန်ဒြပ်]] [[Category:ဘဏ္ဍာရေး အလဵုအသဳ]] [[Category:သၞောဝ် ဥပဒေ]]</text>
      <sha1>q1e1yrtbn8sz9ch83e8siibb9r2q5su</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အလဵုအသဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10857</id>
    <revision>
      <id>54466</id>
      <timestamp>2026-05-07T12:35:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဂကောံ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ်ဝ် မၞုံကဵု အဝဵု သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ မင်မဲ စည်းကမ်း ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီုမွဲ}} {{Infobox concept | name = အလဵုအသဳ | native_name = Government | image = File:Capitol Building Full View.jpg|250px|...&quot;</comment>
      <origin>54466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12796" sha1="r0y3aygpv9biluj4b848n941515gqem" xml:space="preserve">{{Short description|ဂကောံ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ်ဝ် မၞုံကဵု အဝဵု သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ မင်မဲ စည်းကမ်း ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီုမွဲ}}
{{Infobox concept
| name = အလဵုအသဳ
| native_name = Government
| image = [[File:Capitol Building Full View.jpg|250px|စၠတ်ထဝ် မဒှ် သင်္ကေတ အဝဵု အလဵုအသဳ]]
| caption = ရုင် [[စၠတ်ထဝ်]] မဒှ် သင်္ကေတ သွက် အဝဵု ပတိတ် သၞောဝ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳ ပ္ဍဲ ဍုင် မစကာ သၞောတ်ဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ
| field = [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Political Science)
| related_concepts = [[ရးနိဂီု]] (State), [[ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Politics), [[သၞောတ်ဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
| key_elements = အဝဵု အုပ်ဓုပ်, အဝဵု သၞောဝ်ဥပဒေ, အဝဵု ရုင်သၞောဝ်
| prominent_types = [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]], [[သၞောတ်ဝ် ဨကရာဇ်]], [[အာဏာသျှင်]], [[သမ္မတ ဍုင်]]
}}

'''အလဵုအသဳ''' ({{lang-en|Government}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဂကောံ မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် မၞုံ ကု [[အဝဵု ဍုင်]] (State power) သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ်၊ ပတိတ် သၞောဝ် ဥပဒေ ကေုာံ မင်မဲ စည်းကမ်း ပ္ဍဲကဵု [[ရးနိဂီု]] (Country)၊ တွဵုရး ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ် မွဲမွဲ ရ။ 

အလဵုအသဳ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင် ဂီုကၠီု၊ ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ ဍေံ ကံက် ကေတ် [[အခေါန်]] (Taxes) နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ကမ္မဏဳ တအ် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ဍုင် မပ္တံကဵု သြိုင် တရဴ ဂၠံင်، ထံက်ပင် [[ပရေင် ပညာ]]၊ ကေုာံ ဒက်ပ္တန် [[ဒပ်ပၞာန်]] သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍုင် ရ။ 

== ၁။ ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု (Separation of Powers) ==
ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မစကာ သၞောတ်ဝ် ခေတ် တၟိ (ဗွဲတၟေင် [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]) တအ် မ္ဂး، ညံင် အဝဵု ဟွံဂွံ စိုပ် အာ ပ္ဍဲ တဲ ပူဂိုလ် မွဲ ဓဝ် ကေုာံ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပွမစကာ အဝဵု ဗၠေတ်ဗၠေတ် ဂှ်၊ ညးတအ် ပါ် လဝ် အဝဵု အလဵုအသဳ အဓိက (၃) သာ် အတိုင် သဘဴဓရ် တၠပညာ [[မောန်တက်သကျူ]] (Montesquieu) ရ-

# '''အဝဵု ပတိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Legislative Branch):''' ဍေံ ဒှ် အဝဵု သွက်ဂွံ ချူ ကေုာံ ဖျေဟ် [[သၞောဝ် ဥပဒေ]] (Laws) ရ။ အဝဵု ဏအ် ဂှ် ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ တဲ [[စၠတ်ထဝ်]] (Parliament ဟွံသေင်မ္ဂး Congress) မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု အမတ် ညးစၞး မရုဲစှ် လဝ် နူ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။
# '''အဝဵု အုပ်ဓုပ် (Executive Branch):''' ဍေံ ဒှ် အဝဵု သွက်ဂွံ ဓမံက် ရုပ်ရဴ ကေုာံ ဍိုက်ပေင် အတိုင် သၞောဝ် မပတိတ် လဝ် တအ် ရ။ အဝဵု ဏအ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တဲ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် မပ္တံကဵု [[သမ္မတ]] (President) ဟွံသေင်မ္ဂး [[ဝန်ကြီးချုပ်]] (Prime Minister) ကေုာံ အမာတ် ဝန်ကြီး ([[ကැබိနက်]]) တအ် ရ။
# '''အဝဵု တရားစီရင်ရေး / ရုင်သၞောဝ် (Judicial Branch):''' ဍေံ ဒှ် အဝဵု သွက်ဂွံ သောင် ကလး ပြသၞာ၊ စၟဳစၟတ် သၞောဝ် ကေုာံ ဖျေဟ် ဒုဟ် လတူ ညး မပလီု သၞောဝ် တအ် ရ။ အဝဵု ဏအ် နွံ ပ္ဍဲ တဲ [[ရုင်သၞောဝ်]] (Courts) ကေုာံ တၠသၞောဝ် (Judges) တအ် မသၠးပွး နူကဵု အဝဵု အုပ်ဓုပ် ရ။

== ၂။ ဂကူ သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳဂမၠိုင် (Types of Governments) ==
ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် မ္ဂး، သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ နွံ နာနာ သာ် တုဲ ဍေံ တန်တဴ လတူ &quot;ညးလဵု မရပ် လဝ် အဝဵု ရော&quot; ဂှ် ရ-

* '''[[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy):''' ဍေံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ မကလိဂွံ အဝဵု နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် ရ။ ညးဍုင်ကွာန် တအ် နွံ အခေါင် သၠး မဲ (Vote) သွက်ဂွံ ရုဲစှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ကေုာံ အလဵုအသဳ ညးတအ် ဗွဲမသၠးပွး ရ။ (ဥပမာ - ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်، ဍုင်အိန္ဒိယ)။
* '''[[သၞောတ်ဝ် ဨကရာဇ်]] (Monarchy):''' ဍေံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် މအုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု သၟိင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဨကရာဇ် (King/Queen) မဆက် ကေတ် အာဲကၟာဲ နူကဵု တၞောဝ် ဒတောဝ် ရ။ (ဥပမာ - ဍုင်သေံ، ဍုင်အင်္ဂလာန် မဒှ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ သၟဝ် သၞောတ်ဝ် ဨကရာဇ်)။
* '''[[အာဏာသျှင်]] (Dictatorship):''' ဍေံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် މအဝဵု သီုဖအိုတ် နွံ ပ္ဍဲ တဲ ပူဂိုလ် မွဲ ဓဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ ပၞာန် မွဲ ဂကောံ သၟး ရ။ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဟွံမွဲ ကု အခေါင် အရာ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင် သၠးပွး ရ။ (ဥပမာ - ဍုင်ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ)။
* '''[[အဝ်လဳဂါခဳ]] (Oligarchy):''' ဍေံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် မအုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု ဂကောံ မၞိဟ် ဍောတ်တ် မွဲ (ဗွဲတၟေင် ညး မသိုက် လောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ညး မၞုံ ကု အဝဵု ပၞာန်) ရ။
* '''[[သၞောတ်ဝ် သာသနာ]] (Theocracy):''' ဍေံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် မအုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု ခမဳ သင် ဟွံသေင်မ္ဂး က္ဍိုပ်သကိုပ် ဘာသာ တုဲ စကာ လိက် သာသနာ နဒဒှ် သၞောဝ် ဍုင် ရ။ (ဥပမာ - ဍုင်အဳရာန်)။

== ၃။ ကဆံင် လဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳ (Levels of Government) ==
ရးနိဂီု ဗွဲမဂၠိုင် ဝွံ ညးတအ် ပါ် လဝ် ကဆံင် အလဵုအသဳ သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် လောဲသွာ ရ-
# '''အလဵုအသဳ ဗဟဵု / ဖက်ဒရယ် (National / Federal Government):''' မၞုံ ကု အဝဵု လတူ ရးနိဂီု အလုံ မွဲ တုဲ တာလျိုင် ညးတအ် ဂှ် ဒှ် စဵုဒၞာ ဍုင်، ပရေင် ဆက်ဆောံ ဍုင် သ္အာင် ကေုာံ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် အလုံ ဍုင် ရ။
# '''အလဵုအသဳ တွဵုရး (State / Provincial Government):''' မၞုံ ကု အဝဵု အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲကဵု တွဵုရး ဟွံသေင်မ္ဂး ရး မွဲမွဲ တုဲ، ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက် ပရေင် ပညာ ကေုာံ ပရေင် အုပ်ဓုပ် အပ္ဍဲ တွဵုရး ဂှ် ရ။
# '''အလဵုအသဳ ဒေသ (Local / Municipal Government):''' မၞုံ ကု တာလျိုင် သွက် ဍုင် ကွာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပွိုင်ဍုင် မွဲမွဲ (ဥပမာ - မျူနဳစဳပါယ်، ကမ္မတဳ ကွာန်) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင် အုပ်ဓုပ် ဍောတ်တ် မပ္တံကဵု ထောအ် ခမိက်၊ ဍာ်၊ ကေုာံ ပၟတ် ရ။

== ၄။ တာလျိုင် ကေုာံ ကမၠောန် အဓိက (Roles and Functions) ==
အလဵုအသဳ မွဲ မၞုံ ကု ကမၠောန် ကေုာံ တာလျိုင် အဓိက ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု-
* '''ပွမမင်မဲ စည်းကမ်း ကေုာံ ဂီုကၠီု (Law and Order):''' ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် [[ဒပ် ဗၠာဲရဲ]] (Police) ကေုာံ [[ရုင်သၞောဝ်]] သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လမျီု ကေုာံ ဒြပ် ရတ် ညးဍုင်ကွာန်။
* '''ပွမစဵုဒၞာ ရးနိဂီု (National Defense):''' ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် [[ဒပ်ပၞာန်]] သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍုင် နူကဵု အန္တရာယ် သၞ ဍုင် သ္အာင်။
* '''ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဘဏ္ဍာ (Economic Management):''' အလဵုအသဳ ဖျေဟ် ဥပဒေ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် သၞောတ်ဝ် [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး]]، ပတိတ် သြန် လှုဲ (Currency)၊ ကေုာံ ကံက် [[အခေါန်]] သွက် ဘဏ္ဍာ ဍုင် ရ။
* '''ပရေင် ဝန်ဆောင်မှု မှာဇန် (Public Services):''' ညးတအ် သြိုင် ခံင် ကေုာံ ထံက်ပင် ကဵု [[ရုံဂဥုဲ အလဵုအသဳ]]، ဘာ ဗ္တောန် လိက်၊ ဂၠံင် တရဴ ကေုာံ ပရေင် ပလံင် ဗစိုပ် တအ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Political science)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[သဘဴဓရ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Political ideology)
* [[အခေါန်]] (Tax)
* [[ရးနိဂီု]] (State)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Finer, S. E. (1997). ''The History of Government from the Earliest Times''. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-822904-5.
* Aristotle. ''Politics''. (Various translations available).

{{DEFAULTSORT:အလဵုအသဳ}}
[[Category:အလဵုအသဳ]]
[[Category:ပရေင် ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]</text>
      <sha1>r0y3aygpv9biluj4b848n941515gqem</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54467</id>
      <parentid>54466</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T12:36:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၄။ တာလျိုင် ကေုာံ ကမၠောန် အဓိက (Roles and Functions) */</comment>
      <origin>54467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12805" sha1="8b2bxatglzaatzkxbe5tdbyq7qv6bnv" xml:space="preserve">{{Short description|ဂကောံ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ်ဝ် မၞုံကဵု အဝဵု သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ မင်မဲ စည်းကမ်း ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီုမွဲ}}
{{Infobox concept
| name = အလဵုအသဳ
| native_name = Government
| image = [[File:Capitol Building Full View.jpg|250px|စၠတ်ထဝ် မဒှ် သင်္ကေတ အဝဵု အလဵုအသဳ]]
| caption = ရုင် [[စၠတ်ထဝ်]] မဒှ် သင်္ကေတ သွက် အဝဵု ပတိတ် သၞောဝ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳ ပ္ဍဲ ဍုင် မစကာ သၞောတ်ဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ
| field = [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Political Science)
| related_concepts = [[ရးနိဂီု]] (State), [[ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Politics), [[သၞောတ်ဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
| key_elements = အဝဵု အုပ်ဓုပ်, အဝဵု သၞောဝ်ဥပဒေ, အဝဵု ရုင်သၞောဝ်
| prominent_types = [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]], [[သၞောတ်ဝ် ဨကရာဇ်]], [[အာဏာသျှင်]], [[သမ္မတ ဍုင်]]
}}

'''အလဵုအသဳ''' ({{lang-en|Government}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဂကောံ မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် မၞုံ ကု [[အဝဵု ဍုင်]] (State power) သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ်၊ ပတိတ် သၞောဝ် ဥပဒေ ကေုာံ မင်မဲ စည်းကမ်း ပ္ဍဲကဵု [[ရးနိဂီု]] (Country)၊ တွဵုရး ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ် မွဲမွဲ ရ။ 

အလဵုအသဳ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင် ဂီုကၠီု၊ ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ ဍေံ ကံက် ကေတ် [[အခေါန်]] (Taxes) နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ကမ္မဏဳ တအ် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ဍုင် မပ္တံကဵု သြိုင် တရဴ ဂၠံင်، ထံက်ပင် [[ပရေင် ပညာ]]၊ ကေုာံ ဒက်ပ္တန် [[ဒပ်ပၞာန်]] သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍုင် ရ။ 

== ၁။ ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု (Separation of Powers) ==
ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မစကာ သၞောတ်ဝ် ခေတ် တၟိ (ဗွဲတၟေင် [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]) တအ် မ္ဂး، ညံင် အဝဵု ဟွံဂွံ စိုပ် အာ ပ္ဍဲ တဲ ပူဂိုလ် မွဲ ဓဝ် ကေုာံ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပွမစကာ အဝဵု ဗၠေတ်ဗၠေတ် ဂှ်၊ ညးတအ် ပါ် လဝ် အဝဵု အလဵုအသဳ အဓိက (၃) သာ် အတိုင် သဘဴဓရ် တၠပညာ [[မောန်တက်သကျူ]] (Montesquieu) ရ-

# '''အဝဵု ပတိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Legislative Branch):''' ဍေံ ဒှ် အဝဵု သွက်ဂွံ ချူ ကေုာံ ဖျေဟ် [[သၞောဝ် ဥပဒေ]] (Laws) ရ။ အဝဵု ဏအ် ဂှ် ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ တဲ [[စၠတ်ထဝ်]] (Parliament ဟွံသေင်မ္ဂး Congress) မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု အမတ် ညးစၞး မရုဲစှ် လဝ် နူ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။
# '''အဝဵု အုပ်ဓုပ် (Executive Branch):''' ဍေံ ဒှ် အဝဵု သွက်ဂွံ ဓမံက် ရုပ်ရဴ ကေုာံ ဍိုက်ပေင် အတိုင် သၞောဝ် မပတိတ် လဝ် တအ် ရ။ အဝဵု ဏအ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တဲ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် မပ္တံကဵု [[သမ္မတ]] (President) ဟွံသေင်မ္ဂး [[ဝန်ကြီးချုပ်]] (Prime Minister) ကေုာံ အမာတ် ဝန်ကြီး ([[ကැබိနက်]]) တအ် ရ။
# '''အဝဵု တရားစီရင်ရေး / ရုင်သၞောဝ် (Judicial Branch):''' ဍေံ ဒှ် အဝဵု သွက်ဂွံ သောင် ကလး ပြသၞာ၊ စၟဳစၟတ် သၞောဝ် ကေုာံ ဖျေဟ် ဒုဟ် လတူ ညး မပလီု သၞောဝ် တအ် ရ။ အဝဵု ဏအ် နွံ ပ္ဍဲ တဲ [[ရုင်သၞောဝ်]] (Courts) ကေုာံ တၠသၞောဝ် (Judges) တအ် မသၠးပွး နူကဵု အဝဵု အုပ်ဓုပ် ရ။

== ၂။ ဂကူ သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳဂမၠိုင် (Types of Governments) ==
ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် မ္ဂး، သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ နွံ နာနာ သာ် တုဲ ဍေံ တန်တဴ လတူ &quot;ညးလဵု မရပ် လဝ် အဝဵု ရော&quot; ဂှ် ရ-

* '''[[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy):''' ဍေံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ မကလိဂွံ အဝဵု နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် ရ။ ညးဍုင်ကွာန် တအ် နွံ အခေါင် သၠး မဲ (Vote) သွက်ဂွံ ရုဲစှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ကေုာံ အလဵုအသဳ ညးတအ် ဗွဲမသၠးပွး ရ။ (ဥပမာ - ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်، ဍုင်အိန္ဒိယ)။
* '''[[သၞောတ်ဝ် ဨကရာဇ်]] (Monarchy):''' ဍေံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် މအုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု သၟိင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဨကရာဇ် (King/Queen) မဆက် ကေတ် အာဲကၟာဲ နူကဵု တၞောဝ် ဒတောဝ် ရ။ (ဥပမာ - ဍုင်သေံ، ဍုင်အင်္ဂလာန် မဒှ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ သၟဝ် သၞောတ်ဝ် ဨကရာဇ်)။
* '''[[အာဏာသျှင်]] (Dictatorship):''' ဍေံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် މအဝဵု သီုဖအိုတ် နွံ ပ္ဍဲ တဲ ပူဂိုလ် မွဲ ဓဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ ပၞာန် မွဲ ဂကောံ သၟး ရ။ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဟွံမွဲ ကု အခေါင် အရာ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင် သၠးပွး ရ။ (ဥပမာ - ဍုင်ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ)။
* '''[[အဝ်လဳဂါခဳ]] (Oligarchy):''' ဍေံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် မအုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု ဂကောံ မၞိဟ် ဍောတ်တ် မွဲ (ဗွဲတၟေင် ညး မသိုက် လောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ညး မၞုံ ကု အဝဵု ပၞာန်) ရ။
* '''[[သၞောတ်ဝ် သာသနာ]] (Theocracy):''' ဍေံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် မအုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု ခမဳ သင် ဟွံသေင်မ္ဂး က္ဍိုပ်သကိုပ် ဘာသာ တုဲ စကာ လိက် သာသနာ နဒဒှ် သၞောဝ် ဍုင် ရ။ (ဥပမာ - ဍုင်အဳရာန်)။

== ၃။ ကဆံင် လဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳ (Levels of Government) ==
ရးနိဂီု ဗွဲမဂၠိုင် ဝွံ ညးတအ် ပါ် လဝ် ကဆံင် အလဵုအသဳ သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် လောဲသွာ ရ-
# '''အလဵုအသဳ ဗဟဵု / ဖက်ဒရယ် (National / Federal Government):''' မၞုံ ကု အဝဵု လတူ ရးနိဂီု အလုံ မွဲ တုဲ တာလျိုင် ညးတအ် ဂှ် ဒှ် စဵုဒၞာ ဍုင်، ပရေင် ဆက်ဆောံ ဍုင် သ္အာင် ကေုာံ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် အလုံ ဍုင် ရ။
# '''အလဵုအသဳ တွဵုရး (State / Provincial Government):''' မၞုံ ကု အဝဵု အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲကဵု တွဵုရး ဟွံသေင်မ္ဂး ရး မွဲမွဲ တုဲ، ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက် ပရေင် ပညာ ကေုာံ ပရေင် အုပ်ဓုပ် အပ္ဍဲ တွဵုရး ဂှ် ရ။
# '''အလဵုအသဳ ဒေသ (Local / Municipal Government):''' မၞုံ ကု တာလျိုင် သွက် ဍုင် ကွာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပွိုင်ဍုင် မွဲမွဲ (ဥပမာ - မျူနဳစဳပါယ်، ကမ္မတဳ ကွာန်) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင် အုပ်ဓုပ် ဍောတ်တ် မပ္တံကဵု ထောအ် ခမိက်၊ ဍာ်၊ ကေုာံ ပၟတ် ရ။

== ၄။ တာလျိုင် ကေုာံ ကမၠောန် အဓိက (Roles and Functions) ==
အလဵုအသဳ မွဲ မၞုံ ကု ကမၠောန် ကေုာံ တာလျိုင် အဓိက ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု-
* '''ပွမမင်မဲ စည်းကမ်း ကေုာံ ဂီုကၠီု (Law and Order):''' ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် [[ဒပ် ဗၠာဲသၟိင်]] (Police) ကေုာံ [[ရုင်သၞောဝ်]] သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လမျီု ကေုာံ ဒြပ် ရတ် ညးဍုင်ကွာန်။
* '''ပွမစဵုဒၞာ ရးနိဂီု (National Defense):''' ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် [[ဒပ်ပၞာန်]] သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍုင် နူကဵု အန္တရာယ် သၞ ဍုင် သ္အာင်။
* '''ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဘဏ္ဍာ (Economic Management):''' အလဵုအသဳ ဖျေဟ် ဥပဒေ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် သၞောတ်ဝ် [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး]]، ပတိတ် သြန် လှုဲ (Currency)၊ ကေုာံ ကံက် [[အခေါန်]] သွက် ဘဏ္ဍာ ဍုင် ရ။
* '''ပရေင် ဝန်ဆောင်မှု မှာဇန် (Public Services):''' ညးတအ် သြိုင် ခံင် ကေုာံ ထံက်ပင် ကဵု [[ရုံဂဥုဲ အလဵုအသဳ]]، ဘာ ဗ္တောန် လိက်၊ ဂၠံင် တရဴ ကေုာံ ပရေင် ပလံင် ဗစိုပ် တအ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Political science)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[သဘဴဓရ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Political ideology)
* [[အခေါန်]] (Tax)
* [[ရးနိဂီု]] (State)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Finer, S. E. (1997). ''The History of Government from the Earliest Times''. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-822904-5.
* Aristotle. ''Politics''. (Various translations available).

{{DEFAULTSORT:အလဵုအသဳ}}
[[Category:အလဵုအသဳ]]
[[Category:ပရေင် ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]</text>
      <sha1>8b2bxatglzaatzkxbe5tdbyq7qv6bnv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သမ္မတ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10858</id>
    <revision>
      <id>54468</id>
      <timestamp>2026-05-07T13:05:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|က္ဍိုပ်သကိုပ် ရးနိဂီု ဟွံသေင်မ္ဂး က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် ရဳပဗ္ဗလေတ်}} {{Infobox official post | post = သမ္မတ | native_name = President | image = File:Seal_of_the_President_of_the_United_States.svg|200px|တဆိပ်...&quot;</comment>
      <origin>54468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13067" sha1="pqkw70t6e6skgs8bzqaz9sb2diux9c6" xml:space="preserve">{{Short description|က္ဍိုပ်သကိုပ် ရးနိဂီု ဟွံသေင်မ္ဂး က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် ရဳပဗ္ဗလေတ်}}
{{Infobox official post
| post = သမ္မတ
| native_name = President
| image = [[File:Seal_of_the_President_of_the_United_States.svg|200px|တဆိပ် သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]
| caption = တဆိပ် သမ္မတ [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] မဒှ် ရးနိဂီု မစကာ လဝ် ကဆံင် တာလျိုင် သမ္မတ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ
| type = [[က္ဍိုပ်သကိုပ် ရးနိဂီု]] (Head of State) ဟွံသေင်မ္ဂး [[က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ]] (Head of Government)
| style = ညးမပြဲသၠုင် (His/Her Excellency)
| appointer = [[ညးဍုင်ကွာန်]] (ရုဲစှ် တိုက်ရိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး သွယ်ဝိုက်)
| termlength = ၄ သၞာံ စဵုကဵု ၇ သၞာံ (တန်တဴ လတူ သၞောဝ် ဥပဒေ ဍုင်)
| formation = သၞာံ ၁၇၈၇ (ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်)
}}

'''သမ္မတ''' ({{lang-en|President}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ကဆံင် တာလျိုင် မပြဲသၠုင် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီု မစကာ သၞောတ်ဝ် [[ရဳပဗ္ဗလေတ်]] (Republic) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး၊ သမ္မတ ဂှ် ဒှ် [[က္ဍိုပ်သကိုပ် ရးနိဂီု]] (Head of State) မစၞောန် ထ္ၜး ကဵု သင်္ကေတ ဍုင် မွဲ တုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် လ္ၚဵု တအ် မ္ဂး ညးတအ် သီု ဒှ် [[က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ]] (Head of Government) မၞုံ ကု [[အဝဵု အုပ်ဓုပ်]] (Executive power) အလုံ အိုတ်သီု ကီု ရ။

ဝေါဟာရ &quot;သမ္မတ&quot; မ္ဂး ဂှ် ဍေံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု [[ဨကရာဇ်]] (Monarch) ဟိုတ်နူကဵု ညးတအ် ကလိဂွံ အဝဵု နူကဵု ပရေင် [[ရုဲစှ် မဲ]] (Election) နူ ညးဍုင်ကွာန် ဟွံသေင်မ္ဂး စၠတ်ထဝ် တုဲ၊ ညးတအ် ဟွံဆက် ကေတ် အဝဵု နူကဵု အာဲကၟာဲ တၞောဝ် ဒတောဝ် ပုဟ်။

== ၁။ တမ်မူလ ဝေါဟာရ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
* '''တမ်မူလ:''' ဝေါဟာရ &quot;President&quot; ပ္ဍဲ ဘာသာ အင်္ဂလိက် ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူကဵု မအရေဝ် [[ဘာသာ လေတ္တေန်]] (Latin) ''praesidere'' ရ။ (''prae'' = ဂတ + ''sedere'' = ဂဇအ်) တုဲ ဍေံ ဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ညး မဂဇအ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဂတ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ညး မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကောံဓရီု&quot; ရ။ ပ္ဍဲ ဘာသာ မန် ကဵု ဗၟာ &quot;သမ္မတ&quot; ဂှ် ကၠုင် နူကဵု ပါဠိ &quot;မဟာသမ္မတ&quot; မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ညး မဒး ဒုင် ရုဲစှ် လဝ် နကဵု ဆန္ဒ မှာဇန် ညဳသၟဟ်&quot; ရ။
* '''ဝင်:''' ကဆံင် တာလျိုင် &quot;သမ္မတ ဍုင်&quot; ခေတ် တၟိ ဂှ် စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲကဵု [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (United States) ကြဴနူ ညးတအ် ကလိဂွံ သၠးပွး နူကဵု အင်္ဂလာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၇ တေအ် ရ။ ညးတအ် ဟွံမိက် ကလိဂွံ သၟိင် ဨကရာဇ် တုဲ ညးတအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ကဆံင် သမ္မတ ရ။ [[ဂျံက် ဝါရှေန်တာန်]] (George Washington) ဂှ် ဒှ် သမ္မတ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

== ၂။ သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် အဓိက ကေုာံ ဥပမာ ဍုင်ဂမၠိုင် (Main Systems and Examples) ==
အဝဵု အာဏာ ကေုာံ တာလျိုင် သမ္မတ မွဲ ဝွံ ဍေံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ သၞောတ်ဝ် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဍုင် ညးတအ် မစကာ ဒၟံင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

=== က။ သၞောတ်ဝ် သမ္မတ (Presidential System) ===
ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် ဏအ် မ္ဂး، သမ္မတ ဂှ် ဒှ် သီု က္ဍိုပ်သကိုပ် ရးနိဂီု ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ ရ။ ညး နွံ ကု အဝဵု အုပ်ဓုပ် အလုံ အိုတ်သီု တုဲ ညး ဟွံဒး ဒုင် သၟာန် သွဟ် ပ္ဍဲ ဂတ [[စၠတ်ထဝ်]] (Parliament) ပုဟ်။
* '''ဥပမာ - [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]:''' သမ္မတ အမေရိကာန် ဂှ် ကလိဂွံ အဝဵု သၠုင် အိုတ် တုဲ ညး မာန် ခပတိုန် ကැබိနက် (Cabinet) ကေုာံ က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဒပ် ပၞာန် အလုံ မွဲ ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။

=== ခ။ သၞောတ်ဝ် ပါလဳမာန် (Parliamentary Republic) ===
ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် ဏအ် မ္ဂး، သမ္မတ ဂှ် ဒှ် ဆ က္ဍိုပ်သကိုပ် ရးနိဂီု နဒဒှ် သင်္ကေတ သၟး ရ (Ceremonial figurehead)။ အဝဵု အုပ်ဓုပ် ဍာံဍာံ ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တဲ [[ဝန်ကြီးချုပ်]] (Prime Minister) ရ။
* '''ဥပမာ - [[အိန္ဒိယ]]:''' သမ္မတ အိန္ဒိယ ဂှ် ဒှ် ညးစၞး ဍုင် မွဲ တုဲ အဝဵု ပရေင် ဍုင်ကွာန် အဓိက ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တဲ ဝန်ကြီးချုပ် မဒး ဒုင် ရုဲစှ် နူကဵု စၠတ်ထဝ် (Lok Sabha) ရ။

=== ဂ။ သၞောတ်ဝ် သမ္မတ ကဝက် (Semi-presidential System) ===
ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် ဏအ် မ္ဂး، ဍုင် မွဲ နွံ သီု သမ္မတ ကေုာံ ဝန်ကြီးချုပ် မပါ် ပရအ် ကေတ် အဝဵု ညးသကအ် ရ။ 
* '''ဥပမာ - [[ပြင်သေတ်]]:''' သမ္မတ ပြင်သေတ် ဂှ် ညး က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပရေင် ဍုင်သ္အာင် (Foreign policy) ကဵု ဒပ် ပၞာန် တုဲ ဝန်ကြီးချုပ် ဂှ် ညး က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပရေင် အပ္ဍဲ ဍုင် ร။
* '''ဥပမာ - [[ရုရှာ]]:''' သမ္မတ ရုရှာ လေဝ် စကာ သၞောတ်ဝ် ဏအ် ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဍာံဍာံ မ္ဂး သမ္မတ နွံ ကု အဝဵု ဇၞော် လောန် နူကဵု ဝန်ကြီးချုပ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== ၃။ တာလျိုင် ကေုာံ အဝဵုအာဏာ (Roles and Powers) ==
ၜိုန်ရ သၞောတ်ဝ် ဟွံတုပ် ကီု လေဝ်၊ သမ္မတ ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် နွံ ကု တာလျိုင် အဓိက ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု-
* '''[[သကိုပ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဒပ်ပၞာန်]] (Commander-in-Chief):''' သမ္မတ ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် သၠုင် အိုတ် သွက် ဒပ် ပၞာန် အလုံ မွဲ ဍုင် တုဲ ညး နွံ အဝဵု ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက် ပရေင် ပၞာန်။
* '''ပရေင် ဆက်ဆောံ ဍုင်သ္အာင် (Foreign Affairs):''' သမ္မတ ဒှ် ညး စၞး ဍုင် သွက်ဂွံ ဆက်ဆောံ ကု ဍုင် သ္အာင်၊ ထပက် စၟတ် တဲ [[လိက်ကသုက်]] ကေုာံ ခပတိုန် [[ကလုတ်]] (Ambassadors) ရ။
* '''အဝဵု ဗဳတဝ် (Veto Power):''' ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု တအ် မ္ဂး، သမ္မတ နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ တး ပါဲ (Veto) သၞောဝ် ဥပဒေ မပတိတ် လဝ် နူကဵု စၠတ်ထဝ် ယဝ်ရ ညး ဟွံတုပ် စိုတ် ရ။
* '''ပွမခပတိုန် အရာရှိ (Appointments):''' ညး နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ရုဲစှ် ကေုာံ ခပတိုန် အမာတ် ဝန်ကြီး ([[ကැබိနက်]]) ကေုာံ တၠသၞောဝ် ရုင် ဗဟဵု (Supreme Court Judges) ရ။

== ၄။ ပရေင် ဆက်စပ် ကု ဂကူ မန် ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ (Mon Context and Myanmar) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ဍုင်ကွာန် [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ကေုာံ ဂကူ [[မန်]] မ္ဂး၊ ဍုင်ဗၟာ ဝွံ စကာ လဝ် သၞောတ်ဝ် သမ္မတ မပါ် ပရအ် အဝဵု ကု စၠတ်ထဝ် ရ။ 
* ဂကူ မန် တအ် ဂှ် နဒဒှ် ညးဍုင်ကွာန် ကၟိန်ဍုင် မွဲ၊ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင် ရုဲစှ် အမတ် စၠတ်ထဝ် သွက်ဂွံ ရုဲစှ် သမ္မတ အလုံ ဍုင်ဗၟာ (President of Myanmar) ရ။
* ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ကဆံင် တွဵုရး (State level) ဗီုကဵု [[တွဵုရး မန်]] မ္ဂး ညးတအ် ဟွံမွဲ ကု သမ္မတ ပုဟ်။ ညးတအ် နွံ ဆ &quot;ဝန်ကြီးချုပ် တွဵုရး&quot; (Chief Minister) မဒး ဒုင် ခပတိုန် လဝ် နူကဵု သမ္မတ ဍုင် ရ။ 
* ပ္ဍဲ ဝင် မန် တြေံ တေအ် မ္ဂး ဂကူ မန် တအ် အုပ်ဓုပ် လဝ် ဍုင် နကဵု သၞောတ်ဝ် ဨကရာဇ် (မပ္တံကဵု သၟိင် မနူဟဝ်၊ သၟိင် ဓမ္မစေတဳ၊ တၠညး ရာဇာဓိရာဇ်) ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ဂကူ မန် တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မၞုံ ကု သမ္မတ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဝန်ကြီးချုပ်]] (Prime Minister)
* [[သၞောတ်ဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[အလဵုအသဳ]] (Government)
* [[ရးနိဂီု]] (State)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Linz, Juan J. (1990). &quot;The Perils of Presidentialism&quot;. ''Journal of Democracy''. 1 (1): 51–69.
* Cheibub, José Antonio (2007). ''Presidentialism, Parliamentarism, and Democracy''. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-83467-4.
* Taylor, Robert H. (2009). ''The State in Myanmar''. NUS Press. ISBN 978-9971-69-459-0.

{{DEFAULTSORT:သမ္မတ}}
[[Category:အလဵုအသဳ]]
[[Category:ပရေင် ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင်]]
[[Category:သမ္မတ]]</text>
      <sha1>pqkw70t6e6skgs8bzqaz9sb2diux9c6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အဝဵု အုပ်ဓုပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10859</id>
    <revision>
      <id>54469</id>
      <timestamp>2026-05-07T13:13:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ကဏ္ဍ အလဵုအသဳ မၞုံကဵု အဝဵု သွက်ဂွံ ဓမံက်ရုပ်ရဴ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ အုပ်ဓုပ် ရးနိဂီု}} {{Infobox concept | name = အဝဵု အုပ်ဓုပ် | native_name = Executive Branch / Executive Power | image = File:White House, Washington, D.C.jpg|250px|သ္...&quot;</comment>
      <origin>54469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11345" sha1="02gqhzb3ot0qwpysebvjujptu4yfcnz" xml:space="preserve">{{Short description|ကဏ္ဍ အလဵုအသဳ မၞုံကဵု အဝဵု သွက်ဂွံ ဓမံက်ရုပ်ရဴ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ အုပ်ဓုပ် ရးနိဂီု}}
{{Infobox concept
| name = အဝဵု အုပ်ဓုပ်
| native_name = Executive Branch / Executive Power
| image = [[File:White House, Washington, D.C.jpg|250px|သ္ၚိဗု ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် မဒှ် သင်္ကေတ အဝဵု အုပ်ဓုပ်]]
| caption = သ္ၚိဗု (White House) ပ္ဍဲ [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] မဒှ် ဒၞာဲ ရုင် အဝဵု အုပ်ဓုပ် သၠုင် အိုတ် ကေုာံ သင်္ကေတ [[သမ္မတ]]
| field = [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Political Science)
| related_concepts = [[ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု]] (Separation of Powers), [[အလဵုအသဳ]] (Government), [[စၠတ်ထဝ်]] (Legislature)
| key_elements = ဓမံက်ရုပ်ရဴ သၞောဝ်, ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင်, က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဒပ်ပၞာန်
| prominent_figures = [[သမ္မတ]] (President), [[ဝန်ကြီးချုပ်]] (Prime Minister), [[ကැබိနက်]] (Cabinet)
}}

'''အဝဵု အုပ်ဓုပ်''' ({{lang-en|Executive Branch}} ဟွံသေင်မ္ဂး Executive Power) ဝွံ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် [[အလဵုအသဳ]] မၞုံ ကု တာလျိုင် ကေုာံ အဝဵုအာဏာ သွက်ဂွံ ဓမံက် ရုပ်ရဴ [[သၞောဝ် ဥပဒေ]] (Enforcing laws) ကေုာံ အုပ်ဓုပ် ကေင်ကာ ရးနိဂီု လၟိုန်တ္ၚဲ ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး၊ အဝဵု အုပ်ဓုပ် ဏအ် ဂှ် ဍေံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု [[အဝဵု ပတိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ]] (Legislative branch) ကေုာံ [[အဝဵု ရုင်သၞောဝ်]] (Judicial branch) ရ။

က္ဍိုပ်သကိုပ် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် လဝ် အဝဵု အုပ်ဓုပ် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ [[က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ]] (Head of Government) ရ။ တန်တဴ လတူ သၞောတ်ဝ် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဍုင် မွဲ ကဵု မွဲ တုဲ၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဂှ် လေပ် ဒှ် မာန် [[သမ္မတ]] (President) ဟွံသေင်မ္ဂး [[ဝန်ကြီးချုပ်]] (Prime Minister) ရ။ ညးတအ် မင်မဲ ထိင်ဒဝ် လဝ် ဌာန ဝန်ကြီး (Ministries)၊ အေဂျေန်သဳ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဒပ် ပၞာန် တအ် ရ။

== ၁။ ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု (Separation of Powers) ==
သဘဴဓရ် အဝဵု အုပ်ဓုပ် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ကၠုင် နူကဵု လညာတ် တၠပညာ ဒဿနိက ပြင်သေတ် [[မောန်တက်သကျူ]] (Montesquieu) မဟီု ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ပ္ဍဲကဵု ရာစုသၞာံ ၁၈ တေအ် ရ။ 
* သွက် ဟွံဂွံ က္တဵုဒှ် [[အာဏာသျှင်]] ကေုာံ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပွမစကာ အဝဵု ဗၠေတ်ဗၠေတ် ဂှ်၊ ညးတအ် ဒး ပါ် ပရအ် လဝ် အဝဵု ဍုင် (၃) သာ် ရ။
* [[စၠတ်ထဝ်]] တအ် နွံ အဝဵု ချူ ဖျေဟ် သၞောဝ် ဥပဒေ၊ [[ရုင်သၞောဝ်]] တအ် နွံ အဝဵု စၟဳစၟတ် သၞောဝ်၊ တုဲ '''အဝဵု အုပ်ဓုပ်''' ဏအ် ဂှ် နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ရပ် စကာ သၞောဝ် တအ် ဏအ် ပ္ဍဲကဵု ဘဝ ဍာံဍာံ ကေုာံ ရပ် စကာ အဝဵု ဍုင် ရ။
* ဍေံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် &quot;ပရေင် ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပရေင် ညဳသၟဟ်&quot; (Checks and Balances) သွက် ရးနိဂီု [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] ခေတ် တၟိ ရ။

== ၂။ တာလျိုင် ကေုာံ ကမၠောန် အဓိက (Roles and Functions) ==
အဝဵု အုပ်ဓုပ် ဝွံ ဍေံ နွံ ကု တာလျိုင် အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု-
# '''ပွမဓမံက် ရုပ်ရဴ သၞောဝ် (Enforcement of Law):''' ဖန် ညံင် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဂကောံ တအ် ဂွံ ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် သၞောဝ် ဥပဒေ မပတိတ် လဝ် နူ စၠတ်ထဝ်၊ ကေုာံ က္ဍိုက်က္ဍိုပ် လဝ် [[ဒပ် ဗၠာဲရဲ]] (Police) သွက်ဂွံ မင်မဲ စည်းကမ်း။
# '''ပရေင် ဆက်ဆောံ ဍုင်သ္အာင် (Foreign Affairs):''' က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ ကေုာံ ဝန်ကြီး ဍုင် သ္အာင် တအ် စၞး ရးနိဂီု တုဲ ဆက်ဆောံ ကု ဍုင် တၞဟ်၊ ထပက် [[လိက်ကသုက် ဂၠးတိ]] ကေုာံ မင်မဲ ပရေင် ဓလုက် ဍုင်။
# '''ပရေင် စဵုဒၞာ ရးနိဂီု (National Defense):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် အဝဵု အုပ်ဓုပ် (ဥပမာ - သမ္မတ) ဂှ် ဒှ် [[သကိုပ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဒပ်ပၞာန်]] (Commander-in-Chief) သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင် ပၞာန် ကေုာံ စဵုဒၞာ ဍုင် ရ။
# '''ပရေင် အုပ်ဓုပ် ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ပိုန်ဒြပ် (Financial Administration):''' ပတိတ် ကိုန်စဳမာန် သြန် ဘဏ္ဍာ ဍုင် (National Budget)၊ ကံက် [[အခေါန်]] (Taxes) ကေုာံ ထံက်ပင် ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ဍုင် မပ္တံကဵု ပရေင် ပညာ၊ ပရေင် ထတ်ယုက် ကေုာံ ယန္တရား ရ။

== ၃။ သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ ကေုာံ အဝဵု အုပ်ဓုပ် (Systems of Government) ==
ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် အဝဵု အုပ်ဓုပ် ဝွံ ဍေံ ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် သၞောတ်ဝ် ဍုင် မစကာ ရ-
* '''[[သၞောတ်ဝ် သမ္မတ]] (Presidential System):''' သမ္မတ ဂှ် ဒှ် ညး မရပ် လဝ် အဝဵု အုပ်ဓုပ် အလုံ အိုတ်သီု တုဲ ညး ဂှ် သၠးပွး နူကဵု စၠတ်ထဝ် ရ။ (ဥပမာ - [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]၊ [[ဗြာဇြဳ]])။
* '''[[သၞောတ်ဝ် ပါလဳမာန်]] (Parliamentary System):''' အဝဵု အုပ်ဓုပ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တဲ ဝန်ကြီးချုပ် ကေုာံ [[ကැබိနက်]] ရ။ ညးတအ် ဒး ဒုင် ရုဲစှ် ကေုာံ ဒး ဒုင် သၟာန် သွဟ် ပ္ဍဲ ဂတ စၠတ်ထဝ် လၟိုန် ရ။ ယဝ်ရ စၠတ်ထဝ် ဟွံထံက်ပင် မ္ဂး အလဵုအသဳ လီုလာ် အာ မာန် ရ။ (ဥပမာ - [[အင်္ဂလာန်]]၊ [[အိန္ဒိယ]]၊ [[သေင်ကာပူ]])။
* '''[[သၞောတ်ဝ် သမ္မတ ကဝက်]] (Semi-presidential System):''' အဝဵု အုပ်ဓုပ် ဂှ် ပါ် ပရအ် လဝ် အကြာ သမ္မတ ကေုာံ ဝန်ကြီးချုပ် ရ။ (ဥပမာ - [[ပြင်သေတ်]]၊ [[ရုရှာ]])။

== ၄။ အဝဵု အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ တွဵုရးမန် (Myanmar and Mon State Context) ==
အတိုင် သၞောဝ် ဥပဒေ လဒက်ပ္တန် ဍုင် သၞာံ ၂၀၀၈ ပ္ဍဲကဵု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] မ္ဂး-
* '''ကဆံင် ကၟိန်ဍုင် (Union Level):''' အဝဵု အုပ်ဓုပ် သၠုင် အိုတ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တဲ [[သမ္မတ ဍုင်ဗၟာ]] ကေုာံ အလဵုအသဳ ကၟိန်ဍုင် ရ။
* '''ကဆံင် တွဵုရး (State Level):''' ပ္ဍဲကဵု [[တွဵုရး မန်]] မ္ဂး၊ အဝဵု အုပ်ဓုပ် ဒေသ ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တဲ [[ဝန်ကြီးချုပ် တွဵုရးမန်]] (Chief Minister of Mon State) ကေုာံ အလဵုအသဳ တွဵုရး (State Cabinet) မဒး ဒုင် ခပတိုန် လဝ် နူကဵု သမ္မတ ရ။ ညးတအ် နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ ဓမံက် ရုပ်ရဴ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပရေင် အုပ်ဓုပ် အပ္ဍဲ တွဵုရး မန် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[အဝဵု ပတိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ]] (Legislative branch)
* [[အဝဵု ရုင်သၞောဝ်]] (Judicial branch)
* [[သမ္မတ]] (President)
* [[ဝန်ကြီးချုပ်]] (Prime Minister)
* [[က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ]] (Head of government)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Montesquieu, Charles de Secondat (1748). ''The Spirit of the Laws''.
* Cheibub, José Antonio (2007). ''Presidentialism, Parliamentarism, and Democracy''. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-83467-4.

{{DEFAULTSORT:အဝဵု အုပ်ဓုပ်}}
[[Category:အလဵုအသဳ]]
[[Category:ပရေင် ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]</text>
      <sha1>02gqhzb3ot0qwpysebvjujptu4yfcnz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အဝဵု ရုင်သၞောဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10860</id>
    <revision>
      <id>54470</id>
      <timestamp>2026-05-07T13:15:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ကဏ္ဍ အလဵုအသဳ မၞုံကဵု အဝဵု သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အမှု ဂမၠိုင်}} {{Infobox concept | name = အဝဵု ရုင်သၞောဝ် | native_name = Judicial Branch / Judiciary | image = File:Scale of justice 2.sv...&quot;</comment>
      <origin>54470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11717" sha1="77yzzw8tiorfp0ffzqisx4epo43hbj9" xml:space="preserve">{{Short description|ကဏ္ဍ အလဵုအသဳ မၞုံကဵု အဝဵု သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အမှု ဂမၠိုင်}}
{{Infobox concept
| name = အဝဵု ရုင်သၞောဝ်
| native_name = Judicial Branch / Judiciary
| image = [[File:Scale of justice 2.svg|200px|ချိန်ခွင် သၞောဝ်တရား]]
| caption = &quot;ချိန်ခွင် သၞောဝ်တရား&quot; မဒှ် သင်္ကေတ ပွမတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂတ သၞောဝ် ကေုာံ အဝဵု ရုင်သၞောဝ်
| field = [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Political Science), [[သၞောဝ် ဥပဒေ]] (Law)
| related_concepts = [[ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု]] (Separation of Powers), [[အဝဵု အုပ်ဓုပ်]] (Executive), [[အဝဵု ပတိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ]] (Legislature)
| key_elements = ပွမသောင်ကလး ပြသၞာ, ပွမစၟဳစၟတ် သၞောဝ်, ပွမသၠးပွး ရုင်သၞောဝ်
| prominent_figures = [[တၠသၞောဝ်]] (Judges), [[တၠသၞောဝ် သၠုင်အိုတ်]] (Chief Justices)
}}

'''အဝဵု ရုင်သၞောဝ်''' ({{lang-en|Judicial Branch}} ဟွံသေင်မ္ဂး Judiciary) ဝွံ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် [[အလဵုအသဳ]] မၞုံ ကု တာလျိုင် ကေုာံ အဝဵုအာဏာ သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် သောင် ကလး [[သၞောဝ် ဥပဒေ]] (Interpreting laws)၊ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လတူ အမှု ရာဇာဝတ် ကေုာံ တရားမ၊ ကေုာံ မင်မဲ ညံင် ပရေင် တုပ်သၟဟ် ဂွံ နွံ ပ္ဍဲ ရးနိဂီု မွဲ ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] ခေတ် တၟိ မ္ဂး، အဝဵု ရုင်သၞောဝ် ဏအ် ဂှ် ဍေံ တၞဟ်ခြာ ကေုာံ သၠးပွး နူကဵု [[အဝဵု အုပ်ဓုပ်]] (Executive branch) ကေုာံ [[အဝဵု ပတိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ]] (Legislative branch) ร။ က္ဍိုပ်သကိုပ် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် လဝ် အဝဵု ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ [[တၠသၞောဝ် သၠုင်အိုတ်]] (Chief Justice) မနွံ ပ္ဍဲကဵု [[ရုင်သၞောဝ် သၠုင်အိုတ်]] (Supreme Court) ရ။

== ၁။ တာလျိုင် ကေုာံ အဝဵုအာဏာ (Roles and Powers) ==
အဝဵု ရုင်သၞောဝ် ဝွံ ဍေံ နွံ ကု တာလျိုင် အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ မင်မဲ ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် မပ္တံကဵု-
# '''ပွမစၟဳစၟတ် ကေုာံ သောင်ကလး သၞောဝ် (Interpreting Laws):''' ကာလ ညးဍုင်ကွာန်၊ ကမ္မဏဳ ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳ တအ် ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ် ဥပဒေ ဟွံတုပ် ညးသကအ် မ္ဂး، ရုင်သၞောဝ် ဂှ် ဒှ် ညး ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လက္ကရဴ အိုတ် သွက်ဂွံ ပသောင် အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ် ဂှ် ရ။
# '''ပွမသောင်ကလး ပြသၞာ ကေုာံ အမှု (Resolving Disputes):''' ရုင်သၞောဝ် ဒး ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လတူ အမှု တရားမ (Civil cases) အကြာ ပူဂိုလ် ကဵု ပူဂိုလ်، ကေုာံ အမှု ရာဇာဝတ် (Criminal cases) မပလီု သၞောဝ် ဍုင် (ဥပမာ - ကမၠတ်၊ ညးမဂစိုတ် မၞိဟ်) အတိုင် ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း လဝ် ရ။
# '''ပွမစၟဳစၟတ် သၞောဝ်သဇိုင် (Judicial Review):''' ဍေံ ဒှ် အဝဵု မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ရ။ ယဝ်ရ [[စၠတ်ထဝ်]] ပတိတ် ဥပဒေ မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး [[သမ္မတ]] စကာ အဝဵု မွဲ မဒစဵုဒစး ဒၟံင် ကု [[သၞောဝ်သဇိုင်]] (Constitution) မ္ဂး، ရုင်သၞောဝ် သၠုင် အိုတ် နွံ အခေါင် ပလီု ထောအ် (Strike down) ဥပဒေ ကေုာံ အမိန့် တအ် ဏအ် မာန် ရ။

== ၂။ ပွမသၠးပွး ရုင်သၞောဝ် (Judicial Independence) ==
သဇိုင် အဓိက အိုတ် သွက် အဝဵု ရုင်သၞောဝ် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ဍိုက်က်ပေင်င် ဂှ် ဒှ် '''ပရေင် သၠးပွး''' ရ။ 
* တၠသၞောဝ် (Judges) တအ် ဂှ် ညးတအ် ဟွံဒး ဖေက် သမ္မတ ဟွံသေင်မ္ဂး အမတ် စၠတ်ထဝ် တအ် ပုဟ်။ ညးတအ် သ္ဒး ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဗွဲမတပ်တး (Impartiality) လတူ သၞောဝ် သၟး ရ။
* ညံင် ဂွံ မင်မဲ ပရေင် သၠးပွး ဏအ် ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး တၠသၞောဝ် တအ် ညးတအ် ခပတိုန် လဝ် သွက် အခိင် တာလျိုင် မလအ် လ (ဥပမာ - စဵုကဵု ဇူ နူ ကမၠောန် / Life tenure) တုဲ ပ္ဍဲ အခိင် တာလျိုင် ညးတအ် ဂှ် အလဵုအသဳ ဖျေဟ် သြန် ဂိတု ညးတအ် ဟွံမာန် ပုဟ်။

== ၃။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ကဆံင် ရုင်သၞောဝ် (Structure and Levels of Courts) ==
ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီု ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး၊ ညးတအ် ပါ် လဝ် ကဆံင် ရုင်သၞောဝ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် အမှု အဆင့်ဆင့် ရ-
# '''[[ရုင်သၞောဝ် သၠုင်အိုတ်]] (Supreme Court):''' ဒှ် ရုင်သၞောဝ် မနွံ အဝဵု သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု မွဲ ရ။ သ္ဂုတ်သွာတ် နူ ရုင် ဏအ် ဂှ် ဒှ် အပိုင် တုဲ ကလေင် က္ဍေင် (Appeal) ဟွံမာန် ရ။ ညးတအ် ဗွဲမဂၠိုင် စၟဳစၟတ် ဆ အမှု မဆက်စပ် ကု သၞောဝ်သဇိုင် ကေုာံ အမှု မကိစ္စဇၞော် ဂၠးတိ သၟး ရ။
# '''[[ရုင်သၞောဝ် ကလေင်က္ဍေင်]] ဟွံသေင်မ္ဂး ရုင်သၞောဝ် တွဵုရး (Appellate Courts / High Courts):''' ဒှ် ရုင်သၞောဝ် လဒေါဝ် မဒုင် ကေတ် အမှု မကလေင် က္ဍေင် တိုန် ကၠုင် နူကဵု ရုင်သၞောဝ် သၟဝ် တအ် ရ။
# '''[[ရုင်သၞောဝ် သၟဝ်]] ဟွံသေင်မ္ဂး ရုင်သၞောဝ် ခရိုင် (Trial Courts / District Courts):''' ဒှ် ရုင်သၞောဝ် အဆင့် ပထမ မစၟဳစၟတ် အမှု ဓမ္မတာ မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ လၟိုန်တ္ၚဲ မပ္တံကဵု အမှု ကမၠတ်၊ အမှု တက် ညးသကအ် ကေုာံ အမှု ပြသၞာ တိဍာ် တအ် ရ။

== ၄။ အဝဵု ရုင်သၞောဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ တွဵုရးမန် (Myanmar and Mon State Context) ==
အတိုင် သၞောဝ် ဥပဒေ လဒက်ပ္တန် ဍုင် သၞာံ ၂၀၀၈ ပ္ဍဲကဵု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] မ္ဂး-
* '''ကဆံင် ကၟိန်ဍုင် (Union Level):''' ရုင်သၞောဝ် မသၠုင် အိုတ် ဂှ် ဒှ် [[ရုင်သၞောဝ် သၠုင်အိုတ် ကၟိန်ဍုင်]] (Supreme Court of the Union) မနွံ ပ္ဍဲ နေပျဳဒဝ် (Naypyidaw) ရ။ ညး မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဂှ် ဒှ် တၠသၞောဝ် ချုပ် ကၟိန်ဍုင် (Chief Justice of the Union) ရ။ (ပါဲနူ ဂှ် နွံ သီု [[ရုင်သၞောဝ် ခုံရုံး သၞောဝ်သဇိုင်]] မသောင် ကလး ပြသၞာ သၞောဝ်သဇိုင် သီးသန့် ရ)။
* '''ကဆံင် တွဵုရး (State Level):''' ပ္ဍဲကဵု [[တွဵုရး မန်]] မ္ဂး၊ ရုင်သၞောဝ် မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ တွဵုရး ဂှ် ဒှ် [[ရုင်သၞောဝ် လတူ တွဵုရးမန်]] (Mon State High Court) မနွံ ပ္ဍဲ [[မတ်မလီု၊ ဍုင်|ဍုင်မတ်မလီု]] ရ။
* '''ကဆံင် သၟဝ်:''' သၟဝ် ဂှ် ဆက် ပါ် လဝ် ရုင်သၞောဝ် ခရိုင် ကေုာံ ရုင်သၞောဝ် ပွိုင်ဍုင် မၞုံ ပ္ဍဲ ဇၟာပ် ပွိုင်ဍုင် သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် အမှု ညးဍုင်ကွာန် တအ် လၟိုန်တ္ၚဲ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု]] (Separation of powers)
* [[အဝဵု အုပ်ဓုပ်]] (Executive branch)
* [[အဝဵု ပတိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ]] (Legislative branch)
* [[သၞောဝ် ဥပဒေ]] (Law)
* [[ရုင်သၞောဝ်]] (Court)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Hamilton, Alexander; Madison, James; Jay, John (1788). ''The Federalist Papers''. (Specifically Federalist No. 78, discussing the judiciary).
* Montesquieu, Charles de Secondat (1748). ''The Spirit of the Laws''.

{{DEFAULTSORT:အဝဵု ရုင်သၞောဝ်}}
[[Category:အလဵုအသဳ]]
[[Category:ပရေင် ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သၞောဝ် ဥပဒေ]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]</text>
      <sha1>77yzzw8tiorfp0ffzqisx4epo43hbj9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောဝ် ဥပဒေ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10861</id>
    <revision>
      <id>54471</id>
      <timestamp>2026-05-07T13:18:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|သၞောတ်ဝ် စည်းကမ်း မဖန်ဗဒှ် ကေုာံ ဓမံက်ရုပ်ရဴ နကဵု အလဵုအသဳ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် ဂကောံမၞိဟ်}} {{Infobox concept | name = သၞောဝ် ဥပဒေ | native_name = Law | image = File:Scale of justice 2.svg|200px|...&quot;</comment>
      <origin>54471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12136" sha1="g66iv5rpl9n5gp14dxwjnxkixhci1zc" xml:space="preserve">{{Short description|သၞောတ်ဝ် စည်းကမ်း မဖန်ဗဒှ် ကေုာံ ဓမံက်ရုပ်ရဴ နကဵု အလဵုအသဳ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် ဂကောံမၞိဟ်}}
{{Infobox concept
| name = သၞောဝ် ဥပဒေ
| native_name = Law
| image = [[File:Scale of justice 2.svg|200px|ချိန်ခွင် သၞောဝ်တရား]]
| caption = &quot;ချိန်ခွင် သၞောဝ်တရား&quot; (Scale of Justice) မဒှ် သင်္ကေတ ပွမတုပ်သၟဟ် ကေုာံ ဓဝ်သၞောဝ်တရား ပ္ဍဲ ဂတ သၞောဝ် ဥပဒေ
| field = [[ဥပဒေဗေဒ]] (Jurisprudence), [[သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]] (Social Sciences)
| related_concepts = [[ဓဝ်သၞောဝ်တရား]] (Justice), [[ရးနိဂီု]] (State), [[သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ]] (Legal system)
| key_elements = စည်းကမ်း ဍုင်, အခေါင်အရာ မၞိဟ်, ဒဏ် ဖျေဟ်ဒုဟ်
| prominent_types = [[သၞောဝ် ရာဇာဝတ်]], [[သၞောဝ် တရားမ]], [[သၞောဝ်သဇိုင်]], [[သၞောဝ် ဂၠးတိ]]
}}

'''သၞောဝ် ဥပဒေ''' ({{lang-en|Law}}) ဝွံ ဍေံဒှ် သၞောတ်ဝ် စည်းကမ်း ကေုာံ လိက် ပြဋ္ဌာန်း မဖန်ဗဒှ် ကေုာံ ဓမံက် ရုပ်ရဴ နကဵု ဌာန ဂကောံမၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး [[အလဵုအသဳ]] သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ်၊ ပရေင် ဆက်ဆောံ ကေုာံ မင်မဲ ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီု မွဲမွဲ ရ။ 

သၞောဝ် ဥပဒေ ဝွံ ဍေံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လဝ် တာလျိုင်၊ အခေါင်အရာ ကေုာံ ပွမဒး ဒုင် ဖျေဟ် ဒုဟ် (Punishments) ယဝ်ရ ပူဂိုလ် မွဲမွဲ ပလီုပလာ် စည်းကမ်း တအ် ဏအ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မစကာ သၞောတ်ဝ် [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] မ္ဂး၊ သၞောဝ် ဥပဒေ တအ် ဏအ် ဂှ် ဒး ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ သဘဴဓရ် &quot;ပွမတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂတ သၞောဝ်&quot; ([[Rule of law]]) တုဲ ညးလဵု မွဲ လေဝ် ဟွံသၠုင် နူကဵု သၞောဝ် ဥပဒေ ရ။

== ၁။ ဂကူ သၞောဝ် ဥပဒေ အဓိကဂမၠိုင် (Branches of Law) ==
သၞောဝ် ဥပဒေ တအ် ဝွံ ညးတအ် ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက သွက်ဂွံ သောင် ကလး အမှု ပြသၞာ ဟွံတုပ် ညးသကအ် ရ-

# '''[[သၞောဝ် ရာဇာဝတ်]] (Criminal Law):''' ဍေံ ဒှ် သၞောဝ် မဆေင် ကု ပွမကၠောန် ဒုဟ် မဇီုကပိုက် လတူ ဂီုကၠီု ဂကောံမၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင် ရ။ (ဥပမာ - အမှု ဂစိုတ် မၞိဟ်၊ ကမၠတ်، ပွမအကြမ်းဖက်)။ သၞောဝ် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ဒုဟ် ထံင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒဏ် သြန် လတူ ညး မပလီု သၞောဝ် ရ။
# '''[[သၞောဝ် တရားမ]] (Civil Law):''' ဍေံ ဒှ် သၞောဝ် မဆေင် ကု ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ ပူဂိုလ် ကဵု ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ မွဲ ကဵု မွဲ ရ။ (ဥပမာ - ပြသၞာ လိက်ကသုက် (Contracts)၊ ပြသၞာ အာဲကၟာဲ တိဍာ်، ကေုာံ ပြသၞာ တန်ပြး/လိန်ဗြဲ)။ ဍေံ ဟွံဖျေဟ် ဒုဟ် ထံင် ပုဟ်، ဍေံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ လေဲ လေတ် သြန် ဟွံသေင်မ္ဂး သောင် ကလး ပြသၞာ ရ။
# '''[[သၞောဝ်သဇိုင်]] ကေုာံ သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် (Constitutional and Administrative Law):''' ဍေံ ဒှ် သၞောဝ် မဖျေဟ် လဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳ، အဝဵု အာဏာ ဍုင် ကေုာံ အခေါင်အရာ သဇိုင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ ဍေံ ဒှ် သၞောဝ် မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် မွဲ ရ။
# '''[[သၞောဝ် ဂၠးတိ]] (International Law):''' ဍေံ ဒှ် စည်းကမ်း၊ လိက်ကသုက် ကေုာံ တင် ညဳသၟဟ် အကြာ ရးနိဂီု ကဵု ရးနိဂီု သွက်ဂွံ ဆက်ဆောံ ညးသကအ် ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် ရ (ဥပမာ - သၞောဝ် ကုလသမဂ္ဂ)။

== ၂။ သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Legal Systems) ==
ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ်၊ ရးနိဂီု တအ် စကာ သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ ဟွံတုပ် ညးသကအ် ရ။ သၞောတ်ဝ် အဓိက မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ်-
* '''သၞောတ်ဝ် [[သၞောဝ် ပြဋ္ဌာန်း]] (Civil Law System):''' ဍေံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် မကၠုင် နူကဵု ဍုင် ရဝ်မ (Roman Law) တုဲ ဍေံ စကာ ဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဥရောပ (ဥပမာ - ပြင်သေတ်، ဂျာမနဳ) ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် ဏအ်၊ သၞောဝ် ဥပဒေ သီုဖအိုတ် ဂှ် ညးတအ် ချူ ပြဋ္ဌာန်း စွံ လဝ် နဒဒှ် လိက် ကောဒ် (Legal codes) ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် တုဲ၊ တၠသၞောဝ် တအ် ဒး ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အတိုင် လိက် ပြဋ္ဌာန်း ဂှ် သၟး ရ။
* '''သၞောတ်ဝ် [[သၞောဝ် အင်္ဂလာန်]] (Common Law System):''' ဍေံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် မကၠုင် နူကဵု ဍုင် အင်္ဂလာန် တုဲ စကာ ပ္ဍဲ အမေရိကာန်၊ အိန္ဒိယ ကေုာံ [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် ဏအ်၊ ညးတအ် စွံ အဓိက လတူ &quot;သ္ဂုတ်သွာတ် ရုင်သၞောဝ် အတိတ်&quot; (Precedents / Case law) ရ။ သ္ဂုတ်သွာတ် မဖျေဟ် လဝ် နကဵု တၠသၞောဝ် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် အာ သၞောဝ် သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် အမှု တၟိ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။
* '''သၞောတ်ဝ် [[သၞောဝ် သာသနာ]] (Religious Law):''' ဍေံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် မစကာ လိက် သာသနာ နဒဒှ် သၞောဝ် ဍုင် ရ (ဥပမာ - သၞောဝ် ရှာရဳယာ / Sharia Law ပ္ဍဲ ဍုင် အေတ်သလာမ် လ္ၚဵု)။

== ၃။ အဝဵုအာဏာ ကေုာံ ဌာန သၞောဝ်ဥပဒေ (Institutions of Law) ==
သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ်၊ ဓမံက် ရုပ်ရဴ ကေုာံ သောင် ကလး သၞောဝ် ဥပဒေ ဍိုက်က်ပေင်င် ဂှ်၊ ရးနိဂီု မွဲ ဒး ပါ် လဝ် အဝဵု ဍုင် ၃ သာ် (Separation of powers)-
# '''[[အဝဵု ပတိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ]] (Legislature):''' မပ္တံကဵု [[စၠတ်ထဝ်]] တအ် နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ချူ، ပလေဝ် ကေုာံ ပတိတ် သၞောဝ် ဥပဒေ တၟိတၟိ လတူ ဍုင် ရ။
# '''[[အဝဵု အုပ်ဓုပ်]] (Executive):''' မပ္တံကဵု [[အလဵုအသဳ]]، သမ္မတ ကေုာံ [[ဒပ် ဗၠာဲရဲ]] တအ် နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ရပ် စကာ သၞောဝ် ကေုာံ ရပ် မၞိဟ် မပလီု သၞောဝ် ရ။
# '''[[အဝဵု ရုင်သၞောဝ်]] (Judiciary):''' မပ္တံကဵု [[ရုင်သၞောဝ်]] ကေုာံ [[တၠသၞောဝ်]] တအ် နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ သောင် ကလး ပြသၞာ၊ စၟဳစၟတ် သၞောဝ် ကေုာံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒုဟ် ရ။

== ၄။ ဥပဒေဗေဒ (Jurisprudence and Philosophy of Law) ==
[[ဥပဒေဗေဒ]] ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ကတ်လ္ၚတ် ဒဿနိက မဆေင် ကု သၞောဝ် ရ။ တၠပညာ တအ် သၟာန် သၟုက် လ္ၚတ် ရံင် &quot;မု ရော သၞောဝ် ဥပဒေ ဇေတ်ဇေတ် ဂှ်?&quot; ကေုာံ &quot;သၞောဝ် ကဵု ဓဝ်သဳလ (Morality) ဍေံ ဆက်စပ် ညးသကအ် ဗီုလဵု ရော?&quot; ရ။
* '''သၞောဝ် သဘာဝ (Natural Law):''' လညာတ် မပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ အခေါင်အရာ ကေုာံ သၞောဝ် လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူကဵု သဘာဝ ဟွံသေင်မ္ဂး ကျာ် တုဲ ဍေံ သၠုင် နူကဵု သၞောဝ် မၞိဟ် တအ် မချူ လဝ် ရ။ (ဥပမာ - အခေါင် မာန် ဂျိုင် တန်တဴ)။
* '''သၞောဝ် မၞိဟ် မပြဋ္ဌာန်း (Legal Positivism):''' လညာတ် မပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ သၞောဝ် ဥပဒေ ဂှ် ဒှ် ဆ စည်းကမ်း မချူ လဝ် နကဵု ညး မၞုံ ကု အဝဵု သၟး ရ၊ ဍေံ ဟွံဒး ဆက်စပ် ကု ဓဝ်သဳလ လၟိုန် အခိင် ပုဟ်။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[သၞောဝ် ရာဇာဝတ်]] (Criminal law)
* [[သၞောဝ် တရားမ]] (Civil law)
* [[အဝဵု ရုင်သၞောဝ်]] (Judicial branch)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)
* [[ရုင်သၞောဝ်]] (Court)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Hart, H. L. A. (1961). ''The Concept of Law''. Oxford University Press.
* Austin, John (1832). ''The Province of Jurisprudence Determined''.

{{DEFAULTSORT:သၞောဝ် ဥပဒေ}}
[[Category:သၞောဝ် ဥပဒေ]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေင် ဍုင်ကွာန်]]</text>
      <sha1>g66iv5rpl9n5gp14dxwjnxkixhci1zc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရုင်သၞောဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10862</id>
    <revision>
      <id>54472</id>
      <timestamp>2026-05-07T13:21:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဌာန ဟွံသေင်မ္ဂး ရုင် အလဵုအသဳ မၞုံကဵု အဝဵု သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် သောင်ကလး အမှု ပြသၞာ အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ}} {{Infobox concept | name = ရုင်သၞောဝ် | native_name = Court / Court of Law | image = File:Courtroom in the United S...&quot;</comment>
      <origin>54472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26115" sha1="p73rnw4jor7qnalge6j73styvujg691" xml:space="preserve">{{Short description|ဌာန ဟွံသေင်မ္ဂး ရုင် အလဵုအသဳ မၞုံကဵု အဝဵု သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် သောင်ကလး အမှု ပြသၞာ အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ}}
{{Infobox concept
| name = ရုင်သၞောဝ်
| native_name = Court / Court of Law
| image = [[File:Courtroom in the United States.jpg|250px|ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် အပ္ဍဲ ရုင်သၞောဝ် ခေတ်တၟိ]]
| caption = ဗီုပြင် အပ္ဍဲ ရုင်သၞောဝ် ဓမ္မတာ မွဲ မၞုံ ကု ခုံ ပလ္လင် သွက် တၠသၞောဝ်၊ ဒၞာဲ သွက် သၟာသၞောဝ် ကေုာံ ဒၞာဲ ညး မဒး ဒုင် စောဲ ဒုဟ်
| field = [[ဥပဒေဗေဒ]] (Jurisprudence), [[သၞောဝ် ဥပဒေ]] (Law)
| related_concepts = [[အဝဵု ရုင်သၞောဝ်]] (Judiciary), [[တၠသၞောဝ်]] (Judge), [[သၞောဝ် ရာဇာဝတ်]]
| key_elements = ပွမစၟဳစၟတ် အမှု, တၠသၞောဝ်, သၟာသၞောဝ်, ညးစောဲဒုဟ်, သက်သဳ
| prominent_types = [[ရုင်သၞောဝ် သၠုင်အိုတ်]], [[ရုင်သၞောဝ် ခရိုင်]], [[ရုင်သၞောဝ် တွဵုရး]]
}}

'''ရုင်သၞောဝ်''' ({{lang-en|Court}} ဟွံသေင်မ္ဂး Court of Law) ဝွံ ဍေံဒှ် ဌာန ဟွံသေင်မ္ဂး ရုင် အလဵုအသဳ မွဲ မၞုံ ကု အဝဵုအာဏာ ကေုာံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ်، သောင် ကလး ကေုာံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လတူ အမှု ပြသၞာ နာနာ သာ် အတိုင် [[သၞောဝ် ဥပဒေ]] မပြဋ္ဌာန်း လဝ် ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီု မွဲမွဲ ရ။ ရုင်သၞောဝ် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက မဓမံက် ရုပ်ရဴ ကဵု [[အဝဵု ရုင်သၞောဝ်]] (Judicial branch) မဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် [[ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု]] (Separation of powers) သွက် ရးနိဂီု ခေတ် တၟိ ဂမၠိုင် ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု ရုင်သၞောဝ် မွဲ မ္ဂး، ညး မၞုံ ကု အဝဵု သၠုင် အိုတ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ [[တၠသၞောဝ်]] (Judge ဟွံသေင်မ္ဂး Magistrate) ရ။ ညးတအ် ဒး ကလင် အရေဝ် နူကဵု လပါ် ညး မစောဲ ဒုဟ် (Plaintiff/Prosecutor) ကေုာံ ညး မဒး ဒုင် စောဲ ဒုဟ် (Defendant) သီု ၜါ လပါ် တုဲ၊ သ္ဒး ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဗွဲမတပ်တး ကေုာံ မၞုံ ကု [[ဓဝ်သၞောဝ်တရား]] (Justice) အတိုင် ဥပဒေ ရ။ ရုင်သၞောဝ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ ဒဳမဝ်ကရေသဳ، စဵုဒၞာ [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] ကေုာံ သောင် ကလး ပရေင် ပဋိပက္ခ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။

== ၁။ တာလျိုင် ကေုာံ ကမၠောန် အဓိက ပ္ဍဲ ရုင်သၞောဝ် (Functions and Roles of a Court) ==

ရုင်သၞောဝ် မွဲ ဍေံ နွံ ကု တာလျိုင် အဓိက ဗွဲမလှဲလး သွက်ဂွံ မင်မဲ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ စဵုဒၞာ သၞောဝ် ဥပဒေ ရ။ ကမၠောန် အဓိက တအ် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ ပတှ်ေ စှ်ေ စိုတ် လတူ သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂွံ မံင် တန်တဴ အာ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။

'''က။ ပွမစၟဳစၟတ် ကေုာံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အမှု ရာဇာဝတ် (Criminal Adjudication):''' 
ကမၠောန် မပြာကတ် အိုတ် သွက် ရုင်သၞောဝ် ဂှ် ဒှ် ပွမစၟဳစၟတ် မၞိဟ် မပလီုပလာ် [[သၞောဝ် ရာဇာဝတ်]] (Criminal Law) ရ။ ကာလ ပူဂိုလ် မွဲမွဲ ဒး ဒုင် ရပ် နကဵု [[ဒပ် ဗၠာဲရဲ]] ဟိုတ်နူကဵု ပွမကၠောန် ဒုဟ် ဗီုကဵု ကမၠတ်، ပွမဂစိုတ် မၞိဟ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမအကြမ်းဖက် မ္ဂး၊ အမှု ဏအ် ဒး စိုပ် အာ ရုင်သၞောဝ် ရ။ ပ္ဍဲ ရုင်သၞောဝ် ဂှ်၊ [[သၟာသၞောဝ် အလဵုအသဳ]] (Prosecutor) တအ် ဒး ထ္ၜး သက်သဳ ဒဒှ်ရ မၞိဟ် ဏအ် ကၠောန် လဝ် ဒုဟ် ဍာံဍာံ တုဲ၊ သၟာသၞောဝ် လပါ် ညး ဒး ဒုင် စောဲ ဒုဟ် (Defense Attorney) တအ် လေဝ် နွံ အခေါင် ကလေင် ဟီု သောင် ကလး ကေုာံ ထ္ၜး သက်သဳ လပါ် ညးတအ် ကီု ရ။ တၠသၞောဝ် ဂှ် ညး ဒး ကလင် သီု ၜါ လပါ် တုဲ ယဝ်ရ ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဒုဟ် ဍာံ မ္ဂး، ညး ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဏ် (Sentencing) မပ္တံကဵု ပွမဖျေဟ် ထံင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒဏ် သြန် ရ။ သဘဴဓရ် အဓိက ပ္ဍဲ အမှု ရာဇာဝတ် ဂှ် ဒှ် &quot;ညး မွဲမွဲ ဂှ် ဒှ် ညး မဟွံမွဲ ကု ဒုဟ် စဵုကဵု ထ္ၜး သက်သဳ ပြာကတ် ဒဒှ်ရ ညးတေအ် နွံ ဒုဟ်&quot; (Presumption of innocence) ရ။

'''ခ။ ပွမသောင် ကလး ပြသၞာ တရားမ (Civil Dispute Resolution):'''
ပါဲနူ အမှု ဒုဟ် ရာဇာဝတ် မ္ဂး၊ ရုင်သၞောဝ် သီု သောင် ကလး ကဵု ပြသၞာ အကြာ ပူဂိုလ် ကဵု ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ ကမ္မဏဳ တအ် မကော်စ အမှု [[သၞောဝ် တရားမ]] (Civil cases) ရ။ အမှု တအ် ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဆက်စပ် ကု လိက်ကသုက် မလီုလာ် (Breach of contract)၊ ပြသၞာ တိဍာ် ကေုာံ အာဲကၟာဲ၊ ပြသၞာ အရာ မပကဵု ညံင် ညးတၞဟ် ဂွံ ဒး လီုလာ် (Torts)، ကေုာံ ပြသၞာ သ္ၚိကၟိန် ဗီုကဵု ပွမတန်ပြး / လိန်ဗြဲ (Divorce) တအ် ရ။ ပ္ဍဲ အမှု တရားမ မ္ဂး၊ ရုင်သၞောဝ် ဂှ် ဍေံ ဟွံဖျေဟ် ဒုဟ် ထံင် ပုဟ်။ ဍေံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ ညးလဵု မွဲ မဒး လေဲ လေတ် သြန် ကု ညးလဵု မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးလဵု မွဲ မပိုင်ပြဳ တိဍာ် ဏအ် အတိုင် သၞောဝ် ရ။ ပွမနွံ ရုင်သၞောဝ် ဗီု ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် မၞိဟ် တအ် ဟွံဂွံ ရပ် လွဟ် တုဲ တက် ညးသကအ် အလဵု ဇကု ကာလ မၞုံ ပြသၞာ ရ။

'''ဂ။ ပွမစၟဳစၟတ် သၞောဝ်သဇိုင် (Judicial Review):'''
ကမၠောန် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် ရုင်သၞောဝ် (ဗွဲတၟေင် [[ရုင်သၞောဝ် သၠုင်အိုတ်]]) ဂှ် ဒှ် ပွမစၟဳစၟတ် ဒဒှ်ရ သၞောဝ် ဥပဒေ မပတိတ် လဝ် နူကဵု [[စၠတ်ထဝ်]] တအ် ဟွံသေင်မ္ဂး အမိန့် မပတိတ် လဝ် နူကဵု [[သမ္မတ]] တအ် ဂှ် ဍေံ ညဳသၟဟ် ကု [[သၞောဝ်သဇိုင်]] (Constitution) ဍုင် ကီု ဟာ ဂှ် ရ။ ယဝ်ရ ရုင်သၞောဝ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ သၞောဝ် တၟိ မွဲမွဲ ဂှ် ဍေံ ဒစဵုဒစး ဒၟံင် ကု အခေါင်အရာ သဇိုင် ညးဍုင်ကွာန် မချူ လဝ် ပ္ဍဲ သၞောဝ်သဇိုင် မ္ဂး၊ ရုင်သၞောဝ် နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ပလီု ထောအ် (Strike down) သၞောဝ် ဂှ် ဓဝါဲ ဂှ် မာန် ရ။ အဝဵု ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် အရာ မထိင်ဒဝ် ညံင် အလဵုအသဳ ဟွံဂွံ စကာ အဝဵု ဗၠေတ်ဗၠေတ် လတူ ညးဍုင်ကွာန် ရ။

== ၂။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ကဆံင် ရုင်သၞောဝ်ဂမၠိုင် (Court Structure and Hierarchy) ==

ရုင်သၞောဝ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မွဲမွဲ ဂှ် ညးတအ် ဟွံစွံ လဝ် အဆင့် တုပ် ညးသကအ် သီုဖအိုတ် ပုဟ်။ ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု လဒက်ပ္တန် အဆင့်ဆင့် (Hierarchy) သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ပရေင် စၟဳစၟတ် သၞောဝ် ဂွံ သောင် ကလး အာ ဗွဲမစှ်ေ သၞောတ် ကေုာံ သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ နွံ အခေါင် ကလေင် က္ဍေင် (Appeal) ယဝ်ရ ညးတအ် ဟွံတုပ် စိုတ် လတူ သ္ဂုတ်သွာတ် အဆင့် သၟဝ် ရ။ လဒက်ပ္တန် ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး ဍေံ ပါ် လဝ် ၃ အဆင့် ရ-

'''က။ ရုင်သၞောဝ် အဆင့် သၟဝ် / ရုင်သၞောဝ် စၟဳစၟတ် အမှု (Trial Courts / Courts of First Instance):'''
ဍေံ ဒှ် ရုင်သၞောဝ် အဆင့် ပထမ အိုတ် သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ ဇၟာပ် အမှု တၟိ သီုဖအိုတ် သ္ဒး စ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ရုင် ဏအ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဗၟာ မ္ဂး ဍေံ ဂှ် ဒှ် [[ရုင်သၞောဝ် ပွိုင်ဍုင်]] ကေုာံ [[ရုင်သၞောဝ် ခရိုင်]] (District Courts) တအ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ရုင်သၞောဝ် ဏအ်၊ တၠသၞောဝ် (ကေုာံ ဂျူရဳ / Jury ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု ဗီုကဵု အမေရိကာန်) တအ် ဒး ကလင် သက်သဳ، သၟာန် သၟုက် ညး မညာတ် သက်သဳ (Witnesses) ကေုာံ စၟဳစၟတ် လိက် သက်သဳ သီုဖအိုတ် တုဲ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ရ။ ရုင်သၞောဝ် ဏအ် ဍေံ စွံ အာရီု လတူ ပွမဂၠာဲ တင်ဂၞင် ဍာံဍာံ (Questions of Fact) ရ။ ယဝ်ရ ညး မဒး ဒုင် ဖျေဟ် ဒုဟ် ဂှ် ညး ဟွံတုပ် စိုတ် ကု သ္ဂုတ်သွာတ် ဏအ် မ္ဂး، ညး နွံ အခေါင် အာတ် မိက် ညံင် ဂွံ ကလေင် က္ဍေင် ပ္ဍဲ ရုင်သၞောဝ် အဆင့် သၠုင် နူ ဏအ် ရ။

'''ခ။ ရုင်သၞောဝ် ကလေင်က္ဍေင် / ရုင်သၞောဝ် လတူ တွဵုရး (Appellate Courts / High Courts):'''
ဍေံ ဒှ် ရုင်သၞောဝ် အဆင့် လဒေါဝ် ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ တွဵုရး မန် မ္ဂး ဍေံ ဂှ် ဒှ် [[ရုင်သၞောဝ် လတူ တွဵုရးမန်]] (High Court) မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင် မတ်မလီု ရ။ ရုင်သၞောဝ် အဆင့် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ဟွံကလေင် ကလင် သက်သဳ တၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံကော် ညး ညာတ် သက်သဳ တအ် ကလေင် သၟာန် ရ။ ညးတအ် ဆ စၟဳစၟတ် ရံင် လိက် သ္ဂုတ်သွာတ် နူကဵု ရုင်သၞောဝ် သၟဝ် ဂှ် ဒဒှ်ရ တၠသၞောဝ် သၟဝ် တေအ် ညး စကာ သၞောဝ် ဗၠေတ် အာ (Errors of Law) နွံ ကီု ဟာ ဂှ် သၟး ရ။ ယဝ်ရ ညးတအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ရုင် သၟဝ် စကာ သၞောဝ် ဗၠေတ် အာ ဍာံ မ္ဂး، ညးတအ် နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ပလီု ထောအ် သ္ဂုတ်သွာတ် တြေံ တုဲ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် တၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး ကလေင် စကာ ကဵု ရုင် သၟဝ် ညံင် ဂွံ ကလေင် စၟဳစၟတ် တၟိ မွဲ ဝါ ဓဝ် ရ။

'''ဂ။ ရုင်သၞောဝ် သၠုင်အိုတ် (Supreme Court):'''
ဍေံ ဒှ် ရုင်သၞောဝ် မနွံ အဝဵု သၠုင် အိုတ် ကေုာံ လက္ကရဴ အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီု မွဲ ရ။ သ္ဂုတ်သွာတ် မဖျေဟ် လဝ် နူကဵု ရုင် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် အပိုင် တုဲ ညးလဵု မွဲ လေဝ် ကလေင် က္ဍေင် ဟွံမာန် ယျ။ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ မ္ဂး ဍေံ ဂှ် ဒှ် [[ရုင်သၞောဝ် သၠုင်အိုတ် ကၟိန်ဍုင်]] (Supreme Court of the Union) ရ။ ရုင် ဏအ် ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ညးတအ် ဟွံစၟဳစၟတ် အမှု ဓမ္မတာ တအ် ပုဟ်။ ညးတအ် ရုဲစှ် စၟဳစၟတ် ဆ အမှု မကိစ္စဇၞော် သွက် ရးနိဂီု အလုံ မွဲ၊ အမှု မဆက်စပ် ကု သၞောဝ်သဇိုင် ဍုင်၊ ကေုာံ အမှု မဒှ် ဒၟံင် ပြသၞာ အကြာ ရုင်သၞောဝ် တွဵုရး နာနာ တအ် သၟး ရ။ သ္ဂုတ်သွာတ် ရုင်သၞောဝ် သၠုင် အိုတ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် အာ ဥပဒေ ကေုာံ စည်းကမ်း (Precedent) မွဲ သွက် ရုင်သၞောဝ် သၟဝ် တအ် သီုဖအိုတ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် အာ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။

== ၃။ ညးပါလုပ် အဓိက ပ္ဍဲ ရုင်သၞောဝ် (Key Participants in a Courtroom) ==

သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ရုင်သၞောဝ် မွဲ ဂွံ ချဳဒရာင် အာ မာန် ဍိုက်က်ပေင်င် ဂှ်، ညးတအ် နွံ ပၟိက် ကု ပူဂိုလ် ကေုာံ ဌာန နာနာ သာ် သွက်ဂွံ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ညး ကဵု ညး ရ။ ပူဂိုလ် အဓိက တအ် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် ပရေင် စၟဳစၟတ် သၞောဝ် ဂွံ ညဳသၟဟ် ကေုာံ တပ်တး ရ။

* '''တၠသၞောဝ် (Judge):''' တၠသၞောဝ် ဂှ် ညး ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ကေုာံ ညး မအုပ်ဓုပ် ရုင်သၞောဝ် ရ။ တာလျိုင် ညး ဂှ် ဒှ် ပွမမင်မဲ စည်းကမ်း ပ္ဍဲ ရုင်သၞောဝ်، ဖန် ညံင် သၟာသၞောဝ် သီု ၜါ လပါ် ဂွံ ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် သၞောဝ် ဥပဒေ မဖျေဟ် လဝ်၊ ကေုာံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လက္ကရဴ အိုတ် (လတူ အမှု တရားမ ကေုာံ အမှု ရာဇာဝတ်) ရ။ တၠသၞောဝ် ဂှ် သ္ဒး ဒှ် မၞိဟ် မသၠးပွး (Impartial) တုဲ ဟွံဂွံ စွံ လပါ် မွဲမွဲ လပါ် ရ။
* '''သၟာသၞောဝ် အလဵုအသဳ / အရာရှိ ဥပဒေ (Prosecutor):''' ပ္ဍဲ အမှု ရာဇာဝတ် မ္ဂး، ညး ဏအ် ဂှ် ဒှ် သၟာသၞောဝ် မစၞး ကဵု အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ရးနိဂီု ရ။ တာလျိုင် ညး ဂှ် ဒှ် ပွမထ္ၜး သက်သဳ ဒဒှ်ရ ညး မဒး ဒုင် စောဲ ဒုဟ် ဂှ် ညး ကၠောန် လဝ် ဒုဟ် ဍာံဍာံ ညံင် တၠသၞောဝ် ဂွံ ပတှ်ေ ရ။
* '''သၟာသၞောဝ် စဵုဒၞာ (Defense Attorney):''' ညး ဏအ် ဂှ် ဒှ် သၟာသၞောဝ် မစၞး ကဵု ညး မဒး ဒုင် စောဲ ဒုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ညး မဒး ဒုင် ကော် အမှု (Defendant) ရ။ တာလျိုင် ညး ဂှ် ဒှ် ပွမစဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ညး မဒး ဒုင် စောဲ ဒုဟ်، သၟာန် သၟုက် သက်သဳ နူ လပါ် အလဵုအသဳ ညံင် ဂွံ ဆဵု ဒၞာဲ ယောင်ယာ، ကေုာံ ထ္ၜး သက်သဳ ညံင် ညး မဒး ဒုင် စောဲ ဒုဟ် ဂွံ တိတ် ဗၠး နူ ဒုဟ် ရ။
* '''ညး ညာတ် သက်သဳ (Witnesses):''' ဒှ် ပူဂိုလ် မဆဵု ညာတ် လဝ် အမှု ဟွံသေင်မ္ဂး ပူဂိုလ် မတီ လဝ် တင်ဂၞင် မဆက်စပ် ကု အမှု တအ် ရ။ ညးတအ် ဒး ဒုင် သစ္စာ (Take an oath) ကိုပ်ကၠာ တုဲ ဒး ဟီု တွံ ပရူ ဍာံဍာံ ပ္ဍဲ ဂတ တၠသၞောဝ် ရ။ ယဝ်ရ ညးတအ် ဟီု အရေဝ် မုသာ မ္ဂး ဒး ဒုင် ဖျေဟ် ဒုဟ် မာန် ရ (Perjury)။
* '''ဂျူရဳ (Jury):''' ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု မစကာ [[သၞောဝ် အင်္ဂလာန်]] (Common Law) ဗီုကဵု အမေရိကာန် ކဵု အင်္ဂလာန် မ္ဂး، ညးတအ် ရုဲစှ် ကေတ် ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ (၁၂) တၠ သွက်ဂွံ ကလင် အမှု ရ။ ဂျူရဳ တအ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ညး ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ ညး မဒး ဒုင် စောဲ ဒုဟ် ဂှ် နွံ ဒုဟ် (Guilty) ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံမွဲ ကု ဒုဟ် (Not guilty) ร၊ တုဲ တၠသၞောဝ် ဂှ် ဆ ဖျေဟ် ဒဏ် အတိုင် သ္ဂုတ်သွာတ် ဂျူရဳ သၟး ရ။ (ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ လၟုဟ် ညးတအ် ဟွံစကာ သၞောတ်ဝ် ဂျူရဳ ဏအ် ပုဟ်)။

== ၄။ ဝင် ကေုာံ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ရုင်သၞောဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ မန် (Historical Context in Myanmar and Mon State) ==

သၞောတ်ဝ် ရုင်သၞောဝ် ကေုာံ ဥပဒေ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ တွဵုရး မန် ဝွံ ဍေံ ဒး ဒုင် ဇီုကပိုက် လဝ် နူကဵု ဝင် ခေတ် နာနာ သာ် ရ။
* '''ခေတ် သၟိင် ဨကရာဇ်:''' ပ္ဍဲ ဝင် မန် ကေုာံ ဗၟာ တြေံ တေအ် မ္ဂး، အဝဵု ရုင်သၞောဝ် ဂှ် ဍေံ ဟွံသၠးပွး နူကဵု သၟိင် ဨကရာဇ် ပုဟ်။ သၟိင် ဨကရာဇ် ဟွံသေင်မ္ဂး သၟိင် ဍုင် (Myoza) တအ် ဂှ် ဒှ် ညး မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အမှု နကဵု လိက် ဓမ္မသာတ် (Dhammathat) မဒှ် လိက် ဥပဒေ သာသနာ ကေုာံ အခိုက်ကၞာ တြေံ ရ။ [[သၟိင် ဓမ္မစေတဳ]] (King Dhammazedi) မဒှ် သၟိင် မန် မပြာကတ် ဂှ် ညး ယၟု တမ္ညဝ် လောန် ပ္ဍဲ ပွမဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အမှု ဗွဲမတပ်တး ကေုာံ ဍိုက်ပေင် ကု ဓဝ်သၞောဝ်တရား ရ။
* '''ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ (Colonial Era):''' ကာလ အင်္ဂလိက် တအ် သီ ကေတ် ဍုင်ဗၟာ ပ္ဍဲကဵု ရာစုသၞာံ ၁၉ ဂှ်၊ ညးတအ် ဖျေဟ် လဒက်ပ္တန် သၞောတ်ဝ် ရုင်သၞောဝ် ခေတ် တၟိ (Common Law System) ဗီုကဵု ဍုင် ညးတအ် ရ။ ညးတအ် ချူ ပြဋ္ဌာန်း ဥပဒေ ရာဇာဝတ် (Penal Code) ကေုာံ ဥပဒေ သက်သဳ မစကာ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ရ။
* '''ခေတ် လၟုဟ်:''' ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဏအ်، ဍုင်ဗၟာ စကာ ဒၟံင် သၞောတ်ဝ် ရုင်သၞောဝ် အတိုင် [[သၞောဝ်သဇိုင် ဍုင်ဗၟာ ၂၀၀၈]] ရ။ ၜိုန်ရ သၞောဝ်သဇိုင် ဏအ် ဍေံ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ရုင်သၞောဝ် တအ် သ္ဒး သၠးပွး ကီု လေဝ်، ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဍာံဍာံ မ္ဂး ပရေင် သၠးပွး ရုင်သၞောဝ် ဂှ် ဒှ် ဒၟံင် ပြသၞာ ကေုာံ တင် ဒး ဒုင် ပါ်ပဲါ အဓိက မွဲ နူကဵု ဂကောံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ ဂမၠိုင် ရ။ 

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[သၞောဝ် ဥပဒေ]] (Law)
* [[သၞောဝ် ရာဇာဝတ်]] (Criminal Law)
* [[အဝဵု ရုင်သၞောဝ်]] (Judiciary)
* [[တၠသၞောဝ်]] (Judge)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Hart, H. L. A. (1961). ''The Concept of Law''. Oxford University Press.
* Merryman, John Henry; Pérez-Perdomo, Rogelio (2007). ''The Civil Law Tradition: An Introduction to the Legal Systems of Europe and Latin America'' (3rd ed.). Stanford University Press.
* Harding, Andrew (2015). ''The Legal System of Myanmar: A Non-State Legal Order''. Routledge.

{{DEFAULTSORT:ရုင်သၞောဝ်}}
[[Category:ရုင်သၞောဝ်]]
[[Category:အလဵုအသဳ]]
[[Category:သၞောဝ် ဥပဒေ]]
[[Category:ပရေင် ဍုင်ကွာန်]]</text>
      <sha1>p73rnw4jor7qnalge6j73styvujg691</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10863</id>
    <revision>
      <id>54473</id>
      <timestamp>2026-05-07T13:25:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|သဘဴဓရ် သၞောတ်ဝ်အလဵုအသဳ မပါ်ပရအ်လဝ် အဝဵုဍုင် သွက်ဟွံဂွံက္တဵုဒှ် အာဏာသျှင်}} {{Infobox concept | name = ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု | native_name = Separation of Powers | image = File:Separation of Powers.svg|250px|ဗီုပြင် ထ္ၜး...&quot;</comment>
      <origin>54473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27234" sha1="pig6qac2difqm3llokq7fnohwro2bjk" xml:space="preserve">{{Short description|သဘဴဓရ် သၞောတ်ဝ်အလဵုအသဳ မပါ်ပရအ်လဝ် အဝဵုဍုင် သွက်ဟွံဂွံက္တဵုဒှ် အာဏာသျှင်}}
{{Infobox concept
| name = ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု
| native_name = Separation of Powers
| image = [[File:Separation of Powers.svg|250px|ဗီုပြင် ထ္ၜးပျး ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု ၃ သာ်]]
| caption = ဗီုပြင် မထ္ၜးပျး ကဵု လဒက်ပ္တန် ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု ဍုင် အဓိက (၃) သာ်: အဝဵု အုပ်ဓုပ်, အဝဵု ပတိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ, ကေုာံ အဝဵု ရုင်သၞောဝ်
| field = [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Political Science), [[သၞောဝ်သဇိုင်]] (Constitutional Law)
| related_concepts = [[ပရေင် ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ညဳသၟဟ်]] (Checks and Balances), [[သၞောတ်ဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
| key_elements = [[အဝဵု အုပ်ဓုပ်]] (Executive), [[အဝဵု ပတိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ]] (Legislative), [[အဝဵု ရုင်သၞောဝ်]] (Judicial)
| prominent_figures = [[မောန်တက်သကျူ]] (Montesquieu), [[ဂျွန် လံက်]] (John Locke), [[ဂျိမ်း မက်ဒီဆန်]] (James Madison)
}}

'''ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု''' ({{lang-en|Separation of Powers}}) ဟွံသေင်မ္ဂး မလေပ် ကော်စ '''သဘဴဓရ် ပွမပါ်ပရအ် အဝဵုအာဏာ ဍုင်''' (Trias Politica) ဝွံ ဍေံဒှ် လညာတ် ကေုာံ သဘဴဓရ် သဇိုင် အဓိက အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် လဒက်ပ္တန် [[အလဵုအသဳ]] ကေုာံ [[သၞောဝ်သဇိုင်]] (Constitution) ခေတ် တၟိ ရ။ 

သဘဴဓရ် ဏအ် ဍေံ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင် [[ရးနိဂီု]] ဟွံဂွံ ဒှ် အာ သၞောတ်ဝ် [[အာဏာသျှင်]] (Dictatorship) ကေုာံ သွက်ဂွံ မင်မဲ စဵုဒၞာ [[အခေါင်အရာ သၠးပွး]] (Liberties) ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဍိုက်က်ပေင်င် မ္ဂး၊ အဝဵု အာဏာ ဍုင် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဍေံ ဟွံထေက် ကု ပွမစွံ လဝ် ပ္ဍဲကဵု တဲ ပူဂိုလ် မွဲ ဓဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဌာန ဂကောံ မွဲ ဓဝ် ရ။ စၞး ဂှ်، အဝဵု ဍုင် တအ် ဏအ် သ္ဒး ပါ် ပရအ် လဝ် ကု ဌာန ဍုင် မသၠးပွး နူ ညးသကအ် (Independent branches) အောန် အိုတ် (၃) သာ် ရ။

== ၁။ လဒက်ပ္တန် အဝဵု ၃ သာ် အဓိက (The Three Branches of Government) ==

ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု ဏအ် မ္ဂး، ရးနိဂီု မွဲ ညးတအ် ပါ် လဝ် အဝဵု အာဏာ အလဵုအသဳ အဓိက (၃) သာ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ဟွံတုပ် ညးသကအ် ရ-

'''က။ အဝဵု ပတိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Legislative Branch):'''
ဍေံ ဒှ် အဝဵု သွက်ဂွံ ချူ၊ ဖျေဟ်၊ ပလေဝ် ပလေတ် ကေုာံ ပတိတ် [[သၞောဝ် ဥပဒေ]] (Laws) လတူ ရးနိဂီု အလုံ မွဲ ရ။ အဝဵု ဏအ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တဲ ဌာန မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ညးစၞး မဒး ဒုင် ရုဲစှ် လဝ် နူ ညးဍုင်ကွာန် တအ် မပ္တံကဵု [[စၠတ်ထဝ်]] (Parliament ဟွံသေင်မ္ဂး Congress) ကေုာံ လွှတ်တော် ဂမၠိုင် ရ။ တာလျိုင် အဓိက ညးတအ် ဂှ် ဒှ် ပွမဖျေဟ် ကိုန်စဳမာန် ဍုင်၊ ပွမကံက် [[အခေါန်]] (Taxation) ကေုာံ ပွမပါ်ပဲါ သၞောဝ် ဥပဒေ တအ် ရ။ 

'''ခ။ အဝဵု အုပ်ဓုပ် (Executive Branch):'''
ဍေံ ဒှ် အဝဵု သွက်ဂွံ ဓမံက် ရုပ်ရဴ၊ ရပ် စကာ ကေုာံ အုပ်ဓုပ် ဍုင် အတိုင် သၞောဝ် ဥပဒေ မပတိတ် လဝ် နူကဵု စၠတ်ထဝ် တအ် ရ။ အဝဵု ဏအ် နွံ ပ္ဍဲ တဲ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် မပ္တံကဵု [[သမ္မတ]] (President) ဟွံသေင်မ္ဂး [[ဝန်ကြီးချုပ်]] (Prime Minister)၊ အမာတ် ဝန်ကြီး ([[ကැබိနက်]])၊ ဌာန အလဵုအသဳ ဂမၠိုင် ကေုာံ [[ဒပ်ပၞာန်]] ရ။ ညးတအ် နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင် ဂီုကၠီု၊ ဆက်ဆောံ ကု ဍုင် သ္အာင် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင် ဝန်ဆောင်မှု သွက် ညးဍုင်ကွာန် လၟိုန်တ္ၚဲ ရ။

'''ဂ။ အဝဵု ရုင်သၞောဝ် (Judicial Branch):'''
ဍေံ ဒှ် အဝဵု သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် သၞောဝ် ဥပဒေ၊ သောင် ကလး အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ်၊ ကေုာံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လတူ အမှု ပြသၞာ နာနာ သာ် အတိုင် ဥပဒေ ရ။ အဝဵု ဏအ် နွံ ပ္ဍဲ တဲ [[ရုင်သၞောဝ်]] (Courts) ကေုာံ [[တၠသၞောဝ်]] (Judges) တအ် မသၠးပွး ရ။ ညးတအ် ဒး ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အမှု ရာဇာဝတ်، အမှု တရားမ ကေုာံ ညးတအ် သီု နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ပလီု ထောအ် သၞောဝ် မဒစဵုဒစး ဒၟံင် ကု [[သၞောဝ်သဇိုင်]] ဍုင် ဏီ ရ။

== ၂။ တမ်မူလ ဒဿနိက ကေုာံ ဝင် (Philosophical Origins and History) ==

လညာတ် ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် အရာ မက္တဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ ဓဝ် ပုဟ်။ ဍေံ ဒး ဒုင် ပကောံ ပကေဝ် လဝ် လညာတ် နူကဵု တၠပညာ ဒဿနိက နာနာ သာ် ပွိုင် ရာစုသၞာံ ဗွဲမလအ် လ ရ-

* '''ခေတ် ဂရိတ် ကေုာံ ရဝ်မ တြေံ (Ancient Greece and Rome):''' တၠပညာ ဒဿနိက ဂရိတ် [[အာရစ်သတိုတယ်]] (Aristotle) ညး ချူ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ပြကိုဟ် ညး ''Politics'' ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳ မွဲ သ္ဒး နွံ ကု အဝဵု ပိ ကဏ္ဍ: အဝဵု သဳကၠဳ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် (Deliberative)، အဝဵု အရာရှိ အုပ်ဓုပ် (Magisterial) ကေုာံ အဝဵု ရုင်သၞောဝ် (Judicial) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ရဳပဗ္ဗလေတ် ရဝ်မ တြေံ လေဝ် ညးတအ် ပါ် လဝ် အဝဵု အကြာ သေနိတ် (Senate) ကဵု အရာရှိ (Consuls) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ညးသကအ် ကီု ရ။
* '''ဂျွန် လံက် (John Locke):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၇، တၠပညာ အင်္ဂလိက် ဂျွန် လံက် ညး ချူ လဝ် ပြကိုဟ် ''Second Treatise of Government'' တုဲ ညး ပါ်ပဲါ ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ အဝဵု ပတိတ် သၞောဝ် ကဵု အဝဵု အုပ်ဓုပ် ဏအ် ဍေံ ဟွံထေက် ကု ပွမစွံ လဝ် ပ္ဍဲ တဲ မၞိဟ် မွဲ ဓဝ် ရ။ ယဝ်ရ တုပ် ဒၟံင် မ္ဂး ညးတအ် လေပ် စကာ သၞောဝ် သွက် ဖဵု ပရဲ ညးတအ် သၟး ရ။
* '''မောန်တက်သကျူ (Montesquieu):''' တၠပညာ ပြင်သေတ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ညး မဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ်ဝ် ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု ၃ သာ် (Trias Politica) မစကာ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဏအ် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။ ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် ညး ''The Spirit of the Laws'' (၁၇၄၈) ဂှ် ညး ဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ယဝ်ရ အဝဵု ပတိတ် သၞောဝ် ကဵု အဝဵု အုပ်ဓုပ် စိုပ် အာ ပ္ဍဲ တဲ မၞိဟ် မွဲ ဓဝ် မ္ဂး، ပရေင် သၠးပွး ဟွံမွဲ ယျ။ တုဲ ယဝ်ရ အဝဵု ရုင်သၞောဝ် ဏအ် ဍေံ ဟွံသၠးပွး နူကဵု အဝဵု ၜါ ဏအ် မ္ဂး، လမျီု ကေုာံ အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် တအ် သ္ဒး စိုပ် အန္တရာယ် ဍာံဍာံ ရောင်&quot; ရ။

== ၃။ ပရေင် ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ညဳသၟဟ် (Checks and Balances) ==

သဘဴဓရ် ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု သၟး ဏအ် ဍေံ ဟွံရုံဂပ် ပုဟ်။ သွက်ဂွံ ညံင် ဌာန ၃ သာ် ဏအ် ဟွံဂွံ စကာ အဝဵု လောန် ၜက် အာ နူ လိက် သၞောဝ်သဇိုင် ဂှ်، ညးတအ် ဒး စကာ သၞောတ်ဝ် [[ပရေင် ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ညဳသၟဟ်]] (Checks and Balances) မွဲ စွံ ရ။ အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဂှ် ဌာန မွဲ ဍေံ နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ကေုာံ ကၟာတ် လဒဵု (Check) အဝဵု ဌာန တၞဟ် တအ် ရ။

* '''စၠတ်ထဝ် ထိင်ဒဝ် လတူ အလဵုအသဳ:''' စၠတ်ထဝ် နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ကၟာတ် လဒဵု သြန် ဘဏ္ဍာ (Budget) အလဵုအသဳ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ စောဲ ဒုဟ် ကေုာံ ဖျေဟ် ထောအ် သမ္မတ (Impeachment) ယဝ်ရ သမ္မတ ကၠောန် ဒုဟ် ဇၞော်ဇၞော်။
* '''အလဵုအသဳ ထိင်ဒဝ် လတူ စၠတ်ထဝ်:''' သမ္မတ နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ တး ပါဲ ([[အဝဵု ဗဳတဝ်]] - Veto) သၞောဝ် ဥပဒေ မပတိတ် လဝ် နူကဵု စၠတ်ထဝ် ယဝ်ရ ညး ဟွံတုပ် စိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ညာတ် ကေတ် ဍေံ ဟွံခိုဟ် သွက် ဍုင် ရ။
* '''ရုင်သၞောဝ် ထိင်ဒဝ် လတူ စၠတ်ထဝ် ကဵု အလဵုအသဳ:''' [[ရုင်သၞောဝ် သၠုင်အိုတ်]] (Supreme Court) နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ပလီု ထောအ် သၞောဝ် ဥပဒေ နူ စၠတ်ထဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး အမိန့် နူ သမ္မတ ဓဝါဲ ဂှ် မာန် ယဝ်ရ ဍေံ ဒစဵုဒစး ဒၟံင် ကု သၞောဝ်သဇိုင် ဍုင် ร။

== ၄။ ပရေင် လဒက်ပ္တန် ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် သမ္မတ (Application in Presidential Systems) ==

ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မစကာ [[သၞောတ်ဝ် သမ္မတ]] (Presidential System) မပ္တံကဵု [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (USA)، ဗြာဇြဳ ကေုာံ အေန်ဒဝ်နဳရှာ တအ် မ္ဂး، သဘဴဓရ် ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု ဏအ် ဍေံ ပြာကတ် ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက် လောန် ရ။
* '''ပွမသၠးပွး ဍိုက်က်ပေင်င်:''' သမ္မတ (အဝဵု အုပ်ဓုပ်) ကေုာံ အမတ် စၠတ်ထဝ် (အဝဵု ပတိတ် သၞောဝ်) တအ် ဂှ် ညးတအ် ဒး ဒုင် ရုဲစှ် တၞဟ်ခြာ ညးသကအ် နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ 
* သမ္မတ ဟွံမာန် ပလီု ဟွံသေင်မ္ဂး ကၟာတ် ထောအ် စၠတ်ထဝ်၊ တုဲ စၠတ်ထဝ် လေဝ် ဟွံမာန် ဖျေဟ် ထောအ် သမ္မတ လောဲလောဲ (ပါဲနူ အမှု Impeachment) ရ။ 
* ညးတအ် သ္ဒး ကၠောန် ကမၠောန် မွဲ စွံ (Compromise) သွက် ဥပဒေ မွဲ ဂွံ အံင်ဇၞး အာ တုဲ၊ ဍေံ ဖန် ညံင် အဝဵု ဟွံဂွံ ဇၞော် လောန် အာ ပ္ဍဲ ဌာန မွဲမွဲ ရ။

== ၅။ ပရေင် လဒက်ပ္တန် ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် ပါလဳမာန် (Application in Parliamentary Systems) ==

ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မစကာ [[သၞောတ်ဝ် ပါလဳမာန်]] (Parliamentary System) မပ္တံကဵု အင်္ဂလာန်، အိန္ဒိယ ကေုာံ သေင်ကာပူ တအ် မ္ဂး، သဘဴဓရ် ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု ဏအ် ဍေံ ဟွံပြာကတ် ဍိုက်က်ပေင်င် ဗီု သၞောတ်ဝ် သမ္မတ ပုဟ်။ ညးတအ် စကာ သၞောတ်ဝ် &quot;ပွမပံင်နှဴ အဝဵု&quot; (Fusion of Powers) ရ။
* '''အဝဵု အုပ်ဓုပ် ကဵု စၠတ်ထဝ် ပံင် ကောံ:''' ဝန်ကြီးချုပ် (Prime Minister) ကေုာံ ကැබိနက် ဝန်ကြီး ဗွဲမဂၠိုင် တအ် ဂှ် ညးတအ် ဒှ် အမတ် ပ္ဍဲကဵု စၠတ်ထဝ် (Members of Parliament) ကီု ရ။ အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဂှ် အဝဵု အုပ်ဓုပ် ဏအ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု လဒေါဝ် စၠတ်ထဝ် ရ။
* ၜိုန်ရ အဝဵု ၜါ ဏအ် ပံင် ကောံ ဒၟံင် ကီု လေဝ်၊ အဝဵု ရုင်သၞောဝ် ဂှ် ညးတအ် စွံ လဝ် သၠးပွး ဍိုက်က်ပေင်င် သွက်ဂွံ မင်မဲ ဒဳမဝ်ကရေသဳ ร။ စၠတ်ထဝ် နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ထောအ် အလဵုအသဳ ဓဝါဲ ဂှ် မာန် ယဝ်ရ ညးတအ် ပတိတ် မဲ ဟွံပတှ်ေ စှ်ေ စိုတ် (Vote of no confidence) ရ။

== ၆။ ပရေင် လဒက်ပ္တန် ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် သမ္မတ ကဝက် (Application in Semi-presidential Systems) ==

ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဗီုကဵု ပြင်သေတ် ကေုာံ ရုရှာ တအ် မ္ဂး، ညးတအ် စကာ [[သၞောတ်ဝ် သမ္မတ ကဝက်]] (Semi-presidential System) မဒှ် ပွမပံင်နှဴ အကြာ သၞောတ်ဝ် ၜါ လတူ တေအ် ရ။
* ဍုင် တအ် ဏအ် နွံ သီု သမ္မတ (မရုဲစှ် တိုက်ရိုက်) ကေုာံ ဝန်ကြီးချုပ် (မဒး ဒုင် ရုဲစှ် နူ စၠတ်ထဝ်) တုဲ ညးတအ် ပါ် ပရအ် ကေတ် အဝဵု အုပ်ဓုပ် ညးသကအ် ရ။ 
* သမ္မတ ဗွဲမဂၠိုင် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပရေင် ဍုင်သ္အာင် ကဵု ပၞာန် တုဲ ဝန်ကြီးချုပ် ဂှ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပရေင် အပ္ဍဲ ဍုင် ရ။ သၞောတ်ဝ် ဏအ် ဍေံ ဖန် ညံင် အဝဵု အုပ်ဓုပ် ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် ကီု လေဝ်، ယဝ်ရ သမ္မတ ကဵု စၠတ်ထဝ် ကၠုင် နူ ဗော် ဟွံတုပ် ညးသကအ် (Cohabitation) မ္ဂး လေပ် က္တဵုဒှ် ပြသၞာ ပရေင် ဍုင်ကွာန် မာန် ရ။

== ၇။ အန္တရာယ် ယဝ်ရ ဟွံမွဲ ကု ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု (Dangers of Fused Powers) ==

ယဝ်ရ ရးနိဂီု မွဲ ဟွံမွဲ ကု သၞောတ်ဝ် ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု ဟွံသေင်မ္ဂး အဝဵု ၃ သာ် ဏအ် ဍေံ စိုပ် အာ ပ္ဍဲ တဲ က္ဍိုပ်သကိုပ် မွဲ ဓဝ် မ္ဂး، အန္တရာယ် ဗွဲမဂၠိုင် လေပ် က္တဵုဒှ် ကၠုင် မာန် ရ-
* '''ပွမက္တဵုဒှ် အာဏာသျှင် (Authoritarianism):''' သမ္မတ ဟွံသေင်မ္ဂး က္ဍိုပ်သကိုပ် ပၞာန် တအ် လေပ် စကာ အဝဵု အုပ်ဓုပ် တုဲ ကၟာတ် လဒဵု ဟွံသေင်မ္ဂး ပလီု ထောအ် စၠတ်ထဝ် ကေုာံ ရုင်သၞောဝ် မာန် ရ။ ညးတအ် ဖျေဟ် သၞောဝ် အတိုင် ပၟိက် စိုတ် ညးတအ် တုဲ ညးဍုင်ကွာန် ဟွံမွဲ ကု ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ကလေင် က္ဍေင် ဟွံသေင်မ္ဂး အာတ် အရီုအဗင် ရ။
* '''ပွမပလီုပလာ် အခေါင်အရာ မၞိဟ်:''' ယဝ်ရ ရုင်သၞောဝ် ဟွံသၠးပွး မ္ဂး، တၠသၞောဝ် တအ် ဒး ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အတိုင် အမိန့် အလဵုအသဳ ရ။ မၞိဟ် မဒစဵုဒစး အလဵုအသဳ တအ် သ္ဒး ဒုင် ရပ် ကေုာံ ဖျေဟ် ထံင် ဗွဲမလောဲသွာ တုဲ ဓဝ်သၞောဝ်တရား လီုလာ် အာ ရ။

== ၈။ ပရေင် ပါ်ပဲါ လတူ သၞောတ်ဝ် ဏအ် (Criticisms of the Separation of Powers) ==

ၜိုန်ရ သၞောတ်ဝ် ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု ဏအ် ခိုဟ် သွက် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကီု လေဝ်၊ တၠပညာ လ္ၚဵု တအ် ပါ်ပဲါ လဝ် တင် ဍိုန်လျ ဍေံ နွံ ကီု ရ-
* '''ပရေင် ဇြိုင်သ္ဇိုင် ကေုာံ ပွမဒေါအ် ဇူ (Gridlock):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ဗီုကဵု အမေရိကာန်၊ ယဝ်ရ သမ္မတ ကဵု စၠတ်ထဝ် ကၠုင် နူ ဗော် ဟွံတုပ် ညးသကအ် မ္ဂး، ညးတအ် ဒစဵုဒစး ညးသကအ် လၟိုန် တုဲ သၞောဝ် ဥပဒေ တၟိတၟိ ပတိတ် ဟွံမာန်၊ ကမၠောန် အလဵုအသဳ ဒေါအ် ဇူ အာ မာန် ရ။
* '''ပွမဟွံမွဲ ကု ပရေင် ချဳဒရာင် ပြဟ်ပြဟ် (Inefficiency):''' ပ္ဍဲ အခိင် ကပ် ဘဲ ဇၞော်ဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး အခိင် ပၞာန် မ္ဂး، အလဵုအသဳ နွံ ပၟိက် ကု ပရေင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် မပြဟ် လောန် ရ။ ဆဂး သၞောတ်ဝ် ဏအ် ဍေံ ကဵု အခေါင် ကု စၠတ်ထဝ် ကဵု ရုင်သၞောဝ် သွက်ဂွံ ဆက် ဆောတ် လဇုဲ လဇ ထောအ် အစဳအစန် အလဵုအသဳ မာန် ရ။

== ၉။ အကာဲအရာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဝင် (Context in Myanmar) ==

ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင် ဍုင်ကွာန် [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] မ္ဂး، သဘဴဓရ် ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု ဏအ် ဍေံ ဒး ဒုင် ဇီုကပိုက် လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ-
* '''ခေတ် ဒပ်ပၞာန် အုပ်ဓုပ် (Military Rule):''' ပ္ဍဲ အခိင် ဒပ် ပၞာန် (Tatmadaw) သီ အဝဵု (၁၉၆၂-၂၀၁၁ ကေုာံ ၂၀၂၁-လၟုဟ်) မ္ဂး، သၞောတ်ဝ် ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု ဟွံမွဲ ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။ ဂကောံ ပၞာန် မွဲ (ဥပမာ - SLORC/SPDC ဟွံသေင်မ္ဂး SAC) ဂှ် ညးတအ် သီ ကေတ် လဝ် အဝဵု အုပ်ဓုပ်، အဝဵု ပတိတ် သၞောဝ် ကေုာံ အဝဵု ရုင်သၞောဝ် သီု ၃ သာ် မွဲ ပြဟ် ဓဝ် ရ။
* '''သၞောဝ်သဇိုင် ၂၀၀၈:''' အတိုင် [[သၞောဝ်သဇိုင် ဍုင်ဗၟာ ၂၀၀၈]] မ္ဂး၊ ၜိုန်ရ ဍေံ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု ၃ သာ် ကီု လေဝ်، ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဍာံဍာံ မ္ဂး ဒပ် ပၞာန် တအ် နွံ ကု အဝဵု ဇၞော် လောန် (ဥပမာ - နွံ အခေါင် ကေတ် ဒၞာဲ အမတ် ၂၅% ပ္ဍဲ စၠတ်ထဝ် သီု ဟွံဒး ပြိုင် မဲ၊ ကေုာံ အုပ်ဓုပ် ဌာန ဝန်ကြီး အဓိက ၃ ဌာန သၠးပွး နူ သမ္မတ) ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် သၞောတ်ဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဟွံဂွံ ဍိုက်ပေင် ရ။

== ၁၀။ အရေးပါမှု သွက် အနာဂတ် (Importance for the Future) ==

သွက် ရးနိဂီု ခေတ် တၟိ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် မမိက်ဂွံ တန်တဴ အာ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဍိုက်ပေင် ကု ဓဝ်သၞောဝ်တရား ဂှ်၊ ပွမမင်မဲ သၞောတ်ဝ် ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု ဏအ် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် လောန် ရ။ 
* ပရေင် ဏအ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ တာလျိုင် အလဵုအသဳ သၟး ပုဟ်။ ညးဍုင်ကွာန်၊ ဂကောံ မှာဇန် (CSOs) ကေုာံ မဳဒဳယာ (Media) တအ် လေဝ် နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ မင်ရံင် စၟဳစၟတ် (Watchdog) ညံင် ဌာန ဍုင် ၃ သာ် ဏအ် ဟွံဂွံ စကာ အဝဵု လောန် ၜက် အာ ရ။ 
* ပ္ဍဲ အနာဂတ် ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ [[တွဵုရး မန်]] မ္ဂး၊ ယဝ်ရ မိက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် [[ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Federal Democracy) မာန် မ္ဂး၊ သဘဴဓရ် ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု ဏအ် သ္ဒး ဒှ် သဇိုင် အဓိက အိုတ် မွဲ မသ္ဒး ချူ ပြဋ္ဌာန်း လဝ် ပ္ဍဲ သၞောဝ်သဇိုင် တၟိ ရောင်။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[အဝဵု အုပ်ဓုပ်]] (Executive branch)
* [[အဝဵု ပတိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ]] (Legislative branch)
* [[အဝဵု ရုင်သၞောဝ်]] (Judicial branch)
* [[သၞောတ်ဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[သၞောဝ်သဇိုင်]] (Constitution)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Montesquieu, Charles de Secondat (1748). ''The Spirit of the Laws''.
* Hamilton, Alexander; Madison, James; Jay, John (1788). ''The Federalist Papers''.
* Vile, M. J. C. (1998). ''Constitutionalism and the Separation of Powers'' (2nd ed.). Liberty Fund. ISBN 978-0865971745.

{{DEFAULTSORT:ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု}}
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သၞောဝ် ဥပဒေ]]
[[Category:ပရေင် ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]</text>
      <sha1>pig6qac2difqm3llokq7fnohwro2bjk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောဝ်သဇိုင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10864</id>
    <revision>
      <id>54474</id>
      <timestamp>2026-05-07T13:27:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|သၞောဝ်ဥပဒေ မသၠုင်အိုတ် မဖျေဟ်လဒက်ပ္တန် သၞောတ်ဝ်အလဵုအသဳ ကေုာံ အခေါင်အရာ သဇိုင် ညးဍုင်ကွာန်}} {{Infobox concept | name = သၞောဝ်သဇိုင် | native_name = Constitution | image = File:Constitution of the United States,...&quot;</comment>
      <origin>54474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24422" sha1="4p0qzgiht6ckdk2re0xer2ka6iiw4im" xml:space="preserve">{{Short description|သၞောဝ်ဥပဒေ မသၠုင်အိုတ် မဖျေဟ်လဒက်ပ္တန် သၞောတ်ဝ်အလဵုအသဳ ကေုာံ အခေါင်အရာ သဇိုင် ညးဍုင်ကွာန်}}
{{Infobox concept
| name = သၞောဝ်သဇိုင်
| native_name = Constitution
| image = [[File:Constitution of the United States, page 1.jpg|250px|မုက်လိက် ပထမ သၞောဝ်သဇိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]
| caption = မုက်လိက် ပထမ လိက် [[သၞောဝ်သဇိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (၁၇၈၇) မဒှ် သၞောဝ်သဇိုင် မချူပြဋ္ဌာန်း လဝ် နကဵု လိက် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ
| field = [[ဥပဒေဗေဒ]], [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
| related_concepts = [[ရးနိဂီု]], [[သၞောဝ် ဥပဒေ]], [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]], [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]
| key_elements = အဝဵုအာဏာ ဍုင်, အခေါင် ညးဍုင်ကွာန်, ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု
| prominent_types = သၞောဝ် မချူလဝ်, သၞောဝ် ဟွံချူလဝ်, သၞောဝ် ဖက်ဒရယ်
}}

'''[[wikt:en:constitution|သၞောဝ်သဇိုင်]]''' ({{lang-en|Constitution}}) ဝွံ ဍေံဒှ် [[သၞောဝ် ဥပဒေ]] မသၠုင် အိုတ် ကေုာံ မဒှ် သဇိုင် အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ လဒက်ပ္တန် [[ရးနိဂီု]] ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ မွဲမွဲ ရ။ လိက် သၞောဝ်သဇိုင် ဏအ် ဍေံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကဵု သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ်၊ ပွမပါ် ပရအ် [[အဝဵု ဍုင်]]၊ တာလျိုင် အလဵုအသဳ ကေုာံ အခေါင်အရာ သဇိုင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မစကာ သၞောတ်ဝ် [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] တအ် မ္ဂး، ဥပဒေ တၞဟ် သီုဖအိုတ် မပတိတ် လဝ် နူကဵု [[စၠတ်ထဝ်]] တအ် ဂှ် ဍေံ သ္ဒး ညဳသၟဟ် ကု သၞောဝ်သဇိုင် ဏအ် လၟိုန် တုဲ၊ ယဝ်ရ ဥပဒေ မွဲမွဲ ဒစဵုဒစး ဒၟံင် ကု သၞောဝ်သဇိုင် မ္ဂး၊ ဥပဒေ ဂှ် ဒှ် အရာ မလီုလာ် ဟွံမွဲ ကု အဝဵု (Unconstitutional/Void) ဓဝါဲ ဂှ် ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;သၞောဝ်သဇိုင်&quot; ဏအ် ဝွံ ဍေံ ကၠုင် နူကဵု အရေဝ် သဇိုင် သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဍုင် မွဲ ရ။ သၞောဝ်သဇိုင် ဝွံ ဍေံ တုပ် ညံင်ရဴ လိက်ကသုက် အဓိက အကြာ [[အလဵုအသဳ]] ကေုာံ [[ညးဍုင်ကွာန်]] ရ။ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ပအပ် ပြာပ် ကဵု အဝဵု ကု အလဵုအသဳ သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဍုင်၊ ဆဂး အလဵုအသဳ ဂှ် ညးတအ် ဒး အုပ်ဓုပ် အတိုင် စည်းကမ်း ကေုာံ ပယျဵု အပိုၚ်အခြာ မချူ လဝ် ပ္ဍဲ သၞောဝ်သဇိုင် သၟး ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု ကတ်လ္ၚတ် [[ဥပဒေဗေဒ]] မ္ဂး သၞောဝ်သဇိုင် ဝွံ ဍေံ ကဵု သွဟ် ကု သၟာန် အဓိက ပိ သာ် ရ-
* ညးလဵု မနွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လတူ ရးနိဂီု ရော?
* အဝဵု တအ် ဏအ် ဂှ် ဗီုလဵု ဂွံ ပါ် ပရအ် ကေုာံ ရပ် စကာ ဍေံ ရော?
* အခေါင်အရာ ကေုာံ ဗၠးၜး ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂှ် ဗီုလဵု အလဵုအသဳ ဒး စဵုဒၞာ ကဵု ရော?

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောဝ်သဇိုင် (History and Evolution of Constitutions) ==
လညာတ် ပရူ သၞောတ်ဝ် သၞောဝ် သဇိုင် ဝွံ ဍေံ နွံ ဝင် ဗွဲမလအ် လ မကၠုင် နူကဵု ခေတ် တြေံတြဟ် တေအ် ရ-
* '''ခေတ် တြေံ (Ancient Era):''' ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greece)၊ တၠပညာ ဒဿနိက [[အာရဳသတဝ်တယ်]] (Aristotle) ညး လ္ၚတ် လဝ် လဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳ ဍုင် နာနာ တုဲ ညး ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဍုင် မွဲ သ္ဒး နွံ ကု &quot;သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ်&quot; (Politeia) မဒှ် သဇိုင် ရ။ လိက် သၞောဝ် ဥပဒေ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် တြေံ ဂှ် ဒှ် လိက် တၟအ် [[သၞောဝ် ဟာမ်မူရာဗဳ]] (Code of Hammurabi) ပ္ဍဲ ဍုင် ဗေဘဳလုံ ရ။
* '''ခေတ် လဒေါဝ် (Middle Ages):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၂၁၅ ဂှ်၊ တၠပညာ ကေုာံ သၟိင် ဍုင် အင်္ဂလာန် တအ် ထပက် လိက်ကသုက် [[မာဂ်နာ ကာတာ]] (Magna Carta) ရ။ လိက် ဏအ် ဍေံ ဒှ် အရာ မဖျေဟ် ပယျဵု အဝဵု သၟိင် ဨကရာဇ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် တုဲ စၞောန် ထ္ၜး ကဵု သဘဴဓရ် &quot;ညးလဵု မွဲ လေဝ် ဟွံသၠုင် နူ သၞောဝ်&quot; ရ။
* '''ခေတ် တၟိ (Modern Era):''' သၞောဝ်သဇိုင် ခေတ် တၟိ မချူ လဝ် နကဵု လိက် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဂှ် ဒှ် [[သၞောဝ်သဇိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] မချူ ပြဋ္ဌာန်း လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၇ ရ။ လိက် ဏအ် ဍေံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ်ဝ် သမ္မတ ကေုာံ ပွမပါ် ပရအ် အဝဵု (၃) ကဏ္ဍ မဒှ် မူ သွက် ဍုင် အလုံ ဂၠးတိ သ္ဂောအ် လ္ၚတ် ဗက် အာ ရ။

== ၃။ သဘဴဓရ် အဓိက သၞောဝ်သဇိုင် (Core Principles of a Constitution) ==
သၞောဝ်သဇိုင် ခေတ် တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ သဘဴဓရ် ပရေင် ဍုင်ကွာန် အဓိက နာနာ သာ် ရ-
# '''အဝဵု ကၠုင် နူ မှာဇန် (Popular Sovereignty):''' အဝဵု အာဏာ ဍုင် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် ရ။ အလဵုအသဳ ဂှ် ညးတအ် ကလိဂွံ အဝဵု ဆ ဟိုတ်နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် တအ် ပအပ် ပြာပ် ကဵု နကဵု ပရေင် ရုဲစှ် မဲ သၟး ရ။
# '''ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု (Separation of Powers):''' ညံင် အဝဵု ဟွံဂွံ စိုပ် အာ ပ္ဍဲ တဲ ပူဂိုလ် မွဲ ဓဝ် ဂှ်، အဝဵု ဍုင် သ္ဒး ပါ် လဝ် ၃ သာ် (အဝဵု ပတိတ် သၞောဝ်، အဝဵု အုပ်ဓုပ်၊ ကေုာံ အဝဵု ရုင်သၞောဝ်) ရ။
# '''အလဵုအသဳ မၞုံ ကု ပယျဵု (Limited Government):''' အလဵုအသဳ ဍုင် ညးတအ် ဟွံမာန် ကၠောန် အရာ သီုဖအိုတ် အတိုင် ပၟိက် စိုတ် ညးတအ် ပုဟ်။ ညးတအ် ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် စည်းကမ်း မချူ လဝ် ပ္ဍဲ သၞောဝ်သဇိုင် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။
# '''သၞောဝ် ဥပဒေ မအုပ်ဓုပ် (Rule of Law):''' ဍုင် မွဲ ဂှ် ဒး အုပ်ဓုပ် နကဵု သၞောဝ် ဥပဒေ ရ၊ ဟွံသေင် နကဵု အမိန့် ပူဂိုလ် မွဲမွဲ ရ။ သမ္မတ ဒှ်၊ ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ ဒှ် ဒး တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂတ သၞောဝ် ရ။

== ၄။ ဂကူ သၞောဝ်သဇိုင် အဓိကဂမၠိုင် (Main Types of Constitutions) ==
တၠပညာ [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] တအ် ပါ် လဝ် ဂကူ သၞောဝ်သဇိုင် အတိုင် ဗီုပြင် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဍေံ တအ် ရ-

* '''သၞောဝ်သဇိုင် မချူပြဋ္ဌာန်းလဝ် (Written / Codified Constitution):''' ဍေံ ဒှ် သၞောဝ်သဇိုင် မချူ စွံ လဝ် နဒဒှ် လိက် အုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေါက်ကျူမေန် မွဲ ဓဝ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (ဥပမာ - အမေရိကာန်၊ အိန္ဒိယ، [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]]) တအ် စကာ သၞောတ်ဝ် ဏအ် ရ။ 
* '''သၞောဝ်သဇိုင် မဟွံချူလဝ် နဒဒှ် မွဲအုပ် (Unwritten / Uncodified Constitution):''' ဍေံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် မဟွံမွဲ ကု လိက် သၞောဝ်သဇိုင် မွဲ အုပ် ဓဝ် ပုဟ်။ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နူကဵု ဥပဒေ စၠတ်ထဝ် နာနာ သာ်၊ သ္ဂုတ်သွာတ် ရုင်သၞောဝ်، ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ပရေင် ဍုင်ကွာန် မကေင် စကာ ကၠုင် လဝ် တအ် ရ။ (ဥပမာ - ဍုင် [[အင်္ဂလာန်]]၊ [[နျူးဇြဳလာန်]])။
* '''သၞောဝ်သဇိုင် မကြံင်မ္ၚိုဟ် (Rigid Constitution):''' ဍေံ ဒှ် သၞောဝ်သဇိုင် မပလေဝ် ဒါန် (Amend) ဝါတ် ဂါတ် လောန် ရ။ သွက်ဂွံ ပလေဝ် ဂှ် ဒး ကလိဂွံ မဲ ထံက်ပင် လၟိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ - မဲ ၂/၃ ဟွံသေင်မ္ဂး ၃/၄ နူ စၠတ်ထဝ် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်) ရ။
* '''သၞောဝ်သဇိုင် မသာပြေ (Flexible Constitution):''' ဍေံ ဒှ် သၞောဝ် မာန် ပလေဝ် ဒါန် လောဲလောဲ သွာသွာ ညံင်ရဴ ဥပဒေ ဓမ္မတာ ကီု ရ။

== ၅။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ အဝဵုအာဏာ ဍုင် (Structure and Powers of the State) ==
ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ သၞောဝ်သဇိုင် ဂှ် ဒှ် ပွမဖျေဟ် လဒက်ပ္တန် အဝဵု အလဵုအသဳ ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ဍုင် ရ။ 
* '''သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ်:''' သၞောဝ်သဇိုင် ဂှ် ညး ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ ဍုင် ဂှ် ဒှ် [[သၞောတ်ဝ် သမ္မတ]] (Presidential system) ဟာ، ဟွံသေင်မ္ဂး [[သၞောတ်ဝ် ပါလဳမာန်]] (Parliamentary system) ဟာ ဂှ် ရ။
* '''ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု လပါ် တိဍာ်:''' သၞောဝ်သဇိုင် သီု ဖျေဟ် လဒက်ပ္တန် ဒဒှ်ရ ဍုင် ဂှ် ဒှ် [[ရးနိဂီု ကၟိန်ဍုင် မွဲဓဝ်]] (Unitary State - အဝဵု သီုဖအိုတ် နွံ ပ္ဍဲ အလဵုအသဳ ဗဟဵု) ဟာ، ဟွံသေင်မ္ဂး ဒှ် ဍုင် [[ဖက်ဒရယ်]] (Federal State - အဝဵု ပါ် ပရအ် လဝ် အကြာ ဗဟဵု ကဵု တွဵုရး) ဟာ ဂှ် ရ။ သွက် ဍုင် မၞုံ ကု ဂကူ နာနာ ဗီုကဵု ဍုင်ဗၟာ မ္ဂး، သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ဏအ် ဍေံ ကိစ္စဇၞော် လောန် သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။

== ၆။ အခေါင်အရာ သဇိုင် ညးဍုင်ကွာန် (Fundamental Rights of Citizens) ==
သၞောဝ်သဇိုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဝွံ ဍေံ ချူ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ကဏ္ဍ အခေါင်အရာ သဇိုင် မၞိဟ် (Bill of Rights) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန် နူကဵု ပွမဍဵုဍိုက် အလဵုအသဳ ရ။ အခေါင်အရာ တအ် ဏအ် မပ္တံကဵု-
* '''အခေါင် သၠးပွး ပ္ဍဲ ပွမဟီုတွံ (Freedom of Speech):''' အခေါင် မာန် ဟီု တွံ လညာတ်၊ ပတိတ် လိက် ကေုာံ ပါ်ပဲါ အလဵုအသဳ ဗွဲမသၠးပွး။
* '''အခေါင် သၠးပွး ပ္ဍဲ သာသနာ (Freedom of Religion):''' အခေါင် မာန် လ္ၚောဝ် ပတှ်ေ ဘာသာ သာသနာ မဒးစိုတ်။
* '''အခေါင် တုပ်သၟဟ် (Right to Equality):''' အခေါင် မာန် တန်တဴ တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂတ သၞောဝ် သီု ဟွံမွဲ ကု ပွမရုဲ မုက် လတူ ဂကူ၊ ဘာသာ، ဟွံသေင်မ္ဂး လိင်။
* '''အခေါင် ပရေင် တရားမ (Due Process of Law):''' ယဝ်ရ ဒး ဒုင် ရပ် မ္ဂး၊ အခေါင် မာန် ကလိဂွံ သၟာသၞောဝ် ကေုာံ ဒး စၟဳစၟတ် အမှု ပ္ဍဲ ရုင်သၞောဝ် ဗွဲမတပ်တး ရ။

== ၇။ ပွမစၟဳစၟတ် သၞောဝ်သဇိုင် ကေုာံ ရုင်သၞောဝ် (Constitutional Review and Judiciary) ==
သွက်ဂွံ မင်မဲ ညံင် သၞောဝ်သဇိုင် ဂွံ တန်တဴ ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ဂှ်၊ ဍုင် တအ် နွံ ပၟိက် ကု [[အဝဵု ရုင်သၞောဝ်]] မသၠးပွး မွဲ ရ။ 
* '''ရုင်သၞောဝ် သၞောဝ်သဇိုင် (Constitutional Court):''' ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု တအ် (ဥပမာ - ဂျာမနဳ، [[သေံ|ဍုင်သေံ]]) ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ရုင်သၞောဝ် ဗွဲတၟေင် မွဲ သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ပြသၞာ သၞောဝ်သဇိုင် သၟး ရ။
* '''ရုင်သၞောဝ် သၠုင်အိုတ် (Supreme Court):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ဗီုကဵု အမေရိကာန် ကဵု အိန္ဒိယ မ္ဂး، ရုင်သၞောဝ် သၠုင် အိုတ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ညး မနွံ အဝဵု သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ဒဒှ်ရ ဥပဒေ ဟွံသေင်မ္ဂး အမိန့် အလဵုအသဳ မွဲမွဲ ဂှ် ဍေံ ညဳသၟဟ် ကု သၞောဝ်သဇိုင် ကီု ဟာ ဂှ် ရ (Judicial Review)။ 

== ၈။ ပွမပလေဝ်ဒါန် သၞောဝ်သဇိုင် (Constitutional Amendments) ==
ဂကောံမၞိဟ် တအ် ဂှ် ဍေံ ပြံင်လှာဲ တန်တဴ ဒၟံင် လၟိုန် အခိင် တုဲ، သၞောဝ်သဇိုင် လေဝ် သ္ဒး နွံ ကု နဲကဲ သွက်ဂွံ ပလေဝ် ဒါန် ကေုာံ ထပ် စုတ် အရာ တၟိတၟိ ညံင် ဂွံ ဂတာပ် ခေတ် ကီု ရ။ 
* နဲကဲ ပွမပလေဝ် ဒါန် (Amendment process) ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဝါတ် ဂါတ် နူကဵု ပွမချူ ဥပဒေ ဓမ္မတာ ဗွဲမလောန် ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် သ္ဒး ကလိဂွံ မဲ ထံက်ပင် ၜါ ဂအုံ ပိ ဂအုံ (၂/၃) ဟွံသေင်မ္ဂး ပိ ဂအုံ ပန် ဂအုံ (၃/၄) နူကဵု အမတ် စၠတ်ထဝ် တအ် ရ။ 
* ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု မ္ဂး၊ သွက်ဂွံ ပလေဝ် ဒါန် ကဏ္ဍ အဓိက (ဗီုကဵု လဒက်ပ္တန် ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး အခေါင်အရာ မၞိဟ်) မ္ဂး သ္ဒး ကၠောန် [[သဘင် ဆန္ဒ မှာဇန်]] (Referendum) သွက်ဂွံ ကေတ် မဲ နူ ညးဍုင်ကွာန် အလုံ မွဲ ဍုင် ဏီ ရ။

== ၉။ သၞောဝ်သဇိုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဝင် (Constitutions in Myanmar Context and History) ==
ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဍုင်ဗၟာ ခေတ် တၟိ မ္ဂး، ညးတအ် ကေင် ချူ ပြဋ္ဌာန်း လဝ် သၞောဝ်သဇိုင် အဓိက (၃) ဝါ ရ-
* '''[[သၞောဝ်သဇိုင် ဍုင်ဗၟာ ၁၉၄၇]]:''' ဍေံ ဒှ် သၞောဝ်သဇိုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ကြဴနူ ကလိဂွံ သၠးပွး နူ အင်္ဂလိက် ร။ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် သၞောတ်ဝ် ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကီု လေဝ်၊ ဟိုတ်နူ ပြသၞာ အခေါင် တုပ်သၟဟ် ကောန်ဂကူ နာနာ တအ် တုဲ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် က္တဵုဒှ် ကၠုင် ရ။
* '''[[သၞောဝ်သဇိုင် ဍုင်ဗၟာ ၁၉၇၄]]:''' ဍေံ ဒှ် သၞောဝ်သဇိုင် မချူ လဝ် နကဵု အလဵုအသဳ ပၞာန် (Ne Win) တုဲ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် သၞောတ်ဝ် သဵုရှေယ်လေတ် ဗော် ဓဝ် (One-party socialist system) ရ။
* '''[[သၞောဝ်သဇိုင် ဍုင်ဗၟာ ၂၀၀၈]]:''' ဍေံ ဒှ် သၞောဝ်သဇိုင် လၟုဟ် မချူ ပြဋ္ဌာန်း လဝ် နကဵု အလဵုအသဳ ပၞာန် ကီု ရ။ ၜိုန်ရ ဍေံ သၠး ကဵု သၞောတ်ဝ် ပါတီ စုံ ကီု လေဝ်၊ သၞောဝ် ဏအ် ဍေံ ကဵု လဝ် အဝဵု ဗွဲမဂၠိုင် ကု ဒပ် ပၞာန် (ဥပမာ - အမတ် ပၞာန် ၂၅%) ကေုာံ ဟွံဒှ် သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ဍာံဍာံ တုဲ၊ ဂကောံ ကောန်ဂကူ တအ် (သီုကဵု ဂကူ မန်) ဂစာန် အာတ် မိက် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ပလေဝ် ဒါန် ဟွံသေင်မ္ဂး ချူ တၟိ လၟိုန် အခိင် ရ။

== ၁၀။ ကိစ္စဇၞော် သၞောဝ်သဇိုင် သွက် ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ (Importance of Constitution for Modern Societies) ==
သၞောဝ်သဇိုင် ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် ဆ လိက် ဥပဒေ ဓမ္မတာ မွဲ အုပ် သၟး ပုဟ်။ ဍေံ ဒှ် &quot;လမျီု&quot; ကေုာံ &quot;တိုင် ခံင်&quot; သွက် ရးနိဂီု ခေတ် တၟိ မွဲ ရ။ 
* ဍေံ ဖန် ညံင် ဂကောံမၞိဟ် မၞုံ ကု လညာတ် ကေုာံ ဂကူ နာနာ သာ် ဂွံ မံင် တန်တဴ မွဲစွံ မာန် သၟဝ် စည်းကမ်း မွဲ ဓဝ် ร။ 
* ဍေံ စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန် နူကဵု ပွမစကာ အဝဵု ဗၠေတ်ဗၠေတ် နူ အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး အာဏာသျှင် တအ် ရ။ 
* ဗွဲမလက္ကရဴ အိုတ်၊ သၞောဝ်သဇိုင် မခိုဟ် ကေုာံ မၞုံ ကု ဓဝ်သၞောဝ်တရား မွဲ ဂှ် ဍေံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင် တန်ကြံင် ပရေင် ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် သွက် အနာဂတ် ရးနိဂီု အလုံ မွဲ ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[သၞောဝ် ဥပဒေ]] (Law)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု]] (Separation of powers)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)
* [[ရးနိဂီု ကၟိန်ဍုင် ဖက်ဒရယ်]] (Federalism)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Aristotle. ''Politics''. (Various translations available).
* Madison, James; Hamilton, Alexander; Jay, John (1788). ''The Federalist Papers''.
* Harding, Andrew (2015). ''The Legal System of Myanmar: A Non-State Legal Order''. Routledge.

{{DEFAULTSORT:သၞောဝ်သဇိုင်}}
[[Category:သၞောဝ်သဇိုင်]]
[[Category:သၞောဝ် ဥပဒေ]]
[[Category:ပရေင် ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]</text>
      <sha1>4p0qzgiht6ckdk2re0xer2ka6iiw4im</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရးနိဂီု ကၟိန်ဍုင် ဖက်ဒရယ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10865</id>
    <revision>
      <id>54475</id>
      <timestamp>2026-05-07T13:31:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|သၞောတ်ဝ် လဒက်ပ္တန် ရးနိဂီု မပါ်ပရအ်လဝ် အဝဵုအာဏာ အကြာ အလဵုအသဳ ဗဟဵု ကေုာံ အလဵုအသဳ တွဵုရးဂမၠိုင် အတိုင် သၞောဝ်သဇိုင်}} {{Infobox political system | name = ရးနိဂီု ကၟိန်ဍုင...&quot;</comment>
      <origin>54475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44316" sha1="ffeyivv89o2r181txpj5ixg1f4hzvib" xml:space="preserve">{{Short description|သၞောတ်ဝ် လဒက်ပ္တန် ရးနိဂီု မပါ်ပရအ်လဝ် အဝဵုအာဏာ အကြာ အလဵုအသဳ ဗဟဵု ကေုာံ အလဵုအသဳ တွဵုရးဂမၠိုင် အတိုင် သၞောဝ်သဇိုင်}}
{{Infobox political system
| name = ရးနိဂီု ကၟိန်ဍုင် ဖက်ဒရယ်
| native_name = Federal State / Federation
| image = [[File:Map of federal states.svg|350px|ရးနိဂီု မစကာ သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ]]
| caption = ရးနိဂီု မစကာ ဒၟံင် သၞောတ်ဝ် ကၟိန်ဍုင် ဖက်ဒရယ် ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ ခေတ်လၟုဟ် (စၞောန်ထ္ၜးလဝ် နကဵု အသာ် ၚေက်)
| central_authority = [[အလဵုအသဳ ဖက်ဒရယ်]] (ဗဟဵု)
| regional_authority = [[အလဵုအသဳ တွဵုရး]] / ဒေသဂမၠိုင်
| power_source = [[သၞောဝ်သဇိုင်]] (Constitution)
| key_characteristics = ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု, စၠတ်ထဝ် ၜါကဆံင်, ရုင်သၞောဝ် သၠုင်အိုတ်, သၞောဝ်သဇိုင် မပြံင်လှာဲဝါတ်
| examples = [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]], [[အိန္ဒိယ]], [[ဂျာမနဳ]], [[သዊဇြာလာန်]], [[ခနေဒါ]]
| opposed_to = [[ရးနိဂီု ကလောအ်မွဲ]] (Unitary State), [[အလဵုအသဳ အာဏာသျှင် ဗဟဵု]]
}}

'''ရးနိဂီု ကၟိန်ဍုင် ဖက်ဒရယ်''' ({{lang-en|Federal State}} ဟွံသေင်မ္ဂး Federation) ဝွံ ဍေံဒှ် သၞောတ်ဝ် လဒက်ပ္တန် [[wikt:ရးနိဂီု|ရးနိဂီု]] ကေုာံ ပရေင် ဍုင်ကွာန် မွဲ မဖန်ဗဒှ် လဝ် ပွမပါ် ပရအ် [[wikt:အဝဵု|အဝဵု]] အာဏာ အုပ်ဓုပ်၊ ပတိတ် သၞောဝ် ကေုာံ ရုင်သၞောဝ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် အကြာ ကဆံင် အလဵုအသဳ ၜါ သာ် မတွံဂး- [[အလဵုအသဳ ဖက်ဒရယ် ဗဟဵု]] (Federal/National Government) မအုပ်ဓုပ် ဍုင် အလုံ မွဲ ကေုာံ [[အလဵုအသဳ တွဵုရး]] (State/Provincial Governments) မအုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ကေုာံ တွဵုရး ညး ကဵု ညး ရ။ ပွမပါ် ပရအ် အဝဵု ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဒး ဒုင် အာမခံ ကေုာံ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဍိုက်က်ပေင်င် ပ္ဍဲကဵု [[သၞောဝ်သဇိုင် ကၟိန်ဍုင်]] (Federal Constitution) တုဲ၊ အလဵုအသဳ ဗဟဵု မွဲ ဓဝ် နွံ အခေါင် ပလီုပလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး သီ ကေတ် အဝဵု တွဵုရး တအ် နကဵု ပၟိက် စိုတ် အလဵု ဇကု ဟွံမာန် ရ။

သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ဝွံ ဍေံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု [[ရးနိဂီု ကလောအ်မွဲ]] (Unitary State) မဒှ် သၞောတ်ဝ် အဝဵု သီုဖအိုတ် စိုပ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ တဲ အလဵုအသဳ ဗဟဵု မွဲ ဓဝ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ ခေတ် လၟုဟ် ဏအ် မ္ဂး، ဍုင် မၞုံ ကု တိဍာ် လှဲလး ဗွဲမလောန် ကေုာံ ဍုင် မၞုံ ကု ဂကူ، ဘာသာ၊ ယေန်သၞာင် နာနာ သာ် တအ် ဂှ် ညးတအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရုဲစှ် စကာ သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ဏအ် သွက်ဂွံ မင်မဲ ဓဝ် ညဳသၟဟ် ကေုာံ အခေါင် သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသိုလ် အလဵု ဇကု ([[wikt:အခေါင်ပိုင်ပြဳ|အခေါင်ပိုင်ပြဳ]]) သွက် ဂကူ နာနာ သာ် ရ။ 

== ၁။ သောင်ကလး အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် အဓိက (Definition and Core Structure) ==

ဝေါဟာရ &quot;ဖက်ဒရယ်&quot; (Federal) ဝွံ ဍေံ ကၠုင် နူကဵု မအရေဝ် [[ဘာသာ လေတ္တေန်]] (Latin) &quot;Foedus&quot; မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ပွမထပက် လိက်ကသုက်&quot;، &quot;ပွမပံင်ကောံ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ကတိ ကဝတ်&quot; ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ရးနိဂီု ဖက်ဒရယ် မ္ဂး ဂှ် ဍေံ ဒှ် &quot;ရးနိဂီု မက္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပွမပံင်ကောံ ညးသကအ် အကြာ တွဵုရး ဟွံသေင်မ္ဂး ရးနိဂီု ဍောတ်တ် ဂမၠိုင် နကဵု လိက်ကသုက် ကေုာံ ပၟိက် ဆန္ဒ မတုပ် သၟဟ်&quot; ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် ဏအ် မ္ဂး، ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂှ် ညးတအ် ဒး ဒုင် အုပ်ဓုပ် နကဵု အလဵုအသဳ ၜါ ကဆံင် ပ္ဍဲ အခိင် မွဲ ဓဝ် ရ။ ဥပမာ - ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (တွဵုရး ကာလဳဝှဝ်နဳယျာ) မ္ဂး، ညးတအ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် သီု သၞောဝ် ဥပဒေ တွဵုရး ကာလဳဝှဝ်နဳယျာ ကေုာံ သၞောဝ် ဥပဒေ ဖက်ဒရယ် အမေရိကာန် ရ။ 

သဇိုင် လဒက်ပ္တန် အဓိက သွက် ရးနိဂီု ဖက်ဒရယ် မွဲ ဂှ် ဒှ်-
* '''သၞောဝ်သဇိုင် မတန်ကြံင် (Rigid Constitution):''' သၞောဝ်သဇိုင် ဍုင် ဂှ် ဍေံ ဒှ် အရာ မသၠုင် အိုတ် ကေုာံ ပြံင်လှာဲ ဝါတ် အိုတ် ရ။ သွက်ဂွံ ပလေဝ် သၞောဝ်သဇိုင် မ္ဂး، ဗဟဵု မွဲ ဓဝ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဟွံမာန် တုဲ သ္ဒး ကလိဂွံ တင် တုပ် စိုတ် နူကဵု တွဵုရး ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ - ၃ ပ္ဍဲ ၄ ရာဒၞိုင်) ရ။
* '''ပွမကဵု အာမခံ လတူ အခေါင်အရာ ဒေသ (Constitutional Guarantee of Regional Autonomy):''' သၞောဝ်သဇိုင် ဂှ် ဍေံ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ကၠးကၠး ဒဒှ်ရ အဝဵု မု ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဗဟဵု၊ တုဲ အဝဵု မု ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရး ရ။ အလဵုအသဳ ဗဟဵု တအ် လုပ် ပလီုပလာ် ကေင်ကာ အပ္ဍဲ တွဵုရး ဟွံဂွံ ရ။
* '''အဝဵု ဍုင် (Sovereignty) ၜါ သာ်:''' ၜိုန်ရ ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ မ္ဂး ရးနိဂီု ကၟိန်ဍုင် ဂှ် ဒှ် ရးနိဂီု မၞုံ ကု အဝဵု ဍုင် (Sovereign state) မွဲ ဓဝ် ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု အပ္ဍဲ ဍုင် ညးတအ် ဂှ် အဝဵု အုပ်ဓုပ် (Internal sovereignty) ဏအ် ပါ် ပရအ် လဝ် အကြာ ဗဟဵု ကဵု တွဵုရး ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် (History and Evolution of Federalism) ==

[[File:Scene at the Signing of the Constitution of the United States.jpg|thumb|right|300px|ပွမထပက် စၟတ်တဲ သၞောဝ်သဇိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၇ မဒှ် သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ်]]

လညာတ် ကေုာံ သဘဴဓရ် ဖက်ဒရယ် ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် အရာ မက္တဵုဒှ် ကၠုင် ဓဝါဲ ဂှ် ပုဟ်။ ဍေံ ဒး ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် နူကဵု ဝင် ကောန်မၞိဟ် ရာစုသၞာံ ဗွဲမလအ် လ ရ။

'''က။ ခေတ် တြေံ (Ancient Times):'''
လညာတ် ပွမပံင်ကောံ ဍုင် ဍောတ်တ် တအ် သွက် ပရေင် ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် လဝ် နူကဵု ခေတ် ဍုင် ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greece) တေအ် ရ။ ဥပမာ - [[ဂကောံ ဍုင် အာခဳယျာန်]] (Achaean League) ဂှ် ဒှ် ဂကောံ ဍုင် မပံင်ကောံ လဝ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍုင် သၞ တုဲ၊ ညးတအ် နွံ ကု ကံင်သဳ ဗဟဵု မွဲ သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက် အလုံ ဂကောံ ရ။ ၜိုန်ဂှ် လေဝ် ဍေံ ဟွံဒှ် သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ဍိုက်က်ပေင်င် ဏီ ရ။

'''ခ။ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် - သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ခေတ် တၟိ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် (1787):'''
သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ခေတ် တၟိ (Modern Federalism) မစကာ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ဂှ် စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၇၈၇ ရ။ ကြဴနူ အမေရိကာန် ကလိဂွံ သၠးပွး နူ အင်္ဂလာန် တုဲ၊ တွဵုရး (Colonies) ၁၃ ရး တအ် ဂှ် ညးတအ် ဟွံမိက် ပံင်ကောံ ဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳ ဗဟဵု မၞုံ ကု အဝဵု သၠုင် လောန် (ဟိုတ်နူ ဖေက် ဒှ် အာဏာသျှင် ဗီု သၟိင် အင်္ဂလာန်)။ ဆဂး ယဝ်ရ အလဵုအသဳ ဗဟဵု ဍိုန်လျ လောန် အာ မ္ဂး လေဝ် ဍုင် လီုလာ် မာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ တၠပညာ ဗီုကဵု [[ဂျိမ်း မဒီဆန်]] (James Madison) ကဵု [[အလက်ဇန္ဒား ဟာမေလ်တန်]] (Alexander Hamilton) တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောဝ်သဇိုင် မပါ် ပရအ် အဝဵု အကြာ ဗဟဵု ကဵု တွဵုရး မဒှ် သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

'''ဂ။ ပရေင် ပြးဇး လတူ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၂၀:'''
ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ (WWII) အိုတ် အာ တုဲ၊ ရးနိဂီု ဗွဲမဂၠိုင် မကလိဂွံ သၠးပွး တၟိ တအ် ဂှ် ညးတအ် စကာ ကၠုင် သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် သွက်ဂွံ မင်မဲ ဓဝ် ညဳသၟဟ် အကြာ ဂကူ ကေုာံ ဘာသာ ဟွံတုပ် ညးသကအ် ရ။ ဥပမာ - [[အိန္ဒိယ]] (၁၉၅၀)، [[ဂျာမနဳ အနောက်ပိုင်း]] (၁၉၄၉)၊ ကေုာံ [[နိုင်ဂျီးရီးယား]] တအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ဍုင် ဖက်ဒရယ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပွမပါ် ပြး ကေုာံ ပရေင် ပဋိပက္ခ အပ္ဍဲ ဍုင် ရ။

== ၃။ လက္ခဏာ ကေုာံ သဘဴဓရ် အဓိကဂမၠိုင် (Core Characteristics and Principles) ==

ရးနိဂီု ဖက်ဒရယ် မွဲ ဇေတ် ဍာံ ဟွံဍာံ ဂှ်၊ ညးတအ် စၟဳစၟတ် ရံင် လက္ခဏာ သဇိုင် ၅ သာ် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

# '''သၞောဝ်သဇိုင် မချူ ပြဋ္ဌာန်း လဝ် (Written Constitution):''' သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် သ္ဒး တန်တဴ လတူ လိက် သၞောဝ်သဇိုင် မချူ ပြဋ္ဌာန်း လဝ် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။ လိက် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် လိက်ကသုက် အဓိက မပါ် ပရအ် အဝဵု ကေုာံ ဖျေဟ် စည်းကမ်း အကြာ ဗဟဵု ကဵု တွဵုရး ရ။ ဍေံ ဒှ် ဥပဒေ မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု (Supreme Law of the Land) ရ။
# '''စၠတ်ထဝ် ၜါ ကဆံင် (Bicameral Legislature):''' ပ္ဍဲကဵု ကဆံင် ဗဟဵု (Federal level) မ္ဂး، ညးတအ် ဒး ဒက်ပ္တန် လဝ် [[စၠတ်ထဝ် ကၟိန်ဍုင်]] (Federal Parliament) မၞုံ ကု စၠတ်ထဝ် ၜါ မွဲ စွံ ရ။ 
    * '''စၠတ်ထဝ် သၟဝ် (Lower House):''' ဥပမာ House of Representatives။ ညးစၞး တအ် ဂှ် ဒး ဒုင် ရုဲစှ် အတိုင် လၟိဟ် ညးဍုင်ကွာန် ရ။ (တွဵုရး မၞိဟ် ဂၠိုင် မ္ဂး ကလိဂွံ အမတ် ဂၠိုင်)။
    * '''စၠတ်ထဝ် သၠုင် (Upper House / Senate):''' ဥပမာ [[သီးနိတ်]] (Senate) ဟွံသေင်မ္ဂး အမျိုးသားလွှတ်တော်။ ညးစၞး တအ် ဂှ် ဒး ဒုင် ရုဲစှ် နဒဒှ် ညးစၞး သွက် &quot;တွဵုရး&quot; ရ။ တွဵုရး ဇၞော် ဇၞော် ဍောတ် ဍောတ် သ္ဒး ကလိဂွံ လၟိဟ် အမတ် တုပ်သၟဟ် (ဥပမာ - ၂ တၠ ဇၟာပ် တွဵုရး) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင် တွဵုရး ဇၞော် တအ် ဟွံဂွံ ဍဵုဍိုက် တွဵုရး ဍောတ် တအ် ရ။
# '''ရုင်သၞောဝ် သၠုင်အိုတ် မသၠးပွး (Independent Supreme Court):''' ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် ဏအ်، ပြသၞာ အကြာ ဗဟဵု ကဵု တွဵုရး လေပ် က္တဵုဒှ် မာန် လၟိုန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဍုင် ဖက်ဒရယ် သ္ဒး နွံ ကု [[ရုင်သၞောဝ် သၠုင်အိုတ် ကၟိန်ဍုင်]] (Federal Supreme Court) မသၠးပွး သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် သောင် ကလး ပြသၞာ၊ ကေုာံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ သၞောဝ် မပတိတ် လဝ် တအ် ညဳသၟဟ် ကု သၞောဝ်သဇိုင် ကီု ဟာ (Judicial Review) ရ။
# '''ပွမကံက် အခေါန် ၜါ ကဆံင် (Dual Power of Taxation):''' သွက် တွဵုရး တအ် ဂွံ တန်တဴ မာန် ဍိုက်က်ပေင်င် ဂှ်၊ ညးတအ် သ္ဒး နွံ ကု သြန် ဘဏ္ဍာ အလဵု ဇကု ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သီု အလဵုအသဳ ဗဟဵု ကေုာံ အလဵုအသဳ တွဵုရး နွံ အခေါင် ကံက် [[အခေါန်]] နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် နကဵု လဒက်ပ္တန် ဟွံတုပ် ညးသကအ် ရ။
# '''ပွမပြံင်လှာဲ သၞောဝ်သဇိုင် မဝါတ်ဂါတ် (Complexity in Amending the Constitution):''' ဗဟဵု မွဲ ဓဝ် ပလေဝ် သၞောဝ်သဇိုင် ဟွံမာန် ပုဟ်။ သ္ဒး နွံ ပၟိက် ကု မဲ ထံက်ပင် နူကဵု စၠတ်ထဝ် ဗဟဵု ကေုာံ မဲ ထံက်ပင် (ဥပမာ ၇၅%) နူကဵု စၠတ်ထဝ် တွဵုရး သီုဖအိုတ် ရ။

== ၄။ ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု အကြာ ဗဟဵု ကဵု တွဵုရး (Division of Powers) ==

[[File:Venn diagram of Federal, State, and Concurrent powers.svg|thumb|right|300px|ဗီုပြင် Venn Diagram မထ္ၜးပျး ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု အကြာ ဗဟဵု (Federal)၊ တွဵုရး (State) ကေုာံ အဝဵုပံင်နှဴ (Concurrent)]]

သဇိုင် လမျီု သွက် ဖက်ဒရယ် ဂှ် ဒှ် ပွမပါ် ပရအ် အဝဵု (Division of Powers) ဏအ် ရ။ လိက် သၞောဝ်သဇိုင် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ပါ် လဝ် အဝဵု ၃ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

'''က။ အဝဵု သီးသန့် သွက် ဗဟဵု (Exclusive Federal Powers):'''
ဍေံ ဒှ် အဝဵု မဆက်စပ် ကု ပရေင် ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင် ဍုင်ကွာန် အလုံ မွဲ ရးနိဂီု ရ။ တွဵုရး တအ် လုပ် ပထုဲ ဟွံဂွံ ရ။
* ပရေင် စဵုဒၞာ ဍုင် (National Defense) ကေုာံ ဒပ် ပၞာန် (Military)
* ပရေင် ဆက်ဆောံ ဍုင် သ္အာင် (Foreign Affairs and Treaties)
* ပွမပတိတ် သြန် လှုဲ (Currency and Coinage)
* ပွမထိင်ဒဝ် ပရေင် ဗၞိက် အကြာ တွဵုရး ကဵု တွဵုရး (Interstate Commerce)
* သၞောတ်ဝ် ပရေင် ပလံင် ဗစိုပ် (Postal Services)

'''ခ။ အဝဵု သီးသန့် သွက် တွဵုရး (Exclusive State/Provincial Powers):'''
ဍေံ ဒှ် အဝဵု သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ကေင်ကာ အပ္ဍဲ ဒေသ ကေုာံ မင်မဲ ယေန်သၞာင် ဒေသ ရ။ ဗဟဵု လုပ် ပထုဲ ဟွံဂွံ ရ။
* ပရေင် ပညာ အဆင့် သဇိုင် (Local Education)
* ပရေင် ထတ်ယုက် ကေုာံ ရုံဂဥုဲ (Public Health)
* ဒပ် ဗၠာဲရဲ ဒေသ ကေုာံ ပွမမင်မဲ စည်းကမ်း (Local Police and Order)
* အုပ်ဓုပ် အလဵုအသဳ ဒေသ (Local Government systems)
* ကမၠောန် သြိုင် ခံင် အပ္ဍဲ တွဵုရး (State Infrastructure)

'''ဂ။ အဝဵု ပံင်နှဴ / အဝဵု မတုပ်သၟဟ် (Concurrent Powers):'''
ဍေံ ဒှ် အဝဵု သီု ဗဟဵု သီု တွဵုရး နွံ အခေါင် စကာ ကေုာံ ပတိတ် သၞောဝ် လတူ ကဏ္ဍ ဏအ် မာန် ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ သၞောဝ် ဗဟဵု ကဵု သၞောဝ် တွဵုရး တအ် ဇီုကပိုက် ညးသကအ် မ္ဂး، သၞောဝ် ဗဟဵု ဂှ် ဒှ် အဓိက ရ။
* ပွမကံက် အခေါန် (Taxation)
* ပွမသြိုင် ခံင် တရဴ ဂၠံင် ဇၞော် (Highway construction)
* သၞောတ်ဝ် ရုင်သၞောဝ် ကေုာံ ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် (Establishing courts)
* ပရေင် စဵုဒၞာ သဘာဝ (Environmental protection)

'''ဃ။ အဝဵု မသှ်ေသိသ် (Residual Powers):'''
ယဝ်ရ နွံ အဝဵု ဟွံသေင်မ္ဂး ပြသၞာ တၟိ မွဲ က္တဵုဒှ် ကၠုင် (ဥပမာ - ဥပဒေ သွက် အေန်တာနဲ / Cyber law) မဟွံကေင် ချူ လဝ် ပ္ဍဲ သၞောဝ်သဇိုင် တြေံ မ္ဂး، အဝဵု ဂှ် ညးလဵု မာန် ပိုင်ပြဳ ရော? 
* ပ္ဍဲ အမေရိကာန် కဵု သတြေလျာ မ္ဂး، အဝဵု မသှ်ေ တအ် ဂှ် ဒး ကဵု ကု **တွဵုရး** ရ။
* ပ္ဍဲ ခနေဒါ ကဵု အိန္ဒိယ မ္ဂး، အဝဵု မသှ်ေ တအ် ဂှ် ဒး ကဵု ကု **ဗဟဵု** ရ။

== ၅။ ဂကူ သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် နာနာသာ် (Types of Federal Systems) ==

ရးနိဂီု ဖက်ဒရယ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဍေံ ဟွံတုပ် ညးသကအ် ပုဟ်။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ဝင် ညးတအ် မက္တဵုဒှ် ကၠုင် ဂှ် ဖန် ညံင် ဍေံ ဂွံ တၞဟ်ခြာ အာ ရ-

'''က။ &quot;Coming Together&quot; Federalism (ဖက်ဒရယ် မပံင်ကောံ ကၠုင်):'''
ဍေံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် မက္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ရးနိဂီု ဍောတ်တ် ဟွံသေင်မ္ဂး တွဵုရး မသၠးပွး ဒၟံင် ကိုပ်ကၠာ တအ် ဂှ်၊ ညးတအ် ပၟိက် တုပ် ညးသကအ် တုဲ ပံင်ကောံ ဒက်ပ္တန် ထောအ် ရးနိဂီု ဇၞော် မွဲ သွက် ပရေင် ဂီုကၠီု ကေုာံ ပိုန်ဒြပ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် ဏအ် မ္ဂး، တွဵုရး တအ် ဂှ် ညးတအ် နွံ ကု အဝဵု ဇၞော် ဗွဲမလောန် တုဲ ဗဟဵု ဍိုန်လျ ရ။
* ဥပမာ: ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်၊ သዊဇြာလာန်၊ သတြေလျာ။

'''ခ။ &quot;Holding Together&quot; Federalism (ဖက်ဒရယ် မထိင်ဒဝ် လဝ်):'''
ဍေံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် မက္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ရးနိဂီု ကလောအ်မွဲ (Unitary State) ဇၞော်ဇၞော် မွဲ၊ ဟိုတ်နူကဵု ဍုင် ဂှ် နွံ ကု ဂကူ، ဘာသာ ဇဳ မလောန် တုဲ သွက် ဟွံဂွံ ထကး ပါ် ပြး အာ ဂှ် ညးတအ် ဒး ပါ် ဖျေဟ် ကဵု အဝဵု ကု တွဵုရး နာနာ သာ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် ဏအ် မ္ဂး، အလဵုအသဳ ဗဟဵု ဂှ် နွံ အဝဵု ဇၞော် နူကဵု တွဵုရး တအ် ဏီ ရ။
* ဥပမာ: အိန္ဒိယ၊ ဘယ်လ်ဂျဳယျာမ်၊ သပေန်။

'''ဂ။ Symmetrical vs Asymmetrical Federalism (အဝဵု တုပ် ကဵု အဝဵု ဟွံတုပ်):'''
* '''Symmetrical (အဝဵု တုပ်သၟဟ်):''' တွဵုရး သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဂှ် ညးတအ် ကလိဂွံ အဝဵု ကေုာံ အခေါင်အရာ တုပ် ညးသကအ် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။ (ဥပမာ - အမေရိကာန်)။
* '''Asymmetrical (အဝဵု ဟွံတုပ်သၟဟ်):''' တွဵုရး လ္ၚဵု ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေသ လ္ၚဵု မၞုံ ကု ယေန်သၞာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဝင် တၞဟ်ခြာ တအ် ဂှ် ညးတအ် ကလိဂွံ အဝဵု အုပ်ဓုပ် (Autonomy) ဂၠိုင် နူကဵု တွဵုရး ဓမ္မတာ တအ် ရ။ (ဥပမာ - တွဵုရး Quebeec ပ္ဍဲ ခနေဒါ မစကာ ဘာသာ ပြင်သေတ် ညးတအ် ကလိဂွံ အဝဵု ဗွဲတၟေင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တွဵုရး Scotland ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်)။ ဏအ် ဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် မစိုတ်လုပ်စ သွက် ဍုင် မၞုံ ကု ဂကူ ဇဳ ဗီုကဵု ဍုင်ဗၟာ ရ။

== ၆။ တင်ဖဵု ကေုာံ ဒြဟတ် သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် (Advantages and Strengths) ==

မုဟိုတ် ရးနိဂီု မဇၞော်မောဝ် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရုဲစှ် သၞောတ်ဝ် ဏအ် ရော? ဍေံ နွံ ကု တင်ဖဵု အဓိက ဗွဲမဂၠိုင်-

# '''စဵုဒၞာ အာဏာသျှင် ဗဟဵု (Protection against Tyranny):''' ဟိုတ်နူ အဝဵု ဍုင် ဂှ် ပါ် ပရအ် လဝ် သီု လပါ် အနာံ (စၠတ်ထဝ်၊ အလဵုအသဳ၊ ရုင်သၞောဝ်) ကေုာံ သီု လပါ် သၠုင် (ဗဟဵု ကဵု တွဵုရး) တုဲ၊ ပူဂိုလ် မွဲ ဓဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် မွဲ ဓဝ် သီ ကေတ် အဝဵု ဍုင် အလုံ မွဲ ဟွံမာန် လောဲလောဲ ရ။ ဍေံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် Check and Balance မခိုဟ် အိုတ် ရ။
# '''မင်မဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဒြဟတ် ဂကူ နာနာ (Accommodating Diversity):''' သွက် ဍုင် မၞုံ ကု ဂကူ မွဲ ဟွံက တအ် မ္ဂး، တွဵုရး မွဲ ကဵု မွဲ နွံ အခေါင် စကာ ဘာသာ အရေဝ် ညးတအ်، မင်မဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပတိတ် သၞောဝ် မကိတ်ညဳ ကု ဒေသ ညးတအ် ဗွဲမသၠးပွး ရ။ (ဥပမာ - ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ တွဵုရး နာနာ စကာ ဘာသာ အရေဝ် ဟွံတုပ် ညးသကအ်)။
# '''စမ်ၜတ် ဥပဒေ (Policy Laboratories):''' တွဵုရး မွဲမွဲ ဂှ် ဍေံ ဒှ် &quot;ရုံ စမ်ၜတ် သုတေသန&quot; သွက် မူဝါဒ တၟိတၟိ ร။ ယဝ်ရ တွဵုရး မွဲ ပတိတ် သၞောဝ် ပရေင် ပညာ တၟိ တုဲ ဍေံ အံင်ဇၞး မ္ဂး၊ တွဵုရး တၞဟ် တအ် ကေုာံ ဗဟဵု တအ် မာန် ကေတ် စ တင် သမ္တီ တုဲ ကၠောန် ဗက် အာ မာန် ရ။ 
# '''သောင်ကလး ပြသၞာ လောဲသွာ (Local Solutions to Local Problems):''' ပြသၞာ ပ္ဍဲ ဒေသ မွဲမွဲ ဂှ် အလဵုအသဳ တွဵုရး မၞုံ ပ္ဍဲ ဒေသ ဂှ် ရ တီ ကၠိုဟ် အိုတ် တုဲ၊ ညးတအ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သောင် ကလး ကဵု ပြဟ် နူကဵု မဒး မင် အမိန့် နူကဵု အလဵုအသဳ ဗဟဵု မၞုံ သ္ၚောဲသ္ၚောဲ တေအ် ရ။

== ၇။ ပြသၞာ ကေုာံ တင်ဍိုန်လျဂမၠိုင် (Challenges and Disadvantages) ==

ၜိုန်ရ ခိုဟ် ကီု လေဝ်၊ သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ဝွံ ဍေံ သီု နွံ ကု တင် ဍိုန်လျ ကေုာံ ပြသၞာ မဒး ဇီုကပိုက် လၟိုန် အခိင် ရ-

* '''ပရေင် ညဳသၟဟ် ဝါတ်ဂါတ် (Complex Coordination):''' ကာလ က္တဵုဒှ် ပြသၞာ ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု ယဲ ကပ် (Pandemics) ဟွံသေင်မ္ဂး ဘဲ သဘာဝ မ္ဂး، ပရေင် ပံင်ကောံ ကၠောန် ကမၠောန် အကြာ ဗဟဵု ကဵု တွဵုရး တအ် ၅၀ ပြင် ဂှ် ဒှ် အရာ မဝါတ်ဂါတ် လောန် ရ။ လ္ၚဵု အလဵုအသဳ ဗဟဵု ဟီု မွဲ သာ်၊ တွဵုရး ဟီု မွဲ သာ် တုဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဒး ဒုင် ထုဲကြာန် ရ။
* '''ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် အကြာ တွဵုရး (Economic Disparities):''' တွဵုရး မၞုံ ကု သယံဇာတ ဂၠိုင် (ဥပမာ - ကာလဳဝှဝ်နဳယျာ) တအ် သိုက် လောန် တုဲ၊ တွဵုရး မဟွံမွဲ ကု တိဍာ် ခိုဟ် တအ် ဒိုက်ဂတ် စှ်ေ အာ ရ။ အရေဝ် မဟီု ဂး &quot;ညးဍုင်ကွာန် တုပ်၊ ဆဂး အခေါင်အရာ ပရေင် ထတ်ယုက် ကဵု ပညာ ဟွံတုပ် ဟိုတ်နူ မံင် တွဵုရး ဟွံတုပ်&quot; ဂှ် က္တဵုဒှ် ကၠုင် ရ။
* '''ကမၠောန် ထပ် ညးသကအ် (Duplication of Services):''' ဍုင် မွဲ နွံ သီု ရုင် ဥပဒေ ဗဟဵု၊ သီု ရုင် ဥပဒေ တွဵုရး၊ သီု ဒပ် ဗၠာဲရဲ ဗဟဵု၊ သီု ဗၠာဲရဲ တွဵုရး တုဲ ဍေံ ဖန် ညံင် သြန် အလဵုအသဳ (သြန် အခေါန်) ဂွံ အိုတ် ဂၠိုင် လောန် အာ နူကဵု ဍုင် ဓမ္မတာ ရ။
* '''အန္တရာယ် ပွမပါ်တိတ် (Risk of Secession):''' ယဝ်ရ တွဵုရး မွဲမွဲ ကလိဂွံ အဝဵု ဇၞော် လောန် အာ ကေုာံ ဟွံတုပ် စိုတ် လတူ ဗဟဵု မ္ဂး၊ ညးတအ် လေပ် ဂစာန် ပါ် တိတ် နူကဵု ကၟိန်ဍုင် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ရးနိဂီု အလဵု ဇကု မာန် ရ (ဥပမာ - ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် အမေရိကာန် / Civil War ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၁)။

== ၈။ ပွမစကာ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကေုာံ ဥပမာ ရးနိဂီုဂမၠိုင် (Federalism in Practice: Global Examples) ==

ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်، ရးနိဂီု ၜိုတ် ၂၅ ဍုင် (မစၞောန် ထ္ၜး လၟိဟ် ညးဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ ၄၀%) စကာ ဒၟံင် သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ရ။ ဥပမာ အဓိက တအ် ဂှ် ဒှ်-

* '''ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (United States):''' ဒှ် မူသဇိုင် သွက် ဖက်ဒရယ် ခေတ် တၟိ ရ။ နွံ တွဵုရး ၅၀ တုဲ တွဵုရး ဇၟာပ် တွဵုရး နွံ ကု သၞောဝ်သဇိုင် အလဵု ဇကု၊ အလဵုအသဳ၊ ကေုာံ ဒပ် ဗၠာဲရဲ ညး ကဵု ညး ရ။ အဝဵု ဗဟဵု ဂှ် ဒး ဒုင် ကၟာတ် လဒဵု လဝ် ဆ အဝဵု မချူ လဝ် ပ္ဍဲ သၞောဝ်သဇိုင် ကၟိန်ဍုင် သၟး ရ။
* '''အိန္ဒိယ (India):''' ဒှ် ရးနိဂီု ဖက်ဒရယ် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် တွဵုရး (States) ကေုာံ ဒေသ ကၟိန်ဍုင် (Union Territories) အတိုင် ပယျဵု ဘာသာ အရေဝ် (Linguistic lines) ร။ ၜိုန်ရ ဒှ် ဖက်ဒရယ် ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ အခိင် အရေးပေါ် မ္ဂး ဗဟဵု နွံ အဝဵု သီ ကေတ် အဝဵု တွဵုရး သီုဖအိုတ် မာန် ရ (Quasi-federal)။
* '''သዊဇြာလာန် (Switzerland):''' ဒှ် ဖက်ဒရယ် မစကာ သၞောတ်ဝ် &quot;Canton&quot; (တွဵုရး ဍောတ်တ် ၂၆ တွဵုရး) ရ။ Canton တအ် ဂှ် ညးတအ် နွံ အဝဵု ဇၞော် ဗွဲမလောန် တုဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ် နွံ အခေါင် သၠး မဲ တိုက်ရိုက် (Direct democracy) သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် မူဝါဒ ဍုင် လၟိုန်တ္ၚဲ ရ။
* '''ခနေဒါ (Canada):''' ညးတအ် ပါ် လဝ် တွဵုရး Provinces ကဵု Territories ရ။ တွဵုရး Quebec မစကာ ဘာသာ ပြင်သေတ် ဂှ် ကလိဂွံ အဝဵု ဟွံတုပ် ကု တွဵုရး တၞဟ် တအ် သွက်ဂွံ မင်မဲ ယေန်သၞာင် ညးတအ် (Asymmetrical federalism) ရ။

== ၉။ သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ တွဵုရးမန် (Myanmar and Mon Context) ==

ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ဍုင်ကွာန် [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] (Myanmar) မ္ဂး၊ သၞောတ်ဝ် &quot;ဖက်ဒရယ်&quot; ဝွံ ဍေံ ဒှ် ပရူပရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ကေုာံ မဒှ် ဟိုတ် ပရေင် ပဋိပက္ခ လက္ကရဴ အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ရ။

'''လိက်ကသုက် ပင်လုံ (Panglong Agreement 1947):'''
ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ သၠးပွး နူ အင်္ဂလိက် ဂှ်၊ ဗိုလ်ချုပ် အံင်ဆန်း ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် ကောန်ဂကူ နာနာ (ရှမ်း၊ ကချင်၊ ချင်း) တအ် ထပက် လဝ် လိက်ကသုက် ပင်လုံ သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် &quot;ကၟိန်ဍုင်&quot; မတုပ် ကု ဖက်ဒရယ် ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ကလိဂွံ သၠးပွး တုဲ، အလဵုအသဳ ဗၟာ တအ် ဟွံဓမံက် ရုပ်ရဴ ဖက်ဒရယ် တုဲ ဂစာန် အုပ်ဓုပ် နကဵု သၞောတ်ဝ် ဗဟဵု (Unitary) ရ။ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မဖန် ညံင် ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် (Civil War) ဂွံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ရ။

'''သၞောဝ်သဇိုင် ၂၀၀၈ (2008 Constitution):'''
သၞောဝ်သဇိုင် မချူ လဝ် နကဵု ဒပ် ပၞာန် ဗၟာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ် ၜိုန်ရ ဍေံ ပါ် လဝ် တွဵုရး (၇ တွဵုရး ကဵု ၇ တိုင်း) ကီု လေဝ်၊ ဍေံ ဟွံဒှ် ဖက်ဒရယ် ဇေတ်ဇေတ် ပုဟ်။ ဍေံ ဒှ် ဆ &quot;သၞောတ်ဝ် ဗဟဵု မပါ် ဖျေဟ် ကဵု အဝဵု ညိည သၟး&quot; (Unitary state with devolution) ရ။ ဝန်ကြီးချုပ် တွဵုရး မန် ဂှ် သမ္မတ ဍုင်ဗၟာ မၞုံ ပ္ဍဲ နေပျဳဒဝ် ရ ဒး ခပတိုန် ကဵု တုဲ ညးဍုင်ကွာန် မန် တအ် ရုဲစှ် ကေတ်တ် ဟွံဂွံ ပုဟ်။

'''ဂကူမန် ကေုာံ ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ:'''
သွက် ဂကူ [[မန်]] ကေုာံ ကောန်ဂကူ တၞဟ် တအ် မ္ဂး، ပွမဒက်ပ္တန် &quot;ရးနိဂီု ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ&quot; ဂှ် ဒှ် တင်ရန်တၟအ် ပရေင် ဍုင်ကွာန် အဓိက အိုတ် ရ။ ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် မန် ကေုာံ ဂကောံ ရပ် လွဟ် မန် (ဥပမာ - [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ]]) တအ် အာတ်မိက် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ-
* '''အခေါင် သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသိုလ် အလဵုဇကု (Self-determination):''' တွဵုရး မန် သ္ဒး နွံ ကု သၞောဝ်သဇိုင် တွဵုရး ညး ကဵု ညး၊ နွံ အဝဵု အုပ်ဓုပ်၊ ပတိတ် သၞောဝ် ကေုာံ ရုင်သၞောဝ် အလဵု ဇကု ဍိုက်က်ပေင်င်။
* '''ပွမပါ်ပရအ် သယံဇာတ:''' သယံဇာတ မတိတ် နူ တွဵုရး မန် ဂှ် သ္ဒး ပါ် ပရအ် အကြာ တွဵုရး ကဵု ဗဟဵု ဗွဲမတုပ်သၟဟ် တုဲ ဟွံဂွံ ကဵု ဗဟဵု သီ ကေတ် သီုဖအိုတ်။
* ကြဴနူ ပရေင် ပၠံင် အဝဵု ၂၀၂၁ (2021 Coup) တုဲ၊ ဂကောံ ပၠန်ဂတး သၟတ် (Spring Revolution) တအ် ပတိတ် လဝ် &quot;ပဋိညာဉ် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ&quot; (Federal Democratic Charter) သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဍုင် ဖက်ဒရယ် တၟိ လတူ သဇိုင် တုပ်သၟဟ် ကောန်ဂကူ သီုဖအိုတ် ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ကေုာံ တင်သရုပ် (Future of Federalism and Conclusion) ==

ပ္ဍဲကဵု ရာစုသၞာံ ၂၁ ဏအ်، သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ဝွံ ဍေံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ခေတ် ဂၠးတိ ပံင်ကောံ (Globalization) ရ။ တၠပညာ တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ အနာဂတ် ဖက်ဒရယ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် '''&quot;ဖက်ဒရယ် မပံင်ကောံ ကၠောန် ကမၠောန် ညးသကအ်&quot; (Cooperative Federalism)''' ရ။ အလဵုအသဳ ဗဟဵု ကဵု တွဵုရး တအ် ဟွံပြိုင်ပကာန် ညးသကအ် တုဲ، ညးတအ် ပံင်ကောံ တုဲ သောင် ကလး ပြသၞာ ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု ပရေင် ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change) ကေုာံ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဒဳဂျဳတေယ် တအ် ရ။

'''တင်သရုပ်:''' 
ရးနိဂီု ကၟိန်ဍုင် ဖက်ဒရယ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် ပရေင် ဍုင်ကွာန် မကေတ် လဝ် ဓဝ် ညဳသၟဟ် အကြာ &quot;ပရေင် ပံင်ကောံ (Unity) ကေုာံ ပရေင် သၠးပွး ဒေသ (Diversity)&quot; ရ။ ၜိုန်ရ ဍေံ နွံ ကု ပြသၞာ ထုဲကြာန် ကေုာံ စကာ သြန် ဂၠိုင် ကီု လေဝ်، သွက် ဍုင် မၞုံ ကု ဂကူ၊ ဘာသာ ကေုာံ တိဍာ် လှဲလး တအ် မ္ဂး، သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် မခိုဟ် အိုတ် သွက်ဂွံ မင်မဲ ဒဳမဝ်ကရေသဳ၊ စဵုဒၞာ အာဏာသျှင် ကေုာံ သွက်ဂွံ ကဵု အခေါင် တန်တဴ တုပ်သၟဟ် ကု ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ရ အဴ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[သၞောတ်ဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[ရးနိဂီု ကလောအ်မွဲ]] (Unitary state)
* [[အလဵုအသဳ]] (Government)
* [[သၞောဝ်သဇိုင်]] (Constitution)
* [[ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု]] (Separation of powers)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Elazar, Daniel J. (1987). ''Exploring Federalism''. University of Alabama Press.
* Watts, Ronald L. (1999). ''Comparing Federal Systems''. Institute of Intergovernmental Relations, Queen's University.
* Stepan, Alfred (1999). &quot;Federalism and Democracy: Beyond the U.S. Model&quot;. ''Journal of Democracy''. 10 (4): 19–34.

{{DEFAULTSORT:ရးနိဂီု ကၟိန်ဍုင် ဖက်ဒရယ်}}
[[Category:အလဵုအသဳ]]
[[Category:ပရေင် ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ်]]</text>
      <sha1>ffeyivv89o2r181txpj5ixg1f4hzvib</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အလဵုအသဳ ဖက်ဒရယ် ဗဟဵု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10866</id>
    <revision>
      <id>54476</id>
      <timestamp>2026-05-07T13:37:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|အလဵုအသဳ ဍုင် မၞုံကဵု အဝဵု သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် မပါ်ပရအ်လဝ် အဝဵု ကု အလဵုအသဳ တွဵုရးဂမၠိုင်}} {{Infobox concept | name = အလဵုအသဳ ဖက်ဒရယ် ဗဟဵု | native_name = Central Feder...&quot;</comment>
      <origin>54476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25034" sha1="b6p3pm9st7f2yoa1209ni5qg7hg5i3f" xml:space="preserve">{{Short description|အလဵုအသဳ ဍုင် မၞုံကဵု အဝဵု သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် မပါ်ပရအ်လဝ် အဝဵု ကု အလဵုအသဳ တွဵုရးဂမၠိုင်}}
{{Infobox concept
| name = အလဵုအသဳ ဖက်ဒရယ် ဗဟဵု
| native_name = Central Federal Government
| image = [[File:Map of federal states.svg|300px|ဗီုပြင် စၞောန်ထ္ၜး ဍုင် မစကာ သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ]]
| caption = ဂၠးတိ မြေပုံ မစၞောန်ထ္ၜး လဝ် ရးနိဂီု မစကာ သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် (သာ်ၚေက်)။ ရးနိဂီု တအ် ဏအ် နွံ ကု အလဵုအသဳ ဖက်ဒရယ် ဗဟဵု မွဲ ရ။
| field = [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Political Science), [[ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Politics)
| related_concepts = [[သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ်]] (Federalism), [[အလဵုအသဳ တွဵုရး]] (State Government), [[သၞောဝ်သဇိုင်]] (Constitution)
| key_elements = ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု (Division of power), စၠတ်ထဝ် ၜါ ကဆံင် (Bicameralism), ရုင်သၞောဝ် သၠုင်အိုတ် ဗဟဵု
| prominent_types = [[ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Federal Democracy), [[ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ]] (Federal Republic)
}}

'''အလဵုအသဳ ဖက်ဒရယ် ဗဟဵု''' ({{lang-en|Central Federal Government}} ဟွံသေင်မ္ဂး Federal Government) ဝွံ ဍေံဒှ် ဂကောံ [[wikt:mnw:အလဵုအသဳ|အလဵုအသဳ]] မၞုံ ကု အဝဵု အုပ်ဓုပ်၊ ပတိတ် သၞောဝ် ကေုာံ စၟဳစၟတ် သၞောဝ် ပ္ဍဲကဵု ကဆံင် ကၟိန်ဍုင် (National Level) သွက် ရးနိဂီု မွဲ မစကာ ဒၟံင် သၞောတ်ဝ် [[သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ်]] (Federalism) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် ဏအ် မ္ဂး، အဝဵု အာဏာ ဍုင် (Sovereignty) ဂှ် ဍေံ ဟွံစိုပ် ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု တဲ အလဵုအသဳ ဗဟဵု ဏအ် မွဲ ဓဝ် ပုဟ်။ အဝဵု တအ် ဂှ် ဍေံ ဒး ဒုင် ပါ် ပရအ် လဝ် ညဳညဳ သၟဟ်သၟဟ် အကြာ &quot;အလဵုအသဳ ဖက်ဒရယ် ဗဟဵု&quot; ကေုာံ &quot;[[အလဵုအသဳ တွဵုရး]]&quot; (State/Provincial Governments) အတိုင် မပြဋ္ဌာန်း လဝ် ပ္ဍဲကဵု [[သၞောဝ်သဇိုင်]] (Constitution) ဍုင် ရ။ 

အလဵုအသဳ ဖက်ဒရယ် ဗဟဵု ဝွံ ဍေံ နွံ တာလျိုင် အဓိက သွက် ကိစ္စ မဆေင် ကု ရးနိဂီု အလုံ မွဲ မပ္တံကဵု ပရေင် စဵုဒၞာ ဍုင်၊ ပရေင် ဆက်ဆောံ ဍုင် သ္အာင်، ကေုာံ ပရေင် ပတိတ် သြန် လှုဲ ရ။ တုဲ မ္ဂး ကိစ္စ မဆေင် ကု ဒေသ အပ္ဍဲ မပ္တံကဵု ပရေင် ပညာ، ပရေင် ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေင် အုပ်ဓုပ် ဍုင် ကွာန် တအ် ဂှ် ညးတအ် ပအပ် လဝ် အဝဵု ကု အလဵုအသဳ တွဵုရး တအ် ရ။ 

== ၁။ တမ်မူလ ဝေါဟာရ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဖက်ဒရယ်&quot; (Federal) ဏအ် ဝွံ ဍေံ ကၠုင် နူကဵု မအရေဝ် ဘာသာ လေတ္တေန် (Latin) မၞုံ ယၟု ''foedus'' မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;လိက်ကသုက်&quot;၊ &quot;ပွမပံင်ကောံ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ပွမကတိကဝတ်&quot; ရ။ 
* '''ခေတ် တြေံ:''' သဘဴဓရ် ပွမပံင်ကောံ ဂကောံ ဍုင် တအ် ဏအ် ဍေံ ကေင် နွံ လဝ် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် (Ancient Greece) တေအ် ကီု လေဝ်، အလဵုအသဳ ဖက်ဒရယ် ဗဟဵု မၞုံ ကု သၞောဝ်သဇိုင် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ဂှ် ဍေံ စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တၟိ ဏအ် ရ။
* '''ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်:''' ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၇၈၉ တေအ်، ကြဴနူ ကလိဂွံ သၠးပွး နူကဵု အင်္ဂလာန် တုဲ၊ တွဵုရး (၁၃) တွဵုရး ပ္ဍဲကဵု အမေရိကာန် တအ် ပံင်ကောံ ညးသကအ် တုဲ ညးတအ် ခၞံ ဗဒှ် လဝ် သၞောဝ်သဇိုင် တၟိ မွဲ ရ။ သၞောဝ် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု [[အလဵုအသဳ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (United States Federal Government) မဒှ် အလဵုအသဳ ဖက်ဒရယ် ဗဟဵု ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ကေုာံ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ 

== ၂။ သဘဴဓရ် အဓိက သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် (Core Principles of Federalism) ==
သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳ ဖက်ဒရယ် ဗဟဵု မွဲ မာန် ဍိုက်က်ပေင်င် ဂှ်၊ ရးနိဂီု ဏအ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် သဘဴဓရ် အဓိက မပ္တံကဵု-
# '''သၞောဝ်သဇိုင် မချူလဝ် နကဵု လိက် (Written Constitution):''' သၞောဝ်သဇိုင် ဂှ် ဒှ် ဥပဒေ သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် တုဲ، ဍေံ ဒး ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် ဒဒှ်ရ အဝဵု မု ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တဲ အလဵုအသဳ ဗဟဵု တုဲ၊ အဝဵု မု ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တဲ တွဵုရး ရ။ အလဵုအသဳ ဗဟဵု ညး မွဲ ဓဝ် ပြံင်လှာဲ ပလေဝ် ပလေတ် သၞောဝ် ဏအ် ဟွံမာန် ပုဟ်။
# '''အဝဵု မပါ်ပရအ် လဝ် (Divided Sovereignty):''' အလဵုအသဳ ဗဟဵု ကဵု အလဵုအသဳ တွဵုရး တအ် ဂှ် ဍေံ ဟွံဒှ် ညး သၟဝ် တဲ ညးသကအ် ပုဟ်။ ညးတအ် နွံ ကု အဝဵု အုပ်ဓုပ် လတူ ညးဍုင်ကွာန် ညး ကဵု ညး တိုက်ရိုက် ရ။
# '''ရုင်သၞောဝ် သၠုင်အိုတ် မသၠးပွး (Independent Supreme Court):''' ယဝ်ရ ပြသၞာ အဝဵု က္တဵုဒှ် လတူ အလဵုအသဳ ဗဟဵု ကဵု တွဵုရး မ္ဂး، ရုင်သၞောဝ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ညး ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဗွဲမတပ်တး ရ။

== ၃။ ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု ကေုာံ တာလျိုင် (Division of Powers and Responsibilities) ==
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် မ္ဂး، ညးတအ် ပါ် ပရအ် လဝ် အဝဵု (၃) သာ် အဓိက-
* '''အဝဵု သီးသန့် အလဵုအသဳ ဗဟဵု (Exclusive Federal Powers):''' ဒှ် အဝဵု တွဵုရး တအ် ကၠောန် ဟွံဂွံ ရ။ (ဥပမာ - ပွမပတိတ် သြန် လှုဲ၊ ပရေင် ဆက်ဆောံ ဍုင် သ္အာင်، ပွမလလောင် တြး ပၞာန်، ပရေင် ကဵု အခေါင် ကောန်ဍုင် (Citizenship))။
* '''အဝဵု မပံင်စကာ ညးသကအ် (Concurrent Powers):''' ဒှ် အဝဵု သီု အလဵုအသဳ ဗဟဵု သီု အလဵုအသဳ တွဵုရး တအ် နွံ အခေါင် ကၠောန် မွဲစွံ မာန် ရ။ (ဥပမာ - ပွမကံက် [[အခေါန်]]، ပွမသြိုင် ခံင် ဂၠံင် တရဴ، ပွမစဵုဒၞာ ပရေင် ထတ်ယုက်)။
* '''အဝဵု မသှ်ေ သိဟ် (Residual Powers):''' ဒှ် အဝဵု ဥပဒေ ဟွံဂွံ ချူ ပြဋ္ဌာန်း လဝ် ချိုတ်ပၠိုတ် တအ် ရ။ ပ္ဍဲ အမေရိကာန် မ္ဂး အဝဵု တအ် ဏအ် ဍေံ စိုပ် အာ ပ္ဍဲ တဲ တွဵုရး တအ် ရ။ (ဥပမာ - သၞောဝ် ပရေင် ပညာ၊ သၞောဝ် စၞး သ္ၚိကၟိန်)။

== ၄။ လဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳ ဖက်ဒရယ် ဗဟဵု (Structure of the Federal Government) ==
အလဵုအသဳ ဖက်ဒရယ် ဗဟဵု ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု [[ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု]] ၃ သာ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ညးသကအ်-
[[File:United States Capitol - west front.jpg|thumb|right|300px|စၠတ်ထဝ် ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် မဒှ် ဒၞာဲ အဝဵု ပတိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ သွက် အလဵုအသဳ ဗဟဵု]]
# '''[[အဝဵု အုပ်ဓုပ် ဗဟဵု]] (Federal Executive):''' က္ဍိုက်က္ဍိုပ် လဝ် နကဵု [[သမ္မတ]] ဟွံသေင်မ္ဂး [[ဝန်ကြီးချုပ်]] ရ။ ညးတအ် နွံ တာလျိုင် ဓမံက် ရုပ်ရဴ သၞောဝ်၊ အုပ်ဓုပ် ဒပ် ပၞာန် ကေုာံ ဌာန ဝန်ကြီး ဗဟဵု ဂမၠိုင် ရ။
# '''[[အဝဵု ပတိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဗဟဵု]] (Federal Legislature):''' ဗွဲမဂၠိုင် ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု [[စၠတ်ထဝ် ၜါ ကဆံင်]] (Bicameralism) ရ။ 
    * ''စၠတ်ထဝ် သၟဝ် (Lower House):'' ညးစၞး မရုဲစှ် လဝ် အတိုင် လၟိဟ် ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ တွဵုရး နာနာ (စၞး ညးဍုင်ကွာန် အလုံ ဍုင်)။
    * ''စၠတ်ထဝ် လတူ (Upper House / Senate):'' ညးစၞး မရုဲစှ် လဝ် နူကဵု တွဵုရး တအ် နကဵု လၟိဟ် မတုပ် သၟဟ် (ဥပမာ - မွဲ တွဵုရး ၂ တၠ တုပ်တုပ်) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါင် တွဵုရး ဍောတ်တ် တအ် ရ။
# '''[[အဝဵု ရုင်သၞောဝ် ဗဟဵု]] (Federal Judiciary):''' က္ဍိုက်က္ဍိုပ် လဝ် နကဵု [[ရုင်သၞောဝ် သၠုင်အိုတ်]] (Supreme Court) သွက်ဂွံ သောင် ကလး ပြသၞာ သၞောဝ်သဇိုင် ကေုာံ ပြသၞာ အကြာ တွဵုရး ကဵု တွဵုရး ရ။

== ၅။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဘဏ္ဍာရေး ဗဟဵု (Economic and Fiscal Federalism) ==
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် မ္ဂး، ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် အလဵုအသဳ ဗဟဵု ရ-
* '''သြန်လှုဲ မွဲဓဝ် (Single Currency):''' အလဵုအသဳ ဗဟဵု ဒက်ပ္တန် [[wikt:mnw:ဘဏ်ဗဟဵု|ဘဏ် ဗဟဵု]] (Central Bank) သွက်ဂွံ ပတိတ် သြန် လှုဲ မွဲ သာ် ဓဝ် အလုံ မွဲ ဍုင် ရ။ တွဵုရး တအ် ဟွံမွဲ အခေါင် ပတိတ် သြန် အလဵု ဇကု ရ။
* '''ပွမကံက် အခေါန် (Taxation):''' အလဵုအသဳ ဗဟဵု ကံက် ကေတ် [[အခေါန် သြန်လုပ်]] (Income Tax) ကေုာံ အခေါန် ကမ္မဏဳ တအ် တုဲ، သြန် တအ် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကလေင် ပါ် ပရအ် ထံက်ပင် ကဵု တွဵုရး ဂမၠိုင် (Grants-in-aid) သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ဒေသ ရ။ ပရေင် ဏအ် ဍေံ ရီုဗင် ညံင် တွဵုရး မဒိုက်ဂတ် တအ် ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် တုပ် ကု တွဵုရး မသိုက် တအ် ကီု ရ။

== ၆။ ပရေင်ဆက်ဆောံ ဍုင်သ္အာင် ကေုာံ စဵုဒၞာဍုင် (Foreign Affairs and National Defense) ==
အလဵုအသဳ ဖက်ဒရယ် ဗဟဵု ဂှ် ဍေံ ဒှ် ညး မပိုင်ပြဳ အဝဵု သွက် ပရေင် ဍုင် သ္အာင် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ-
* တွဵုရး တအ် ဟွံမွဲ အခေါင် ထပက် လိက်ကသုက်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဆက်ဆောံ နဒဒှ် ဍုင် မွဲ ကု ဍုင် သ္အာင် တအ် ပုဟ်။ 
* သမ္မတ ဟွံသေင်မ္ဂး က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ ဗဟဵု ဂှ် ဒှ် ညး စၞး သွက် ရးနိဂီု အလုံ မွဲ တုဲ ညး ဂှ် ဒှ် ညး မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် [[ဒပ်ပၞာန် ကၟိန်ဍုင်]] ရ။ တွဵုရး တအ် မာန် နွံ ဆ ဒပ် ဗၠာဲရဲ ဒေသ သၟး ရ၊ ဒပ် ပၞာန် တၞဟ်ခြာ ဒက်ပ္တန် ဟွံဂွံ ရ။

== ၇။ သာဓက သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ပ္ဍဲဂၠးတိ (Examples of Federal Systems in the World) ==
ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ဍုင် မစကာ သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် နွံ ၜိုတ် ၂၅ ဍုင် ပြင် တုဲ ညးတအ် အုပ်ဓုပ် လဝ် မၞိဟ် ၄၀% ပြင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ-
* '''[[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (USA):''' ဒှ် သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် မတြေံ အိုတ် တုဲ၊ အဝဵု အုပ်ဓုပ် သၠုင် အိုတ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တဲ သမ္မတ ရ။ တွဵုရး (၅၀) တအ် နွံ ကု အဝဵု အုပ်ဓုပ် အပ္ဍဲ ဒေသ ဇၞော်ကၠေင် လောန် ရ။
* '''[[အိန္ဒိယ]] (India):''' ဒှ် ဍုင် မစကာ ဖက်ဒရယ် သၞောတ်ဝ် ပါလဳမာန် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ အလဵုအသဳ ဗဟဵု ညးတအ် (မနွံ ပ္ဍဲ နယူးဒေလဳ) ဂှ် နွံ ကု အဝဵု ဇၞော် နူကဵု တွဵုရး တအ် ညိ ရ။
* '''[[ဂျာမနဳ]] (Germany):''' တွဵုရး (Länder) ၁၆ တွဵုရး ပ္ဍဲ ဂျာမနဳ ဂှ် နွံ ကု အဝဵု သွက်ဂွံ ဓမံက် ရုပ်ရဴ ဥပဒေ ဗဟဵု ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ညးတအ် တုဲ ညးတအ် နွံ အခေါင် တွဟ် မဲ ပ္ဍဲကဵု စၠတ်ထဝ် လတူ ဗဟဵု ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။
* '''[[သဝေတ်ဇြာလာန်]] (Switzerland):''' ဒှ် ဍုင် မကဵု အဝဵု ကု တွဵုရး (Cantons) တအ် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တုဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ် နွံ အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် တိုက်ရိုက် နကဵု ဆန္ဒ မဲ (Direct Democracy) လၟိုန် အခိင် ရ။

== ၈။ ခက်ခုဲ ကေုာံ ပြသၞာ ပ္ဍဲသၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် (Challenges and Issues in Federalism) ==
ၜိုန်ရ သၞောတ်ဝ် ဏအ် ခိုဟ် ကီု လေဝ်၊ ဍေံ မလေပ် က္တဵုဒှ် ပြသၞာ နာနာ သာ် ရ-
* '''ပြသၞာ လုက်စုက် အဝဵု:''' အလဵုအသဳ ဗဟဵု ကဵု တွဵုရး တအ် မလေပ် ဒက် ပြသၞာ ညးသကအ် ဒဒှ်ရ အဝဵု မု ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တဲ ညးလဵု မွဲ ရ။ (ဥပမာ - ကိစ္စ ပွမထိင်ဒဝ် ပွဳပွူ သဘာဝ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကိစ္စ ပရေင် ထတ်ယုက်)။
* '''ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ဟွံတုပ်သၟဟ် (Uneven Development):''' တွဵုရး မၞုံ ကု သယံဇာတ ဂၠိုင် ဂှ် သိုက် တုဲ၊ တွဵုရး မဟွံမွဲ တအ် ဂှ် ဒိုက် ဒၟံင် ရ။ အလဵုအသဳ ဗဟဵု ဒး ဂစာန် ထိင်ဒဝ် ညံင် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဂွံ တုပ် သၟဟ် ရ။
* '''ပရေင် မိက်ဂွံ ပါ်တိတ် (Secessionism):''' ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု တအ် မ္ဂး، တွဵုရး ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကူ လ္ၚဵု တအ် ညးတအ် ဟွံမိက် ပံင် ကဵု အလဵုအသဳ ဗဟဵု တုဲ ညးတအ် မိက်ဂွံ ပါ် တိတ် ဒက်ပ္တန် ဍုင် တၞဟ်ခြာ ရ။ (ဥပမာ - ပြသၞာ ပ္ဍဲ ဍုင် ကေနေဒါ (Quebec)၊ ဍုင် သပိန် (Catalonia))။

== ၉။ သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဍုင်ဗၟာ ကဵု မန် (Federalism in the Context of Myanmar and Mon State) ==
ပ္ဍဲကဵု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] မ္ဂး، ပရေင် ဂၠာဲ သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ ဖက်ဒရယ် ဗဟဵု ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရေင် ဍုင်ကွာန် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ နူကဵု အခိင် ကလိဂွံ သၠးပွး တေအ် ရ-
* '''[[လိက်ကသုက် ပင်လုံ]] (Panglong Agreement):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၇ ဂှ်၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဂကူ ဗၟာ ဗိုလ်ချုပ် အံင်သာန် ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် ကောန်ဍုင်အရင် တအ် ထပက် လဝ် လိက်ကသုက် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် &quot;ကၟိန်ဍုင် ဖက်ဒရယ်&quot; မွဲ ရ။ 
* '''ခေတ် အလဵုအသဳ ပၞာန်:''' ဆဂး ကြဴနူ ဂှ် အလဵုအသဳ ပၞာန် တအ် သီ ကေတ် အဝဵု တုဲ ညးတအ် စကာ လဝ် သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ မွဲ ဓဝ် (Unitary State) မပကောံ လဝ် အဝဵု သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဗဟဵု ရ။ ပရေင် ဏအ် ဖန် ညံင် ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် (Civil War) ဂွံ က္တဵုဒှ် လအ် လ လောန် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ရ။
* '''ပၟိက်ဆန္ဒ ဂကူမန် ကေုာံ ကောန်ဍုင်အရင်:''' ဂကူ [[မန်]] ကေုာံ ကောန်ဍုင်အရင် တၞဟ် တအ် ဂှ် ညးတအ် အာတ် မိက် ညံင် ဂွံ ဒက်ပ္တန် &quot;အလဵုအသဳ ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ&quot; မွဲ ဍာံဍာံ ညံင် [[တွဵုရး မန်]] (Mon State) ကေုာံ တွဵုရး တၞဟ် တအ် ဂွံ ကလိဂွံ အဝဵု အုပ်ဓုပ် အလဵု ဇကု (Self-determination) ကေုာံ အဝဵု မပိုင်ပြဳ သယံဇာတ ဒေသ ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ကေုာံ သရုပ် (The Future of Federal Government and Conclusion) ==
အလဵုအသဳ ဖက်ဒရယ် ဗဟဵု ဝွံ ဍေံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် မခိုဟ် အိုတ် မွဲ သွက် ဍုင် မၞုံ ကု ဂကူ နာနာ သာ်၊ ဘာသာ နာနာ သာ် ကေုာံ တိဍာ် မလှဲလး တအ် သွက်ဂွံ မံင် တန်တဴ မွဲစွံ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ 
* ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး، ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် မစကာ သၞောတ်ဝ် အဝဵု မွဲ ဓဝ် တအ် လေဝ် ညးတအ် ဖန် ဂစာန် ပါ် ပရအ် ဖျေဟ် အဝဵု (Decentralization) ကု ဒေသ တအ် သွက်ဂွံ လဟဵု ပတိုန် ပရေင် အုပ်ဓုပ် ရ။ 
* သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ဏအ် ဍေံ ကဵု အခေါင် ကု တွဵုရး တအ် ညံင် ဂွံ မင်မဲ ယေန်သၞာင်၊ ဘာသာ အရေဝ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ညးတအ် ဍိုက်က်ပေင်င် တုဲ، ပ္ဍဲ အခိင် တုပ်ပ် ဂှ် အလဵုအသဳ ဗဟဵု ဂှ် မင်မဲ ကဵု ပရေင် ဂီုကၠီု ကေုာံ ဒြဟတ် သွက် ရးနိဂီု အလုံ မွဲ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ်]] (Federalism)
* [[အလဵုအသဳ တွဵုရး]] (State Government)
* [[ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု]] (Separation of powers)
* [[သၞောဝ်သဇိုင်]] (Constitution)
* [[ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Federal Democracy)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Watts, Ronald L. (2008). ''Comparing Federal Systems'' (3rd ed.). McGill-Queen's University Press.
* Elazar, Daniel J. (1987). ''Exploring Federalism''. University of Alabama Press.
* Anderson, George (2008). ''Federalism: An Introduction''. Oxford University Press.

{{DEFAULTSORT:အလဵုအသဳ ဖက်ဒရယ် ဗဟဵု}}
[[Category:အလဵုအသဳ]]
[[Category:သၞောတ်ဝ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:ဖက်ဒရယ်]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]</text>
      <sha1>b6p3pm9st7f2yoa1209ni5qg7hg5i3f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10867</id>
    <revision>
      <id>54477</id>
      <timestamp>2026-05-07T13:41:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ မပံင်ကောံ လဝ် ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု အကြာ ဗဟဵု ကဵု တွဵုရး (ဖက်ဒရယ်) ကေုာံ သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် ညးဍုင်ကွာန် (ဒဳမဝ်ကရေသဳ)}} {{Infobox concept | name = ဖက်ဒရယ် ဒဳမ...&quot;</comment>
      <origin>54477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41719" sha1="qr36earno2u2ktt0uz10dahhj152fhz" xml:space="preserve">{{Short description|သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ မပံင်ကောံ လဝ် ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု အကြာ ဗဟဵု ကဵု တွဵုရး (ဖက်ဒရယ်) ကေုာံ သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် ညးဍုင်ကွာန် (ဒဳမဝ်ကရေသဳ)}}
{{Infobox concept
| name = ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ
| native_name = Federal Democracy
| image = [[File:Federal systems.svg|300px|မြေပုံ ဂၠးတိ ထ္ၜးပျးလဝ် ဍုင်မစကာ သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ်]]
| caption = မြေပုံ ဂၠးတိ ထ္ၜးပျး လဝ် ရးနိဂီု မစကာ သၞောတ်ဝ် [[သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ်]] (သာ်ၚေက်)။ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် မစကာ ဖက်ဒရယ် ဝွံ သီု ဒှ် ဍုင် မစကာ သၞောတ်ဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကီု ရ။
| field = [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]], [[သၞောဝ်သဇိုင်]]
| related_concepts = [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]], [[ဖက်ဒရယ်]], [[ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု]], [[အခေါင် သွံကေတ် အလဵုဇကု]]
| key_elements = အလဵုအသဳ ၜါ ကဆံင်, သၞောဝ်သဇိုင် မချူလဝ်, ရုင်သၞောဝ် သၠုင်အိုတ်, မဲဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန်
| prominent_examples = [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]], [[အိန္ဒိယ]], [[ဂျာမနဳ]], [[သဝေတ်ဇြာလာန်]]
}}

'''ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ''' ({{lang-en|Federal Democracy}}) ဝွံ ဍေံဒှ် သၞောတ်ဝ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် [[အလဵုအသဳ]] မွဲ မဖန်ဗဒှ် ပံင်ကောံ လဝ် လညာတ် သဘဴဓရ် အဓိက ၜါ သာ် မတွံဂး [[သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ်]] (Federalism) ကေုာံ [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် ဏအ် မ္ဂး، အဝဵုအာဏာ ဍုင် ဂှ် ညးတအ် ပါ် ပရအ် လဝ် အကြာ &quot;အလဵုအသဳ ဗဟဵု/ကၟိန်ဍုင်&quot; (Federal/Union Government) ကေုာံ &quot;အလဵုအသဳ တွဵုရး/ဒေသ&quot; (State/Provincial Governments) ဗွဲမကၠးမး နကဵု [[သၞောဝ်သဇိုင်]] (Constitution) ရ။ တင် ပံင်ကောံ ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဖန် ညံင် ဂွံ မင်မဲ လဝ် ဓဝ် ညဳသၟဟ် ညးဍုင်ကွာန် လပါ် မွဲ လပါ် (ဒဳမဝ်ကရေသဳ) ကေုာံ စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ကေုာံ ပရေင် တန်တဴ အလဵုဇကု သွက် ဂကူ ကေုာံ ဒေသ နာနာ လပါ် မွဲ လပါ် (ဖက်ဒရယ်) ရ။

ရးနိဂီု မၞုံ ကု တိဍာ် သၠဲလး ဗွဲမလောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင် မၞုံ ကု ဂကူ၊ ဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် နာနာ သာ် တအ် (Multi-ethnic states) ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ညးတအ် ရုဲစှ် စကာ သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဏအ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင် ဟွံဂွံ က္တဵုဒှ် [[အာဏာသျှင်]] ကေုာံ သွက်ဂွံ သောင် ကလး ပြသၞာ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။

== ၁။ ပွမသောင်ကလး ကေုာံ တမ်မူလ ဝေါဟာရ (Definition and Etymology) ==

ပွမလ္ၚတ် တမ်မူလ ဝေါဟာရ &quot;ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ&quot; ဏအ် ဂှ် ဍေံ ရီုဗင် ကဵု ပိုဲ ညံင် ဂွံ ကၠိုဟ် ခိုဟ် တိုန် လတူ သဘဴဓရ် သဇိုင် ဍေံ တအ် ရ။ 

* '''တမ်မူလ ဖက်ဒရယ် (Federalism):''' မအရေဝ် ဖက်ဒရယ် ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူကဵု မအရေဝ် ဘာသာ [[လေတ္တေန်]] ''foedus'' မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ပွမထပက် လိက်ကသုက်၊ ပွမဒက် မိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမပံင်ကောံ&quot; (Treaty, pact, or covenant) ရ။ ဍေံ ဓမံက် ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ တွဵုရး ဟွံသေင်မ္ဂး ရး နာနာ တအ် ညးတအ် တုပ် စိုတ် သၟဟ်သၟန် တုဲ ပံင်ကောံ ဒက်ပ္တန် လဝ် ကၟိန်ဍုင် မွဲ (Federation) နကဵု လိက်ကသုက် ကတိကဝတ် ရ။ (လ္ၚတ် ထပ် ပ္ဍဲ ဝိက်ရှေန်နရဳ မန် - [[wikt:mon:ဖက်ဒရယ်|ဖက်ဒရယ်]])။
* '''တမ်မူလ ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democracy):''' မအရေဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူကဵု မအရေဝ် [[ဘာသာ ဂရိတ်]] ခေတ် တြေံ ''dēmokratía'' ရ။ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နူ မအရေဝ် ၜါ မတွံဂး ''dêmos'' (ညးဍုင်ကွာန်) ကေုာံ ''krátos'' (အဝဵုအာဏာ၊ ပွမအုပ်ဓုပ်) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေံ ဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ပွမအုပ်ဓုပ် နကဵု ညးဍုင်ကွာန်&quot; (Rule by the people) ရ။ 
* '''ပွမပံင်ကောံ (The Synthesis):''' ကာလ ပံင်ကောံ လညာတ် ၜါ ဏအ် မ္ဂး، &quot;ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ&quot; ဂှ် ဍေံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် မကလိဂွံ အဝဵု နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် တုဲ၊ အဝဵု ဂှ် ညးတအ် ဟွံစွံ လဝ် ပ္ဍဲ တဲ အလဵုအသဳ ဗဟဵု မွဲ ဓဝ် ပုဟ်။ ညးတအ် ပါ် ပရအ် လဝ် အဝဵု သွက် အလဵုအသဳ ဒေသ တအ် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ကေင်ကာ ဒေသ ညး ကဵု ညး ဗွဲမသၠးပွး ရ။ 

သၞောတ်ဝ် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဒစဵုဒစး ဒၟံင် ကု [[သၞောတ်ဝ် ယူနဳတာရဳ]] (Unitary state) မဒှ် သၞောတ်ဝ် မစွံ လဝ် အဝဵု အလုံ အိုတ်သီု ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဇၞော် မွဲ ဓဝ် ကေုာံ ဒစဵုဒစး ကု သၞောတ်ဝ် အာဏာသျှင် မဟွံကဵု အခေါင် သၠးပွး ကု ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။

== ၂။ သဘဴဓရ် အဓိက ဖက်ဒရယ်ဂမၠိုင် (Core Principles of Federalism) ==

[[File:United States Capitol - west front.jpg|thumb|right|300px|ရုင် စၠတ်ထဝ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (Capitol Building) မဒှ် သင်္ကေတ အဝဵု အလဵုအသဳ ဖက်ဒရယ် ဗဟဵု]]

သွက်ဂွံ ဒှ် ဍုင် ဖက်ဒရယ် ဍာံဍာံ ဂှ်၊ ရးနိဂီု မွဲ သ္ဒး ဍိုက်ပေင် ကု လက္ခဏာ ကေုာံ သဘဴဓရ် သဇိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

# '''အလဵုအသဳ ၜါ ကဆံင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင် နူ ဂှ် (Two or More Levels of Government):''' သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် မွဲ ဒး နွံ ကု အလဵုအသဳ အောန် အိုတ် ၜါ ကဆံင် ရ။ အလဵုအသဳ ဗဟဵု (Federal Government) ဂှ် နွံ တာလျိုင် သွက် ကေင်ကာ မဆေင် ကု ရးနိဂီု အလုံ မွဲ ဗီုကဵု ပရေင် စဵုဒၞာ (Defense)၊ ပရေင် ဆက်ဆောံ ဍုင် သ္အာင် ကေုာံ သြန် လှုဲ ရ။ အလဵုအသဳ တွဵုရး (State Governments) တအ် ဂှ် နွံ တာလျိုင် သွက် ကေင်ကာ အပ္ဍဲ ဒေသ ညးတအ် ဗီုကဵု ပရေင် ပညာ، ပရေင် ထတ်ယုက် ကေုာံ ဒပ် ဗၠာဲရဲ ဒေသ ရ။
# '''သၞောဝ်သဇိုင် မချူလဝ် (Written Constitution):''' ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု ဏအ် ဂှ် ဒး ချူ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ပ္ဍဲကဵု လိက် သၞောဝ်သဇိုင် (Constitution) ဗွဲမကၠးမး ရ။ သၞောဝ်သဇိုင် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် သၞောဝ် မသၠုင် အိုတ် တုဲ၊ အလဵုအသဳ ဗဟဵု မွဲ ဓဝ် ကလေင် ပလေဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပလီု ထောအ် အဝဵု တွဵုရး တအ် အလဵု ဇကု ညးတအ် ဟွံမာန် ပုဟ်။ ဍေံ သ္ဒး ကလိဂွံ တင် တုပ် စိုတ် နူကဵု တွဵုရး တအ် ကီု ရ။
# '''ပွမပါ်ပရအ် အဝဵုအာဏာ (Division of Powers):''' သၞောဝ်သဇိုင် ဒး ပါ် လဝ် အဝဵု ၃ သာ် ဗွဲမကၠးမး- 
  * '''အဝဵု ဗဟဵု သီးသန့် (Exclusive Powers):''' အဝဵု မနွံ ဆ ပ္ဍဲ ဗဟဵု သၟး (ဥပမာ - ပွမပတိတ် သြန်)။
  * '''အဝဵု တွဵုရး သီးသန့် (Residual Powers):''' အဝဵု မနွံ ဆ ပ္ဍဲ တွဵုရး သၟး (ဥပမာ - ပရေင် ယေန်သၞာင် ကေုာံ တိဍာ် ဒေသ)။
  * '''အဝဵု ပံင်သၟဟ် (Concurrent Powers):''' အဝဵု မမာန် စကာ သီု ၜါ လပါ် (ဥပမာ - ပွမကံက် အခေါန်)။
# '''ရုင်သၞောဝ် သၠုင်အိုတ် မသၠးပွး (Independent Supreme Court):''' ယဝ်ရ က္တဵုဒှ် ပြသၞာ ဟွံသေင်မ္ဂး လညာတ် ဟွံတုပ် ညးသကအ် အကြာ အလဵုအသဳ ဗဟဵု ကဵု တွဵုရး မ္ဂး၊ [[ရုင်သၞောဝ် သၠုင်အိုတ်]] (Supreme Court) ဂှ် ဒှ် ညး မသောင် ကလး ကေုာံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လက္ကရဴ အိုတ် ရ။ ရုင်သၞောဝ် ဏအ် ဒး သၠးပွး နူကဵု လပါ် အုပ်ဓုပ် သီု ၜါ လပါ် ရ။
# '''ညးစၞး တွဵုရး ပ္ဍဲ ဗဟဵု (State Representation at the Center):''' ပ္ဍဲကဵု [[စၠတ်ထဝ်]] ဗဟဵု ဂှ် ဍေံ ဒး နွံ ကု စၠတ်ထဝ် ၜါ (Bicameralism) ရ။ စၠတ်ထဝ် သၟဝ် ဂှ် ရုဲစှ် အတိုင် လၟိဟ် ညးဍုင်ကွာန် တုဲ၊ စၠတ်ထဝ် လတူ (Upper House / Senate) ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ညးစၞး နူကဵု တွဵုရး တအ် သွက်ဂွံ မင်မဲ အခေါင်အရာ တွဵုရး ညးတအ် ပ္ဍဲ ကဆံင် ကၟိန်ဍုင် ရ။

== ၃။ သဘဴဓရ် အဓိက ဒဳမဝ်ကရေသဳဂမၠိုင် (Core Principles of Democracy) ==

[[File:Voting box.svg|thumb|left|150px|ပွမသၠးမဲ နကဵု လိက် လျှို့ဝှက် မဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]

သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် မွဲ ဓဝ် ဂှ် ဍေံ ဟွံဍိုက်ပေင် ဏီ ပုဟ်။ ဍေံ ဒး ပံင်ကောံ ကု ဒဳမဝ်ကရေသဳ မၞုံ ကု လက္ခဏာ ဗွဲသၟဝ် ဏအ် သွက်ဂွံ ဒှ် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဍာံဍာံ မွဲ ရ-

# '''ပွမရုဲစှ် မဲ ဗွဲမသၠးပွး ကေုာံ ဓမ္မတာ (Free and Fair Elections):''' အလဵုအသဳ သီု ၜါ ကဆံင် (ဗဟဵု ကဵု တွဵုရး) ဂှ် သ္ဒး ကလိဂွံ အဝဵု နူကဵု ပရေင် ရုဲစှ် မဲ နူ ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲမသၠးပွး ရ။ ညးဍုင်ကွာန် တအ် နွံ အခေါင် ပြိုင်ပကာန် ကေုာံ ရုဲစှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ညးတအ် ရိုဟ်ဟ် အခိင် (ဥပမာ - ဇၟာပ် ၄ သၞာံ ဟွံသေင်မ္ဂး ၅ သၞာံ) ရ။
# '''အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human Rights and Civil Liberties):''' သၞောတ်ဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဒး စဵုဒၞာ [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] မပ္တံကဵု အခေါင် ဟီု တွံ သၠးပွး (Freedom of speech)၊ အခေါင် ပတှ်ေ ဘာသာ သာသနာ، အခေါင် ပံင်ကောံ ထ္ၜး ဆန္ဒ ကေုာံ အခေါင် ဂကောံ ပရိုင် မသၠးပွး တအ် ရ။ 
# '''ပွမတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂတ သၞောဝ် (Rule of Law):''' ညးလဵု မွဲ လေဝ် ဟွံသၠုင် နူကဵု [[သၞောဝ် ဥပဒေ]] ရ။ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင်، သမ္မတ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ သီုဖအိုတ် ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် သၞောဝ် ဥပဒေ တုပ်ပ် ညးသကအ် ရ။
# '''ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု ဍုင် ၃ သာ် (Separation of Powers):''' ညံင် အဝဵု ဟွံဂွံ စိုပ် အာ ပ္ဍဲ တဲ ပူဂိုလ် မွဲ ဓဝ် ဂှ်၊ ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဒး ပါ် လဝ် အဝဵု (၁) [[အဝဵု ပတိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ]] (Legislature)၊ (၂) [[အဝဵု အုပ်ဓုပ်]] (Executive)၊ ကေုာံ (၃) [[အဝဵု ရုင်သၞောဝ်]] (Judiciary) တုဲ ဍေံ တအ် ဒး ထိင်ဒဝ် ညးသကအ် (Checks and balances) ရ။
# '''ပွမစဵုဒၞာ အခေါင် ညးအောန် (Minority Rights):''' ၜိုန်ရ ဒဳမဝ်ကရေသဳ မ္ဂး ဂှ် ဒှ် ပွမအုပ်ဓုပ် အတိုင် ဆန္ဒ ညးဂၠိုင် (Majority rule) ကီု လေဝ်၊ ဍေံ သ္ဒး စဵုဒၞာ လဝ် အခေါင်အရာ သဇိုင် သွက် ဂကောံ ညးအောန် (Minorities) သွက် ဟွံဂွံ ဒး ဒုင် ဍဵု ဍိုက် နူကဵု လပါ် ညးဂၠိုင် ရ။

== ၄။ ပွမပံင်ကောံ ကေုာံ ယန္တရား ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Intersection and Mechanisms) ==

ဖက်ဒရယ် ကဵု ဒဳမဝ်ကရေသဳ ၜါ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပံင်ကောံ ညးသကအ် တုဲ ဍေံ ဖန်ဗဒှ် ယန္တရား (Mechanisms) မခိုင်ကၠိုက် မွဲ သွက်ဂွံ မင်မဲ ရးနိဂီု ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ရးနိဂီု မၞုံ ကု ဂကူ နာနာ သာ် ရ။ 

* '''ယန္တရား ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု အဆင့်ဆင့် (Vertical Separation of Powers):''' ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဓမ္မတာ ဂှ် ညးတအ် ပါ် လဝ် အဝဵု လပါ် လမၠာ် (Horizontal) အကြာ စၠတ်ထဝ်၊ အလဵုအသဳ ကဵု ရုင်သၞောဝ် ရ။ ဆဂး ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဂှ် ဍေံ ထပ် ပါ် ပရအ် လဝ် အဝဵု လပါ် ဒေါင် (Vertical) အကြာ ဗဟဵု ကဵု တွဵုရး ဏီ ရ။ လဒက်ပ္တန် ဏအ် ဍေံ ဖန် ညံင် အဝဵု ဍုင် ဂွံ ပြးဇး အာ တုဲ ဍေံ စဵုဒၞာ ညံင် အာဏာသျှင် ဂွံ က္တဵုဒှ် ဟွံမာန် ရ။
* '''ယန္တရား ပွမဒုင် တဲ လညာတ် နာနာ (Accommodation of Diversity):''' ပ္ဍဲ ဍုင် မၞုံ ကု ဂကူ နာနာ သာ် (Multi-ethnic state) မ္ဂး، ယဝ်ရ စကာ ဒဳမဝ်ကရေသဳ သၟး မ္ဂး၊ ဂကူ မၞုံ လၟိဟ် မၞိဟ် ဂၠိုင် အိုတ် တအ် သ္ဂောအ် ဇၞး မဲ လၟိုန် တုဲ ညးတအ် သ္ဂောအ် အုပ်ဓုပ် အလုံ ဍုင် ရ။ ဂကူ အောန် တအ် ဒး ဒုင် ဍဵု ဍိုက် မာန် ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ပံင် ထပ် စုတ် ဖက်ဒရယ် မ္ဂး၊ ဂကူ အောန် တအ် ဂှ် ညးတအ် ကလိဂွံ တွဵုရး ဒေသ ညးတအ် အလဵု ဇကု တုဲ ညးတအ် မာန် အုပ်ဓုပ်၊ ပတိတ် သၞောဝ် ကေုာံ မင်မဲ ယေန်သၞာင် ညးတအ် ဗွဲမသၠးပွး ပ္ဍဲ တွဵုရး ညးတအ် ရ။
* '''ယန္တရား ပွမပါလုပ် ညးဍုင်ကွာန် (Citizen Participation):''' ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဖန် ညံင် အလဵုအသဳ ဂွံ နွံ ကြပ် ကု ညးဍုင်ကွာန် ရ။ ညးဍုင်ကွာန် တအ် နွံ အခေါင် ပါလုပ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲကဵု ကဆံင် မျူနဳစဳပါယ်، ကဆံင် တွဵုရး ကေုာံ ကဆံင် ကၟိန်ဍုင် တုဲ ဍေံ ဖန် ညံင် ပရေင် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဂွံ စိုပ် လပါ် သၟဝ် ဇေတ်ဇေတ် ရ။

== ၅။ ဗီုပြင် ကေုာံ မဝ်ဒယ် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ နာနာ (Types and Models) ==

သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ဍေံ ဟွံတုပ် ညးသကအ် သီုဖအိုတ် ပုဟ်။ ညးတအ် ပါ် လဝ် မဝ်ဒယ် အဓိက နာနာ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

=== က။ ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု အတိုင် သၞောဝ် (Symmetrical vs. Asymmetrical Federalism) ===
* '''ဖက်ဒရယ် တုပ်သၟဟ် (Symmetrical Federalism):''' ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် ဏအ်၊ တွဵုရး သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင် ဂှ် ညးတအ် ကလိဂွံ အဝဵု အာဏာ၊ အခေါင်အရာ ကေုာံ တာလျိုင် တုပ် ညးသကအ် သီုဖအိုတ် ရ။ (ဥပမာ - ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်)။ တွဵုရး ကာလဳဖှဝ်နဳယျာ ကဵု တွဵုရး တက်သတ် ၜိုန်ရ လၟိဟ် မၞိဟ် ဟွံတုပ် ကီု လေဝ် အဝဵု ဖက်ဒရယ် ညးတအ် တုပ် ဒၟံင် ရ။
* '''ဖက်ဒရယ် ဟွံတုပ်သၟဟ် (Asymmetrical Federalism):''' ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် ဏအ်၊ တွဵုရး လ္ၚဵု တအ် ကလိဂွံ အဝဵု ကေုာံ အခေါင် အုပ်ဓုပ် အလဵု ဇကု (Autonomy) ဂၠိုင် နူကဵု တွဵုရး တၞဟ် တအ် ရ။ ဍေံ ဒှ် ဟိုတ်နူကဵု တွဵုရး တအ် ဏအ် ဂှ် နွံ ကု အခိုက်ကၞာ، ဝင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာ တၞဟ်ခြာ လောန် ရ။ (ဥပမာ - ဍုင်ကနေဒါ ညးတအ် ကဵု လဝ် အဝဵု တၟေင် သွက် တွဵုရး ကွဳဗက် (Quebec) ဟိုတ်နူ ညးတအ် ဟီု ဘာသာ ပြင်သေတ် ကေုာံ နွံ ကု ယေန်သၞာင် တၞဟ်ခြာ)။

=== ခ။ ပွမဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုင် (Coming-together vs. Holding-together) ===
* '''ပံင်ကောံ ဒက်ပ္တန် (Coming-together Federalism):''' တွဵုရး ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင် ဍောတ်တ် မသၠးပွး ဒၟံင် တအ် ညးတအ် တုပ် စိုတ် တုဲ ပံင်ကောံ ဒက်ပ္တန် လဝ် ကၟိန်ဍုင် ဇၞော် မွဲ သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင် ဂီုကၠီု ကေုာံ ပိုန်ဒြပ် မွဲစွံ ရ။ (ဥပမာ - ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်၊ သဝေတ်ဇြာလာန်)။
* '''ပါ်ပရအ် သွက်ဂွံ မင်မဲ (Holding-together Federalism):''' ရးနိဂီု ဇၞော် မွဲ ဓဝ် (Unitary state) ဂှ် သွက် ဟွံဂွံ ထကး အာ ဟိုတ်နူကဵု ပြသၞာ ဂကူ နာနာ သာ် ဂှ် ညးတအ် ကလေင် ပါ် ပရအ် ကဵု အဝဵု ကု ဒေသ ကေုာံ တွဵုရး နာနာ သွက်ဂွံ မင်မဲ လဝ် ကၟိန်ဍုင် ဂှ် ရ။ (ဥပမာ - အိန္ဒိယ، သပိန်၊ ဗယ်ဂျဳယျာမ်)။

== ၆။ တင်ဖဵု ကေုာံ ဒြဟတ်ခိုဟ် (Advantages and Strengths) ==

[[File:Parliament of India.jpg|thumb|right|250px|စၠတ်ထဝ် အိန္ဒိယ မဒှ် ဍုင် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ]]

ပွမစကာ သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဝွံ ဍေံ ကဵု ဖဵု သမ္ၚေတ် ခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် သွက် ရးနိဂီု မွဲ-

# '''စဵုဒၞာ အာဏာသျှင် (Prevention of Tyranny):''' ဟိုတ်နူ အဝဵု ဍုင် ဂှ် ပါ် ပရအ် လဝ် သီု လပါ် လမၠာ် (စၠတ်ထဝ်-အလဵုအသဳ-ရုင်သၞောဝ်) ကေုာံ လပါ် ဒေါင် (ဗဟဵု-တွဵုရး) တုဲ، ပူဂိုလ် မွဲ ဓဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ မွဲ ဓဝ် သီ ကေတ် အဝဵု ဍုင် အလုံ မွဲ ဟွံမာန် ပုဟ်။
# '''သောင်ကလး ပြသၞာ ဂကူနာနာ (Conflict Resolution in Divided Societies):''' သွက် ဍုင် မၞုံ ကု ဂကူ နာနာ ဗီုကဵု ဍုင်ဗၟာ မ္ဂး၊ ဏအ် ဂှ် ဒှ် သွဟ် အဓိက ရ။ ဂကူ လ္ၚဵု တအ် ကလိဂွံ အခေါင် သွံ ကေတ် အလဵု ဇကု (Self-determination) ပ္ဍဲ တွဵုရး ညးတအ် တုဲ ဍေံ ဖအောန် စှ်ေ ပရေင် ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် கေုာံ ပရေင် မိက်ဂွံ ပါ် တိတ် (Secession) ရ။
# '''စမ်ၜတ် မူဝါဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Laboratories of Democracy):''' တွဵုရး ဇၟာပ် တွဵုရး တအ် နွံ အခေါင် စမ်ၜတ် ပတိတ် သၞောဝ် ဥပဒေ ကေုာံ မူဝါဒ တၟိတၟိ ရ။ ယဝ်ရ မူဝါဒ ပ္ဍဲ တွဵုရး မွဲ အံင်ဇၞး မ္ဂး، တွဵုရး တၞဟ် တအ် ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳ ဗဟဵု မာန် လ္ၚတ် ကေတ် နဲကဲ ဂှ် တုဲ စကာ အလုံ မွဲ ဍုင် မာန် ရ။ (ဥပမာ - မူဝါဒ စဵုဒၞာ သဘာဝ ဟွံသေင်မ္ဂး မူဝါဒ ပရေင် ထတ်ယုက်)။
# '''နွံကြပ် ကု ညးဍုင်ကွာန် (Closer to the People):''' အလဵုအသဳ တွဵုရး ကဵု အလဵုအသဳ ဒေသ တအ် ဂှ် ညးတအ် တီ ပၟိက် စိုတ် ကေုာံ ပြသၞာ ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ဒေသ ညးတအ် ဂၠိုင် နူကဵု အလဵုအသဳ ဗဟဵု မနွံ သ္ၚောဲသ္ၚောဲ တေအ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် မာန် သောင် ကလး ပြသၞာ ဂွံ ပြဟ် ကေုာံ လောဲသွာ ရ။

== ၇။ ပြသၞာ ကေုာံ တင်ဍိုန်လျ (Challenges and Disadvantages) ==

ၜိုန်ရ နွံ ကု တင်ဖဵု ဂၠိုင် ကီု လေဝ်၊ ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဝွံ လေပ် က္တဵုဒှ် ပြသၞာ နာနာ သာ် ကီု ရ-

# '''ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် ပိုန်ဒြပ် အကြာ တွဵုရး (Economic Disparities):''' ဟိုတ်နူ တွဵုရး တအ် ဒး ဖန်ဇန် ဘဏ္ဍာ ညးတအ် အလဵု ဇကု တုဲ၊ တွဵုရး မၞုံ ကု သယံဇာတ ဂၠိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် ပိုန်ဒြပ် ခိုဟ် တအ် ဂှ် သိုက် တိုန် ဗွဲမပြဟ် တုဲ၊ တွဵုရး မဟွံမွဲ ကု တမ် ရိုဟ် တအ် ဂှ် ဒိုက်ဂတ် ဒၟံင် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင် ဂွံ က္တဵုဒှ် ရ။
# '''ယန္တရား ထပ် ဒၟံင် ညးသကအ် ကေုာံ သြန်အိုတ် (Duplication and Cost):''' ဟိုတ်နူ ဒး ဒက်ပ္တန် လဝ် အလဵုအသဳ ၜါ ကဆံင်၊ စၠတ်ထဝ် ၜါ ကဆံင် ကေုာံ ရုင်သၞောဝ် ၜါ ကဆံင် တုဲ ဍေံ ဒး စကာ သြန် ဘဏ္ဍာ (အခေါန်) ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် ရ။ ကမၠောန် လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ဍေံ ထပ် ဒၟံင် ညးသကအ် အကြာ ဗဟဵု ကဵု တွဵုရး ရ။
# '''ဟွံမာန် ပတိတ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပြဟ်ပြဟ် (Slow Decision Making):''' ယဝ်ရ ဒး ပတိတ် သၞောဝ် မွဲမွဲ မ္ဂး، ဍေံ ဒး ကလိဂွံ တင် တုပ် စိုတ် နူကဵု ဗဟဵု ကေုာံ တွဵုရး နာနာ တအ် တုဲ ဍေံ စကာ အခိင် လအ် လောန် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် အရေးပေါ် (ဥပမာ - ကပ် ယဲ ဇၞော်) မ္ဂး ဍေံ လေပ် ဒှ် ပြသၞာ သွက်ဂွံ ဓမံက် ရုပ်ရဴ ကမၠောန် ပြဟ်ပြဟ် ရ။
# '''အန္တရာယ် ပါ်တိတ် (Risk of Secession):''' ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု တအ် မ္ဂး، ယဝ်ရ တွဵုရး မွဲ ကလိဂွံ အဝဵု ဂၠိုင် လောန် အာ ကေုာံ နွံ ကု ဒြဟတ် ပိုန်ဒြပ် ခိုင်ကၠိုက် မ္ဂး، ညးတအ် လေပ် မိက်ဂွံ ပါ် တိတ် နူကဵု ကၟိန်ဍုင် (Secession) တုဲ ဒက်ပ္တန် ဍုင် တၟိ အလဵု ဇကု မာန် ရ။

== ၈။ ဥပမာ ရးနိဂီု ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပ္ဍဲဂၠးတိ (Global Examples) ==

ပ္ဍဲ ဂၠးတိ လၟုဟ် ဏအ်، ရးနိဂီု မစကာ သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ နွံ ၜိုတ် ၂၅ ဍုင် ကီု လေဝ်، လၟိဟ် ညးဍုင်ကွာန် မမံင် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍုင် တအ် ဏအ် ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၄၀% ရက္ခိုင် (40%) သွက် လၟိဟ် မၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။

* '''[[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (USA):''' ဍေံ ဒှ် ဍုင် ဖက်ဒရယ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ကေုာံ ပြာကတ် အိုတ် ရ။ ညးတအ် နွံ ကု တွဵုရး (၅၀) တွဵုရး တုဲ၊ တွဵုရး ဇၟာပ် တွဵုရး တအ် နွံ ကု သၞောဝ်သဇိုင် တွဵုရး ညး ကဵု ညး၊ အလဵုအသဳ တွဵုရး កေုာံ ရုင်သၞောဝ် တွဵုရး အလဵု ဇကု ရ။ အလဵုအသဳ ဗဟဵု ဂှ် စွံ အာရီု လတူ ပရေင် ပၞာန် Κေုာံ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် အလုံ ဍုင် ရ။
* '''[[အိန္ဒိယ]] (India):''' ဍေံ ဒှ် ဍုင် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ အိန္ဒိယ ဝွံ ညးတအ် စကာ သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် လဝ် ဂကူ ကေုာံ ဘာသာ နာနာ သာ် ပ္ဍဲ ဍုင် ညးတအ် ညံင် ဂွံ မံင် မွဲစွံ မာန် ရ။ တွဵုရး ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ဂှ် ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် အတိုင် ပယျဵု အရေဝ် ဘာသာ (Linguistic lines) ရ။
* '''[[ဂျာမနဳ]] (Germany):''' ဂျာမနဳ စကာ လဝ် သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် မပံင်ကောံ (Cooperative federalism) ရ။ တွဵုရး (Länder) တအ် ပ္ဍဲ ဂျာမနဳ ဂှ် ညးတအ် နွံ အဝဵု ဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ပွမဓမံက် ရုပ်ရဴ သၞောဝ် မပတိတ် နူကဵု ဗဟဵု ရ။ စၠတ်ထဝ် လတူ ညးတအ် မကော်စ &quot;Bundesrat&quot; ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ညးစၞး နူကဵု အလဵုအသဳ တွဵုရး တအ် ရ။
* '''[[သဝေတ်ဇြာလာန်]] (Switzerland):''' ဍေံ ဒှ် ဍုင် မစကာ သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ဗွဲမသၠုင် အိုတ် မွဲ ရ။ တွဵုရး ညးတအ် မကော်စ ခေန်တောန် (Cantons) တအ် ဂှ် နွံ အဝဵု သွံ ကေတ် အလဵု ဇကု ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန် တအ် သီု နွံ အခေါင် စကာ &quot;ဒဳမဝ်ကရေသဳ တိုက်ရိုက်&quot; (Direct Democracy) နကဵု ပွမသၠး မဲ လတူ သၞောဝ် ဥပဒေ ဍာံဍာံ (Referendums) ရ။

== ၉။ ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပ္ဍဲကဵု အကာဲအရာ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ တွဵုရးမန် (Myanmar and Mon State Context) ==

ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင် ဍုင်ကွာန် [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] မ္ဂး، ပြသၞာ သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ပြသၞာ အဓိက အိုတ် မဖန် ညံင် ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် ဂွံ က္တဵုဒှ် ပွိုင် ၇၀ သၞာံ ပြင် ရ။

* '''လိက်ကသုက် ပင်လုံ (Panglong Agreement 1947):''' ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ သၠးပွး နူ အင်္ဂလိက် ဂှ်، ဗိုလ်ချုပ် အံင်ဆာန် ကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ် ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် တအ် ထပက် လဝ် လိက်ကသုက် ပင်လုံ သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုင် ဖက်ဒရယ် ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ဗိုလ်ချုပ် အံင်ဆာန် ဒး ဒုင် ဂစိုတ် တုဲ၊ အလဵုအသဳ ဗၟာ တအ် ဟွံဓမံက် ရုပ်ရဴ အတိုင် လိက်ကသုက် ဂှ် တုဲ ညးတအ် စကာ သၞောတ်ဝ် ယူနဳတာရဳ (Unitary) မစွံ အဝဵု အလုံ အိုတ်သီု ပ္ဍဲ တဲ အလဵုအသဳ ဗဟဵု (ဗၟာ) ရ။ ဟိုတ် ဏအ် ဍေံ ဖန် ညံင် ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် မပ္တံကဵု [[ကရေင်]]၊ [[ကချေင်]]، [[သေံ]] ကေုာံ [[မန်]] တအ် ဂွံ ရပ် လွဟ် တုဲ တဝ်စၞေဟ် သွက် အခေါင်အရာ ညးတအ် ရ။
* '''ပၠန်ဂတး သၞာံတၟိ ကေုာံ FDC (Spring Revolution &amp; Federal Democracy Charter):''' ကြဴနူ ပၞာန် သီ အဝဵု ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁ တုဲ، ညးဍုင်ကွာန် အလုံ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဂကောံ မဟာမိတ် တအ် ပံင်ကောံ တုဲ ပတိတ် လဝ် [[ပဋိညာဉ် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Federal Democracy Charter - FDC) သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုင် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဍာံဍာံ မွဲ ကြဴနူ ဒေါမ် ဖျေဟ် အာဏာသျှင် ပၞာန် ရ။
* '''ပၟိက်ဆန္ဒ ဂကူမန် (Aspirations of Mon People):''' သွက် ဂကူ မန် ကေုာံ [[တွဵုရး မန်]] မ္ဂး، ညးတအ် အာတ်မိက် ဒၟံင် သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် မကဵု အခေါင် သွံ ကေတ် အလဵု ဇကု ဍိုက်က်ပေင်င် ပ္ဍဲ တွဵုရး ညးတအ် ရ။ ဏအ် ဂှ် ပါလုပ် သီုကဵု အခေါင် ပတိတ် သၞောဝ် ဥပဒေ တွဵုရး، အခေါင် အုပ်ဓုပ် သယံဇာတ ဒေသ، ကေုာံ အခေါင် ဗ္တောန် လိက် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဘာသာ မန် ပ္ဍဲ ဘာ အလဵုအသဳ ရ။ ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် မန် ကေုာံ ဂကောံ ရပ် လွဟ် မန် တအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ညးတအ် ဒတူ လိုင် လဝ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုင် ဖက်ဒရယ် ဏအ် လၟိုန် ရ။

== ၁၀။ သမ္ၚေတ် ကေုာံ ပရေင်အနာဂတ် (Conclusion and Future Outlook) ==

သၞောတ်ဝ် &quot;ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ&quot; ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် သၞောတ်ဝ် မဍိုက်ပေင် ဟွံမွဲ ကု တင်ယောင်ယာ (Perfect system) ပုဟ်။ ဆဂး သွက် ရးနိဂီု မၞုံ ကု ဂကူ، ဘာသာ Κေုာံ ယေန်သၞာင် နာနာ သာ် တအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် မကဵု သွဟ် ခိုဟ် အိုတ် သွက်ဂွံ မင်မဲ ဓဝ် ညဳသၟဟ် ကေုာံ ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။

ပရေင် အံင်ဇၞး ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မွဲ ဂှ် ဍေံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ &quot;ပွမပတှ်ေ စှ်ေ စိုတ် ညးသကအ်&quot; (Mutual trust) အကြာ ဂကူ နာနာ ကေုာံ အကြာ ဗဟဵု ကဵု တွဵုရး ရ။ ဍေံ ဒး နွံ ကု ပွမညှိနှိုင်း (Compromise)، ပွမရှေ်သှေ် လတူ အခေါင်အရာ ဂကူ အောန် ကေုာံ ပွမမင်မဲ သၞောဝ် ဥပဒေ ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။ သွက် ဍုင် ဗီုကဵု ဍုင်ဗၟာ မ္ဂး၊ ပွမဒက်ပ္တန် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မွဲ ဂှ် ဍေံ ဒှ် တရဴ မဂၠိင် သ္ၚောဲ ကေုာံ ခက်ခုဲ မွဲ ကီု လေဝ်၊ ဍေံ ဒှ် ဂၠံင် တရဴ မွဲ ဓဝ် သွက်ဂွံ အာ စိုပ် ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် လၟိုန် (Lasting peace) ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် သွက် ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ်]] (Federalism)
* [[သၞောဝ်သဇိုင်]] (Constitution)
* [[အခေါင် သွံကေတ် အလဵုဇကု]] (Self-determination)
* [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Political science)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Elazar, Daniel J. (1987). ''Exploring Federalism''. University of Alabama Press.
* Lijphart, Arend (1999). ''Patterns of Democracy: Government Forms and Performance in Thirty-Six Countries''. Yale University Press.
* Stepan, Alfred (1999). &quot;Federalism and Democracy: Beyond the U.S. Model&quot;. ''Journal of Democracy'', 10(4), 19-34.

{{DEFAULTSORT:ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ}}
[[Category:သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ]]
[[Category:ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]
[[Category:ပရေင် ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]</text>
      <sha1>qr36earno2u2ktt0uz10dahhj152fhz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပဋိညာဉ် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10868</id>
    <revision>
      <id>54478</id>
      <timestamp>2026-05-07T13:52:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|လိက်ပဋိညာဉ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုင် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ မပတိတ်လဝ် နကဵု CRPH}} {{Infobox document | document_name = ပဋိညာဉ် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ | native_name = Federal Democracy Charter (F...&quot;</comment>
      <origin>54478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26235" sha1="0y6t91hqhmusladlzkre4y96fvdb8er" xml:space="preserve">{{Short description|လိက်ပဋိညာဉ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုင် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ မပတိတ်လဝ် နကဵု CRPH}}
{{Infobox document
| document_name = ပဋိညာဉ် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ
| native_name = Federal Democracy Charter (FDC)
| image = [[File:Emblem of the National Unity Government of Myanmar.svg|250px|တဆိပ် အလဵုအသဳ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ (NUG)]]
| caption = တဆိပ် အလဵုအသဳ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ (NUG) မဒက်ပ္တန် လဝ် အတိုင် ပဋိညာဉ် ဏအ်
| date_created = ၃၁ မာတ် ၂၀၂၁
| date_ratified = အလန် ပထမ - ၃၁ မာတ် ၂၀၂၁ / အလန် ဒုတိယ (ပလေဝ်လဟဵု) - ၂၀၂၂
| author = [[ကမ္မတဳစၞးစၠတ်ထဝ် ကၟိန်ဍုင်]] (CRPH) ကေုာံ ဂကောံ မဟာမိတ် ဂမၠိုင်
| purpose = ဖျေဟ် လဒက်ပ္တန် သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် စၠးစၞး သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုင် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ
| status = စကာ ဒၟံင် နဒဒှ် သၞောဝ်သဇိုင် ယာယဳ သွက် NUG ကေုာံ NUCC
}}

'''ပဋိညာဉ် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ''' ({{lang-en|Federal Democracy Charter}}၊ ကော် ခမၞောန် '''FDC''') ဝွံ ဍေံဒှ် လိက် ပဋိညာဉ် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ လိက် သၞောဝ်သဇိုင် ယာယဳ မွဲ မပတိတ် လဝ် နကဵု [[ကမ္မတဳစၞးစၠတ်ထဝ် ကၟိန်ဍုင်]] (Committee Representing Pyidaungsu Hluttaw - CRPH) ကေုာံ ဂကောံ မဟာမိတ် ပရေင် ဍုင်ကွာန် တအ် ပ္ဍဲကဵု စၟတ် တ္ၚဲ ၃၁ မာတ် ၂၀၂၁ ရ။ လိက် ပဋိညာဉ် ဏအ် ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ကြဴနူကဵု ဒပ် ပၞာန် ဗၟာ တအ် သီ ကေတ် အဝဵု ဍုင် (Coup d'état) ပ္ဍဲ ဂိတု ဖေဖဝ်ဝါရဳ သၞာံ ၂၀၂၁ တုဲ، ဍေံ ဒှ် တိုင် ပ္ကဴ အဓိက သွက် ပရေင် ပၠန်ဂတး ကၞပ် သ္ၚိတ် ကေုာံ ပရေင် ပၠန်ဂတး လက်နက် ကိုင် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ထောအ် သၞောတ်ဝ် အာဏာသျှင် ပၞာန် ร။ 

တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် ပဋိညာဉ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပွမပလီုပလာ် ထောအ် [[သၞောဝ်သဇိုင် ဍုင်ဗၟာ ၂၀၀၈]] မချူ လဝ် နကဵု ဒပ် ပၞာန် တုဲ၊ သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် အာ ကၟိန်ဍုင် [[ဖက်ဒရယ်]] [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] ဇေတ်ဇေတ် မွဲ မစွံ ၚုဟ်မး လတူ အခေါင်အရာ ကောန်ဂကူ နာနာ ကေုာံ တန်တဴ ညဳသၟဟ် ရ။ လိက် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် [[အလဵုအသဳ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ]] (National Unity Government - NUG) ကေုာံ [[ကံင်သဳ အတိုင်ပင်ခံ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ]] (National Unity Consultative Council - NUCC) ရ။

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ဟိုတ် မက္တဵုဒှ် (Historical Background and Origins) ==

ပဋိညာဉ် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဝွံ ဍေံ ဟွံက္တဵုဒှ် ကၠုင် နကဵု မွဲ ခဏ ဍောတ် ပုဟ်။ ဍေံ ဒှ် သွဟ် နူကဵု ပရေင် ဂစာန် ကေုာံ လညာတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကြာ ဂကောံ ကောန်ဂကူ နာနာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ မဂစာန် ကၠုင် လဝ် ပွိုင် ၇၀ သၞာံ ပြင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် အုပ်ဓုပ် အလဵု ဇကု (Self-determination) ရ။

* '''ပွမသီ အဝဵု (၂၀၂၁):''' ကြဴနူ ဒပ် ပၞာန် ဗၟာ (တပ်မတော်) သီ ကေတ် အဝဵု ပ္ဍဲ ဧပြီ ၁، ၂၀၂၁ ဂှ်၊ အမတ် စၠတ်ထဝ် မဒး ဒုင် ရုဲစှ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀ တအ် (ဗွဲမဂၠိုင် နူကဵု ဗော် NLD) ပါဲ ဓလေတ် တိတ် ကၠုင် တုဲ ဒက်ပ္တန် လဝ် [[ကမ္မတဳစၞးစၠတ်ထဝ် ကၟိန်ဍုင်]] (CRPH) ရ။ ညးတအ် လလောင် တြး ဒဒှ်ရ သၞောဝ်သဇိုင် ၂၀၀၈ ဂှ် ဍေံ လီုလာ် အာ ယျ တုဲ ဍုင်ဗၟာ နွံ ပၟိက် ကု သၞောတ်ဝ် တၟိ မွဲ ရ။
* '''ပရေင် ဆက်ဆောံ ကု ဂကောံ ကောန်ဂကူ:''' သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဒြဟတ် ထံက်ပင် နူကဵု ဂကောံ ကောန်ဂကူ လက်နက် ကိုင် (EAOs) ကေုာံ ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကောန်ဂကူ တအ် ဂှ်၊ CRPH တအ် သ္ဒး ဒုင် တဲ လညာတ် &quot;ဖက်ဒရယ်&quot; ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။ ပရေင် ဆွေးနွေး အကြာ CRPH, EAOs, ကေုာံ ဂကောံ ညးဍုင်ကွာန် (CSOs) တအ် က္တဵုဒှ် လဝ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် တုဲ သွဟ် ဍေံ ဂှ် ဒှ် ကၠုင် လိက် ပဋိညာဉ် ဏအ် ရ။
* '''ပွမလလောင် တြး (Declaration):''' ပ္ဍဲ ၃၁ မာတ် ၂၀၂၁ ဂှ် CRPH လလောင် တြး ပတိတ် လိက် ပဋိညာဉ် အလန် ပထမ ရ။ လိက် ဏအ် ဍေံ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳ NUG မဒက်ပ္တန် လက္ကရဴ ဏအ် ဂှ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် တိုင် ပ္ကဴ ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ဏအ် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။

== ၂။ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂမၠိုင် (Core Objectives and Principles) ==

လိက် ပဋိညာဉ် ဏအ် ဍေံ ဖျေဟ် လဝ် တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် ဍုင်ဗၟာ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် မပ္တံကဵု-

# '''ပွမပလီုပလာ် အာဏာသျှင်:''' ညံင် သၞောတ်ဝ် အာဏာသျှင် ပၞာန် (Military dictatorship) ကေုာံ သၞောတ်ဝ် မကဵု အဝဵု သၠုင် လတူ ဒပ် ပၞာန် တအ် ဂွံ အိုတ် အာ ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။
# '''ပွမဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုင် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ:''' ညံင် ဂွံ ဒက်ပ္တန် သၞောတ်ဝ် [[:wikt:ဖက်ဒရယ်|ဖက်ဒရယ်]] မစွံ ၚုဟ်မး လတူ အခေါင် တန်တဴ ညဳသၟဟ် ကေုာံ အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အလဵု ဇကု သွက် တွဵုရး (States) ကေုာံ ကောန်ဂကူ (Nationalities) အလုံ အိုတ်သီု ရ။
# '''ပွမစဵုဒၞာ အခေါင်အရာ မၞိဟ်:''' ညံင် ဂွံ ကဵု စဵုဒၞာ [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human Rights) အတိုင် စံနှုန်း ဂၠးတိ ကေုာံ စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ လူနည်းစု ဂမၠိုင် ရ။
# '''ပရေင် ညဳသၟဟ် (National Reconciliation):''' ညံင် ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပရေင် သောင် ကလး ပြသၞာ ဝင် မလအ် လ အကြာ ဂကူ ဗၟာ ကဵု ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် တအ် နကဵု ဂၠံင် တရဴ တရားမျှတမှု ကူးပြောင်းရေး (Transitional Justice) ရ။
# '''ပွမဒက်ပ္တန် ဒပ်ပၞာန် ကၟိန်ဍုင် (Federal Union Army):''' ဒပ် ပၞာန် ဂှ် သ္ဒး နွံ သၟဝ် အဝဵု အုပ်ဓုပ် အလဵုအသဳ ညးဍုင်ကွာန် (Civilian Control) တုဲ သ္ဒး မင်မဲ လဝ် ဂီုကၠီု ရးနိဂီု သၟး ရ။

== ၃။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ကဏ္ဍ အဓိက (Structure and Key Sections) ==

ပဋိညာဉ် ဏအ် ညးတအ် ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက ၜါ သာ်- '''ကဏ္ဍ (၁)''' ဂှ် သွက် ပရေင် ဍုင်ကွာန် မဆေင် ကု အနာဂတ် တုဲ، '''ကဏ္ဍ (၂)''' ဂှ် သွက် ပရေင် အုပ်ဓုပ် အခိင် ကူးပြောင်းရေး (Interim Period) လၟုဟ် ရ။

=== ကဏ္ဍ ၁ - လညာတ် သဘဴဓရ် သွက် အနာဂတ် (Vision for the Future) ===
ကဏ္ဍ ဏအ် ဍေံ သောင် ကလး ကဵု ဗီုလဵု ဍုင်ဗၟာ အနာဂတ် (ကြဴနူ ပၠန်ဂတး အံင်ဇၞး) ဗီုလဵု သ္ဒး ဒက်ပ္တန် ร။ 
* '''အဝဵု အုပ်ဓုပ် အလဵုဇကု:''' တွဵုရး (Federal Units) တအ် နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ချူ သၞောဝ်သဇိုင် တွဵုရး ညးတအ် အလဵု ဇကု (State Constitution) ကေုာံ နွံ အဝဵု အုပ်ဓုပ်، သၞောဝ် ဥပဒေ၊ ကေုာံ ရုင်သၞောဝ် တွဵုရး ရ။
* '''ပရေင် တုပ်သၟဟ် ဂျေန်ဒါ (Gender Equality):''' ဍေံ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် ဗြဴ တအ် သ္ဒး ပါလုပ် အောန် အိုတ် ၃၀% ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ် ကဆံင် ကဏ္ဍ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင် အုပ်ဓုပ် ရ။

=== ကဏ္ဍ ၂ - ယန္တရား အခိင် ကူးပြောင်းရေး (Interim Mechanisms) ===
ကဏ္ဍ ဏအ် ဍေံ ဖျေဟ် လဝ် လဒက်ပ္တန် သွက် အလဵုအသဳ ယာယဳ သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် အာ ပ္ဍဲ အခိင် ပၠန်ဂတး ဏအ် ร။
* '''NUCC (ကံင်သဳ အတိုင်ပင်ခံ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ):''' ဒှ် ဂကောံ မၞုံ ကု အဝဵု ပရေင် ဍုင်ကွာန် သၠုင် အိုတ် မပံင်ကောံ လဝ် နူကဵု CRPH, EAOs, ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန်၊ ကေုာံ ဂကောံ ညးဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင် ရ။ ညးတအ် ဒှ် ညး ဖျေဟ် မူဝါဒ ရ။
* '''NUG (အလဵုအသဳ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ):''' ဒှ် [[အဝဵု အုပ်ဓုပ်]] (Executive branch) မဒး ဓမံက် ရုပ်ရဴ ကမၠောန် အတိုင် NUCC မဖျေဟ် လဝ် ရ။

== ၄။ ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု အကြာ ကၟိန်ဍုင် ကဵု တွဵုရး (Division of Powers) ==

တင် မပြံင်လှာဲ ဇၞော် အိုတ် နူကဵု သၞောဝ်သဇိုင် တြေံ ဂှ် ဒှ် &quot;ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု&quot; (Sharing of power) အကြာ အလဵုအသဳ ဗဟဵု (Federal level) ကဵု အလဵုအသဳ တွဵုရး (State level) ရ။

* '''အဝဵု ဗဟဵု (Federal Powers):''' အလဵုအသဳ ကၟိန်ဍုင် (ဗဟဵု) ဂှ် နွံ အဝဵု ဆ လတူ ကမၠောန် မဆေင် ကု ရးနိဂီု အလုံ မွဲ သၟး ရ။ (ဥပမာ - ပရေင် ဆက်ဆောံ ဍုင် သ္အာင်، ပရေင် စဵုဒၞာ ဍုင်، ကေုာံ သြန် လှုဲ / Currency)။
* '''အဝဵု တွဵုရး (State Powers):''' အဝဵု မသှ်ေ ဒၟံင် သီုဖအိုတ် (Residual powers) ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တဲ တွဵုရး (ဗီုကဵု တွဵုရး မန်) သီုဖအိုတ် ရ။ တွဵုရး တအ် နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ကံက် [[အခေါန်]] အလဵု ဇကု၊ အုပ်ဓုပ် တိဍာ် ကေုာံ သယံဇာတ، ဖျေဟ် သၞောတ်ဝ် ပရေင် ပညာ (ဗ္တောန် လိက် မန်)، ကေုာံ ဒက်ပ္တန် ဒပ် ဗၠာဲရဲ တွဵုရး (State Police) ရ။

== ၅။ ပရေင် ဆက်စပ် ကဵု ဂကောံ ကောန်ဂကူ လက်နက်ကိုင် (EAOs Role) ==

ပ္ဍဲ ပဋိညာဉ် ဏအ်، ဂကောံ ကောန်ဂကူ လက်နက် ကိုင် (EAOs) ဗီုကဵု KNU (ကရေင်)၊ KIA (ကချင်) ကေုာံ KNPP (ကယား) တအ် ဂှ် ညးတအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မကိစ္စဇၞော် လောန် ရ။
* ညးတအ် ဒှ် မၞိဟ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ ပွမချူ ကေုာံ ဖျေဟ် လဒက်ပ္တန် လိက် ပဋိညာဉ် ဏအ် မွဲစွံ ကု CRPH ရ။
* ပ္ဍဲ အခိင် ကူးပြောင်းရေး ဏအ် မ္ဂး، ဒပ် ပၞာန် EAOs တအ် ဏအ် ညးတအ် နွံ အဝဵု အုပ်ဓုပ် လတူ ဒေသ ညးတအ် အလဵု ဇကု ဍိုက်က်ပေင်င် ရ တုဲ၊ ညးတအ် ပံင်ကောံ ကု ဒပ် NUG (PDF) သွက်ဂွံ တိုက် အာ ဒပ် ပၞာန် ဗၟာ ร။ 
* သွက် ဒပ် ပၞာန် ကောန်ဂကူ တအ် ဏအ် ဂှ်၊ ပ္ဍဲ အနာဂတ် မ္ဂး ညးတအ် သ္ဂောအ် ဒှ် အာ &quot;ဒပ် ပၞာန် တွဵုရး&quot; (State Defense Forces) မနွံ သၟဝ် သၞောတ်ဝ် ဒပ် ပၞာန် ကၟိန်ဍုင် ဖက်ဒရယ် ဏအ် ရ။

== ၆။ အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Citizenship and Civil Rights) ==

ပဋိညာဉ် ဖက်ဒရယ် ဏအ် ဍေံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် သၞောဝ် ကောန်ဍုင် (Citizenship Law) ၁၉၈၂ မစကာ လဝ် နကဵု အာဏာသျှင် တြေံ တအ် ရ။
* ဍေံ စွံ ၚုဟ်မး လတူ သဘဴဓရ် ဒဒှ်ရ ညး မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ဟွံသေင်မ္ဂး ညး မၞုံ ကု မိမ ဍုင်ဗၟာ တအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒှ် ကောန်ဍုင် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ သီု ဟွံရုဲ ဂကူ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာ ร။
* ဍေံ ကဵု အခေါင် တုပ်သၟဟ် ကု ဂကူ ရဝ်ဟေန်ဂျာ (Rohingya) ကေုာံ ဂကူ ဍောတ်တ် တၞဟ် တအ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ကောန်ဍုင် ကေုာံ အခေါင် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ရ။
* အခေါင်အရာ သၠးပွး ပ္ဍဲ ပွမဟီု တွံ၊ ပွမချူ ลိက်၊ ကေုာံ ပွမပံင်ကောံ ဂကောံ တအ် ဂှ် ဍေံ စဵုဒၞာ လဝ် ဍိုက်က်ပေင်င် အတိုင် စံနှုန်း ကုလသမဂ္ဂ ရ။

== ၇။ ပရေင် ဆက်စပ် ကု ဂကူမန် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မန် (Mon Context and Politics) ==

သွက် ဂကူ [[မန်]] ကေုာံ တွဵုရး မန် မ္ဂး، လိက် ပဋိညာဉ် ဏအ် ဍေံ တုပ် သၟဟ် ကု တိုင် ပ္ကဴ ဂကူ မန် မအာတ်မိက် ကၠုင် လဝ် ပွိုင် ဗွဲမလအ် လ ร။
* '''အခေါင် ဖန်ဖျေဟ် ကမ္မတန်:''' အတိုင် ပဋိညာဉ် ဏအ် မ္ဂး، တွဵုရး မန် ဂှ် သ္ဂောအ် ကလိဂွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ချူ သၞောဝ်သဇိုင် တွဵုရး (State Constitution) ညးတအ် အလဵု ဇကု ร။ ဏအ် ဂှ် ဒှ် အရာ ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် မန် (ဗီုကဵု MUP ကိုပ်ကၠာ ဟွံလုပ် ပံင် ကု ပၞာန်) ကေုာံ NMSP တအ် မိက်ဂွံ ဂွံ လဝ် အိုတ် ရ။
* '''အခေါင် သယံဇာတ:''' တွဵုရး မန် နွံ အခေါင် အုပ်ဓုပ် လတူ တိဍာ် ကေုာံ သယံဇာတ ပ္ဍဲ တွဵုရး အလဵု ဇကု တုဲ သြန် အခေါန် မကလိဂွံ နူကဵု ဂေတ် ၜဳ (Ports) တအ် လေဝ် ဂွံ စကာ သွက် ပရေင် ဇၞော်မောဝ် မန် မာန် ရ။
* ဂကောံ သၟတ် မန် (ဗီုကဵု MSDF) ကေုာံ ဂကောံ ညးဍုင်ကွာန် မန် ဗွဲမဂၠိုင် ထံက်ပင် ကေုာံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် NUCC သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဏအ် ရ။

== ၈။ တင် အခက်အခုဲ ကေုာံ တင် ပါ်ပဲါ (Challenges and Criticisms) ==

ၜိုန်ရ ပဋိညာဉ် ဏအ် ဍေံ ခိုဟ် ကီု လေဝ်، ဍေံ ဆက် ဂဗ ဆက် ဒၟံင် ကု အခက်အခုဲ နာနာ သာ် ရ-
* '''ပရေင် ညဳသၟဟ် အကြာ မဟာမိတ်:''' ဂကောံ EAOs လ္ၚဵု ဗီုကဵု ဒပ် AA (ရခိုင်) ဟွံသေင်မ္ဂး UWSA (ဝ) တအ် ညးတအ် ဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် NUCC ဟွံသေင်မ္ဂး FDC ဏအ် ဍိုက်က်ပေင်င် ဏီ ရ။ ညးတအ် မိက်ဂွံ ဂွံ အဝဵု ကောန်ဖက်ဒရေးရှင်း (Confederation) မသၠုင် နူကဵု ဖက်ဒရယ် ဏီ ရ။
* '''တင် ပါ်ပဲါ လတူ CRPH/NLD:''' မၞိဟ် လ္ၚဵု တအ် ပါ်ပဲါ ဒဒှ်ရ ဂကောံ CRPH (မၞုံ ကု အမတ် NLD ဗွဲမဂၠိုင်) ဂှ် ညးတအ် ဓလီု လဝ် အဝဵု ပ္ဍဲ NUCC ဏီ ရ တုဲ، အခေါင်အရာ သွက် ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် တအ် ဍာံဍာံ ဂှ် ဒး ကလေင် စၟဳစၟတ် ရံင် ဏီ ရ။
* '''ပွမဓမံက် ရုပ်ရဴ:''' စဵုကဵု လၟုဟ် လိက် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဆ လိက် ပဋိညာဉ် စက္ခော သၟး ဏီ ရ။ သွက်ဂွံ ဓမံက် ရုပ်ရဴ ပ္ဍဲ တိ ဍာံဍာံ ဂှ် ဒး အံင်ဇၞး ပၞာန် တုဲ သ္ဒး ချူ သၞောဝ်သဇိုင် တၟိ အလုံ မွဲ ဍုင် (Drafting a new constitution) ဏီ ရ။

== ၉။ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၂ (2022 Revisions) ==

ပ္ဍဲ ဂိတု ဇန်နဝါရဳ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ်၊ ကံင်သဳ NUCC တအ် ကၠောန် ဗဒှ် သဘင် ကောံဓရီု ညးဍုင်ကွာန် (People's Assembly) အလန် ပထမ တုဲ ညးတအ် ကလေင် ပလေဝ် လဟဵု (Amend) လဝ် လိက် ပဋိညာဉ် ဏအ် မွဲ ဝါ ဏီ ရ။
* တင် မပလေဝ် လဝ် ဂှ် ဍေံ ထပ် သောင် ကလး ကဵု လဒက်ပ္တန် အဝဵု အကြာ NUG (အလဵုအသဳ) ကဵု NUCC (ကံင်သဳ မူဝါဒ) ညံင် ဂွံ ပံင်ကောံ ကၠောန် ကမၠောန် ခိုဟ် တိုန် ရ။
* ဍေံ ထပ် ပၠုပ် လဝ် တင်ဂၞင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဒြပ် သဘာဝ (Environmental rights) ကေုာံ အခေါင် တိဍာ် ကောန်ဍုင်အရင် (Indigenous land rights) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။

== ၁၀။ တရဴ အနာဂတ် (The Path Forward) ==

ပဋိညာဉ် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် သၞောဝ်သဇိုင် ဍာံဍာံ ဏီ ပုဟ်။ ဍေံ ဒှ် &quot;Roadmap&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠံင် တရဴ သွက်ဂွံ စိုပ် အာ တိုင် ပ္ကဴ သၟး ရ။
* အတိုင် ဂၠံင် တရဴ ဏအ် မ္ဂး، ကြဴနူ ဒပ် ပၞာန် အာဏာသျှင် လီုလာ် အာ တုဲ မ္ဂး، ညးတအ် သ္ဒး ဒက်ပ္တန် '''အလဵုအသဳ ကူးပြောင်းရေး''' (Transitional Government) မွဲ ရ။
* ကြဴနူ ဂှ် ညးတအ် သ္ဒး ကော် ဘိက် သဘင် သဳကၠဳ ပရေင် ဍုင်ကွာန် အလုံ ကောန်ဂကူ သီုဖအိုတ် (National Political Dialogue) သွက်ဂွံ ချူ ဖျေဟ် '''သၞောဝ်သဇိုင် ဖက်ဒရယ် တၟိ''' (New Federal Constitution) ร။
* ကာလ သၞောဝ်သဇိုင် တၟိ ဂှ် ဍိုက်ပေင် အာ တုဲ မ္ဂး၊ ညးတအ် သ္ဒး ကၠောန် သဘင် ရုဲစှ် မဲ (General Elections) ဗွဲမသၠးပွး တုဲ ဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳ ဍာံဍာံ မွဲ ရ။ 

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[အလဵုအသဳ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ]] (National Unity Government - NUG)
* [[ကမ္မတဳစၞးစၠတ်ထဝ် ကၟိန်ဍုင်]] (CRPH)
* [[ကံင်သဳ အတိုင်ပင်ခံ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ]] (NUCC)
* [[:wikt:ဖက်ဒရယ်|ဖက်ဒရယ်]] (Federalism)
* [[:wikt:ဒဳမဝ်ကရေသဳ|ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[သၞောဝ်သဇိုင် ဍုင်ဗၟာ ၂၀၀၈]] (2008 Constitution of Myanmar)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* National Unity Government of Myanmar. (2021). ''Federal Democracy Charter''. NUG Official Publication.
* Transnational Institute (TNI). (2021). &quot;Myanmar's Spring Revolution and the Federal Democracy Charter&quot;.
* BNI (Burma News International). (2022). &quot;NUCC Ratifies the Amended Federal Democracy Charter&quot;.

{{DEFAULTSORT:ပဋိညာဉ် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ}}
[[Category:သၞောဝ်သဇိုင် ဍုင်ဗၟာ]]
[[Category:ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဍုင်ဗၟာ]]
[[Category:ဖက်ဒရယ်]]
[[Category:လိက် ကသုက်]]</text>
      <sha1>0y6t91hqhmusladlzkre4y96fvdb8er</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကမ္မတဳစၞးစၠတ်ထဝ် ကၟိန်ဍုင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10869</id>
    <revision>
      <id>54479</id>
      <timestamp>2026-05-07T14:00:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ကမ္မတဳ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အမတ်စၠတ်ထဝ် မဒးဒုင်ရုဲစှ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀ သွက်ဂွံ ဒစဵုဒစး ပၞာန်သီအဝဵု ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ}} {{Infobox organization | name = ကမ္မတဳစၞးစၠတ်ထဝ် ကၟိန...&quot;</comment>
      <origin>54479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24440" sha1="hiif2zwwkqngffv2jfdbvic64q4lc00" xml:space="preserve">{{Short description|ကမ္မတဳ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အမတ်စၠတ်ထဝ် မဒးဒုင်ရုဲစှ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀ သွက်ဂွံ ဒစဵုဒစး ပၞာန်သီအဝဵု ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ}}
{{Infobox organization
| name = ကမ္မတဳစၞးစၠတ်ထဝ် ကၟိန်ဍုင်
| native_name = ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ကိုယ်စားပြုကော်မတီ
| abbreviation = CRPH
| image = [[File:Committee Representing Pyidaungsu Hluttaw logo.png|200px|တဆိပ် ကမ္မတဳစၞးစၠတ်ထဝ် ကၟိန်ဍုင် (CRPH)]]
| caption = တဆိပ် သမ္တီ ကမ္မတဳစၞးစၠတ်ထဝ် ကၟိန်ဍုင်
| formation = ၅ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁
| purpose = ဒစဵုဒစး [[ပၞာန်သီအဝဵု ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁]]၊ ဒက်ပ္တန် [[သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]
| headquarter = [[ဍုင်ဗၟာ]] (ပရေင်ချဳဒရာင် သၟဝ်တိ/လတူလပှ်ကျာ)
| key_people = [[အံင်ကျဳညောအ်]] (Aung Kyi Nyunt)
| affiliations = [[အလဵုအသဳ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ]] (NUG)&lt;br&gt;[[ကံင်သဳ အတိုင်အတာ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ]] (NUCC)
| website = {{URL|crphmyanmar.org}}
}}

'''ကမ္မတဳစၞးစၠတ်ထဝ် ကၟိန်ဍုင်''' ({{lang-en|Committee Representing Pyidaungsu Hluttaw}}၊ ကော်ခမၞောန် '''CRPH''') ဝွံ ဍေံဒှ် ဂကောံ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အဝဵု [[wikt:စၠတ်ထဝ်|စၠတ်ထဝ်]] မွဲ မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု အမတ် စၠတ်ထဝ် ညးဍုင်ကွာန် မဒး ဒုင် ရုဲစှ် လဝ် ပ္ဍဲကဵု [[သဘင်ရုဲမာဲ ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၀]] (ဗွဲတၟေင် နူကဵု ဗော် [[အေန်အေဝ်ဒဳ]] - NLD) ရ။ ကမ္မတဳ ဏအ် ဝွံ ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲ စၟတ် တ္ၚဲ ၅ ဖေဖဝ်ဝါရဳ သၞာံ ၂၀၂၁၊ ကြဴနူ ဒပ် ပၞာန် ဍုင်ဗၟာ တအ် သီ ကေတ် အဝဵု ဍုင် (Coup d'état) တုဲ ၄ တ္ၚဲ ရ။ 

CRPH ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဂကောံ အဓိက မွဲ မပစၞး ကဵု ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ ညးဍုင်ကွာန် မဒး ဒုင် ပလီု လဝ် တအ် တုဲ، ညးတအ် နွံ တာလျိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ဒစဵုဒစး ကံင်သဳ ပၞာန် (SAC)، ဒက်ပ္တန် [[အလဵုအသဳ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ]] (NUG) ကေုာံ ပံက် လး တရဴ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဍုင် ညဳသၟဟ် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် (Introduction and Formation) ==
[[File:2021 Myanmar coup d'état protests - 09.jpg|thumb|right|300px|ပရေင်ထ္ၜးဆန္ဒ ဒစဵုဒစး ပၞာန်သီအဝဵု ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ မဒှ် ဟိုတ် အဓိက ဂွံ ဒက်ပ္တန် CRPH]]
ကြဴနူကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ် ဒပ် ပၞာန် ဍုင်ဗၟာ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မေန်အံင်လှာင်]] (Min Aung Hlaing) က္ဍိုက်က္ဍိုပ် တုဲ သီ ကေတ် အဝဵု ဍုင် ပ္ဍဲ ၁ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ ဂှ်၊ အမတ် စၠတ်ထဝ် မစိုပ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍုင် [[နေပျဳဒဝ်]] ဗွဲမဂၠိုင် ဒး ဒုင် ကၟာတ် လဒဵု ကေုာံ ရပ် စွံ လဝ် ပ္ဍဲ စၠတ်ထဝ် ရ။ အမတ် တအ် ဏအ် ဂှ် ဟွံဒုင် တဲ လတူ ပရေင် သီ အဝဵု ဏအ် တုဲ ညးတအ် ဂစာန် ဒက်ပ္တန် စၠတ်ထဝ် မွဲ ကဏ္ဍ ဍောတ် ကိုပ်ကၠာ ရ။

ပ္ဍဲ စၟတ် တ္ၚဲ ၅ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ ဂှ်၊ အမတ် စၠတ်ထဝ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် နူ ဗော် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် (NLD) လၟိဟ် ၃၀၀ ပြင် တအ် ထပက် စၟတ် တဲ တုဲ ဒက်ပ္တန် လဝ် &quot;ကမ္မတဳစၞးစၠတ်ထဝ် ကၟိန်ဍုင်&quot; ဏအ် ရ။ လဒက်ပ္တန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဂှ် နွံ ကု ကမ္မတဳ ၁၅ တၠ တုဲ ဗွဲကြဴ ညးတအ် ဆက် ထပ် စုတ် အမတ် နူကဵု ဗော် ကောန်ဍုင်အရင် ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ဗော် ဂကူ [[မန်]]၊ [[သေံ]]၊ ကေုာံ [[ကချေင်]] တအ် သွက်ဂွံ ဍိုက်ပေင် ကု ပရေင် ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ဂှ် သွက်ဂွံ ဆက် ယိုက်ဂၠေင် အဝဵု သၞောဝ်ဥပဒေ (Legislative power) နဒဒှ် ညးစၞး မကလိဂွံ လဝ် အဝဵု နူ ညးဍုင်ကွာန် ဍာံဍာံ ရ။

== ၂။ ဝင် အတိတ် ကေုာံ ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် (Historical Background and Causes) ==
ဟိုတ် အဓိက မဖန် ညံင် ဂွံ ဒက်ပ္တန် CRPH ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု သဘင်ရုဲမာဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ကေုာံ ပရေင် ပၞာန် သီ အဝဵု ရ။
* '''သဘင်ရုဲမာဲ ၂၀၂၀:''' ပ္ဍဲ ဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၂၀ ဂှ် ဍုင်ဗၟာ ကၠောန် ဗဒှ် လဝ် [[wikt:သဘင်ရုဲမာဲ|သဘင်ရုဲမာဲ]] အလုံ ဍုင် မွဲ ဝါ ဏီ ရ။ ပ္ဍဲ သဘင် ဂှ် ဗော် NLD မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် လဝ် နကဵု ဒေါ် [[အံင်သာန်သုကျဳ]] (Aung San Suu Kyi) တအ် ဇၞး အာ မဲ ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် တုဲ ကလိဂွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ဆက် ဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳ သွက် ၅ သၞာံ ဂတ ရ။
* '''စောဲဒုဟ် မဲ ဖလုတ်:''' ဗော် [[ကျဖံ့]] (USDP) မဒှ် ဗော် စၞး ဒပ် ပၞာန် ကေုာံ ဒပ် ပၞာန် တအ် ဂှ် ညးတအ် ဟွံဒုင် တဲ သွဟ် မဲ ဏအ် တုဲ ညးတအ် စောဲ ဒုဟ် ဒဒှ်ရ NLD တအ် ကၠတ် လဝ် မဲ ပြကောဋိကဋ် ပြင် ရ။ (ၜိုန်ရ ဂကောံ စၟဳစၟတ် မဲ ဂၠးတိ တအ် ဟီု ဒဒှ်ရ သဘင်ရုဲမာဲ ဂှ် တပ်တး ဒၟံင် ကီု လေဝ်)။
* '''ပၞာန်သီအဝဵု:''' ပ္ဍဲ တ္ၚဲ မဒး ပံက် စၠတ်ထဝ် တၟိ (၁ ဖေဖဝ်ဝါရဳ) ဂှ် ဒပ် ပၞာန် ဇက် ကၠုင် တုဲ ရပ် ထောအ် သမ္မတ ဦ [[ဝေန်မျေန်]] (Win Myint) ကေုာံ ဒေါ်အံင်သာန်သုကျဳ တုဲ သီ ကေတ် အဝဵု ဍုင် ဓဝါဲ ဂှ် ရ။ အကာဲအရာ ဏအ် ဍေံ ဖန် ညံင် အမတ် မသှ်ေ ဒၟံင် တအ် ဂွံ ဒက်ပ္တန် CRPH သွက်ဂွံ ဆက် တဝ်စၞေဟ် နကဵု ဂၠံင် တရဴ သၞောဝ် ဥပဒေ ရ။

== ၃။ ပရေင်ချဳဒရာင် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် အဓိက (Activities and Main Objectives) ==
CRPH ဏအ် ညးတအ် ချဳဒရာင် ဒၟံင် ဗွဲမသၠဲလး သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် သၞောတ်ဝ် အာဏာသျှင် ကေုာံ ကလေင် ဒက်ပ္တန် ဍုင် ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက ညးတအ် မဖျေဟ် လဝ် ဂှ် နွံ ၄ သာ်-
# ပလီုပလာ် ထောအ် အလဵုအသဳ ကံင်သဳ ပၞာန် (SAC) မအုပ်ဓုပ် ဍုင် နကဵု နဲကဲ မဟွံစှ်ေ သၞောဝ်။
# လွဳၜတ် ကေုာံ ဗလး ကဵု သမ္မတ، ညးကဵုကသပ် ဍုင် ကေုာံ ကောန်ထံင် ပရေင် ဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် မဒး ဒုင် ရပ် လဝ်။
# ပလီုပလာ် ထောအ် [[သၞောဝ်သဇိုင် ဍုင်ဗၟာ ၂၀၀၈]] (2008 Constitution) မဒှ် သၞောဝ် မဖန်ဗဒှ် လဝ် သွက် ဒပ် ပၞာန် ဂွံ ကလိဂွံ အဝဵု ထာဝရ။
# ဒက်ပ္တန် ဍုင် ညဳသၟဟ် မစကာ သၞောတ်ဝ် [[သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Federal Democratic Union) မပစၞး ကဵု ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် အလုံ အိုတ်သီု တုပ်ပ် သၟဟ်ဟ် ရ။

== ၄။ လဒက်ပ္တန် ဂကောံအလဵုအသဳ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ (NUG) ==
[[File:National Unity Government of Myanmar logo.png|thumb|left|150px|တဆိပ် အလဵုအသဳ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ (NUG)]]
သွက်ဂွံ ဓမံက် ရုပ်ရဴ ပရေင် အုပ်ဓုပ် အလုံ ရးနိဂီု ကေုာံ ဆက်ဆောံ ကု ဍုင် သ္အာင် မာန် ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ဂိတု ဨပြဳ ၁၆، ၂၀၂၁ ဂှ် CRPH ပံက် လး ကဵု တရဴ တုဲ ဒက်ပ္တန် လဝ် '''[[အလဵုအသဳ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ]]''' (National Unity Government - NUG) ရ။
* NUG ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် အလဵုအသဳ မပစၞး ကဵု ညးဍုင်ကွာန် (Shadow Government) တုဲ၊ CRPH ဂှ် ဍေံ တန်တဴ ဒၟံင် နဒဒှ် &quot;စၠတ်ထဝ်&quot; သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပတိတ် သၞောဝ် သွက် NUG ရ။
* ပ္ဍဲ အလဵုအသဳ ဏအ်၊ CRPH ရုဲစှ် လဝ် ညးစၞး နူကဵု ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် နာနာ ဗီုကဵု မဟာန် (ကရေင်)، ဇြဝ်ဝေဝ် (ချေင်) တအ် သွက်ဂွံ ဒှ် ဝန်ကြီး ကေုာံ ဒု-သမ္မတ ရ။ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပရေင် ပြံင်လှာဲ မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင်ဗၟာ မဖန် ညံင် ဂကူ သီုဖအိုတ် ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ အလဵုအသဳ ဍုင် ရ။
* ပါဲနူ ဂှ် CRPH သီု ပတိတ် လဝ် ဥပဒေ သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် '''[[ဒပ်ပၞာန် စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန်]]''' (People's Defence Force - PDF) သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ဒပ် ပၞာန် နကဵု လွဟ် ရ။

== ၅။ ပရေင်ဆက်ဆောံ ဂၠးတိ ကေုာံ ပွမစၟတ်သမ္တီ (International Relations) ==
CRPH ဂစာန် ချဳဒရာင် ဒၟံင် လတူ စင် ဂၠးတိ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပွမစၟတ်သမ္တီ (Diplomatic recognition) နဒဒှ် အလဵုအသဳ ဍာံ သွက် ဍုင်ဗၟာ ရ။
* '''ကုလသမဂ္ဂ (UN):''' ပရေင် အံင်ဇၞး မဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် CRPH/NUG ဂှ် ဒှ် ပွမမာန် ထိင်ဒဝ် လဝ် ဒၞာဲ ကလုတ် ဍုင်ဗၟာ ပ္ဍဲ [[wikt:ကုလသမဂ္ဂ|ကုလသမဂ္ဂ]] ရ။ သံအမတ် ဇၞော် ဦး [[ကျဝ်မဝ်ထောန်]] (Kyaw Moe Tun) ဂှ် ညး ဟွံဒုင် တဲ ကံင်သဳ ပၞာန် တုဲ ညး ဆက် တန်တဴ နဒဒှ် ကလုတ် မပစၞး ကဵု CRPH/NUG လတူ စင် ကုလသမဂ္ဂ စဵုကဵု လၟုဟ် ရ။
* '''လပါ် ဍုင် ရးနိဂီု ပလိုတ်:''' စၠတ်ထဝ် ဍုင် [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]، ဍုင် [[အင်္ဂလာန်]] ကေုာံ စၠတ်ထဝ် [[သမဂ္ဂ ဥရောပ]] (EU) တအ် ဂှ် ညးတအ် ဟီု တွံ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ လဝ် CRPH နဒဒှ် ဂကောံ မပစၞး ကဵု ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် ဍာံဍာံ တုဲ ပတိတ် ကဵု အရီုအဗင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''အာသဳယာန် (ASEAN):''' ၜိုန်ရ [[အာသဳယာန်]] တအ် ဖျေဟ် လဝ် သ္ဂုတ်သွာတ် ၅ တင် (Five-Point Consensus) ကီု လေဝ်، CRPH ကဵု NUG တအ် လေပ် ဒး ဆက်ဆောံ ဒၟံင် ကု အာသဳယာန် ညံင် ညးတအ် ဂွံ ဒုင် တဲ NUG နဒဒှ် အလဵုအသဳ ဍာံ မွဲ ร။

== ၆။ ပရေင်ဆက်ဆောံ ကု ဂကောံကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် (Relations with EAOs) ==
သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ဒပ် ပၞာန် ဗၟာ မာန် ဂှ်၊ ပရေင် ညဳသၟဟ် ကု '''[[ဂကောံရပ်လွဟ် ကောန်ဍုင်အရင်]]''' (Ethnic Armed Organizations - EAOs) တအ် ဂှ် ကိစ္စ ဇၞော် လောန် ရ။
* CRPH ပံက် လဝ် ဆက်ဆောံ ကု ဂကောံ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု ဒပ် ကရေင် KNU، ဒပ် ကချေင် KIA၊ ကေုာံ ဒပ် ကရေင်နဳ KNPP တအ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ပရေင် မဟာမိတ် လပါ် ပၞာန် ကေုာံ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ရ။
* သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် တအ် ဂွံ ပတှ်ေ စှ်ေ စိုတ် ဂှ်၊ CRPH လလောင် တြး ပလီု ထောအ် သၞောဝ်သဇိုင် ၂၀၀၈ တုဲ ချူ ပတိတ် လဝ် '''[[လိက်ကသုက် ပဋိညာဉ် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]''' (Federal Democracy Charter) မကဵု အခေါင် တုပ်သၟဟ် ကေုာံ အခေါင် ပကင်ရင် အလဵု ဇကု သွက် တွဵုရး ကောန်ဍုင်အရင် သီုဖအိုတ် ရ။ (ပ္ဍဲ လိက် ဏအ် ဂှ် တွဵုရး မန် လေဝ် နွံ အခေါင် ပကင်ရင် တွဵုရး အလဵု ဇကု ဍိုက်က်ပေင်င် ရ)။

== ၇။ အခန်ကဏ္ဍ ပ္ဍဲ ပရေင်ပၠန်ဂတး ကေုာံ CDM (Role in the Revolution and CDM) ==
CRPH ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် ဒမြိုဟ် အဓိက သွက် '''[[ပရေင် ချဳဒရာင် ဟွံဒ္ဂေတ်ဗက် အမိန့် အလဵုအသဳ]]''' (Civil Disobedience Movement - CDM) ရ။
* ညးတအ် ဟီု ဂရိုင် ကေုာံ ကဵု ဒြဟတ် ကု ကောန်ကမၠောန် အလဵုအသဳ (အ္စာဘာ၊ သဝ်ဝန်، ကောန်ပၞာန် ကေုာံ ဗၠာဲရဲ) တအ် ညံင် ဂွံ တိတ် နူ ကမၠောန် တုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲ CDM သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ယန္တရား အလဵုအသဳ ကံင်သဳ ပၞာန် ဂွံ ရပ် ဇူ အာ ရ။
* CRPH ကဵု NUG တအ် ဂၠာဲ သြန် ဘဏ္ဍာ နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် အပ္ဍဲ ဍုင် ကေုာံ ဍုင် သ္အာင် တုဲ ထံက်ပင် ကဵု သြန် ကု ကောန်ကမၠောန် CDM တအ် ညံင် ညးတအ် ဂွံ ဂျိုင် တန်တဴ မာန် ပ္ဍဲ အခိင် ပၠန်ဂတး ဏအ် ရ။

== ၈။ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်စၟဳစၟတ် (Legal Framework and Judicial Actions) ==
နဒဒှ် စၠတ်ထဝ် မွဲ ဂှ်၊ CRPH ပတိတ် လဝ် သၞောဝ် ကေုာံ အမိန့် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ပလီု သၞောဝ် အာဏာသျှင် ရ-
* '''စၟတ်သမ္တီ ဂကောံ အကြမ်းဖက်:''' CRPH စၟတ်သမ္တီ လဝ် ကံင်သဳ စီမံအုပ်ချုပ်ရေး နိုင်ငံတော် (SAC) ကေုာံ ဒပ် ပၞာန် ဗၟာ ဂှ် နဒဒှ် '''[[ဂကောံ အကြမ်းဖက်]]''' (Terrorist Organizations) အတိုင် သၞောဝ် ဥပဒေ ရ။
* '''ပလီု ဥပဒေ ညှဉ်းပန်း:''' ညးတအ် ပလီု ထောအ် ဥပဒေ လ္ၚဵု မပ္တံကဵု သၞောဝ် မဆက်စပ် ကု ပွမရပ် မၞိဟ် ဗွဲမသၠးပွး (ဥပမာ - ပိုဒ်မ ၅၀၅) မဒှ် သၞောဝ် ကံင်သဳ ပၞာန် တအ် မစကာ သွက်ဂွံ ရပ် ကောန် ပၠန်ဂတး တအ် ရ။

== ၉။ တင်ဇီုကပိုက် ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ်ဂမၠိုင် (Challenges and Impacts) ==
CRPH ဒး ဆက် ရပ် ဂၠေင် တာလျိုင် ညးတအ် အကြာ တင် ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ-
* '''အန္တရာယ် လမျီု ကေုာံ ဂီုကၠီု:''' အမတ် CRPH ဗွဲမဂၠိုင် ဒး ဒြေပ် ဒဴ အောပ် ဗ္ဒန် ဒၟံင် သၟဝ် တိ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ ဒေသ ကောန်ဍုင်အရင် တအ် ရ။ ကံင်သဳ ပၞာန် စၟတ်သမ္တီ လဝ် CRPH နဒဒှ် ဂကောံ မပလီု သၞောဝ် (Unlawful Association) တုဲ ညး မဆက်စပ် တအ် သီုဖအိုတ် လေပ် ဒး ဒုင် ရပ် ဖျေဟ် ထံင် ရ။
* '''ပရေင် ဘဏ္ဍာ ကေုာံ လွဟ်:''' သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ပရေင် ပၠန်ဂတး ကေုာံ ဒပ် PDF တအ် အလုံ ဍုင် မွဲ ဂှ်၊ ညးတအ် နွံ ပၟိက် ကု သြန် ဘဏ္ဍာ ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် ရ။ ပွမရာန် လွဟ် ကေုာံ စောဲ ပၞာန် ဂှ် ဒှ် တင် ဝါတ်ဂါတ် မဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် အလဵုအသဳ NUG/CRPH ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မဆက်ဆောံ (Future Prospects) ==
အနာဂတ် CRPH ကေုာံ ပရေင် ပၠန်ဂတး ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဍေံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ပရေင် ညဳသၟဟ် အကြာ ဂကူ ဗၟာ ကေုာံ ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် သီုဖအိုတ် ရ။
* '''ပရေင် ပြံင်လှာဲ တၟိ:''' ယဝ်ရ ပရေင် ပၠန်ဂတး ဏအ် အံင်ဇၞး အာ မ္ဂး၊ CRPH ဂှ် ဍေံ သ္ဂောအ် ဒှ် ဂကောံ မပံက် လး တရဴ သွက်ဂွံ ချူ သၞောဝ်သဇိုင် ဖက်ဒရယ် တၟိ မွဲ ကေုာံ ဒက်ပ္တန် ဍုင် ညဳသၟဟ် ဍာံဍာံ မွဲ ရောင်။
* '''သွက် ဂကူ မန် ကေုာံ ကောန်ဍုင်အရင်:''' လဒက်ပ္တန် CRPH ဏအ် ဍေံ ဒှ် သင်္ကေတ မွဲ မထ္ၜး ပျး ဒဒှ်ရ ဂကူ မန် ကေုာံ ကောန်ဍုင်အရင် တအ် ဂှ် ဒှ် ညး မပါလုပ် အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် အနာဂတ် ဍုင်ဗၟာ ရ။ အခေါင် ပကင်ရင် တွဵုရး အလဵု ဇကု (Self-determination) မဒှ် အရာ ဂကူ မန် တအ် အာတ်မိက် လဝ် ပွိုင် ၇၀ သၞာံ ပြင် ဂှ် ဍေံ မာန် ဍိုက်ပေင် ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် တၟိ ဏအ် ရောင် ညးတအ် စၟဳ ကေတ် လဝ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[အလဵုအသဳ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ]] (NUG)
* [[ပၞာန်သီအဝဵု ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁]] (2021 Myanmar Coup)
* [[သဘင်ရုဲမာဲ ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၀]]
* [[ဒပ်ပၞာန် စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန်]] (PDF)
* [[wikt:စၠတ်ထဝ်|စၠတ်ထဝ်]] (Parliament)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* &quot;Myanmar politicians defy coup, say they are true government&quot;. ''Associated Press''. 5 February 2021.
* &quot;CRPH announces Federal Democracy Charter&quot;. ''Myanmar Now''. 1 April 2021.
* Thuzar, Moe (2021). &quot;Myanmar’s National Unity Government: A Year On&quot;. ''ISEAS–Yusof Ishak Institute''.

{{DEFAULTSORT:ကမ္မတဳစၞးစၠတ်ထဝ် ကၟိန်ဍုင်}}
[[Category:ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဍုင်ဗၟာ]]
[[Category:စၠတ်ထဝ် ဍုင်ဗၟာ]]
[[Category:ဂကောံ မဒက်ပ္တန် ပ္ဍဲ ၂၀၂၁]]</text>
      <sha1>hiif2zwwkqngffv2jfdbvic64q4lc00</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54480</id>
      <parentid>54479</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T14:07:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24437" sha1="fo50e8m2mc0rgsowd4itx3f836vv56l" xml:space="preserve">{{Short description|ကမ္မတဳ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အမတ်စၠတ်ထဝ် မဒးဒုင်ရုဲစှ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀ သွက်ဂွံ ဒစဵုဒစး ပၞာန်သီအဝဵု ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ}}
{{Infobox organization
| name = ကမ္မတဳစၞးစၠတ်ထဝ် ကၟိန်ဍုင်
| native_name = ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ကိုယ်စားပြုကော်မတီ
| abbreviation = CRPH
| image = [[File:Committee Representing Pyidaungsu Hluttaw logo.png|200px|တဆိပ် ကမ္မတဳစၞးစၠတ်ထဝ် ကၟိန်ဍုင် (CRPH)]]
| caption = တဆိပ် သမ္တီ ကမ္မတဳစၞးစၠတ်ထဝ် ကၟိန်ဍုင်
| formation = ၅ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁
| purpose = ဒစဵုဒစး [[ပၞာန်သီအဝဵု ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁]]၊ ဒက်ပ္တန် [[သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]
| headquarter = [[ဍုင်ဗၟာ]] (ပရေင်ချဳဒရာင် သၟဝ်တိ/လတူလပှ်ကျာ)
| key_people = [[အံင်ကျဳညောအ်]] (Aung Kyi Nyunt)
| affiliations = [[အလဵုအသဳ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ]] (NUG)&lt;br&gt;[[ကံင်သဳ အတိုင်အတာ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ]] (NUCC)
| website = {{URL|crphmyanmar.org}}
}}

'''ကမ္မတဳစၞးစၠတ်ထဝ် ကၟိန်ဍုင်''' ({{lang-en|Committee Representing Pyidaungsu Hluttaw}}၊ ကော်ခမၞောန် '''CRPH''') ဝွံ ဍေံဒှ် ဂကောံ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အဝဵု [[wikt:စၠတ်ထဝ်|စၠတ်ထဝ်]] မွဲ မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု အမတ် စၠတ်ထဝ် ညးဍုင်ကွာန် မဒး ဒုင် ရုဲစှ် လဝ် ပ္ဍဲကဵု [[သဘင်ရုဲမာဲ ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၀]] (ဗွဲတၟေင် နူကဵု ဗော် [[အေန်အေဝ်ဒဳ]] - NLD) ရ။ ကမ္မတဳ ဏအ် ဝွံ ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲ စၟတ် တ္ၚဲ ၅ ဖေဖဝ်ဝါရဳ သၞာံ ၂၀၂၁၊ ကြဴနူ ဒပ် ပၞာန် ဍုင်ဗၟာ တအ် သီ ကေတ် အဝဵု ဍုင် (Coup d'état) တုဲ ၄ တ္ၚဲ ရ။ 

CRPH ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဂကောံ အဓိက မွဲ မပစၞး ကဵု ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ ညးဍုင်ကွာန် မဒး ဒုင် ပလီု လဝ် တအ် တုဲ، ညးတအ် နွံ တာလျိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ဒစဵုဒစး ကံင်သဳ ပၞာန် (SAC)، ဒက်ပ္တန် [[အလဵုအသဳ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ]] (NUG) ကေုာံ ပံက် လး တရဴ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဍုင် ညဳသၟဟ် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် (Introduction and Formation) ==
[[File:2021 Myanmar coup d'état protests - 09.jpg|thumb|right|300px|ပရေင်ထ္ၜးဆန္ဒ ဒစဵုဒစး ပၞာန်သီအဝဵု ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ မဒှ် ဟိုတ် အဓိက ဂွံ ဒက်ပ္တန် CRPH]]
ကြဴနူကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ် ဒပ် ပၞာန် ဍုင်ဗၟာ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မေန်အံင်လှာင်]] (Min Aung Hlaing) က္ဍိုက်က္ဍိုပ် တုဲ သီ ကေတ် အဝဵု ဍုင် ပ္ဍဲ ၁ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ ဂှ်၊ အမတ် စၠတ်ထဝ် မစိုပ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍုင် [[နေပျဳဒဝ်]] ဗွဲမဂၠိုင် ဒး ဒုင် ကၟာတ် လဒဵု ကေုာံ ရပ် စွံ လဝ် ပ္ဍဲ စၠတ်ထဝ် ရ။ အမတ် တအ် ဏအ် ဂှ် ဟွံဒုင် တဲ လတူ ပရေင် သီ အဝဵု ဏအ် တုဲ ညးတအ် ဂစာန် ဒက်ပ္တန် စၠတ်ထဝ် မွဲ ကဏ္ဍ ဍောတ် ကိုပ်ကၠာ ရ။

ပ္ဍဲ စၟတ် တ္ၚဲ ၅ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ ဂှ်၊ အမတ် စၠတ်ထဝ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် နူ ဗော် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် (NLD) လၟိဟ် ၃၀၀ ပြင် တအ် ထပက် စၟတ် တဲ တုဲ ဒက်ပ္တန် လဝ် &quot;ကမ္မတဳစၞးစၠတ်ထဝ် ကၟိန်ဍုင်&quot; ဏအ် ရ။ လဒက်ပ္တန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဂှ် နွံ ကု ကမ္မတဳ ၁၅ တၠ တုဲ ဗွဲကြဴ ညးတအ် ဆက် ထပ် စုတ် အမတ် နူကဵု ဗော် ကောန်ဍုင်အရင် ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ဗော် ဂကူ [[မန်]]၊ [[သေံ]]၊ ကေုာံ [[ကချေင်]] တအ် သွက်ဂွံ ဍိုက်ပေင် ကု ပရေင် ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ဂှ် သွက်ဂွံ ဆက် ယိုက်ဂၠေင် အဝဵု သၞောဝ်ဥပဒေ (Legislative power) နဒဒှ် ညးစၞး မကလိဂွံ လဝ် အဝဵု နူ ညးဍုင်ကွာန် ဍာံဍာံ ရ။

== ၂။ ဝင် အတိတ် ကေုာံ ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် (Historical Background and Causes) ==
ဟိုတ် အဓိက မဖန် ညံင် ဂွံ ဒက်ပ္တန် CRPH ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု သဘင်ရုဲမာဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ကေုာံ ပရေင် ပၞာန် သီ အဝဵု ရ။
* '''သဘင်ရုဲမာဲ ၂၀၂၀:''' ပ္ဍဲ ဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၂၀ ဂှ် ဍုင်ဗၟာ ကၠောန် ဗဒှ် လဝ် [[wikt:သဘင်ရုဲမာဲ|သဘင်ရုဲမာဲ]] အလုံ ဍုင် မွဲ ဝါ ဏီ ရ။ ပ္ဍဲ သဘင် ဂှ် ဗော် NLD မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် လဝ် နကဵု ဒေါ် [[အံင်သာန်သုကျဳ]] (Aung San Suu Kyi) တအ် ဇၞး အာ မဲ ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် တုဲ ကလိဂွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ဆက် ဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳ သွက် ၅ သၞာံ ဂတ ရ။
* '''စောဲဒုဟ် မဲ ဖလုတ်:''' ဗော် [[ကျဖံ့]] (USDP) မဒှ် ဗော် စၞး ဒပ် ပၞာန် ကေုာံ ဒပ် ပၞာန် တအ် ဂှ် ညးတအ် ဟွံဒုင် တဲ သွဟ် မဲ ဏအ် တုဲ ညးတအ် စောဲ ဒုဟ် ဒဒှ်ရ NLD တအ် ကၠတ် လဝ် မဲ ပြကောဋိကဋ် ပြင် ရ။ (ၜိုန်ရ ဂကောံ စၟဳစၟတ် မဲ ဂၠးတိ တအ် ဟီု ဒဒှ်ရ သဘင်ရုဲမာဲ ဂှ် တပ်တး ဒၟံင် ကီု လေဝ်)။
* '''ပၞာန်သီအဝဵု:''' ပ္ဍဲ တ္ၚဲ မဒး ပံက် စၠတ်ထဝ် တၟိ (၁ ဖေဖဝ်ဝါရဳ) ဂှ် ဒပ် ပၞာန် ဇက် ကၠုင် တုဲ ရပ် ထောအ် သမ္မတ ဦ [[ဝေန်မျေန်]] (Win Myint) ကေုာံ ဒေါ်အံင်သာန်သုကျဳ တုဲ သီ ကေတ် အဝဵု ဍုင် ဓဝါဲ ဂှ် ရ။ အကာဲအရာ ဏအ် ဍေံ ဖန် ညံင် အမတ် မသှ်ေ ဒၟံင် တအ် ဂွံ ဒက်ပ္တန် CRPH သွက်ဂွံ ဆက် တဝ်စၞေဟ် နကဵု ဂၠံင် တရဴ သၞောဝ် ဥပဒေ ရ။

== ၃။ ပရေင်ချဳဒရာင် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် အဓိက (Activities and Main Objectives) ==
CRPH ဏအ် ညးတအ် ချဳဒရာင် ဒၟံင် ဗွဲမသၠဲလး သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် သၞောတ်ဝ် အာဏာသျှင် ကေုာံ ကလေင် ဒက်ပ္တန် ဍုင် ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက ညးတအ် မဖျေဟ် လဝ် ဂှ် နွံ ၄ သာ်-
# ပလီုပလာ် ထောအ် အလဵုအသဳ ကံင်သဳ ပၞာန် (SAC) မအုပ်ဓုပ် ဍုင် နကဵု နဲကဲ မဟွံစှ်ေ သၞောဝ်။
# လွဳၜတ် ကေုာံ ဗလး ကဵု သမ္မတ، ညးကဵုကသပ် ဍုင် ကေုာံ ကောန်ထံင် ပရေင် ဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် မဒး ဒုင် ရပ် လဝ်။
# ပလီုပလာ် ထောအ် [[သၞောဝ်သဇိုင် ဍုင်ဗၟာ ၂၀၀၈]] (2008 Constitution) မဒှ် သၞောဝ် မဖန်ဗဒှ် လဝ် သွက် ဒပ် ပၞာန် ဂွံ ကလိဂွံ အဝဵု ထာဝရ။
# ဒက်ပ္တန် ဍုင် ညဳသၟဟ် မစကာ သၞောတ်ဝ် [[သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Federal Democratic Union) မပစၞး ကဵု ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် အလုံ အိုတ်သီု တုပ်ပ် သၟဟ်ဟ် ရ။

== ၄။ လဒက်ပ္တန် ဂကောံအလဵုအသဳ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ (NUG) ==
[[File:National Unity Government of Myanmar logo.png|thumb|left|150px|တဆိပ် အလဵုအသဳ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ (NUG)]]
သွက်ဂွံ ဓမံက် ရုပ်ရဴ ပရေင် အုပ်ဓုပ် အလုံ ရးနိဂီု ကေုာံ ဆက်ဆောံ ကု ဍုင် သ္အာင် မာန် ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ဂိတု ဨပြဳ ၁၆، ၂၀၂၁ ဂှ် CRPH ပံက် လး ကဵု တရဴ တုဲ ဒက်ပ္တန် လဝ် '''[[အလဵုအသဳ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ]]''' (National Unity Government - NUG) ရ။
* NUG ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် အလဵုအသဳ မပစၞး ကဵု ညးဍုင်ကွာန် (Shadow Government) တုဲ၊ CRPH ဂှ် ဍေံ တန်တဴ ဒၟံင် နဒဒှ် &quot;စၠတ်ထဝ်&quot; သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပတိတ် သၞောဝ် သွက် NUG ရ။
* ပ္ဍဲ အလဵုအသဳ ဏအ်၊ CRPH ရုဲစှ် လဝ် ညးစၞး နူကဵု ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် နာနာ ဗီုကဵု မဟာန် (ကရေင်)، ဇြဝ်ဝေဝ် (ချေင်) တအ် သွက်ဂွံ ဒှ် ဝန်ကြီး ကေုာံ ဒု-သမ္မတ ရ။ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပရေင် ပြံင်လှာဲ မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင်ဗၟာ မဖန် ညံင် ဂကူ သီုဖအိုတ် ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ အလဵုအသဳ ဍုင် ရ။
* ပါဲနူ ဂှ် CRPH သီု ပတိတ် လဝ် ဥပဒေ သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် '''[[ဒပ်ပၞာန် စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန်]]''' (People's Defence Force - PDF) သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ဒပ် ပၞာန် နကဵု လွဟ် ရ။

== ၅။ ပရေင်ဆက်ဆောံ ဂၠးတိ ကေုာံ ပွမစၟတ်သမ္တီ (International Relations) ==
CRPH ဂစာန် ချဳဒရာင် ဒၟံင် လတူ စင် ဂၠးတိ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပွမစၟတ်သမ္တီ (Diplomatic recognition) နဒဒှ် အလဵုအသဳ ဍာံ သွက် ဍုင်ဗၟာ ရ။
* '''ကုလသမဂ္ဂ (UN):''' ပရေင် အံင်ဇၞး မဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် CRPH/NUG ဂှ် ဒှ် ပွမမာန် ထိင်ဒဝ် လဝ် ဒၞာဲ ကလုတ် ဍုင်ဗၟာ ပ္ဍဲ [[wikt:ကုလသမဂ္ဂ|ကုလသမဂ္ဂ]] ရ။ သံအမတ် ဇၞော် ဦး [[ကျဝ်မဝ်ထောန်]] (Kyaw Moe Tun) ဂှ် ညး ဟွံဒုင် တဲ ကံင်သဳ ပၞာန် တုဲ ညး ဆက် တန်တဴ နဒဒှ် ကလုတ် မပစၞး ကဵု CRPH/NUG လတူ စင် ကုလသမဂ္ဂ စဵုကဵု လၟုဟ် ရ။
* '''လပါ် ဍုင် ရးနိဂီု ပလိုတ်:''' စၠတ်ထဝ် ဍုင် [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]، ဍုင် [[အင်္ဂလာန်]] ကေုာံ စၠတ်ထဝ် [[သမဂ္ဂ ဥရောပ]] (EU) တအ် ဂှ် ညးတအ် ဟီု တွံ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ လဝ် CRPH နဒဒှ် ဂကောံ မပစၞး ကဵု ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် ဍာံဍာံ တုဲ ပတိတ် ကဵု အရီုအဗင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''အာသဳယာန် (ASEAN):''' ၜိုန်ရ [[အာသဳယာန်]] တအ် ဖျေဟ် လဝ် သ္ဂုတ်သွာတ် ၅ တင် (Five-Point Consensus) ကီု လေဝ်، CRPH ကဵု NUG တအ် လေပ် ဒး ဆက်ဆောံ ဒၟံင် ကု အာသဳယာန် ညံင် ညးတအ် ဂွံ ဒုင် တဲ NUG နဒဒှ် အလဵုအသဳ ဍာံ မွဲ ร။

== ၆။ ပရေင်ဆက်ဆောံ ကု ဂကောံကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် (Relations with EAOs) ==
သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ဒပ် ပၞာန် ဗၟာ မာန် ဂှ်၊ ပရေင် ညဳသၟဟ် ကု '''[[ဂကောံရပ်လွဟ် ကောန်ဍုင်အရင်]]''' (Ethnic Armed Organizations - EAOs) တအ် ဂှ် ကိစ္စ ဇၞော် လောန် ရ။
* CRPH ပံက် လဝ် ဆက်ဆောံ ကု ဂကောံ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု ဒပ် ကရေင် KNU، ဒပ် ကချေင် KIA၊ ကေုာံ ဒပ် ကရေင်နဳ KNPP တအ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ပရေင် မဟာမိတ် လပါ် ပၞာန် ကေုာံ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ရ။
* သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် တအ် ဂွံ ပတှ်ေ စှ်ေ စိုတ် ဂှ်၊ CRPH လလောင် တြး ပလီု ထောအ် သၞောဝ်သဇိုင် ၂၀၀၈ တုဲ ချူ ပတိတ် လဝ် '''[[လိက်ကသုက် ပဋိညာဉ် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]''' (Federal Democracy Charter) မကဵု အခေါင် တုပ်သၟဟ် ကေုာံ အခေါင် ပကင်ရင် အလဵု ဇကု သွက် တွဵုရး ကောန်ဍုင်အရင် သီုဖအိုတ် ရ။ (ပ္ဍဲ လိက် ဏအ် ဂှ် တွဵုရး မန် လေဝ် နွံ အခေါင် ပကင်ရင် တွဵုရး အလဵု ဇကု ဍိုက်က်ပေင်င် ရ)။

== ၇။ အခန်ကဏ္ဍ ပ္ဍဲ ပရေင်ပၠန်ဂတး ကေုာံ CDM (Role in the Revolution and CDM) ==
CRPH ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် ဒမြိုဟ် အဓိက သွက် '''[[ပရေင် ချဳဒရာင် ဟွံဒ္ဂေတ်ဗက် အမိန့် အလဵုအသဳ]]''' (Civil Disobedience Movement - CDM) ရ။
* ညးတအ် ဟီု ဂရိုင် ကေုာံ ကဵု ဒြဟတ် ကု ကောန်ကမၠောန် အလဵုအသဳ (အ္စာဘာ၊ သဝ်ဝန်، ကောန်ပၞာန် ကေုာံ ဗၠာဲရဲ) တအ် ညံင် ဂွံ တိတ် နူ ကမၠောန် တုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲ CDM သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ယန္တရာ အလဵုအသဳ ကံင်သဳ ပၞာန် ဂွံ ရပ် ဇူ အာ ရ။
* CRPH ကဵု NUG တအ် ဂၠာဲ သြန် ဘဏ္ဍာ နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် အပ္ဍဲ ဍုင် ကေုာံ ဍုင် သ္အာင် တုဲ ထံက်ပင် ကဵု သြန် ကု ကောန်ကမၠောန် CDM တအ် ညံင် ညးတအ် ဂွံ ဂျိုင် တန်တဴ မာန် ပ္ဍဲ အခိင် ပၠန်ဂတး ဏအ် ရ။

== ၈။ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်စၟဳစၟတ် (Legal Framework and Judicial Actions) ==
နဒဒှ် စၠတ်ထဝ် မွဲ ဂှ်၊ CRPH ပတိတ် လဝ် သၞောဝ် ကေုာံ အမိန့် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ပလီု သၞောဝ် အာဏာသျှင် ရ-
* '''စၟတ်သမ္တီ ဂကောံ အကြမ်းဖက်:''' CRPH စၟတ်သမ္တီ လဝ် ကံင်သဳ စီမံအုပ်ချုပ်ရေး နိုင်ငံတော် (SAC) ကေုာံ ဒပ် ပၞာန် ဗၟာ ဂှ် နဒဒှ် '''[[ဂကောံ အကြမ်းဖက်]]''' (Terrorist Organizations) အတိုင် သၞောဝ် ဥပဒေ ရ။
* '''ပလီု ဥပဒေ ညှဉ်းပန်း:''' ညးတအ် ပလီု ထောအ် ဥပဒေ လ္ၚဵု မပ္တံကဵု သၞောဝ် မဆက်စပ် ကု ပွမရပ် မၞိဟ် ဗွဲမသၠးပွး (ဥပမာ - ပိုဒ်မ ၅၀၅) မဒှ် သၞောဝ် ကံင်သဳ ပၞာန် တအ် မစကာ သွက်ဂွံ ရပ် ကောန် ပၠန်ဂတး တအ် ရ။

== ၉။ တင်ဇီုကပိုက် ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ်ဂမၠိုင် (Challenges and Impacts) ==
CRPH ဒး ဆက် ရပ် ဂၠေင် တာလျိုင် ညးတအ် အကြာ တင် ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ-
* '''အန္တရာယ် လမျီု ကေုာံ ဂီုကၠီု:''' အမတ် CRPH ဗွဲမဂၠိုင် ဒး ဒြေပ် ဒဴ အောပ် ဗ္ဒန် ဒၟံင် သၟဝ် တိ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ ဒေသ ကောန်ဍုင်အရင် တအ် ရ။ ကံင်သဳ ပၞာန် စၟတ်သမ္တီ လဝ် CRPH နဒဒှ် ဂကောံ မပလီု သၞောဝ် (Unlawful Association) တုဲ ညး မဆက်စပ် တအ် သီုဖအိုတ် လေပ် ဒး ဒုင် ရပ် ဖျေဟ် ထံင် ရ။
* '''ပရေင် ဘဏ္ဍာ ကေုာံ လွဟ်:''' သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ပရေင် ပၠန်ဂတး ကေုာံ ဒပ် PDF တအ် အလုံ ဍုင် မွဲ ဂှ်၊ ညးတအ် နွံ ပၟိက် ကု သြန် ဘဏ္ဍာ ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် ရ။ ပွမရာန် လွဟ် ကေုာံ စောဲ ပၞာန် ဂှ် ဒှ် တင် ဝါတ်ဂါတ် မဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် အလဵုအသဳ NUG/CRPH ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မဆက်ဆောံ (Future Prospects) ==
အနာဂတ် CRPH ကေုာံ ပရေင် ပၠန်ဂတး ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဍေံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ပရေင် ညဳသၟဟ် အကြာ ဂကူ ဗၟာ ကေုာံ ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် သီုဖအိုတ် ရ။
* '''ပရေင် ပြံင်လှာဲ တၟိ:''' ယဝ်ရ ပရေင် ပၠန်ဂတး ဏအ် အံင်ဇၞး အာ မ္ဂး၊ CRPH ဂှ် ဍေံ သ္ဂောအ် ဒှ် ဂကောံ မပံက် လး တရဴ သွက်ဂွံ ချူ သၞောဝ်သဇိုင် ဖက်ဒရယ် တၟိ မွဲ ကေုာံ ဒက်ပ္တန် ဍုင် ညဳသၟဟ် ဍာံဍာံ မွဲ ရောင်။
* '''သွက် ဂကူ မန် ကေုာံ ကောန်ဍုင်အရင်:''' လဒက်ပ္တန် CRPH ဏအ် ဍေံ ဒှ် သင်္ကေတ မွဲ မထ္ၜး ပျး ဒဒှ်ရ ဂကူ မန် ကေုာံ ကောန်ဍုင်အရင် တအ် ဂှ် ဒှ် ညး မပါလုပ် အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် အနာဂတ် ဍုင်ဗၟာ ရ။ အခေါင် ပကင်ရင် တွဵုရး အလဵု ဇကု (Self-determination) မဒှ် အရာ ဂကူ မန် တအ် အာတ်မိက် လဝ် ပွိုင် ၇၀ သၞာံ ပြင် ဂှ် ဍေံ မာန် ဍိုက်ပေင် ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် တၟိ ဏအ် ရောင် ညးတအ် စၟဳ ကေတ် လဝ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[အလဵုအသဳ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ]] (NUG)
* [[ပၞာန်သီအဝဵု ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁]] (2021 Myanmar Coup)
* [[သဘင်ရုဲမာဲ ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၀]]
* [[ဒပ်ပၞာန် စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန်]] (PDF)
* [[wikt:စၠတ်ထဝ်|စၠတ်ထဝ်]] (Parliament)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* &quot;Myanmar politicians defy coup, say they are true government&quot;. ''Associated Press''. 5 February 2021.
* &quot;CRPH announces Federal Democracy Charter&quot;. ''Myanmar Now''. 1 April 2021.
* Thuzar, Moe (2021). &quot;Myanmar’s National Unity Government: A Year On&quot;. ''ISEAS–Yusof Ishak Institute''.

{{DEFAULTSORT:ကမ္မတဳစၞးစၠတ်ထဝ် ကၟိန်ဍုင်}}
[[Category:ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဍုင်ဗၟာ]]
[[Category:စၠတ်ထဝ် ဍုင်ဗၟာ]]
[[Category:ဂကောံ မဒက်ပ္တန် ပ္ဍဲ ၂၀၂၁]]</text>
      <sha1>fo50e8m2mc0rgsowd4itx3f836vv56l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒပ်ပၞာန် စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10870</id>
    <revision>
      <id>54481</id>
      <timestamp>2026-05-07T14:11:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဒပ်ပၞာန် ယိုက်လွဟ် မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အလဵုအသဳ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ (NUG) သွက်ဂွံ ဗတိုက် သၞောတ်ဝ် အာဏာသျှင် ပၞာန် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ}}{{Infobox militant organization|name=ဒပ်ပၞာန် စဵုဒၞာ...&quot;</comment>
      <origin>54481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24645" sha1="3ifijpaz6tv87h554ovlax1kz57scyj" xml:space="preserve">{{Short description|ဒပ်ပၞာန် ယိုက်လွဟ် မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အလဵုအသဳ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ (NUG) သွက်ဂွံ ဗတိုက် သၞောတ်ဝ် အာဏာသျှင် ပၞာန် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ}}{{Infobox militant organization|name=ဒပ်ပၞာန် စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန်|native_name=ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (PDF)|logo=[[File:People's Defense Force (Myanmar) flag.svg|250px|အလာံ ဒပ်ပၞာန် စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန်]]|caption=အလာံ တရာဲဝင် ဒပ်ပၞာန် စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန် မစကာဒၟံင် လၟုဟ်|dates=၅ မေ ၂၀၂၁ – လၟုဟ်|leader=[[ဒူဝါ လရှဳလ]] (Dưa Lashi La - သမ္မတ ကာယက), [[ရည်မွန်|ဦးရည်မွန်]] (ဝန်ကြီး ဌာန စဵုဒၞာ)|headquarters=လျို့ဝှက် (အပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ပွဳပွူ ဒေသ ပယျဵု)|area=အလုံ [[ဍုင်ဗၟာ]] (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ တွဵုရး သကိုင်၊ မကွေ၊ ချေင် ကေုာံ ကယျာ)|ideology=[[သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Federal Democracy), [[ဝါဒ ဒစဵုဒစး ဖာသေတ်]] (Anti-fascism)|opponents=[[ကံင်သဳ စၟိန်ပြမာန် ဍုင်]] (SAC), [[ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ]] (Tatmadaw)|allies=[[ဒပ်ယိုက်လွဟ် ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင်]] (EAOs), [[ကေအဲန်ယူ]] (KNU), [[ကေအိုင်အေ]] (KIA), [[သဳအေန်အက်ဖ်]] (CNF)|size=ၜိုတ် ၆၅,၀၀၀ စဵုကဵု ၁၀၀,၀၀၀ ပြင် (စရင် ခန့်မှန်း ၂၀၂၃)}}
'''ဒပ်ပၞာန် စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန်''' ({{lang-my|ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်}}၊ {{lang-en|People's Defence Force - PDF}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဒပ်ပၞာန် යိုက်လွဟ် တရာဲဝင် မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု [[အလဵုအသဳ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ]] (NUG) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လမျီု ကေုာံ ဒြပ်ရတ် ညးဍုင်ကွာန် တအ် နူကဵု ပွမပလီုပလာ် ကေုာံ ပွမဂစိုတ် ပဠက် ဂကူ မကၠောန် ဗဒှ် ဒၟံင် နကဵု [[ကံင်သဳ စၟိန်ပြမာန် ဍုင်]] (SAC) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒပ် ပၞာန် ဗၟာ (Tatmadaw) ရ။ ဒပ်ပၞာန် ဏအ် ဝွံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ကြဴနူ [[ပွမသီအဝဵုပၞာန် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၂၁]] တုဲ ဍေံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ပၠန်ဂတး ကောန်ထဝ် (Spring Revolution) သွက်ဂွံ ရိုဟ် ပလီု ထောအ် သၞောတ်ဝ် [[အာဏာသျှင်]] ကေုာံ ဒက်ပ္တန် ဍုင် [[သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] ရ။

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် (Background and Origins) ==
ပ္ဍဲကဵု စၟတ် တ္ၚဲ ၁ ဖေဖဝ်ဝါရဳ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ်၊ ဒပ် ပၞာန် ဗၟာ မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် လဝ် နကဵု သကိုပ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပၞာန် [[မေန်အံင်လှာင်]] (Min Aung Hlaing) တအ် သီ ကေတ် အဝဵု ဍုင် နူကဵု အလဵုအသဳ ညးဍုင်ကွာန် (NLD) မကလိဂွံ လဝ် ဇမၞး ပ္ဍဲ ပွမရုဲစှ် မဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ရ။ ပရေင် သီ အဝဵု ဏအ် ဍေံ ဖန် ညံင် ညးဍုင်ကွာန် အလုံ မွဲ ဍုင် ဂွံ ဒစဵုဒစး ကေုာံ ထ္ၜး ဆန္ဒ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် (Civil Disobedience Movement - CDM) ရ။ ဆဂး၊ ဒပ် ပၞာန် တအ် စကာ လွဟ် ဇေတ်တ် တုဲ ပန် ဂစိုတ် ညးဍုင်ကွာန် မထ္ၜး ဆန္ဒ တအ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ။

ဟိုတ်နူ ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပွမထ္ၜး ဆန္ဒ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် သၟး ဂှ် ဟွံမာန် စဵုဒၞာ လမျီု အလဵု ဇကု တုဲ، သၟတ်၊ ကွးဘာ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် နူကဵု ဒေသ နာနာ တအ် စ ပကောံ ဒြဟတ် ကေုာံ ရပ် လွဟ် မမာန် ကၠောန် ကေတ် အလဵု ဇကု မပ္တံကဵု သေနာတ် တူမဳ (Tumee guns) သွက်ဂွံ ကလေင် ပတိတ် ဒြဟတ် ရ။ ပရေင် က္တဵု ပၠန်ဂတး ဏအ် ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ပြဟ် လောန် ပ္ဍဲကဵု တွဵုရး သကိုင် (Sagaing) ကေုာံ မကွေ (Magway) ရ။ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ကေုာံ က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဒြဟတ် တအ် ဏအ် ဗွဲမစှ်ေ သၞောတ် ဂှ်၊ ကမ္မတဳ စၞး စၠတ်ထဝ် (CRPH) တအ် ပံက် လး ကဵု တရဴ သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဒပ် ပၞာန် တရာဲဝင် မွဲ ရ။

== ၂။ ပွမဒက်ပ္တန် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် (Formation and Objectives) ==
ပ္ဍဲကဵု စၟတ် တ္ၚဲ ၅ မေ ၂၀၂၁ ဂှ်၊ [[အလဵုအသဳ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ]] (NUG) မဒှ် အလဵုအသဳ ပြိုင်ပကာန် ဂှ် လလောင် တြး ဒက်ပ္တန် &quot;ဒပ်ပၞာန် စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန်&quot; (PDF) ဗွဲမတရာဲဝင် ရ။ ပွမဒက်ပ္တန် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် အဓိက သွက်ဂွံ ဓမံက် ရုပ်ရဴ [[wikt:mon:ပၞာန်|ပၞာန်]] ဒစဵုဒစး အာဏာသျှင် ရ။

'''တင်ရန်တၟအ် အဓိက ညးတအ် ဂှ် ဍေံ နွံ ၃ သာ်-'''

# သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန် နူကဵု ပရေင် အကြမ်းဖက် ကေုာံ ပွမဂစိုတ် ပဠက် ဂကူ နူ ဒပ် ပၞာန် စၟိန်ပြမာန် ဍုင် (SAC)။
# သွက်ဂွံ ရိုဟ် ပလီု ထောအ် သၞောတ်ဝ် အာဏာသျှင် ပၞာန် ကေုာံ မင်မဲ ဒြပ် ရတ် ဍုင်။
# သွက်ဂွံ ကၠောန် ပံင်ကောံ မွဲစွံ ကု [[ဒပ်ယိုက်လွဟ် ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင်]] (EAOs) သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် &quot;ဒပ် ပၞာန် ဖက်ဒရယ်&quot; (Federal Army) အလုံ ဍုင် မွဲ ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ် ရ။

== ၃။ လဒက်ပ္တန် ဂကောံ ကေုာံ ကဆံင်အုပ်ဓုပ် (Organizational Structure) ==
ဒပ် PDF ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် ဂကောံ ပၠန်ဂတး ချပ် ဂၠဲါ စ ပြးဇး ပုဟ်။ ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု လဒက်ပ္တန် ကဆံင် အုပ်ဓုပ် (Chain of Command) မစှ်ေ သၞောတ် သၟဝ် ဌာန ဝန်ကြီး ကာကွယ်ရေး (Ministry of Defence - NUG) ရ။

* '''ကမ္မတဳ ဗဟဵု (Central Command):''' ဒှ် ဒၞာဲ မဖျေဟ် ဗျူဟာ ကေုာံ သ္ဂုတ်သွာတ် ပၞာန် အဓိက မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် လဝ် နကဵု ဦးရည်မွန် (Yee Mon) ကေုာံ အရာရှိ ပၞာန် ဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ။
* '''ကွပ်ကဲမှု တိုင်းဂမၠိုင် (Regional Commands):''' ညးတအ် ပါ် လဝ် ဒေသ စဵုဒၞာ အလုံ ဍုင် (ဥပမာ - တိုင်း အထက်ပိုင်း، တိုင်း အလယ်ပိုင်း، တိုင်း တောင်ပိုင်း) သွက်ဂွံ ကွပ်ကဲ ဒပ် ပ္ဍဲ ဒေသ တအ် ဂှ် လောဲသွာ ရ။
* '''တပ်ရင်း ကေုာံ တပ်ဖွဲ့ (Battalions and Local Forces):''' သၟဝ် ကွပ်ကဲမှု တိုင်း တအ် ဂှ် နွံ ကု တပ်ရင်း (Battalions) မၞုံ လၟိဟ် ကောန် ပၞာန် ၂၀၀ ကဵု ၅၀၀ အကြာ ရ။ ပါဲနူ ဂှ် မ္ဂး နွံ သီု [[ဒပ်စဵုဒၞာ ဒေသ]] (Local Defence Forces - LDF ဟွံသေင်မ္ဂး ပကဖ) မဒှ် ဒပ် ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင် မမင်မဲ လဝ် ညးဍုင်ကွာန် အပ္ဍဲ ဒေသ ရ။

== ၄။ ပရေင်ပကတ်ပကေဝ် ကေုာံ လွဟ်လက်နက် (Training and Equipment) ==
ပ္ဍဲ အခိင် စ ဒက်ပ္တန် တေအ် မ္ဂး، ဒပ် PDF တအ် ဟွံမွဲ ကု လွဟ် ခိုဟ်ဟ် ကေုာံ ပညာ ပၞာန် ပုဟ်။ သၟတ် တအ် ဒး တိတ် အာ ပ္ဍဲ ဂြိုပ် (Liberated areas) မအုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု ဒပ် ကောန်ဍုင်အရင် တအ် ဗီုကဵု KNU ကဵု KIA သွက်ဂွံ ကတ် လ္ၚတ် ပညာ ပၞာန် သဇိုင် ရ။

* '''ပွမစကာ လွဟ်:''' ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ညးတအ် စကာ ဆ သေနာတ် တူမဳ၊ ဗုမ် ဍာ်ဗစး (Molotov cocktails) ကေုာံ ဗုမ် မာင် ဇကု ကၠောန် ကေတ် သၟး ရ။ ဆဂး လၟုဟ် မ္ဂး ညးတအ် ကလိဂွံ လွဟ် အဝ်တဝ် (Automatic rifles) မပ္တံကဵု M16, AK-47 ကေုာံ M4 တအ် နူကဵု ပရေင် သီ ကေတ် နူ ဒပ် ပၞာန် ဗၟာ ဟွံသေင်မ္ဂး ရာန် ကေတ် နူ ပယျဵု ဍုင် သေံ ร။
* '''နဲပညာ တၟိ (Technology):''' အရာ မပြာကတ် အိုတ် သွက် PDF ဂှ် ဒှ် ပွမစကာ နဲပညာ ခေတ် တၟိ ရ။ ညးတအ် စကာ စက် 3D Printer သွက်ဂွံ ပတိတ် လွဟ် ကေုာံ ခရာ ဗုမ် (FGC-9) ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် &quot;တပ်ဖွဲ့ ဒရုန်း&quot; (Drone Forces) မပ္တံကဵု က္ၜင်ကျာ ဍောတ်တ် မစွံ ဗုမ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် လတူ ဗဒိုပ် ပၞာန် ဗၟာ မာန် ဗွဲမအံင်ဇၞး ရ။

== ၅။ ပရေင်ချဳဒရာင် ပၞာန် ကေုာံ ဗျူဟာ (Military Operations and Strategies) ==
ဗျူဟာ အဓိက သွက် ဒပ် PDF ဂှ် ဍေံ ဒှ် &quot;ပၞာန် ပြောက်ကျား&quot; (Guerrilla Warfare) ဟိုတ်နူကဵု ဒြဟတ် လွဟ် ဟွံတုပ် ကု ဒပ် ပၞာန် ဗၟာ (Asymmetric warfare) ရ။

* '''ပရေင် အုပ်ဓုပ် ဒေသ နယ်မြေ (Territorial Control):''' ပ္ဍဲ ဒေသ ညာသ် (Rural areas) မပ္တံကဵု တွဵုရး သကိုင် ကဵု မကွေ မ္ဂး، ဒပ် PDF တအ် နွံ ကု သြဇာ မအုပ်ဓုပ် လဝ် တိဍာ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ ညးတအ် ကၟာတ် လဒဵု ဂၠံင် တရဴ၊ တိုက် ပလီု လတူ ကွဳစက် ပၞာန် (Convoy ambushes) ကေုာံ သီ ကေတ် ဗဒိုပ် ဍောတ်တ် နူ ဒပ် SAC ရ။
* '''ပရေင် ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော် (Urban Warfare):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု ရန်ကုန် ကဵု မန္တလေး မ္ဂး، ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ဂကောံ လျို့ဝှက် (Urban Guerrilla - UG) သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် စက်ယန္တရား အလဵုအသဳ، ဗလး ဗုမ် ပ္ဍဲ ရုင် အလဵုအသဳ ကေုာံ ပွမဂစိုတ် (Assassinations) လတူ ညး မကဵု ပရိုင် ကု စၟိန်ပြမာန် ဍုင် (Dalans / Informants) ကေုာံ အရာရှိ ပၞာန် ဇၞော်ဇၞော် ရ။

== ၆။ ပရေင်မဟာမိတ် ကေုာံ ဒပ်ကောန်ဍုင်အရင် (Alliances and EAOs) ==
အရာ မဖန် ညံင် PDF ဂွံ ကြံင်မ္ၚိုဟ် ကၠုင် ဂှ် ဒှ် ပရေင် ပံင်ကောံ မဟာမိတ် မွဲစွံ ကု [[ဒပ်ယိုက်လွဟ် ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင်]] (EAOs) မၞုံ ကု ပရေင် ဆဵုဂဗ ပၞာန် ပွိုင် ၇၀ သၞာံ ပြင် ရ။

* '''[[ကေအဲန်ယူ]] (KNU - Karen National Union):''' ပ္ဍဲ တွဵုရး ကရေင် မ္ဂး ဒပ် PDF (တပ်မဟာ တောင်ပိုင်း) တအ် ပံင်ကောံ သ္ပ ပၞာန် မွဲစွံ ကု ဒပ် ကရေင် KNLA သွက်ဂွံ သီ ကေတ် ဗဒိုပ် ပၞာန် ဗၟာ မာန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''[[ကေအိုင်အေ]] (KIA - Kachin Independence Army):''' ပ္ဍဲ တွဵုရး ကချင် ကဵု သကိုင် မ္ဂး ဒပ် KIA တအ် ကဵု ပရေင် ပကတ်ပကေဝ် ကေုာံ လွဟ် ကု PDF တုဲ တိုက် ပၞာန် မွဲစွံ ရ။
* ပါဲနူ ဂှ် မ္ဂး ညးတအ် သီု နွံ ပရေင် ဆက်ဆောံ ခိုဟ် ကု [[သဳအေန်အက်ဖ်]] (CNF - Chin National Front) ပ္ဍဲ တွဵုရး ချေင် ကေုာံ [[ကေအဲန်ပဳပဳ]] (KNPP - Karenni National Progressive Party) ပ္ဍဲ တွဵုရး ကယျာ တအ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဒြဟတ် ပံင်ကောံ စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။

== ၇။ ပရေင်ထံက်ပင် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဘဏ္ဍာရေး (Public Support and Funding) ==
ဒပ် PDF ဝွံ ဍေံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ &quot;သြန် ထံက်ပင် နူ ညးဍုင်ကွာန်&quot; ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။ NUG ဟွံကလိဂွံ သြန် အထောက်အပံ့ သၠဲသၠဲ နူကဵု အလဵုအသဳ ဍုင် သ္အာင် တအ် ပုဟ်။

* '''ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ဍုင် သ္အာင် (Diaspora):''' ကောန် ဍုင်ဗၟာ မစိုပ် ဒၟံင် ဍုင် သ္အာင် မပ္တံကဵု ထိုင်း، ဂျပေန်၊ သေင်ကာပူ ကဵု အမေရိကာန် တအ် ကဵု ဒါန် သြန် (Donations) လၟိုန် ဂိတု သွက်ဂွံ ရာန် လွဟ် ကေုာံ စၞစ သွက် PDF ရ။
* '''ပရောဂျက် NUG (NUG Funding Projects):''' NUG တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် အစဳအစန် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ သြန် ဘဏ္ဍာ မပ္တံကဵု ပွမသွံ လိက် ငွေတိုက်စာချုပ် (Spring Revolution Bonds)၊ အစဳအစန် သြန် လှုဲ ဒဳဂျဳတဲ NUG Pay၊ ကေုာံ ကံက် အခေါန် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ မအုပ်ဓုပ် လဝ် (Tax collection in liberated areas) ရ။ ပါဲနူ ဂှ် သၟတ် တအ် လေဝ် ဂၠာဲ သြန် နကဵု Click-to-Donate campaigns ပ္ဍဲ လပှ်ကျာ ကီု ရ။

== ၈။ ပွမစၟတ်သမ္တီ ဂၠးတိ ကေုာံ ပြသၞာ (International Recognition and Challenges) ==
ဒပ် PDF ကေုာံ NUG ဝွံ ညးတအ် ဒး ဆဵု ဂဗ ပြသၞာ အဓိက လပါ် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ ရ။

* '''စၟတ်သမ္တီ ဂကောံ အကြမ်းဖက်:''' ကံင်သဳ စၟိန်ပြမာန် ဍုင် (SAC) တအ် စၟတ် သမ္တီ လဝ် NUG ကဵု PDF နဒဒှ် &quot;ဂကောံ အကြမ်းဖက်&quot; (Terrorist Organizations) ရ။
* '''ပရေင် ထံက်ပင် ဍုင် သ္အာင် ဟွံမွဲ:''' ၜိုန်ရ ဍုင် ပလိုတ် (Western countries) တအ် စွံ စိုတ် သမ္တီ လတူ ပၠန်ဂတး ဏအ် ကီု လေဝ်၊ ညးတအ် ဟွံကဵု လွဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံစၟတ် သမ္တီ နဒဒှ် အလဵုအသဳ ဍာံဍာံ (De jure recognition) ဏီ ပုဟ်။ PDF တအ် ဒး တန်တဴ နကဵု သြန် အလဵု ဇကု သၟး ရ။
* '''ပြသၞာ အပ္ဍဲ (Internal Challenges):''' ဟိုတ်နူ ဒပ် PDF တအ် က္တဵုဒှ် လဝ် နူကဵု ဂကောံ နာနာ သာ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဟွံတုပ် တုဲ، ပရေင် အုပ်ဓုပ် ညံင် ဂွံ စှ်ေ သၞောတ် မွဲ ဓဝ် (Centralized command) ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒၟံင် ပြသၞာ ဇၞော် မွဲ စဵုကဵု လၟုဟ် ဏီ ရ။

== ၉။ အခေါင်အရာမၞိဟ် ကေုာံ စည်းကမ်းပၞာန် (Human Rights and Rules of Engagement) ==
ပ္ဍဲကဵု ပၞာန် မ္ဂး ပွမဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] ဂှ် ကိစ္စဇၞော် လောန် ရ။

* '''စည်းကမ်း ဥပဒေ ပၞာန်:''' NUG ကာကွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန ဖျေဟ် လဝ် စည်းကမ်း ပၞာန် (Code of Conduct) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် သွက် ကောန် ပၞာန် PDF တအ် ညံင် ဟွံဂွံ ပလီုပလာ် ညးဍုင်ကွာန်، ညံင် ဂွံ ဆက်ဆောံ ခိုဟ် ကု သုံ့ပန်း ပၞာန် (POWs) ကေုာံ ညံင် ဟွံဂွံ စကာ ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲ ပၞာန် ရ။
* '''တင် ဒး ဒုင် ပါ်ပဲါ (Allegations):''' ၜိုန်ရ နွံ စည်းကမ်း ကီု လေဝ်၊ ဒပ် PDF လ္ၚဵု တအ် (ဗွဲတၟေင် UG ပ္ဍဲ ဍုင်) ဒး ဒုင် ပါ်ပဲါ နူ ဂကောံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ ဟိုတ်နူကဵု ပွမဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဂစိုတ် မၞိဟ် မထေင် ကေတ် ဒှ် ဒလန် (Dalans) သီု ဟွံမွဲ ကု ရုင်သၞောဝ် ဍာံဍာံ (Extrajudicial killings) ရ။ NUG တအ် ဂစာန် ဖန် ညံင် ဂွံ စၟဳစၟတ် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ပြသၞာ တအ် ဏအ် လၟိုန် ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ဖဵုသမ္ၚေတ် (Future Prospects and Impact) ==
ဒပ်ပၞာန် စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဍေံ ဖန် ညံင် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင် ပၞာန် ပ္ဍဲ [[wikt:mon:ဍုင်|ဍုင်]] ဗၟာ ဂွံ ပြံင်လှာဲ အာ ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။

* '''ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် (Shift in Power Balance):''' နူကဵု သၞာံ ၂၀၂၁ တေအ် မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ထေင် ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ ဇၞး ပၞာန် ဗၟာ ဂှ် ဟွံမာန် ပုဟ်။ ဆဂး လၟုဟ် မ္ဂး PDF ကေုာံ EAOs တအ် ပံင်ကောံ တုဲ မာန် သီ ကေတ် ဍုင် ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် ကေုာံ ဖန် ညံင် ဒပ် ပၞာန် ဗၟာ ဂွံ ဒး ဒုင် ကျ ပၞာန် (Strategic defeats) အလုံ ဍုင် ရ။
* '''အနာဂတ် ဖက်ဒရယ် (Federal Future):''' ဝင် PDF ဏအ် ဍေံ ဒှ် တမ် ရိုဟ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် တပ်မတော် ဖက်ဒရယ် (Federal Armed Forces) မွဲ မပါလုပ် သီု ကောန်ဍုင်အရင် တအ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် မာန် ရ။ ဍေံ ဒှ် မျှော်လင့်ချက် သွက် ညးဍုင်ကွာန် မၞုံ ပၟိက် ဒဳမဝ်ကရေသဳ သီုဖအိုတ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[အလဵုအသဳ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ]] (NUG)
* [[ပွမသီအဝဵုပၞာန် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၂၁]]
* [[ဒပ်ယိုက်လွဟ် ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင်]] (EAOs)
* [[ကံင်သဳ စၟိန်ပြမာန် ဍုင်]] (SAC)
* [[ပၠန်ဂတး ကောန်ထဝ်]] (Spring Revolution)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* Ye Myo Hein (2022). &quot;Understanding the People's Defense Forces in Myanmar&quot;. ''United States Institute of Peace (USIP)''.
* International Crisis Group (2022). &quot;Myanmar's Coup Shakes Up Its Ethnic Conflicts&quot;. ''Asia Report N°319''.
* NUG Ministry of Defence Official Publications (2021-2023). &quot;Code of Conduct for PDF&quot;.</text>
      <sha1>3ifijpaz6tv87h554ovlax1kz57scyj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒပ်ယိုက်လွဟ် ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10871</id>
    <revision>
      <id>54482</id>
      <timestamp>2026-05-07T14:21:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဂကောံပၞာန် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ ဗတိုက် သွက် အခေါင်အရာ ကေုာံ ဖက်ဒရယ်}}{{Infobox military faction|name=ဒပ်ယိုက်လွဟ် ကော...&quot;</comment>
      <origin>54482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34290" sha1="kgfsp6udvpr8ow9g94smxcbtbzm50d5" xml:space="preserve">{{Short description|ဂကောံပၞာန် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ ဗတိုက် သွက် အခေါင်အရာ ကေုာံ ဖက်ဒရယ်}}{{Infobox military faction|name=ဒပ်ယိုက်လွဟ် ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင်|native_name=Ethnic Armed Organizations (EAOs) / တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့အစည်းများ|image=[[File:Myanmar Armed Groups Map (2021).svg|300px|မြေပုံ ဒပ်ယိုက်လွဟ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ]]|caption=ဗီုမြေပုံ မထ္ၜးပျးကဵု ဒၞာဲဒတန် အဝဵုသြဇာ ကေုာံ ပွဳပွူ မချဳဒရာင် ဒပ်ယိုက်လွဟ် ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]]|active=သၞာံ ၁၉၄၈ - လၟုဟ်|ideology=[[ဖက်ဒရယ်]], [[ကောန်ဂကူ သၠးပွး]], [[အခေါင် ပကင်ရင်အလဵုဇကု]]|headquarters=ဒေသ ပယျဵု ဍုင်ဗၟာ-သေံ, ဍုင်ဗၟာ-ကြုက်, ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ-အိန္ဒိယ|battles=[[ပၞာန် အပ္ဍဲဍုင် ဍုင်ဗၟာ]] (Internal conflict in Myanmar)}}

'''ဒပ်ယိုက်လွဟ် ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင်''' ({{lang-en|Ethnic Armed Organizations}} ဟွံသေင်မ္ဂး ကော်ခမၞောန် '''EAOs''') ဝွံ ဍေံဒှ် ဂကောံ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဒြဟတ် ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် နူကဵု ဂကူ [[ကောန်ဍုင်အရင်]] နာနာသာ် ပ္ဍဲကဵု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု [[ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ]] (Tatmadaw) ကေုာံ အလဵုအသဳ ဗဟဵု မစွံအဝဵုပ္ဍဲတဲမွဲဓဝ် တအ်ရ။ ဒပ်ယိုက်လွဟ်တအ်ဏအ်ဝွံ ဍေံတအ် ချဳဒရာင် ကေုာံ ဗတိုက်ဒၟံင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ [[wikt:mnw:အခေါင်အရာ|အခေါင်အရာ]] တုပ်သၟဟ်၊ အခေါင် ပကင်ရင် အလဵုဇကု (Self-determination)၊ ကေုာံ သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ရးနိဂီု [[ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Federal Democratic Union) မွဲရ။

ပၞာန် အပ္ဍဲဍုင် ဍုင်ဗၟာ မက္တဵုဒှ်ဒၟံင် အကြာ ဒပ်ယိုက်လွဟ် ကောန်ဍုင်အရင် ကေုာံ ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ ဏအ်ဝွံ၊ ဍေံဒှ် ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် မဂၠိုင်အာယုက် ကေုာံ မလအ်လအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဂၠးတိ ခေတ်တၟိဏအ်ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဝွံ ဍေံသောင်ကလးကဵု ပရူ ဝင်၊ ဟိုတ်မက္တဵုဒှ်၊ လဒက်ပ္တန်၊ အကာဲအရာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဒပ်ယိုက်လွဟ် ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် ဗွဲမလှဲလး ကေုာံ ဍိုက်က်ပေင်င်ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction &amp; Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဒပ်ယိုက်လွဟ် ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင်&quot; (EAOs) ဏအ်ဝွံ ဍေံဒှ် ဝေါဟာရ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဝေါဟာရ ပရေင်သၞောဝ် မစကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် ဍုင်ဗၟာ သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜးကဵု ဂကောံ မၞုံကဵု လွဟ်တအ်ရ။

* '''ပွံက်အဓိပ္ပါယ်:''' EAOs တအ်ဝွံ ဍေံတအ် ဟွံသေင် ဂကောံ ပုန်က္တဵု ဓမ္မတာပုဟ်။ ညးတအ် နွံကဵု ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political wing) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ်၊ နွံကဵု ဒပ်ပၞာန် မၞုံကဵု စည်းကမ်း (Military wing)၊ တုဲပၠန် ညးတအ် နွံကဵု တိဍာ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် လတူ ညးဍုင်ကွာန် (Territorial control and governance) အလဵုဇကုညးတအ်ရ။
* '''တင်ရန်တၟအ် အဓိက:''' ဂကောံ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ညးတအ် ဟွံအာတ်မိက် သွက်ဂွံ ပါ်တိတ် နဒဒှ် ဍုင်သၠးပွး (Secession / Independence) ပုဟ်။ ညးတအ် အာတ်မိက် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ဇေတ်တ် မပါ်ပရအ်ကဵု အဝဵုအာဏာ လတူ ဒြပ်သဘာဝ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲကဵု တွဵုရး ညးကဵုညး ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်ရ။
* '''လၟိဟ် ကေုာံ ဒြဟတ်:''' ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ လၟုဟ် နွံ ဒပ်ယိုက်လွဟ် ကောန်ဍုင်အရင် အဓိက ၜိုတ် ၂၀ ပြင်င်တုဲ၊ လၟိဟ် ကောန်ပၞာန် သီုဖအိုတ် ပံင်ကောံမ္ဂး မာန်နွံ လတူ နူ ၁၀၀,၀၀၀ ပြင်င်ရ။ ဒပ် မဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဒှ် [[ဒပ်ပၞာန် တွဵုရးဝ]] (UWSA) မၞုံကဵု ဒြဟတ် ကောန်ပၞာန် ၜိုတ် ၃၀,၀၀၀ ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဍုင်ဗၟာမ္ဂး၊ ဒပ်ယိုက်လွဟ် တအ်ဏအ်ဝွံ ဍေံတအ် ဒှ် ဒြဟတ် မစဵုဒၞာလဝ် ယေန်သၞာင်၊ လိက်ပတ် ကေုာံ အခေါင်အရာ ကောန်ဍုင်အရင်တအ် နူကဵု ပရေင် ဖအိုတ်ကၠေအ် ဂကူ (Burmanization / Assimilation) မဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု အလဵုအသဳ ဗၟာ အဆက်ဆက်ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် (History and Causes of the Armed Conflict) ==
[[ဝှာင်:Panglong_Agreement_1947.jpg|right|thumb|250x250px|ပွမထပက်စၟတ်တဲ [[လိက်ကသုက် ပင်လုံ]] ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၇]]
ဟိုတ် မက္တဵုဒှ် ပၞာန် အပ္ဍဲဍုင် ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ဒပ်ယိုက်လွဟ် တအ်ဝွံ ဍေံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဝင် ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ ကေုာံ ပွမကလိဂွံ ဍုင်သၠးပွး နူကဵု အင်္ဂလိက် ရ။

=== က။ လိက်ကသုက် ပင်လုံ ကေုာံ ပွမပလီု ကတိကဝတ် (1947 Panglong Agreement) ===
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၇၊ သကိုပ်ဗိုလ် [[အံင်သာန်]] (Aung San) ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် (ဗွဲတၟေင် သေံ၊ ကချေင်၊ ချေင်း) တအ် ထပက်လဝ် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲကဵု [[လိက်ကသုက် ပင်လုံ]] သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ တုဲ ကေတ် ဍုင်သၠးပွး မွဲစွံရ။ လိက်ကသုက်ဏအ် ကဵုလဝ် ကတိကဝတ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ရးနိဂီု ဖက်ဒရယ်၊ အခေါင် တုပ်သၟဟ် ကေုာံ [[အခေါင် ပါ်တိတ် နူကၟိန်ဍုင်]] (Right of secession) ကြဴနူ ၁၀ သၞာံရ။ ဆဂး ကြဴနူ အံင်သာန် ဒးဒုင် ဂစိုတ်တုဲ၊ အလဵုအသဳ ဥူနု (U Nu) တအ် ဟွံဓမံက်ရုပ်ရဴ အတိုင် လိက်ကသုက်ဂှ်တုဲ၊ ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် စက္တဵုဒှ်ကၠုင်ရ။

=== ခ။ ပွမစပုန်က္တဵု ဂကူ ကရေင် ကေုာံ မန် (Early Insurgencies: Karen and Mon) ===
ဂကူ [[ကရေင်]] (Karen) ကေုာံ [[မန်]] (Mon) တအ်ဂှ် ညးတအ် ဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ လိက်ကသုက် ပင်လုံပုဟ်။ ညးတအ် အာတ်မိက် တွဵုရး အလဵုဇကု သီးသန့်ရ။ ကာလ အလဵုအသဳ ဗဟဵု တးပါဲ အာတ်မိက်တအ်ဏအ်တုဲ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၉ ဂှ် [[ဂကောံ ကရေင် ကောန်ဂကူ]] (KNU) ကေုာံ ဂကောံ မန် တအ် စရပ်လွဟ် တုဲ ပုန်က္တဵု တဝ်စၞေဟ် ကု အလဵုအသဳ ဗဟဵု ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် တမ်မူလ သွက် ပၞာန် အပ္ဍဲဍုင် ရ။

=== ဂ။ ပၞာန်သီအဝဵု ၁၉၆၂ ကေုာံ ခေတ် အာဏာသျှင် (1962 Coup and Military Dictatorship) ===
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၂ ဂှ်၊ သကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော် [[နေဝင်း]] (Ne Win) သီကေတ် အဝဵု ဍုင် နကဵု ဒြဟတ် ပၞာန် တုဲ ပလီုပလာ်ထောအ် သၞောဝ်သဇိုင် ၁၉၄၇ သီုဖအိုတ်ရ။ ညးတအ် သီုဖျေဟ်ထံင် က္ဍိုပ်သကိုပ် ကောန်ဍုင်အရင် တအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင် ဏအ်တုဲ၊ ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် တၞဟ်တအ် ဗီုကဵု သေံ၊ ကချေင်၊ ရခိုင် တအ် သီုဖအိုတ် ဒက်ပ္တန် ဒပ်ယိုက်လွဟ် (ဗီုကဵု KIA, SSA) တုဲ လုပ်ပၞာန် သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု အာဏာသျှင် ပၞာန် ဗၟာ စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ်ရ။

== ၃။ ဂကောံ မဟာမိတ် ကေုာံ ပရေင်ပံင်ကောံ (Alliances and Coalitions) ==
ဒပ်ယိုက်လွဟ် ကောန်ဍုင်အရင် တအ်ဝွံ ညးတအ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ဂကောံ မဟာမိတ် နာနာသာ် သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ ဒြဟတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပၞာန် သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ လောဲသွာရ။

* '''[[wikt:mnw:မဟာမိတ်|မဟာမိတ်]] တြေံဂမၠိုင်:''' ပ္ဍဲခေတ် ကိုပ်ကၠာတေအ် နွံလဝ် ဂကောံ ဗီုကဵု NDF (National Democratic Force) ကေုာံ DAB (Democratic Alliance of Burma) မဒှ် ဂကောံ မပံင်ကောံ လဝ် အကြာ ကောန်ဍုင်အရင် ကဵု ဂကောံ ကျောင်းသား (ABSDF) တအ်ရ။
* '''FPNCC (Federal Political Negotiation and Consultative Committee):''' ဍေံဒှ် ဂကောံ မဟာမိတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် လဝ် နကဵု ဒပ်ဝ (UWSA) ရ။ ဂကောံ ဏအ်ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဂကောံ မဟာမိတ် မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ မၞုံကဵု ဒြဟတ် လွဟ် မခိုင်ကၠိုက် အိုတ် ပ္ဍဲ သၟဝ်ကျာ ဍုင်ဗၟာ ရ။ (ပါလုပ် - UWSA, KIA, AA, TNLA, MNDAA, SSPP, NDAA)။
* '''[[မဟာမိတ် ညီနောင် သုံးဖော်]] (Three Brotherhood Alliance):''' ဍေံဒှ် ဂကောံ မဟာမိတ် ပၞာန် မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဒပ် ရခိုင် (AA)၊ ဒပ် တအာင်း (TNLA) ကေုာံ ဒပ် ကိုဝ်ကန့် (MNDAA) ရ။ ဂကောံ ဏအ်ဝွံ ညးတအ် ဂွံ အံင်ဇၞး ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ဗတိုက် Operation 1027 ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၃-၂၀၂၄ ရ။
* '''UNFC ကေုာံ PPST:''' ဍေံဒှ် ဂကောံ မဟာမိတ် သွက်ဂွံ ချဳဒရာင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ PPST (Peace Process Steering Team) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဂကောံ မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် သွက် ဒပ်ယိုက်လွဟ် မထပက်လဝ် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲကဵု လိက်ကသုက် အလုံဍုင် (NCA) ရ။

== ၄။ ဒပ်ယိုက်လွဟ် မကိစ္စဇၞော်ဂမၠိုင် (Major EAOs in Myanmar) ==
[[ဝှာင်:KNU_soldiers_on_patrol.jpg|left|thumb|250x250px|ကောန်ပၞာန် ဒပ် ကေအဲန်ယူ (KNU) ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ကင်းလှည့် လတူ ဂြိုပ်]]
လၟိဟ် ကေုာံ ဒြဟတ် ဒပ်ယိုက်လွဟ် တအ်ဝွံ ဍေံ ဟွံတုပ် ညးသကအ်ပုဟ်။ ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒပ်ယိုက်လွဟ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ကေုာံ မၞုံကဵု အဝဵု သြဇာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ရ-

# '''[[ဒပ်ပၞာန် သၠးပွး ကောန်ဂကူ ကရေင်]] (KNU / KNLA):''' ဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၇ တုဲ ဍေံ ဒှ် ဒပ် မလအ် အိုတ် ရ။ ညးတအ် အုပ်ဓုပ် လဝ် ဒေသ ကဝ်သူးလေ (Kawthoolei) ပ္ဍဲ တွဵုရး ကရေင် ကေုာံ ဒေသ ပယျဵု သေံ ရ။
# '''[[ဒပ်ပၞာန် တွဵုရး ဝ]] (UWSA):''' ဍေံ ဒှ် ဒပ်ယိုက်လွဟ် မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ မၞုံကဵု လက်နက် ခေတ်တၟိ အိုတ် ရ (မၞုံကဵု ဒြဟတ် ပၞာန် ၜိုတ် ၃၀၀၀၀)။ ညးတအ် အုပ်ဓုပ် လဝ် &quot;တွဵုရး ဝ&quot; ပ္ဍဲ တွဵုရး သေံ လပါ် သၟဝ်ကျာ တုဲ နွံ ဆက်ဆောံ ခိုဟ် ကု ဍုင်ကြုက် ရ။
# '''[[ဒပ်ပၞာန် သၠးပွး ကချေင်]] (KIO / KIA):''' ဍေံ ဒှ် ဒပ် မကိစ္စဇၞော် လောန် ပ္ဍဲ တွဵုရး ကချေင် ရ။ ညးတအ် နွံ ကု အဝဵု လတူ ဒြပ် သဘာဝ ဗီုကဵု ကျောက်စိမ်း ကေုာံ သြန် ဘဏ္ဍာ ခိုင်ကၠိုက် ရ။
# '''[[ဒပ်ပၞာန် အာရက္ခ]] (Arakan Army - AA):''' ၜိုန်ရ ဒက်ပ္တန် လဝ် တၟိ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၉ ကီု လေဝ်၊ လၟုဟ် ညးတအ် ဒှ် ဒပ် မၞုံ ဒြဟတ် ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ တွဵုရး ရခိုင် တုဲ ညးတအ် သီ ကေတ် လဝ် ဒေသ တွဵုရး ရခိုင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
# '''[[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ]] (NMSP / MNLA):''' ဍေံ ဒှ် ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် သွက် ဂကူ မန် ရ။ ဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၈ တုဲ ညးတအ် အုပ်ဓုပ် လဝ် ဒေသ ဌာန် သၟဝ် ပ္ဍဲ တွဵုရး မန် ကေုာံ ပယျဵု သေံ (ဗီုကဵု ဇလွန်၊ ရေးချောင်းဖျား) ရ။
# '''[[ဒပ်ပၞာန် ကလေင်ဒက်ပ္တန် တွဵုရးသေံ]] (RCSS / SSA-S):''' ဍေံ ဒှ် ဒပ် သေံ မဇၞော်အိုတ် မွဲ မချဳဒရာင် ဒၟံင် ပ္ဍဲ တွဵုရး သေံ လပါ် သၟဝ် တုဲ နွံ သြဇာ လတူ ပယျဵု ဍုင်သေံ ရ။

== ၅။ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သြန်ဘဏ္ဍာ ဒပ် (Economy and War Financing) ==
သွက်ဂွံ မင်မဲ ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဂှ်၊ ဒပ်ယိုက်လွဟ် တအ် နွံ ပၟိက် ကု သြန်ဘဏ္ဍာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ညးတအ် ကလိဂွံ သြန်ဘဏ္ဍာ နူကဵု ပရေင် ပိုန်ဒြပ် နာနာ သာ် ရ-

* '''ဒြပ် သဘာဝ ကေုာံ ဇယိုက် (Natural Resources):''' ဒပ် ဗီုကဵု KIA ကဵု TNLA တအ် ဂှ် ညးတအ် ကလိဂွံ သြန် နူကဵု ပွမခါဲ တွင်း [[ကျောက်စိမ်း]] (Jade)، ထဝ်၊ ကေုာံ ဆု ကၠ တအ် ရ။
* '''ပရေင် သွံရာန် ပယျဵု (Border Trade):''' ဒပ်ယိုက်လွဟ် မၞုံ ပ္ဍဲ ပယျဵု ဍုင်ကြုက် (ဗီုကဵု MNDAA, UWSA) ကေုာံ ပယျဵု ဍုင်သေံ (ဗီုကဵု KNU, NMSP, RCSS) တအ် ဂှ် ညးတအ် ကံက် အခေါန် လတူ ကပေါတ် မလုပ် တိတ် နူ ဂၠံင် ပယျဵု (Border checkpoints) ရ။
* '''ပရေင် ကမၠောန် ဟွံစှ်ေသၞောဝ် (Illicit Economies):''' ပ္ဍဲကဵု ဒေသ တြိဂံရွှေ (Golden Triangle) မ္ဂး၊ ဒပ်ယိုက်လွဟ် လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ညးတအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ပတိတ် ဂဥုဲၜူမာဲ (Narcotics like Yaba and Heroin)၊ ကာသဳနဝ် တလောဲ (Casinos) ကေုာံ ပွမလိင် ကပေါတ် (Smuggling) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သြန် ဂၠိုင်ဂၠိုင် သွက် ဒပ် ရ။
* '''အခေါန် ညးဍုင်ကွာန် (Local Taxation):''' ဇၟာပ် ဒပ်ယိုက်လွဟ် တအ် ဂှ် ညးတအ် ကံက် အခေါန် (Taxes) နူကဵု ညးဍုင်ကွာန်، ဆေင် ကမၠောန် ကေုာံ သၟာဗ္ၚ တအ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အုပ်ဓုပ် ညးတအ် အတိုင် သၞောဝ် အလဵုဇကု ညးတအ် ရ။

== ၆။ ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ လိက်ကသုက် NCA (Peace Process and NCA) ==
[[ဝှာင်:NCA_Signing_Ceremony_Myanmar_2015.jpg|right|thumb|250x250px|သဘင် ထပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် NCA ပ္ဍဲ နေပြည်တော် (၂၀၁၅)]]
ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peace Process) ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် လဝ် နာနာ ဝါ ကီု လေဝ်، အစဳအစန် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် အစဳအစန် ပ္ဍဲ ခေတ် အလဵုအသဳ ဥူသိန်းစိန် (၂၀၁၁-၂၀၁၅) ရ။

=== လိက်ကသုက် ကေတ်ၜိုဟ်သြိုဟ် အလုံဍုင် (NCA) ===
ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅၊ အလဵုအသဳ ဗၟာ ကေုာံ ဒပ်ယိုက်လွဟ် (၈) ဂကောံ (မပ္တံကဵု KNU, RCSS, DKBA) တအ် ထပက် လဝ် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲကဵု [[wikt:mnw:လိက်ကသုက်|လိက်ကသုက်]] '''NCA (Nationwide Ceasefire Agreement)''' ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၈ ဂှ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (NMSP) ကဵု ဗော် LDU တအ် သီု ထပ် ပါလုပ် ထပက် လဝ် စၟတ်တဲ ကီု ရ။

တင်ရန်တၟအ် NCA ဂှ် သွက်ဂွံ ဒေါအ် ပၞာန် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် တုဲ ဆက် ဆွေးနွေး ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲကဵု &quot;သဘင် သ္ၚဳဂၠိပ် ပင်လုံ ၂၁ ရာစု&quot; သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဖက်ဒရယ် ရ။ ဆဂး၊ ဒပ် မဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု UWSA, KIA, AA, TNLA တအ် ဂှ် ညးတအ် ဟွံပါလုပ် ထပက် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲ လိက်ကသုက် ဏအ် ပုဟ်။ ကြဴနူ ပၞာန် သီ အဝဵု သၞာံ ၂၀၂၁ တုဲ လိက်ကသုက် NCA ဏအ် လီုလာ် အာ တုဲ၊ ဒပ် မထပက် လဝ် စၟတ်တဲ ဗီုကဵု KNU တအ် လေဝ် ကလေင် တဝ်စၞေဟ် ကု ဒပ်ပၞာန် ဗၟာ ပၠန် ရ။

== ၇။ အကာဲအရာ ကြဴနူ ပၞာန်သီအဝဵု ၂၀၂၁ (Situation Post-2021 Military Coup) ==
ကြဴနူ သကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော် [[မင်းအောင်လှိုင်]] သီ ကေတ် အဝဵု ဍုင် ပ္ဍဲ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ တုဲ၊ အကာဲအရာ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ အကာဲအရာ ဒပ်ယိုက်လွဟ် တအ် ပြံင်လှာဲ အာ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။

* '''ပွမက္တဵုဒှ် ဒပ် PDF:''' ညးဍုင်ကွာန် ဗၟာ ကေုာံ သၟတ် တအ် ဒြေပ် တိတ် အာ တောမ် ဒပ်ယိုက်လွဟ် (ဗီုကဵု KNU, KIA) တုဲ ညးတအ် ဒက်ပ္တန် [[ဒပ် ကာကွယ် ညးဍုင်ကွာန်]] (People's Defense Force - PDF) သၟဝ် အလဵုအသဳ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ (NUG) ရ။ EAOs တအ် ဏအ် ကဵု လဝ် ပညာ ပၞာန် ကေုာံ လွဟ် ကု PDF တအ် ရ။
* '''ပရေင် ဗတိုက် ၁၀၂၇ (Operation 1027):''' ပ္ဍဲ အံက်တဝ်ဗါ ၂၀၂၃ ဂှ်၊ မဟာမိတ် ညီနောင် သုံးဖော် (AA, TNLA, MNDAA) တအ် စ ပံက် ပရေင် ဗတိုက် &quot;၁၀၂၇&quot; ပ္ဍဲ သၟဝ်ကျာ တွဵုရး သေံ ရ။ ပရေင် ဗတိုက် ဏအ် ဂွံ အံင်ဇၞး ဗွဲမလောန် တုဲ ညးတအ် သီ ကေတ် ဂွံ ဗဒိုပ် ပၞာန် ဗၟာ ကၠံ ပြင် ကေုာံ ဍုင် အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် (ဗီုကဵု လောက်ကိုင်، သိန္နီ) ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရေင် ကျ ပၞာန် မဇၞော် အိုတ် သွက် ဒပ်ပၞာန် ဗၟာ ပ္ဍဲ ဝင် ညးတအ် ရ။
* '''အဝဵု သြဇာ လှဲလး တိုန်:''' လၟုဟ် မ္ဂး ဒပ်ယိုက်လွဟ် ကောန်ဍုင်အရင် တအ် ထိင်ဒဝ် လဝ် တိဍာ် ကေုာံ ပယျဵု အလုံ ဍုင်ဗၟာ ၜိုတ် ၆၀% ပြင် တုဲ၊ ဒပ်ပၞာန် ဗၟာ ဂှ် ဒး ဆုတ် စှ်ေ အာ မံင် ဆ ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ဗဒိုပ် သၟး ရ။

== ၈။ ပရေင် အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်မှာဇန် ပ္ဍဲဒေသ (Administration and Public Services) ==
ဒပ်ယိုက်လွဟ် တအ်ဝွံ ညးတအ် ဟွံသေင် ဆ ဒပ်ပၞာန် မဗတိုက် ပၞာန် သၟး ပုဟ်။ ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် &quot;အလဵုအသဳ ပြိုင်&quot; (Para-states) ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အုပ်ဓုပ် ညးတအ် တုဲ ဖန်ဇန် ကဵု ပရေင် မှာဇန် သွက် ညးဍုင်ကွာန် ရ-

* '''ပရေင် ပညာ (Education):''' ဒပ် ဗီုကဵု KNU ကဵု NMSP တအ် နွံ ကု ဌာန ပရေင် ပညာ အလဵုဇကု ညးတအ် ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲ တွဵုရး မန် မ္ဂး၊ ဌာန ပရေင် ပညာ ကောန်ဂကူ မန် (MNEC) ဂှ် ညးတအ် ပံက် လဝ် ဘာ လိက် မန် ကေုာံ ဗ္တောန် ကဵု လိက် သွက် ကောန် င္ၚာ် လ္ၚီ ပြင်င် အတိုင် သၞောတ်ဝ် အလဵုဇကု ညးတအ် ရ။
* '''ပရေင် ထတ်ယုက် (Healthcare):''' EAOs တအ် နွံ ကု ဌာန ထတ်ယုက် (ဥပမာ - KDHW သွက် ကရေင်) သွက်ဂွံ လွဳယဲ၊ သလံင် ကောန်၊ ကေုာံ ထံက်ပင် ဂဥုဲ သွက် ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ဒေသ ဌာန် သ္ၚောဲ မဟွံမွဲ ကု ရုံဂဥုဲ အလဵုအသဳ ဗဟဵု ရ။
* '''သၞောဝ် ကေုာံ တရားစီရင်ရေး (Law and Justice):''' ညးတအ် နွံ ကု ဒပ် ဗၠာဲရဲ၊ ရုင်သၞောဝ်၊ ကေုာံ ထံင် အလဵုဇကု သွက်ဂွံ သောင် ကလး အမှု ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဖျေဟ် ဒုဟ် ကု ညး မပလီု သၞောဝ် ရ။

== ၉။ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ဥပဒေ ပၞာန် (Human Rights and Laws of War) ==
ၜိုန်ရ ဒပ်ယိုက်လွဟ် တအ် ဟီု ဒဒှ်ရ ညးတအ် တဝ်စၞေဟ် သွက် အခေါင်အရာ ကောန်ဍုင်အရင် ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု အကာဲအရာ ပၞာန် မ္ဂး ပရေင် ပလီုပလာ် [[အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ်]] (Human Rights Violations) လေဝ် က္တဵုဒှ် ဒၟံင် နူကဵု သီု ၜါ လပါ် (ဒပ်ဗၟာ ကဵု EAOs) ရ-

* '''ပွမကော် ကောန်ပၞာန် အတင်း (Forced Recruitment):''' ဒပ်ယိုက်လွဟ် လ္ၚဵု တအ် ကော် ရပ် ကေတ် သၟတ် တအ် အတင်း သွက်ဂွံ လုပ် ယိုက်ဂၠေင် ဒပ် ပၞာန် ရ။ လ္ၚဵု ဂှ် သီု ပါလုပ် လဝ် ကောန် င္ၚာ် သၟတ် (Child soldiers) ကီု ရ။
* '''ပွမစကာ မိုင်း ပလီု (Landmines):''' သီု ၜါ လပါ် စကာ လဝ် မိုင်း ပ္ဍဲကဵု တိဍာ် ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် ဒး ဒုင် လီုလာ် လမျီု ကေုာံ က္တဵုဒှ် ဒုက္ခိတ ဟိုတ်နူ မိုင်း တအ် ဏအ် ရ။
* '''ညး ဒး ဒြေပ်ဒဴ (IDPs):''' ဟိုတ်နူ ပၞာန် တုဲ، ကောန်ဍုင်အရင် ပြကောဋိကဋ် ပြင်င် ဒး ဒြေပ်ဒဴ သၠေတ် တိတ် နူ ကွာန် ညးတအ် တုဲ (Internally Displaced Persons)၊ ဒး မံင် ပ္ဍဲ ဗဒိုပ် ဂြိုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြေပ် လုပ် အာ ဍုင် သ္အာင် (ဗီုကဵု သေံ ကဵု အိန္ဒိယ) ရ။ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ကောန်မၞိဟ် မဇၞော်ကၠေင် အိုတ် မွဲ ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Future and Federalism) ==
အနာဂတ် သွက် ဒပ်ယိုက်လွဟ် ကောန်ဍုင်အရင် ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ အလုံ မွဲ ဝွံ ဍေံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကြဴနူ ပရေင် တဝ်စၞေဟ် ပၞာန် တုဲ အာ ရ။

* '''ရးနိဂီု ဖက်ဒရယ် (Federal Union):''' တင်ရန်တၟအ် အဓိက လက္ကရဴ အိုတ် သွက် EAOs သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒှ် ပွမဒက်ပ္တန် &quot;ရးနိဂီု ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ&quot; ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် ဏအ် မ္ဂး، တွဵုရး ကောန်ဍုင်အရင် ဇၟာပ် တွဵုရး သ္ဒး နွံ ကု [[wikt:mnw:သၞောဝ်သဇိုင်|သၞောဝ်သဇိုင်]] အလဵုဇကု (State Constitutions)، ဒပ် ပၞာန် တွဵုရး ကေုာံ အဝဵု သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဒြပ် သဘာဝ အလဵုဇကု ရ။
* '''ပရေင် ညဳသၟဟ် ကု NUG:''' လၟုဟ် မ္ဂး EAOs တအ် ကေုာံ အလဵုအသဳ NUG တအ် ချဳဒရာင် မွဲစွံ သွက်ဂွံ ချူ ဖျေဟ် လိက် ပဋိညာဉ် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ (FDC) သွက် အနာဂတ် ဍုင် ရ။ ယဝ်ရ ညးတအ် မာန် ဖျေဟ် သၞောတ်ဝ် ဒပ်ပၞာန် မွဲ ဓဝ် (Federal Army) ကေုာံ ဓဝ်ပတှ်ေ အကြာ ဂကူ မွဲ ကဵု မွဲ မ္ဂး، အနာဂတ် ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဍေံ ဂွံ ဗၠးၜး နူကဵု အာဏာသျှင် တုဲ က္တဵုဒှ် အာ ဍုင် ဖက်ဒရယ် မတန်ကြံင် မွဲ မာန် ရောင် ညးတအ် စၟဳကေတ် လဝ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[ပၞာန် အပ္ဍဲဍုင် ဍုင်ဗၟာ]] (Internal conflict in Myanmar)
* [[ဖက်ဒရယ်]] (Federalism)
* [[အလဵုအသဳ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ]] (NUG)
* [[အခေါင်အရာ ကောန်ဍုင်အရင်]] (Indigenous rights)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* Smith, Martin (1991). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books. ISBN 978-0862328689.
* South, Ashley (2008). ''Ethnic Politics in Burma: States of Conflict''. Routledge.
* Thawnghmung, Ardeth Maung (2011). ''The &quot;Other&quot; Karen in Myanmar: Ethnic Minorities and the Struggle without Arms''. Lexington Books.</text>
      <sha1>kgfsp6udvpr8ow9g94smxcbtbzm50d5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒပ်ပၞာန် တွဵုရး ဝ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10872</id>
    <revision>
      <id>54483</id>
      <timestamp>2026-05-07T14:25:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဒပ်ပၞာန် ကောန်ဍုင်အရင် ဝ မၞုံဒြဟတ်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ညးအုပ်ဓုပ် တွဵုရး ဝ}}{{Infobox armed group|name=ဒပ်ပၞာန် တွဵုရး ဝ|native_name=佤邦联合军 (Wa State Combined Army)&lt;br&gt;United Wa State Army (UWSA)|image=Fi...&quot;</comment>
      <origin>54483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26242" sha1="eruxtn9e3kek3ppgb41ppu4dcrfbzfz" xml:space="preserve">{{Short description|ဒပ်ပၞာန် ကောန်ဍုင်အရင် ဝ မၞုံဒြဟတ်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ညးအုပ်ဓုပ် တွဵုရး ဝ}}{{Infobox armed group|name=ဒပ်ပၞာန် တွဵုရး ဝ|native_name=佤邦联合军 (Wa State Combined Army)&lt;br&gt;United Wa State Army (UWSA)|image=[[File:Flag of Wa State.svg|250px|အလာံ တွဵုရး ဝ ကေုာံ ဗော်သွးရးနိဂီုဝ]]|caption=အလာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် တွဵုရး ဝ (UWSA/UWSP)|active=၁၇ ဨပြဳ ၁၉၈၉ – လၟုဟ်|ideology=[[ဝါဒ ကောန်ဂကူ ဝ]]&lt;br&gt;[[ဝါဒ သဵုရှေယ်လေတ်]]&lt;br&gt;[[ဝါဒ မကေတ်အလဵုအသဳဇကုအပိုင်]] (Autonomy)|leaders=[[ပေါက်ယူချန်း]] (Bao Youxiang) - သကိုပ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ်|headquarters=[[ပန်ဆန်း]] (Pangkham), [[တွဵုရး ဝ]] သၟဝ်ကျာ|area=တွဵုရး ဝ သၟဝ်ကျာ (ပယျဵုကြုက်) ကေုာံ တွဵုရး ဝ သၠုင်ကျာ (ပယျဵုသေံ)|strength=၃၀,၀၀၀ – ၄၀,၀၀၀ ပြင် (စၟတ်သမ္တီ)|allies=[[ဒပ်ပၞာန် ဒေသ ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကောန်ဂကူ ကဝ်ကံင်]] (MNDAA)&lt;br&gt;[[ဒပ်ပၞာန် ကောန်ဂကူ တအာင်း]] (TNLA)&lt;br&gt;[[ဒပ်ပၞာန် ရက္ခိုင်]] (AA)&lt;br&gt;[[ဒပ်ပၞာန် ကောန်ဍုင်အရင် ညဳသၟဟ် ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်]] (NDAA)|opponents=[[ဒပ်ပၞာန် သေံ]] (MTA - ခေတ်တြေံ), [[ဒပ်ပၞာန် ကလေင်ဒက်ပ္တန် ရးနိဂီု သေံ]] (RCSS)|battles=ပၞာန် တိုက် ကု ခွန်ဆာ (၁၉၉၀ ဂမၠိုင်)}}

'''ဒပ်ပၞာန် တွဵုရး ဝ''' ({{lang-en|United Wa State Army}}၊ ခမၞောန်: '''UWSA''') ဝွံ ဍေံဒှ် ဒပ်ပၞာန် [[ကောန်ဍုင်အရင်]] မၞုံဒြဟတ်ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ လက်နက် ခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ရ။ ဒပ်ပၞာန်ဏအ်ဝွံ ဍေံဒှ် ဒပ်လပါ်ပၞာန် သွက် [[ဗော် သွးရးနိဂီု ဝ]] (United Wa State Party - UWSP) တုဲ၊ ညးတအ် အုပ်ဓုပ်လဝ် [[တိဍာ်]] တွဵုရး ဝ နကဵု အလဵုအသဳ ညးတအ် အလဵုဇကု ဗွဲမသၠးပွး နူကဵု အလဵုအသဳဗဟဵု ဗၟာ ရ။ ဒပ် UWSA ဏအ် က္တဵုဒှ်ကၠုင် ကြဴနူကဵု [[ဗော် ကောန်မျူနေတ် ဗၟာ]] (Communist Party of Burma - CPB) လီုလာ်အာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၉ တေအ် ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် (Introduction and Formation) ==
ဒပ်ပၞာန် တွဵုရး ဝ (UWSA) ဝွံ စက္တဵုဒှ်ကၠုင် ဍာံဍာံ ပ္ဍဲကဵု စၟတ်တ္ၚဲ ၁၇ ဨပြဳ သၞာံ ၁၉၈၉ ရ။ ကိုပ်ကၠာ နူအခိင်ဂှ်၊ ကောန်ပၞာန် ဂကူ [[ဝ]] တအ်ဝွံ ညးတအ် ပါလုပ်ဒၟံင် နဒဒှ် ဒပ်ဒြဟတ် အဓိက ပ္ဍဲကဵု [[ဗော် ကောန်မျူနေတ် ဗၟာ]] (CPB) မဒှ် ဗော်မလုပ်ဒၟံင် ပၞာန်တိုက် ကု အလဵုအသဳဗၟာ ရ။ ဆဂး၊ ဟိုတ်နူကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ် CPB မဒှ် ဂကူဗၟာတအ်ဂှ် ညးတအ် ဟွံစွံၚုဟ်မး လတူ ကောန်ပၞာန် ဂကူဝ ကေုာံ ဟွံကဵု အခေါင်အရာ လပါ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်တုဲ၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဂကူဝ မပ္တံကဵု [[ပေါက်ယူချန်း]] (Bao Youxiang) ကဵု [[ကျောက်ညီလိုင်]] (Zhao Nyi-Lai) တအ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ်တုဲ ပၠန်ဂတး ထ္ၜးဆန္ဒ (Mutiny) လတူ ဗော် CPB ရ။

ညးတအ် ထဍေင်ပတိတ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ကောန်မျူနေတ် ဗၟာ တအ် နူကဵု ဍုင် [[ပန်ဆန်း]] (Pangsang/Pangkham) တုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဗော် သွးရးနိဂီု ဝ (UWSP) ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် UWSA ရ။ လဒက်ပ္တန် တၟိဏအ်ဂှ် ဍေံဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် ဗၟာ ရ။ ကြဴနူ ဒက်ပ္တန်တုဲ မွဲယံင်ဓဝ်، UWSA တအ် အာထပက် လိက်ကသုက် ဒေါအ်ပန်ပှော် ကု [[ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ]] (Tatmadaw) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ်လဝ် နကဵု ဗိုလ်ချုပ်ဇၞော် [[ခင်ညွန့်]] (Khin Nyunt) ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (History and Evolution) ==
ဝင် UWSA လက္ကရဴ သၞာံ ၁၉၈၉ ဂှ် ဒှ်ဝင် ပွမသြိုင်ခံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပွမချဲ့ထွင် တိဍာ် ညးတအ် ရ။

* '''ပၞာန် ကု ဒပ်ပၞာန်သေံ (MTA):''' ပ္ဍဲကဵု အကြာ သၞာံ ၁၉၉၀ ဂမၠိုင်၊ UWSA တအ် ပံင်ကောံ ကု ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ တုဲ လုပ်တိုက် ကု [[ဒပ်ပၞာန် သေံ]] (Mong Tai Army - MTA) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ်လဝ် နကဵု သၟိင်ဘိန်း [[ခွန်ဆာ]] (Khun Sa) ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက ဂှ် သွက်ဂွံ သီကေတ် ဒၞာဲပတိတ် ၜံက် (ဘိန်း) ကေုာံ တိဍာ် လပါ် သၠုင်ကျာ တွဵုရးသေံ ရ။ ကြဴနူ ခွန်ဆာ ဖျေဟ်လွဟ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၆ တုဲ၊ UWSA တအ် ကလိဂွံ တိဍာ် လပါ်သၠုင်ကျာ မဆက်ဒၟံင် ကု ပယျဵု [[သေံ|ဍုင်သေံ]] မာန်ကၠုင်ရ။
* '''ပရေင်ပြံင်ပဆုဲ မၞိဟ်:''' သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် တိဍာ် သၠုင်ကျာ ဂှ်، UWSA တအ် ပြံင်ပဆုဲဏာ ညးဍုင်ကွာန် ဂကူဝ ၜိုတ် မွဲကိုဋ် (100,000) ပြင် နူကဵု ဒေသ သၟဝ်ကျာ ဇရေင် ဒေသ သၠုင်ကျာ ရ။ ပရေင်ဏအ် ဖန်ညံင် ဂကူ [[လာဟူ]] (Lahu) ကေုာံ ဂကူ [[သေံ]] (Shan) မမံင်ဒၟံင် ကိုပ်ကၠာတအ် ဒးဒုင် ထဍေင်ပတိတ် ကေုာံ ဒးဒုင် ဒဒိုက် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။
* '''ပရေင် ဒေါအ်ပန်ပှော် မတန်ကြံင်:''' စဵုကဵုစိုပ် ခေတ်လၟုဟ်، UWSA ဝွံ ညးတအ် မင်မဲလဝ် ပရေင် ဒေါအ်ပန်ပှော် ကု အလဵုအသဳဗၟာ ဗွဲမတန်ကြံင်တုဲ၊ ဟွံကေင် က္တဵုဒှ်လဝ် ပၞာန်တိုက် ဇၞော်ဇၞော် ဏီရ။

== ၃။ လဒက်ပ္တန် ဒပ် ကေုာံ သၞောတ်ဝ်အုပ်ဓုပ် (Military Structure and Administration) ==
UWSA ဝွံ ညးတအ် ဒက်ပ္တန်လဝ် [[wikt:ဒပ်|ဒပ်]] နကဵု သၞောတ်ဝ် ပၞာန် ခေတ်တၟိ တုဲ ဍေံတုပ်သၟဟ် ကု လဒက်ပ္တန် ဒပ်ပၞာန် ရးနိဂီု မွဲ ကီုရ။

* '''ဗော် သွးရးနိဂီု ဝ (UWSP):''' ဍေံဒှ် ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မအုပ်ဓုပ် လတူ UWSA ရ။ သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် ညးတအ် ဂှ် ကေတ်လဝ် စံနမူနာ နူကဵု [[ဗော် ကောန်မျူနေတ် ကြုက်]] (CCP) တုဲ နွံ ကု ကမ္မတဳ ဗဟဵု (Central Committee) ကေုာံ ပဝ်လစ်ဗျူရဝ် (Politburo) ရ။
* '''ဒပ်မဟာဗျူဟာဂမၠိုင်:''' UWSA ပါ်လဝ် ဒပ် ညးတအ် နကဵု &quot;တပ်မ&quot; (Brigades) နာနာသာ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု တွဵုရး ဝ သၟဝ်ကျာ ဂှ် နွံ တပ်မ ၃၁၈၊ ၄၁၈، ၄၆၈ ကေုာံ တပ်မ ဗဟဵု ဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲကဵု တွဵုရး ဝ သၠုင်ကျာ (ဒေသ နာဲရွာย) ဂှ် နွံ တပ်မ ၇၇၂၊ ၇၇၅၊ ၇၇၈၊ ၅၁၈ ကေုာံ ၂၄၈ ရ။
* '''သကိုပ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ်:''' [[ပေါက်ယူချန်း]] (Bao Youxiang) ဂှ် ညးယိုက်ဂၠေင်လဝ် တာလျိုင် သကိုပ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပၞာန် (Commander-in-Chief) ကေုာံ ဥက္ကဋ္ဌ ဗော် UWSP စဵုကဵု လၟုဟ် ရ။

== ၄။ တိဍာ် ကေုာံ ဒေသအုပ်ဓုပ် (Territory and Administered Regions) ==
[[wikt:တိဍာ်|တိဍာ်]] မအုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵု UWSA ဏအ်ဂှ် ညးတအ် ကော်စ '''ရးနိဂီု ဝ''' (Wa State) ဟွံသေင်မ္ဂး တွဵုရးအထူး (၂) (Special Region 2) ရ။ တိဍာ်ဏအ် ပါ်လဝ် ၜါ ဒကုတ် အဓိက-

# '''တွဵုရး ဝ သၟဝ်ကျာ (Northern Wa):''' ဍေံဒှ် ဒေသ ဌာန်တမ် မဆက်ဒၟံင် ကု ပယျဵု [[ကြုက်|ဍုင်ကြုက်]] တွဵုရး ယူနန် (Yunnan) ရ။ ဍုင်ဇၞော် ညးတအ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် [[ပန်ဆန်း]] (Pangkham) မဒှ် ဍုင် မဇၞော်မောဝ် တုဲ တုပ်ဒၟံင် ညံင်ရဴ ဍုင်ကြုက် ဍောတ်တ် မွဲ ကီုရ။
# '''တွဵုရး ဝ သၠုင်ကျာ (Southern Wa):''' ဍေံဒှ် ဒေသ မဆက်ဒၟံင် ကု ပယျဵု ဍုင်သေံ (Thailand) တုဲ ဍေံဟွံဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဒေသ သၟဝ်ကျာ တပ်တပ် ပုဟ်။ ဒေသ ဏအ်ဂှ် ညးတအ် သီကေတ် လဝ် နူကဵု ဒပ် MTA ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၆ တေအ် ရ။

အလဵုအသဳဗၟာ တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒေသဏအ် နဒဒှ် &quot;ဒေသ အုပ်ဓုပ် အလဵုဇကု ဝ&quot; (Wa Self-Administered Division) အတိုင် [[သၞောဝ်သဇိုင် ၂၀၀၈]] ကီုလေဝ်၊ UWSA တအ် အာတ်မိက် ညံင်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ကဵု နဒဒှ် &quot;တွဵုရး ဝ&quot; (Wa State) မၞုံကဆံင် တုပ် ကု တွဵုရး တၞဟ်တအ် ရ။
[[ဝှာင်:Pangkham_city_in_Wa_State.jpg|right|thumb|300x300px|ဍုင် ပန်ဆန်း (Pangkham) မဒှ် ဍုင်ဇၞော် တွဵုရး ဝ မဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် ဗီုပြင် ဍုင်ကြုက်]]

== ၅။ ဒြဟတ်ပၞာန် ကေုာံ လက်နက်ဂမၠိုင် (Military Strength and Weaponry) ==
UWSA ဂှ် ဒှ် ဒပ်ပၞာန် ကောန်ဍုင်အရင် မၞုံ ကု ဒြဟတ်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ တုဲ၊ သၟာစၟဳစၟတ် ပရေင်ပၞာန် တအ် ထေင်ကေတ် မ္ဂး ညးတအ် နွံ လၟိဟ် ကောန်ပၞာန် အကြာ ၃၀,၀၀၀ ကု ၄၀,၀၀၀ တၠ (ပါဲနူ ဂှ် နွံ ဒပ် ရဲ ကေုာံ ဒပ် အရံင် ၁၀,၀၀၀ ပြင်) ရ။

* '''လက်နက် (Weaponry):''' UWSA ဂှ် ညးတအ် ဟွံရပ် လက်နက် တြေံတြဟ် ပုဟ်။ ညးတအ် ကလိဂွံ လက်နက် ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် နူကဵု ဍုင်ကြုက် တုဲ၊ သီု မာန် ပတိတ် လက်နက် အလဵုဇကု ပ္ဍဲကဵု ရုံစက် ညးတအ် မာန်ဏီ ရ။
* လွဟ် အဓိက ညးတအ် စကာ ဂှ် ဒှ် Type 81 အသေအဟာန် (Assault rifles) မကၠောန်ပတိတ် ပ္ဍဲ တွဵုရး ဝ ရ။
* ပါဲနူဂှ် ညးတအ် နွံ ကု လက်နက်ဇၞော် ဗီုကဵု သေနာတ် ပန် က္ၜင်ကျာ (MANPADS - ဗီုကဵု FN-6)၊ အမြံက် ဇၞော် (Howitzers)၊ ကွဳစက် ပသဲ (Armored vehicles) ကေုာံ ဒရုန်း (Drones) ပၞာန် တအ် ဏီရ။ &lt;ref&gt;Jane's Intelligence Review: Assessing the UWSA's Military Capabilities (2018)&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဘဏ္ဍာ (Economy and Finances) ==
[[wikt:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်|ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] တွဵုရး ဝ ဝွံ ဍေံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ပ္ဍဲကဵု အကြာ ၂၀ သၞာံ ဏအ် ရ။

* '''ကမၠောန် ဘိန်း ကေုာံ ဂဥုဲၜူမာဲ:''' ပ္ဍဲကဵု အခိင် ကိုပ်ကၠာတေအ်၊ တွဵုရး ဝ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ပတိတ် ၜံက် (Opium) ကေုာံ ဟဳရဝ်အေန် (Heroin) မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၅ ဂှ်، UWSA တအ် လလောင်တြး ကၟာတ်လဒဵု ပွမတဵုလွဳ ၜံက် ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ်، ဍုင် ရးပလိုတ် တအ် စွံဒုဟ် ဒဒှ်ရ UWSA တအ် ဆက် ပါလုပ် ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် ပတိတ် ဂဥုဲ ATS (Methamphetamine / Yaba) ပ္ဍဲ ဒေသ သၠုင်ကျာ ဏီ ရ။
* '''ပရေင် တဵုလွဳ ကေုာံ သတ္တု:''' လၟုဟ် မ္ဂး ညးတအ် စွံအာရီု လတူ ပွမတဵုလွဳ တၞံ ကဝ်ပါတ် (Rubber)၊ လက်ဖက်၊ ကေုာံ ခၜိုတ် ရ။ ကမၠောန် မလုပ် သြန် [[wikt:ဘဏ္ဍာ|ဘဏ္ဍာ]] အဓိက သွက် အလဵုအသဳ ဝ ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် ၜံက် သတ္တု ခဲမ (Tin mining) မဒှ် ဒၞာဲ ပတိတ် ခဲမ မဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တုဲ ပလံင် သွံ ကု ဍုင်ကြုက် ရ။
* '''ကာသဳနဝ် (Casinos):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ပန်ဆန်း ကေုာံ ဍုင် မဆက် ပယျဵု တအ် ဂှ် နွံ ကု ရုံ လံင်ဝိုင် ကာသဳနဝ် မဇၞော်ကၠေင် တုဲ မာန် ဇာပ်ကေတ် သြန် လုပ် နူကဵု ကောန်လှာဲ ဍုင်ကြုက် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== ၇။ ပရေင်ဆက်ဆောံ ကု ဍုင်ကြုက် (Relations with China) ==
UWSA ကဵု [[ကြုက်|ဍုင်ကြုက်]] ဝွံ နွံ ကု ပရေင် ဆက်ဆောံ မခိုင်ကၠိုက် လောန် ရ။

* '''ပရေင် ယေန်သၞာင် ကေုာံ အရေဝ်:''' ပ္ဍဲကဵု တွဵုရး ဝ ဂှ်، အရေဝ် အဓိက မစကာ ပ္ဍဲ ရုင် ကေုာံ ဘာ ဂှ် ဒှ် [[အရေဝ်ကြုက်]] (Mandarin) ကေုာံ အရေဝ် ဝ ရ။ သြန် လှုဲ မစကာ ဂှ် ဒှ် သြန် ယွမ် (RMB) ကြုက် တုဲ၊ သၞောတ်ဝ် လပှ်ကျာ، ဖုန်း، ကေုာံ ပၟတ် တအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဆက်လဝ် နူကဵု ဍုင်ကြုက် ရ။
* '''ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပၞာန်:''' ဍုင်ကြုက် ဂှ် ညးတအ် စကာ UWSA ဏအ် နဒဒှ် &quot;ဒၞာဲ ဒဒိုက် ခြာ&quot; (Buffer zone) ကေုာံ နဒဒှ် ဒြဟတ် မွဲ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် လတူ အလဵုအသဳ နေပျဳဒဝ် ရ။ လွဟ် လက်နက် ကေုာံ ယန္တရား ပၞာန် UWSA သီုဖအိုတ် ဂှ် ကၠုင် နူ ဍုင်ကြုက် တုဲ၊ ကြုက် ဂှ် ဒှ် ညး မကဵု ဂီုကၠီု (Backer) အဓိက သွက် တွဵုရး ဝ ရ။

== ၈။ ပရေင်ဆက်ဆောံ ကု အလဵုအသဳဗၟာ ကေုာံ ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ (Relations with Myanmar Government and Tatmadaw) ==
ၜိုန်ရ UWSA ဂှ် ဒှ် ဒပ်ပၞာန် မဇၞော်အိုတ် ကီုလေဝ်၊ ညးတအ် မင်မဲလဝ် ပရေင် ဒေါအ်ပန်ပှော် ကု အလဵုအသဳဗၟာ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။

* '''လိက်ကသုက် NCA:''' UWSA ဂှ် ညးတအ် ဟွံထပက် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲကဵု [[လိက်ကသုက် ဒေါအ်ပန်ပှော် အလုံဍုင်]] (NCA) ပုဟ်။ ညးတအ် ဟီု ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဟွံမွဲ ကု ပၞာန် တိုက် ကု အလဵုအသဳ တုဲ NCA ဏအ် ဂှ် ဟွံလိုအ် ပုဟ်။ ညးတအ် အာတ်မိက် ညံင်ဂွံ သ္ပ စၟတ်သမ္တီ တွဵုရး ဝ ဍာံဍာံ မွဲ သၟး ရ။
* '''ကြဴနူ ပၞာန် သီ အဝဵု ၂၀၂၁:''' ကာလ ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ သီ အဝဵု ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ်، UWSA တအ် မံင် ဒၟံင် ဗွဲမလဒေါဝ် (Neutral) တုဲ ဟွံပါလုပ် ထံက်ပင် လပါ် [[အလဵုအသဳ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ]] (NUG) ကေုာံ ဒပ် PDF တအ် ရ။ ညးတအ် စကာ အခိင် ဏအ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ဒြဟတ် ပၞာန် ကေုာံ သြိုင်ခံင် ပရေင် အုပ်ဓုပ် အပ္ဍဲ တွဵုရး ညးတအ် သၟး ရ။

== ၉။ ပရေင်ဆက်ဆောံ ကု ဂကောံရပ်လွဟ် ကောန်ဍုင်အရင်တၞဟ် (Relations with Other EAOs) ==
UWSA ဂှ် ဍေံဒှ် ဒပ်ပၞာန် မၞုံ ကု ဩဇာ ဇၞော်အိုတ် လတူ ဂကောံ ရပ်လွဟ် ကောန်ဍုင်အရင် တၞဟ်တအ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ သၟဝ်ကျာ ဍုင်ဗၟာ ရ။

* '''ကမ္မတဳ FPNCC:''' UWSA ဂှ် ဒှ် ညး က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ ဒက်ပ္တန် လဝ် ဂကောံ [[ကမ္မတဳ ပြေပြံင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ညဳသၟဟ် ဖက်ဒရယ်]] (FPNCC) မပံင်ကောံ လဝ် ဂကောံ ၇ ဂကောံ (UWSA, KIA, MNDAA, TNLA, AA, SSPP, NDAA) ร။
* '''ပွမကဵု လွဟ်:''' UWSA ဂှ် ညးတအ် ပလံင်ဗစိုပ် ကေုာံ သွံ လွဟ် ကု ဂကောံ မဟာမိတ် ညးတအ် ဗီုကဵု [[ဒပ်ပၞာန် ရက္ခိုင်]] (AA) ကေုာံ [[ဒပ်ပၞာန် ကောန်ဂကူ တအာင်း]] (TNLA) တုဲ၊ ဖန်ညံင် ဒြဟတ် ပၞာန် မဟာမိတ် တအ် ဂွံ ဇၞော်ကၠေင် တိုန် မာန် ရ။ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု ပၞာန် တိုက် ကု ဒပ်ဗၟာ လက္ကရဴ ဏအ် UWSA ဂှ် ဒှ် ညး မကဵု ဂီုကၠီု အဓိက လပါ် လက္ကရဴ ရ။

== ၁၀။ အခေါင်အရာမၞိဟ် ကေုာံ ပြသၞာဂမၠိုင် (Human Rights and Controversies) ==
ၜိုန်ရ UWSA ဂှ် ညးတအ် အုပ်ဓုပ် လဝ် တွဵုရး ဝ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် ကီုလေဝ်၊ ပရေင် ဖံက်ပလီု [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] ကေုာံ ပြသၞာ နာနာ သာ် နွံ ဒၟံင် ဏီ ရ။

* '''ပွမစောဲ ပၞာန် အဓမ္မ (Forced Conscription):''' အလဵုအသဳ ဝ စွံလဝ် သၞောဝ် ဒဒှ်ရ ဇၟာပ် သ္ၚိကၟိန် မွဲ မ္ဂး ကောန်ဇာတ် မွဲ တၠ သ္ဒး လုပ် ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ပ္ဍဲ ဒပ်ပၞာန် UWSA ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။ ယဝ် ဟွံလုပ် မ္ဂး ဒး ဒုင် ဒဏ် သြန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒး ဒုင် ဖျေဟ် ထံင် ရ။
* '''ပြသၞာ ဂဥုဲၜူမာဲ:''' က္ဍိုပ်သကိုပ် UWSA လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ဒး ဒုင် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် တၠ ဂဥုဲၜူမာဲ နကဵု အလဵုအသဳ အမေရိကာန် (US Treasury) တုဲ ဒး ဒုင် ကၟာတ်လဒဵု ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ရ။
* '''ပရေင် ဍဵုဒမၠုက် ဘာသာ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၈ ဂှ်، UWSA တအ် ကၟာတ် လဒဵု ကေုာံ ပလီုပလာ် ဘာကျာ် ခရေတ်ယာန် လ္ၚဵု တအ် ပ္ဍဲ တွဵုရး ဝ တုဲ၊ ရပ် ကေတ် သင်းအုပ်ဆရာ တအ် ညိည ဟိုတ်နူကဵု ဂွိင် ဖေက် ပရေင် လွှမ်းမိုး နူကဵု ရးပလိုတ် ရ။
* '''ပရေင် ထဍေင်ပတိတ် မၞိဟ်:''' ပ္ဍဲ ဒေသ သၠုင်ကျာ ဂှ်، ပရေင် ပြံင်ပဆုဲ ဂကူ ဝ တအ် ဖန်ညံင် ဂကူ လာဟူ ကဵု ဂကူ သေံ တအ် ဒး ဒုင် ထဍေင် ပတိတ် နူ တိဍာ် ဌာန်တမ် ညးတအ် တုဲ က္တဵုဒှ် လဝ် ပြသၞာ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[ဗော် ကောန်မျူနေတ် ဗၟာ]]
* [[ပေါက်ယူချန်း]] (Bao Youxiang)
* [[ဒပ်ပၞာန် ဒေသ ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကောန်ဂကူ ကဝ်ကံင်]] (MNDAA)
* [[ပန်ဆန်း]] (Pangkham)
* [[ပၞာန် အပ္ဍဲဍုင် ဗၟာ]]

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* Lintner, Bertil (1990). ''The Rise and Fall of the Communist Party of Burma (CPB)''. Cornell University Press.
* Kramer, Tom (2007). ''The United Wa State Party: Narco-army or Ethnic Nationalist Party?''. East-West Center.
* Jane's Intelligence Review (2018). ''Assessing the UWSA's Military Capabilities''.</text>
      <sha1>eruxtn9e3kek3ppgb41ppu4dcrfbzfz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54484</id>
      <parentid>54483</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T14:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* နိဿဲ */</comment>
      <origin>54484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26578" sha1="nlkg8quqh6nsviz8s53wgjx1v033vb5" xml:space="preserve">{{Short description|ဒပ်ပၞာန် ကောန်ဍုင်အရင် ဝ မၞုံဒြဟတ်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ညးအုပ်ဓုပ် တွဵုရး ဝ}}{{Infobox armed group|name=ဒပ်ပၞာန် တွဵုရး ဝ|native_name=佤邦联合军 (Wa State Combined Army)&lt;br&gt;United Wa State Army (UWSA)|image=[[File:Flag of Wa State.svg|250px|အလာံ တွဵုရး ဝ ကေုာံ ဗော်သွးရးနိဂီုဝ]]|caption=အလာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် တွဵုရး ဝ (UWSA/UWSP)|active=၁၇ ဨပြဳ ၁၉၈၉ – လၟုဟ်|ideology=[[ဝါဒ ကောန်ဂကူ ဝ]]&lt;br&gt;[[ဝါဒ သဵုရှေယ်လေတ်]]&lt;br&gt;[[ဝါဒ မကေတ်အလဵုအသဳဇကုအပိုင်]] (Autonomy)|leaders=[[ပေါက်ယူချန်း]] (Bao Youxiang) - သကိုပ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ်|headquarters=[[ပန်ဆန်း]] (Pangkham), [[တွဵုရး ဝ]] သၟဝ်ကျာ|area=တွဵုရး ဝ သၟဝ်ကျာ (ပယျဵုကြုက်) ကေုာံ တွဵုရး ဝ သၠုင်ကျာ (ပယျဵုသေံ)|strength=၃၀,၀၀၀ – ၄၀,၀၀၀ ပြင် (စၟတ်သမ္တီ)|allies=[[ဒပ်ပၞာန် ဒေသ ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကောန်ဂကူ ကဝ်ကံင်]] (MNDAA)&lt;br&gt;[[ဒပ်ပၞာန် ကောန်ဂကူ တအာင်း]] (TNLA)&lt;br&gt;[[ဒပ်ပၞာန် ရက္ခိုင်]] (AA)&lt;br&gt;[[ဒပ်ပၞာန် ကောန်ဍုင်အရင် ညဳသၟဟ် ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်]] (NDAA)|opponents=[[ဒပ်ပၞာန် သေံ]] (MTA - ခေတ်တြေံ), [[ဒပ်ပၞာန် ကလေင်ဒက်ပ္တန် ရးနိဂီု သေံ]] (RCSS)|battles=ပၞာန် တိုက် ကု ခွန်ဆာ (၁၉၉၀ ဂမၠိုင်)}}

'''ဒပ်ပၞာန် တွဵုရး ဝ''' ({{lang-en|United Wa State Army}}၊ ခမၞောန်: '''UWSA''') ဝွံ ဍေံဒှ် ဒပ်ပၞာန် [[ကောန်ဍုင်အရင်]] မၞုံဒြဟတ်ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ လက်နက် ခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ရ။ ဒပ်ပၞာန်ဏအ်ဝွံ ဍေံဒှ် ဒပ်လပါ်ပၞာန် သွက် [[ဗော် သွးရးနိဂီု ဝ]] (United Wa State Party - UWSP) တုဲ၊ ညးတအ် အုပ်ဓုပ်လဝ် [[တိဍာ်]] တွဵုရး ဝ နကဵု အလဵုအသဳ ညးတအ် အလဵုဇကု ဗွဲမသၠးပွး နူကဵု အလဵုအသဳဗဟဵု ဗၟာ ရ။ ဒပ် UWSA ဏအ် က္တဵုဒှ်ကၠုင် ကြဴနူကဵု [[ဗော် ကောန်မျူနေတ် ဗၟာ]] (Communist Party of Burma - CPB) လီုလာ်အာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၉ တေအ် ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် (Introduction and Formation) ==
ဒပ်ပၞာန် တွဵုရး ဝ (UWSA) ဝွံ စက္တဵုဒှ်ကၠုင် ဍာံဍာံ ပ္ဍဲကဵု စၟတ်တ္ၚဲ ၁၇ ဨပြဳ သၞာံ ၁၉၈၉ ရ။ ကိုပ်ကၠာ နူအခိင်ဂှ်၊ ကောန်ပၞာန် ဂကူ [[ဝ]] တအ်ဝွံ ညးတအ် ပါလုပ်ဒၟံင် နဒဒှ် ဒပ်ဒြဟတ် အဓိက ပ္ဍဲကဵု [[ဗော် ကောန်မျူနေတ် ဗၟာ]] (CPB) မဒှ် ဗော်မလုပ်ဒၟံင် ပၞာန်တိုက် ကု အလဵုအသဳဗၟာ ရ။ ဆဂး၊ ဟိုတ်နူကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ် CPB မဒှ် ဂကူဗၟာတအ်ဂှ် ညးတအ် ဟွံစွံၚုဟ်မး လတူ ကောန်ပၞာန် ဂကူဝ ကေုာံ ဟွံကဵု အခေါင်အရာ လပါ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်တုဲ၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဂကူဝ မပ္တံကဵု [[ပေါက်ယူချန်း]] (Bao Youxiang) ကဵု [[ကျောက်ညီလိုင်]] (Zhao Nyi-Lai) တအ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ်တုဲ ပၠန်ဂတး ထ္ၜးဆန္ဒ (Mutiny) လတူ ဗော် CPB ရ။

ညးတအ် ထဍေင်ပတိတ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ကောန်မျူနေတ် ဗၟာ တအ် နူကဵု ဍုင် [[ပန်ဆန်း]] (Pangsang/Pangkham) တုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဗော် သွးရးနိဂီု ဝ (UWSP) ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် UWSA ရ။ လဒက်ပ္တန် တၟိဏအ်ဂှ် ဍေံဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် ဗၟာ ရ။ ကြဴနူ ဒက်ပ္တန်တုဲ မွဲယံင်ဓဝ်، UWSA တအ် အာထပက် လိက်ကသုက် ဒေါအ်ပန်ပှော် ကု [[ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ]] (Tatmadaw) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ်လဝ် နကဵု ဗိုလ်ချုပ်ဇၞော် [[ခင်ညွန့်]] (Khin Nyunt) ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (History and Evolution) ==
ဝင် UWSA လက္ကရဴ သၞာံ ၁၉၈၉ ဂှ် ဒှ်ဝင် ပွမသြိုင်ခံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပွမချဲ့ထွင် တိဍာ် ညးတအ် ရ။

* '''ပၞာန် ကု ဒပ်ပၞာန်သေံ (MTA):''' ပ္ဍဲကဵု အကြာ သၞာံ ၁၉၉၀ ဂမၠိုင်၊ UWSA တအ် ပံင်ကောံ ကု ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ တုဲ လုပ်တိုက် ကု [[ဒပ်ပၞာန် သေံ]] (Mong Tai Army - MTA) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ်လဝ် နကဵု သၟိင်ဘိန်း [[ခွန်ဆာ]] (Khun Sa) ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက ဂှ် သွက်ဂွံ သီကေတ် ဒၞာဲပတိတ် ၜံက် (ဘိန်း) ကေုာံ တိဍာ် လပါ် သၠုင်ကျာ တွဵုရးသေံ ရ။ ကြဴနူ ခွန်ဆာ ဖျေဟ်လွဟ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၆ တုဲ၊ UWSA တအ် ကလိဂွံ တိဍာ် လပါ်သၠုင်ကျာ မဆက်ဒၟံင် ကု ပယျဵု [[သေံ|ဍုင်သေံ]] မာန်ကၠုင်ရ။
* '''ပရေင်ပြံင်ပဆုဲ မၞိဟ်:''' သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် တိဍာ် သၠုင်ကျာ ဂှ်، UWSA တအ် ပြံင်ပဆုဲဏာ ညးဍုင်ကွာန် ဂကူဝ ၜိုတ် မွဲကိုဋ် (100,000) ပြင် နူကဵု ဒေသ သၟဝ်ကျာ ဇရေင် ဒေသ သၠုင်ကျာ ရ။ ပရေင်ဏအ် ဖန်ညံင် ဂကူ [[လာဟူ]] (Lahu) ကေုာံ ဂကူ [[သေံ]] (Shan) မမံင်ဒၟံင် ကိုပ်ကၠာတအ် ဒးဒုင် ထဍေင်ပတိတ် ကေုာံ ဒးဒုင် ဒဒိုက် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။
* '''ပရေင် ဒေါအ်ပန်ပှော် မတန်ကြံင်:''' စဵုကဵုစိုပ် ခေတ်လၟုဟ်، UWSA ဝွံ ညးတအ် မင်မဲလဝ် ပရေင် ဒေါအ်ပန်ပှော် ကု အလဵုအသဳဗၟာ ဗွဲမတန်ကြံင်တုဲ၊ ဟွံကေင် က္တဵုဒှ်လဝ် ပၞာန်တိုက် ဇၞော်ဇၞော် ဏီရ။

== ၃။ လဒက်ပ္တန် ဒပ် ကေုာံ သၞောတ်ဝ်အုပ်ဓုပ် (Military Structure and Administration) ==
UWSA ဝွံ ညးတအ် ဒက်ပ္တန်လဝ် [[wikt:ဒပ်|ဒပ်]] နကဵု သၞောတ်ဝ် ပၞာန် ခေတ်တၟိ တုဲ ဍေံတုပ်သၟဟ် ကု လဒက်ပ္တန် ဒပ်ပၞာန် ရးနိဂီု မွဲ ကီုရ။

* '''ဗော် သွးရးနိဂီု ဝ (UWSP):''' ဍေံဒှ် ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မအုပ်ဓုပ် လတူ UWSA ရ။ သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် ညးတအ် ဂှ် ကေတ်လဝ် စံနမူနာ နူကဵု [[ဗော် ကောန်မျူနေတ် ကြုက်]] (CCP) တုဲ နွံ ကု ကမ္မတဳ ဗဟဵု (Central Committee) ကေုာံ ပဝ်လစ်ဗျူရဝ် (Politburo) ရ။
* '''ဒပ်မဟာဗျူဟာဂမၠိုင်:''' UWSA ပါ်လဝ် ဒပ် ညးတအ် နကဵု &quot;တပ်မ&quot; (Brigades) နာနာသာ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု တွဵုရး ဝ သၟဝ်ကျာ ဂှ် နွံ တပ်မ ၃၁၈၊ ၄၁၈، ၄၆၈ ကေုာံ တပ်မ ဗဟဵု ဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲကဵု တွဵုရး ဝ သၠုင်ကျာ (ဒေသ နာဲရွာย) ဂှ် နွံ တပ်မ ၇၇၂၊ ၇၇၅၊ ၇၇၈၊ ၅၁၈ ကေုာံ ၂၄၈ ရ။
* '''သကိုပ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ်:''' [[ပေါက်ယူချန်း]] (Bao Youxiang) ဂှ် ညးယိုက်ဂၠေင်လဝ် တာလျိုင် သကိုပ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပၞာန် (Commander-in-Chief) ကေုာံ ဥက္ကဋ္ဌ ဗော် UWSP စဵုကဵု လၟုဟ် ရ။

== ၄။ တိဍာ် ကေုာံ ဒေသအုပ်ဓုပ် (Territory and Administered Regions) ==
[[wikt:တိဍာ်|တိဍာ်]] မအုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵု UWSA ဏအ်ဂှ် ညးတအ် ကော်စ '''ရးနိဂီု ဝ''' (Wa State) ဟွံသေင်မ္ဂး တွဵုရးအထူး (၂) (Special Region 2) ရ။ တိဍာ်ဏအ် ပါ်လဝ် ၜါ ဒကုတ် အဓိက-

# '''တွဵုရး ဝ သၟဝ်ကျာ (Northern Wa):''' ဍေံဒှ် ဒေသ ဌာန်တမ် မဆက်ဒၟံင် ကု ပယျဵု [[ကြုက်|ဍုင်ကြုက်]] တွဵုရး ယူနန် (Yunnan) ရ။ ဍုင်ဇၞော် ညးတအ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် [[ပန်ဆန်း]] (Pangkham) မဒှ် ဍုင် မဇၞော်မောဝ် တုဲ တုပ်ဒၟံင် ညံင်ရဴ ဍုင်ကြုက် ဍောတ်တ် မွဲ ကီုရ။
# '''တွဵုရး ဝ သၠုင်ကျာ (Southern Wa):''' ဍေံဒှ် ဒေသ မဆက်ဒၟံင် ကု ပယျဵု ဍုင်သေံ (Thailand) တုဲ ဍေံဟွံဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဒေသ သၟဝ်ကျာ တပ်တပ် ပုဟ်။ ဒေသ ဏအ်ဂှ် ညးတအ် သီကေတ် လဝ် နူကဵု ဒပ် MTA ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၆ တေအ် ရ။

အလဵုအသဳဗၟာ တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒေသဏအ် နဒဒှ် &quot;ဒေသ အုပ်ဓုပ် အလဵုဇကု ဝ&quot; (Wa Self-Administered Division) အတိုင် [[သၞောဝ်သဇိုင် ၂၀၀၈]] ကီုလေဝ်၊ UWSA တအ် အာတ်မိက် ညံင်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ကဵု နဒဒှ် &quot;တွဵုရး ဝ&quot; (Wa State) မၞုံကဆံင် တုပ် ကု တွဵုရး တၞဟ်တအ် ရ။
[[ဝှာင်:Pangkham_city_in_Wa_State.jpg|right|thumb|300x300px|ဍုင် ပန်ဆန်း (Pangkham) မဒှ် ဍုင်ဇၞော် တွဵုရး ဝ မဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် ဗီုပြင် ဍုင်ကြုက်]]

== ၅။ ဒြဟတ်ပၞာန် ကေုာံ လက်နက်ဂမၠိုင် (Military Strength and Weaponry) ==
UWSA ဂှ် ဒှ် ဒပ်ပၞာန် ကောန်ဍုင်အရင် မၞုံ ကု ဒြဟတ်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ တုဲ၊ သၟာစၟဳစၟတ် ပရေင်ပၞာန် တအ် ထေင်ကေတ် မ္ဂး ညးတအ် နွံ လၟိဟ် ကောန်ပၞာန် အကြာ ၃၀,၀၀၀ ကု ၄၀,၀၀၀ တၠ (ပါဲနူ ဂှ် နွံ ဒပ် ရဲ ကေုာံ ဒပ် အရံင် ၁၀,၀၀၀ ပြင်) ရ။

* '''လက်နက် (Weaponry):''' UWSA ဂှ် ညးတအ် ဟွံရပ် လက်နက် တြေံတြဟ် ပုဟ်။ ညးတအ် ကလိဂွံ လက်နက် ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် နူကဵု ဍုင်ကြုက် တုဲ၊ သီု မာန် ပတိတ် လက်နက် အလဵုဇကု ပ္ဍဲကဵု ရုံစက် ညးတအ် မာန်ဏီ ရ။
* လွဟ် အဓိက ညးတအ် စကာ ဂှ် ဒှ် Type 81 အသေအဟာန် (Assault rifles) မကၠောန်ပတိတ် ပ္ဍဲ တွဵုရး ဝ ရ။
* ပါဲနူဂှ် ညးတအ် နွံ ကု လက်နက်ဇၞော် ဗီုကဵု သေနာတ် ပန် က္ၜင်ကျာ (MANPADS - ဗီုကဵု FN-6)၊ အမြံက် ဇၞော် (Howitzers)၊ ကွဳစက် ပသဲ (Armored vehicles) ကေုာံ ဒရုန်း (Drones) ပၞာန် တအ် ဏီရ။ &lt;ref&gt;Jane's Intelligence Review: Assessing the UWSA's Military Capabilities (2018)&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဘဏ္ဍာ (Economy and Finances) ==
[[wikt:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်|ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] တွဵုရး ဝ ဝွံ ဍေံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ပ္ဍဲကဵု အကြာ ၂၀ သၞာံ ဏအ် ရ။

* '''ကမၠောန် ဘိန်း ကေုာံ ဂဥုဲၜူမာဲ:''' ပ္ဍဲကဵု အခိင် ကိုပ်ကၠာတေအ်၊ တွဵုရး ဝ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ပတိတ် ၜံက် (Opium) ကေုာံ ဟဳရဝ်အေန် (Heroin) မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၅ ဂှ်، UWSA တအ် လလောင်တြး ကၟာတ်လဒဵု ပွမတဵုလွဳ ၜံက် ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ်، ဍုင် ရးပလိုတ် တအ် စွံဒုဟ် ဒဒှ်ရ UWSA တအ် ဆက် ပါလုပ် ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် ပတိတ် ဂဥုဲ ATS (Methamphetamine / Yaba) ပ္ဍဲ ဒေသ သၠုင်ကျာ ဏီ ရ။
* '''ပရေင် တဵုလွဳ ကေုာံ သတ္တု:''' လၟုဟ် မ္ဂး ညးတအ် စွံအာရီု လတူ ပွမတဵုလွဳ တၞံ ကဝ်ပါတ် (Rubber)၊ လက်ဖက်၊ ကေုာံ ခၜိုတ် ရ။ ကမၠောန် မလုပ် သြန် [[wikt:ဘဏ္ဍာ|ဘဏ္ဍာ]] အဓိက သွက် အလဵုအသဳ ဝ ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် ၜံက် သတ္တု ခဲမ (Tin mining) မဒှ် ဒၞာဲ ပတိတ် ခဲမ မဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တုဲ ပလံင် သွံ ကု ဍုင်ကြုက် ရ။
* '''ကာသဳနဝ် (Casinos):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ပန်ဆန်း ကေုာံ ဍုင် မဆက် ပယျဵု တအ် ဂှ် နွံ ကု ရုံ လံင်ဝိုင် ကာသဳနဝ် မဇၞော်ကၠေင် တုဲ မာန် ဇာပ်ကေတ် သြန် လုပ် နူကဵု ကောန်လှာဲ ဍုင်ကြုက် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== ၇။ ပရေင်ဆက်ဆောံ ကု ဍုင်ကြုက် (Relations with China) ==
UWSA ကဵု [[ကြုက်|ဍုင်ကြုက်]] ဝွံ နွံ ကု ပရေင် ဆက်ဆောံ မခိုင်ကၠိုက် လောန် ရ။

* '''ပရေင် ယေန်သၞာင် ကေုာံ အရေဝ်:''' ပ္ဍဲကဵု တွဵုရး ဝ ဂှ်، အရေဝ် အဓိက မစကာ ပ္ဍဲ ရုင် ကေုာံ ဘာ ဂှ် ဒှ် [[အရေဝ်ကြုက်]] (Mandarin) ကေုာံ အရေဝ် ဝ ရ။ သြန် လှုဲ မစကာ ဂှ် ဒှ် သြန် ယွမ် (RMB) ကြုက် တုဲ၊ သၞောတ်ဝ် လပှ်ကျာ، ဖုန်း، ကေုာံ ပၟတ် တအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဆက်လဝ် နူကဵု ဍုင်ကြုက် ရ။
* '''ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပၞာန်:''' ဍုင်ကြုက် ဂှ် ညးတအ် စကာ UWSA ဏအ် နဒဒှ် &quot;ဒၞာဲ ဒဒိုက် ခြာ&quot; (Buffer zone) ကေုာံ နဒဒှ် ဒြဟတ် မွဲ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် လတူ အလဵုအသဳ နေပျဳဒဝ် ရ။ လွဟ် လက်နက် ကေုာံ ယန္တရား ပၞာန် UWSA သီုဖအိုတ် ဂှ် ကၠုင် နူ ဍုင်ကြုက် တုဲ၊ ကြုက် ဂှ် ဒှ် ညး မကဵု ဂီုကၠီု (Backer) အဓိက သွက် တွဵုရး ဝ ရ။

== ၈။ ပရေင်ဆက်ဆောံ ကု အလဵုအသဳဗၟာ ကေုာံ ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ (Relations with Myanmar Government and Tatmadaw) ==
ၜိုန်ရ UWSA ဂှ် ဒှ် ဒပ်ပၞာန် မဇၞော်အိုတ် ကီုလေဝ်၊ ညးတအ် မင်မဲလဝ် ပရေင် ဒေါအ်ပန်ပှော် ကု အလဵုအသဳဗၟာ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။

* '''လိက်ကသုက် NCA:''' UWSA ဂှ် ညးတအ် ဟွံထပက် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲကဵု [[လိက်ကသုက် ဒေါအ်ပန်ပှော် အလုံဍုင်]] (NCA) ပုဟ်။ ညးတအ် ဟီု ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဟွံမွဲ ကု ပၞာန် တိုက် ကု အလဵုအသဳ တုဲ NCA ဏအ် ဂှ် ဟွံလိုအ် ပုဟ်။ ညးတအ် အာတ်မိက် ညံင်ဂွံ သ္ပ စၟတ်သမ္တီ တွဵုရး ဝ ဍာံဍာံ မွဲ သၟး ရ။
* '''ကြဴနူ ပၞာန် သီ အဝဵု ၂၀၂၁:''' ကာလ ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ သီ အဝဵု ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ်، UWSA တအ် မံင် ဒၟံင် ဗွဲမလဒေါဝ် (Neutral) တုဲ ဟွံပါလုပ် ထံက်ပင် လပါ် [[အလဵုအသဳ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ]] (NUG) ကေုာံ ဒပ် PDF တအ် ရ။ ညးတအ် စကာ အခိင် ဏအ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ဒြဟတ် ပၞာန် ကေုာံ သြိုင်ခံင် ပရေင် အုပ်ဓုပ် အပ္ဍဲ တွဵုရး ညးတအ် သၟး ရ။

== ၉။ ပရေင်ဆက်ဆောံ ကု ဂကောံရပ်လွဟ် ကောန်ဍုင်အရင်တၞဟ် (Relations with Other EAOs) ==
UWSA ဂှ် ဍေံဒှ် ဒပ်ပၞာန် မၞုံ ကု ဩဇာ ဇၞော်အိုတ် လတူ ဂကောံ ရပ်လွဟ် ကောန်ဍုင်အရင် တၞဟ်တအ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ သၟဝ်ကျာ ဍုင်ဗၟာ ရ။

* '''ကမ္မတဳ FPNCC:''' UWSA ဂှ် ဒှ် ညး က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ ဒက်ပ္တန် လဝ် ဂကောံ [[ကမ္မတဳ ပြေပြံင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ညဳသၟဟ် ဖက်ဒရယ်]] (FPNCC) မပံင်ကောံ လဝ် ဂကောံ ၇ ဂကောံ (UWSA, KIA, MNDAA, TNLA, AA, SSPP, NDAA) ร။
* '''ပွမကဵု လွဟ်:''' UWSA ဂှ် ညးတအ် ပလံင်ဗစိုပ် ကေုာံ သွံ လွဟ် ကု ဂကောံ မဟာမိတ် ညးတအ် ဗီုကဵု [[ဒပ်ပၞာန် ရက္ခိုင်]] (AA) ကေုာံ [[ဒပ်ပၞာန် ကောန်ဂကူ တအာင်း]] (TNLA) တုဲ၊ ဖန်ညံင် ဒြဟတ် ပၞာန် မဟာမိတ် တအ် ဂွံ ဇၞော်ကၠေင် တိုန် မာန် ရ။ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု ပၞာန် တိုက် ကု ဒပ်ဗၟာ လက္ကရဴ ဏအ် UWSA ဂှ် ဒှ် ညး မကဵု ဂီုကၠီု အဓိက လပါ် လက္ကရဴ ရ။

== ၁၀။ အခေါင်အရာမၞိဟ် ကေုာံ ပြသၞာဂမၠိုင် (Human Rights and Controversies) ==
ၜိုန်ရ UWSA ဂှ် ညးတအ် အုပ်ဓုပ် လဝ် တွဵုရး ဝ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် ကီုလေဝ်၊ ပရေင် ဖံက်ပလီု [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] ကေုာံ ပြသၞာ နာနာ သာ် နွံ ဒၟံင် ဏီ ရ။

* '''ပွမစောဲ ပၞာန် အဓမ္မ (Forced Conscription):''' အလဵုအသဳ ဝ စွံလဝ် သၞောဝ် ဒဒှ်ရ ဇၟာပ် သ္ၚိကၟိန် မွဲ မ္ဂး ကောန်ဇာတ် မွဲ တၠ သ္ဒး လုပ် ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ပ္ဍဲ ဒပ်ပၞာန် UWSA ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။ ယဝ် ဟွံလုပ် မ္ဂး ဒး ဒုင် ဒဏ် သြန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒး ဒုင် ဖျေဟ် ထံင် ရ။
* '''ပြသၞာ ဂဥုဲၜူမာဲ:''' က္ဍိုပ်သကိုပ် UWSA လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ဒး ဒုင် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် တၠ ဂဥုဲၜူမာဲ နကဵု အလဵုအသဳ အမေရိကာန် (US Treasury) တုဲ ဒး ဒုင် ကၟာတ်လဒဵု ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ရ။
* '''ပရေင် ဍဵုဒမၠုက် ဘာသာ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၈ ဂှ်، UWSA တအ် ကၟာတ် လဒဵု ကေုာံ ပလီုပလာ် ဘာကျာ် ခရေတ်ယာန် လ္ၚဵု တအ် ပ္ဍဲ တွဵုရး ဝ တုဲ၊ ရပ် ကေတ် သင်းအုပ်ဆရာ တအ် ညိည ဟိုတ်နူကဵု ဂွိင် ဖေက် ပရေင် လွှမ်းမိုး နူကဵု ရးပလိုတ် ရ။
* '''ပရေင် ထဍေင်ပတိတ် မၞိဟ်:''' ပ္ဍဲ ဒေသ သၠုင်ကျာ ဂှ်، ပရေင် ပြံင်ပဆုဲ ဂကူ ဝ တအ် ဖန်ညံင် ဂကူ လာဟူ ကဵု ဂကူ သေံ တအ် ဒး ဒုင် ထဍေင် ပတိတ် နူ တိဍာ် ဌာန်တမ် ညးတအ် တုဲ က္တဵုဒှ် လဝ် ပြသၞာ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[ဗော် ကောန်မျူနေတ် ဗၟာ]]
* [[ပေါက်ယူချန်း]] (Bao Youxiang)
* [[ဒပ်ပၞာန် ဒေသ ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကောန်ဂကူ ကဝ်ကံင်]] (MNDAA)
* [[ပန်ဆန်း]] (Pangkham)
* [[ပၞာန် အပ္ဍဲဍုင် ဗၟာ]]

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* Lintner, Bertil (1990). ''The Rise and Fall of the Communist Party of Burma (CPB)''. Cornell University Press.
* Kramer, Tom (2007). ''The United Wa State Party: Narco-army or Ethnic Nationalist Party?''. East-West Center.
* Jane's Intelligence Review (2018). ''Assessing the UWSA's Military Capabilities''.
{{DEFAULTSORT:ဒပ်ပၞာန် တွဵုရး ဝ}} [[Category:ဒပ်ပၞာန် ကောန်ဍုင်အရင် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ]] [[Category:တွဵုရး ဝ]] [[Category:ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဍုင်ဗၟာ]] [[Category:ဝင် ဍုင်ဗၟာ]]</text>
      <sha1>nlkg8quqh6nsviz8s53wgjx1v033vb5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox armed group</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10873</id>
    <revision>
      <id>54485</id>
      <timestamp>2026-05-07T14:28:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;includeonly&gt;{{Infobox | bodyclass      = vcard | bodystyle      = width:25em | title          = {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{PAGENAME}}}} | titleclass     = fn org | image          = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|size={{{logo_size|}}}|sizedefault=200px|alt={{{alt|}}}}} | caption        = {{{caption|}}} | image2         = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{flag|}}}|size={{{flag_size...&quot;</comment>
      <origin>54485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3519" sha1="d03d1a7c8lcagi8mfrd48bfydfj7iux" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Infobox
| bodyclass      = vcard
| bodystyle      = width:25em
| title          = {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{PAGENAME}}}}
| titleclass     = fn org
| image          = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|size={{{logo_size|}}}|sizedefault=200px|alt={{{alt|}}}}}
| caption        = {{{caption|}}}
| image2         = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{flag|}}}|size={{{flag_size|}}}|sizedefault=150px|alt={{{flag_alt|}}}}}
| caption2       = {{{flag_caption|}}}

| label1  = ယၟုအရေဝ်ဇကု
| data1   = {{{native_name|}}}

| label2  = ယၟုတၞဟ်
| data2   = {{{other_name|}}}

| label3  = ညးက္ဍိုက်ပေၚ်
| data3   = {{{leader|}}}

| label4  = ညးက္ဍိုက်ပေၚ် ဒပ်ပၞာန်
| data4   = {{{military_leader|}}}

| label5  = တ္ၚဲစတန်
| data5   = {{{foundation|}}}

| label6  = အခိင်ချဳဒရာၚ်
| data6   = {{{dates|}}}

| label7  = တ္ၚဲကၠေံဗ္ဒန်
| data7   = {{{dissolved|}}}

| label8  = ဍုင်/ဒေသ မနွံဒတန်
| data8   = {{{country|}}}

| label9  = သ္ဇိုၚ်သဳကၠဳ
| data9   = {{{allegiance|}}}

| label10 = ရန်တၟအ်
| data10  = {{{motives|}}}

| label11 = ဒၞာဲချဳဒရာၚ်
| data11  = {{{area|}}}

| label12 = ရုင်မၚ်မွဲ
| data12  = {{{headquarters|}}}

| label13 = လညာတ်ဗီုပြင် (Ideology)
| data13  = {{{ideology|}}}

| label14 = ဒၞာဲဒတန် ပရေင်ဍုင်ကွာန်
| data14  = {{{position|}}}

| label15 = သာသနာ
| data15  = {{{religion|}}}

| label16 = ဒုဟ်ဇၞော် (သဘဴပလီု)
| data16  = {{{crimes|}}}

| label17 = ပေါဲဗတိုက်အဓိက
| data17  = {{{attacks|}}}

| label18 = အကာဲအရာ လၟုဟ်
| data18  = {{{status|}}}

| label19 = လၟိဟ်အဝဲ
| data19  = {{{size|}}}

| label20 = လၟိဟ်ဒြပ် (စၟတ်တ္ၚဲ)
| data20  = {{{revenue|}}}

| label21 = မၞိဟ်လုပ်ဗက်မၚ်မွဲ
| data21  = {{{followers|}}}

| label22 = ညးစဵုဒၞာ နကဵုဥပဒေ
| data22  = {{{designated_as_terror_group_by|}}}

| label23 = အလာံ
| data23  = {{{flag|}}}

| label24 = တံဆိပ်
| data24  = {{{logo|}}}

| label25 = ဝေပ်သာက်
| data25  = {{{website|}}}

| belowstyle = 
| below = 
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;

{{Documentation}}
== သုၚ်စောဲ ==
ထာမ်ပလိက်ဏအ် သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ ပရူဂကောံဒပ်ပၞာန်၊ ဂကောံသပေါတ်၊ ဂကောံပၞာန်ဗၠးၜး (ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမဒ္ဂေတ်ဗက်နဲကဲပၞာန်) ရ။

=== ဥပမာ ===
&lt;pre&gt;
{{Infobox armed group
| name = ယၟုဂကောံ
| native_name = (အရေဝ်ဇကု)
| leader = ညးက္ဍိုက်ပေၚ်
| foundation = ၁၉၇၆
| dates = ၁၉၇၆ – လၟုဟ်
| country = [[ဍုင်ဗၟာ]]
| ideology = [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]
| status = ချဳဒရာၚ်ဒၟံင်
}}
&lt;/pre&gt;

[[Category:ထာမ်ပလိက်ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် သွက်ဂကောံဒပ်ပၞာန်]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>d03d1a7c8lcagi8mfrd48bfydfj7iux</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တိဍာ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10874</id>
    <revision>
      <id>54486</id>
      <timestamp>2026-05-07T14:31:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ပထဝဳဝင်တိ ကေုာံ ဍာ် သီုကဵု ပွမစၞောန်ထ္ၜးကဵု အဝဵုအာဏာ ရးနိဂီု ကေုာံ ဌာန်တွိုပ်သုက်}} {{Infobox concept | name = တိဍာ် (Territory / Land and Water) | native_name = တိဍာ် | image = File:The Earth seen from Apollo 17.jpg|250px|ဂၠး...&quot;</comment>
      <origin>54486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22278" sha1="3tb59kcgf12888nzj91rmbjoke23zpj" xml:space="preserve">{{Short description|ပထဝဳဝင်တိ ကေုာံ ဍာ် သီုကဵု ပွမစၞောန်ထ္ၜးကဵု အဝဵုအာဏာ ရးနိဂီု ကေုာံ ဌာန်တွိုပ်သုက်}}
{{Infobox concept
| name = တိဍာ် (Territory / Land and Water)
| native_name = တိဍာ်
| image = [[File:The Earth seen from Apollo 17.jpg|250px|ဂၠးတိ ပိုဲ မၞုံကဵု တိ ကေုာံ ဍာ်]]
| caption = ဂၠးတိ (Earth) မလ္ၚတ်ညာတ်ကေတ် နူကဵု အကာသ၊ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု တိ (Landmasses) ကေုာံ ဍာ် (Oceans)
| field = [[ပထဝဳဝင်]] (Geography), [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Geopolitics), [[သၞောဝ် ဂၠးတိ]]
| related_concepts = [[ရးနိဂီု]] (State), [[အဝဵုအာဏာ]] (Sovereignty), [[ပယျဵု]] (Border)
| key_elements = တိ, ဍာ်မှာသၟိတ်, အဝဵုအုပ်ဓုပ်, ဒြပ်သဘာဝ
}}

'''တိဍာ်''' ({{lang-en|Territory, Land, or Nation}}) ဝွံ ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် ကေုာံ အရေဝ် မန် မ္ဂး ဍေံဒှ် ဝေါဟာရ မစၞောန် ထ္ၜး ကဵု အဓိပ္ပါယ် ၜါ သာ် အဓိက ရ။ နကဵု အဓိပ္ပါယ် ပထဝဳဝင် တိုက်ရိုက် မ္ဂး ဍေံ စၞောန် ထ္ၜး ကဵု သဘာဝ &quot;တိ&quot; (Land) ကေုာံ &quot;ဍာ်&quot; (Water/Ocean) မဒက်ပ္တန် လဝ် ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ ဆဂး နကဵု အဓိပ္ပါယ် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Geopolitical &amp; Cultural Meaning) မ္ဂး၊ ဍေံ စၞောန် ထ္ၜး ကဵု ဌာန် တွိုပ် သုက်، [[ရးနိဂီု]] (Country)، ဍုင် ကွာန်၊ ကေုာံ ဒေသ မၞုံ ကု [[အဝဵုအာဏာ]] (Sovereignty) မွဲမွဲ ရ။ 

တိဍာ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက အိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် သ္ဂောအ် ဂျိုင် တန်တဴ، သြိုင် ခံင် ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ဒက်ပ္တန် အေန်ပါယာ ގမၠိုင် ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ဝေါဟာရ (Introduction and Etymology) ==
ဝေါဟာရ မန် &quot;တိဍာ်&quot; ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် မနာမ် သမာသ် မပံင်ကောံ လဝ် နူကဵု ဝေါဟာရ ၜါ မ-
* [[wikt:တိ|'''တိ''']] (Ti): မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ဓါတ်တိ၊ ခမၞောတ် တိ، ဟွံသေင်မ္ဂး တိုက် (Land/Earth)။ 
* [[wikt:ဍာ်|'''ဍာ်''']] (Dak): မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ဓါတ်ဍာ်၊ ၜဳ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မှာသၟိတ် (Water/River/Ocean)။

ကာလ ပံင်ကောံ ညးသကအ် မ္ဂး، ဍေံ ဒှ် အာ အီဒဳယျာမ် (Idiom) မစၞောန် ထ္ၜး ကဵု &quot;ဍုင်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ရးနိဂီု&quot; ร။ ဥပမာ - ကာလ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဟီု &quot;ဆာန် တိဍာ်&quot; မ္ဂး ဍေံ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဆာန် ဍုင် မိ တိ မ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး [[ဆာန် ဂကူ ကေုာံ ဍုင်]] (Patriotism) ရ။ တိဍာ် ဏအ် ဂှ် လေပ် ဟီု တွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ သၞောဝ် ဂၠးတိ ဒဒှ်ရ ရးနိဂီု မွဲ ဂွံ ဒှ် ရးနိဂီု ဍာံဍာံ ဂှ် သ္ဒး နွံ ကု &quot;တိဍာ်&quot; (Defined Territory) မချိုတ်ပၠိုတ် ရ။

== ၂။ လဒက်ပ္တန် ပထဝဳဝင် (Geographical Composition) ==
[[File:World map with equator.jpg|thumb|right|300px|ဗီုပြင် ဂၠးတိ မထ္ၜးပျး ကဵု တိုက်ဇၞော် (တိ) ကေုာံ မှာသၟိတ် (ဍာ်)]]
နကဵု လညာတ် [[ပထဝဳဝင်]] (Geography) မ္ဂး၊ တိဍာ် ဂၠးတိ ဏအ် ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဓါတ် အဓိက ၜါ သာ် ရ-
* '''ဒေသတိ (Landmasses):''' တိ ဂၠးတိ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဆ ၜိုတ် ૨૯% (29%) သၟး ရ။ ဒေသ တိ တအ် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ဆက် ပါ် လဝ် နဒဒှ် တိုက် ဇၞော် (Continents) မပ္တံကဵု [[အာရှ]]၊ အာဖရိက، မြံက် အမေရိက၊ သၠုင်ကျာ အမေရိက၊ အန္တာတိက، ဥရောပ ကေုာံ ဩသတြေလျာ တအ် ရ။ လတူ တိ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဒဵု ဇၞော်ဇၞော် (Mountains)، ကန္တာရ (Deserts)، ဂြိုပ် ဆု (Forests) ကေုာံ တိ ခလိုင် (Plains) ရ။
* '''ဒေသဍာ် (Water Bodies / Hydrosphere):''' ဍာ် ဂှ် ဍေံ ယာပ် လဒပ် လဝ် ဂၠးတိ ပိုဲ ၜိုတ် ૭૧% (71%) ရ။ ပ္ဍဲ ဂှ် ဍာ် ဖၞုင် နူကဵု [[မှာသၟိတ်]] (Oceans) ဇၞော် ၅ မပ္တံကဵု ပသိဖှေတ်၊ အတ္တလာန်တေတ်، အိန္ဒိယ၊ သၠုင်ကျာ မှာသၟိတ် ကေုာံ အာတေတ် တအ် ပါလုပ် ရ။ ပါဲနူ မှာသၟိတ် မ္ဂး နွံ သီု ၜဳ (Rivers)، ကၟာ ဍာ် ဇၞော် (Lakes) ကေုာံ ဍာ် ကလောအ် (Glaciers) ရ။

== ၃။ အဝဵုအာဏာ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Sovereignty and Administration) ==
ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ ပရေင် ဍုင်ကွာန် (Political Science) မ္ဂး၊ တိဍာ် မွဲ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် [[ရးနိဂီု]] ရ။ 
* '''အဝဵုအာဏာ (Sovereignty):''' ရးနိဂီု မွဲ နွံ ကု အဝဵု အလုံ အိုတ်သီု လတူ တိဍာ် ညးတအ် ရ။ ညးတအ် နွံ အခေါင် ဖျေဟ် ဥပဒေ، ကံက် အခေါန်، ကေုာံ စကာ ဒြပ် သဘာဝ အပ္ဍဲ ပယျဵု ညးတအ် ဗွဲမသၠးပွး ရ။ ယဝ်ရ ဍုင် တၞဟ် မွဲ လုပ် ပလီု ပယျဵု ဏအ် မ္ဂး ဍေံ ဒှ် ပွမပလီု အဝဵုအာဏာ (Violation of Sovereignty) တုဲ မာန် က္တဵုဒှ် ပၞာန် ရ။
* '''ပယျဵု ဍုင် (Borders):''' သွက်ဂွံ ပါ် ခြာ တိဍာ် ဂှ် ညးတအ် ဖျေဟ် လဝ် [[ပယျဵု]] ร။ ပယျဵု လ္ၚဵု ဂှ် ဒှ် သဘာဝ ဗီုကဵု ၜဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒဵု တုဲ (ဥပမာ - ၜဳ သောင်လောန် အကြာ ဍုင်ဗၟာ ကဵု သေံ)၊ ပယျဵု လ္ၚဵု ဂှ် ဒှ် ပယျဵု ကောန်မၞိဟ် ချူ ဓဇက် လဝ် အတိုင် ဂၠံင် လံင်ဂျဳကျူ လတူ မြေပုံ ရ။
* '''ကဆံင် အုပ်ဓုပ် (Administrative Divisions):''' သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် တိဍာ် လောဲသွာ ဂှ် အလဵုအသဳ တအ် ပါ် လဝ် တိဍာ် နဒဒှ် [[တွဵုရး]] (States/Provinces)، ခရိုင် (Districts) ကေုာံ ပွိုင်ဍုင် (Townships) ရ။

== ၄။ တိဍာ် ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် (Territory in Human History) ==
ဝင် ကောန်မၞိဟ် အလုံ မွဲ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဝင် မပြိုင်ပကာန်، သီ ကေတ် ကေုာံ မင်မဲ တိဍာ် ရ။
* '''ခေတ် မူလ:''' ကိုပ်ကၠာ တေအ် မၞိဟ် တအ် ပြံင် ဌာန် ဒၟံင် (Nomads) လၟိုန် ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ညးတအ် တီ ကၠိုဟ် ကွတ် တဵုလွဳ (Agriculture) တုဲ၊ ညးတအ် စ တန်တဴ ဒၞာဲ မွဲ ဓဝ် ကေုာံ စ ပိုင်ပြဳ တိဍာ် ရ။
* '''ခေတ် အေန်ပါယာ (Empires):''' ပ္ဍဲ ဝင် မ္ဂး အေန်ပါယာ ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု [[ရဝ်မ]] (Roman Empire)، မန်ဂေါလ် (Mongol Empire) ကေုာံ အင်္ဂလိက် (British Empire) တအ် ဇက် ပၞာန် သီ ကေတ် တိဍာ် ဍုင် တၞဟ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အဝဵု ကေုာံ ဒြပ် သဘာဝ ရ။ 
* '''ဝင် မန် ကေုာံ တိဍာ်:''' သွက် ဂကူ မန် ပိုဲ မ္ဂး၊ ဝင် တိဍာ် ဍုင် မန် (ဗီုကဵု [[ဟံသာဝတဳ]] ကေုာံ သုဝဏ္ဏဘူမိ) ဂှ် ဒှ် အရာ မဇၞော်ကၠေင် ရ။ ဂကူ မန် တအ် ကေင် ပိုင်ပြဳ လဝ် တိဍာ် အလုံ ရး သၟဝ် ဍုင်ဗၟာ ကီု လေဝ်، ဗွဲကြဴ ဟိုတ်နူ ပၞာန် တုဲ ဒး ကျ ဆောမ် သောတ် လေင် အာ တိဍာ် ဍုင် မိ တိ မ အလဵု ဇကု ရ။ လၟုဟ် ဂကူ မန် တအ် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု [[တွဵုရး မန်]] မဒှ် တိဍာ် သၟဝ် အုပ်ဓုပ် အလဵုအသဳ ကၟိန်ဍုင် ရ။

== ၅။ တိဍာ် ကေုာံ ဥပဒေ ဂၠးတိ (Territory and International Law) ==
[[File:Territorial waters - internal waters, territorial sea, contiguous zone, exclusive economic zone, high seas.svg|thumb|right|300px|ပွမပါ်ခြာ တိဍာ် လတူ မှာသၟိတ် အတိုင် သၞောဝ် UNCLOS]]
ပ္ဍဲကဵု [[သၞောဝ် ဂၠးတိ]] (International Law) မ္ဂး၊ တိဍာ် ရးနိဂီု မွဲ ဂှ် ဍေံ ပါ် လဝ် ၃ ဌာန ရ-
# '''တိ လတူ သြင် (Land Territory):''' တိဍာ် လတူ တိုက် အလုံ အိုတ်သီု။
# '''အကာသ (Airspace):''' ကျာ ကေုာံ အကာသ မၞုံ လတူ တိ ကဵု ဍာ် ညးတအ် ရ။ ယာန်ကျာ ဍုင် တၞဟ် လုပ် အကာသ ဏအ် ဟွံဂွံ ယဝ် ဟွံမွဲ ကု အခေါင်။
# '''ဍာ် မှာသၟိတ် (Territorial Waters):''' အတိုင် လိက်ကသုက် [[ကုလသမဂ္ဂ]] (UNCLOS) မ္ဂး၊ ရးနိဂီု မၞုံ ဇိုင် ၜဳ တအ် ပိုင်ပြဳ ဍာ် မှာသၟိတ် စဵုကဵု ၁၂ တိုင် နာဝိက (Nautical miles) နူကဵု သြင် រ။ ပါဲနူ ဂှ် နွံ သီုကဵု ဇြောန် ပိုန်ဒြပ် သီးသန့် (EEZ) စဵုကဵု ၂၀၀ တိုင် မကဵု အခေါင် ရပ် က၊ ဂၠာဲ ဍာ်ကၠေင် ဓါတ် ရ။ ယဝ် ၜက် အာ နူ ဏအ် မ္ဂး ဍေံ ဒှ် ဍာ် ဂၠးတိ (International Waters) ရ။

== ၆။ တိဍာ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် မန် (Land in Mon Culture and Literature) ==
ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် ကေုာံ လိက်ပတ် မန် မ္ဂး၊ &quot;တိဍာ်&quot; ဂှ် နွံ ကု ၚုဟ်မး မဇၞော်ကၠေင် လောန် ရ။ 
* '''မိ တိ မ:''' မန် တအ် ကော်စ ဍုင် ဇကု ဒဒှ်ရ &quot;ဍုင် မိ တိ မ&quot; (Motherland / Fatherland) ရ။ ဍေံ စၞောန် ထ္ၜး ကဵု ပရေင် ဆက်စပ် မဇြိုဟ်နက် အကြာ ကောန်ဂကူ ကေုာံ တိ သၠး ဂၠံ ဂဝ် ရ။
* '''ပရေင် ပတှ်ေ:''' ပ္ဍဲ အခိုက်ကၞာ မန်၊ တိ ကဵု ဍာ် ဏအ် ဍေံ နွံ ကု သၟိင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေဝတဴ မမင်မဲ လဝ် ရ (ဥပမာ - ဗစ ဒေဝတဴ တိ، ဒေဝတဴ ဍာ် ကာလ သြိုင် သ္ၚိ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန် ဗ္ၚ)။
* '''လိက်ပတ်:''' ပ္ဍဲကဵု ဒွက် ကေုာံ ကဗျ မန် ခေတ် တၟိ တအ် မ္ဂး၊ ပရူ ပွမဆာန် တိဍာ် (Patriotism)၊ ပွမလၞီ စိုတ် ဟိုတ်နူ တိဍာ် လီုလာ်، ကေုာံ ပွမဆဝ်မ္ၚုဟ် ညံင် ဂွံ ကလေင် ကလိဂွံ အဝဵု လတူ တိဍာ် ဇကု တအ် ဂှ် ပါလုပ် ဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== ၇။ ဒြပ်သဘာဝ ပ္ဍဲ တိဍာ် (Natural Resources in Land and Water) ==
တိဍာ် မွဲ ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် ဆ ဌာန် ဒၟံင် သၟး ပုဟ်، ဍေံ ဒှ် တိုက် ဘဏ္ဍာ [[ဒြပ်သဘာဝ]] (Natural Resources) ရ-
* '''ဒြပ် လတူ တိ:''' မပ္တံကဵု တိ ဗ္ၚ မခိုဟ် သွက်ဂွံ တဵုလွဳ၊ ဂြိုပ် ဆု မကဵု သဘာဝ အံက်သဳဂျေန် ကေုာံ ဒြပ် သြိုင် ခံင်၊ ကေုာံ သတ္တဝါ ဂြိုပ် နာနာ သာ် ရ။
* '''ဒြပ် သၟဝ် တိ:''' ဍုင် မၞုံ ကု တိဍာ် လှဲလး တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ကလိဂွံ သတ္တု (Minerals) မပ္တံကဵု ထဝ်၊ ဩန်၊ ပသဲ၊ တၟအ် ကေုာံ ဍာ်ကၠေင် ဓါတ် (Petroleum) မဒှ် သြန် လုပ် အဓိက သွက် ဍုင် ရ။
* '''ဒြပ် ဍာ်:''' ဍာ် မှာသၟိတ် ကေုာံ ၜဳ တအ် ဂှ် ကဵု ဖဵု သွက် ကမၠောန် ရပ် က (Fishing)، ကမၠောန် ဇက် ပတိတ် ဍာ်ကၠေင် သၟဝ် ၜဳ، ကေုာံ ဒှ် ဂၠံင် တရဴ သွက် က္ၜင် ဗၞိက် ဂၠးတိ ရ။

== ၈။ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု ကေုာံ အန္တရာယ် (Climate Change and Territorial Threats) ==
ပ္ဍဲကဵု ရာစုသၞာံ ၂၁ ဏအ်၊ တိဍာ် ဂၠးတိ ပိုဲ ဒး စဵုဒၞာ ဒၟံင် ကု အန္တရာယ် ဇၞော် အိုတ် မွဲ မတွံဂး [[ပရေင် ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate Change) ရ။
* '''ဍာ် မှာသၟိတ် သၠုင် တိုန် (Sea Level Rise):''' ဟိုတ်နူ ဂၠးတိ ကတဴ တိုန် တုဲ ဍာ် ကလောအ် တအ် လေင် အာ ရ။ ဍာ် မှာသၟိတ် သၠုင် တိုန် ကၠုင် တုဲ ဍုင် မၞုံ တိ သဝ်သဝ် (ဗီုကဵု ဍုင် မဝ်ဒိုက် - Maldives) ကေုာံ ဒေသ ဇိုင် ၜဳ တအ် ဂှ် မာန် ဗၠိုက် စိုပ် အာ သၟဝ် ဍာ် မာန် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဒှ် အန္တရာယ် မလေပ် ပလီုပလာ် တိဍာ် ဍာံဍာံ ရ။
* '''တိ ကန္တာရ က္တဵုဒှ် (Desertification):''' ပ္ဍဲ လပါ် တိုက် ဇၞော် တအ် မ္ဂး، ဟိုတ်နူ ရာသဳ ကတဴ လောန် ကေုာံ ဍာ် အောန် တုဲ တိ ဗ္ၚ မခိုဟ် တအ် ဂှ် ပြံင်လှာဲ ဒှ် အာ တိ ကန္တာရ မတဵုလွဳ ဟွံဂွံ ရ။ ဏအ် ဂှ် လေပ် ဖန် ညံင် ပရေင် စၞစ အောန် စှ်ေ ရ။

== ၉။ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တိဍာ် (Economy and Territory) ==
ပ္ဍဲကဵု [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] မ္ဂး၊ &quot;တိ&quot; (Land) ဂှ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု အရာ မပတိတ် ကပေါတ် (Factors of Production) ရ။
* '''ပရေင် အိမ်ခြံမြေ (Real Estate):''' ၚုဟ်မး တိဍာ် ဂှ် ဍေံ ပြံင်လှာဲ အတိုင် ပရေင် အာတ်မိက် (Demand) ညးဍုင်ကွာန် ရ။ တိဍာ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် ဇၞော် တအ် ၚုဟ် သၠုင် လောန် တုဲ ဍေံ ဒှ် ဒြပ် ရတ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ညး မပိုင်ပြဳ ရ။
* '''ပရေင် ဍုင်ကွာန် ပိုန်ဒြပ် (Geoeconomics):''' ဍုင် မၞုံ တိဍာ် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲ မခိုဟ် (ဥပမာ - ဍုင် သေင်ကာပူ မၞုံ ပ္ဍဲ ပါင် ပၠံင် ၜဳ မလောန် အာ လောန် ကၠုင်) တအ် ဂှ် ကလိဂွံ ဖဵု ပရဲ နူကဵု ပရေင် သွံ ရာန် (Trade routes) ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် တိဍာ် ကေုာံ ပရေင် တန်တဴ (Future of Territory and Sustainability) ==
ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ် မ္ဂး၊ အဓိပ္ပါယ် &quot;တိဍာ်&quot; ဏအ် လေပ် ပြံင်လှာဲ အာ မာန် ရ-
* '''တိဍာ် လတူ အကာသ (Space Territory):''' ရးနိဂီု ဇၞော်ဇၞော် တအ် ဂစာန် ဒၟံင် သွက်ဂွံ စိုပ် ဂြိုဟ် တၞဟ် ဗီုကဵု ဂြိုဟ် အင်္ကာ (Mars) ကေုာံ ဂိတု သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဌာန် ဒၟံင် တၟိ ရ။ သၞောဝ် ဥပဒေ အကာသ (Space Law) တအ် လေဝ် ဒး ပြဋ္ဌာန်း ကၠုင် ညံင် ညးလဵု မွဲ လေဝ် ဂွံ ပိုင်ပြဳ ဂြိုဟ် တအ် ဏအ် ဟွံမာန် ရ။
* '''တိဍာ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital / Cyber Territory):''' ပ္ဍဲ ခေတ် အေန်တာနေတ် ဏအ်، ဒၞာဲ ဆာဲဗါ (Cyberspace) လေဝ် ဒှ် ကၠုင် တိဍာ် တၟိ မွဲ မာန် ရ။ ဍုင် တအ် ဒး စဵုဒၞာ ဒၞာဲ ဏအ် နူကဵု ညး မလုပ် ပလီု (Cyberattacks) ညံင်ရဴ မစဵုဒၞာ ပယျဵု တိ ဍာံဍာံ ကီု ရ။
* '''ပရေင် တန်တဴ (Sustainability):''' သွက်ဂွံ မင်မဲ တိဍာ် ဂၠးတိ ပိုဲ ဏအ် သွက် တၞောဝ် အနာဂတ် ဂှ်၊ ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဒး ပံင်ကောံ တုဲ ဒး မင်မဲ သဘာဝ، အောန် ဖျေဟ် ပွမစံင် ပတိတ် ယက်၊ ကေုာံ မင်မဲ ဒြပ် သဘာဝ ညံင် ဟွံဂွံ အိုတ် အာ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ပထဝဳဝင်]] (Geography)
* [[အဝဵုအာဏာ]] (Sovereignty)
* [[ရးနိဂီု]] (Country / State)
* [[ပယျဵု]] (Borders)
* [[သၞောဝ် ဂၠးတိ]] (International law)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
* Elden, Stuart (2013). ''The Birth of Territory''. University of Chicago Press. ISBN 978-0226041285.
* Gottmann, Jean (1973). ''The Significance of Territory''. University Press of Virginia.
* United Nations Convention on the Law of the Sea (UNCLOS).

{{DEFAULTSORT:တိဍာ်}}
[[Category:တိဍာ်]]
[[Category:ပထဝဳဝင်]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သၞောဝ် ဥပဒေ ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>3tb59kcgf12888nzj91rmbjoke23zpj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54487</id>
      <parentid>54486</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T14:35:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22816" sha1="6bthtmo32g9l02so56ivp0j6qmyophc" xml:space="preserve">{{Short description|ဒၞာဲ ဒတန် လတူ ဂၠးတိ မၞုံကဵု သဘာဝ၊ အခေါင်ပိုင်ပြဳ ကေုာံ အဝဵုအာဏာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်}}
{{Infobox concept
| name = တိဍာ်
| native_name = Land / Territory
| image = [[File:Pangong_Lake_landscape.jpg|250px|ဗီုပြင် တိဍာ် ကေုာံ သဘာဝ လတူ ဂၠးတိ]]
| caption = ဗီုပြင် သဘာဝ [[တိဍာ်]] မပံင်ကောံ လဝ် တိ၊ ဍာ်၊ ဒဵု ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ လတူ ဂၠးတိ ဏအ်
| field = [[ပထဝဳဝင်]] (Geography), [[ဥပဒေဗေဒ]] (Jurisprudence), [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics)
| related_concepts = [[ရးနိဂီု]] (State), [[အခေါင်ပိုင်ပြဳ]] (Property Rights), [[သဘာဝ ပွဳပွူ]] (Environment)
| key_elements = တိ, သယံဇာတ, ပယျဵု, အာဏာပိုင်, အခေါင် တဵုလွဳ
| prominent_types = [[တိဍာ် အလဵုအသဳ]], [[တိဍာ် ပူဂိုလ်]], [[တိဍာ် သဘာဝ]], [[တိဍာ် အာဲကၟာဲ]]
}}

'''တိဍာ်''' ({{lang-en|Land}} ဟွံသေင်မ္ဂး Territory) ဟီု မ္ဂး ဂှ် လေန် အဘိဓာန် [[wikt:တိဍာ်|တိဍာ်]] ဝွံ ဍေံဒှ် ဒၞာဲ ဒတန် ရုပ်ဝတ္ထု လတူ မုက် ဂၠးတိ မပါ် ခြာ လဝ် နကဵု ပယျဵု ဒၞာဲ၊ သဘာဝ၊ သၞောဝ် ဥပဒေ ကေုာံ အဝဵု အာဏာ ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘဝ ကောန်မၞိဟ် တအ် မ္ဂး، တိဍာ် ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် ဆ တိ ကဵု ဍာ် သၟး ပုဟ်။ ဍေံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင် ဂျိုင် တန်တဴ، ပရေင် ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင် ယေန်သၞာင် ရ။ 

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;တိဍာ်&quot; ဝွံ ဍေံ နွံ ကု အဓိပ္ပါယ် ဗွဲမလှဲလး တန်တဴ လတူ ကဏ္ဍ မလ္ၚတ် ရ-
* '''ပ္ဍဲ ပထဝဳဝင်:''' တိဍာ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မဟွံသေင် ကု မှာသၟိတ် မပ္တံကဵု ဒဵု، ကန္တာရ၊ ဂြိုပ်၊ ကေုာံ ခြောင် ဍာ် တအ် ရ။ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ သတ္တဝါ ကေုာံ တၞံ နာနာ တအ် ဂျိုင် တန်တဴ ရ။
* '''ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေ:''' တိဍာ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ် ရတ် မာန် ပိုင်ပြဳ (Real Estate/Property) မွဲ ရ။ သၞောဝ် ဥပဒေ ဖျေဟ် လဝ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ ညးလဵု မွဲ နွံ အခေါင် ရာန်၊ သွံ ကေုာံ စကာ တိဍာ် တအ် ဏအ် ရ။
* '''ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန်:''' တိဍာ် ဂှ် ဒှ် ရးနိဂီု (Territory) မၞုံ ကု ပယျဵု တိကျ ကေုာံ [[အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင်]] (Sovereignty) ရ။ ရးနိဂီု မွဲမွဲ ဂွံ ဒှ် ဍုင် မာန် ဂှ် သ္ဒး နွံ ကု တိဍာ် အပိုင် အပ္ဍဲ ပယျဵု ရ။

== ၂။ ပထဝဳဝင် ကေုာံ သဘာဝ တိဍာ် (Geography and Natural Characteristics) ==
[[File:Land_use_classes_map.png|thumb|right|300px|ဗီုပြင် မထ္ၜးပျး ကဵု ပွမစကာ တိဍာ် လတူ ဂၠးတိ]]
လတူ ဂၠးတိ ဏအ် မ္ဂး، တိဍာ် ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၂၉% သၟး တုဲ မသှ်ေ ၇၁% ဂှ် ဒှ် ဍာ် မှာသၟိတ် ရ။ တိဍာ် တအ် ဏအ် ညးတအ် ပါ် လဝ် နကဵု တိုက် ဇၞော် (Continents) မပ္တံကဵု အာရှ၊ ဥရောပ၊ အာဖရိက၊ အမေရိက ကေုာံ သြသတြေလျ ရ။
* '''ဗီုပြင် မုက်တိ (Topography):''' တိဍာ် တအ် ဂှ် နွံ ကု ဗီုပြင် ဟွံတုပ် ညးသကအ် ရ။ ဒၞာဲ လ္ၚဵု ဒှ် ဒဵု သၠုင် (ဗီုကဵု [[ဒဵုဟေမဝန်]])၊ ဒၞာဲ လ္ၚဵု ဒှ် ခြာ ၜဳ، ဒၞာဲ လ္ၚဵု ဒှ် ကန္တာရ ရ။
* '''ဂကူ တိ (Soil Types):''' တိ ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ တဵုလွဳ ရ။ တိ ခိုဟ် မပ္တံကဵု တိ ဝါ (Alluvial soil) တအ် ဂှ် မာန် ပတိတ် ကဵု စၞစ သွက် ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''သယံဇာတ (Natural Resources):''' သၟဝ် တိဍာ် တအ် ဂှ် နွံ ကု ဒြပ် သဘာဝ မပ္တံကဵု ရတ်၊ ဍာ်ကၠေင် ဓါတ်၊ ဓါတ် ယူရေနဳယျာမ် ကေုာံ ပသဲ တအ် မဒှ် ဒြဟတ် သွက် ရုံစက် ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ခေတ် တၟိ ရ။

== ၃။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ၚုဟ်မး တိဍာ် (Economics and Value of Land) ==
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] မ္ဂး၊ တိဍာ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် မပတိတ် ကပေါတ် (Factor of Production) အဓိက မွဲ ပၞောဝ် ကု သြန်တမ် (Capital) ကေုာံ ဒြဟတ် ကမၠောန် (Labor) ရ။
* '''လညာတ် တၠပညာ:''' တၠပညာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တြေံ မပ္တံကဵု [[အာဒမ် သမေတ်]] (Adam Smith) ကဵု [[ဒေးဗေတ် ရဳကာဒဝ်]] (David Ricardo) တအ် ဟီု ဓမံက် လဝ် ဒဒှ်ရ ၚုဟ်မး တိဍာ် ဂှ် ဍေံ တန်တဴ လတူ &quot;ဒၞာဲ&quot; (Location) ကေုာံ &quot;အစောံ သဘာဝ&quot; မာန် ပတိတ် ကပေါတ် ရ။
* '''ပရေင် ရာန်သွံ ဒြပ်ရတ် (Real Estate Market):''' ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်، တိဍာ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ် ရတ် မာန် သွံ ရာန် နကဵု သြန် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် ရ။ ၚုဟ်မး တိဍာ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် ဇၞော် တအ် ဂှ် သၠုင် လောန် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင် အာတ်မိက် (Demand) ဂၠိုင် တုဲ တိဍာ် မနွံ (Supply) အောန် ရ။
* '''ငှားရမ်းခ (Rent):''' ညး မပိုင်ပြဳ တိဍာ် တအ် နွံ အခေါင် ကလိဂွံ သြန် ငှားရမ်းခ နူကဵု ညး မစကာ တိ ညးတအ် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် မက္တဵုဒှ် လဝ် နူ ခေတ် သၟိင် ဨကရာဇ် စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် သြန်ရတ် လၟုဟ် ရ။

== ၄။ သၞောဝ်ဥပဒေ မဆေင်ကဵု တိဍာ် (Land Laws and Property Rights) ==
သၞောဝ် ဥပဒေ မဆေင် ကု တိဍာ် ဂှ် ဍေံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လဝ် ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် သ္ဂောအ် ပိုင်ပြဳ ကေုာံ စကာ တိဍာ် အတိုင် စည်းကမ်း ရ။ 
* '''[[တိဍာ် ပူဂိုလ်]] (Private Land):''' တိဍာ် မပိုင်ပြဳ လဝ် နကဵု ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကမ္မဏဳ ရ။ ညးတအ် နွံ အခေါင် သွံ، ရာန်၊ ပလီုပလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပအပ် ကဵု အာဲကၟာဲ ရ။
* '''[[တိဍာ် အလဵုအသဳ]] (Public/State Land):''' တိဍာ် မပိုင်ပြဳ လဝ် နကဵု အလဵုအသဳ သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် မှာဇန် မပ္တံကဵု ဂၠံင် တရဴ، ရုံဂဥုဲ، ဘာ ကေုာံ ဂြိုပ် သဘာဝ ရ။
* '''လိက် ကသုက် ပိုင်ပြဳ (Title Deeds):''' သွက်ဂွံ သောင် ကလး ပြသၞာ တိဍာ် ဂှ်، အလဵုအသဳ တအ် ပတိတ် ကဵု လိက် ကသုက် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ညးလဵု မွဲ မဒှ် တၠ တိ ဍာံဍာံ ရ။ ယဝ်ရ ပြသၞာ က္တဵုဒှ် မ္ဂး [[ရုင်သၞောဝ်]] ဂှ် ဒှ် ညး ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ရ။

== ၅။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပယျဵုတိဍာ် (Politics, Territory, and Borders) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ မ္ဂး၊ တိဍာ် ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ရးနိဂီု မွဲ ရ။
* '''အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင် (Territorial Sovereignty):''' ဍုင် မွဲ ဂွံ ဒှ် ဍုင် ဍာံဍာံ ဂှ် သ္ဒး နွံ ကု အဝဵု အုပ်ဓုပ် လတူ တိဍာ် ဇကု ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။ အလဵုအသဳ နွံ အဝဵု ကံက် အခေါန် ကေုာံ ဖျေဟ် ဥပဒေ အပ္ဍဲ ပယျဵု ဂှ် ရ။
* '''ပြသၞာ ပယျဵု (Border Disputes):''' ဝင် ဂၠးတိ ဝွံ ဍေံ ပေင် ဒၟံင် ကု ပၞာန် မက္တဵုဒှ် လဝ် ဟိုတ်နူ ပြသၞာ မိက်ဂွံ သီ ကေတ် တိဍာ် ညးသကအ် ရ။ (ဥပမာ - ပြသၞာ ဍုင် အေတ်သရေး ကဵု ပါလက်သတိုင်း، ကေုာံ ပြသၞာ ဍုင် ရုရှာ ကဵု ယူကရေန်)။
* '''[[သၞောဝ်တိဍာ် ဂၠးတိ]] (International Law on Territory):''' သၞောဝ် ကုလသမဂ္ဂ ဖျေဟ် လဝ် စည်းကမ်း ဒဒှ်ရ ရးနိဂီု မွဲ ဟွံမွဲ ကု အခေါင် သီ ကေတ် တိဍာ် ဍုင် တၞဟ် နကဵု ဒြဟတ် ပၞာန် ร။

== ၆။ တိဍာ် ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ (Land and Agriculture) ==
ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂျိုင် တန်တဴ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် လတူ ဂၠးတိ ဝွံ ဍေံ တန်တဴ လတူ ပရေင် တဵုလွဳ လတူ တိဍာ် ရ။
* '''ပွမဖန်ဗဒှ် စၞစ (Food Security):''' တိဍာ် မာန် တဵုလွဳ လဝ် သြောအ်၊ သၞေဝ် ကေုာံ မာန် လွဳ ဂျိုင် တိရစ္ဆာန် တအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ကဵု စၞစ ကု မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။
* '''ပြသၞာ အခေါင်တဵုလွဳ (Land Tenure for Farmers):''' ပ္ဍဲ ဍုင် မဇၞော်မောဝ် ဒၟံင် တအ် (ဗီုကဵု ဍုင်ဗၟာ) မ္ဂး، သၟာ ဗ္ၚ ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံမွဲ ကု လိက် အခေါင် ပိုင်ပြဳ တိဍာ် ခိုင်င် ကၠိုက်က် တုဲ ညးတအ် ဒး ဒုင် သီ ကေတ် တိဍာ် နူကဵု အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ကမ္မဏဳ ဇၞော်ဇၞော် တအ် လၟိုန် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပြသၞာ ပရေင် မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် မဇၞော်ကၠေင် မွဲ ရ။

== ၇။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု ကေုာံ အန္တရာယ် လတူတိဍာ် (Climate Change and Land Degradation) ==
တိဍာ် ဂၠးတိ ဏအ် ဒး ဒုင် ဇီုကပိုက် လဝ် နူကဵု ပရေင် ပလီုပလာ် နူ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု ရ-
* '''ပွမလီုလာ် သဘာဝ (Land Degradation):''' ဟိုတ်နူ ပွမတဵုလွဳ ဟွံစှ်ေ စည်းကမ်း၊ ပွမရိုဟ် ပတိတ် တၞံ ဆု၊ ကေုာံ ပွမစကာ ဓါတ် ဂျိ ပ္ဍဲ ဗ္ၚ တုဲ၊ တိဍာ် တအ် ဂှ် ဍေံ လီုလာ် အာ ကေုာံ ဟွံမာန် ပတိတ် စၞစ ယျ။
* '''ကန္တာရ ဇၞော်တိုန် (Desertification):''' ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ကတဴ လောန် အာ တုဲ၊ တိဍာ် မကေင် နွံ ကု ဍာ် တအ် ဂှ် ဒှ် အာ ကန္တာရ ဖအိုတ် ရ။
* '''ဍာ် ၜဳ သၠုင်တိုန် (Sea Level Rise):''' ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ကတဴ တုဲ ဍာ် ကလောအ် တအ် လေင် အာ တုဲ၊ ဍာ် ၜဳ သၠုင် တိုန် ကၠုင် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဖန် ညံင် တိဍာ် မနွံ ဇိုင် ၜဳ တအ် ဂွံ ဗၠိုက် ဍာ် ကေုာံ ကောန်မၞိဟ် ပြကောဋိကဋ် ဂမၠိုင် ဒး ပြံင် ဌာန် ရ။

== ၈။ အခေါင်အရာ တိဍာ် သွက် ဂကူရးတမ်ဂမၠိုင် (Indigenous Land Rights) ==
[[အခေါင်တိဍာ် ဂကူရးတမ်]] (Indigenous Land Rights) ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ သၞောဝ် ဂၠးတိ ရ။
* ဂကူ ရးတမ် (Indigenous peoples) တအ် ဂှ် ညးတအ် ဂျိုင် တန်တဴ ကေုာံ ပိုင်ပြဳ လဝ် တိဍာ် ညးတအ် နူကဵု ခေတ် တြေံတြဟ် တေအ် ရ။ ဆဂး ကာလ အလဵုအသဳ ခေတ် တၟိ ကေုာံ ညး ဍုင် သ္အာင် တအ် လုပ် ကၠုင် မ္ဂး ညးတအ် ဒး ဒုင် ပလီု ပလာ် ကေုာံ သီ ကေတ် တိဍာ် ညးတအ် ရ။
* '''လိက် လလောင် တြး ကုလသမဂ္ဂ (UNDRIP):''' ကုလသမဂ္ဂ ပတိတ် လဝ် လိက် လလောင် တြး ဒဒှ်ရ ဂကူ ရးတမ် တအ် နွံ အခေါင် ပိုင်ပြဳ ကေုာံ မင်မဲ တိဍာ် အာဲကၟာဲ ညးတအ် အတိုင် အခိုက်ကၞာ တြေံ (Customary land rights) ဗွဲမသၠးပွး ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် အလဵုအသဳ တအ် ဟွံစၟတ်သမ္တီ ကဵု ဍိုက်က်ပေင်င် ဏီ ရ။

== ၉။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင် ကေုာံ စဳမံင် တိဍာ် (Urban Development and Land Management) ==
ဟိုတ်နူ လၟိဟ် မၞိဟ် ဂၠိုင် တိုန် တုဲ، ပွမစဳမံင် စကာ တိဍာ် (Land Management) ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် လောန် ရ။
* '''စဳမံင် ဇၞော်မောဝ် ဍုင် (Urban Planning):''' အလဵုအသဳ တအ် ဒး ဖျေဟ် လဒက်ပ္တန် ဒဒှ်ရ ဒၞာဲ လဵု သွက်ဂွံ သြိုင် သ္ၚိ၊ ဒၞာဲ လဵု သွက် စက်ရုံ، ကေုာံ ဒၞာဲ လဵု သွက် ဂြိုပ် ကၠအ် ပ္ကဴ သွက် ညးဍုင်ကွာန် ဂွံ မံင် တန်တဴ ၜိုဟ်ၜိုဟ် သြိုဟ်သြိုဟ် ရ (Zoning laws)။
* '''[[ဍုင် ဉာဏ်ပညာ]] (Smart Cities):''' ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ်، ညးတအ် စကာ နဲပညာ သွက်ဂွံ စဳမံင် တိဍာ် ဍုင် ညံင် ဂွံ စကာ ဒြဟတ် ပၟတ် အောန် ကေုာံ ညံင် ဟွံဂွံ ပလီု သဘာဝ (Sustainable development) ရ။

== ၁၀။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ တိဍာ် ဂကူမန် (History and Evolution of Mon Territory) ==
ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဂကူ [[မန်]] မ္ဂး၊ &quot;တိဍာ်&quot; ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ကေုာံ တင် ရန်တၟအ် အဓိက မွဲ ရ။
* '''တိဍာ် သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ ကဵု ဟံသာဝတဳ:''' ပ္ဍဲ ဝင် တြေံ တေအ် မ္ဂး، ဂကူ မန် တအ် ပိုင်ပြဳ လဝ် တိဍာ် ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ဒေသ သၟဝ် ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်သေံ မပ္တံကဵု သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ، ဟံသာဝတဳ ကေုာံ မုတ္တမ ရ။ ညးတအ် အုပ်ဓုပ် လဝ် တိဍာ် တအ် ဏအ် နကဵု အဝဵု က္ဍိုင်ဗ္တာင် ဨကရာဇ် မန် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။
* '''ပွမကျ ဆောမ်ရှောမ် တိဍာ်:''' ကြဴနူ ပၞာန် အကြာ မန် ကဵု ဗၟာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၇ (ပွမကျ ဍုင် ဟံသာဝတဳ) တုဲ، ဂကူ မန် တအ် ဒး ဆောမ် ရှောမ် အာ တိဍာ် ကေုာံ အဝဵု အုပ်ဓုပ် သီုဖအိုတ် ရ။ တိဍာ် မန် တအ် ဒး ဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု သၟိင် ဗၟာ ကေုာံ ဗွဲကြဴ နကဵု အင်္ဂလိက် တအ် ရ။
* '''တွဵုရးမန် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက် တိဍာ် လၟုဟ်:''' ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်، ဂကူ မန် တအ် ကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ [[တွဵုရး မန်]] မွဲ အပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင် ဗၟာ ကီု လေဝ်، အဝဵု အုပ်ဓုပ် တိဍာ် ကေုာံ သယံဇာတ ဂှ် နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ တဲ အလဵုအသဳ ဗဟဵု ဏီ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တုပ်ပ် ဂှ်، ပြသၞာ သၟာ ဗ္ၚ မန် တအ် ဒး ဒုင် သီ ကေတ် တိဍာ် နူကဵု ဒပ် ပၞာန် ကေုာံ ကမ္မဏဳ တအ် (Land grabbing) လေဝ် ဒှ် ပြသၞာ မဇၞော်ကၠေင် မွဲ ပ္ဍဲ ဒေသ ရ။ 

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ပထဝဳဝင်]] (Geography)
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics)
* [[သၞောဝ် ဥပဒေ]] (Law)
* [[သဘာဝ ပွဳပွူ]] (Environment)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
# Smith, Adam (1776). ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations''.
# Ricardo, David (1817). ''On the Principles of Political Economy and Taxation''.
# Locke, John (1689). ''Two Treatises of Government''.
# United Nations (2007). ''United Nations Declaration on the Rights of Indigenous Peoples (UNDRIP)''.
# Hardin, Garrett (1968). &quot;The Tragedy of the Commons&quot;. ''Science''.
# Harvey, David (2001). ''Spaces of Capital: Towards a Critical Geography''. Routledge.
# South, Ashley (2003). ''Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake''. Routledge.
# IPBES (2018). ''The IPBES assessment report on land degradation and restoration''.
# FAO (Food and Agriculture Organization) (2020). ''The State of the World's Land and Water Resources for Food and Agriculture''.
# De Soto, Hernando (2000). ''The Mystery of Capital: Why Capitalism Triumphs in the West and Fails Everywhere Else''. Basic Books.

{{DEFAULTSORT:တိဍာ်}}
[[Category:တိဍာ်]]
[[Category:ပထဝဳဝင်]]
[[Category:ပရေင် ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:သၞောဝ် ဥပဒေ]]
[[Category:သဘာဝ ပွဳပွူ]]</text>
      <sha1>6bthtmo32g9l02so56ivp0j6qmyophc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10875</id>
    <revision>
      <id>54488</id>
      <timestamp>2026-05-07T14:51:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|အဝဵုအာဏာ သၠုင်အိုတ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် အလဵုအလျောက် ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီု ဟွံသေင်မ္ဂး တိဍာ် မွဲမွဲ}} {{Infobox concept | name = အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင် | native_name = Sovereignty | image = File:Frontispiece_to_...&quot;</comment>
      <origin>54488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26838" sha1="tqoek8dnh08ldcsp2tmihjxigqk8uz9" xml:space="preserve">{{Short description|အဝဵုအာဏာ သၠုင်အိုတ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် အလဵုအလျောက် ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီု ဟွံသေင်မ္ဂး တိဍာ် မွဲမွဲ}}
{{Infobox concept
| name = အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင်
| native_name = Sovereignty
| image = [[File:Frontispiece_to_Thomas_Hobbes'_Leviathan.jpg|250px|ပြကိုဟ် လဳဗာင်ယာသန် (Leviathan) မချူလဝ် နကဵု တဝ်မာတ် ဟပ် (Thomas Hobbes)]]
| caption = ရုပ်ပါင်မုက် ပြကိုဟ် ''Leviathan'' (၁၆၅၁) မထ္ၜးပျးလဝ် သင်္ကေတ သၟိင်တၠ မၞုံကဵု အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင် အလုံအိုတ်သီု မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ညးဍုင်ကွာန်ဂမၠိုင်
| field = [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Political Science), [[သၞောဝ် ဂၠးတိ]] (International Law)
| related_concepts = [[ရးနိဂီု]] (State), [[အလဵုအသဳ]] (Government), [[အခေါင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်ကံကုသိုလ်အလဵုဇကု]] (Self-determination)
| key_elements = အဝဵု အပ္ဍဲဍုင်, အဝဵု လပါ်မ္ၚး, တိဍာ်, ညးဍုင်ကွာန်
| prominent_figures = [[ဂျင်းန် ဗဝ်ဒေန်]] (Jean Bodin), [[တဝ်မာတ် ဟပ်]] (Thomas Hobbes), [[ဂျွန် လံက်]] (John Locke), [[ဂျင်းန်-ဂျက် ရူးသိုး]] (Jean-Jacques Rousseau)
}}

'''အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင်''' ({{lang-en|Sovereignty}}) ဝွံ ဍေံဒှ် သဘဴဓရ် အဝဵုအာဏာ မပြဲသၠုင် အိုတ် (Supreme authority) မၞုံ လတူ တိဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပွဳပွူ ဒေသ မွဲမွဲ ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ဍုင်ကွာန် ခေတ် တၟိ မ္ဂး၊ အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင် ဏအ် ဂှ် ဍေံ စၞောန် ထ္ၜး ကဵု အဝဵု ဍိုက်ပေင် သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ်၊ ပတိတ် သၞောဝ် ဥပဒေ ကေုာံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင် ကေင်ကာ အပ္ဍဲ ဍုင် သီု မဟွံမွဲ ကု ပွမလုပ် နှောက်ယှက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမလုပ် ထိင်ဒဝ် နူကဵု အဝဵု လပါ် မ္ၚး (External forces) တအ် ရ။ လညာတ် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် [[ရးနိဂီု-ကောန်ဂကူ]] (Nation-state) ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ပရေင် ဆက်ဆောံ ဂၠးတိ (International relations) ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ရ။

== ၁။ သွပ်လဝ် အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ တမ်မူလ ဝေါဟာရ (Definition and Etymology) ==
ဝေါဟာရ ဏအ် ဝွံ ယဝ်ရ ပိုဲ လ္ၚတ် ရံင် နူကဵု တမ်မူလ မ္ဂး ဍေံ နွံ ကု အဓိပ္ပါယ် နူကဵု လပါ် ရးပလိုတ် ကေုာံ လပါ် ရးအာရှ နာနာ သာ် ရ-
* '''လပါ် ရးအာရှ / မန်:''' မအရေဝ် &quot;[[wikt:mon:အဝဵု|အဝဵု]][[wikt:mon:က္ဍိုင်ဗ္တာင်|က္ဍိုင်ဗ္တာင်]]&quot; (Sovereignty) ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဥပစာ စကား (Metaphor) မကၠုင် နူကဵု အခိုက်ကၞာ တြေံ ဂကူ မန် ကေုာံ အာရှအគ្នေယျ တအ် ရ။ &quot;က္ဍိုင်ဗ္တာင်&quot; ဟီု ဂှ် ဍေံ ဒှ် သင်္ကေတ သၟိင် စက္ကဝဝ် (Chakravartin ဟွံသေင်မ္ဂး Universal Monarch) မၞုံ ကု အဝဵု အာဏာ လတူ ဍုင် ကွာန် နာနာ သာ် တုဲ မာန် ကဵု သၞိင် သီတံင် သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ 
* '''လပါ် ရးပလိုတ်:''' မအရေဝ် အင်္ဂလိက် &quot;Sovereignty&quot; ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူကဵု ဘာသာ ပြင်သေတ် တြေံ ''souveraineté'' တုဲ၊ တမ်မူလ ဍေံ ဂှ် ကၠုင် နူ ဘာသာ လေတ္တေန် ''superanus'' မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;မပြဲသၠုင် အိုတ်&quot; (Supreme) ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သဘဴဓရ် အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင် (History and Evolution of Sovereignty) ==
သဘဴဓရ် အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင် ခေတ် တၟိ ဝွံ ဍေံ ဟွံက္တဵုဒှ် ကၠုင် နကဵု အလဵုအလျောက် ပုဟ်။ ဍေံ ဒှ် အကျိုးဆက် နူကဵု ဝင် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲကဵု ရးဥရောပ မွဲ ကဆံင် တုဲ မွဲ ကဆံင် ရ။
* '''ကိုပ်ကၠာ ခေတ် တၟိ (Pre-modern Era):''' ပ္ဍဲ ခေတ် လဒေါဝ် (Middle Ages) ဂှ်၊ အဝဵု ပ္ဍဲ ရးဥရောပ ဍေံ ဟွံသၠးပွး ပုဟ်။ အဝဵု ဍုင် တအ် ဂှ် ဒး ဒုင် လွှမ်းမိုး လဝ် နကဵု သာသနာ ခရေတ် ([[သင် ပုပ်|Pope]]) ကေုာံ သၟိင် အေန်ပါယာ ရဝ်မ ဇၞော် (Holy Roman Emperor) ရ။
* '''လိက်ကသုက် ဝက်သဖှေလဳယျာ (Peace of Westphalia - 1648):''' ကြဴနူ ပၞာန် (၃၀) သၞာံ ပ္ဍဲ ဥရောပ အိုတ် အာ တုဲ، ဍုင် နာနာ တအ် ထပက် လိက်ကသုက် [[လိက်ကသုက် ဝက်သဖှေလဳယျာ]] ရ။ လိက်ကသုက် ဏအ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လဝ် ဒဒှ်ရ သၟိင် ဍုင် ဇၟာပ် ဍုင် ဂှ် နွံ အဝဵု အပိုင် လတူ တိဍာ် ညးတအ် တုဲ، ဍုင် မွဲ ကဵု မွဲ ဟွံဂွံ လုပ် နှောက်ယှက် ပရေင် အပ္ဍဲ ဍုင် ညးသကအ် (Non-intervention) ရ။ တင် ဏအ် ဂှ် ဒှ် တမ်မူလ သၞောတ်ဝ် အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင် ခေတ် တၟိ ရ။
* '''သဘဴဓရ် Institutional Isomorphism:''' အတိုင် လညာတ် တၠပညာ လူမှုဗေဒ Paul DiMaggio ကဵု Walter Powell မ္ဂး၊ သၞောတ်ဝ် ဝက်သဖှေလဳယျာ ဏအ် ဍေံ ကၠောအ် ပြးဇး အာ အလုံ ဂၠးတိ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင် ဇၞော်မောဝ် လဒက်ပ္တန် ဍုင် မတုပ် ညးသကအ် (Institutional isomorphism) ရ။ ဍုင် ဍောတ်တ် တအ် ဒး ကၠောန် ဗဒှ် လဒက်ပ္တန် ဍုင် ဗီု ရးပလိုတ် တအ် ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင် စၟတ်သမ္တီ နူကဵု ဂၠးတိ ရ။

== ၃။ ဂကူ အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင် အဓိကဂမၠိုင် (Types of Sovereignty) ==
တၠပညာ ပရေင် ဍုင်ကွာန် တအ် ပါ် လဝ် ဂကူ အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင် ဗွဲမဂၠိုင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-
# '''အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင် အပ္ဍဲဍုင် (Internal Sovereignty):''' ဍေံ ဒှ် အဝဵု အာဏာ သၠုင် အိုတ် မၞုံ လတူ ညးဍုင်ကွာန်၊ ဂကောံ ကေုာံ ဒြပ် ရတ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူ တိဍာ် ဍုင် မွဲမွဲ ရ။ အလဵုအသဳ ဂှ် ဒှ် ညး မပတိတ် သၞောဝ် ကေုာံ ဓမံက် ရုပ်ရဴ သၞောဝ် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။
# '''အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင် လပါ်မ္ၚး (External Sovereignty):''' ဍေံ ဒှ် အကာဲအရာ မဟွံဒး ဒုင် လွှမ်းမိုး၊ ဟွံဒး ဒုင် စောဲ စပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံဒး ဒုင် ဖျေဟ် အမိန့် နူကဵု ဍုင် သ္အာင် ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳ သ္အာင် ရ။ ဍေံ ဒှ် ပွမကလိဂွံ ပရေင် စၟတ်သမ္တီ (Recognition) နူကဵု ဍုင် တၞဟ် တအ် ဒဒှ်ရ ဍုင် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် မသၠးပွး ဍာံ ရ။
# '''အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင် သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal Sovereignty):''' ဍေံ ဒှ် အဝဵု မစၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု သၞောဝ် သဇိုင် (Constitution) ဒဒှ်ရ အဖွဲ့အစည်း မွဲမွဲ (ဥပမာ - [[စၠတ်ထဝ်]]) ဂှ် နွံ အဝဵု ပတိတ် သၞောဝ် ဥပဒေ ရ။
# '''အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Sovereignty):''' ၜိုန်ရ စၠတ်ထဝ် နွံ အဝဵု ပတိတ် သၞောဝ် ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မ္ဂး အဝဵု အလဵုအသဳ တအ် ဂှ် ဒး ဒုင် သ္ဇိုင် လတူ &quot;အဝဵု ညးဍုင်ကွာန်&quot; (Political Sovereign) ရ။ 

== ၄။ အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင် ညးဍုင်ကွာန် (Popular Sovereignty) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တြေံ မ္ဂး، အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင် ဏအ် ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ တဲ သၟိင် ဨကရာဇ် မွဲ ဓဝ် ရ (Monarchical sovereignty)။ ဆဂး ကြဴနူကဵု ပရေင် ပၠန်ဂတး အမေရိကာန် ကေုာံ ပၠန်ဂတး ပြင်သေတ် ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၈ တုဲ၊ သဘဴဓရ် **&quot;[[အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင် ညးဍုင်ကွာန်]]&quot; (Popular Sovereignty)** ဂှ် က္တဵုဒှ် ကၠုင် ရ။
* အတိုင် လညာတ် သီအိုရဳ ဏအ် မ္ဂး، &quot;အဝဵု အာဏာ သီုဖအိုတ် ဂှ် ဍေံ တိတ် ကၠုင် နူကဵု ညးဍုင်ကွာန်&quot; ရ။ 
* အလဵုအသဳ ကေုာံ ဍုင် ဂှ် ညးတအ် ကလိဂွံ အဝဵု ဆ ဟိုတ်နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် တအ် ကဵု လဝ် အခေါင် (Consent of the governed) သၟး ရ။ ယဝ်ရ အလဵုအသဳ ပလီုပလာ် အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် မ္ဂး၊ ညးဍုင်ကွာန် တအ် နွံ အခေါင် ပလီု ထောအ် အလဵုအသဳ ဂှ် ရ။ သဘဴဓရ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် သၞောတ်ဝ် [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] ခေတ် လၟုဟ် အလုံ အိုတ်သီု ရ။

== ၅။ အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင် ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဂၠးတိ (Sovereignty in International Law) ==
ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ် ဂၠးတိ ခေတ် တၟိ မ္ဂး، အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင် ဂှ် ဒှ် သဘဴဓရ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂၠးတိ ရ-
* '''ပရေင် တုပ်သၟဟ် ဍုင်ဂမၠိုင် (Sovereign Equality):''' အတိုင် လိက် ပဋိညာဉ် [[ကုလသမဂ္ဂ]] (UN Charter) ပိုဒ်မ ၂(၁) မ္ဂး، &quot;ဂကောံ ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ သဘဴဓရ် ပရေင် တုပ်သၟဟ် အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင် သွက် ဍုင် မပါလုပ် သီုဖအိုတ် ရ။&quot; အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဂှ် ဍုင် ဇၞော် (ဗီုကဵု အမေရိကာန်) ကဵု ဍုင် ဍောတ် (ဗီုကဵု သေင်ကာပူ) ဂှ် နွံ အခေါင် ကေုာံ အဝဵု တုပ် ညးသကအ် ပ္ဍဲ ဂတ သၞောဝ် ဂၠးတိ ရ။
* '''ပွမဟွံလုပ်နှောက်ယှက် (Non-intervention):''' ဍုင် မွဲ ဟွံမွဲ ကု အခေါင် လုပ် နှောက်ယှက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖျေဟ် ပၞာန် လတူ ပရေင် အပ္ဍဲ ဍုင် ဍုင် တၞဟ် မွဲမွဲ ရ။

== ၆။ အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ရးအာရှအគ្នေယျ (Sovereignty in Southeast Asian Culture) ==
လညာတ် အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင် ပ္ဍဲကဵု အာရှအគ្នေယျ (ဗီုကဵု ဍုင်ဗၟာ၊ သေံ ကေုာံ မန်) တအ် ဂှ် ဍေံ ဟွံတုပ် ကု သၞောတ်ဝ် ဝက်သဖှေလဳယျာ ရးပလိုတ် ဍိုက်က်ပေင်င် ပုဟ်။ 
* '''သၞောတ်ဝ် မဏ္ဍလ (Mandala System):''' ပ္ဍဲ ခေတ် တြေံ ဂှ်၊ အဝဵု ဍုင် တအ် ဍေံ ဟွံမွဲ ကု &quot;ပယျဵု&quot; (Borders) မချိုတ်ပၠိုတ် ပုဟ်။ အဝဵု သၟိင် မွဲ ဂှ် ဍေံ ခိုင်ကၠိုက် ပ္ဍဲကဵု လဒေါဝ် ဍုင် ဇၞော် (Center) တုဲ ဍေံ လှဲ ပြး အာ လပါ် ဇိုင်င် မာန် ၜိုတ် ဒြဟတ် ပၞာန် ကေုာံ ဒြဟတ် ယေန်သၞာင် ညးတအ် နွံ ရ။ 
* '''Multiple Modernities (ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင်):''' အတိုင် လညာတ် တၠပညာ လူမှုဗေဒ Shmuel Eisenstadt မ္ဂး، ဍုင် ပ္ဍဲ အာရှအគ្នေယျ တအ် ဂှ် ညးတအ် ကလိဂွံ ခေတ် တၟိ (Modernity) နကဵု ဂၠံင် တရဴ ညးတအ် အလဵု ဇကု မဟွံတုပ် ကု ဥရောပ ရ။ ဥပမာ - ၜိုန်ရ ဍုင်ဗၟာ ဟွံသေင်မ္ဂး သေံ တအ် ဒက်ပ္တန် ဍုင် ခေတ် တၟိ ကီု လေဝ်، လညာတ် &quot;က္ဍိုင်ဗ္တာင်&quot; ကေုာံ ပွမစွံ အာရီု လတူ အဝဵု လဒေါဝ် (Centralization) ဂှ် သှ်ေ နွံ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ဏီ ရ။

== ၇။ တၠပညာ ဒဿနိက ကေုာံ သီအိုရဳဂမၠိုင် (Philosophers and Theories) ==
သဘဴဓရ် အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင် ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဒဿနိက တၠပညာ အဓိက ၃ တၠ-
# '''[[ဂျင်းန် ဗဝ်ဒေန်]] (Jean Bodin):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၆ ဂှ် ညး ချူ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင် ဂှ် ဒှ် &quot;အဝဵု မဟွံမွဲ ကု စည်းကမ်း ပွမကၟာတ် လဒဵု၊ ကေုာံ မဒှ် ထာဝရ သွက် ရးနိဂီု&quot; ရ။ ညး ထံက်ပင် သၞောတ်ဝ် ဨကရာဇ် မၞုံ အဝဵု ဍိုက်ပေင် (Absolute monarchy) ရ။
# '''[[တဝ်မာတ် ဟပ်]] (Thomas Hobbes):''' ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် ''Leviathan'' ညး ဂှ်၊ ညး ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် တအ် သ္ဒး အပ် နှင်း ထောအ် အဝဵု ညးတအ် သီုဖအိုတ် ကု &quot;သၟိင် တၠ လဳဗာင်ယာသန်&quot; (အလဵုအသဳ မကြံင်မ္ၚိုဟ်) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင် ဂီုကၠီု ကေုာံ ညံင် ဟွံဂွံ ဒး ဂျိုင် ပ္ဍဲ အကာဲအရာ မဂစိုတ် ဒၟံင် ညးသကအ် ရ။
# '''[[ဂျွန် လံက်]] (John Locke) ကေုာံ [[ဂျင်းန်-ဂျက် ရူးသိုး]] (Rousseau):''' ညး ၜါ ဏအ် ဒစဵုဒစး လညာတ် ဟပ် တုဲ၊ ညးတအ် ဟီု ဒဒှ်ရ အဝဵု အာဏာ ဂှ် ဍေံ တိတ် ကၠုင် နူ &quot;လိက်ကသုက် ဂကောံမၞိဟ်&quot; ([[Social Contract]]) အကြာ ညးဍုင်ကွာန် ကဵု အလဵုအသဳ သၟး ရ။ ယဝ် အလဵုအသဳ ပလီု လိက်ကသုက် မ္ဂး ညးဍုင်ကွာန် နွံ အဝဵု ပြံင်လှာဲ ရ။

== ၈။ ပရေင် ဇီုကပိုက် ကေုာံ ပရေင် က္ဍန်ဂြက် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် (Challenges in the Modern Era) ==
ပ္ဍဲကဵု ရာစုသၞာံ ၂၁ ဏအ်، အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင် ရးနိဂီု တအ် ဍေံ ဟွံခိုင်ကၠိုက် ညံင်ရဴ ခေတ် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ယျ-
* '''ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ဂၠးတိ (Globalization):''' ကမ္မဏဳ ဇၞော်ဇၞော် ଗၠးတိ (Transnational corporations)، ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ကေုာံ အေန်တာနက် တအ် ဍေံ ဖန် ညံင် အလဵုအသဳ ဍုင် မွဲမွဲ ဂွံ ထိင်ဒဝ် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပိုန်ဒြပ် ညးတအ် ဍိုက်က်ပေင်င် ဟွံမာန် ယျ။
* '''သၞောဝ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ (Human Rights Law):''' သဘဴဓရ် တၟိ မကော်စ &quot;တာလျိုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ&quot; (Responsibility to Protect - R2P) ဍေံ ဟီု ဂး လဝ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ အလဵုအသဳ မွဲ ဂစိုတ် ပဠက် ဒၟံင် ဂကူ ညးဍုင်ကွာန် ဇကု မ္ဂး၊ ဂၠးတိ (ကုလသမဂ္ဂ) နွံ အခေါင် လုပ် ဖျေဟ် ပၞာန် လတူ ဍုင် ဂှ် မာန် ရ (ဥပမာ - လဳဗျာ၊ ကဝ်သဝ်ဗဝ်)။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပလီုပလာ် ထောအ် သဘဴဓရ် Non-intervention ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။
* '''Sensemaking ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန်:''' အတိုင် သီအိုရဳ (Organizational sensemaking) Karl Weick မ္ဂး، ရးနိဂီု တအ် ဒး ဂစာန် ဖန်ဗဒှ် ကေုာံ ပသောင် အဓိပ္ပါယ် သွက် အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင် ညးတအ် တၟိ လၟိုန် အခိင် ပ္ဍဲကဵု အကာဲအရာ ဂၠးတိ မုဟွံချိုတ်ပၠိုတ် (Chaos) ဏအ် ရ။

== ၉။ အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင် ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရာင် ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် (Sovereignty and Indigenous Movements) ==
သွက် ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကူ မဒး ဒုင် ဍဵုဍိုက် တအ် (ဥပမာ - ဂကူ [[မန်]]، ကရေင်၊ ခါတ်တလန်، ကာ့ဒ်) မ္ဂး، ပြသၞာ အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင် ဏအ် ဍေံ ကိစ္စဇၞော် လောန် ရ-
* '''အခေါင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်ကံကုသိုလ်အလဵုဇကု (Self-determination):''' ဂကူ တအ် ဏအ် ညးတအ် အာတ်မိက် ဒၟံင် အခေါင် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင် ဍုင်ကွာန်၊ ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် အလဵု ဇကု ညးတအ် ရ။ 
* '''ဖက်ဒရယ် (Federalism):''' ပ္ဍဲ ဍုင် မၞုံ ကု ဂကူ နာနာ သာ် ဗီုကဵု ဍုင်ဗၟာ မ္ဂး၊ သွက်ဂွံ သောင် ကလး ပြသၞာ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် ဂှ်၊ ညးတအ် ဒး စကာ သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် မဒှ် သၞောတ်ဝ် &quot;ပွမပါ်ပရအ် အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင်&quot; (Shared sovereignty) အကြာ အလဵုအသဳ ဗဟဵု ကေုာံ အလဵုအသဳ တွဵုရး / ဍုင် ကောန်ဂကူ တအ် ရ။

== ၁၀။ သမ္ၚေတ် အနာဂတ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Future Outlook and Conclusion) ==
အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင် ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် အရာ မတန်ကြံင် ဒၟံင် မွဲ ဒၞာဲ ပုဟ်။ နူကဵု ခေတ် ဨကရာဇ် မရပ် လဝ် အဝဵု၊ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် စိုပ် ခေတ် ညးဍုင်ကွာန် ရပ် အဝဵု၊ ကေုာံ စိုပ် ကၠုင် ခေတ် ဍုင် နာနာ ဒး ပံင်ကောံ ပါ်ပရအ် အဝဵု (ဥပမာ - သမဂ္ဂ ဥရောပ / EU) တအ် ရ။ 

ပ္ဍဲ အနာဂတ် မ္ဂး، ပြသၞာ မပ္တံကဵု ရာသဳဥတု ဖံက်ပၠန်၊ ပရေင် ယဲ ကပ် ဂၠးတိ ကေုာံ နဲပညာ AI တအ် ဏအ် ဍေံ သ္ဂောအ် ဖန် ညံင် ရးနိဂီု တအ် သ္ဒး ဖအောန် လျှော့ ထောအ် အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင် ဇကု တုဲ သ္ဒး ပံင်ကောံ ကၠောန် ကမၠောန် မွဲစွံ (Global governance) ညံင် ဂွံ ဂျိုင် တန်တဴ မာန် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[သီအိုရဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Political theory)
* [[ရးနိဂီု]] (State)
* [[လိက်ကသုက် ဝက်သဖှေလဳယျာ]] (Peace of Westphalia)
* [[သၞောဝ် ဂၠးတိ]] (International law)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;Krasner&quot;&gt;Krasner, Stephen D. (1999). ''Sovereignty: Organized Hypocrisy''. Princeton University Press.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bodin&quot;&gt;Bodin, Jean (1576). ''Six Books of the Commonwealth''. (Translated by M. J. Tooley).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Hobbes&quot;&gt;Hobbes, Thomas (1651). ''Leviathan''. Oxford University Press (reprint).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Rousseau&quot;&gt;Rousseau, Jean-Jacques (1762). ''The Social Contract''. Penguin Books (reprint).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Philpott&quot;&gt;Philpott, Daniel (2001). ''Revolutions in Sovereignty: How Ideas Shaped Modern International Relations''. Princeton University Press.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Eisenstadt&quot;&gt;Eisenstadt, Shmuel N. (2000). &quot;Multiple Modernities&quot;. ''Daedalus'', 129(1), 1-29.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;DiMaggio&quot;&gt;DiMaggio, Paul J., &amp; Powell, Walter W. (1983). &quot;The Iron Cage Revisited: Institutional Isomorphism and Collective Rationality in Organizational Fields&quot;. ''American Sociological Review'', 48(2), 147-160.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Weick&quot;&gt;Weick, Karl E. (1995). ''Sensemaking in Organizations''. Sage Publications.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Thongchai&quot;&gt;Winichakul, Thongchai (1994). ''Siam Mapped: A History of the Geo-Body of a Nation''. University of Hawaii Press.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UN&quot;&gt;United Nations. (1945). ''Charter of the United Nations''. Chapter 1, Article 2(1).&lt;/ref&gt;
}}

{{DEFAULTSORT:အဝဵုက္ဍိုင်ဗ္တာင်}}
[[Category:ပရေင် ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သၞောဝ် ဂၠးတိ]]
[[Category:သဘဴဓရ် သဇိုင်]]</text>
      <sha1>tqoek8dnh08ldcsp2tmihjxigqk8uz9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရးနိဂီု-ကောန်ဂကူ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10876</id>
    <revision>
      <id>54489</id>
      <timestamp>2026-05-07T14:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|သၞောတ်ဝ် လဒက်ပ္တန် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မပံင်ကောံလဝ် အဝဵုအာဏာ ရးနိဂီု ကေုာံ ယေန်သၞာင် အခိုက်ကၞာ ကောန်ဂကူ}} {{Infobox concept | name = ရးနိဂီု-ကောန်ဂကူ | native_name = Nation-state | image = File:We...&quot;</comment>
      <origin>54489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47805" sha1="60bsw7bavzkvuf5bi3xy59q3n6orvlv" xml:space="preserve">{{Short description|သၞောတ်ဝ် လဒက်ပ္တန် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မပံင်ကောံလဝ် အဝဵုအာဏာ ရးနိဂီု ကေုာံ ယေန်သၞာင် အခိုက်ကၞာ ကောန်ဂကူ}}
{{Infobox concept
| name = ရးနိဂီု-ကောန်ဂကူ
| native_name = Nation-state
| image = [[File:Westfälischer Friede in Münster (Gerard ter Borch 1648).jpg|300px|လိက်ကသုက် ဝေတ်ဖှာလဳယျာ မဒှ် တမ်မူလ ရးနိဂီု-ကောန်ဂကူ]]
| caption = ဗီုရုပ် တၠပညာဂမၠိုင် ထပက် လိက်ကသုက် ပ္ဍဲကဵု [[လိက်ကသုက် ဝေတ်ဖှာလဳယျာ]] (Treaty of Westphalia) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၄၈၊ မဒှ် တမ်မူလ သဘဴဓရ် အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ကေုာံ ရးနိဂီု ခေတ်တၟိ
| field = [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Political Science), [[ပရေင်ဆက်ဆောံ ဍုင်သ္အာင်]] (International Relations)
| related_concepts = [[ဝါဒကောန်ဂကူ]] (Nationalism), [[အဝဵုကၞောတ်အထောတ်]] (Sovereignty), [[ရးနိဂီု]] (State), [[ကောန်ဂကူ]] (Nation)
| key_elements = လၟိဟ်မၞိဟ်, တိဍာ်ပယျဵု, အလဵုအသဳ, အဝဵုကၞောတ်အထောတ်
| prominent_figures = [[ဗေန်ဒေတ် အာန်ဒါသေန်]] (Benedict Anderson), [[မက် ဝေဘာ]] (Max Weber), [[အာနက် ဂျဲလ်နာ]] (Ernest Gellner)
}}

'''ရးနိဂီု-ကောန်ဂကူ''' ({{lang-en|Nation-state}}) ဝွံ ဍေံဒှ် သၞောတ်ဝ် လဒက်ပ္တန် [[ပရေင် ဍုင်ကွာန်]] မွဲ မပံင်ကောံ လဝ် သဘဴဓရ် &quot;[[wikt:ရးနိဂီု|ရးနိဂီု]]&quot; (State) မဒှ် ဌာန မၞုံကဵု အဝဵုအာဏာ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ တိဍာ် မချိုတ်ပၠိုတ် မွဲစွံ ကု သဘဴဓရ် &quot;[[wikt:ကောန်ဂကူ|ကောန်ဂကူ]]&quot; (Nation) မဒှ် ဂကောံမၞိဟ် မၞုံကဵု ဝင်၊ ယေန်သၞာင်، အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မတုပ်သၟဟ် ညးသကအ် ရ။ လဒက်ပ္တန် ဏအ် ဍေံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ဍုင် မွဲ မၞုံ ကု [[အဝဵုကၞောတ်အထောတ်]] (Sovereignty) ဍိုက်က်ပေင်င် လတူ တိဍာ် ဇကု တုဲ، ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဍုင် ဂှ် လေဝ် မၞုံ ကု ဒြဟတ် စိုတ်ဓါတ် ဝါဒကောန်ဂကူ (Nationalism) မခိုင်ကၠိုက် ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ ခေတ်လၟုဟ် ဏအ်၊ သၞောတ်ဝ် ရးနိဂီု-ကောန်ဂကူ ဝွံ ဍေံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ ဂၠးတိ ရ။ ၜိုန်ရ ဂၠးတိ အလုံမွဲ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ရးနိဂီု နဒဒှ် တိုင်ခဳ အဓိက ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဍာံဍာံ မ္ဂး ဍုင် မၞုံ ကု ကောန်ဂကူ မွဲ ဓဝ် (Pure nation-state) ဂှ် နွံ အောန် လောန် တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် ဒၟံင် ရးနိဂီု မၞုံ ကု ကောန်ဂကူ ဇာတ်နာနာ (Multi-national states) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ် ဍေံ သောင်ကလး ထ္ၜးကဵု ပရူ ဝင်၊ သဘဴဓရ်، ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် သၞောတ်ဝ် ဏအ် ကု ဝင် ဂကူ မန် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။

== ၁။ ပွမသောင်ကလး အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ နိဒါန် (Definition and Introduction) ==

သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် &quot;ရးနိဂီု-ကောန်ဂကူ&quot; ဍိုက်က်ပေင်င် ဂှ်၊ ပိုဲ သ္ဒး ပါ် သောင်ကလး ဝေါဟာရ အဓိက ၜါ မတွံဂး &quot;ကောန်ဂကူ&quot; (Nation) ကေုာံ &quot;ရးနိဂီု&quot; (State) ကိုပ်ကၠာ ရ။ ဝေါဟာရ ၜါ ဏအ် ၜိုန်ရ မၞိဟ်တအ် စကာ ထုဲနှဴ ဒၟံင် ညးသကအ် ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မ္ဂး ဍေံ တၞဟ်ခြာ လောန် ရ။

'''ကောန်ဂကူ (Nation):'''
ကောန်ဂကူ ဟီု ဂှ် ဍေံ ဒှ် သဘဴဓရ် မဆေင်ကဵု ပရေင် မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Socio-cultural entity) ရ။ ဍေံ ဒှ် ဂကောံမၞိဟ် မၞုံ ကု ပရေင် ဆက်စပ် ဟွံသေင်မ္ဂး အာရီု မတုပ်သၟဟ် ညးသကအ် မပ္တံကဵု ဝင် မွဲစွံ، အခိုက်ကၞာ၊ ဘာသာစကား (Language)، လညာတ် ပတှ်ေ (Beliefs) ဟွံသေင်မ္ဂး ဇာတိ ဌာန် ဒေသ ရ။ တၠပညာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် [[ဗေန်ဒေတ် အာန်ဒါသေန်]] (Benedict Anderson) ဟီု ဓမံက် လဝ် ဒဒှ်ရ ကောန်ဂကူ ဂှ် ဒှ် &quot;[[ဂကောံမၞိဟ် မဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု လညာတ်စိုတ်]]&quot; (Imagined Communities) ရ။ အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဂှ် မၞိဟ် မွဲ ဂကူ ၜိုန်ရ ဟွံကေင် ဆဵု ညးသကအ် သီုဖအိုတ် ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ စိုတ် ညးတအ် ဂှ် ညးတအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဒှ် ကောဒေအ် မွဲ ဂကောံ ဓဝ် ရ။ (ဥပမာ - ဂကူ မန်، ဂကူ ကာ့ဒ်၊ ဂကူ သကတ်)။ 

'''ရးနိဂီု (State):'''
ရးနိဂီု ဟီု ဂှ် ဍေံ ဒှ် သဘဴဓရ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဥပဒေ (Political and legal entity) ရ။ အတိုင် သ္ဂုတ်သွာတ် [[လိက်ကသုက် မောန်တေဗဳဒဳအဝ်]] (Montevideo Convention) မ္ဂး ရးနိဂီု မွဲ သ္ဒး နွံ ကု အင်္ဂလက္ခဏာ ပန် သာ်- (၁) လၟိဟ်မၞိဟ် မတန်တဴ လၟိုန်، (၂) တိဍာ် ပယျဵု မချိုတ်ပၠိုတ် (Defined territory)، (၃) အလဵုအသဳ မအုပ်ဓုပ်၊ ကေုာံ (၄) အစောံစရာဲ သွက်ဂွံ ဆက်ဆောံ ကု ရးနိဂီု တၞဟ် (အဝဵုကၞောတ်အထောတ်) ရ။ တၠပညာ [[မက် ဝေဘာ]] (Max Weber) ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ ရးနိဂီု ဂှ် ဒှ် &quot;ဌာန မပိုင်ပြဳ လဝ် အခေါင် စကာ ဒြဟတ် အာဏာ ဗွဲမစှ်ေသၞောဝ် ပ္ဍဲကဵု တိဍာ် မွဲမွဲ&quot; ရ။

'''ရးနိဂီု-ကောန်ဂကူ (Nation-state):'''
ဟိုတ်ဂှ်ရ، ရးနိဂီု-ကောန်ဂကူ ဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ မဟီု ဂး &quot;ကောန်ဂကူ မွဲ ဂကူ ဂှ် ညးတအ် ကလိဂွံ ရးနိဂီု အလဵု ဇကု ညးတအ် တုဲ ညးတအ် မင်မဲ လဝ် အဝဵုကၞောတ်အထောတ် လတူ ဌာန် ဇာတိ ညးတအ် ဍိုက်က်ပေင်င်&quot; ရ။ ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဏအ်၊ ပယျဵု တိဍာ် ဍုင် (Political boundaries) ကဵု ပယျဵု ကောန်ဂကူ (Cultural boundaries) ဂှ် ဍေံ ကိတ် ညဳ ဒၟံင် ညးသကအ် ရ။ ဥပမာ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် [[ဍုင်ဂျပေန်]] (Japan) ရ။ ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ဂျပေန် ၉၈% ပြင် ဂှ် ဒှ် ဂကူ ဂျပေန် သၟး တုဲ ညးတအ် ဟီု အရေဝ် တုပ်၊ ယေန်သၞာင် တုပ် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် လဝ် ရးနိဂီု ဇကု ရ။

== ၂။ တမ်မူလ ကေုာံ ဝင် (Origins and History) ==

သၞောတ်ဝ် ရးနိဂီု-ကောန်ဂကူ ဏအ် ဍေံ ဟွံသေင် အရာ မက္တဵုဒှ် ကၠုင် နူ ခေတ် သမိုင်း တြေံတြဟ် တေအ် ပုဟ်။ ပ္ဍဲ ခေတ် တြေံ တေအ်၊ ဂၠးတိ ဏအ် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု [[အေန်ပါယာ]] ဇၞော်ဇၞော် (Empires) ဗီုကဵု [[အေန်ပါယာ ရဝ်မ]]، [[အေန်ပါယာ မန်ဂေါလ်]] ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင် သၟိင် ဨကရာဇ် (Kingdoms) မပံင်ကောံ လဝ် ဂကူ နာနာ သာ် ပ္ဍဲ သၟဝ် အာဏာ တၠညး မွဲ ဓဝ် ရ။ 

'''လိက်ကသုက် ဝေတ်ဖှာလဳယျာ (Treaty of Westphalia - 1648):'''
တမ်မူလ အဓိက သွက် သၞောတ်ဝ် ရးနိဂီု ခေတ်တၟိ ဂှ် စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ကြဴနူ ပၞာန် ပိစှ်ော သၞာံ (Thirty Years' War) ပ္ဍဲ ဥရောပ အိုတ် အာ တုဲ၊ ညးတအ် ထပက် စၟတ် တဲ ပ္ဍဲကဵု [[လိက်ကသုက် ဝေတ်ဖှာလဳယျာ]] ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၄၈ ရ။ လိက်ကသုက် ဏအ် ဍေံ ဖျေဟ် လဝ် သဘဴဓရ် သဇိုင် သွက် ဂၠးတိ မတွံဂး &quot;အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ရးနိဂီု&quot; (State Sovereignty) ร။ အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဂှ် သၟိင် ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳ ပ္ဍဲ ဍုင် မွဲမွဲ ဂှ် ညး နွံ အဝဵု အလုံ အိုတ်သီု လတူ တိဍာ် ညးတုဲ၊ ဍုင် တၞဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သာသနာပိုင် ([[ပါပရဟန်းမင်းကြီး]]) တအ် နွံ အခေါင် လုပ် စွက်ဖက် ပ္ဍဲ ကေင်ကာ အပ္ဍဲ ဍုင် ဂှ် ဟွံမာန် ရ။

'''ပၠန်ဂတး ပြင်သေတ် ကေုာံ ခေတ် ရာစုသၞာံ ၁၉ (French Revolution - 1789):'''
ၜိုန်ရ သဘဴဓရ် &quot;ရးနိဂီု&quot; က္တဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ၁၆၄၈ ကီု လေဝ်၊ သဘဴဓရ် &quot;ကောန်ဂကူ&quot; ကဵု &quot;ရးနိဂီု&quot; ပံင်ကောံ ညးသကအ် ဇေတ်ဇေတ် ဂှ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ အခိင် [[ပၠန်ဂတး ပြင်သေတ်]] ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ်، လညာတ် မဟီု ဂး &quot;အဝဵု အာဏာ ဍုင် ဂှ် ကၠုင် နူ သၟိင် ဨကရာဇ် ဟွံသေင်، ဍေံ ကၠုင် နူကဵု ညးဍုင်ကွာန်/ကောန်ဂကူ&quot; (Popular sovereignty) ဂှ် စ ပြာကတ် ကၠုင် ရ။ ညးဍုင်ကွာန် ပြင်သေတ် တအ် ဒက်ပ္တန် လညာတ် စိုတ်ဓါတ် &quot;ပိုဲ ဒှ် ဂကူ ပြင်သေတ် တုဲ ပြင်သေတ် ဂှ် ဍုင် ပိုဲ ရ&quot; မကော်စ [[ဝါဒကောန်ဂကူ]] (Nationalism) ร။

လညာတ် ဏအ် ဍေံ ပြးဇး အာ အလုံ ဥရောပ ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၉ တုဲ ဖန် ညံင် ဂွံ က္တဵုဒှ် ပရေင် ပံင်ကောံ ဍုင် ကေုာံ ရးနိဂီု-ကောန်ဂကူ တၟိတၟိ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု [[အဳတလဳ ပံင်ကောံ]] (Unification of Italy) ကေုာံ [[ဂျာမနဳ ပံင်ကောံ]] (Unification of Germany) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၇၁ ရ။ ဂကူ တအ် ဏအ် ညးတအ် ပကောံ တိဍာ် ညးတအ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ရးနိဂီု ဇၞော် မွဲ မစၞး ကဵု ဂကူ ညးတအ် ရ။

== ၃။ လက္ခဏာ ကေုာံ အင်္ဂအဓိကဂမၠိုင် (Key Characteristics and Elements) ==

ရးနိဂီု-ကောန်ဂကူ မွဲ ဍိုက်ပေင် မ္ဂး ဍေံ သ္ဒး နွံ ကု အင်္ဂ လက္ခဏာ အဓိက ၅ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

[[File:Leviathan by Thomas Hobbes.jpg|thumb|right|300px|ပြကိုဟ် Leviathan မချူလဝ် နကဵု သောမတ် ဟပ် (Thomas Hobbes) မသောင်ကလး ပရူ လဒက်ပ္တန် ရးနိဂီု ကေုာံ အဝဵု အုပ်ဓုပ်]]

# '''တိဍာ်ပယျဵု မချိုတ်ပၠိုတ် (Defined Territory):''' ရးနိဂီု ဂှ် သ္ဒး နွံ ကု ပယျဵု တိဍာ်၊ ဍာ်၊ ကေုာံ အကာသ မစၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု သၞောဝ် ဂၠးတိ ရ။ ပယျဵု ဏအ် ဍေံ ကၟာတ် လဒဵု လဝ် ညံင် အဝဵု အာဏာ ရးနိဂီု ဂှ် ဂွံ စိုပ် ဆ အပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ် သၟး ရ။
# '''လၟိဟ်မၞိဟ် (Permanent Population):''' သ္ဒး နွံ ကု ညးဍုင်ကွာန် မတန်တဴ လၟိုန် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီု-ကောန်ဂကူ မ္ဂး၊ လၟိဟ် မၞိဟ် ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် သ္ဒး ဒှ် ဂကူ မွဲ ဓဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် မၞုံ ကု ယေန်သၞာင်/အခိုက်ကၞာ မတုပ်သၟဟ် ညးသကအ် ရ။
# '''အလဵုအသဳ (Government):''' သ္ဒး နွံ ကု ဌာန ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ်ဝ် သွက်ဂွံ ပတိတ် သၞောဝ် ဥပဒေ، ဓမံက် ရုပ်ရဴ ကေုာံ မင်မဲ စည်းကမ်း ပ္ဍဲ ဍုင် ร။ အလဵုအသဳ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ညး မစၞး ကဵု ဒြဟတ် &quot;ရးနိဂီု&quot; ရ။
# '''အဝဵုကၞောတ်အထောတ် (Sovereignty):''' ဍေံ ဒှ် ဒြဟတ် အာဏာ မသၠုင် အိုတ် ရ။ ရးနိဂီု မွဲ ဂှ် နွံ အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက် ပရေင် အပ္ဍဲ ဍုင် ကေုာံ ပရေင် ဆက်ဆောံ ဍုင် သ္အာင် ဗွဲမသၠးပွး တုဲ ဍုင် တၞဟ် ဟွံမွဲ အခေါင် စွက်ဖက် ရ။
# '''ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဝါဒကောန်ဂကူ (Shared Culture and Nationalism):''' ဏအ် ဂှ် ဒှ် အရာ မဖန် ညံင် ရးနိဂီု ဓမ္မတာ မွဲ ဂွံ ဒှ် အာ &quot;ရးနိဂီု-ကောန်ဂကူ&quot; ရ။ ညးဍုင်ကွာန် တအ် သ္ဒး နွံ ကု ပရေင် ဆာန် ဂကူ، ပရေင် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဒှ် မွဲ ဂကောံ မွဲ ဂကူ၊ ကေုာံ နွံ ပၟိက် သွက်ဂွံ မင်မဲ ရးနိဂီု ညးတအ် ညံင် ဂွံ တန်တဴ လၟိုန် ရ။

== ၄။ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ &quot;ကောန်ဂကူ&quot; ကေုာံ &quot;ရးနိဂီု&quot; (The Concept of Nation vs. State) ==

ၜိုန်ရ သဘဴဓရ် ရးနိဂီု-ကောန်ဂကူ ဂှ် နွံ ဒၟံင် ကီု လေဝ်، ပ္ဍဲ လောက ဍာံဍာံ မ္ဂး &quot;ကောန်ဂကူ&quot; ကဵု &quot;ရးနိဂီု&quot; ဂှ် လေပ် ပြး ဒၟံင် ဟွံတုပ် ညးသကအ် လၟိုန် ရ။ တၠပညာ တအ် ပါ် လဝ် အကာဲအရာ နာနာ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

'''က။ ကောန်ဂကူ ဟွံမွဲ ကု ရးနိဂီု (Stateless Nations):'''
ဏအ် ဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ &quot;ကောန်ဂကူ&quot; မွဲ ဍေံ နွံ ဍိုက်ပေင် ကု လက္ခဏာ ဝင်، ယေန်သၞာင်، ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ ကီု လေဝ်၊ ညးတအ် ဟွံမွဲ ကု &quot;ရးနိဂီု&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး အဝဵုကၞောတ်အထောတ် သွက် အလဵု ဇကု ညးတအ် ရ။ ညးတအ် ဒး မံင် ဒၟံင် သၟဝ် အုပ်ဓုပ် ရးနိဂီု တၞဟ် ရ။ 
* '''ဥပမာ:''' [[ဂကူ ကာ့ဒ်]] (Kurds) မၞုံ လၟိဟ် မၞိဟ် ပြင် နူ ၃၀ ပြကောဋိကဋ် (Million) ညးတအ် ဒး တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ သၟဝ် ဍုင် တူရကဳ، သဳရဳယျာ، အဳရက် ကဵု အဳရာန် ရ။ ညးတအ် ဟွံမွဲ ကု ဍုင် ကာဒေတ်သတာန် (Kurdistan) ဇေတ်ဇေတ် ဏီ ရ။ ပါဲနူ ဂှ် လေဝ် ဂကူ ကာတလန် (Catalans) ပ္ဍဲ သပေန်၊ ဂကူ သကတ် (Scots) ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်، ကေုာံ [[ဂကူ မန်]] ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကဵု သေံ တအ် ဂှ် လေဝ် ဒှ် သက်သဳ သွက် Stateless Nations ကီု ရ။

'''ခ။ ရးနိဂီု မၞုံကဵု ကောန်ဂကူ ဇာတ်နာနာ (Multi-national States):'''
ဏအ် ဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ &quot;ရးနိဂီု&quot; မွဲ မၞုံ ကု တိဍာ် ကေုာံ အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ချိုတ်ပၠိုတ် ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ ဂှ် ဍေံ ပံင်ကောံ လဝ် နကဵု &quot;ကောန်ဂကူ&quot; နာနာ သာ် မၞုံ ကု ဝင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဟွံတုပ် ညးသကအ် ရ။
* '''ဥပမာ:''' [[ကၟိန်ဍုင်အင်္ဂလာန်]] (United Kingdom) ဂှ် ဒှ် ရးနိဂီု မွဲ မပံင်ကောံ လဝ် ဂကူ အင်္ဂလိက်، သကတ်၊ ဝေလ (Welsh) ကဵု အာင်ရေတ် (Irish) ရ။ [[ဍုင်ဗၟာ]] (Myanmar) လေဝ် ဒှ် Multi-national state မွဲ မပံင်ကောံ လဝ် ဂကူ ဗၟာ، မန်، ကရေင်၊ ရှမ်း ကေုာံ ဂကူ ကောန်ရင်း တၞဟ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဍုင် ဗီု ဏအ် ယဝ်ရ ဟွံမာန် ပံင်ကောံ ဖန်ဗဒှ် ညဳသၟဟ် မ္ဂး، ဍေံ လေပ် က္တဵုဒှ် ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် ကေုာံ ပရေင် ပါ် တိတ် ဍုင် (Secessionist movements) မာန် ရ။

'''ဂ။ ရးနိဂီု မစကာ ဝါဒ ကောန်ဂကူ ဍုင် (Nation-building States):'''
ရးနိဂီု လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ညးတအ် ဒက်ပ္တန် ဍုင် ကိုပ်ကၠာ တုဲ၊ ဗွဲကြဴ ညးတအ် ဂစာန် ဖန်ဗဒှ် ညံင် မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဂွံ ဒှ် အာ &quot;မွဲ ဂကူ&quot; ရ။ ဥပမာ - [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (USA) ဂှ် ညးတအ် ဟွံဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ ဇာတိ ဆီ (Ethnicity) ပုဟ်။ ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ လညာတ် သဘဴဓရ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ လိက်သၞောဝ်သဇိုင် (Civic Nationalism) ရ။ မၞိဟ် မကၠုင် နူ အလုံ ဂၠးတိ ယဝ်ရ ဒုင် တဲ သၞောဝ် ဏအ် မ္ဂး ညးတအ် ဒှ် &quot;ဂကူ အမေရိကာန်&quot; မာန် ရ။

== ၅။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲ ဥရောပ ကေုာံ လိက်ကသုက် ဝေတ်ဖှာလဳယျာ (Evolution in Europe and Westphalia) ==

[[File:Map of Europe 1648.png|thumb|left|300px|မြေပုံ ဥရောပ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၄၈ ကြဴနူ ထပက် လိက်ကသုက် ဝေတ်ဖှာလဳယျာ မထ္ၜးပျး ကဵု ပယျဵု ရးနိဂီု ခေတ်တၟိ ကိုပ်ကၠာအိုတ်]]

ဝင် ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ရးနိဂီု-ကောန်ဂကူ ဝွံ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဝင် ဥရောပ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။ ကိုပ်ကၠာ နူ ရာစုသၞာံ ၁၇ တေအ်၊ ဥရောပ ဂှ် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု သၞောတ်ဝ် ဖဳဒရယ် တြေံ (Feudalism) ကေုာံ အဝဵု သာသနာ ခရေတ် ပိုက် ဗဟဵု (Catholic Church) ရ။ 

* '''လိက်ကသုက် ဝေတ်ဖှာလဳယျာ (၁၆၄၈):''' အတိုင် မဟီု လဝ် ပ္ဍဲ လတူ တေအ် ကီု၊ လိက်ကသုက် ဏအ် ဖန် ညံင် ဍုင် တအ် ဂွံ ကလိဂွံ အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ဇကု အလဵု ဇကု ရ။ ဍေံ စၞောန် ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ &quot;သၟိင် ဍုင် မွဲမွဲ ဂှ် ညး နွံ အခေါင် ရုဲစှ် သာသနာ သွက် ဍုင် ညး တုဲ ဍုင် တၞဟ် ဟွံဂွံ လုပ် စွက်ဖက် ရ&quot; မကော်စ သဘဴဓရ် ''Cuius regio, eius religio'' ရ။ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ခြေလှမ်း ကိုပ်ကၠာ အိုတ် သွက် သၞောတ်ဝ် ရးနိဂီု ခေတ်တၟိ ရ။
* '''ပရေင် ဇၞော်မောဝ် စက်ယန္တရား (Industrial Revolution):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၈ ကဵု ၁၉၊ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် စက်ယန္တရား ဂှ် ဍေံ နွံ ပၟိက် ကု သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မွဲ မဇၞော်၊ လိက် ပတ် သၞောဝ် မတုပ်သၟဟ်، ကေုာံ ပရေင် ပညာ မစကာ ဘာသာစကား မွဲ ဓဝ် (Standardized language) ရ။ တၠပညာ အာနက် ဂျဲလ်နာ (Ernest Gellner) ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် စက်ယန္တရား ဏအ် ဍေံ ဖန် ညံင် ရးနိဂီု-ကောန်ဂကူ တအ် ဂွံ က္တဵုဒှ် မာန် ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ဒး ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုံစက် တုပ် ညးသကအ် တုဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဒး တီ လိက် ကေုာံ အရေဝ် မွဲ ဓဝ် တုဲ، ပရေင် ဏအ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု လညာတ် ဝါဒကောန်ဂကူ (Nationalism) ရ။
* '''ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ပထမ ကေုာံ ဒုတိယ:''' ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ပထမ အိုတ် အာ ပ္ဍဲ ၁၉၁၈ ဂှ်၊ အေန်ပါယာ ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု သြသတြဳယျာ-ဟင်ဂေရဳ (Austro-Hungarian Empire) ကဵု အဝ်တဝ်မာန် (Ottoman Empire) တအ် လီုလာ် အာ တုဲ၊ သမ္မတ အမေရိကာန် ဝုဒ်ရဝ် ဝီလ်သေန် (Woodrow Wilson) ပတိုန် ထ္ၜး လညာတ် &quot;အခေါင် ဖျေဟ် ကမ္မဌာန် ဇကု အလဵု ဇကု သွက် ကောန်ဂကူ&quot; ([[Self-determination]]) ရ။ လညာတ် ဏအ် ဖန် ညံင် ဍုင် ဥရောပ သၟဝ်ကျာ ကဵု ဗမံက် ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံ ဒက်ပ္တန် ရးနိဂီု-ကောန်ဂကူ တၟိတၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== ၆။ ခေတ်ကြဴ-ကဝ်လဝ်နဳ ကေုာံ ရးနိဂီု-ကောန်ဂကူ ပ္ဍဲ အာရှ ကဵု အာဖရိက (Post-Colonialism in Asia and Africa) ==

သၞောတ်ဝ် ရးနိဂီု-ကောန်ဂကူ ဏအ် ဍေံ ပြးဇး စိုပ် အာ အာရှ ကဵု အာဖရိက ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင် သီ ကေတ် အဝဵု ကဝ်လဝ်နဳ (Colonialism) နူကဵု ဍုင် ဥရောပ တအ် ရ။ 

* '''ပွမပါ် ပယျဵု နကဵု အဝဵု (Artificial Borders):''' ကာလ ဍုင် အင်္ဂလာန်، ပြင်သေတ် ကဵု သပေန် တအ် သီ ကေတ် ဍုင် ပ္ဍဲ အာဖရိက ကဵု အာရှ ဂှ်၊ ညးတအ် ဓရေက် ဆေက် ဓဇက် လဝ် ပယျဵု တိဍာ် အတိုင် ပၟိက် စိုတ် ညးတအ် (Artificial borders) သွက်ဂွံ ပါ် ပရအ် အဝဵု ညးသကအ် ရ။ ညးတအ် ဟွံရံင် ကု ပယျဵု ကောန်ဂကူ ဇေတ်ဇေတ် (Ethnic boundaries) ပုဟ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဂကူ လ္ၚဵု တအ် ဒး ဒုင် ပါ် ကရေက် အာ ပ္ဍဲ အကြာ ဍုင် ၜါ ပိ ဍုင်၊ တုဲ ဂကူ ဟွံတုပ် ညးသကအ် ကေုာံ ဂကူ သၞ တအ် လေဝ် ဒး ဒုင် စုတ် လဝ် ပ္ဍဲကဵု ပယျဵု ဍုင် မွဲ ဓဝ် ရ။
* '''ပၠန်ဂတး ကလိဂွံ သၠးပွး (Decolonization):''' ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ ဒုတိယ အိုတ် အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ တုဲ၊ ဍုင် ပ္ဍဲ အာရှ ကဵု အာဖရိက တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ကလိဂွံ ဍုင် သၠးပွး နူကဵု ကဝ်လဝ်နဳ ရ။ ညးတအ် ဒက်ပ္တန် &quot;ရးနိဂီု&quot; တၟိ ကီု လေဝ်، ဗွဲမဂၠိုင် ညးတအ် ဟွံဒှ် &quot;ရးနိဂီု-ကောန်ဂကူ&quot; (Nation-state) မစှ်ေ သၞောတ် ဍိုက်က်ပေင်င် ပုဟ်၊ ညးတအ် ဒှ် &quot;ရးနိဂီု မၞုံကဵု ကောန်ဂကူ ဇာတ်နာနာ&quot; (Multi-national states) ရ။
* '''ပြသၞာ ဍုင်-ဒက်ပ္တန် (Nation-building Challenges):''' ဟိုတ်နူကဵု ပါ် လဝ် ပယျဵု ဗၠေတ် ဒၟံင် တုဲ၊ ဍုင် တၟိတၟိ ပ္ဍဲ အာဖရိက ကဵု အာရှ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ - ဍုင်ဗၟာ၊ သူဒါန်، ရဝမ်ဒါ، နာင်ဂျဳရဳယျာ) တအ် ဒး ဆဵု ဂဗ ကု ပြသၞာ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် (Civil wars)، ပရေင် ပဋိပက္ခ အကြာ ဂကူ ကေုာံ ဂကူ (Ethnic conflicts) ကေုာံ ပရေင် ပါ် တိတ် ဍုင် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ။ အလဵုအသဳ ဗဟဵု တအ် ဂစာန် ဖန် ညံင် မၞိဟ် အလုံ ဍုင် ဂွံ ဒှ် မွဲ ဂကူ မွဲ စိုတ် (Nation-building) ကီု လေဝ်، ဗွဲမဂၠိုင် ညးတအ် စကာ နဲကဲ အာဏာသျှင် ကေုာံ ပွမဍဵု ဍိုက် ဂကူ ကောန်ရင်း ဍောတ်တ် တအ် ရ (ဥပမာ - ဝါဒ ဗၟာ မဟာ / Burmanization ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ)။

== ၇။ ဝါဒကောန်ဂကူ ကေုာံ ဖဵုသမ္ၚေတ်ဍေံ (Nationalism and its Impact) ==

[[ဝါဒကောန်ဂကူ]] (Nationalism) ဝွံ ဍေံဒှ် ဇဗၠု ဒြဟတ် အဓိက မဖန် ညံင် ရးနိဂီု-ကောန်ဂကူ ဂွံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ကေုာံ ဂျိုင် တန်တဴ မာန် ရ။ ဝါဒကောန်ဂကူ ဏအ် ဍေံ နွံ ၜါ သာ်-

# '''ဝါဒကောန်ဂကူ အတိုင် ယေန်သၞာင်ဆီ (Ethnic Nationalism):''' ဏအ် ဂှ် ဒှ် လညာတ် မပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ &quot;ကောန်ဂကူ&quot; မွဲ သ္ဒး ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ ဆီ ဇာတိ، ဝင် တြေံ ကေုာံ ယေန်သၞာင် တုပ် ညးသကအ် ရ။ ဍုင် ဥရောပ ဗမံက် ဗွဲမဂၠိုင် စကာ လညာတ် ဏအ် ရ။ ၜိုန်ရ ဍေံ ဖန် ညံင် ဂကူ မွဲ ဂွံ ညဳသၟဟ် ကီု လေဝ်، ယဝ်ရ ဍေံ လောန် ၜက် အာ မ္ဂး ဍေံ လေပ် က္တဵုဒှ် လညာတ် မသ္အေတ် သ္ပာန် လတူ ဂကူ တၞဟ် (Xenophobia)၊ ဝါဒ မဟာ လူမျိုးကြီး ကေုာံ ပရေင် ဂစိုတ် ပဠက် ဂကူ (Ethnic cleansing / [[ဟဝ်လဝ်ကောတ်]]) ဗီုကဵု ဍုင် ဂျာမနဳ ခေတ် [[နာဇြဳ]] တေအ် မာန် ရ။
# '''ဝါဒကောန်ဂကူ အတိုင် သၞောဝ်ဍုင်ကွာန် (Civic Nationalism):''' ဏအ် ဂှ် ဒှ် လညာတ် မပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ &quot;ကောန်ဂကူ&quot; မွဲ ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ လညာတ် သဘဴဓရ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်، အခေါင်အရာ ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ ပွမဒုင် တဲ သၞောဝ်သဇိုင် ဍုင် ရ။ ပူဂိုလ် မကၠုင် နူ ဂကူ နာနာ သာ် ၜိုန်ရ ဆီ ဇာတိ ဟွံတုပ် ကီု လေဝ်၊ ယဝ်ရ ဒုင် တဲ သၞောဝ် ဍုင် မ္ဂး ညးတအ် ဂွံ အခေါင် ဒှ် ကောန်ဂကူ မွဲ မာန် ရ (ဥပမာ - ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်، ဍုင်ပြင်သေတ်)။

'''ဖဵုသမ္ၚေတ် ခိုဟ်:''' ဝါဒကောန်ဂကူ ဍေံ ဖန် ညံင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ နွံ ကု ဒြဟတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍုင်၊ ပံင်ကောံ ရီုဗင် ညးသကအ် ပ္ဍဲ အခိင် ကပ် ဘဲ၊ ကေုာံ ဖန် ညံင် ပရေင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဂွံ အံင်ဇၞး မာန် ရ (ဟိုတ်နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် တအ် ညာတ် ကေတ် ဍုင် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ် ညးတအ် ဍာံဍာံ)။
'''ဖဵုသမ္ၚေတ် ပရေံ:''' ယဝ်ရ စကာ ဗၠေတ် ဂၠံင် မ္ဂး ဍေံ ဖန် ညံင် ဂွံ က္တဵုဒှ် ပၞာန် အကြာ ရးနိဂီု ကဵု ရးနိဂီု، ပွမပလီုပလာ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂကူ ကောန်ရင်း ဍောတ်တ် တအ် ကေုာံ ပွမခၞံ ဗဒှ် လညာတ် အာဏာသျှင် ရ။

== ၈။ ပရေင်ဒစဵုဒစး ကေုာံ ပြသၞာ သွက် ရးနိဂီု-ကောန်ဂကူ (Challenges and Globalization) ==

ပ္ဍဲကဵု ရာစုသၞာံ ၂၁ ဏအ်၊ သၞောတ်ဝ် ရးနိဂီု-ကောန်ဂကူ ဏအ် ဒး ဆဵု ဂဗ ဒၟံင် ကု ပြသၞာ ကေုာံ ဒြဟတ် ဒစဵုဒစး ဗွဲမဂၠိုင် မဖန် ညံင် အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ညးတအ် ဂွံ ဍိုန်လျ စှ်ေ အာ ရ-

* '''ဂလဝ်ဗယ်လာင်ဇြေယှေန် / ပွမဆက်စပ် အလုံဂၠးတိ (Globalization):''' ပရေင် ပိုန်ဒြပ် กေုာံ နဲပညာ ဂၠးတိ ဏအ် ဍေံ ဆက်စပ် အာ ညးသကအ် သီုဖအိုတ် တုဲ၊ ရးနိဂီု မွဲမွဲ ဂှ် ညးတအ် တန်တဴ နကဵု ဍုင် ညးတအ် မွဲ ဓဝ် ဟွံမာန် ယျ။ ကမ္မဏဳ ဇၞော်ဇၞော် ဂၠးတိ (Multinational Corporations) တအ် ဗီုကဵု Apple ဟွံသေင်မ္ဂး Google တအ် ဂှ် နွံ အဝဵု သြန် ကေုာံ သြဇာ သၠုင် နူကဵု အလဵုအသဳ ဍုင် ဍောတ်တ် တအ် ဏီ ရ။
* '''ဂကောံ ဂၠးတိ (Supranational Organizations):''' ဂကောံ ဗီုကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]] (UN)၊ ကေုာံ ဗွဲတၟေင် [[သမဂ္ဂ ဥရောပ]] (European Union - EU) တအ် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ဥပဒေ မလွှမ်းမိုး လတူ ဥပဒေ အပ္ဍဲ ရးနိဂီု မာန် ရ။ ဍုင် ပါလုပ် ပ္ဍဲ EU တအ် ဂှ် ညးတအ် ဒး ပအပ် ကဵု အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ညးတအ် ညိည သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင် ဂီုကၠီု အလုံ မွဲ တိုက် ဥရောပ ရ။
* '''ပရေင် ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ပြသၞာ သဘာဝ ဗီုကဵု ပရေင် ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Global warming) กေုာံ ကပ် ယဲ ကၠောအ် ဍး ဂၠးတိ (Pandemics ဗီုကဵု COVID-19) တအ် ဂှ် ဍေံ ဟွံတီ ပယျဵု ဍုင် ပုဟ်။ ရးနိဂီု-ကောန်ဂကူ မွဲမွဲ ဓဝ် သောင် ကလး ပြသၞာ တအ် ဏအ် ဟွံမာန် တုဲ သ္ဒး ပံင်ကောံ ကၠောန် မွဲစွံ အလုံ ဂၠးတိ သၟး ရ။
* '''ပွမကလေင် က္တဵုဒှ် ဝါဒ ကောန်ဂကူ ဍောတ်တ် (Micro-nationalism):''' ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဇၞော်ဇၞော် တအ် လေဝ်၊ ဂကူ ကောန်ရင်း ဍောတ်တ် တအ် မိက်ဂွံ ပါ် တိတ် တုဲ ဒက်ပ္တန် ရးနိဂီု ညးတအ် ကေတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် က္တဵုဒှ် ကၠုင် ဒၟံင် ရ (ဥပမာ - ဂကူ သကတ် ပ္ဍဲ UK، ကာတလန် ပ္ဍဲ သပေန်)။

== ၉။ ရးနိဂီု-ကောန်ဂကူ ကေုာံ ဝင်ဂကူမန် (The Mon Context: Hanthawaddy and the Modern Struggle) ==

ယဝ်ရ ပိုဲ လ္ၚတ် ရံင် ဝင် [[wikt:မန်|ဂကူမန်]] ကေုာံ သဘဴဓရ် ရးနိဂီု-ကောန်ဂကူ မ္ဂး ပိုဲ ဆဵု ကေတ် တင် ဆက်စပ် မစိုတ်လုပ်စ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

* '''ဟံသာဝတဳ နဒဒှ် တမ်မူလ ရးနိဂီု (Proto-Nation-State):''' ပ္ဍဲကဵု ခေတ် [[ဟံသာဝတဳ]] (Hanthawaddy Kingdom) မဒှ် ခေတ် ထဝ် ဂကူ မန် (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ အခိင် [[တၠညး ရာဇာဓိရာဇ်]] ကဵု [[သၟိင် ဓမ္မစေတဳ]]) ဂှ်، ဍုင် မန် ဏအ် နွံ ဍိုက်ပေင် ကု လက္ခဏာ &quot;ရးနိဂီု&quot; ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ရ။ ညးတအ် နွံ ကု ပယျဵု တိဍာ် အပိုင် (ရးမည္ည ၃ ရပ်)، လၟိဟ် မၞိဟ် ဂကူ မန် ဗွဲမဂၠိုင်، အလဵုအသဳ သၟိင် ဨကရာဇ် မတန်ကြံင်၊ ကေုာံ အဝဵုကၞောတ်အထောတ် မသၠးပွး နူကဵု ဍုင် ဗၟာ ကဵု သေံ ရ။ ၜိုန်ရ ဍေံ ဟွံဒှ် ရးနိဂီု ဒဳမဝ်ကရေသဳ ခေတ်တၟိ ကီု လေဝ်၊ ဍေံ ဒှ် &quot;Proto-Nation-State&quot; (ရးနိဂီု မစက္တဵုဒှ်) မွဲ မဖန်ဗဒှ် လဝ် စိုတ်ဓါတ် ဝါဒကောန်ဂကူ မန် စဵုကဵု ခေတ် လၟုဟ် ရ။
* '''ပွမကျလဝ် ရးနိဂီု ကေုာံ ဒဒိုက် (Loss of Statehood):''' ကြဴနူ ဍုင် ဟံသာဝတဳ လီုလာ် အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၇ (ပ္ဍဲ တဲ အံင်ဇေယျ) တုဲ، ဂကူ မန် တအ် ဒး ဒုင် ကျ အာ &quot;ရးနိဂီု&quot; ညးတအ် ရ။ ဂကူ မန် တအ် ပြးဇး အာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကဵု ဍုင်သေံ တုဲ၊ ဂကူ မန် ဒှ် အာ အကာဲအရာ &quot;Stateless Nation&quot; (ကောန်ဂကူ ဟွံမွဲ ကု ရးနိဂီု) မွဲ ရ။
* '''ပရေင် ဍုင်ကွာန် ခေတ်လၟုဟ် ကေုာံ ဖက်ဒရယ် (Modern Struggle and Federalism):''' ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဗၟာ ခေတ်လၟုဟ် ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ဗၟာ တအ် ဂစာန် ဒက်ပ္တန် ဍုင် ညံင် ဂွံ ဒှ် ရးနိဂီု-ကောန်ဂကူ မွဲ ဓဝ် မစွံ အဓိက လတူ ဂကူ ဗၟာ သၟး (Burmanization) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဂကူ မန် ကေုာံ ကောန်ရင်း တၞဟ်တအ် ဒး တဝ်စၞေဟ် လဝ် နကဵု လွဟ် ကေုာံ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဗွဲမလအ် လ ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး، တိုင်ခဳ အဓိက သွက် ပရေင် ဍုင်ကွာန် မန် ဂှ် ဟွံသေင် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ရးနိဂီု-ကောန်ဂကူ သၠးပွး အလဵု ဇကု မွဲ ဓဝ် ပုဟ်။ တိုင်ခဳ အဓိက ဂှ် ဒှ် ပွမဒက်ပ္တန် &quot;[[ကၟိန်ဍုင် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]&quot; (Federal Democratic Union) မကဵု အခေါင် ပကင်ရင် အလဵု ဇကု (Self-determination) ကေုာံ အခေါင် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီု ဇၞော် မွဲ မပံင်ကောံ လဝ် ဂကူ နာနာ သာ် ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် သွက် ရးနိဂီု-ကောန်ဂကူဂမၠိုင် (Future of Nation-States) ==

လညာတ် ပရူ အနာဂတ် ရးနိဂီု-ကောန်ဂကူ ဝွံ တၠပညာ တအ် နွံ လညာတ် နာနာ သာ် ရ-
* '''လညာတ် မဟီု ဂး ဍေံ သ္ဂောအ် လီုလာ် အာ:''' တၠပညာ လ္ၚဵု တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဟိုတ်နူ ဂလဝ်ဗယ်လာင်ဇြေယှေန် (Globalization)، နဲပညာ လပှ်ကျာ ကေုာံ ဒြဟတ် ဂကောံ ဂၠးတိ (ဗီုကဵု EU) တအ် ဇၞော် တိုန် တုဲ၊ အဝဵု ရးနိဂီု ဓမ္မတာ တအ် ဂှ် ဍေံ သ္ဂောအ် ဍိုန်လျ စှ်ေ အာ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။ မၞိဟ် တအ် သ္ဂောအ် စွံ ၚုဟ်မး လတူ &quot;ကောန်ဍုင် ဂၠးတိ&quot; (Global citizens) ဂၠိုင် နူကဵု ကောန်ဂကူ မွဲ ဍုင် ဓဝ် ရ။
* '''လညာတ် မဟီု ဂး ဍေံ သ္ဂောအ် ဆက် တန်တဴ အာ:''' ၜိုန်ရ နွံ ကု ပြသၞာ ကီု လေဝ်، တၠပညာ ဗွဲမဂၠိုင် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ရးနိဂီု-ကောန်ဂကူ ဂှ် ဍေံ ဆက် ဒှ် ဒၟံင် တိုင်ခဳ အဓိက အိုတ် သွက် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ ร။ ပ္ဍဲ အခိင် ကပ် ဘဲ (ဗီုကဵု ယဲ COVID-19 ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ပိုန်ဒြပ် လီု) မ္ဂး၊ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဆက် လ္ၚတ် ကေုာံ ဇဗၠု အာ ဇရေင် အလဵုအသဳ ရးနိဂီု ဇကု သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ කေုာံ ရီုဗင် လၟိုန် ရ။ 
* '''အနာဂတ် သွက် ဍုင် ဇာတ်နာနာ:''' သွက် ရးနိဂီု မၞုံ ကု ဂကူ နာနာ သာ် (ဗီုကဵု ဍုင်ဗၟာ) တအ် မ္ဂး، ယဝ်ရ အလဵုအသဳ ဟွံမာန် ဖန်ဗဒှ် သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် မကဵု အခေါင် တုပ်သၟဟ် ကေုာံ ပရေင် အုပ်ဓုပ် သၠးပွး ကု ဂကူ ကောန်ရင်း သီုဖအိုတ် မ္ဂး၊ ရးနိဂီု တအ် ဏအ် ဍေံ သ္ဂောအ် ဆက် ဆဵု ဂဗ ပြသၞာ ကေုာံ လေပ် လီုလာ် ပြးဇး အာ (Balkanization) မာန် ရ။

== နိဿဲ (References) ==
{{Reflist}}
# Anderson, Benedict (1983). ''Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism''. Verso.
# Gellner, Ernest (1983). ''Nations and Nationalism''. Cornell University Press.
# Hobsbawm, Eric J. (1990). ''Nations and Nationalism since 1780: Programme, Myth, Reality''. Cambridge University Press.
# Weber, Max (1919). ''Politics as a Vocation''. Munich.
# Tilly, Charles (1990). ''Coercion, Capital, and European States, AD 990–1990''. Blackwell.
# Smith, Anthony D. (1991). ''National Identity''. University of Nevada Press.
# South, Ashley (2003). ''Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake''. Routledge.
# Krasner, Stephen D. (1999). ''Sovereignty: Organized Hypocrisy''. Princeton University Press.
# Breuilly, John (1993). ''Nationalism and the State''. University of Chicago Press.
# Guibernau, Montserrat (1996). ''Nationalisms: The Nation-State and Nationalism in the Twentieth Century''. Polity Press.

{{DEFAULTSORT:ရးနိဂီု-ကောန်ဂကူ}}
[[Category:ပရေင် ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:ရးနိဂီု]]
[[Category:ဝါဒ ကောန်ဂကူ]]</text>
      <sha1>60bsw7bavzkvuf5bi3xy59q3n6orvlv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အဝဵုကၞောတ်အထောတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10877</id>
    <revision>
      <id>54490</id>
      <timestamp>2026-05-07T14:59:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|အဝဵုအာဏာ သၠုင်အိုတ် ကေုာံ ပွမပိုင်ပြဳ အုပ်ဓုပ် လတူ ရးနိဂီု ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေသ တိဍာ် မွဲမွဲ ဗွဲမသၠးပွး}} {{Infobox concept | name = အဝဵုကၞောတ်အထောတ် | native_name = Sovereignty | image = File:Levia...&quot;</comment>
      <origin>54490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26236" sha1="j9ekqroukztz04swo0bcizcn0flty7z" xml:space="preserve">{{Short description|အဝဵုအာဏာ သၠုင်အိုတ် ကေုာံ ပွမပိုင်ပြဳ အုပ်ဓုပ် လတူ ရးနိဂီု ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေသ တိဍာ် မွဲမွဲ ဗွဲမသၠးပွး}}
{{Infobox concept
| name = အဝဵုကၞောတ်အထောတ်
| native_name = Sovereignty
| image = [[File:Leviathan by Thomas Hobbes.jpg|250px|ပြကိုဟ် လဳဗာင်ယာတာန် (Leviathan) မချူလဝ် နကဵု တဝ်မတ် ဟပ်]]
| caption = မျက်နှာဖုံး ပြကိုဟ် ''[[လဳဗာင်ယာတာန်]]'' (၁၆၅၁) မချူ လဝ် နကဵု တၠပညာ [[တဝ်မတ် ဟပ်]] မဒှ် လိက် မသောင်ကလး လဝ် သဘဴဓရ် အဝဵုကၞောတ်အထောတ် အလဵုအသဳ
| field = [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]], [[သၞောဝ် ဂၠးတိ]]
| related_concepts = [[ရးနိဂီု]] (State), [[အဝဵုအာဏာ]] (Authority), [[ပွမသၠးပွး]] (Independence)
| key_elements = တိဍာ်, ညးဍုင်ကွာန်, အလဵုအသဳ, ပွမစၟတ်သမ္တီ နူ ဍုင်သ္အာင်
| prominent_figures = [[ဂျင်း ဘဝ်ဒေန်]] (Jean Bodin), [[တဝ်မတ် ဟပ်]] (Thomas Hobbes), [[ဂျွန် လံက်]] (John Locke), [[ဂျင်း-ဂျက် ရူးဆိုး]] (Jean-Jacques Rousseau)
}}

'''အဝဵုကၞောတ်အထောတ်''' ({{lang-en|Sovereignty}}) ဝွံ ဍေံဒှ် အဝဵုအာဏာ မပြဲသၠုင် အိုတ် ကေုာံ အဝဵု မပိုင်ပြဳ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လက္ကရဴ အိုတ် ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် ပရေင် ဍုင်ကွာန်၊ ဂကောံမၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး [[ရးနိဂီု]] မွဲမွဲ ရ။ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] မ္ဂး၊ အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် တင် အဓိက မွဲ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ရးနိဂီု မွဲ ဂှ် နွံ ကု အခေါင် အုပ်ဓုပ် အလဵု ဇကု ဍိုက်က်ပေင်င် တုဲ၊ ဟွံဒး ဒုင် ထိင်ဒဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံဒး ဒုင် လုပ် ပလီု နူကဵု အဝဵု အာဏာ ဍုင် သ္အာင် တအ် ရ။ 

ဝေါဟာရ ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် [[သၞောဝ် ဂၠးတိ]] (International Law) တုဲ ဍေံ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ဍုင် သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ ဏအ် (ဍောတ် ဂှ် ဒှ်၊ ဇၞော် ဂှ် ဒှ်) နွံ ကု အခေါင် တုပ်သၟဟ် ညးသကအ် ရ။

== ၁။ တမ်မူလ ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Definition) ==
ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် &quot;Sovereignty&quot; ဝွံ ဍေံ ကၠုင် နူကဵု မအရေဝ် ပြင်သေတ် တြေံ ''souveraineté'' တုဲ ဍေံ ဆက် ကၠုင် နူကဵု မအရေဝ် [[ဘာသာ လေတ္တေန်]] ''superanus'' မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;မသၠုင် အိုတ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;မနွံ လတူ အိုတ်&quot; ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ မန် မ္ဂး (ရံင် ပ္ဍဲ ဝိစ်ရှေန်နရဳ မန် [[wikt:mon:အဝဵု|အဝဵု]])، ဝေါဟာရ '''အဝဵု''' (Power/Authority) ကဵု '''ကၞောတ်အထောတ်''' (Supreme/Ultimate) ဏအ် ပံင်ကောံ ညးသကအ် တုဲ ဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;အဝဵု အာဏာ မသၠုင် အိုတ် မဟွံမွဲ ကု ညး မထိင်ဒဝ် လတူ ဍေံ&quot; ရ။ 

ပွံက် အဓိပ္ပါယ် မချိုတ်ပၠိုတ် သွက် အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ တင် အဓိက (၄) သာ် ရ-
* '''တိဍာ် မချိုတ်ပၠိုတ် (Defined Territory):''' ဒး နွံ ကု ပယျဵု တိဍာ် မပြာကတ်။
* '''ညးဍုင်ကွာန် (Permanent Population):''' ဒး နွံ ကု လၟိဟ် မၞိဟ် မမံင် တန်တဴ ဍာံဇေတ်။
* '''အလဵုအသဳ (Government):''' ဒး နွံ ကု ယန္တရား မအုပ်ဓုပ် ဍုင် မာန်။
* '''ပွမစၟတ်သမ္တီ နူ ဍုင်သ္အာင် (Capacity to enter into relations):''' မာန် ဆက်ဆောံ ကေုာံ ထပက် လိက်ကသုက် ကု ဍုင် သ္အာင် မာန် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
လညာတ် ပရူ အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ဝွံ ဍေံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် အတိုင် အခိင် ဝင် ကောန်မၞိဟ် ရ-
* '''ခေတ် လဒေါဝ် (Middle Ages):''' ပ္ဍဲ ဥရောပ ခေတ် လဒေါဝ် တေအ် မ္ဂး، အဝဵု အာဏာ ဂှ် ဍေံ ပြးဇး ဒၟံင် အကြာ သၟိင် ဨကရာဇ်، ကျာ်ဇၞော် ပါပ် ([[သင် ပါပ်]] / The Pope) ကေုာံ သၟိင် တိ (Feudal lords) တအ် ရ။ လညာတ် အဝဵုကၞောတ်အထောတ် အလုံ မွဲ မဟွံမွဲ ဏီ ရ။
* '''လိက်ကသုက် ဝေတ်သဖှေလဳယျာ (Peace of Westphalia - 1648):''' ပွမထပက် လိက်ကသုက် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် အခိင် မဖန်ဗဒှ် ကဵု လညာတ် အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ခေတ် တၟိ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ လိက်ကသုက် ဏအ် ဍေံ ပသောင် ကလး ဒဒှ်ရ ဍုင် ဇၟာပ် ဍုင် နွံ အဝဵု အလဵု ဇကု လတူ တိဍာ် ညးတအ် တုဲ ဍုင် သ္အာင် (ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာ သာသနာ) ဟွံနွံ အခေါင် လုပ် စွက်ဖက် ပ္ဍဲ ကေင်ကာ အပ္ဍဲ ဍုင် ရ။ သၞောတ်ဝ် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ [[သၞောတ်ဝ် ဝေတ်သဖှေလဳယျာ]] (Westphalian system) ရ။
* '''ခေတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ:''' ကြဴနူ ပရေင် ပၠန်ဂတး ပြင်သေတ် ကေုာံ အမေရိကာန် တုဲ، လညာတ် အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ဂှ် ပြံင်လှာဲ ကၠုင် နူကဵု &quot;အဝဵု ဨကရာဇ်&quot; စိုပ် အာ ကဆံင် &quot;အဝဵု ညးဍုင်ကွာန်&quot; ရ။

== ၃။ သဘဴဓရ် ကေုာံ လညာတ်ဒဿနိက (Theories and Philosophy) ==
တၠပညာ ဒဿနိက ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် ချူ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ပရူ ဏအ် ဗွဲမလှဲလး ရ-
* '''ဂျင်း ဘဝ်ဒေန် (Jean Bodin):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၅၇၆၊ ညး ချူ လဝ် ဒဒှ်ရ အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် အဝဵု မဟွံမာန် ပါ် ပရအ် တုဲ ဍေံ သ္ဒး နွံ ပ္ဍဲ တဲ သၟိင် ဨကရာဇ် သွက်ဂွံ မင်မဲ ဍုင် ညံင် ဂွံ တန်ကြံင် ရ။
* '''တဝ်မတ် ဟပ် (Thomas Hobbes):''' ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် ''[[လဳဗာင်ယာတာန်]]'' ညး ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ သွက် ဂွံ ပါဲ ဝေင် နူကဵု &quot;ပၞာန် အကြာ မၞိဟ် သီုဖအိုတ်&quot; ဂှ် ညးဍုင်ကွာန် တအ် သ္ဒး အပ် ပြာပ် ထောအ် အခေါင်အရာ ညးတအ် ကု အလဵုအသဳ မၞုံ ကု အဝဵုကၞောတ်အထောတ် (Leviathan) ရ။
* '''ဂျင်း-ဂျက် ရူးဆိုး (Jean-Jacques Rousseau):''' ညး ဖန်ဗဒှ် လဝ် လညာတ် '''အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ညးဍုင်ကွာန်''' (Popular Sovereignty) မဟီု ဓမံက် လဝ် ဒဒှ်ရ အဝဵု ဍာံဇေတ် ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူကဵု ဆန္ဒ ကေုာံ ပၟိက် စိုတ် ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် (General Will) သၟး ရ။

== ၄။ ဂကူ အဝဵုကၞောတ်အထောတ်ဂမၠိုင် (Types of Sovereignty) ==
တၠပညာ သၞောဝ် တအ် ပါ် လဝ် ဂကူ အဝဵုကၞောတ်အထောတ် နာနာ သာ် ရ-
# '''အဝဵုကၞောတ်အထောတ် အတိုင် သၞောဝ် (De Jure Sovereignty):''' ဍေံ ဒှ် အဝဵု မကလိဂွံ လဝ် အတိုင် သၞောဝ် ဥပဒေ ကေုာံ ပွမစၟတ်သမ္တီ နူကဵု ရးနိဂီု ဍုင် သ္အာင် တအ် ရ။ (ဥပမာ - အလဵုအသဳ မဒး ဒုင် ရုဲစှ် လဝ် ဍာံဇေတ်)။
# '''အဝဵုကၞောတ်အထောတ် အပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဍာံ (De Facto Sovereignty):''' ဍေံ ဒှ် အဝဵု မအုပ်ဓုပ် ကေုာံ ရပ် လဝ် လတူ တိဍာ် ဍာံဍာံ ၜိုန်ရ ဍုင် တၞဟ် တအ် ဟွံစၟတ်သမ္တီ ကီု လေဝ် ရ။ (ဥပမာ - အလဵုအသဳ တွာင်ဝါန် / [[ထာင်ဝါန်]] ဟွံသေင်မ္ဂး ဒပ် ပၠန်ဂတး မအုပ်ဓုပ် လဝ် ဒေသ မွဲမွဲ)။
# '''အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ဟွံမွဲ ကု ပွမကၟာတ်လဒဵု (Absolute Sovereignty):''' အဝဵု မဟွံဒး ဒုင် ထိင်ဒဝ် လဝ် နကဵု သၞောဝ် မွဲမွဲ (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် အာဏာသျှင် ဟွံသေင်မ္ဂး သၟိင် ဨကရာဇ် ပိုင် အဝဵု)။
# '''အဝဵုကၞောတ်အထောတ် မၞုံ ကု ပွမကၟာတ်လဒဵု (Limited/Constitutional Sovereignty):''' အဝဵု အလဵုအသဳ မဒး ဒုင် ထိင်ဒဝ် လဝ် နကဵု [[သၞောဝ်သဇိုင်]] ဍုင် ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဍုင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ)။

== ၅။ အဝဵုကၞောတ်အထောတ် အပ္ဍဲ ကေုာံ မ္ၚး (Internal and External Sovereignty) ==
အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု လပါ် (၂) သာ် ရ-
* '''အဝဵုကၞောတ်အထောတ် အပ္ဍဲ (Internal Sovereignty):''' ဍေံ ဒှ် အဝဵု အာဏာ အလဵုအသဳ သွက်ဂွံ ပတိတ် သၞောဝ် ဥပဒေ، ကံက် အခေါန် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် လတူ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဂကောံ သီုဖအိုတ် မၞုံ အပ္ဍဲ ပယျဵု တိဍာ် ဍုင် ရ။ ယဝ်ရ ဒပ် ပၠန်ဂတး တအ် တဝ်စၞေဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳ ထိင်ဒဝ် ဍုင် ဟွံမာန် မ္ဂး၊ အဝဵုကၞောတ်အထောတ် အပ္ဍဲ လီုလာ် အာ မာန် ရ။
* '''အဝဵုကၞောတ်အထောတ် မ္ၚး (External Sovereignty):''' ဍေံ ဒှ် ပွမတန်တဴ ဗွဲမသၠးပွး ဟွံဒး ဒုင် သြဇာ လတူ နူကဵု ဍုင် သ္အာင် ရ။ ဍေံ ဆက်စပ် ကု ပွမကလိဂွံ ပွမစၟတ်သမ္တီ နူ [[ကုလသမဂ္ဂ]] ကေုာံ ရးနိဂီု တၞဟ် တအ် ရ။ 

== ၆။ သၞောဝ် ဂၠးတိ ကေုာံ အဝဵုကၞောတ်အထောတ် (International Law and Sovereignty) ==
ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ် ဂၠးတိ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး، အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင် ဆက်ဆောံ ဂၠးတိ ရ-
* '''ပွမတုပ်သၟဟ် အဝဵုကၞောတ်အထောတ် (Sovereign Equality):''' အတိုင် ဥပဒေ ကုလသမဂ္ဂ (UN Charter Article 2) မ္ဂး ဍုင် သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ (ဥပမာ - အမေရိကာန် ကဵု ဍုင် တူဗာလူ) ဍေံ နွံ အခေါင် တုပ်သၟဟ် ညးသကအ် ပ္ဍဲ ဂတ သၞောဝ် ဂၠးတိ ရ။
* '''မူဝါဒ ဟွံလုပ်စွက်ဖက် (Non-intervention):''' ရးနိဂီု မွဲ ဟွံနွံ အခေါင် ဇက် ပၞာန် ဟွံသေင်မ္ဂး လုပ် ပလီု ပရေင် ဍုင်ကွာန် အပ္ဍဲ ရးနိဂီု မွဲ သ္အာင် ร။
* '''ပွမကဵု အခေါင်ကင်းလွတ် (Sovereign Immunity):''' က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် ကေုာံ အလဵုအသဳ မွဲ ဟွံဒး ဒုင် စောဲ အမှု ပ္ဍဲကဵု ရုင်သၞောဝ် ဍုင် သ္အာင် ဓမ္မတာ တအ် ရ (ပါဲနူ အမှု ရာဇာဝတ် ပၞာန် ပ္ဍဲ ရုင်သၞောဝ် ဂၠးတိ)။

== ၇။ အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ညးဍုင်ကွာန် (Popular Sovereignty) ==
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] ခေတ် တၟိ မ္ဂး، လညာတ် အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ညးဍုင်ကွာန် ဏအ် ဍေံ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် ရ။ ဍေံ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳ ဂှ် ညးတအ် ဟွံမွဲ ကု အဝဵု ပိုင်ပြဳ ရးနိဂီု ဍာံဇေတ် ပုဟ်။ &quot;ညးဍုင်ကွာန်&quot; တအ် သၟး ရ ဒှ် တၠ အဝဵု ဍာံဍာံ တုဲ၊ အလဵုအသဳ ဂှ် ဒှ် ဆ ညး မဒး ဒုင် ရုဲစှ် သွက်ဂွံ ယိုက်ဂၠေင် ကမၠောန် သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် သၟး ရ။ ယဝ်ရ အလဵုအသဳ ဟွံမင်မဲ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပလီုပလာ် သၞောဝ် မ္ဂး، ညးဍုင်ကွာန် တအ် နွံ အခေါင် သၠာဲ ပြံင် အလဵုအသဳ ဂှ် နကဵု ပရေင် ရုဲစှ် မဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ပၠန်ဂတး မာန် ရ။

== ၈။ ပရေင် ပြသၞာ ကေုာံ အရာမပလီုပလာ်ဂမၠိုင် (Challenges and Threats) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ရာစုသၞာံ ၂၁ ဏအ်၊ လညာတ် အဝဵုကၞောတ်အထောတ် မပေင် ဍိုက် ဒး ဒုင် ဇီုကပိုက် လဝ် နူကဵု အရာ နာနာ သာ်-
* '''ပရေင် ဇၞော်မောဝ် အလုံဂၠးတိ (Globalization):''' ဟိုတ်နူ ပရေင် ပိုန်ဒြပ်، မဳဒဳယာ ကေုာံ နဲပညာ ဆက်စပ် ဒၟံင် ညးသကအ် အလုံ ဂၠးတိ တုဲ၊ ဍုင် မွဲမွဲ ထိင်ဒဝ် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် အလဵု ဇကု ဍိုက်က်ပေင်င် ဟွံမာန် ယျ။
* '''ဂကောံ ဂၠးတိဂမၠိုင် (Supranational Organizations):''' ဂကောံ ဗီုကဵု [[သမဂ္ဂ ဥရောပ]] (EU) တအ် ဂှ် ညးတအ် ပတိတ် သၞောဝ် ဥပဒေ မလွှမ်းမိုး လတူ သၞောဝ် ဍုင် ကောန်ဂကောံ တအ် တုဲ ဍေံ ဖန် ညံင် အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ဍုင် တအ် ဂှ် ဂွံ အောန် စှ်ေ ရ။
* '''တာလျိုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ (Responsibility to Protect - R2P):''' ယဝ်ရ အလဵုအသဳ မွဲမွဲ ဂစိုတ် ပဠက် ဂကူ (Genocide) ဟွံသေင်မ္ဂး ပလီုပလာ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် လတူ ညးဍုင်ကွာန် ဇကု မ္ဂး، ကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ ဂၠးတိ နွံ အခေါင် ဇက် လုပ် ပၞာန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လမျီု မၞိဟ် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် အရာ မဟွံစွံ ၚုဟ်မး လတူ အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ရးနိဂီု ရ။

== ၉။ အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဂကူမန် (Sovereignty in Myanmar and Mon Context) ==
ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင် ဍုင်ကွာန် [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ကေုာံ [[မန်|ဂကူမန်]] မ္ဂး، လညာတ် အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ဂှ် ဒှ် ဒၟံင် ပြသၞာ အဓိက မွဲ စဵုကဵု လၟုဟ် ရ-
* '''လိက်ကသုက် ပင်လုံ (Panglong Agreement):''' ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ သၠးပွး ဂှ်، က္ဍိုပ်သကိုပ် ဂကူ တၞဟ်ဟ် တအ် တုပ် လဝ် စိုတ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုင် နကဵု သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် မပါ် ပရအ် အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ညးသကအ် ရ။ 
* '''ပြသၞာ အပ္ဍဲ ဍုင်:''' ဆဂး ဗွဲကြဴ အလဵုအသဳ ဗဟဵု ကေုာံ ဒပ် ပၞာန် ဗၟာ တအ် ဂစာန် ရပ် ကေတ် အဝဵုကၞောတ်အထောတ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ တဲ ညးတအ် မွဲ ဓဝ် (Centralization) တုဲ၊ ဍေံ ဖန် ညံင် ဂွံ က္တဵုဒှ် ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် ကဵု ဂကောံ ရပ် လွဟ် ကောန်ဂကူ နာနာ သာ် រ။
* '''အခေါင် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသိုလ် အလဵုဇကု ([[wikt:en:self-determination|Self-determination]]):''' ဂကူ မန် ကေုာံ ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် တၞဟ် တအ် ဂစာန် အာတ်မိက် ဒၟံင် ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ အဝဵု သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဒေသ ညးတအ် အလဵု ဇကု (Autonomy) ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် [[ဖက်ဒရယ်]] ဒဳမဝ်ကရေသဳ မဒှ် ပွမပါ် ပရအ် အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ဍာံဍာံ မွဲ ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Future and Transformations) ==
အနာဂတ် သွက် အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ဝွံ ဍေံ ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ပြသၞာ ဂၠးတိ တၟိတၟိ ရ-
* '''အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ပ္ဍဲ ဆာင်ဗါ (Cyber Sovereignty):''' ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဗီုကဵု ခယ်ကြုက် ကဵု ရုရှာ တအ် ဂစာန် ဒက်ပ္တန် အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ညးတအ် လတူ လပှ်ကျာ အေန်တာနဲ တုဲ ကၟာတ် လဒဵု တင်ဂၞင် မလုပ် တိတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ညးတအ် ရ။
* '''ပြသၞာ ဥတုရာသဳ (Climate Change):''' ပြသၞာ သဘာဝ ဂှ် ဍေံ ဟွံတီ ပယျဵု ဍုင် တုဲ၊ သွက်ဂွံ သောင် ကလး ပြသၞာ ဏအ် ရးနိဂီု တအ် သ္ဒး ဖျေဟ် လဝ် မာန အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ညးတအ် တုဲ သ္ဒး ပံင်ကောံ ကၠောန် ကမၠောန် မွဲစွံ (Global cooperation) ဍိုက်က်ပေင်င် ရောင် တၠပညာ တအ် ညာတ် ကေတ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် (See also) ==
* [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
* [[ရးနိဂီု]] (State)
* [[သၞောတ်ဝ် ဝေတ်သဖှေလဳယျာ]] (Westphalian sovereignty)
* [[သၞောဝ် ဂၠးတိ]]
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
{{Reflist|2}}
# Bodin, Jean. ''On Sovereignty: Four Chapters from the Six Books of the Commonwealth''. Edited by Julian H. Franklin, Cambridge University Press, 1992.
# Hobbes, Thomas. ''Leviathan''. Edited by Richard Tuck, Cambridge University Press, 1996.
# Rousseau, Jean-Jacques. ''The Social Contract and Other Later Political Writings''. Edited by Victor Gourevitch, Cambridge University Press, 1997.
# Krasner, Stephen D. ''Sovereignty: Organized Hypocrisy''. Princeton University Press, 1999.
# Philpott, Daniel. ''Revolutions in Sovereignty: How Ideas Shaped Modern International Relations''. Princeton University Press, 2001.
# United Nations. ''Charter of the United Nations''. 1945. (Article 2, Paragraph 1 &amp; 4).
# Jackson, Robert H. ''Quasi-States: Sovereignty, International Relations and the Third World''. Cambridge University Press, 1990.
# Sassen, Saskia. ''Losing Control? Sovereignty in an Age of Globalization''. Columbia University Press, 1996.
# Evans, Gareth, and Mohamed Sahnoun. &quot;The Responsibility to Protect.&quot; ''Foreign Affairs'', vol. 81, no. 6, 2002, pp. 99–110.
# Smith, Martin. ''State of Strife: The Dynamics of Ethnic Conflict in Burma''. Institute of Southeast Asian Studies, 2007.

{{Navbox
| name      = သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်
| title     = သဘဴဓရ် အဓိက ပ္ဍဲ [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Political Science)
| listclass = hlist
| basestyle = background:#d3d3d3;
| group1    = သဇိုင် လဒက်ပ္တန်
| list1     = 
* [[ရးနိဂီု]]
* [[အလဵုအသဳ]]
* [[အဝဵုကၞောတ်အထောတ်]]
* [[အဝဵုအာဏာ]]
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]
| group2    = သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ်
| list2     = 
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]
* [[အာဏာသျှင်]]
* [[သၞောတ်ဝ် ဨကရာဇ်]]
* [[ဖက်ဒရယ်]]
| group3    = ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု
| list3     = 
* [[အဝဵု ပတိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ]]
* [[အဝဵု အုပ်ဓုပ်]]
* [[အဝဵု ရုင်သၞောဝ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:အဝဵုကၞောတ်အထောတ်}}
[[Category:ပရေင် ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သၞောဝ် ဂၠးတိ]]
[[Category:သဘဴဓရ် အလဵုအသဳ]]</text>
      <sha1>j9ekqroukztz04swo0bcizcn0flty7z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောဝ် ဂၠးတိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10878</id>
    <revision>
      <id>54491</id>
      <timestamp>2026-05-07T15:06:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ ကေုာံ စည်းကမ်း မထိင်ဒဝ် ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ ရးနိဂီုဂမၠိုင် ကေုာံ ဂကောံ ဂၠးတိဂမၠိုင်}} {{Infobox legal system | name = သၞောဝ် ဂၠးတိ | native_name = International Law | image = File:Peace Palace T...&quot;</comment>
      <origin>54491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23507" sha1="2eo1wbufvii4v7pfbfdf8uiqpyj7uu4" xml:space="preserve">{{Short description|သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ ကေုာံ စည်းကမ်း မထိင်ဒဝ် ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ ရးနိဂီုဂမၠိုင် ကေုာံ ဂကောံ ဂၠးတိဂမၠိုင်}}
{{Infobox legal system
| name = သၞောဝ် ဂၠးတိ
| native_name = International Law
| image = [[File:Peace Palace The Hague.jpg|300px|ရုင် နန် ၜိုဟ်သြိုဟ် မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင်  Hague]]
| caption = ရုင် နန် ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peace Palace) ပ္ဍဲ ဍုင် သည်ဟိတ် ([[The Hague]])၊ [[နေသာလာန်]] မဒှ် ဒၞာဲ ရုင်သၞောဝ် ဂၠးတိ (ICJ)
| type = သၞောဝ် အလုံဂၠးတိ
| main_sources = [[လိက်ကသုက် ဂၠးတိ]], [[သၞောဝ် အခိုက်ကၞာ ဂၠးတိ]], [[သဘဴဓရ် သဇိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ]]
| subjects = [[ရးနိဂီု]], [[ဂကောံ အလဵုအသဳ ဂၠးတိ]], [[ပူဂိုလ်]] (ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ လ္ၚဵု)
| key_institutions = [[ကုလသမဂ္ဂ]] (UN), [[ရုင်သၞောဝ် တရား ဂၠးတိ]] (ICJ), [[ရုင်သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဂၠးတိ]] (ICC)
| branches = [[သၞောဝ် အခေါင်အရာမၞိဟ် ဂၠးတိ]], [[သၞောဝ် ကရုဏာ ဂၠးတိ]], [[သၞောဝ် ၜဳမှာသၟိတ်]]
}}

'''သၞောဝ် ဂၠးတိ''' ({{lang-en|International Law}}) ဟွံသေင်မ္ဂး မလေပ် ကော်စ '''သၞောဝ် ဂၠးတိ မှာဇန်''' (Public International Law) ဝွံ ဍေံဒှ် သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ، စည်းကမ်း၊ ကေုာံ သဘဴဓရ် ဂမၠိုင် မဒုင် တဲ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု ရးနိဂီု ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ ညး မွဲ ကဵု ညး မွဲ ရ။ သၞောဝ် ဏအ် ဍေံ ဖျေဟ် လဒက်ပ္တန် လဝ် တာလျိုင်၊ အခေါင်အရာ ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် ရးနိဂီု တအ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ နာနာ မပ္တံကဵု ပရေင် ပၞာန်၊ ပရေင် ဓလုက် ဍုင် (Diplomacy)၊ ပရေင် ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင် ထတ်ယုက် ကေုာံ ပွမမင်မဲ [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] တအ် ရ။

တၞဟ်ခြာ နူကဵု သၞောဝ် ဥပဒေ အပ္ဍဲ ဍုင် (Domestic Law) มွဲ မ္ဂး، သၞောဝ် ဂၠးတိ ဝွံ ဍေံ ဟွံမွဲ ကု &quot;အလဵုအသဳ ဂၠးတိ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;စၠတ်ထဝ် ဂၠးတိ&quot; မၞုံ အဝဵု သွက်ဂွံ ပြဋ္ဌာန်း သၞောဝ် လတူ ဍုင် သီုဖအိုတ် ပုဟ်။ သၞောဝ် ဂၠးတိ ဏအ် ဂှ် ဍေံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ &quot;ပွမတုပ် စိုတ်&quot; (Consent) နူကဵု ရးနိဂီု အဝဵုအာဏာ မသၠးပွး (Sovereign states) တအ် ရ။ ဂကောံ [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) ဂှ် ဒှ် ဂကောံ အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ မင်မဲ သၞောဝ် ဂၠးတိ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ် ဂၠးတိ (Introduction and Definition) ==
သၞောဝ် ဂၠးတိ ဝွံ ဍေံ ဒှ် လဒက်ပ္တန် စည်းကမ်း မဖန် ညံင် ရးနိဂီု ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဂွံ မံင် တန်တဴ ညးသကအ် ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ် ဏအ် ဂှ် တၠပညာ တအ် ပါ် လဝ် အဓိက ၃ သာ်-
* '''သၞောဝ် ဂၠးတိ မှာဇန် (Public International Law):''' ဍေံ ဒှ် သၞောဝ် မထိင်ဒဝ် ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ အလဵုအသဳ ရးနိဂီု ကဵု ရးနိဂီု (ဥပမာ - ပရေင် ပယျဵု တိဍာ်، ပရေင် ပၞာန်، လိက်ကသုက်)။
* '''သၞောဝ် ဂၠးတိ ပူဂိုလ် (Private International Law):''' ဍေံ ဒှ် သၞောဝ် မသောင် ကလး ပြသၞာ အကြာ ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကမ္မဏဳ မၞုံ ပ္ဍဲ ဍုင် ဟွံတုပ် ညးသကအ် (ဥပမာ - ကမ္မဏဳ ဂျပေန် မွဲ စောဲ အမှု ကု ကမ္မဏဳ အမေရိကာန်)။ ဍေံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ &quot;သၞောဝ် ဍုင် လဵု မသ္ဒး စကာ ရော&quot; ဂှ် ရ။
* '''သၞောဝ် လတူ ရးနိဂီု (Supranational Law):''' ဍေံ ဒှ် သၞောဝ် မသၠုင် နူကဵု အဝဵု ရးနိဂီု ညိ တုဲ، ဍုင် မပါလုပ် တအ် ဒး ဖျေဟ် ကဵု အဝဵု အလဵု ဇကု ညိည သွက်ဂွံ ဒ္ဂေတ် ဗက် (ဥပမာ - သၞောဝ် [[သမဂ္ဂ ဥရောပ]] - EU)။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် သၞောဝ် ဂၠးတိ ဝွံ စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဥရောပ-
* '''လိက်ကသုက် ဝေတ်ဖှာလဳယျာ (Peace of Westphalia - ၁၆၄၈):''' ကြဴနူ ပၞာန် ၃၀ သၞာံ ပ္ဍဲ ဥရောပ အိုတ် အာ တုဲ၊ ရးနိဂီု တအ် ထပက် လိက်ကသုက် ဏအ် ရ။ လိက်ကသုက် ဏအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် သဘဴဓရ် &quot;အဝဵုအာဏာ ရးနိဂီု&quot; (State Sovereignty) မဟီု ဂး &quot;ဍုင် မွဲ ကဵု မွဲ နွံ အဝဵု တုပ်သၟဟ် တုဲ ဟွံဂွံ လုပ် ပလီု ပရေင် အပ္ဍဲ ဍုင် ညးသကအ်&quot; ရ။
* '''ဂကောံ ဍုင်ဂမၠိုင် (League of Nations):''' ကြဴနူ [[ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ပထမ]]၊ ဂၠးတိ အလုံ မွဲ ဒက်ပ္တန် ဂကောံ ဏအ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပၞာန် ကီု လေဝ်، ဍေံ ဟွံအံင်ဇၞး တုဲ [[ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ]] က္တဵုဒှ် ကၠုင် ပၠန် ရ။
* '''ကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ ခေတ် တၟိ (၁၉၄၅ - လၟုဟ်):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅، ရးနိဂီု တအ် ဒက်ပ္တန် [[ကုလသမဂ္ဂ]] တုဲ ချူ ပြဋ္ဌာန်း [[ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ]] (UN Charter) မဒှ် သၞောဝ် သဇိုင် အဓိက သွက် ဂၠးတိ ခေတ် တၟိ ရ။

== ၃။ တမ်မူလ သၞောဝ် ဂၠးတိ (Sources of International Law) ==
အတိုင် ပိုဒ်မ ၃၈ (၁) နူကဵု ဥပဒေသ [[ရုင်သၞောဝ် တရား ဂၠးတိ]] (ICJ Statute) မ္ဂး، တမ်မူလ မဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် ဂၠးတိ နွံ အဓိက ၃ သာ်-
# '''[[လိက်ကသုက် ဂၠးတိ]] (International Treaties / Conventions):''' ဍေံ ဒှ် လိက် ပွမတုပ် စိုတ် အကြာ ဍုင် ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင် နူ ၜါ မထပက် လဝ် စၟတ် တဲ ရ (ဥပမာ - [[လိက်ကသုက် ဂျနဳဗာ]]၊ လိက်ကသုက် ပရေင် ရာသဳဥတု ປາရဳ)။ ဍေံ ဒှ် တမ်မူလ မခိုင်ကၠိုက် အိုတ် ရ။
# '''[[သၞောဝ် အခိုက်ကၞာ ဂၠးတိ]] (Customary International Law):''' ဍေံ ဒှ် သၞောဝ် မဟွံမွဲ ကု လိက် ပြဋ္ဌာန်း ဆဂး ဍုင် သီုဖအိုတ် ဒ္ဂေတ် ဗက် ဒၟံင် လၟိုန် အခိင် (State practice) တုဲ ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ဍေံ ဒှ် တာလျိုင် သၞောဝ် (Opinio juris) ရ။ (ဥပမာ - ပွမဟွံဂစိုတ် ကလုတ် ဍုင် သ္အာင်)။
# '''[[သဘဴဓရ် သဇိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ]] (General Principles of Law):''' ဍေံ ဒှ် သဘဴဓရ် သၞောဝ် မတုပ် သၟဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် အလုံ ဂၠးတိ ရ (ဥပမာ - ညးလဵု မွဲ လေဝ် ဒှ် တၠသၞောဝ် သွက် အမှု ဇကု ဟွံဂွံ)။

== ၄။ ညး မပါလုပ် ပ္ဍဲ သၞောဝ် ဂၠးတိ (Subjects of International Law) ==
&quot;ညး မပါလုပ်&quot; ဟီု ဂှ် ဒှ် ညး မၞုံ ကု အခေါင်အရာ ကေုာံ တာလျိုင် အတိုင် သၞောဝ် ဂၠးတိ ရ-
* '''[[ရးနိဂီု]] (States):''' ဍုင် မၞုံ ကု အဝဵုအာဏာ တအ် ဂှ် ဒှ် ညး မပါလုပ် အဓိက အိုတ် ရ။ အတိုင် လိက်ကသုက် မောန်တဳဗဳဒဳယဝ် (Montevideo Convention) မ္ဂး၊ ရးနိဂီု မွဲ သ္ဒး နွံ ကု (၁) ညးဍုင်ကွာန်၊ (၂) တိဍာ် မချိုတ်ပၠိုတ်၊ (၃) အလဵုအသဳ၊ ကေုာံ (၄) အစောံ သွက်ဂွံ ဆက်ဆောံ ကု ဍုင် သ္အာင် ရ။
* '''[[ဂကောံ အလဵုအသဳ ဂၠးတိ]] (Intergovernmental Organizations - IGOs):''' ဂကောံ မပ္တံကဵု ကုလသမဂ္ဂ، သမဂ္ဂ ဥရောပ ကေုာံ [[အာသဳယျာန်]] တအ် လေဝ် နွံ အခေါင် သၞောဝ် ကီု ရ။
* '''[[ပူဂိုလ်]] ကေုာံ ဂကောံ ဟွံသေင် အလဵုအသဳ (Individuals and NGOs):''' ပ္ဍဲ ခေတ် တြေံ မ္ဂး ပူဂိုလ် တအ် ဟွံပါလုပ် ပုဟ်။ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဟိုတ်နူ သၞောဝ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် တုဲ، ပူဂိုလ် တအ် နွံ အခေါင် တိုန် ရုင်သၞောဝ် ဂၠးတိ မာန် ကေုာံ မာန် ဒး ဒုင် ဖျေဟ် ဒုဟ် နကဵု [[ရုင်သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဂၠးတိ]] (ICC) ရ။

== ၅။ အဝဵု စဳရေင် ကေုာံ အဝဵုအာဏာ ရးနိဂီု (Jurisdiction and Sovereignty) ==
* '''[[အဝဵု စဳရေင် သၞောဝ်]] (Jurisdiction):''' ဍေံ ဒှ် အဝဵု အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ရုင်သၞောဝ် ဍုင် မွဲ သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လတူ မၞိဟ်၊ ဒြပ် ရတ် ဟွံသေင်မ္ဂး အကာဲအရာ မွဲမွဲ ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ဍေံ တန်တဴ လတူ &quot;တိဍာ်&quot; (Territorial principle) ကေုာံ &quot;ကောန်ဂကူ ဍုင်&quot; (Nationality principle) ရ။ 
* '''[[အဝဵု စဳရေင် အလုံဂၠးတိ]] (Universal Jurisdiction):''' သွက် ဒုဟ် ရာဇာဝတ် မဇၞော်ကၠေင် လောန် ဗီုကဵု ပွမဂစိုတ် ပဠက် ဂကူ (Genocide) ကေုာံ ဒုဟ် ရာဇဝတ် ပၞာန် (War crimes) မ္ဂး، ရးနိဂီု ဇၟာပ် ဍုင် နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ရပ် ကေုာံ ဖျေဟ် ဒုဟ် လတူ ညး မကၠောန် လဝ် ဒုဟ် ဂှ်၊ ၜိုန်ရ ညးတေအ် ဟွံသေင် ကောန် ဍုင် ဇကု ကီု လေဝ် ရ။

== ၆။ တာလျိုင် ရးနိဂီုဂမၠိုင် (State Responsibility) ==
ယဝ်ရ ရးနိဂီု မွဲ ကၠောန် ပလီု သၞောဝ် ဂၠးတိ ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်ကသုက် မ္ဂး၊ ညးတအ် ဒး ဒုင် လေဲ လေတ် တာလျိုင် (State Responsibility) ရ။
* အတိုင် လိက် မူကြမ်း [[ကမ္မရှေန် သၞောဝ် ဂၠးတိ]] (ILC Draft Articles) မ္ဂး، ရးနိဂီု မွဲ ဒး ဒုင် တာလျိုင် ယဝ်ရ ကမၠောန် ဗၠေတ် ဂှ် (၁) ဍေံ က္တဵုဒှ် နူကဵု အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး အရာရှိ ဍုင် ဂှ် ကေုာံ (၂) ဍေံ ဒှ် အရာ မပလီု သၞောဝ် ဂၠးတိ ရ။
* ဍုင် မပလီု သၞောဝ် ဂှ် သ္ဒး ဒေါအ် ဇူ ကမၠောန် ဂှ် ဓဝါဲ ဂှ် ကေုာံ သ္ဒး ကဵု လေဲ လေတ် (Reparations / Compensation) ကု ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ပူဂိုလ် မဒး လီုလာ် အာ ရ။

== ၇။ ပွမသောင်ကလး ပြသၞာ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် (Peaceful Settlement of Disputes) ==
အတိုင် ပိုဒ်မ ၃၃ နူ ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ မ္ဂး، ဍုင် တအ် သ္ဒး သောင် ကလး ပြသၞာ ညးသကအ် နကဵု နဲကဲ ၜိုဟ်သြိုဟ် သၟး ရ။ နဲကဲ ဂမၠိုင် မ္ဂး-
* '''ပရေင် ပညဳပညပ် (Negotiation &amp; Mediation):''' ဍုင် ၜါ လပါ် ဆက်ဆောံ ဟီု ဂး ညးသကအ် တိုက်ရိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး စကာ မၞိဟ် လဒေါဝ် (Mediator) သွက်ဂွံ ပညဳပညပ်။
* '''ရုင် ခုံသမာဓိ (Arbitration):''' ဍုင် ၜါ လပါ် ရုဲစှ် တၠသၞောဝ် ခုံသမာဓိ တုဲ ဒုင် တဲ သ္ဂုတ်သွာတ် ညးတအ် ရ။
* '''[[ရုင်သၞောဝ် တရား ဂၠးတိ]] (ICJ):''' ဍေံ ဒှ် ရုင်သၞောဝ် အဓိက သွက် ကုလသမဂ္ဂ မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင် သည်ဟိတ် ร။ ရုင် ဏအ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပြသၞာ အကြာ ရးနိဂီု ကဵု ရးနိဂီု (ဥပမာ - ပြသၞာ ပယျဵု တိဍာ်) ရ။

== ၈။ သၞောဝ် မဆေင်ကဵု ပွမစကာ ဒြဟတ်ပၞာန် (Law on the Use of Force) ==
ပ္ဍဲ သၞောဝ် ဂၠးတိ မ္ဂး ပရေင် ပၞာန် ဏအ် ညးတအ် ပါ် လဝ် ၜါ ကဏ္ဍ-
* '''Jus ad bellum (အခေါင် စကာ ဒြဟတ် ပၞာန်):''' အတိုင် ပိုဒ်မ ၂(၄) ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ မ္ဂး၊ ဍုင် သီုဖအိုတ် ဟွံမွဲ အခေါင် စကာ ဒြဟတ် ပၞာန် လတူ ဍုင် တၞဟ် ရ။ ဆဂး နွံ တင် ကင်းလွတ် ၜါ သာ် - (၁) ပွမစဵုဒၞာ အလဵု ဇကု (Self-defense) အတိုင် ပိုဒ်မ ၅၁، ကေုာံ (၂) ယဝ်ရ [[ကံင်သဳ ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ]] (UN Security Council) ကဵု အခေါင် သွက်ဂွံ မင်မဲ ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂၠးတိ ရ။
* '''Jus in bello (သၞောဝ် အပ္ဍဲ ပၞာန် / သၞောဝ် ကရုဏာ ဂၠးတိ):''' ယဝ်ရ ပၞာန် က္တဵုဒှ် အာ ယျ မ္ဂး၊ ဒပ် ပၞာန် တအ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် စည်းကမ်း (ဥပမာ - လိက်ကသုက် ဂျနဳဗာ) ရ။ ညးတအ် ဟွံဂွံ ပန် ညးဍုင်ကွာန်، ဒး လွဳ ကောန်ပၞာန် မဒး သရ၊ ကေုာံ ဟွံဂွံ စကာ [[လက်နက်ဓါတုဗေဒ]] ရ။

== ၉။ သၞောဝ် အခေါင်အရာမၞိဟ် ကေုာံ သၞောဝ် ရာဇာဝတ် (Human Rights and Criminal Law) ==
* '''[[သၞောဝ် အခေါင်အရာမၞိဟ် ဂၠးတိ]] (International Human Rights Law):''' ဍေံ ဒှ် သၞောဝ် မစဵုဒၞာ အခေါင်အရာ သဇိုင် ဇၟာပ် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ရ။ လိက် အဓိက ဂှ် ဒှ် [[လိက် လလောင်တြး အခေါင်အရာမၞိဟ် အလုံဂၠးတိ]] (UDHR - ၁၉၄၈) ကေုာံ လိက်ကသုက် အခေါင်အရာ ပရေင် ဍုင်ကွာန် (ICCPR) ရ။
* '''[[သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဂၠးတိ]] (International Criminal Law):''' ယဝ်ရ ပူဂိုလ် မွဲမွဲ (ၜိုန်ရ ဒှ် သမ္မတ ဟွံသေင်မ္ဂး သကိုပ် ပၞာန် ကီု လေဝ်) ကၠောန် ဒုဟ် ဂစိုတ် ပဠက် ဂကူ၊ ဒုဟ် ရာဇဝတ် ပၞာန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒုဟ် လတူ ကောန်မၞိဟ် (Crimes against humanity) မ္ဂး၊ ညးတအ် မာန် ဒး ဒုင် ဖျေဟ် ဒုဟ် ပ္ဍဲ [[ရုင်သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဂၠးတိ]] (ICC) ရ။

== ၁၀။ သၞောဝ် ၜဳမှာသၟိတ် ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ (Law of the Sea and Environmental Law) ==
* '''[[သၞောဝ် ၜဳမှာသၟိတ်]] (Law of the Sea - UNCLOS):''' ဍေံ ဒှ် &quot;သၞောဝ်သဇိုင် သွက် ၜဳ&quot; မဖျေဟ် လဝ် ပယျဵု ဍာ် သွက် ဍုင် ဇၟာပ် ဍုင် ရ။ ဍေံ ဖျေဟ် လဝ် သၞောဝ် သွက် ဍာ် ပယျဵု (Territorial sea)၊ ဇုန် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် သီးသန့် (EEZ) ကေုာံ ၜဳ သၠဲ (High seas) မဒှ် ဒၞာဲ ဍုင် သီုဖအိုတ် သၠးပွး မာန် ရ။
* '''[[သၞောဝ် ပွဳပွူသဘာဝ ဂၠးတိ]] (International Environmental Law):''' ဍေံ ဒှ် သၞောဝ် တၟိ မက္တဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ ပြသၞာ ရာသဳဥတု ရ။ လိက်ကသုက် မပ္တံကဵု [[လိက်ကသုက် ပရေင် ရာသဳဥတု ປາရဳ]] (Paris Agreement) ကေုာံ UNFCCC တအ် ဏအ် ဍေံ ဖန် ညံင် ရးနိဂီု တအ် ဂွံ ပံင်ကောံ တုဲ ဖအောန် ဖျေဟ် ဓါတ် ယက် မပကတဴ ဂၠးတိ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[ရုင်သၞောဝ် တရား ဂၠးတိ]] (ICJ)
* [[သၞောဝ်သဇိုင်]] (Constitution)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)
* [[အဝဵုအာဏာ]] (Sovereignty)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Shaw, Malcolm N. (2017). ''International Law'' (8th ed.). Cambridge University Press. ISBN 978-1316638538.
* Brownlie, Ian (2008). ''Principles of Public International Law'' (7th ed.). Oxford University Press. ISBN 978-0199217700.
* Oppenheim, Lassa (1992). ''Oppenheim's International Law'' (9th ed.). Oxford University Press.
* United Nations (1945). ''[https://www.un.org/en/about-us/un-charter Charter of the United Nations]''.
* International Court of Justice. ''[https://www.icj-cij.org/statute Statute of the International Court of Justice]''.
* Cassese, Antonio (2005). ''International Law'' (2nd ed.). Oxford University Press.
* Myint Zan (2017). ''Legal Education and Legal Traditions in Myanmar''. (Book covering Myanmar's interaction with law).
* ဥပဒေရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်။ ''[https://www.mlis.gov.mm/ နိုင်ငံတကာစာချုပ်စာတမ်းများ]'' (Myanmar Law Information System).
* နိုင်ပန်းလှ (Nai Pan Hla) (1990). ''မွန်ဥပဒေဟောင်းများ (Old Mon Laws and Traditions)''. (Reference for Mon legal history context).
* Universal Declaration of Human Rights (UDHR), 1948. (''[https://www.ohchr.org/en/universal-declaration-of-human-rights ကုလသမဂ္ဂ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လူ့အခွင့်အရေး ကြေညာစာတမ်း]'').

{{သၞောဝ် ဥပဒေ}}

{{DEFAULTSORT:သၞောဝ် ဂၠးတိ}}
[[Category:သၞောဝ် ဂၠးတိ]]
[[Category:သၞောဝ် ဥပဒေ]]
[[Category:ပရေင် ဆက်ဆောံ ဍုင်သ္အာင်]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]</text>
      <sha1>2eo1wbufvii4v7pfbfdf8uiqpyj7uu4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54495</id>
      <parentid>54491</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T15:17:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23696" sha1="da8if6r3at2m00z2berviyjh582auak" xml:space="preserve">{{Short description|သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ ကေုာံ စည်းကမ်း မထိင်ဒဝ် ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ ရးနိဂီုဂမၠိုင် ကေုာံ ဂကောံ ဂၠးတိဂမၠိုင်}}
{{Infobox legal system
| name = သၞောဝ် ဂၠးတိ
| native_name = International Law
| image = [[File:Peace Palace The Hague.jpg|300px|ရုင် နန် ၜိုဟ်သြိုဟ် မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင်  Hague]]
| caption = ရုင် နန် ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peace Palace) ပ္ဍဲ ဍုင် သည်ဟိတ် ([[The Hague]])၊ [[နေသာလာန်]] မဒှ် ဒၞာဲ ရုင်သၞောဝ် ဂၠးတိ (ICJ)
| type = သၞောဝ် အလုံဂၠးတိ
| main_sources = [[လိက်ကသုက် ဂၠးတိ]], [[သၞောဝ် အခိုက်ကၞာ ဂၠးတိ]], [[သဘဴဓရ် သဇိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ]]
| subjects = [[ရးနိဂီု]], [[ဂကောံ အလဵုအသဳ ဂၠးတိ]], [[ပူဂိုလ်]] (ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ လ္ၚဵု)
| key_institutions = [[ကုလသမဂ္ဂ]] (UN), [[ရုင်သၞောဝ် တရား ဂၠးတိ]] (ICJ), [[ရုင်သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဂၠးတိ]] (ICC)
| branches = [[သၞောဝ် အခေါင်အရာမၞိဟ် ဂၠးတိ]], [[သၞောဝ် ကရုဏာ ဂၠးတိ]], [[သၞောဝ် ၜဳမှာသၟိတ်]]
}}

'''သၞောဝ် ဂၠးတိ''' ({{lang-en|International Law}}) ဟွံသေင်မ္ဂး မလေပ် ကော်စ '''သၞောဝ် ဂၠးတိ မှာဇန်''' (Public International Law) ဝွံ ဍေံဒှ် သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ، စေဝ်ပၞောန်၊ ကေုာံ သဘဴဓရ် ဂမၠိုင် မဒုင် တဲ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု ရးနိဂီု ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ ညး မွဲ ကဵု ညး မွဲ ရ။ သၞောဝ် ဏအ် ဍေံ ဖျေဟ် လဒက်ပ္တန် လဝ် တာလျိုင်၊ အခေါင်အရာ ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် ရးနိဂီု တအ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ နာနာ မပ္တံကဵု ပရေင် ပၞာန်၊ ပရေင် ဓလုက် ဍုင် (Diplomacy)၊ ပရေင် ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင် ထတ်ယုက် ကေုာံ ပွမမင်မဲ [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] တအ် ရ။

တၞဟ်ခြာ နူကဵု သၞောဝ် ဥပဒေ အပ္ဍဲ ဍုင် (Domestic Law) มွဲ မ္ဂး، သၞောဝ် ဂၠးတိ ဝွံ ဍေံ ဟွံမွဲ ကု &quot;အလဵုအသဳ ဂၠးတိ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;စၠတ်ထဝ် ဂၠးတိ&quot; မၞုံ အဝဵု သွက်ဂွံ စၟီပြမာန် သၞောဝ် လတူ ဍုင် သီုဖအိုတ် ပုဟ်။ သၞောဝ် ဂၠးတိ ဏအ် ဂှ် ဍေံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ &quot;ပွမတုပ် စိုတ်&quot; (Consent) နူကဵု ရးနိဂီု အဝဵုအာဏာ မသၠးပွး (Sovereign states) တအ် ရ။ ဂကောံ [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) ဂှ် ဒှ် ဂကောံ အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ မင်မဲ သၞောဝ် ဂၠးတိ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ် ဂၠးတိ (Introduction and Definition) ==
သၞောဝ် ဂၠးတိ ဝွံ ဍေံ ဒှ် လဒက်ပ္တန် စေဝ်ပၞောန် မဖန် ညံင် ရးနိဂီု ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဂွံ မံင် တန်တဴ ညးသကအ် ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ် ဏအ် ဂှ် တၠပညာ တအ် ပါ် လဝ် အဓိက ၃ သာ်-
* '''သၞောဝ် ဂၠးတိ မှာဇန် (Public International Law):''' ဍေံ ဒှ် သၞောဝ် မထိင်ဒဝ် ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ အလဵုအသဳ ရးနိဂီု ကဵု ရးနိဂီု (ဥပမာ - ပရေင် ပယျဵု တိဍာ်، ပရေင် ပၞာန်، လိက်ကသုက်)။
* '''သၞောဝ် ဂၠးတိ ပူဂိုလ် (Private International Law):''' ဍေံ ဒှ် သၞောဝ် မသောင် ကလး ပြသၞာ အကြာ ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကမ္မဏဳ မၞုံ ပ္ဍဲ ဍုင် ဟွံတုပ် ညးသကအ် (ဥပမာ - ကမ္မဏဳ ဂျပေန် မွဲ စောဲ အမှု ကု ကမ္မဏဳ အမေရိကာန်)။ ဍေံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ &quot;သၞောဝ် ဍုင် လဵု မသ္ဒး စကာ ရော&quot; ဂှ် ရ။
* '''သၞောဝ် လတူ ရးနိဂီု (Supranational Law):''' ဍေံ ဒှ် သၞောဝ် မသၠုင် နူကဵု အဝဵု ရးနိဂီု ညိ တုဲ، ဍုင် မပါလုပ် တအ် ဒး ဖျေဟ် ကဵု အဝဵု အလဵု ဇကု ညိည သွက်ဂွံ ဒ္ဂေတ် ဗက် (ဥပမာ - သၞောဝ် [[သမဂ္ဂ ဥရောပ]] - EU)။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် သၞောဝ် ဂၠးတိ ဝွံ စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဥရောပ-
* '''လိက်ကသုက် ဝေတ်ဖှာလဳယျာ (Peace of Westphalia - ၁၆၄၈):''' ကြဴနူ ပၞာန် ၃၀ သၞာံ ပ္ဍဲ ဥရောပ အိုတ် အာ တုဲ၊ ရးနိဂီု တအ် ထပက် လိက်ကသုက် ဏအ် ရ။ လိက်ကသုက် ဏအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် သဘဴဓရ် &quot;အဝဵုအာဏာ ရးနိဂီု&quot; (State Sovereignty) မဟီု ဂး &quot;ဍုင် မွဲ ကဵု မွဲ နွံ အဝဵု တုပ်သၟဟ် တုဲ ဟွံဂွံ လုပ် ပလီု ပရေင် အပ္ဍဲ ဍုင် ညးသကအ်&quot; ရ။
* '''ဂကောံ ဍုင်ဂမၠိုင် (League of Nations):''' ကြဴနူ [[ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ပထမ]]၊ ဂၠးတိ အလုံ မွဲ ဒက်ပ္တန် ဂကောံ ဏအ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပၞာန် ကီု လေဝ်، ဍေံ ဟွံအံင်ဇၞး တုဲ [[ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ]] က္တဵုဒှ် ကၠုင် ပၠန် ရ။
* '''ကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ ခေတ် တၟိ (၁၉၄၅ - လၟုဟ်):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅، ရးနိဂီု တအ် ဒက်ပ္တန် [[ကုလသမဂ္ဂ]] တုဲ ချူ စၟီပြမာန် [[ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ]] (UN Charter) မဒှ် သၞောဝ် သဇိုင် အဓိက သွက် ဂၠးတိ ခေတ် တၟိ ရ။

== ၃။ တမ်မူလ သၞောဝ် ဂၠးတိ (Sources of International Law) ==
အတိုင် ပိုဒ်မ ၃၈ (၁) နူကဵု ဥပဒေသ [[ရုင်သၞောဝ် တရား ဂၠးတိ|ရုင်သၞောဝ် ဓရ် ဂၠးတိ]] (ICJ Statute) မ္ဂး، တမ်မူလ မဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် ဂၠးတိ နွံ အဓိက ၃ သာ်-
# '''[[လိက်ကသုက် ဂၠးတိ]] (International Treaties / Conventions):''' ဍေံ ဒှ် လိက် ပွမတုပ် စိုတ် အကြာ ဍုင် ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင် နူ ၜါ မထပက် လဝ် စၟတ် တဲ ရ (ဥပမာ - [[လိက်ကသုက် ဂျနဳဗာ]]၊ လိက်ကသုက် ပရေင် ရာသဳဥတု ປາရဳ)။ ဍေံ ဒှ် တမ်မူလ မခိုင်ကၠိုက် အိုတ် ရ။
# '''[[သၞောဝ် အခိုက်ကၞာ ဂၠးတိ]] (Customary International Law):''' ဍေံ ဒှ် သၞောဝ် မဟွံမွဲ ကု လိက် စၟီပြမာန် ဆဂး ဍုင် သီုဖအိုတ် ဒ္ဂေတ် ဗက် ဒၟံင် လၟိုန် အခိင် (State practice) တုဲ ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ဍေံ ဒှ် တာလျိုင် သၞောဝ် (Opinio juris) ရ။ (ဥပမာ - ပွမဟွံဂစိုတ် ကလုတ် ဍုင် သ္အာင်)။
# '''[[သဘဴဓရ် သဇိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ]] (General Principles of Law):''' ဍေံ ဒှ် သဘဴဓရ် သၞောဝ် မတုပ် သၟဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် အလုံ ဂၠးတိ ရ (ဥပမာ - ညးလဵု မွဲ လေဝ် ဒှ် တၠသၞောဝ် သွက် အမှု ဇကု ဟွံဂွံ)။

== ၄။ ညး မပါလုပ် ပ္ဍဲ သၞောဝ် ဂၠးတိ (Subjects of International Law) ==
&quot;ညး မပါလုပ်&quot; ဟီု ဂှ် ဒှ် ညး မၞုံ ကု အခေါင်အရာ ကေုာံ တာလျိုင် အတိုင် သၞောဝ် ဂၠးတိ ရ-
* '''[[ရးနိဂီု]] (States):''' ဍုင် မၞုံ ကု အဝဵုအာဏာ တအ် ဂှ် ဒှ် ညး မပါလုပ် အဓိက အိုတ် ရ။ အတိုင် လိက်ကသုက် မောန်တဳဗဳဒဳယဝ် (Montevideo Convention) မ္ဂး၊ ရးနိဂီု မွဲ သ္ဒး နွံ ကု (၁) ညးဍုင်ကွာန်၊ (၂) တိဍာ် မချိုတ်ပၠိုတ်၊ (၃) အလဵုအသဳ၊ ကေုာံ (၄) အစောံ သွက်ဂွံ ဆက်ဆောံ ကု ဍုင် သ္အာင် ရ။
* '''[[ဂကောံ အလဵုအသဳ ဂၠးတိ]] (Intergovernmental Organizations - IGOs):''' ဂကောံ မပ္တံကဵု ကုလသမဂ္ဂ، သမဂ္ဂ ဥရောပ ကေုာံ [[အာသဳယျာန်]] တအ် လေဝ် နွံ အခေါင် သၞောဝ် ကီု ရ။
* '''[[ပူဂိုလ်]] ကေုာံ ဂကောံ ဟွံသေင် အလဵုအသဳ (Individuals and NGOs):''' ပ္ဍဲ ခေတ် တြေံ မ္ဂး ပူဂိုလ် တအ် ဟွံပါလုပ် ပုဟ်။ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဟိုတ်နူ သၞောဝ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် တုဲ، ပူဂိုလ် တအ် နွံ အခေါင် တိုန် ရုင်သၞောဝ် ဂၠးတိ မာန် ကေုာံ မာန် ဒး ဒုင် ဖျေဟ် ဒုဟ် နကဵု [[ရုင်သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဂၠးတိ]] (ICC) ရ။

== ၅။ အဝဵု စဳရေင် ကေုာံ အဝဵုအာဏာ ရးနိဂီု (Jurisdiction and Sovereignty) ==
* '''[[အဝဵု စဳရေင် သၞောဝ်]] (Jurisdiction):''' ဍေံ ဒှ် အဝဵု အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ရုင်သၞောဝ် ဍုင် မွဲ သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လတူ မၞိဟ်၊ ဒြပ် ရတ် ဟွံသေင်မ္ဂး အကာဲအရာ မွဲမွဲ ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ဍေံ တန်တဴ လတူ &quot;တိဍာ်&quot; (Territorial principle) ကေုာံ &quot;ကောန်ဂကူ ဍုင်&quot; (Nationality principle) ရ။ 
* '''[[အဝဵု စဳရေင် အလုံဂၠးတိ]] (Universal Jurisdiction):''' သွက် ဒုဟ် ရာဇာဝတ် မဇၞော်ကၠေင် လောန် ဗီုကဵု ပွမဂစိုတ် ပဠက် ဂကူ (Genocide) ကေုာံ ဒုဟ် ရာဇဝတ် ပၞာန် (War crimes) မ္ဂး، ရးနိဂီု ဇၟာပ် ဍုင် နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ရပ် ကေုာံ ဖျေဟ် ဒုဟ် လတူ ညး မကၠောန် လဝ် ဒုဟ် ဂှ်၊ ၜိုန်ရ ညးတေအ် ဟွံသေင် ကောန် ဍုင် ဇကု ကီု လေဝ် ရ။

== ၆။ တာလျိုင် ရးနိဂီုဂမၠိုင် (State Responsibility) ==
ယဝ်ရ ရးနိဂီု မွဲ ကၠောန် ပလီု သၞောဝ် ဂၠးတိ ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်ကသုက် မ္ဂး၊ ညးတအ် ဒး ဒုင် လေဲ လေတ် တာလျိုင် (State Responsibility) ရ။
* အတိုင် လိက် မူကြမ်း [[ကမ္မရှေန် သၞောဝ် ဂၠးတိ]] (ILC Draft Articles) မ္ဂး، ရးနိဂီု မွဲ ဒး ဒုင် တာလျိုင် ယဝ်ရ ကမၠောန် ဗၠေတ် ဂှ် (၁) ဍေံ က္တဵုဒှ် နူကဵု အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး အရာရှိ ဍုင် ဂှ် ကေုာံ (၂) ဍေံ ဒှ် အရာ မပလီု သၞောဝ် ဂၠးတိ ရ။
* ဍုင် မပလီု သၞောဝ် ဂှ် သ္ဒး ဒေါအ် ဇူ ကမၠောန် ဂှ် ဓဝါဲ ဂှ် ကေုာံ သ္ဒး ကဵု လေဲ လေတ် (Reparations / Compensation) ကု ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ပူဂိုလ် မဒး လီုလာ် အာ ရ။

== ၇။ ပွမသောင်ကလး ပြသၞာ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် (Peaceful Settlement of Disputes) ==
အတိုင် ပိုဒ်မ ၃၃ နူ ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ မ္ဂး، ဍုင် တအ် သ္ဒး သောင် ကလး ပြသၞာ ညးသကအ် နကဵု နဲကဲ ၜိုဟ်သြိုဟ် သၟး ရ။ နဲကဲ ဂမၠိုင် မ္ဂး-
* '''ပရေင် ပညဳပညပ် (Negotiation &amp; Mediation):''' ဍုင် ၜါ လပါ် ဆက်ဆောံ ဟီု ဂး ညးသကအ် တိုက်ရိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး စကာ မၞိဟ် လဒေါဝ် (Mediator) သွက်ဂွံ ပညဳပညပ်။
* '''ရုင် ခုံသမာဓိ (Arbitration):''' ဍုင် ၜါ လပါ် ရုဲစှ် တၠသၞောဝ် ခုံသမာဓိ တုဲ ဒုင် တဲ သ္ဂုတ်သွာတ် ညးတအ် ရ။
* '''[[ရုင်သၞောဝ် တရား ဂၠးတိ|ရုင်သၞောဝ် ဓရ် ဂၠးတိ]] (ICJ):''' ဍေံ ဒှ် ရုင်သၞောဝ် အဓိက သွက် ကုလသမဂ္ဂ မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင် သည်ဟိတ် ร။ ရုင် ဏအ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပြသၞာ အကြာ ရးနိဂီု ကဵု ရးနိဂီု (ဥပမာ - ပြသၞာ ပယျဵု တိဍာ်) ရ။

== ၈။ သၞောဝ် မဆေင်ကဵု ပွမစကာ ဒြဟတ်ပၞာန် (Law on the Use of Force) ==
ပ္ဍဲ သၞောဝ် ဂၠးတိ မ္ဂး ပရေင် ပၞာန် ဏအ် ညးတအ် ပါ် လဝ် ၜါ ကဏ္ဍ-
* '''Jus ad bellum (အခေါင် စကာ ဒြဟတ် ပၞာန်):''' အတိုင် ပိုဒ်မ ၂(၄) ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ မ္ဂး၊ ဍုင် သီုဖအိုတ် ဟွံမွဲ အခေါင် စကာ ဒြဟတ် ပၞာန် လတူ ဍုင် တၞဟ် ရ။ ဆဂး နွံ တင် ကင်းလွတ် ၜါ သာ် - (၁) ပွမစဵုဒၞာ အလဵု ဇကု (Self-defense) အတိုင် ပိုဒ်မ ၅၁، ကေုာံ (၂) ယဝ်ရ [[ကံင်သဳ ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ]] (UN Security Council) ကဵု အခေါင် သွက်ဂွံ မင်မဲ ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂၠးတိ ရ။
* '''Jus in bello (သၞောဝ် အပ္ဍဲ ပၞာန် / သၞောဝ် ကရုဏာ ဂၠးတိ):''' ယဝ်ရ ပၞာန် က္တဵုဒှ် အာ ယျ မ္ဂး၊ ဒပ် ပၞာန် တအ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် စေဝ်ပၞောန် (ဥပမာ - လိက်ကသုက် ဂျနဳဗာ) ရ။ ညးတအ် ဟွံဂွံ ပန် ညးဍုင်ကွာန်، ဒး လွဳ ကောန်ပၞာန် မဒး သရ၊ ကေုာံ ဟွံဂွံ စကာ [[လက်နက်ဓါတုဗေဒ]] ရ။

== ၉။ သၞောဝ် အခေါင်အရာမၞိဟ် ကေုာံ သၞောဝ် ရာဇာဝတ် (Human Rights and Criminal Law) ==
* '''[[သၞောဝ် အခေါင်အရာမၞိဟ် ဂၠးတိ]] (International Human Rights Law):''' ဍေံ ဒှ် သၞောဝ် မစဵုဒၞာ အခေါင်အရာ သဇိုင် ဇၟာပ် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ရ။ လိက် အဓိက ဂှ် ဒှ် [[လိက် လလောင်တြး အခေါင်အရာမၞိဟ် အလုံဂၠးတိ]] (UDHR - ၁၉၄၈) ကေုာံ လိက်ကသုက် အခေါင်အရာ ပရေင် ဍုင်ကွာန် (ICCPR) ရ။
* '''[[သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဂၠးတိ]] (International Criminal Law):''' ယဝ်ရ ပူဂိုလ် မွဲမွဲ (ၜိုန်ရ ဒှ် သမ္မတ ဟွံသေင်မ္ဂး သကိုပ် ပၞာန် ကီု လေဝ်) ကၠောန် ဒုဟ် ဂစိုတ် ပဠက် ဂကူ၊ ဒုဟ် ရာဇဝတ် ပၞာန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒုဟ် လတူ ကောန်မၞိဟ် (Crimes against humanity) မ္ဂး၊ ညးတအ် မာန် ဒး ဒုင် ဖျေဟ် ဒုဟ် ပ္ဍဲ [[ရုင်သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဂၠးတိ]] (ICC) ရ။

== ၁၀။ သၞောဝ် ၜဳမှာသၟိတ် ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ (Law of the Sea and Environmental Law) ==
* '''[[သၞောဝ် ၜဳမှာသၟိတ်]] (Law of the Sea - UNCLOS):''' ဍေံ ဒှ် &quot;သၞောဝ်သဇိုင် သွက် ၜဳ&quot; မဖျေဟ် လဝ် ပယျဵု ဍာ် သွက် ဍုင် ဇၟာပ် ဍုင် ရ။ ဍေံ ဖျေဟ် လဝ် သၞောဝ် သွက် ဍာ် ပယျဵု (Territorial sea)၊ ဇုန် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် သီးသန့် (EEZ) ကေုာံ ၜဳ သၠဲ (High seas) မဒှ် ဒၞာဲ ဍုင် သီုဖအိုတ် သၠးပွး မာန် ရ။
* '''[[သၞောဝ် ပွဳပွူသဘာဝ ဂၠးတိ]] (International Environmental Law):''' ဍေံ ဒှ် သၞောဝ် တၟိ မက္တဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ ပြသၞာ ရာသဳဥတု ရ။ လိက်ကသုက် မပ္တံကဵု [[လိက်ကသုက် ပရေင် ရာသဳဥတု ປາရဳ]] (Paris Agreement) ကေုာံ UNFCCC တအ် ဏအ် ဍေံ ဖန် ညံင် ရးနိဂီု တအ် ဂွံ ပံင်ကောံ တုဲ ဖအောန် ဖျေဟ် ဓါတ် ယက် မပကတဴ ဂၠးတိ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[ရုင်သၞောဝ် တရား ဂၠးတိ|ရုင်သၞောဝ် ဓရ် ဂၠးတိ]] (ICJ)
* [[သၞောဝ်သဇိုင်]] (Constitution)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)
* [[အဝဵုအာဏာ]] (Sovereignty)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Shaw, Malcolm N. (2017). ''International Law'' (8th ed.). Cambridge University Press. ISBN 978-1316638538.
* Brownlie, Ian (2008). ''Principles of Public International Law'' (7th ed.). Oxford University Press. ISBN 978-0199217700.
* Oppenheim, Lassa (1992). ''Oppenheim's International Law'' (9th ed.). Oxford University Press.
* United Nations (1945). ''[https://www.un.org/en/about-us/un-charter Charter of the United Nations]''.
* International Court of Justice. ''[https://www.icj-cij.org/statute Statute of the International Court of Justice]''.
* Cassese, Antonio (2005). ''International Law'' (2nd ed.). Oxford University Press.
* Myint Zan (2017). ''Legal Education and Legal Traditions in Myanmar''. (Book covering Myanmar's interaction with law).
* ဥပဒေရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်။ ''[https://www.mlis.gov.mm/ နိုင်ငံတကာစာချုပ်စာတမ်းများ]'' (Myanmar Law Information System).
* နိုင်ပန်းလှ (Nai Pan Hla) (1990). ''မွန်ဥပဒေဟောင်းများ (Old Mon Laws and Traditions)''. (Reference for Mon legal history context).
* Universal Declaration of Human Rights (UDHR), 1948. (''[https://www.ohchr.org/en/universal-declaration-of-human-rights ကုလသမဂ္ဂ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လူ့အခွင့်အရေး ကြေညာစာတမ်း]'').

{{သၞောဝ် ဥပဒေ}}

{{DEFAULTSORT:သၞောဝ် ဂၠးတိ}}
[[Category:သၞောဝ် ဂၠးတိ]]
[[Category:သၞောဝ် ဥပဒေ]]
[[Category:ပရေင် ဆက်ဆောံ ဍုင်သ္အာင်]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]</text>
      <sha1>da8if6r3at2m00z2berviyjh582auak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:သၞောဝ် ဥပဒေ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10879</id>
    <revision>
      <id>54492</id>
      <timestamp>2026-05-07T15:08:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;includeonly&gt;{{Infobox | bodyclass      = vcard | bodystyle      = width:25em | title          = {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{PAGENAME}}}} | titleclass     = fn org | image          = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=200px|alt={{{alt|}}}}} | caption        = {{{caption|}}}  | label1 = ယၟုအရေဝ်ဇကု | data1  = {{{native_name|}}}  | label2 =...&quot;</comment>
      <origin>54492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7635" sha1="16zctoydiyq1sh1s3amxulkmg4zjnpd" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Infobox
| bodyclass      = vcard
| bodystyle      = width:25em
| title          = {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{PAGENAME}}}}
| titleclass     = fn org
| image          = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=200px|alt={{{alt|}}}}}
| caption        = {{{caption|}}}

| label1 = ယၟုအရေဝ်ဇကု
| data1  = {{{native_name|}}}

| label2 = ယၟုတၞဟ်
| data2  = {{{other_name|}}}

| label3 = ဂၠံဍာ်သၞောဝ်
| data3  = {{{jurisdiction|}}}

| label4 = သၞောတ်ဥပဒေ မဆေၚ်စပ်
| data4  = {{{constitution|}}}

| label5 = တ္ၚဲမၚ်မွဲ ကေုာံ ပရေၚ်
| data5  = {{{date_effective|}}}

| label6 = မၞိဟ်ချူ
| data6  = {{{author|}}}

| label7 = မၞိဟ်ဒက်ပ္တန်
| data7  = {{{enacted_by|}}}

| label8 = ဥပဒေမဒက်ပ္တန်
| data8  = {{{date_enacted|}}}

| label9 = ဥပဒေမတုပ်စိုတ်
| data9  = {{{date_assented|}}}

| label10 = တ္ၚဲစတန်
| data10 = {{{date_commenced|}}}

| label11 = တ္ၚဲကၠေံဗ္ဒန်
| data11 = {{{date_repealed|}}}

| label12 = ညးကၠေံဗ္ဒန်
| data12 = {{{repealed_by|}}}

| label13 = ဒၞာဲဒတန် (တိုက်လိက်)
| data13 = {{{location|}}}

| label14 = သၚ်္ကေတ
| data14 = {{{citation|}}}

| label15 = နကဵုဘာသာတၞဟ်
| data15 = {{{language|}}}

| label16 = ပါဲဗလိုတ်လဝ်
| data16 = {{{amendments|}}}

| label17 = နိဿဲ
| data17 = {{{related_legislation|}}}

| label18 = အကာဲအရာ လၟုဟ်
| data18 = {{{status|}}}

| label19 = ဥပဒေမဆေၚ်စပ်
| data19 = {{{related_laws|}}}

| label20 = ဝေပ်သာက်
| data20 = {{{website|}}}

| belowstyle = 
| below = 
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;

{{documentation}}

== သုၚ်စောဲ ==
ထာမ်ပလိက်ဏအ် သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ ပရူ '''သၞောဝ် ဥပဒေ''' (law) မွဲမွဲရ။ မလုပ်အဝေၚ် ပ္ဍဲကဏ္ဍ:
* သၞောတ်ဥပဒေဍုင် (Constitution)
* အလဵုအသဳဥပဒေ (Statute / Act of Parliament)
* သၞောတ်ဝ်ဥပဒေ ဒေသ (Regulation / Ordinance)
* ကၞောတ်အပ္ဍဲသၞောဝ် (Treaty)
* သၞောတ်ပိုန်ဒြပ် (Case law / Judgment)

=== ဥပမာ (သၞောတ်ဥပဒေဍုင်) ===
&lt;pre&gt;
{{သၞောဝ် ဥပဒေ
| name = သၞောတ်ဥပဒေ ဍုင်ဗၟာ (၂၀၀၈)
| native_name = ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (မြန်မာ)
| jurisdiction = [[ဍုင်ဗၟာ]]
| date_effective = ၃၁ မေ ၂၀၀၈
| author = ညးလပါ်အလဵုအသဳဗၟာ
| enacted_by = ဒု-စၟတ်သမ္တီ
| date_enacted = ၂၉ မေ ၂၀၀၈
| date_assented = ၃ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၀၈
| date_commenced = ၃၁ မေ ၂၀၀၈
| status = ချဳဒရာၚ်ဒၟံင်
}}
&lt;/pre&gt;

=== ဥပမာ (ဥပဒေ နူလပါ်သၞောတ်ဥပဒေ) ===
&lt;pre&gt;
{{သၞောဝ် ဥပဒေ
| name = ဥပဒေ ကၠောန်ဗဒှ်ပွိုၚ်ဍုၚ် (၂၀၁၉)
| native_name = Township Act 2019
| jurisdiction = [[တွဵုရးဍုင်မန်]]
| enacted_by = သၞောတ်/ဥပဒေ လပါ်ကောန်ဂကူမန်
| date_enacted = ၁၅ ဂျောန် ၂၀၁၉
| status = ချဳဒရာၚ်ဒၟံင်
}}
&lt;/pre&gt;

=== ဂုဏ်ဖိုလ်တအ် (Parameters) ===

| Parameter (ဂုဏ်ဖိုလ်) | သရုပ်ခွဲ |
|-----------------------|----------|
| `name` | ယၟုဥပဒေ (ဒးစုတ်) |
| `native_name` | ယၟုနကဵုအရေဝ်ဇကု |
| `other_name` | ယၟုတၞဟ် (ဥပမာ: ဗီုလ္ၚဵု) |
| `image` | ဗီုရုပ် (ဥပမာ: လိက်မှတ်၊ တံဆိပ်) |
| `caption` | စၞောန်ထ္ၜး ဗီုရုပ် |
| `jurisdiction` | ဒေသ/ဍုင် မနွံကဵုသၞောဝ်ဏအ် |
| `constitution` | သၞောတ်ဥပဒေဍုင် မဆေၚ်စပ် |
| `date_effective` | တ္ၚဲဥပဒေဏအ် စကၠောန် |
| `author` | မၞိဟ်ချူဥပဒေ (ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံမွဲ) |
| `enacted_by` | ညးမဒက်ပ္တန် (သၞောတ်ဥပဒေ၊ ဂကောံဥပဒေ) |
| `date_enacted` | တ္ၚဲမဒက်ပ္တန် |
| `date_assented` | တ္ၚဲမဒုၚ်တုပ်စိုတ် (ဥပမာ: သမ္မတတဲထောန်) |
| `date_commenced` | တ္ၚဲမစကၠောန် |
| `date_repealed` | တ္ၚဲမကၠေံဗ္ဒန် |
| `repealed_by` | ညးမကၠေံဗ္ဒန် (ဥပဒေတၞဟ်) |
| `location` | ဒၞာဲဒတန် လိက်ဥပဒေ (တိုက်လိက်) |
| `citation` | သၚ်္ကေတ (ဥပမာ: Public Law No. 113-3) |
| `language` | ဘာသာ မချူလဝ် |
| `amendments` | ဥပဒေမပလေဝ်လဝ် (Amendments) |
| `related_legislation` | ဥပဒေမဆေၚ်စပ် |
| `status` | အကာဲအရာလၟုဟ် (Active / Repealed / Amended) |
| `related_laws` | သၞောဝ်မဆေၚ်စပ် |
| `website` | ဝေပ်သာက် (ဥပမာ: လိက်တၚ်တိုက်) |

=== အကာဲအရာ (Status) ===
သွက်ဂွံစုတ် `status`:

| ဗီုပြင် | ဘာသာအင်္ဂလိက် | သုၚ်စောဲ (ကာလလဵု) |
|---------|-----------------|----------------------|
| ချဳဒရာၚ်ဒၟံင် | Active / In force | ဥပဒေဏအ် နွံဒၟံင်ဏီဖိုဟ် |
| ကၠေံဗ္ဒန်အိုတ်တုဲ | Repealed | ဥပဒေတၞဟ် ကၠေံဗ္ဒန်တုဲ |
| ပလေဝ်ပလေတ်လဝ် | Amended | ဥပဒေတၞဟ် ပလေဝ်လဝ်ညိ |
| ခေတ္တရပ် | Suspended | ဟွံကၠောန် သွက်အခိင်မွဲ |

== Category ==
ထာမ်ပလိက်ဏအ် သုၚ်စောဲတုဲမ္ဂး၊ လိက်ပရောင် သ္ဒးစုတ် ပ္ဍဲ category ဗွဲသၟဝ်ဝွံ:
* Category:သၞောဝ် ဥပဒေ (နူဒေသတအ်)
* Category:ဥပဒေ နကဵုဍုင်
* Category:သၞောတ်ဥပဒေဍုင်

သွက်ဂွံစုတ် category, ညိတ် ပ္ဍဲလ္ပာ်သၟဝ်:
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
[[Category:သၞောဝ် ဥပဒေ]]
[[Category:ဥပဒေ နကဵုဍုင်]] 
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;

== ရံၚ်ကီု ==
* [[ထာမ်ပလိက်:Infobox legislation]] (ပ္ဍဲဝဳကဳအင်္ဂလိက်)
* [[ထာမ်ပလိက်:Law-stub]] (သွက်လိက်ပရောင် ကာဲဒၟံင် - stub)

[[Category:Law and government infobox templates|သၞောဝ်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ ပရူသၞောဝ်ဥပဒေ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>16zctoydiyq1sh1s3amxulkmg4zjnpd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54494</id>
      <parentid>54492</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T15:13:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2900" sha1="7z5bbh4dc9xqoc8rnwfcpi1tv2mc3g0" xml:space="preserve">{{Navbox
| name      = သၞောဝ် ဥပဒေ
| title     = [[သၞောဝ် ဥပဒေ]] ကေုာံ သၞောတ်ဝ် သၞောဝ်တရား
| state     = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| basestyle = background:#ccccff;

| group1 = ကဏ္ဍ သၞောဝ် အဓိက
| list1  = 
* [[သၞောဝ် ရာဇာဝတ်]]
* [[သၞောဝ် တရားမ]]
* [[သၞောဝ်သဇိုင်]]
* [[သၞောဝ် အုပ်ဓုပ်]]
* [[သၞောဝ် ဂၠးတိ]]
* [[သၞောဝ် ကမၠောန်]]
* [[သၞောဝ် ဒြပ်ရတ်]]

| group2 = သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ
| list2  = 
* [[သၞောတ်ဝ် သၞောဝ် ပြဋ္ဌာန်း]] (Civil law)
* [[သၞောတ်ဝ် သၞောဝ် အင်္ဂလာန်]] (Common law)
* [[သၞောဝ် သာသနာ]]
* [[သၞောဝ် အခိုက်ကၞာ]]

| group3 = အဝဵု ကေုာံ ဌာန
| list3  = 
* [[အဝဵု ရုင်သၞောဝ်]]
* [[အဝဵု ပတိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ]]
* [[အဝဵု အုပ်ဓုပ်]]
* [[ရုင်သၞောဝ်]]
* [[ရုင်သၞောဝ် သၠုင်အိုတ်]]
* [[စၠတ်ထဝ်]]
* [[အလဵုအသဳ]]

| group4 = ညးပါလုပ် ကေုာံ ပူဂိုလ်
| list4  = 
* [[တၠသၞောဝ်]]
* [[သၟာသၞောဝ်]]
* [[သၟာသၞောဝ် အလဵုအသဳ]] (Prosecutor)
* [[ဒပ် ဗၠာဲရဲ]]
* [[ဂျူရဳ]] (Jury)

| group5 = သဘဴဓရ် ကေုာံ အခေါင်အရာ
| list5  = 
* [[ဥပဒေဗေဒ]] (Jurisprudence)
* [[ဓဝ်သၞောဝ်တရား]] (Justice)
* [[ပွမတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂတ သၞောဝ်]] (Rule of law)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]
* [[အဝဵုအာဏာ]] (Sovereignty)
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
== ဗီုလဵု ဂွံ စကာ (Usage) ==
ထာမ်ပလိက် ဏအ် ဝွံ သုင်စောဲ သွက်ဂွံ စုတ် ပ္ဍဲ လက္ကရဴ အိုတ် (သၟဝ် အိုတ်) မုက်လိက် မဆေင် ကဵု သၞောဝ် ဥပဒေ، ရုင်သၞောဝ်، ကေုာံ သၞောတ်ဝ် သၞောဝ်တရား ဂမၠိုင် ရ။ 

=== ကောဒ် သွက်ဂွံ စၠောအ် စုတ် ===
&lt;pre&gt;
{{သၞောဝ် ဥပဒေ}}
&lt;/pre&gt;

[[Category:ထာမ်ပလိက် မဆေင်ကဵု ဥပဒေ]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် နာဗ်ဗောက်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7z5bbh4dc9xqoc8rnwfcpi1tv2mc3g0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox legal system</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10880</id>
    <revision>
      <id>54493</id>
      <timestamp>2026-05-07T15:10:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox | above       = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | abovestyle  = background-color: #ccccff; font-size: 110%;  | subheader   = {{#if:{{{native_name|}}}|''{{{native_name}}}''}} | subheaderstyle = font-weight: normal; font-size: 90%;  | image       = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|250px}}}|alt={{{alt|}}}}} | caption     = {{{caption|}}}  | header1     = တင်ဂၞင်...&quot;</comment>
      <origin>54493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3962" sha1="7ktnbjhqjkpvu96m7oxjupfm8s04sl1" xml:space="preserve">{{Infobox
| above       = {{{name|{{PAGENAME}}}}}
| abovestyle  = background-color: #ccccff; font-size: 110%;

| subheader   = {{#if:{{{native_name|}}}|''{{{native_name}}}''}}
| subheaderstyle = font-weight: normal; font-size: 90%;

| image       = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|250px}}}|alt={{{alt|}}}}}
| caption     = {{{caption|}}}

| header1     = တင်ဂၞင် အဓိက (Key Information)
| headerstyle = background-color: #ddddff;

| label2      = ဂကူ သၞောတ်ဝ် (Type)
| data2       = {{{type|}}}

| label3      = တမ်မူလ သၞောဝ် (Sources)
| data3       = {{{main_sources|}}}

| label4      = ညးမပါလုပ် (Subjects)
| data4       = {{{subjects|}}}

| label5      = ဌာန အဓိက (Key Institutions)
| data5       = {{{key_institutions|}}}

| label6      = ကဏ္ဍခွဲဂမၠိုင် (Branches)
| data6       = {{{branches|}}}

| label7      = ဒေသ မစကာ (Regions)
| data7       = {{{regions|}}}

| label8      = လဒက်ပ္တန် သၞောဝ် (Legal framework)
| data8       = {{{framework|}}}

| below       = {{#if:{{{notes|}}}|&lt;hr/&gt;''တင်စၟတ်: {{{notes}}}''}}
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
== ဗီုလဵု ဂွံ စကာ (Usage) ==
ထာမ်ပလိက် ဏအ် ဝွံ သုင်စောဲ သွက် မုက်လိက် မဆေင် ကဵု သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ (Legal systems)၊ ဂကူ သၞောဝ် နာနာ (Branches of law) ကေုာံ သဘဴဓရ် ဥပဒေ အဓိက တအ် ရ။

=== ကောဒ် သွက်ဂွံ စၠောအ် စုတ် (Blank Template) ===
&lt;pre&gt;
{{Infobox legal system
| name = 
| native_name = 
| image = 
| caption = 
| type = 
| main_sources = 
| subjects = 
| key_institutions = 
| branches = 
| regions = 
| framework = 
| notes = 
}}
&lt;/pre&gt;

=== တင် သောင်ကလး Parameter ဂမၠိုင် ===
* '''name''': ယၟု သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ (ဥပမာ - သၞောဝ် ဂၠးတိ၊ သၞောဝ် ရာဇာဝတ်)
* '''native_name''': ယၟု ဘာသာ အင်္ဂလိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ယၟု တမ်မူလ
* '''image''': ယၟု ဝှာင် ဓါတ်ရုပ်
* '''caption''': စာတမ်း သၟဝ် ဓါတ်ရုပ်
* '''type''': ဂကူ သၞောတ်ဝ် (ဥပမာ - Civil law, Common law, Public international law)
* '''main_sources''': ဒၞာဲ မကလိဂွံ သၞောဝ် အဓိက (ဥပမာ - လိက်ကသုက်، သၞောဝ်သဇိုင်، လိက် ပြဋ္ဌာန်း)
* '''subjects''': ညးလဵု မဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် (ဥပမာ - ရးနိဂီု، ပူဂိုလ်، ကမ္မဏဳ)
* '''key_institutions''': ဌာန ဟွံသေင်မ္ဂး ရုင်သၞောဝ် အဓိက မထိင်ဒဝ် သၞောဝ် ဏအ် (ဥပမာ - ရုင်သၞောဝ် ဂၠးတိ၊ ရုင်သၞောဝ် သၠုင်အိုတ်)
* '''branches''': ကဏ္ဍ သၞောဝ် မပါ် တိတ် အာ ဏီ (ဥပမာ - သၞောဝ် ၜဳမှာသၟိတ်، သၞောဝ် အခေါင်အရာမၞိဟ်)
* '''regions''': ဒေသ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင် မစကာ သၞောတ်ဝ် ဏအ် ဂၠိုင် အိုတ်
* '''framework''': လဒက်ပ္တန် သၞောဝ် (ယဝ် နွံ)
* '''notes''': တင်စၟတ် တၞဟ်တအ်

[[Category:ထာမ်ပလိက် မဆေင်ကဵု ဥပဒေ]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7ktnbjhqjkpvu96m7oxjupfm8s04sl1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အခေါင်အရာ မၞိဟ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10881</id>
    <revision>
      <id>54496</id>
      <timestamp>2026-05-07T15:21:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|အခေါင်အရာ သဇိုင် ကေုာံ ပရေင်သၠးပွး မဆေင်စပ် ကု ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ}}{{Infobox concept|name=အခေါင်အရာ မၞိဟ်|native_name=Human Rights|image=File:HumanRightsLogo.svg|250px|သင်္ကေတ အခေါင်အရာ...&quot;</comment>
      <origin>54496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24748" sha1="tn9dytlbbk69vmb2nbu9e51kwih7ixf" xml:space="preserve">{{Short description|အခေါင်အရာ သဇိုင် ကေုာံ ပရေင်သၠးပွး မဆေင်စပ် ကု ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ}}{{Infobox concept|name=အခေါင်အရာ မၞိဟ်|native_name=Human Rights|image=[[File:HumanRightsLogo.svg|250px|သင်္ကေတ အခေါင်အရာ မၞိဟ် အလုံဂၠးတိ]]|caption=သင်္ကေတ အခေါင်အရာ မၞိဟ် အလုံဂၠးတိ (The Universal Human Rights Logo) မဒှ် သင်္ကေတ သွက် ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ်|field=[[ဥပဒေဗေဒ]], [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]], [[ဒဿနိကဗေဒ]]|related_concepts=[[အခေါင်အရာ သဘာဝ]], [[သၞောဝ် ဂၠးတိ]], [[ဓဝ်သၞောဝ်တရား]]|key_elements=အခေါင် မာန် ဂျိုင် တန်တဴ, ပရေင် သၠးပွး, ပရေင် တုပ်သၟဟ်, အခေါင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်|prominent_figures=[[အေလဳနာ ရုသဗဲ့]] (Eleanor Roosevelt), [[မာတင် လူသာ ကေန်]] (Martin Luther King Jr.), [[နယ်လ်ဆင် မန်ဒဲလာ]] (Nelson Mandela)}}
'''အခေါင်အရာ မၞိဟ်''' ({{lang-en|Human Rights}}) ဝွံ ဍေံဒှ် [[wikt:mnw:အခေါင်|အခေါင်အရာ]] သဇိုင် ကေုာံ ပရေင် သၠးပွး အလုံ အိုတ်သီု မဆေင်စပ် ကု [[wikt:mnw:မၞိဟ်|ကောန်မၞိဟ်]] သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ လတူ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ ဍေံ ဟွံတန်တဴ လတူ ဂကူ، ဘာသာ، လိင် (Gender)، အရံင် စၞာံ، ပရေင် ဍုင်ကွာန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဌာန် ဒတန် ဇာတိ မွဲမွဲ ရ။ အခေါင်အရာ ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် အရာ မက္တဵုဒှ် ကၠုင် မွဲစွံ ကု ကောန်မၞိဟ် တအ် နူ ဂၠံ ဂဝ် (Inherent rights) တုဲ، ညးလဵု မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳ လဵု မွဲ လေဝ် ပလီုပလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး သီ ကေတ် ဟွံမာန် (Inalienable rights) ရ။&lt;ref&gt;United Nations. &quot;What are Human Rights?&quot; OHCHR. Accessed May 7, 2026.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ ခေတ် တၟိ ဏအ်၊ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် [[ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ်]]، [[ဓဝ်သၞောဝ်တရား]] (Justice) ကေုာံ [[သၞောတ်ဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ် ရးနိဂီု ရ။ ဂကောံ [[ကုလသမဂ္ဂ]] (UN) ဂှ် ဒှ် ဂကောံ အဓိက အိုတ် မမင်မဲ ကေုာံ ပတိတ် လဝ် [[လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာမၞိဟ် အလုံဂၠးတိ]] (UDHR) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် တင် ပညဳပညပ် ကေုာံ လိက် ပြဋ္ဌာန်း လတူ ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကောန်မၞိဟ် တအ် နူကဵု ပွမဒး ဒုင် ဍဵုဍိုက်၊ ပွမဒး ဒုင် ညှဉ်းပန်း ကေုာံ ပွမဟွံတုပ်သၟဟ် တအ် ရ။ တၠပညာ ဥပဒေ တအ် ပသောင် ကလး လဝ် အဓိပ္ပါယ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဏအ် နကဵု သဘဴဓရ် အဓိက (၄) သာ် ရ-

# '''အလုံဂၠးတိ (Universality):''' ကောန်မၞိဟ် ဇၟာပ် တၠ သ္ဒး ကလိဂွံ အခေါင်အရာ ဏအ် တုပ်သၟဟ် ညးသကအ် ဇၟာပ် ဒၞာဲ ရ။
# '''ဟွံမာန် သီ ကေတ် (Inalienability):''' အခေါင်အရာ ဏအ် ညးလဵု မွဲ လေဝ် ကုတ် ကေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး သီ ကေတ် ဟွံမာန် ရ။
# '''ပွမဆက်စပ် ညးသကအ် (Interdependence):''' အခေါင်အရာ မွဲ ကဵု မွဲ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ညးသကအ် ရ (ဥပမာ - ယဝ် ဟွံမွဲ ကု အခေါင် ပရေင် ပညာ မ္ဂး، အခေါင် ပရေင် ဍုင်ကွာန် လေဝ် ဍိုက်ပေင် ဟွံမာန်)။
# '''ပွမတုပ်သၟဟ် ကေုာံ ဟွံပါ်ပဲါ (Equality and Non-discrimination):''' ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂတ သၞောဝ် ရ။&lt;ref&gt;Donnelly, Jack. *Universal Human Rights in Theory and Practice*. Cornell University Press, 2013.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
လညာတ် ပရူ အခေါင်အရာ သဇိုင် ဝွံ ဍေံ စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် တြေံတြဟ် တေအ် ရ-

* '''လိက် တိုင် စာဲရပ် (Cyrus Cylinder - ၅၃၉ BC):''' သၟိင် ဇၞော် စာဲရပ် (Cyrus the Great) နူ အေန်ပါယာ ပါသျှာ ညး ဗၠး ကဵု ဍိက် တအ် သၠးပွး တုဲ ကဵု အခေါင် ရှ်ေသှ်ေ ဘာသာ အလဵု ဇကု ရ။ ဏအ် ဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် လိက် လလောင် တြး အခေါင်အရာ မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ရ။
* '''လိက် မဂ္ဂနာ ကာတာ (Magna Carta - ၁၂၁၅):''' ပ္ဍဲ ဍုင် အင်္ဂလာန်၊ လိက် ဏအ် ဖျေဟ် လဝ် စည်းကမ်း ဒဒှ်ရ သၟိင် ဨကရာဇ် လေဝ် သ္ဒး မံင် သၟဝ် သၞောဝ် ဥပဒေ ကီု ရ။
* '''ပရေင် ပၠန်ဂတး ခေတ် တၟိ:''' လိက် လလောင် တြး သၠးပွး ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (၁၇၇၆) ကေုာံ လိက် လလောင် တြး အခေါင်အရာ မၞိဟ် ပြင်သေတ် (၁၇၈၉) တအ် ဍေံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် လညာတ် &quot;အခေါင်အရာ သဘာဝ&quot; (Natural Rights) မတွံဂး မၞိဟ် သီုဖအိုတ် သၠး တိတ် ကၠုင် နကဵု အခေါင် တုပ်သၟဟ် ရ။&lt;ref&gt;Lynn Hunt. *Inventing Human Rights: A History*. W. W. Norton &amp; Company, 2007.&lt;/ref&gt;

== ၃။ လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာမၞိဟ် အလုံဂၠးတိ (UDHR) ==
ကြဴနူ ပရေင် ပလီုပလာ် ကေုာံ ပွမဂစိုတ် ပဠက် ဂကူ [[ဟဝ်လဝ်ကောတ်]] (The Holocaust) ပ္ဍဲ အခိင် [[ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ]] အိုတ် အာ တုဲ၊ ဂၠးတိ အလုံ မွဲ တီ ကၠုင် ဒဒှ်ရ ညးတအ် နွံ ပၟိက် ကု သၞောဝ် မွဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကောန်မၞိဟ် ရ။

* ပ္ဍဲ စၟတ် တ္ၚဲ ၁၀ ဒဳဇြေန်ဗါ ၁၉၄၈ ဂှ်၊ ကံင်သဳ ကုလသမဂ္ဂ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒုင် တဲ [[လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာမၞိဟ် အလုံဂၠးတိ]] (Universal Declaration of Human Rights) ရ။
* လိက် ဏအ် ဍေံ က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ချူ လဝ် နကဵု [[အေလဳနာ ရုသဗဲ့]] (Eleanor Roosevelt) တုဲ ဍေံ နွံ ကု ပိုဒ်မ (၃၀) ပိုဒ် ရ။
* ပိုဒ်မ (၁) ဂှ် ဍေံ ဟီု လဝ် &quot;ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် က္တဵုဒှ် ကၠုင် နကဵု ပရေင် သၠးပွး တုဲ، နွံ ကု ကဆံင် ၚုဟ်မး ကေုာံ အခေါင်အရာ မတုပ်သၟဟ် ညးသကအ် ရ။&quot;&lt;ref&gt;United Nations. *Universal Declaration of Human Rights*. 1948.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ဂကူ အခေါင်အရာမၞိဟ် ဂမၠိုင် (Categories of Human Rights) ==
တၠပညာ တအ် ပါ် လဝ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် နကဵု &quot;တၞောဝ်&quot; (Generations) ၃ သာ် အတိုင် လိက်ကသုက် အဓိက ၜါ ရ-

* '''တၞောဝ် ပထမ (Civil and Political Rights):''' ဍေံ ဒှ် အခေါင် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အခေါင် အရာ ညးဍုင်ကွာန် ရ (ဥပမာ - အခေါင် မာန် ဂျိုင် တန်တဴ، အခေါင် ဟွံဒး ဒုင် ညှဉ်းပန်း، အခေါင် သၠးပွး ပ္ဍဲ ပွမဟီု တွံ၊ အခေါင် သၠး မဲ)။
* '''တၞောဝ် ဒုတိယ (Economic, Social, and Cultural Rights):''' ဍေံ ဒှ် အခေါင် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင် မၞိဟ် ရ (ဥပမာ - အခေါင် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန်، အခေါင် ပရေင် ပညာ، အခေါင် ပရေင် ထတ်ယုက် ကေုာံ အခေါင် မင်မဲ ယေန်သၞာင် ဇကု)။
* '''တၞောဝ် တတိယ (Collective / Solidarity Rights):''' ဍေံ ဒှ် အခေါင် သွက် ဂကောံ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကူ မွဲ (ဥပမာ - အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသဵု အလဵု ဇကု / Self-determination, အခေါင် ပရေင် ဇၞော်မောဝ်، ကေုာံ အခေါင် ဂွံ မံင် ပ္ဍဲ ပွဳပွူ သဘာဝ မသ္အးဇ္ၚး)။&lt;ref&gt;Karel Vasak. &quot;A 30-year struggle: the sustained efforts to give force of law to the Universal Declaration of Human Rights&quot;. *UNESCO Courier*, 1977.&lt;/ref&gt;

== ၅။ သၞောဝ် ကေုာံ လိက်ကသုက် ဂၠးတိ (International Human Rights Law &amp; Treaties) ==
UDHR ဂှ် ဍေံ ဟွံဒှ် ဥပဒေ မဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် ဍိုက်က်ပေင်င် ပုဟ်။ ဟိုတ် ဂှ် တုဲ ကုလသမဂ္ဂ တအ် ထပ် ချူ ပြဋ္ဌာန်း လဝ် [[လိက်ကသုက် ဂၠးတိ]] မၞုံ ကု ဒြဟတ် သၞောဝ် (Legally binding treaties) ဗွဲမဂၠိုင် ရ-

* '''ICCPR (၁၉၆၆):''' လိက်ကသုက် မဆေင် ကု အခေါင် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ကောန်ဍုင်။
* '''ICESCR (၁၉၆၆):''' လိက်ကသုက် မဆေင် ကု အခေါင် ပရေင် ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင် မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်။
* '''[[CEDAW]] (၁၉၇၉):''' လိက်ကသုက် ပွမပလီုပလာ် ပရေင် ပါ်ပဲါ လတူ ညးဗြဴ သီုဖအိုတ်။
* '''[[CRC]] (၁၉၈၉):''' လိက်ကသုက် မဆေင် ကု အခေါင်အရာ ကောန်ၚာ်။

ရးနိဂီု မထပက် လဝ် စၟတ် တဲ ပ္ဍဲ လိက်ကသုက် တအ် ဏအ် ဂှ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် ကေုာံ ဒး ပလံင် လိက် ဒုင် စဳရေင် ကု ကုလသမဂ္ဂ လၟိုန် အခိင် ရ။&lt;ref&gt;OHCHR. &quot;Core International Human Rights Instruments and their monitoring bodies&quot;.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ဂကောံ ကေုာံ ယန္တရား ဂမၠိုင် (Organizations and Mechanisms) ==
သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ကေုာံ မင်မဲ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂှ်၊ ဂၠးတိ ဏအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ယန္တရား အဓိက ဂမၠိုင် ရ-

* '''[[ကံင်သဳ အခေါင်အရာမၞိဟ် ကုလသမဂ္ဂ]] (UN Human Rights Council - UNHRC):''' ဒှ် ကံင်သဳ အဓိက မၞုံ ပ္ဍဲ ဍုင် ဂျနဳဗာ၊ မစၟဳစၟတ် အကာဲအရာ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဇၟာပ် ရးနိဂီု (UPR) ရ။
* '''ရုင် မဟာမင်းကြီး (OHCHR):''' ဒှ် ရုင် ညး မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကမၠောန် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ကုလသမဂ္ဂ ရ။
* '''[[ရုင်သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဂၠးတိ]] (ICC):''' စၟဳစၟတ် ကေုာံ ဖျေဟ် ဒုဟ် လတူ ပူဂိုလ် မကၠောန် ဒုဟ် ဂစိုတ် ပဠက် ဂကူ၊ ဒုဟ် လတူ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ဒုဟ် ရာဇဝတ် ပၞာန် ရ။
* '''ဂကောံ ဟွံသေင် အလဵုအသဳ (NGOs):''' ဂကောံ ဗီုကဵု [[Amnesty International]] ကေုာံ [[Human Rights Watch]] တအ် လေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပွမပကောံ တင်ဂၞင် ကေုာံ ဓရိုဟ် ပတိုန် အလဵုအသဳ တအ် ညံင် ဂွံ ဒ္ဂေတ် ဗက် သၞောဝ် ရ။&lt;ref&gt;Amnesty International. &quot;Who we are&quot;. Accessed 2026.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပွမပလီုပလာ် အခေါင်အရာမၞိဟ် (Violations and Issues) ==
ၜိုန်ရ သၞောဝ် နွံ တန်တဴ ဒၟံင် ကီု လေဝ်، ပွမပလီုပလာ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဝွံ ဆက် က္တဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ ဗွဲမဂၠိုင် ရ-

* '''ပရေင် ပၞာန် ကေုာံ ပွမဂစိုတ် ပဠက် ဂကူ (Genocide &amp; War Crimes):''' အကာဲအရာ ပ္ဍဲ ဍုင် ဗီုကဵု သဳရဳယျာ (Syria)၊ ရဝမ်ဒါ (Rwanda) ကေုာံ ပရေင် ပဋိပက္ခ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ တအ် ဂှ် ဒှ် ဥပမာ သွက် ပွမပလီု သၞောဝ် သကာတ်မြဟ် အိုတ် ရ။
* '''ပွမညှဉ်းပန်း ကေုာံ ဖျေဟ် ထံင် ဗွဲမဟွံမွဲ ကု သၞောဝ် (Torture &amp; Arbitrary Detention):''' အလဵုအသဳ အာဏာသျှင် တအ် ရပ် ဖျေဟ် ထံင် လတူ ညး မဒစဵုဒစး ပရေင် ဍုင်ကွာန် တအ် ရ။
* '''ပွမပါ်ပဲါ (Discrimination):''' ပွမပါ်ပဲါ လတူ ညးဗြဴ، လိင် (LGBTQ+)، ကေုာံ ဂကူ ကောန်ဍုင် အရေင် တအ် ဂှ် လီုလာ် ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ဏီ ရ။&lt;ref&gt;Human Rights Watch. *World Report 2025*. Events of 2024.&lt;/ref&gt;

== ၈။ အခေါင်အရာမၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ တွဵုရးမန် (Myanmar and Mon Context) ==
ဝင် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ပ္ဍဲကဵု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ဂှ် ဒှ် ဝင် မပေင် တၟိုဟ် ဒၟံင် နကဵု ပရေင် ပလီုပလာ် နူကဵု ဒပ် ပၞာန် အဆက်ဆက် ရ-

* '''ခေတ် အာဏာသျှင် ပၞာန်:''' နူ သၞာံ ၁၉၆၂ စဵုကဵု လၟုဟ်၊ ဒပ် ပၞာန် ဗၟာ တအ် ကၠောန် လဝ် ဒုဟ် ရာဇဝတ် ပၞာန်၊ ပွမရပ် ဂစိုတ် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပွမစံင် သ္ၚိ ဌာန် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ကောန်ဍုင် အရေင် ဂမၠိုင် ရ။
* '''ဂကူ မန် ကေုာံ ကောန်ဍုင် အရေင် (Mon &amp; Ethnic Rights):''' ဂကူ [[မန်]] ကေုာံ ဂကူ ကောန်ဍုင် အရေင် တၞဟ် တအ် ဒး ဒုင် သီ ကေတ် အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသဵု အလဵု ဇကု (Self-determination) ကေုာံ အခေါင် ဗ္တောန် လိက် ပတ် ယေန်သၞာင် အလဵု ဇကု ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[တွဵုရး မန်]] မ္ဂး ပွမသီ တိဍာ် ကေုာံ ပွမရပ် စကာ ကောန် ဍိက် (Forced labor) တအ် ကေင် က္တဵုဒှ် လဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''ပရေင် အာတ်မိက်:''' လၟုဟ် မ္ဂး ဂကောံ မန် မပ္တံကဵု ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် မန် ကေုာံ ဂကောံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် မန် (HURFOM) တအ် ဆက် ဂစာန် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ အခေါင်အရာ ညဳသၟဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် ရ။&lt;ref&gt;Human Rights Foundation of Monland (HURFOM). *Report on Human Rights Violations in Southeastern Myanmar*. 2024.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Smith, Martin. *Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity*. Zed Books, 1999.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဒဿနိက ကေုာံ ပွမပါ်ပဲါ (Philosophy and Debates) ==
ပ္ဍဲကဵု လောက ဒဿနိက မ္ဂး، လညာတ် ပရူ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဝွံ ဍေံ နွံ ကု တင် ပါ်ပဲါ အဓိက မွဲ ရ-

* '''ဝါဒ အလုံဂၠးတိ (Universalism) VS ဝါဒ အခိုက်ကၞာ ပြံင်လှာဲ (Cultural Relativism):'''

  * တၠပညာ လပါ် Universalism တအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂှ် သ္ဒး တုပ် သၟဟ် ပ္ဍဲ ဇၟာပ် ဍုင်၊ ဇၟာပ် ဘာသာ ရ။ 
  * ဆဂး ဍုင် လပါ် အာရှ ကေုာံ ဍုင် အေတ်သလာမ် လ္ၚဵု (Cultural Relativists) တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ လညာတ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူ ဍုင် ပလိုတ် (Western) တုဲ ဍေံ ဟွံကိတ် ညဳ ကု အခိုက်ကၞာ ယေန်သၞာင် ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောဝ် သာသနာ ညးတအ် ပုဟ် (ဥပမာ - အခေါင်အရာ မဆေင် ကု လိင် ကေုာံ အခေါင် ညးဗြဴ) ရ။&lt;ref&gt;Mutua, Makau. *Human Rights: A Political and Cultural Critique*. University of Pennsylvania Press, 2002.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အကာဲအရာ ကေုာံ ပြသၞာ ပ္ဍဲ အနာဂတ် (Future Challenges) ==
ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၂၁ ဏအ်၊ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဒး ဇီု ကပိုက် ကု ပြသၞာ တၟိတၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ-

* '''ပရေင် ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ဍေံ ပလီုပလာ် အခေါင် ဂွံ မံင် လမျီု (Right to life) ကေုာံ အခေါင် ပရေင် ထတ်ယုက် သွက် ကောန်မၞိဟ် ပြကောဋိကဋ် ပ္ဍဲ ဍုင် မဒိုက်ဂတ် တအ် ရ။
* '''နဲပညာ AI ကေုာံ ဒေဂျဳတယ် (AI and Digital Rights):''' ပွမစကာ AI သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် စၟဳစၟတ် မၞိဟ် (Mass surveillance) ကေုာံ ပွမပလီု အခေါင် ပူဂိုလ် (Privacy) တအ် ဂှ် ဒှ် ကၠုင် ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် မွဲ ရ။
* '''ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် ဂၠးတိ (Global Inequality):''' လဟီု အကြာ ညး သိုက် ကဵု ညး ဒိုက် ဂှ် သၠဲ ကၠုင် တုဲ، အခေါင်အရာ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင် ဖူလုံ (Social security) တအ် လီုလာ် ဒၟံင် ရ။&lt;ref&gt;Alston, Philip. &quot;Report of the Special Rapporteur on extreme poverty and human rights&quot;. *UN General Assembly*, 2019.&lt;/ref&gt;

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာမၞိဟ် အလုံဂၠးတိ]] (UDHR)
* [[သၞောဝ် ဂၠးတိ]] (International Law)
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[ပွမတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂတ သၞောဝ်]] (Rule of Law)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}

* United Nations. &quot;What are Human Rights?&quot; OHCHR.
* Donnelly, Jack. ''Universal Human Rights in Theory and Practice''. Cornell University Press, 2013.
* Lynn Hunt. ''Inventing Human Rights: A History''. W. W. Norton &amp; Company, 2007.
* United Nations. ''Universal Declaration of Human Rights''. 1948.
* Karel Vasak. &quot;A 30-year struggle: the sustained efforts to give force of law to the Universal Declaration of Human Rights&quot;. ''UNESCO Courier'', 1977.
* OHCHR. &quot;Core International Human Rights Instruments and their monitoring bodies&quot;.
* Amnesty International. &quot;Who we are&quot;.
* Human Rights Watch. ''World Report 2025''. Events of 2024.
* Human Rights Foundation of Monland (HURFOM). ''Report on Human Rights Violations in Southeastern Myanmar''. 2024.
* Smith, Martin. ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books, 1999.
* Mutua, Makau. ''Human Rights: A Political and Cultural Critique''. University of Pennsylvania Press, 2002.
* Alston, Philip. &quot;Report of the Special Rapporteur on extreme poverty and human rights&quot;. ''UN General Assembly'', 2019.
* ဥပဒေရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်။ ''[https://www.mlis.gov.mm/ လူ့အခွင့်အရေး ဆိုင်ရာ ဥပဒေများ]'' (Myanmar Law Information System).
{{သၞောဝ် ဥပဒေ}}</text>
      <sha1>tn9dytlbbk69vmb2nbu9e51kwih7ixf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54497</id>
      <parentid>54496</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T15:22:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* နိဿဲ */</comment>
      <origin>54497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25071" sha1="4hs4qhzphmfrkgtmf79ki6vque7o77p" xml:space="preserve">{{Short description|အခေါင်အရာ သဇိုင် ကေုာံ ပရေင်သၠးပွး မဆေင်စပ် ကု ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ}}{{Infobox concept|name=အခေါင်အရာ မၞိဟ်|native_name=Human Rights|image=[[File:HumanRightsLogo.svg|250px|သင်္ကေတ အခေါင်အရာ မၞိဟ် အလုံဂၠးတိ]]|caption=သင်္ကေတ အခေါင်အရာ မၞိဟ် အလုံဂၠးတိ (The Universal Human Rights Logo) မဒှ် သင်္ကေတ သွက် ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ်|field=[[ဥပဒေဗေဒ]], [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]], [[ဒဿနိကဗေဒ]]|related_concepts=[[အခေါင်အရာ သဘာဝ]], [[သၞောဝ် ဂၠးတိ]], [[ဓဝ်သၞောဝ်တရား]]|key_elements=အခေါင် မာန် ဂျိုင် တန်တဴ, ပရေင် သၠးပွး, ပရေင် တုပ်သၟဟ်, အခေါင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်|prominent_figures=[[အေလဳနာ ရုသဗဲ့]] (Eleanor Roosevelt), [[မာတင် လူသာ ကေန်]] (Martin Luther King Jr.), [[နယ်လ်ဆင် မန်ဒဲလာ]] (Nelson Mandela)}}
'''အခေါင်အရာ မၞိဟ်''' ({{lang-en|Human Rights}}) ဝွံ ဍေံဒှ် [[wikt:mnw:အခေါင်|အခေါင်အရာ]] သဇိုင် ကေုာံ ပရေင် သၠးပွး အလုံ အိုတ်သီု မဆေင်စပ် ကု [[wikt:mnw:မၞိဟ်|ကောန်မၞိဟ်]] သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ လတူ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ ဍေံ ဟွံတန်တဴ လတူ ဂကူ، ဘာသာ، လိင် (Gender)، အရံင် စၞာံ، ပရေင် ဍုင်ကွာန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဌာန် ဒတန် ဇာတိ မွဲမွဲ ရ။ အခေါင်အရာ ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် အရာ မက္တဵုဒှ် ကၠုင် မွဲစွံ ကု ကောန်မၞိဟ် တအ် နူ ဂၠံ ဂဝ် (Inherent rights) တုဲ، ညးလဵု မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳ လဵု မွဲ လေဝ် ပလီုပလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး သီ ကေတ် ဟွံမာန် (Inalienable rights) ရ။&lt;ref&gt;United Nations. &quot;What are Human Rights?&quot; OHCHR. Accessed May 7, 2026.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ ခေတ် တၟိ ဏအ်၊ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် [[ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ်]]، [[ဓဝ်သၞောဝ်တရား]] (Justice) ကေုာံ [[သၞောတ်ဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ် ရးနိဂီု ရ။ ဂကောံ [[ကုလသမဂ္ဂ]] (UN) ဂှ် ဒှ် ဂကောံ အဓိက အိုတ် မမင်မဲ ကေုာံ ပတိတ် လဝ် [[လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာမၞိဟ် အလုံဂၠးတိ]] (UDHR) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် တင် ပညဳပညပ် ကေုာံ လိက် ပြဋ္ဌာန်း လတူ ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကောန်မၞိဟ် တအ် နူကဵု ပွမဒး ဒုင် ဍဵုဍိုက်၊ ပွမဒး ဒုင် ညှဉ်းပန်း ကေုာံ ပွမဟွံတုပ်သၟဟ် တအ် ရ။ တၠပညာ ဥပဒေ တအ် ပသောင် ကလး လဝ် အဓိပ္ပါယ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဏအ် နကဵု သဘဴဓရ် အဓိက (၄) သာ် ရ-

# '''အလုံဂၠးတိ (Universality):''' ကောန်မၞိဟ် ဇၟာပ် တၠ သ္ဒး ကလိဂွံ အခေါင်အရာ ဏအ် တုပ်သၟဟ် ညးသကအ် ဇၟာပ် ဒၞာဲ ရ။
# '''ဟွံမာန် သီ ကေတ် (Inalienability):''' အခေါင်အရာ ဏအ် ညးလဵု မွဲ လေဝ် ကုတ် ကေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး သီ ကေတ် ဟွံမာန် ရ။
# '''ပွမဆက်စပ် ညးသကအ် (Interdependence):''' အခေါင်အရာ မွဲ ကဵု မွဲ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ညးသကအ် ရ (ဥပမာ - ယဝ် ဟွံမွဲ ကု အခေါင် ပရေင် ပညာ မ္ဂး، အခေါင် ပရေင် ဍုင်ကွာန် လေဝ် ဍိုက်ပေင် ဟွံမာန်)။
# '''ပွမတုပ်သၟဟ် ကေုာံ ဟွံပါ်ပဲါ (Equality and Non-discrimination):''' ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂတ သၞောဝ် ရ။&lt;ref&gt;Donnelly, Jack. *Universal Human Rights in Theory and Practice*. Cornell University Press, 2013.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
လညာတ် ပရူ အခေါင်အရာ သဇိုင် ဝွံ ဍေံ စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် တြေံတြဟ် တေအ် ရ-

* '''လိက် တိုင် စာဲရပ် (Cyrus Cylinder - ၅၃၉ BC):''' သၟိင် ဇၞော် စာဲရပ် (Cyrus the Great) နူ အေန်ပါယာ ပါသျှာ ညး ဗၠး ကဵု ဍိက် တအ် သၠးပွး တုဲ ကဵု အခေါင် ရှ်ေသှ်ေ ဘာသာ အလဵု ဇကု ရ။ ဏအ် ဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် လိက် လလောင် တြး အခေါင်အရာ မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ရ။
* '''လိက် မဂ္ဂနာ ကာတာ (Magna Carta - ၁၂၁၅):''' ပ္ဍဲ ဍုင် အင်္ဂလာန်၊ လိက် ဏအ် ဖျေဟ် လဝ် စည်းကမ်း ဒဒှ်ရ သၟိင် ဨကရာဇ် လေဝ် သ္ဒး မံင် သၟဝ် သၞောဝ် ဥပဒေ ကီု ရ။
* '''ပရေင် ပၠန်ဂတး ခေတ် တၟိ:''' လိက် လလောင် တြး သၠးပွး ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (၁၇၇၆) ကေုာံ လိက် လလောင် တြး အခေါင်အရာ မၞိဟ် ပြင်သေတ် (၁၇၈၉) တအ် ဍေံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် လညာတ် &quot;အခေါင်အရာ သဘာဝ&quot; (Natural Rights) မတွံဂး မၞိဟ် သီုဖအိုတ် သၠး တိတ် ကၠုင် နကဵု အခေါင် တုပ်သၟဟ် ရ။&lt;ref&gt;Lynn Hunt. *Inventing Human Rights: A History*. W. W. Norton &amp; Company, 2007.&lt;/ref&gt;

== ၃။ လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာမၞိဟ် အလုံဂၠးတိ (UDHR) ==
ကြဴနူ ပရေင် ပလီုပလာ် ကေုာံ ပွမဂစိုတ် ပဠက် ဂကူ [[ဟဝ်လဝ်ကောတ်]] (The Holocaust) ပ္ဍဲ အခိင် [[ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ]] အိုတ် အာ တုဲ၊ ဂၠးတိ အလုံ မွဲ တီ ကၠုင် ဒဒှ်ရ ညးတအ် နွံ ပၟိက် ကု သၞောဝ် မွဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကောန်မၞိဟ် ရ။

* ပ္ဍဲ စၟတ် တ္ၚဲ ၁၀ ဒဳဇြေန်ဗါ ၁၉၄၈ ဂှ်၊ ကံင်သဳ ကုလသမဂ္ဂ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒုင် တဲ [[လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာမၞိဟ် အလုံဂၠးတိ]] (Universal Declaration of Human Rights) ရ။
* လိက် ဏအ် ဍေံ က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ချူ လဝ် နကဵု [[အေလဳနာ ရုသဗဲ့]] (Eleanor Roosevelt) တုဲ ဍေံ နွံ ကု ပိုဒ်မ (၃၀) ပိုဒ် ရ။
* ပိုဒ်မ (၁) ဂှ် ဍေံ ဟီု လဝ် &quot;ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် က္တဵုဒှ် ကၠုင် နကဵု ပရေင် သၠးပွး တုဲ، နွံ ကု ကဆံင် ၚုဟ်မး ကေုာံ အခေါင်အရာ မတုပ်သၟဟ် ညးသကအ် ရ။&quot;&lt;ref&gt;United Nations. *Universal Declaration of Human Rights*. 1948.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ဂကူ အခေါင်အရာမၞိဟ် ဂမၠိုင် (Categories of Human Rights) ==
တၠပညာ တအ် ပါ် လဝ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် နကဵု &quot;တၞောဝ်&quot; (Generations) ၃ သာ် အတိုင် လိက်ကသုက် အဓိက ၜါ ရ-

* '''တၞောဝ် ပထမ (Civil and Political Rights):''' ဍေံ ဒှ် အခေါင် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အခေါင် အရာ ညးဍုင်ကွာန် ရ (ဥပမာ - အခေါင် မာန် ဂျိုင် တန်တဴ، အခေါင် ဟွံဒး ဒုင် ညှဉ်းပန်း، အခေါင် သၠးပွး ပ္ဍဲ ပွမဟီု တွံ၊ အခေါင် သၠး မဲ)။
* '''တၞောဝ် ဒုတိယ (Economic, Social, and Cultural Rights):''' ဍေံ ဒှ် အခေါင် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင် မၞိဟ် ရ (ဥပမာ - အခေါင် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန်، အခေါင် ပရေင် ပညာ، အခေါင် ပရေင် ထတ်ယုက် ကေုာံ အခေါင် မင်မဲ ယေန်သၞာင် ဇကု)။
* '''တၞောဝ် တတိယ (Collective / Solidarity Rights):''' ဍေံ ဒှ် အခေါင် သွက် ဂကောံ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကူ မွဲ (ဥပမာ - အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသဵု အလဵု ဇကု / Self-determination, အခေါင် ပရေင် ဇၞော်မောဝ်، ကေုာံ အခေါင် ဂွံ မံင် ပ္ဍဲ ပွဳပွူ သဘာဝ မသ္အးဇ္ၚး)။&lt;ref&gt;Karel Vasak. &quot;A 30-year struggle: the sustained efforts to give force of law to the Universal Declaration of Human Rights&quot;. *UNESCO Courier*, 1977.&lt;/ref&gt;

== ၅။ သၞောဝ် ကေုာံ လိက်ကသုက် ဂၠးတိ (International Human Rights Law &amp; Treaties) ==
UDHR ဂှ် ဍေံ ဟွံဒှ် ဥပဒေ မဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် ဍိုက်က်ပေင်င် ပုဟ်။ ဟိုတ် ဂှ် တုဲ ကုလသမဂ္ဂ တအ် ထပ် ချူ ပြဋ္ဌာန်း လဝ် [[လိက်ကသုက် ဂၠးတိ]] မၞုံ ကု ဒြဟတ် သၞောဝ် (Legally binding treaties) ဗွဲမဂၠိုင် ရ-

* '''ICCPR (၁၉၆၆):''' လိက်ကသုက် မဆေင် ကု အခေါင် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ကောန်ဍုင်။
* '''ICESCR (၁၉၆၆):''' လိက်ကသုက် မဆေင် ကု အခေါင် ပရေင် ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင် မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်။
* '''[[CEDAW]] (၁၉၇၉):''' လိက်ကသုက် ပွမပလီုပလာ် ပရေင် ပါ်ပဲါ လတူ ညးဗြဴ သီုဖအိုတ်။
* '''[[CRC]] (၁၉၈၉):''' လိက်ကသုက် မဆေင် ကု အခေါင်အရာ ကောန်ၚာ်။

ရးနိဂီု မထပက် လဝ် စၟတ် တဲ ပ္ဍဲ လိက်ကသုက် တအ် ဏအ် ဂှ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် ကေုာံ ဒး ပလံင် လိက် ဒုင် စဳရေင် ကု ကုလသမဂ္ဂ လၟိုန် အခိင် ရ။&lt;ref&gt;OHCHR. &quot;Core International Human Rights Instruments and their monitoring bodies&quot;.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ဂကောံ ကေုာံ ယန္တရား ဂမၠိုင် (Organizations and Mechanisms) ==
သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ကေုာံ မင်မဲ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂှ်၊ ဂၠးတိ ဏအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ယန္တရား အဓိက ဂမၠိုင် ရ-

* '''[[ကံင်သဳ အခေါင်အရာမၞိဟ် ကုလသမဂ္ဂ]] (UN Human Rights Council - UNHRC):''' ဒှ် ကံင်သဳ အဓိက မၞုံ ပ္ဍဲ ဍုင် ဂျနဳဗာ၊ မစၟဳစၟတ် အကာဲအရာ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဇၟာပ် ရးနိဂီု (UPR) ရ။
* '''ရုင် မဟာမင်းကြီး (OHCHR):''' ဒှ် ရုင် ညး မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကမၠောန် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ကုလသမဂ္ဂ ရ။
* '''[[ရုင်သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဂၠးတိ]] (ICC):''' စၟဳစၟတ် ကေုာံ ဖျေဟ် ဒုဟ် လတူ ပူဂိုလ် မကၠောန် ဒုဟ် ဂစိုတ် ပဠက် ဂကူ၊ ဒုဟ် လတူ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ဒုဟ် ရာဇဝတ် ပၞာန် ရ။
* '''ဂကောံ ဟွံသေင် အလဵုအသဳ (NGOs):''' ဂကောံ ဗီုကဵု [[Amnesty International]] ကေုာံ [[Human Rights Watch]] တအ် လေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပွမပကောံ တင်ဂၞင် ကေုာံ ဓရိုဟ် ပတိုန် အလဵုအသဳ တအ် ညံင် ဂွံ ဒ္ဂေတ် ဗက် သၞောဝ် ရ။&lt;ref&gt;Amnesty International. &quot;Who we are&quot;. Accessed 2026.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပွမပလီုပလာ် အခေါင်အရာမၞိဟ် (Violations and Issues) ==
ၜိုန်ရ သၞောဝ် နွံ တန်တဴ ဒၟံင် ကီု လေဝ်، ပွမပလီုပလာ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဝွံ ဆက် က္တဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ ဗွဲမဂၠိုင် ရ-

* '''ပရေင် ပၞာန် ကေုာံ ပွမဂစိုတ် ပဠက် ဂကူ (Genocide &amp; War Crimes):''' အကာဲအရာ ပ္ဍဲ ဍုင် ဗီုကဵု သဳရဳယျာ (Syria)၊ ရဝမ်ဒါ (Rwanda) ကေုာံ ပရေင် ပဋိပက္ခ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ တအ် ဂှ် ဒှ် ဥပမာ သွက် ပွမပလီု သၞောဝ် သကာတ်မြဟ် အိုတ် ရ။
* '''ပွမညှဉ်းပန်း ကေုာံ ဖျေဟ် ထံင် ဗွဲမဟွံမွဲ ကု သၞောဝ် (Torture &amp; Arbitrary Detention):''' အလဵုအသဳ အာဏာသျှင် တအ် ရပ် ဖျေဟ် ထံင် လတူ ညး မဒစဵုဒစး ပရေင် ဍုင်ကွာန် တအ် ရ။
* '''ပွမပါ်ပဲါ (Discrimination):''' ပွမပါ်ပဲါ လတူ ညးဗြဴ، လိင် (LGBTQ+)، ကေုာံ ဂကူ ကောန်ဍုင် အရေင် တအ် ဂှ် လီုလာ် ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ဏီ ရ။&lt;ref&gt;Human Rights Watch. *World Report 2025*. Events of 2024.&lt;/ref&gt;

== ၈။ အခေါင်အရာမၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ တွဵုရးမန် (Myanmar and Mon Context) ==
ဝင် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ပ္ဍဲကဵု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ဂှ် ဒှ် ဝင် မပေင် တၟိုဟ် ဒၟံင် နကဵု ပရေင် ပလီုပလာ် နူကဵု ဒပ် ပၞာန် အဆက်ဆက် ရ-

* '''ခေတ် အာဏာသျှင် ပၞာန်:''' နူ သၞာံ ၁၉၆၂ စဵုကဵု လၟုဟ်၊ ဒပ် ပၞာန် ဗၟာ တအ် ကၠောန် လဝ် ဒုဟ် ရာဇဝတ် ပၞာန်၊ ပွမရပ် ဂစိုတ် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပွမစံင် သ္ၚိ ဌာန် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ကောန်ဍုင် အရေင် ဂမၠိုင် ရ။
* '''ဂကူ မန် ကေုာံ ကောန်ဍုင် အရေင် (Mon &amp; Ethnic Rights):''' ဂကူ [[မန်]] ကေုာံ ဂကူ ကောန်ဍုင် အရေင် တၞဟ် တအ် ဒး ဒုင် သီ ကေတ် အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသဵု အလဵု ဇကု (Self-determination) ကေုာံ အခေါင် ဗ္တောန် လိက် ပတ် ယေန်သၞာင် အလဵု ဇကု ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[တွဵုရး မန်]] မ္ဂး ပွမသီ တိဍာ် ကေုာံ ပွမရပ် စကာ ကောန် ဍိက် (Forced labor) တအ် ကေင် က္တဵုဒှ် လဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''ပရေင် အာတ်မိက်:''' လၟုဟ် မ္ဂး ဂကောံ မန် မပ္တံကဵု ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် မန် ကေုာံ ဂကောံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် မန် (HURFOM) တအ် ဆက် ဂစာန် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ အခေါင်အရာ ညဳသၟဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် ရ။&lt;ref&gt;Human Rights Foundation of Monland (HURFOM). *Report on Human Rights Violations in Southeastern Myanmar*. 2024.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Smith, Martin. *Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity*. Zed Books, 1999.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဒဿနိက ကေုာံ ပွမပါ်ပဲါ (Philosophy and Debates) ==
ပ္ဍဲကဵု လောက ဒဿနိက မ္ဂး، လညာတ် ပရူ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဝွံ ဍေံ နွံ ကု တင် ပါ်ပဲါ အဓိက မွဲ ရ-

* '''ဝါဒ အလုံဂၠးတိ (Universalism) VS ဝါဒ အခိုက်ကၞာ ပြံင်လှာဲ (Cultural Relativism):'''

  * တၠပညာ လပါ် Universalism တအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂှ် သ္ဒး တုပ် သၟဟ် ပ္ဍဲ ဇၟာပ် ဍုင်၊ ဇၟာပ် ဘာသာ ရ။ 
  * ဆဂး ဍုင် လပါ် အာရှ ကေုာံ ဍုင် အေတ်သလာမ် လ္ၚဵု (Cultural Relativists) တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ လညာတ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူ ဍုင် ပလိုတ် (Western) တုဲ ဍေံ ဟွံကိတ် ညဳ ကု အခိုက်ကၞာ ယေန်သၞာင် ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောဝ် သာသနာ ညးတအ် ပုဟ် (ဥပမာ - အခေါင်အရာ မဆေင် ကု လိင် ကေုာံ အခေါင် ညးဗြဴ) ရ။&lt;ref&gt;Mutua, Makau. *Human Rights: A Political and Cultural Critique*. University of Pennsylvania Press, 2002.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အကာဲအရာ ကေုာံ ပြသၞာ ပ္ဍဲ အနာဂတ် (Future Challenges) ==
ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၂၁ ဏအ်၊ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဒး ဇီု ကပိုက် ကု ပြသၞာ တၟိတၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ-

* '''ပရေင် ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ဍေံ ပလီုပလာ် အခေါင် ဂွံ မံင် လမျီု (Right to life) ကေုာံ အခေါင် ပရေင် ထတ်ယုက် သွက် ကောန်မၞိဟ် ပြကောဋိကဋ် ပ္ဍဲ ဍုင် မဒိုက်ဂတ် တအ် ရ။
* '''နဲပညာ AI ကေုာံ ဒေဂျဳတယ် (AI and Digital Rights):''' ပွမစကာ AI သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် စၟဳစၟတ် မၞိဟ် (Mass surveillance) ကေုာံ ပွမပလီု အခေါင် ပူဂိုလ် (Privacy) တအ် ဂှ် ဒှ် ကၠုင် ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် မွဲ ရ။
* '''ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် ဂၠးတိ (Global Inequality):''' လဟီု အကြာ ညး သိုက် ကဵု ညး ဒိုက် ဂှ် သၠဲ ကၠုင် တုဲ، အခေါင်အရာ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင် ဖူလုံ (Social security) တအ် လီုလာ် ဒၟံင် ရ။&lt;ref&gt;Alston, Philip. &quot;Report of the Special Rapporteur on extreme poverty and human rights&quot;. *UN General Assembly*, 2019.&lt;/ref&gt;

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာမၞိဟ် အလုံဂၠးတိ]] (UDHR)
* [[သၞောဝ် ဂၠးတိ]] (International Law)
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[ပွမတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂတ သၞောဝ်]] (Rule of Law)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}

* United Nations. &quot;What are Human Rights?&quot; OHCHR.
* Donnelly, Jack. ''Universal Human Rights in Theory and Practice''. Cornell University Press, 2013.
* Lynn Hunt. ''Inventing Human Rights: A History''. W. W. Norton &amp; Company, 2007.
* United Nations. ''Universal Declaration of Human Rights''. 1948.
* Karel Vasak. &quot;A 30-year struggle: the sustained efforts to give force of law to the Universal Declaration of Human Rights&quot;. ''UNESCO Courier'', 1977.
* OHCHR. &quot;Core International Human Rights Instruments and their monitoring bodies&quot;.
* Amnesty International. &quot;Who we are&quot;.
* Human Rights Watch. ''World Report 2025''. Events of 2024.
* Human Rights Foundation of Monland (HURFOM). ''Report on Human Rights Violations in Southeastern Myanmar''. 2024.
* Smith, Martin. ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books, 1999.
* Mutua, Makau. ''Human Rights: A Political and Cultural Critique''. University of Pennsylvania Press, 2002.
* Alston, Philip. &quot;Report of the Special Rapporteur on extreme poverty and human rights&quot;. ''UN General Assembly'', 2019.
* ဥပဒေရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်။ ''[https://www.mlis.gov.mm/ လူ့အခွင့်အရေး ဆိုင်ရာ ဥပဒေများ]'' (Myanmar Law Information System).
{{သၞောဝ် ဥပဒေ}}
{{DEFAULTSORT:အခေါင်အရာ မၞိဟ်}} [[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] [[Category:သၞောဝ် ဥပဒေ]] [[Category:သၞောဝ် ဂၠးတိ]] [[Category:သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]</text>
      <sha1>4hs4qhzphmfrkgtmf79ki6vque7o77p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောဝ် ရာဇာဝတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10882</id>
    <revision>
      <id>54498</id>
      <timestamp>2026-05-07T15:26:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ မဆေင်ကဵု ပွမကၠောန်ဒုဟ် မဇီုကပိုက် လတူ ဂီုကၠီု ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပွမဖျေဟ်ဒဏ်}} {{Infobox legal system | name = သၞောဝ် ရာဇာဝတ် | native_name = Criminal Law | image = File:Gavel_and_block.jpg|250px|တူ...&quot;</comment>
      <origin>54498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24415" sha1="jwa4rlau9srurjkydnsimmb6scnoaxk" xml:space="preserve">{{Short description|သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ မဆေင်ကဵု ပွမကၠောန်ဒုဟ် မဇီုကပိုက် လတူ ဂီုကၠီု ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပွမဖျေဟ်ဒဏ်}}
{{Infobox legal system
| name = သၞောဝ် ရာဇာဝတ်
| native_name = Criminal Law
| image = [[File:Gavel_and_block.jpg|250px|တူ တၠသၞောဝ် ကေုာံ ခုံ (Gavel and block)]]
| caption = တူ တၠသၞောဝ် (Gavel) မဒှ် သင်္ကေတ အဝဵုအာဏာ ရုင်သၞောဝ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကေုာံ ဖျေဟ် ဒဏ် လတူ အမှု ရာဇာဝတ်
| type = သၞောဝ် မှာဇန် (Public Law)
| main_sources = [[လိက် ပြဋ္ဌာန်း သၞောဝ် ရာဇာဝတ်]], [[သၞောဝ် အင်္ဂလာန်]] (Common Law), [[သၞောဝ်သဇိုင်]]
| subjects = ညးဍုင်ကွာန်, ပူဂိုလ်, ကမ္မဏဳ
| key_institutions = [[ရုင်သၞောဝ်]], [[ဒပ် ဗၠာဲရဲ]], [[ရုံထံင်]], [[ဌာန သၟာသၞောဝ် အလဵုအသဳ]]
| branches = [[သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဂၠးတိ]], [[သၞောဝ် ရာဇာဝတ် သၟတ်]], [[သၞောဝ် ဆေင်ကဵု ပွမအကြမ်းဖက်]]
}}

'''သၞောဝ် ရာဇာဝတ်''' ({{lang-en|Criminal Law}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် [[သၞောဝ် ဥပဒေ]] မဆေင်စပ် ကု ဒုဟ် ရာဇာဝတ် (Crimes) ဂမၠိုင် ရ။ သၞောဝ် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လဝ် စည်းကမ်း ဒဒှ်ရ ကမၠောန် လဵု မွဲ မဒှ် ကမၠောန် မအန္တရာယ်၊ ကမၠောန် မပလီုပလာ် ပရေင် ဂီုကၠီု ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ကမၠောန် မဒစဵုဒစး ကု ဍုင် တအ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် မ္ဂး، သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဝွံ ဍေံ ဖျေဟ် ပြဋ္ဌာန်း လဝ် ဒဏ် (Punishments) မပ္တံကဵု ပွမဖျေဟ် ထံင်، ပွမကံက် ဒဏ် သြန်၊ ကေုာံ ပွမဂစိုတ် လမျီု လတူ ပူဂိုလ် မကၠောန် လဝ် ဒုဟ် တအ် ဏအ် ရ။

တၞဟ်ခြာ နူကဵု [[သၞောဝ် တရားမ]] (Civil Law) မသောင် ကလး ပြသၞာ အကြာ ပူဂိုလ် ကဵု ပူဂိုလ် မ္ဂး၊ ပ္ဍဲ သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဏအ်၊ ညး မစောဲ ဒုဟ် အဓိက ဂှ် ဒှ် &quot;အလဵုအသဳ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ရးနိဂီု&quot; (State/Government) ရ။ ဟိုတ် ဂှ် ရ ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ ကၠောန် ဒုဟ် ရာဇာဝတ် မ္ဂး، ညးတေအ် ဟွံသေင် ဆ ပလီု လဝ် အခေါင်အရာ ညး မဒး ဒုင် ဒုဟ် (Victim) သၟး ပုဟ်، ညးတေအ် ပလီု လဝ် စည်းကမ်း ကေုာံ ၜိုဟ်သြိုဟ် အလုံ ရးနိဂီု မွဲ ရောင် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ် ရာဇာဝတ် (Introduction and Definition) ==
သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် လဒက်ပ္တန် ဥပဒေ မထိင်ဒဝ် ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် ကောန်မၞိဟ် ညံင် ဂွံ မံင် တန်တဴ အာ အပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ ပွမဖျေဟ် ဒုဟ် သၟး ပုဟ်၊ ဍေံ ပါလုပ် သီုကဵု ပွမစဵုဒၞာ ညံင် အန္တရာယ် ဟွံဂွံ က္တဵုဒှ် လတူ ညးဍုင်ကွာန်၊ ပွမစၟဳစၟတ် ကေုာံ ပွမဖန် ညံင် ပရေင် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂတ သၞောဝ် ([[Rule of law]]) ဂွံ နွံ ရ။ အမှု ရာဇာဝတ် မွဲ က္တဵုဒှ် မ္ဂး، ရးနိဂီု ဂှ် ဒှ် ညး မရပ် ကေတ် တာလျိုင် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ သက်သဳ، ရပ် မၞိဟ် ကၠောန် ဒုဟ် ကေုာံ တိုန် ရုင်သၞောဝ် သွက်ဂွံ စောဲ ဒုဟ် (Prosecution) ရ။ 

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဝွံ စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် တြေံတြဟ် အိုတ် တေအ် ရ-
* '''ခေတ် မေသဝ်ပဝ်တေမဳယျာ:''' [[သၞောဝ် ဟာမ်မူရာဘဳ]] (Code of Hammurabi) မချူ လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၜိုတ် ၁၇၅၀ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် တေအ် ဂှ် ဒှ် လိက် ဥပဒေ မစွံ လဝ် ဒဏ် ရာဇာဝတ် ချိုတ်ပၠိုတ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ သဘဴဓရ် ဍေံ ဂှ် &quot;မတ် စၞး မတ်၊ ၚေက် စၞး ၚေက်&quot; (An eye for an eye) ရ။
* '''ခေတ် ရဝ်မ (Roman Law):''' အေန်ပါယာ ရဝ်မ တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ်ဝ် ရုင်သၞောဝ် ကေုာံ ပွမပါ်ခြာ အကြာ ဒုဟ် အပ္ဍဲ (Intent) ကဵု ကမၠောန် မ္ၚး (Act) ရ။
* '''ခေတ် သၞောဝ် အင်္ဂလာန် (English Common Law):''' ပ္ဍဲကဵု ရာစုသၞာံ ၁၂ ဂှ် ဍုင် အင်္ဂလာန် စ ကၠောန် ဗဒှ် သၞောတ်ဝ် သၞောဝ် ရာဇာဝတ် မတန်တဴ လတူ သ္ဂုတ်သွာတ် တၠသၞောဝ် တြေံ (Precedents) တုဲ ဍေံ ပြးဇး အာ အလုံ ဂၠးတိ (သီုကဵု ဍုင်ဗၟာ) ร။ 

== ၃။ တင်ရန်တၟအ် သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ၅ သာ် (Objectives of Criminal Law) ==
မု ဟိုတ် ဂကောံမၞိဟ် ပိုဲ ဒး ဖျေဟ် ဒဏ် လတူ မၞိဟ် မကၠောန် ဒုဟ် ရော? တၠပညာ သၞောဝ် ဥပဒေ တအ် ပါ် လဝ် တင်ရန်တၟအ် အဓိက (၅) သာ် ရ-
# '''ပွမကလေင်တမ် / လေဲလေတ် (Retribution):''' မၞိဟ် မကၠောန် ဒုဟ် ဂှ် ညးတေအ် သ္ဒး ဒး ဒုင် ဒဒိုက် တုပ် ကု ကမၠောန် မညးတေအ် ကၠောန် လဝ် ရ။ ဍေံ ဟွံသေင် &quot;ပွမတက် ကလေင်&quot; ဆဂး ဍေံ ဒှ် ပွမကဵု ဒဏ် မထိုက်တန် ကု ဒုဟ် ရ။
# '''ပွမဖေက်ဂၟံက် (Deterrence):''' ပွမဖျေဟ် ဒဏ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် မၞိဟ် ကၠောန် ဒုဟ် (Specific deterrence) ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် တၞဟ် တအ် (General deterrence) ဂွံ ဖေက် တုဲ ဟွံဂွံ ဆက် ကၠောန် ဒုဟ် ပၠန် ရ။
# '''ပွမကၟာတ်လဒဵု (Incapacitation):''' ပွမဖျေဟ် ထံင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၟာတ် လဒဵု လဝ် မၞိဟ် မကၠောန် ဒုဟ် ဂှ် ဍေံ စဵုဒၞာ ညံင် ညးတေအ် ဂွံ အာ ကၠောန် ဒုဟ် တၟိ လတူ ညးဍုင်ကွာန် ပၠန် ဟွံမာန် ရ။
# '''ပွမပလေဝ်ပလေတ် (Rehabilitation):''' တင်ရန်တၟအ် ခေတ် တၟိ မွဲ ဂှ် ဒှ် ပွမလွဳလွတ်၊ ကဵု ပညာ ကေုာံ ပလေဝ် စိုတ်ဓါတ် မၞိဟ် မကၠောန် ဒုဟ် တအ် ညံင် ညးတအ် ဂွံ ကလေင် ဒှ် မၞိဟ် ခိုဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ကာလ တိတ် နူ ထံင် ရ။
# '''ပွမကလေင်ခိုဟ် (Restoration):''' ပွမဖန် ညံင် မၞိဟ် မကၠောန် ဒုဟ် ဂှ် ဂွံ လေဲ လေတ် သြန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန် ကမၠောန် သွက် ညး မဒး ဒုင် ဒုဟ် ညံင် ဘဝ ညးတအ် ဂွံ ကလေင် ခိုဟ် တိုန် ရ။

== ၄။ အင်္ဂါလက်သဏ် ဒုဟ်ရာဇာဝတ် (Elements of a Crime) ==
သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ပူဂိုလ် မွဲ ကၠောန် လဝ် ဒုဟ် ရာဇာဝတ် မ္ဂး၊ အမှု ဗွဲမဂၠိုင် သ္ဒး ဍိုက်ပေင် ကု အင်္ဂါလက်သဏ် အဓိက ၜါ သာ် မကၠုင် နူ လေတ္တေန် ရ-
* '''[[Actus reus]] (ကမၠောန် မကၠောန်ဗၠေတ်):''' ဍေံ ဒှ် &quot;ကာယကံ&quot; (Guilty act) ရ။ မၞိဟ် ဂှ် ဒး ကၠောန် လဝ် ကမၠောန် မဒစဵုဒစး ကု သၞောဝ် ဍာံဍာံ (ဥပမာ - တက် မၞိဟ်، ဂၠံက် ကေတ် သြန်) ဟွံသေင်မ္ဂး ညး ဟွံကၠောန် တာလျိုင် ညး မဒး ကၠောန် (Omission) ရ။
* '''[[Mens rea]] (စိုတ် မကၠောန်ဗၠေတ်):''' ဍေံ ဒှ် &quot;မနောကံ&quot; (Guilty mind) ရ။ မၞိဟ် ဂှ် ဒး နွံ ကု စိုတ် မိက်ဂွံ ကၠောန် ဒုဟ် (Intention)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး နွံ ကု စိုတ် ဟွံစွံ သတိ ဗွဲမလောန် (Recklessness) ร။ ယဝ်ရ က္တဵုဒှ် အာ နကဵု မဟွံတင်သၟိက် (Accident) ဍာံဍာံ မ္ဂး، ဗွဲမဂၠိုင် ဍေံ ဟွံဒှ် ဒုဟ် ရာဇာဝတ် ပုဟ်။
* '''[[Strict Liability]] (တာလျိုင် မတပ်တး):''' ပ္ဍဲ ဒုဟ် လ္ၚဵု တအ် မပ္တံကဵု ပွမစဳ ကွဳစက် လောန် ဗၞတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမသွံ အရက် ကု ကောန်ၚာ် မ္ဂး، ၜိုန်ရ ဟွံမွဲ ကု စိုတ် မိက်ဂွံ ကၠောန် (Mens rea) ကီု လေဝ်၊ ယဝ် ကၠောန် ဒး မ္ဂး ဒှ် ဒုဟ် ဓဝါဲ ဂှ် ရ။

== ၅။ ဂကူ ဒုဟ်ရာဇာဝတ်ဂမၠိုင် (Types of Criminal Offenses) ==
ဒုဟ် ရာဇာဝတ် တအ် ဝွံ ညးတအ် ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ အတိုင် အန္တရာယ် ဍေံ တအ် နာနာ သာ် ရ-
# '''ဒုဟ် မဆေင်ကဵု လမျီု (Fatal Offenses):''' မပ္တံကဵု ပွမဂစိုတ် မၞိဟ် နကဵု စိုတ် (Murder) ကေုာံ ပွမဂစိုတ် မၞိဟ် နကဵု မဟွံတင်သၟိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟိုတ်နူ ထေဲ (Manslaughter)။
# '''ဒုဟ် မဆေင်ကဵု ခန္ဓာကာယ (Personal Offenses):''' မပ္တံကဵု ပွမတက် ပရီု (Assault/Battery)၊ ပွမကဵု ဒဒိုက် ကု လိင် (Sexual assault/Rape) ကေုာံ ပွမရပ် ကြိုင် ညးတၞဟ် ဟွံမွဲ ကု အခေါင် (Kidnapping)။
# '''ဒုဟ် မဆေင်ကဵု ဒြပ်ရတ် (Property Offenses):''' မပ္တံကဵု ကမၠတ် (Theft/Larceny)၊ ပွမသီ ကေတ် နကဵု လွဟ် (Robbery)၊ ပွမလီ ဠာန် (Fraud) ကေုာံ ပွမစံင် သ္ၚိ ဌာန် (Arson)။
# '''ဒုဟ် မပါလုပ် ပံင်ကောံ (Participatory Offenses):''' ၜိုန်ရ ဟွံကၠောန် ဒုဟ် တိုက်ရိုက် ကီု လေဝ်، ယဝ်ရ ပံင်ကောံ ချပ် ဇန် (Conspiracy) ဟွံသေင်မ္ဂး ဗိုင် ရီုဗင် ညး မကၠောန် ဒုဟ် (Accomplice) မ္ဂး ဒှ် ဒုဟ် တုပ်ပ် ရ။

== ၆။ အခေါင် စဵုဒၞာ ကေုာံ ပွမတိတ်ဗၠး (Criminal Defenses) ==
ကာလ မၞိဟ် မွဲ ဒး ဒုင် စောဲ ဒုဟ် ပ္ဍဲ ရုင်သၞောဝ်၊ ညး နွံ အခေါင် ထ္ၜး သက်သဳ စဵုဒၞာ (Defenses) သွက်ဂွံ တိတ် ဗၠး နူ ဒုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖအောန် လၟိဟ် ဒဏ် ရ-
* '''ပွမစဵုဒၞာ အလဵုဇကု (Self-defense):''' ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ ဒး ဒုင် တိုက် ခိုက် တုဲ ညး ကလေင် တက် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လမျီု ဇကု ဟွံသေင်မ္ဂး လမျီု ညးတၞဟ် မ္ဂး، ညး ဟွံမွဲ ကု ဒုဟ် ရ (ဆဂး ဒး စကာ ဒြဟတ် မဗဗွဲ ဓမ္မတာ သၟး)။
* '''ယဲစိုတ် (Insanity):''' ယဝ်ရ ပ္ဍဲ အခိင် ကၠောန် ဒုဟ် ဂှ် ညးတေအ် စိုတ် ဟွံခိုဟ် ဍာံဍာံ တုဲ ဟွံတီ ဒဒှ်ရ ကမၠောန် ဏအ် ဒှ် ကမၠောန် ဗၠေတ် မ္ဂး، ညးတေအ် ဗၠး ဒုဟ် မာန် ရ (ဆဂး ဒး အာ လွဳ ပ္ဍဲ ရုံဂဥုဲ ယဲစိုတ်)။
* '''ပွမဒးဒုင်ဘပဠ (Duress):''' ယဝ်ရ ညး မွဲမွဲ ကေတ် လွဟ် ထ္ၜ က္ဍိုပ် တုဲ ဘပဠ ညံင် ဂွံ ကၠောန် ဒုဟ် (ဥပမာ - ကၠတ် ဘဏ်) မ္ဂး، ညးတေအ် ဗၠး ဒုဟ် မာန် ရ။ (ဆဂး သွက် ဒုဟ် ဂစိုတ် မၞိဟ် မ္ဂး စကာ ဟွံမာန် ပုဟ်)။

== ၇။ သၞောတ်ဝ် စၟဳစၟတ် အမှု ရာဇာဝတ် (Criminal Justice System) ==
သၞောတ်ဝ် ဏအ် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဌာန အဓိက ၄ သာ်-
# '''[[ဒပ် ဗၠာဲရဲ]] (Law Enforcement):''' ညးတအ် လ္ၚတ် စၟဳစၟတ် အမှု၊ ဂၠာဲ သက်သဳ ကေုာံ ရပ် မၞိဟ် မဒး ဒုင် ဒုဟ် သၠေဟ်။
# '''ဌာန သၟာသၞောဝ် အလဵုအသဳ (Prosecution):''' ညးတအ် စၟဳစၟတ် ရံင် သက်သဳ ဗၠာဲရဲ တုဲ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ သ္ဂောအ် တိုန် ရုင်သၞောဝ် သွက်ဂွံ စောဲ ဒုဟ် ကီု ဟာ ဂှ် ရ။
# '''[[ရုင်သၞောဝ်]] (Courts):''' [[တၠသၞောဝ်]] (ကေုာံ [[ဂျူရဳ]]) တအ် စၟဳစၟတ် အမှု ပ္ဍဲ ဂတ မၞိဟ် ဂမၠိုင် တုဲ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ နွံ ဒုဟ် (Guilty) ဟွံသေင်မ္ဂး ဗၠး ဒုဟ် (Not guilty) ရ။
# '''[[ရုံထံင်]] ကေုာံ ဌာန ကလေင် ပလေဝ် (Corrections):''' ယဝ်ရ နွံ ဒုဟ် မ္ဂး، မၞိဟ် ဂှ် သ္ဒး အာ စိုပ် ရုံထံင် သွက်ဂွံ ဒုင် ဒဏ် ကေုာံ ကလေင် ပလေဝ် ပလေတ် စိုတ်ဓါတ် ရ။

== ၈။ သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဂၠးတိ (International Criminal Law) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဏအ်၊ သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဂှ် ဍေံ သၠဲကၠာဲ တိတ် အာ စိုပ် ကဆံင် ဂၠးတိ ရ။ ယဝ်ရ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး သကိုပ် ပၞာန် တအ် ကၠောန် ဒုဟ် မကြံင်မ္ၚိုဟ် အိုတ် မပ္တံကဵု-
* ပွမဂစိုတ် ပဠက် ဂကူ (Genocide)
* ဒုဟ် ရာဇဝတ် ပၞာန် (War Crimes)
* ဒုဟ် လတူ ကောန်မၞိဟ် (Crimes Against Humanity)
မ္ဂး၊ ညးတအ် မာန် ဒး ဒုင် ဖျေဟ် ဒုဟ် ကေုာံ စၟဳစၟတ် ပ္ဍဲကဵု [[ရုင်သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဂၠးတိ]] (International Criminal Court - ICC) မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင် သည်ဟိတ် (The Hague) ရ။

== ၉။ သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ကေုာံ တွဵုရးမန် (Criminal Law in Myanmar and Mon State) ==
ပ္ဍဲကဵု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ကေုာံ [[တွဵုရး မန်]] မ္ဂး၊ သၞောဝ် ရာဇာဝတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် '''လိက် ပြဋ္ဌာန်း သၞောဝ် ရာဇာဝတ်''' (Penal Code / ရာဇသတ်ကြီး) ရ။
* လိက် ဏအ် ဂှ် အင်္ဂလိက် တအ် ချူ ပြဋ္ဌာန်း လဝ် နူကဵု သၞာံ ၁၈၆၁ (ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ) တေအ် တုဲ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ သၞောဝ် အင်္ဂလာန် (Common Law) ရ။
* စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် လိက် ပြဋ္ဌာန်း ဏအ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ရုင်သၞောဝ် ပွိုင်ဍုင် ကေုာံ ရုင်သၞောဝ် ခရိုင် အလုံ တွဵုရး မန် သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ကေုာံ ဖျေဟ် ဒုဟ် အမှု ဂမၠိုင် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် မ္ဂး နွံ သီု ဥပဒေ သက်သဳ (Evidence Act) ကေုာံ ဥပဒေ ကေင်ကာ ရာဇာဝတ် (Criminal Procedure Code - CrPC) တအ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင် စၟဳစၟတ် အမှု ရ။

== ၁၀။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ပြသၞာ ခေတ်လၟုဟ် (Modern Challenges and Reforms) ==
ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၂၁ ဏအ်၊ သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဝွံ ဍေံ ဒး ဇီုကပိုက် ကု ပြသၞာ တၟိတၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ-
* '''ဒုဟ် ဆိုက်ဘာ (Cybercrime):''' ဒုဟ် မကၠောန် လတူ အေန်တာနက် မပ္တံကဵု ပွမကၠတ် တင်ဂၞင် ဟာက်ကာ (Hacking)၊ ပွမလီ ဠာန် လတူ လပှ်ကျာ ကေုာံ ဗလး စၟ ဝဳရုသ် (Viruses) တအ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် ဗၠာဲရဲ တအ် ရ။
* '''ဒုဟ် ကမ္မဏဳ (Corporate Crime):''' ကမ္မဏဳ ဇၞော်ဇၞော် တအ် မလီ ဠာန် အခေါန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပလီု ပွဳပွူ သဘာဝ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် တအ် ဂှ် ညံင် ဂွံ စောဲ ဒုဟ် ရာဇာဝတ် မာန် ဂှ် တၠပညာ တအ် ဂစာန် ပြဋ္ဌာန်း သၞောဝ် တၟိတၟိ ရ။
* '''ပွမပလီု ဒဏ် ဂစိုတ် (Abolition of Death Penalty):''' ဂကောံ [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] ဂၠးတိ တအ် ဂစာန် ဒစဵုဒစး ညံင် ဂွံ ပလီု ထောအ် သၞောဝ် မဖျေဟ် ဒဏ် ဂစိုတ် လမျီု (Capital Punishment) ပ္ဍဲ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် ရ၊ ဟိုတ်နူ ညးတအ် ညာတ် ကေတ် ဍေံ ဒစဵုဒစး ကု အခေါင် မာန် ဂျိုင် တန်တဴ ဇၟာပ် မၞိဟ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[သၞောဝ် တရားမ]] (Civil Law)
* [[သၞောဝ် ဥပဒေ]] (Law)
* [[ရုင်သၞောဝ်]] (Court)
* [[သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဂၠးတိ]] (International Criminal Law)
* [[ဒပ် ဗၠာဲရဲ]] (Police force)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Ormerod, David; Laird, Karl (2021). ''Smith, Hogan, and Ormerod's Criminal Law'' (16th ed.). Oxford University Press. ISBN 978-0198849704.
* Ashworth, Andrew; Horder, Jeremy (2013). ''Principles of Criminal Law'' (7th ed.). Oxford University Press. ISBN 978-0199672684.
* Fletcher, George P. (1998). ''Basic Concepts of Criminal Law''. Oxford University Press. ISBN 978-0195121700.
* Herring, Jonathan (2020). ''Criminal Law: Text, Cases, and Materials'' (9th ed.). Oxford University Press.
* Myanmar Penal Code (ရာဇသတ်ကြီး), 1861. ''[https://www.mlis.gov.mm/ Myanmar Law Information System]''.
* Code of Criminal Procedure (ရာဇဝတ်ကျင့်ထုံးဥပဒေ), 1898. ''[https://www.mlis.gov.mm/ Myanmar Law Information System]''.
* Cassese, Antonio (2008). ''International Criminal Law'' (2nd ed.). Oxford University Press. ISBN 978-0199203109.
* Williams, Glanville (1983). ''Textbook of Criminal Law'' (2nd ed.). Stevens &amp; Sons.
* Schabas, William A. (2011). ''An Introduction to the International Criminal Court''. Cambridge University Press.
* နိုင်ပန်းလှ (Nai Pan Hla) (1990). ''မွန်ဥပဒေဟောင်းများ (Old Mon Laws and Traditions)''. 

{{သၞောဝ် ဥပဒေ}}

{{DEFAULTSORT:သၞောဝ် ရာဇာဝတ်}}
[[Category:သၞောဝ် ရာဇာဝတ်]]
[[Category:သၞောဝ် ဥပဒေ]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေင် ဍုင်ကွာန်]]</text>
      <sha1>jwa4rlau9srurjkydnsimmb6scnoaxk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောဝ် အုပ်ဓုပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10883</id>
    <revision>
      <id>54499</id>
      <timestamp>2026-05-07T15:32:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ မထိင်ဒဝ် ကေုာံ ဖျေဟ် စည်းကမ်း လတူ ကမၠောန် ဌာန အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေင် အုပ်ဓုပ် ရးနိဂီု}} {{Infobox legal system | name = သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် | native_name = Administrative Law | image = File:Palais-R...&quot;</comment>
      <origin>54499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25735" sha1="rrox7iwbmle9dp10pr38kbfaz3hjnwi" xml:space="preserve">{{Short description|သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ မထိင်ဒဝ် ကေုာံ ဖျေဟ် စည်းကမ်း လတူ ကမၠောန် ဌာန အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေင် အုပ်ဓုပ် ရးနိဂီု}}
{{Infobox legal system
| name = သၞောဝ် အုပ်ဓုပ်
| native_name = Administrative Law
| image = [[File:Palais-Royal, Conseil d'Etat.jpg|300px|ရုင် ကံင်သဳ ဍုင် ပ္ဍဲ ဍုင် ပြင်သေတ်]]
| caption = ရုင် [[ကံင်သဳ ဍုင် ပြင်သေတ်]] (Conseil d'État) မဒှ် ဒၞာဲ တမ်မူလ မဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် ခေတ် တၟိ ကိုပ်ကၠာ အိုတ်
| type = [[သၞောဝ် မှာဇန်]] (Public Law)
| main_sources = [[သၞောဝ်သဇိုင်]], လိက် ပြဋ္ဌာန်း စၠတ်ထဝ်, [[ဥပဒေ စၞး အဝဵု]]
| subjects = [[အလဵုအသဳ]], ဌာန အုပ်ဓုပ် ဍုင်, ကေုာံ [[ညးဍုင်ကွာန်]]
| key_institutions = [[ရုင်သၞောဝ် အုပ်ဓုပ်]], [[ရုင်သၞောဝ် သၠုင်အိုတ်]], ဌာန ညးမစၟဳစၟတ် တင်တိုင်တောဲ (Ombudsman)
| branches = ဥပဒေ ညးစၞး, ပွမစၟဳစၟတ် နကဵု ရုင်သၞောဝ်, ဥပဒေ ပရေင် ထိင်ဒဝ်
}}

'''သၞောဝ် အုပ်ဓုပ်''' ({{lang-en|Administrative Law}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ နူကဵု [[သၞောဝ် မှာဇန်]] (Public Law) မထိင်ဒဝ် ကေုာံ ဖျေဟ် လဒက်ပ္တန် လတူ ကမၠောန်، အဝဵုအာဏာ ကေုာံ တာလျိုင် ဌာန [[အလဵုအသဳ]] ဂမၠိုင် ရ။ သၞောဝ် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဖျေဟ် စည်းကမ်း လတူ ဗီုလဵု ဌာန ဝန်ကြီး (Ministries)၊ ကမ္မတဳ အလဵုအသဳ، ဂကောံ ပရေင် အုပ်ဓုပ် ဒေသ (Local councils) ကေုာံ ဌာန ဗၠာဲရဲ တအ် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ကေုာံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် မဆက်စပ် ကု ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။

တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် ဂှ် ဒှ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန် နူကဵု ပွမစကာ အဝဵု ဗၠေတ်ဗၠေတ် နူ လပါ် အလဵုအသဳ (Abuse of power) ကေုာံ သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ပရေင် အုပ်ဓုပ် ရးနိဂီု ဂွံ နွံ ကု [[ပွမတပ်တး]] (Fairness)၊ ပွမစှ်ေ သၞောတ် ကေုာံ [[ပွမတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂတ သၞောဝ်]] (Rule of law) ရ။ ဍေံ ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် မထိင်ဒဝ် ညံင် အလဵုအသဳ ဟွံဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် လောန် ၜက် အာ နူကဵု အဝဵု ဥပဒေ မကဵု လဝ် (Ultra vires) ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် တံင်ဂြဲ မဆက်စပ် အကြာ &quot;အဝဵု ဍုင်&quot; ကဵု &quot;အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန်&quot; ရ။ 
* ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ခေတ် တၟိ မ္ဂး، အလဵုအသဳ တအ် နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ပရေင် ပညာ၊ ပရေင် ထတ်ယုက်၊ ပရေင် ပလံင် ဗစိုပ် ကေုာံ ကံက် အခေါန် ရ။ သွက်ဂွံ ဓမံက် ရုပ်ရဴ ကမၠောန် တအ် ဏအ် ဂှ် [[စၠတ်ထဝ်]] (Legislature) ဒး ကဵု အဝဵု ကု ဌာန အလဵုအသဳ တအ် ရ။ 
* ဆဂး، ကာလ ဌာန တအ် ဏအ် စကာ အဝဵု ဂှ် (ဥပမာ - ပွမဟွံကဵု လာင်ဇြေန် ကမၠောန်، ပွမသီ ကေတ် တိဍာ် ညးဍုင်ကွာန် သွက်ဂွံ သြိုင် ဂၠံင်)، ညးတအ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် သၞောဝ် ရ။ ယဝ်ရ ညးတအ် ကၠောန် ကမၠောန် မဟွံမွဲ ကု ဟိုတ်ဖဵု ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန် ဗၠေတ် နူ သၞောဝ် မ္ဂး، &quot;သၞောဝ် အုပ်ဓုပ်&quot; ဏအ် ဂှ် ရ ဒှ် အရာ မကဵု အခေါင် ကု ညးဍုင်ကွာန် သွက်ဂွံ စောဲ အမှု ဒစဵုဒစး အလဵုအသဳ ပ္ဍဲ [[ရုင်သၞောဝ်]] ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ ပရေင် ပြံင်လှာဲ တာလျိုင် အလဵုအသဳ ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၉ ကဵု ၂၀ ရ-
* '''တမ်မူလ နူ ပြင်သေတ် (French Origin):''' သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် ခေတ် တၟိ ဂှ် စ က္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် ပြင်သေတ် နကဵု ယၟု ''Droit administratif'' ရ။ ကြဴနူ ပၠန်ဂတး ပြင်သေတ် တုဲ၊ သၟိင် [[နာပဝ်လဳယောန်]] (Napoleon) ခပတိုန် လဝ် [[ကံင်သဳ ဍုင် ပြင်သေတ်]] (Conseil d'État) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၉ သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် အမှု မဆက်စပ် ကု အလဵုအသဳ သီးသန့် ร။
* '''လညာတ် အင်္ဂလာန် (Common Law Resistance):''' ပ္ဍဲ ဍုင် အင်္ဂလာန်၊ တၠပညာ ဥပဒေ ဗီုကဵု [[အေ. ဗဳ. ဒါင်သဳ]] (A.V. Dicey) တအ် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ညးတအ် ဒစဵုဒစး လညာတ် သၞောဝ် ဏအ် ရ။ ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ &quot;အလဵုအသဳ ကဵု ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် ဒး တုပ် သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂတ ရုင်သၞောဝ် ဓမ္မတာ&quot; တုဲ ဟွံဒး နွံ ရုင်သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် သီးသန့် ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ တုဲ၊ ကမၠောန် အလဵုအသဳ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် တုဲ သၞောဝ် အင်္ဂလာန် လေဝ် ဒး ဒုင် တဲ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ကဏ္ဍ သၞောဝ် ဏအ် ကီု ရ။

== ၃။ သဘဴဓရ် သဇိုင်ဂမၠိုင် (Fundamental Principles) ==
သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် အလုံ ဂၠးတိ ဂှ် ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ သဘဴဓရ် သဇိုင် ဥပဒေ အဓိက ၃ သာ်-
# '''[[ပွမတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂတ သၞောဝ်]] (Rule of Law):''' ဌာန အလဵုအသဳ သီုဖအိုတ် သ္ဒး ကၠောန် ကမၠောန် အပ္ဍဲ ပယျဵု အဝဵု မပြဋ္ဌာန်း လဝ် နကဵု ဥပဒေ သၟး ရ။ အလဵုအသဳ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အတိုင် ပၟိက် စိုတ် ဇကု မဟွံမွဲ ကု သၞောဝ် ဟွံမာန် (No arbitrary power) ရ။
# '''[[ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု]] (Separation of Powers):''' ညံင် အဝဵု ဟွံဂွံ သီ ကေတ် ပ္ဍဲ တဲ အလဵုအသဳ မွဲ ဓဝ် ဂှ်، [[အဝဵု ရုင်သၞောဝ်]] (Judiciary) သ္ဒး သၠးပွး တုဲ နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ကမၠောန် ဌာန အုပ်ဓုပ် (Executive) လၟိုန် ရ။
# '''[[ဓဝ်သၞောဝ် သဘာဝ]] (Natural Justice / Due Process):''' ကာလ အလဵုအသဳ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် မွဲမွဲ မဇီုကပိုက် ကု ညးဍုင်ကွာန် မ္ဂး ညးတအ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် သဘဴဓရ် ၜါ-
   * ''Audi alteram partem:'' အခေါင် မဒး ဒုင် ကလင် စ (Right to a fair hearing)။ ညးဍုင်ကွာန် သ္ဒး နွံ အခေါင် ဟီု သောင် ကလး ကိုပ်ကၠာ အလဵုအသဳ ဟွံဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဏီ။
   * ''Nemo judex in causa sua:'' ညးလဵု မွဲ လေဝ် ဒှ် တၠသၞောဝ် သွက် အမှု ဇကု ဟွံဂွံ (Rule against bias)။ ညး မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သ္ဒး ဒှ် မၞိဟ် လဒေါဝ် ร။

== ၄။ အဝဵုအာဏာ ဌာနအုပ်ဓုပ် (Powers of Administrative Agencies) ==
သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဍုင် မာန် ဂှ်၊ စၠတ်ထဝ် ကဵု လဝ် အဝဵု အဓိက ၜါ သာ် ကု ဌာန အလဵုအသဳ တအ်-
* '''[[ဥပဒေ စၞး အဝဵု]] (Delegated Rulemaking):''' စၠတ်ထဝ် ဂှ် ညးတအ် ဟွံမွဲ အခိင် သွက်ဂွံ ချူ ဥပဒေ အလုံ အိုတ်သီု ร။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ချူ ဆ ဥပဒေ သဇိုင် (Parent Act) တုဲ၊ ကဵု အဝဵု ကု ဝန်ကြီး ဌာန သွက်ဂွံ ဆက် ချူ &quot;နည်းဥပဒေ&quot; ကေုာံ &quot;အမိန့်&quot; (Regulations and By-laws) မချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ (ဥပမာ - ဥပဒေ တရဴ ဂၠံင် ဂှ် ချူ နကဵု စၠတ်ထဝ်၊ ဆဂး စည်းကမ်း ဗီုလဵု ဂွံ ဒဳ ကွဳစက် ဂှ် ချူ နကဵု ဌာန ပရေင် ပလံင် ဗစိုပ်)။
* '''ပွမဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အုပ်ဓုပ် (Administrative Adjudication):''' ဌာန အလဵုအသဳ တအ် နွံ အဝဵု ဗီုပြင် ရုင်သၞောဝ် ကဝက် (Quasi-judicial) သွက်ဂွံ သောင် ကလး ပြသၞာ ရ။ (ဥပမာ - ကမ္မတဳ သောင် ကလး ပြသၞာ တိဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဌာန ညးမကံက် အခေါန် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လတူ ပြသၞာ အခေါန်)။

== ၅။ ပွမစၟဳစၟတ် နကဵု ရုင်သၞောဝ် (Judicial Review) ==
ကဏ္ဍ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် ဂှ် ဒှ် '''[[ပွမစၟဳစၟတ် နကဵု ရုင်သၞောဝ်]]''' ရ။ ယဝ်ရ ညးဍုင်ကွာန် မွဲ ဟွံတုပ် စိုတ် ကု သ္ဂုတ်သွာတ် အလဵုအသဳ မ္ဂး، ညးတေအ် နွံ အခေါင် တိုန် ရုင်သၞောဝ် သွက်ဂွံ အာတ် မိက် ညံင် တၠသၞောဝ် ဂွံ ပလီု ထောအ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဂှ် ရ။ ရုင်သၞောဝ် တအ် စၟဳစၟတ် လတူ ဟိုတ် အဓိက ၃ သာ်-
# '''ပွမဟွံစှ်ေ သၞောဝ် (Illegality / Ultra vires):''' ဌာန အလဵုအသဳ ကၠောန် ကမၠောန် သၠဲ ၜက် အာ နူကဵု အဝဵု ဥပဒေ မကဵု လဝ်။
# '''ပွမဟွံမွဲ ကု ဟိုတ်ဖဵု (Irrationality / Unreasonableness):''' သ္ဂုတ်သွာတ် ဍေံ ဂှ် ကြံင်မ္ၚိုဟ် လောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗၠေတ် ဒၟံင် ကု ဟိုတ်ဖဵု သဘာဝ (ပ္ဍဲ သၞောဝ် အင်္ဂလာန် ကော်စ Wednesbury unreasonableness)။
# '''ပွမဟွံဒ္ဂေတ် ဗက် နဲကဲ (Procedural Impropriety):''' ဌာန အလဵုအသဳ ဟွံဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် နဲကဲ မပြဋ္ဌာန်း လဝ် ပ္ဍဲ ဥပဒေ ဟွံသေင်မ္ဂး ပလီု ဓဝ်သၞောဝ် သဘာဝ (ဥပမာ - ဟွံကဵု အခိင် ကု ညးဍုင်ကွာန် သွက်ဂွံ သောင် ကလး)။

== ၆။ သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် အင်္ဂလာန် (Common Law System) ==
ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မစကာ [[သၞောတ်ဝ် သၞောဝ် အင်္ဂလာန်]] ဗီုကဵု [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]၊ [[အင်္ဂလာန်]] ကေုာံ [[အိန္ဒိယ]] မ္ဂး-
* ညးတအ် ဟွံမွဲ ကု &quot;ရုင်သၞောဝ် အုပ်ဓုပ်&quot; သီးသန့် ရ။ ညးဍုင်ကွာန် သ္ဒး တိုန် [[ရုင်သၞောဝ် ဓမ္မတာ]] (Ordinary Courts) သွက်ဂွံ စောဲ အမှု ဒစဵုဒစး အလဵုအသဳ ရ။
* ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် မ္ဂး၊ ညးတအ် နွံ ကု [[ဥပဒေ နဲကဲ အုပ်ဓုပ်]] (Administrative Procedure Act - APA) မပြဋ္ဌာန်း လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၆ သွက်ဂွံ ဖျေဟ် စည်းကမ်း ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် လတူ ဗီုလဵု ဌာန အလဵုအသဳ တအ် ဂွံ ချူ ဥပဒေ ကေုာံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ร။

== ၇။ သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် ပြဋ္ဌာန်း (Civil Law System) ==
ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မစကာ [[သၞောတ်ဝ် သၞောဝ် ပြဋ္ဌာန်း]] ဗီုကဵု [[ပြင်သေတ်]]၊ [[ဂျာမနဳ]] ကေုာံ ဍုင် ပ္ဍဲ ဥရောပ ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး-
* ညးတအ် ပါ် လဝ် &quot;သၞောဝ် မှာဇန်&quot; ကဵု &quot;သၞောဝ် ပူဂိုလ်&quot; (Private Law) ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ရ။
* ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် [[ရုင်သၞောဝ် အုပ်ဓုပ်]] (Administrative Courts) သီးသန့် သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် အမှု အလဵုအသဳ ရ။ ရုင်သၞောဝ် တအ် ဏအ် ဍေံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ရုင်သၞောဝ် တရားမ ကေုာံ ရာဇာဝတ် တုဲ၊ တၠသၞောဝ် ပ္ဍဲ ရုင် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ညး မလ္ၚတ် လဝ် ပရေင် အုပ်ဓုပ် အလဵုအသဳ ဗွဲမလှဲလး ရ။ (ဥပမာ - Conseil d'État ပ္ဍဲ ပြင်သေတ်)။

== ၈။ ပွမပါ်ပဲါ ကေုာံ ပရေင် စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန် (Ombudsman and Tribunals) ==
ပါဲနူ ရုင်သၞောဝ် မ္ဂး، ဂၠးတိ ခေတ် တၟိ ဖန်ဗဒှ် လဝ် နဲကဲ တၞဟ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန် နူကဵု ကမၠောန် ဗၠေတ်ဗၠေတ် အလဵုအသဳ-
* '''[[ညးမစၟဳစၟတ် တင်တိုင်တောဲ]] (Ombudsman):''' ဍေံ ဒှ် ဌာန ဟွံသေင်မ္ဂး ပူဂိုလ် မသၠးပွး မွဲ (ဗွဲမဂၠိုင် မခပတိုန် လဝ် နကဵု စၠတ်ထဝ်) သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် တင် တိုင်တောဲ နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် မဆေင် ကု ပရေင် အုပ်ဓုပ် ပရေံပရေံ၊ ပွမကၠောန် လ္ၚုဲ (Maladministration) ကေုာံ ပွမလာဘ် လတူ အရာရှိ ဍုင် ရ။
* '''[[ရုင် ခုံသမာဓိ အုပ်ဓုပ်]] (Administrative Tribunals):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ရုင် ခုံသမာဓိ ဍောတ်တ် တအ် သွက်ဂွံ သောင် ကလး အမှု မဆေင် ကု လိက် အခေါန် (Taxes)، အခေါင်အရာ ကောန်ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင် ယဲ ပူဂိုလ် ညံင် ဂွံ ပြဟ် ကေုာံ အိုတ် သြန် အောန် နူကဵု ပွမတိုန် ရုင်သၞောဝ် ဇၞော် ရ။

== ၉။ သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဒေသမန် (Myanmar and Mon Context) ==
ပ္ဍဲကဵု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ကေုာံ [[တွဵုရး မန်]] မ္ဂး၊ သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် ဂှ် ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ သၞောတ်ဝ် အင်္ဂလာန် တြေံ (Colonial heritage) ကေုာံ ပြဋ္ဌာန်း လဝ် အတိုင် [[သၞောဝ်သဇိုင် ဍုင်ဗၟာ ၂၀၀၈]] ရ-
* '''အာဏာ စၟဳစၟတ် (Writ Petitions):''' အတိုင် သၞောဝ်သဇိုင် မ္ဂး၊ [[ရုင်သၞောဝ် သၠုင်အိုတ် ကၟိန်ဍုင်]] (Supreme Court of the Union) နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ပတိတ် အမိန့် အာဏာ (Writs) မပ္တံကဵု စာချွန်တော် အမိန့် (Writ of Mandamus - အမိန့် ကဵု ဌာန အလဵုအသဳ ကၠောန် ကမၠောန်) ကေုာံ စာချွန်တော် အာဏာပိုင်ခွင့် မေးမြန်းခြင်း (Writ of Quo Warranto) သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ကမၠောန် ဌာန အလဵုအသဳ တအ် ရ။
* '''ပရေင် အုပ်ဓုပ် ဒေသ:''' ပ္ဍဲ [[တွဵုရး မန်]] မ္ဂး၊ ဌာန မပ္တံကဵု ဌာန အုပ်ဓုပ် အထွေထွေ (GAD)، ကမ္မတဳ မျူနဳစဳပါယ် (Municipal Committees) တအ် ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် သၞောဝ် ကေုာံ ဥပဒေ တွဵုရး မပြဋ္ဌာန်း လဝ် သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဍုင် ကွာန် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဍာံဍာံ မ္ဂး، ပရေင် စၟဳစၟတ် ကမၠောန် အလဵုအသဳ နကဵု ရုင်သၞောဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဒှ် ဒၟံင် အရာ မဍိုန်လျ လောန် ဏီ ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပြသၞာ ခေတ်လၟုဟ် (Future and Contemporary Challenges) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ်၊ သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် ဝွံ ဍေံ ဒး ဇီုကပိုက် ကု ပြသၞာ တၟိတၟိ ဗွဲမဂၠိုင်-
* '''သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် ဂၠးတိ (Global Administrative Law):''' ဟိုတ်နူ ဂကောံ ဂၠးတိ ဗီုကဵု [[ဂကောံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ]] (WTO) ကေုာံ ကုလသမဂ္ဂ တအ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် မဇီုကပိုက် ကု ညးဍုင်ကွာန် လတူ ဂၠးတိ တုဲ၊ လညာတ် ဥပဒေ တၟိ မကော်စ သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် ဂၠးတိ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ဒၟံင် သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ဂကောံ တအ် ဏအ် ရ။
* '''နဲပညာ ဉာဏ်လုပ်စက် ([[Artificial Intelligence]] - AI):''' ဌာန အလဵုအသဳ ဗွဲမဂၠိုင် စ စကာ ကၠုင် AI သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် (ဥပမာ - ရုဲစှ် မၞိဟ် ဂွံ လာင်ဇြေန်، ကံက် အခေါန်)။ ပြသၞာ ဂှ် ဒှ် &quot;ယဝ်ရ စက် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဗၠေတ် မ္ဂး ညးလဵု မဒး ဒုင် တာလျိုင် ရော?&quot; ကေုာံ ဗီုလဵု သ္ဂောအ် စၟဳစၟတ် (Audit) လတူ AI တအ် ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် သွက် သၞောဝ် ဏအ် ရ။
* '''ပွမသွံ ကမၠောန် ကု ပူဂိုလ် (Privatization):''' ကာလ အလဵုအသဳ ပအပ် ကမၠောန် မှာဇန် (ဗီုကဵု ရုံဂဥုဲ، ထောအ် ခမိက်) ကု ကမ္မဏဳ ပူဂိုလ် တအ် မ္ဂး، ဗီုလဵု သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် သ္ဂောအ် ဆက် ထိင်ဒဝ် ကမ္မဏဳ တအ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် အရာ မဒး ဆက် သောင် ကလး အာ ဏီ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[သၞောဝ်သဇိုင်]] (Constitutional law)
* [[ပွမစၟဳစၟတ် နကဵု ရုင်သၞောဝ်]] (Judicial review)
* [[ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု]] (Separation of powers)
* [[အဝဵု အုပ်ဓုပ်]] (Executive branch)
* [[အလဵုအသဳ]] (Government)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Wade, H. W. R., &amp; Forsyth, C. F. (2014). ''Administrative Law'' (11th ed.). Oxford University Press. ISBN 978-0199683703.
* Craig, P. P. (2012). ''Administrative Law'' (7th ed.). Sweet &amp; Maxwell. ISBN 978-0414022137.
* Dicey, A. V. (1885). ''Introduction to the Study of the Law of the Constitution''. Macmillan.
* Brown, L. Neville, &amp; Bell, John (1998). ''French Administrative Law'' (5th ed.). Oxford University Press.
* Stewart, Richard B. (1975). &quot;The Reformation of American Administrative Law&quot;. ''Harvard Law Review''. 88 (8): 1667–1813.
* Kingsbury, Benedict, Krisch, Nico, &amp; Stewart, Richard B. (2005). &quot;The Emergence of Global Administrative Law&quot;. ''Law and Contemporary Problems''. 68 (3/4): 15–61.
* Harding, Andrew (2015). ''The Legal System of Myanmar: A Non-State Legal Order''. Routledge. ISBN 978-0415523455.
* Constitution of the Republic of the Union of Myanmar (2008). (''[[သၞောဝ်သဇိုင် ဍုင်ဗၟာ ၂၀၀၈]]''). Chapter VII: The Judiciary (Writs).
* Myint Zan (2017). ''Legal Education and Legal Traditions in Myanmar''.
* ဥပဒေရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်။ ''[https://www.mlis.gov.mm/ အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ ဥပဒေများ]'' (Myanmar Law Information System - Administrative Laws).

{{သၞောဝ် ဥပဒေ}}

{{DEFAULTSORT:သၞောဝ် အုပ်ဓုပ်}}
[[Category:သၞောဝ် အုပ်ဓုပ်]]
[[Category:သၞောဝ် မှာဇန်]]
[[Category:အလဵုအသဳ]]
[[Category:သၞောဝ် ဥပဒေ]]</text>
      <sha1>rrox7iwbmle9dp10pr38kbfaz3hjnwi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောဝ် မှာဇန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10884</id>
    <revision>
      <id>54500</id>
      <timestamp>2026-05-07T15:36:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ မအုပ်ဓုပ် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ ရးနိဂီု (အလဵုအသဳ) ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်}} {{Infobox concept | name = သၞောဝ် မှာဇန် | native_name = Public Law | image = File:Scale of justice 2.svg|250px|ချိ...&quot;</comment>
      <origin>54500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25795" sha1="1jz3lf3nheoseqbbovfsc7g0tbl4ptg" xml:space="preserve">{{Short description|သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ မအုပ်ဓုပ် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ ရးနိဂီု (အလဵုအသဳ) ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်}}
{{Infobox concept
| name = သၞောဝ် မှာဇန်
| native_name = Public Law
| image = [[File:Scale of justice 2.svg|250px|ချိန်ခွင် သၞောဝ်တရား မဒှ် သင်္ကေတ သၞောဝ် မှာဇန်]]
| caption = ချိန်ခွင် သၞောဝ်တရား (Scale of Justice) မဒှ် သင်္ကေတ သွက်ဂွံ မင်မဲ ဓဝ်သၞောဝ်တရား ကေုာံ ပရေင် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂတ သၞောဝ် ဂမၠိုင်
| field = [[ဥပဒေဗေဒ]] (Jurisprudence), [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Political Science)
| related_concepts = [[သၞောဝ် ပူဂိုလ်]] (Private law), [[ရးနိဂီု]] (State), [[ပွမတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂတ သၞောဝ်]] (Rule of law)
| key_elements = အဝဵု အလဵုအသဳ, အခေါင်အရာ မှာဇန်, ပရေင် ဂီုကၠီု ဍုင်
| prominent_types = [[သၞောဝ်သဇိုင်]], [[သၞောဝ် အုပ်ဓုပ်]], [[သၞောဝ် ရာဇာဝတ်]], [[သၞောဝ် အခေါန်]]
| opposite = [[သၞောဝ် တရားမ]] (Civil Law / Private Law)
}}

'''သၞောဝ် မှာဇန်''' ({{lang-en|Public Law}}) ဟွံသေင်မ္ဂး ပြကိုဟ် ဥပဒေ မှာဇန် ဝွံ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍ ဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် [[သၞောဝ် ဥပဒေ]] မထိင်ဒဝ် ကေုာံ ဖျေဟ် လဒက်ပ္တန် လဝ် ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ [[ရးနိဂီု]] (အလဵုအသဳ) ကဵု [[ညးဍုင်ကွာန်]] (Individuals/Citizens) ဟွံသေင်မ္ဂး အကြာ ဌာန အလဵုအသဳ မွဲ ကဵု မွဲ ရ။ သၞောဝ် မှာဇန် ဝွံ ဍေံ စွံ အဓိက လတူ ဖဵုပရဲ၊ ပရေင် ဂီုကၠီု ကေုာံ တန်တဴ ညဳသၟဟ် သွက် ဂကောံမၞိဟ် အလုံ မွဲ (Public interest) တုဲ ဍေံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု [[သၞောဝ် ပူဂိုလ်]] (Private Law) မစွံ အဓိက လတူ ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ ပူဂိုလ် ကဵု ပူဂိုလ် ရ။ 

သၞောဝ် မှာဇန် ဝွံ ဍေံ ပါ် တိတ် အာ နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု [[သၞောဝ်သဇိုင်]] (Constitutional law)၊ [[သၞောဝ် အုပ်ဓုပ်]] (Administrative law)၊ [[သၞောဝ် ရာဇာဝတ်]] (Criminal law) ကေုာံ [[သၞောဝ် အခေါန်]] (Tax law) တအ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] လၟုဟ် မ္ဂး، သၞောဝ် မှာဇန် ဏအ် ဍေံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင် အလဵုအသဳ ဟွံဂွံ စကာ အဝဵု ဗၠေတ်ဗၠေတ် လတူ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ညံင် အခေါင်အရာ သဇိုင် မၞိဟ် ဂွံ တန်တဴ မာန် ရ။

== ၁။ သဘဴဓရ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Concept and Definition) ==
သၞောဝ် မှာဇန် ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ သဘဴဓရ် &quot;ပရေင် အုပ်ဓုပ် ဍုင် ကေုာံ တာလျိုင် ဍုင်&quot; ရ။ 
* '''အဓိပ္ပါယ် ဍာံဍာံ:''' အခိင် လဵု ဟွံဟီု ယဝ်ရ ဌာန အလဵုအသဳ မွဲ (ဥပမာ - ဒပ် ဗၠာဲရဲ၊ ရုင် ကံက် အခေါန်، ဝန်ကြီးဌာန) ညးတအ် ချဳဒရာင် ကေုာံ စကာ အဝဵု အလဵုအသဳ လတူ ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကမ္မဏဳ မွဲမွဲ မ္ဂး، ပရေင် ဆက်ဆောံ ဏအ် ဂှ် ဍေံ နွံ သၟဝ် အုပ်ဓုပ် '''သၞောဝ် မှာဇန်''' ရ။
* '''တင်ရန်တၟအ်:''' တင်ရန်တၟအ် အဓိက ဍေံ ဂှ် သွက်ဂွံ ဓမံက် ထ္ၜး အဝဵု အာဏာ ဍုင် ကေုာံ ကမၠောန် အလဵုအသဳ، ကေုာံ သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ကမၠောန် တအ် ဏအ် ဂွံ ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် စည်းကမ်း သၞောဝ် ဥပဒေ ရ။ 
* '''အဝဵု မဟွံတုပ်သၟဟ်:''' ပ္ဍဲ သၞောဝ် မှာဇန် မ္ဂး، အလဵုအသဳ ကဵု ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် နွံ အဝဵု ဟွံတုပ် ညးသကအ် (Asymmetric relationship) ရ။ အလဵုအသဳ နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ကံက် အခေါန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖျေဟ် ဒုဟ် ထံင်၊ ဆဂး ပူဂိုလ် ဓမ္မတာ တအ် ဟွံမွဲ ကု အဝဵု ဏအ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၞောဝ် မှာဇန် ဏအ် ဒး ဖျေဟ် လဝ် စည်းကမ်း တင်းကြပ် ညံင် အလဵုအသဳ ဟွံဂွံ စကာ အဝဵု အလောန် အာ ရ။&lt;ref&gt;Loughlin, Martin (2003). ''The Idea of Public Law''. Oxford University Press. p. 15.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် သၞောဝ် မှာဇန် ဝွံ ဍေံ လအ် လာ ဗွဲမလောန် တုဲ စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် အေန်ပါယာ ရဝ်မ (Roman Empire) တေအ် ရ။
* '''ခေတ် ရဝ်မ:''' တၠပညာ သၞောဝ် ရဝ်မ တအ် ပါ် လဝ် သၞောဝ် နကဵု ၜါ ကဏ္ဍ- ''Jus Publicum'' (သၞောဝ် သွက် ရးနိဂီု ကေုာံ အလဵုအသဳ) ကေုာံ ''Jus Privatum'' (သၞောဝ် သွက် ပူဂိုလ်) ร။ လညာတ် ဏအ် ဍေံ ဒှ် တမ်မူလ သွက် သၞောဝ် ခေတ် တၟိ လၟုဟ် ရ။
* '''လိက်ကသုက် မာဂ်နာ ကာတာ (Magna Carta - ၁၂၁၅):''' [[File:Magna Carta (British Library Cotton MS Augustus II.106).jpg|thumb|right|လိက်ကသုက် မာဂ်နာ ကာတာ မဒှ် သဇိုင် သၞောဝ် မှာဇန် ခေတ် တၟိ]] ပ္ဍဲ ဍုင် အင်္ဂလာန်، ကာလ ညးဍုင်ကွာန် ကဵု သၟိင် ဨကရာဇ် ဂျွန် (King John) ထပက် လိက်ကသုက် ဏအ် ဂှ်၊ ဍေံ ဒှ် ကာလ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ &quot;သၟိင် ဨကရာဇ် လေဝ် သ္ဒး မံင် သၟဝ် သၞောဝ် ဥပဒေ ဍုင်&quot; ကီု ရ။
* '''ပၠန်ဂတး ပြင်သေတ် ကေုာံ အမေရိကာန် (၁၈ ရာစု):''' ကြဴနူ ပၠန်ဂတး တအ် ဏအ် တုဲ، လညာတ် &quot;အခေါင်အရာ သဇိုင် မၞိဟ်&quot; ကေုာံ &quot;သၞောဝ်သဇိုင် မချူ လဝ် နကဵု လိက်&quot; (Written Constitutions) တအ် ပြာကတ် ကၠုင် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် သၞောဝ် မှာဇန် ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် တိုန် ကေုာံ ဒှ် လဒက်ပ္တန် သွက် အလဵုအသဳ ခေတ် တၟိ ရ။&lt;ref&gt;Kelly, J.M. (1992). ''A Short History of Western Legal Theory''. Oxford University Press. pp. 102–105.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဂကူ သၞောဝ်မှာဇန် အဓိကဂမၠိုင် (Main Branches of Public Law) ==
သၞောဝ် မှာဇန် ဝွံ ဍေံ မၞုံ ကု ကဏ္ဍ ကေုာံ ဂကူ အဓိက ၄ သာ်-

# '''[[သၞောဝ်သဇိုင်]] (Constitutional Law):''' ဍေံ ဒှ် သၞောဝ် မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု မွဲ ရ။ သၞောဝ် ဏအ် ဍေံ ဖျေဟ် လဒက်ပ္တန် ဗီုပြင် အလဵုအသဳ၊ ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု အကြာ [[စၠတ်ထဝ်]]၊ [[အဝဵု အုပ်ဓုပ်]] ကေုာံ [[ရုင်သၞောဝ်]]، ကေုာံ စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ သဇိုင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။
# '''[[သၞောဝ် အုပ်ဓုပ်]] (Administrative Law):''' ဍေံ ဒှ် သၞောဝ် မထိင်ဒဝ် ကမၠောန် ကေုာံ အဝဵု ဌာန အလဵုအသဳ လၟိုန်တ္ၚဲ ရ။ (ဥပမာ - ဗီုလဵု ဌာန ပရေင် ထတ်ယုက် ပတိတ် စည်းကမ်း၊ ဗီုလဵု ညးဍုင်ကွာန် တအ် မာန် ကလေင် တိုန် ရုင်သၞောဝ် ယဝ်ရ ဌာန ဍုင် ကၠောန် ကမၠောန် ဗၠေတ်)။
# '''[[သၞောဝ် ရာဇာဝတ်]] (Criminal Law):''' ဍေံ ဒှ် သၞောဝ် မဆေင် ကု ဒုဟ် မဇီုကပိုက် လတူ ဂီုကၠီု ဂကောံမၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင် ရ။ ၜိုန်ရ မၞိဟ် မွဲ ဂစိုတ် မၞိဟ် မွဲ ကီု လေဝ်၊ အလဵုအသဳ (ရးနိဂီု) ဂှ် ဒှ် ညး မစောဲ အမှု ကေုာံ ဖျေဟ် ဒုဟ် ထံင် လတူ ညး မကၠောန် ဒုဟ် ဂှ် ရ (ဥပမာ - State vs. John Doe)။&lt;ref&gt;Ashworth, Andrew (2006). ''Principles of Criminal Law''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;
# '''[[သၞောဝ် အခေါန်]] ကေုာံ ဘဏ္ဍာ (Tax and Revenue Law):''' ဍေံ ဒှ် သၞောဝ် မဖျေဟ် စည်းကမ်း ဗီုလဵု အလဵုအသဳ ဂွံ ကံက် အခေါန် နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ကမ္မဏဳ တအ် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ဍုင် ရ။

== ၄။ သၞောဝ်မှာဇန် ကဵု သၞောဝ်ပူဂိုလ် တၞဟ်ခြာ (Public Law vs. Private Law) ==
သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် လောဲသွာ ဂှ်၊ ပိုဲ သ္ဒး ပါ်ပဲါ ရံင် အကြာ သၞောဝ် မှာဇန် ကေုာံ သၞောဝ် ပူဂိုလ် (Private Law / Civil Law) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|-
! လက္ခဏာ (Characteristic) !! သၞောဝ် မှာဇန် (Public Law) !! သၞောဝ် ပူဂိုလ် (Private Law)
|-
| '''ညးမပါလုပ် (Parties involved)''' || ရးနိဂီု/အလဵုအသဳ ကဵု ညးဍုင်ကွာန်။ || ပူဂိုလ် ကဵု ပူဂိုလ် (ဟွံသေင်မ္ဂး ကမ္မဏဳ ကဵု ကမ္မဏဳ)။
|-
| '''တင်ရန်တၟအ် (Purpose)''' || မင်မဲ ဖဵုပရဲ အလုံ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် ဍုင်။ || သောင်ကလး ပြသၞာ ကေုာံ မင်မဲ ဖဵုပရဲ ပူဂိုလ်။
|-
| '''အဝဵုအာဏာ (Power dynamic)''' || ဟွံတုပ်သၟဟ် (အလဵုအသဳ နွံ အဝဵု လတူ မၞိဟ်)။ || တုပ်သၟဟ် (ပူဂိုလ် သီု ၜါ လပါ် နွံ အဝဵု တုပ်)။
|-
| '''ဥပမာ အမှု (Examples)''' || အမှု ဃစိုတ် မၞိဟ်၊ အမှု စောဲ အလဵုအသဳ၊ အမှု လိင် အခေါန်။ || အမှု လိက်ကသုက် လီုလာ်၊ အမှု တန်ပြး (Divorce)၊ ပြသၞာ တိဍာ်။
|-
| '''သ္ဂုတ်သွာတ် / ဒဏ် (Outcome)''' || ဖျေဟ် ဒုဟ် ထံင်၊ ဒဏ် သြန်၊ ပလီု အမိန့် အလဵုအသဳ။ || လေဲလေတ် သြန် (Compensation)၊ ပရေင် ပညဳပညပ်။
|}

== ၅။ သၞောတ်ဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Public Law in Different Legal Systems) ==
လဒက်ပ္တန် သၞောဝ် မှာဇန် ဝွံ ဍေံ ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ ဍုင် မွဲ ကဵု မွဲ မစကာ ဒၟံင် ရ-
* '''သၞောတ်ဝ် [[သၞောဝ် ပြဋ္ဌာန်း]] (Civil Law System):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ဗီုကဵု ပြင်သေတ် คဵု ဂျာမနဳ မ္ဂး، သၞောဝ် မှာဇန် ကဵု သၞောဝ် ပူဂိုလ် ဏအ် ညးတအ် ပါ် လဝ် ကၠးကၠး မးမး ရ။ ညးတအ် နွံ ကု &quot;ရုင်သၞောဝ် အုပ်ဓုပ်&quot; (Administrative Courts) သီးသန့် သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် အမှု မဆေင် ကု အလဵုအသဳ သၟး ရ။
* '''သၞောတ်ဝ် [[သၞောဝ် အင်္ဂလာန်]] (Common Law System):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ဗီုကဵု အင်္ဂလာန်، အမေရိကာန် คေုာံ ဗၟာ မ္ဂး، ညးတအ် ဟွံပါ် လဝ် ရုင်သၞောဝ် သီးသန့် ပုဟ်။ &quot;ရုင်သၞောဝ် ဓမ္မတာ&quot; (Ordinary Courts) သီုဖအိုတ် နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် သီု အမှု အလဵုအသဳ ကေုာံ အမှု ပူဂိုလ် ရ။ လညာတ် ဏအ် ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ သဘဴဓရ် မဟီု ဂး &quot;ညးလဵု မွဲ လေဝ် ဟွံသၠုင် နူကဵု သၞောဝ် ဥပဒေ တုပ်ပ်&quot; ရ။&lt;ref&gt;Dicey, A.V. (1885). ''Introduction to the Study of the Law of the Constitution''. Macmillan.&lt;/ref&gt;

== ၆။ သဘဴဓရ် သၞောဝ်သဇိုင် ကေုာံ အဝဵုအာဏာ (Constitutional Principles and Sovereignty) ==
သၞောဝ် မှာဇန် ဝွံ ဍေံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ သဘဴဓရ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မကိစ္စဇၞော် ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု-
* '''[[ပွမတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂတ သၞောဝ်]] (Rule of Law):''' အလဵုအသဳ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် သၞောဝ် မပြဋ္ဌာန်း လဝ် ရ။ အလဵုအသဳ ဟွံမွဲ အခေါင် ရပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖျေဟ် ဒုဟ် ကု မၞိဟ် မွဲမွဲ အတိုင် ပၟိက် စိုတ် ဇကု ယဝ်ရ ဥပဒေ ဟွံကဵု လဝ် အခေါင်။
* '''[[ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု]] (Separation of Powers):''' ညံင် အဝဵု အာဏာ ဍုင် ဟွံဂွံ စိုပ် အာ ပ္ဍဲ တဲ ပူဂိုလ် မွဲ ဓဝ်၊ အဝဵု ဂှ် ဒး ပါ် လဝ် အကြာ ဌာန ပတိတ် သၞောဝ်၊ ဌာန အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဌာန ရုင်သၞောဝ် ရ။
* '''[[ပွမစၟဳစၟတ် သၞောဝ်သဇိုင်]] (Judicial Review):''' ရုင်သၞောဝ် တအ် နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ကေုာံ ပလီု ထောအ် သၞောဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး အမိန့် အလဵုအသဳ ယဝ်ရ ဍေံ ဒစဵုဒစး ဒၟံင် ကု သၞောဝ်သဇိုင် ဍုင် ရ။

== ၇။ အခေါင်အရာ ကေုာံ တာလျိုင် ညးဍုင်ကွာန် (Rights and Responsibilities of Citizens) ==
သၞောဝ် မှာဇန် ဏအ် ဍေံ စဵုဒၞာ ကဵု [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] ကေုာံ ဖျေဟ် လဝ် တာလျိုင် သွက် ညးဍုင်ကွာန် ရ။
* '''အခေါင်အရာ:''' ညးဍုင်ကွာန် တအ် နွံ အခေါင် သၠးပွး ပ္ဍဲ ပွမဟီု တွံ (Freedom of speech)၊ အခေါင် ပတှ်ေ သာသနာ، အခေါင် ပကောံ မၞိဟ်، ကေုာံ အခေါင် မာန် ဂွံ ပရေင် စၟဳစၟတ် သၞောဝ် ဗွဲမတပ်တး (Fair trial) အတိုင် သၞောဝ်သဇိုင် ရ။
* '''တာလျိုင်:''' တုပ် ညံင်ရဴ အခေါင်အရာ ကီု، ညးဍုင်ကွာန် တအ် လေဝ် နွံ တာလျိုင် ပ္ဍဲ သၞောဝ် မှာဇန် မပ္တံကဵု ပွမဒး ကဵု အခေါန် (Paying taxes)၊ ပွမဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် သၞောဝ် ရာဇာဝတ်، ကေုာံ ပွမဒး လုပ် ရေင်တၠုင် ပရေင် ပၞာန် ယဝ်ရ ဍုင် အာတ် မိက် ရ။

== ၈။ သၞောဝ်မှာဇန် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ပရေင် တွဵုရးမန် (Myanmar and Mon State Context) ==
[[File:Flag of Mon State.svg|thumb|right|150px|အလာံ တွဵုရးမန်]]
ပ္ဍဲကဵု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] လၟုဟ် မ္ဂး، သၞောဝ် မှာဇန် အဓိက ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ [[သၞောဝ်သဇိုင် ဍုင်ဗၟာ ၂၀၀၈]] ရ။
* '''အဝဵု ဗဟဵု ကဵု တွဵုရး (Union and State Power):''' သၞောဝ်သဇိုင် ဏအ် ဍေံ ပါ် ပရအ် လဝ် အဝဵု အုပ်ဓုပ် (Public administration) အကြာ အလဵုအသဳ ကၟိန်ဍုင် (Union Government) ကဵု အလဵုအသဳ တွဵုရး (State Government) ရ။
* '''[[တွဵုရး မန်]] (Mon State):''' သွက် ဂကူ မန် ကေုာံ ဒေသ တွဵုရး မန် မ္ဂး၊ ညးတအ် နွံ ကု [[စၠတ်ထဝ် တွဵုရးမန်]] (Mon State Hluttaw) ကေုာံ အလဵုအသဳ တွဵုရး သွက်ဂွံ ပြဋ္ဌာန်း သၞောဝ် မှာဇန် ဒေသ မပ္တံကဵု သၞောဝ် ဇၞော်မောဝ် ဒေသ ကေုာံ သၞောဝ် အခေါန် မြူနဳစဳပါယ် တအ် ရ။ 
* '''ပရေင် စိန်ခေါ် (Challenges):''' ၜိုန်ရ သၞောဝ် နွံ ကီု လေဝ်၊ ပရေင် &quot;တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂတ သၞောဝ်&quot; (Rule of Law) ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဒှ် ဒၟံင် ပြသၞာ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် တုဲ၊ ရုင်သၞောဝ် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံသၠးပွး ဍိုက်က်ပေင်င် နူကဵု အဝဵု အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပၞာန် ဏီ ရ။&lt;ref&gt;Harding, Andrew (2015). ''The Legal System of Myanmar: A Non-State Legal Order''. Routledge. pp. 45–50.&lt;/ref&gt;

== ၉။ လေပ်လ္ၚတ် ကေုာံ ဒၞာဲကလိဂွံ တင်ဂၞင်ဂမၠိုင် (Study and Resources) ==
သွက် ညး မမိက် ဂွံ လ္ၚတ် ဆက် ပရူ သၞောဝ် မှာဇန် ကေုာံ သၞောဝ် ဥပဒေ မ္ဂး، မာန် လ္ၚတ် ကေတ် နူကဵု လေန် (Links) ဗွဲသၟဝ် ဏအ် မာန် ရ-
* '''ဗဳဒဳယဝ် သောင်ကလး နူ YouTube (English):''' 
  * [https://www.youtube.com/watch?v=kYx2GzGqS7c What is Public Law? (Law Simplified)] - ဗဳဒဳယဝ် မသောင် ကလး သဘဴဓရ် သၞောဝ် မှာဇန် ဗွဲမလောဲသွာ။
  * [https://www.youtube.com/watch?v=zNWX3zIe5_A Introduction to Constitutional Law] - ဗဳဒဳယဝ် ပရူ သၞောဝ်သဇိုင် မဒှ် သဇိုင် သၞောဝ် မှာဇန်။
* '''ဝက်ဆိုဒ် ဥပဒေ ဍုင်ဗၟာ (Myanmar Law Information System):''' [https://www.mlis.gov.mm/ MLIS.gov.mm] - ဒၞာဲ မဂၠာဲ လ္ၚတ် သၞောဝ် ပြဋ္ဌာန်း، ဥပဒေ ရာဇာဝတ် ကေုာံ သၞောဝ် မှာဇန် အလုံ ဍုင်ဗၟာ ဗွဲမဍိုက်ပေင်။
* '''လိက် ပြကိုဟ် လ္ၚတ် (Books):''' &quot;Introduction to the Study of the Law of the Constitution&quot; ချူ နကဵု အ္စာ ဥပဒေ A.V. Dicey (ပြကိုဟ် မပြာကတ် အိုတ် သွက် သၞောဝ် မှာဇန် ခေတ် တၟိ)။

== ၁၀။ နိဿဲ ကေုာံ မုက်လိက် ဆက်စပ် (References and Related Pages) ==

=== မုက်လိက် မဆက်စပ် (See Also) ===
* [[သၞောဝ် ပူဂိုလ်]] (Private law)
* [[သၞောဝ်သဇိုင်]] (Constitutional law)
* [[သၞောဝ် အုပ်ဓုပ်]] (Administrative law)
* [[သၞောဝ် ရာဇာဝတ်]] (Criminal law)
* [[သၞောဝ် ဂၠးတိ]] (International law)
* [https://mnw.wiktionary.org/wiki/law ဝိက်ရှေန်နရဳ မန်: ဥပဒေ]

=== နိဿဲ ဂမၠိုင် (References) ===
{{Reflist|2|refs=
&lt;ref name=&quot;Loughlin&quot;&gt;Loughlin, Martin (2003). ''The Idea of Public Law''. Oxford University Press. ISBN 978-0199274526.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kelly&quot;&gt;Kelly, J.M. (1992). ''A Short History of Western Legal Theory''. Oxford University Press. ISBN 978-0198762444.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ashworth&quot;&gt;Ashworth, Andrew (2006). ''Principles of Criminal Law'' (5th ed.). Oxford University Press. ISBN 978-0199279460.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Dicey&quot;&gt;Dicey, A.V. (1885). ''Introduction to the Study of the Law of the Constitution''. Macmillan. (A foundational text for Common Law public law).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Harding&quot;&gt;Harding, Andrew (2015). ''The Legal System of Myanmar: A Non-State Legal Order''. Routledge. ISBN 978-1138800533.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Cane&quot;&gt;Cane, Peter (2011). ''Administrative Law'' (5th ed.). Oxford University Press. ISBN 978-0199568970.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;MLIS&quot;&gt;[https://www.mlis.gov.mm/ Myanmar Law Information System (MLIS)]. Union Attorney General's Office, Republic of the Union of Myanmar.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ConstitMyanmar&quot;&gt;Government of Myanmar (2008). ''Constitution of the Republic of the Union of Myanmar''.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bingham&quot;&gt;Bingham, Tom (2010). ''The Rule of Law''. Penguin Books. ISBN 978-0141034539.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;MyintZan&quot;&gt;Myint Zan (2017). ''Legal Education and Legal Traditions in Myanmar''. (Resource detailing the history of Myanmar's legal structures).&lt;/ref&gt;
}}

{{သၞောဝ် ဥပဒေ}}

{{DEFAULTSORT:သၞောဝ် မှာဇန်}}
[[Category:သၞောဝ် မှာဇန်]]
[[Category:သၞောဝ် ဥပဒေ]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:အလဵုအသဳ]]</text>
      <sha1>1jz3lf3nheoseqbbovfsc7g0tbl4ptg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ညးဍုင်ကွာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10885</id>
    <revision>
      <id>54501</id>
      <timestamp>2026-05-07T15:40:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ပူဂိုလ် မၞုံကဵု အခေါင်အရာ ကေုာံ တာလျိုင် ဍိုက်ပေင် ပ္ဍဲရးနိဂီုမွဲ အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ}} {{Infobox concept | name = ညးဍုင်ကွာန် | native_name = Citizen / Citizenship | image = File:Passport Collection.jpg|250px|ပတ်သပတ...&quot;</comment>
      <origin>54501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23045" sha1="fbauf2c8tpp28ggt29amuquilwe8out" xml:space="preserve">{{Short description|ပူဂိုလ် မၞုံကဵု အခေါင်အရာ ကေုာံ တာလျိုင် ဍိုက်ပေင် ပ္ဍဲရးနိဂီုမွဲ အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ}}
{{Infobox concept
| name = ညးဍုင်ကွာန်
| native_name = Citizen / Citizenship
| image = [[File:Passport Collection.jpg|250px|ပတ်သပတ် မဒှ် သင်္ကေတ ညးဍုင်ကွာန်]]
| caption = ပတ်သပတ် (Passports) ဂမၠိုင် မဒှ် သင်္ကေတ အဓိက သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ပူဂိုလ်မွဲမွဲ ဂှ် ဒှ် ညးဍုင်ကွာန် (Citizen) သွက် [[ရးနိဂီု]] မွဲမွဲ ရ။
| field = [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]], [[သၞောဝ် ဥပဒေ]]
| related_concepts = [[ရးနိဂီု]], [[ကောန်ဂကူ ဍုင်]] (Nationality), [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]
| key_elements = အခေါင် သၠးမဲ, တာလျိုင် မင်မဲဍုင်, အခေါန်, ပရေင်ပါလုပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်
| prominent_figures = [[အရဳသတဝ်တယ်]] (Aristotle), T.H. Marshall
}}

'''[[wikt:mnw:ညးဍုင်ကွာန်|ညးဍုင်ကွာန်]]''' ({{lang-en|Citizen}} ဟွံသေင်မ္ဂး Citizenship) ဝွံ ဍေံဒှ် ကဆံင် သၞောဝ် ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ ပူဂိုလ် မွဲ ကဵု [[ရးနိဂီု]] မၞုံ ကု [[အဝဵုအာဏာ]] (Sovereign state) မွဲ ရ။ ညး မဒှ် ညးဍုင်ကွာန် ဇေတ်တ် မွဲ ဂှ် ညးတအ် ကလိဂွံ အခေါင်အရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် မပ္တံကဵု အခေါင် သၠး မဲ، အခေါင် မံင် တန်တဴ ဗွဲမသၠးပွး ကေုာံ အခေါင် အလဵုအသဳ စဵုဒၞာ ရ။ တုပ် တဴ ညံင်ရဴ အခေါင်အရာ ကီု، ညးတအ် လေဝ် နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ ဒ္ဂေတ် ဗက် [[သၞောဝ် ဥပဒေ]]، ကဵု [[အခေါန်]] ကေုာံ မင်မဲ စဵုဒၞာ ဍုင် လပါ် ရးနိဂီု ဂှ် ကီု ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
သဘဴဓရ် ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဍေံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ပရေင် ဇာတိ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကူ ဆီ ဇာတ် ရ။ ပူဂိုလ် မွဲ ၜိုန်ရ နွံ ကု ဇာတိ ဂကူ မတၞဟ်ခြာ ကီု လေဝ် ယဝ်ရ သၞောဝ် ဍုင် ဂှ် ဒုင် တဲ မ္ဂး ညးတေအ် မာန် ဒှ် ညးဍုင်ကွာန် တုပ်သၟဟ် ညးသကအ် ရ။ 
* ပ္ဍဲကဵု လညာတ် [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] မ္ဂး၊ ညးဍုင်ကွာန် မဟီု ဂှ် ဒှ် &quot;ပူဂိုလ် မပါလုပ် ချဳဒရာင် ပ္ဍဲ လဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ် ဍုင် မွဲ ဗွဲမတုပ်သၟဟ်&quot; ရ။
* ဍေံ ဟွံတုပ် ကု ကဆံင် &quot;ညးဒးဒုင်အုပ်ဓုပ်&quot; (Subject) မဒှ် မၞိဟ် မဒး ဒုင် အုပ်ဓုပ် သၟဝ် သၟိင် [[ဨကရာဇ်]] ရ။ ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ကံ ကမ္မ ဍုင် ညးတအ် နကဵု သၞောတ်ဝ် [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] ရ။&lt;ref&gt;Held, David (1995). ''Democracy and the Global Order''. Stanford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (History and Evolution) ==
သဘဴဓရ် ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ဂၠးတိ ရာဇဝင် တြေံ တေအ် ရ-
* '''ခေတ် ဂရိတ် (Ancient Greece):''' သဘဴဓရ် ဏအ် စ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဍောတ်တ် ဂရိတ် (Polis) မပ္တံကဵု အေသင် (Athens) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် ဒှ် ဆ မၞိဟ် တြုဟ် မသၠးပွး တအ် သၟး တုဲ (ညးဗြဴ ကဵု ဍိက် တအ် ဟွံပါ) ညးတအ် နွံ အခေါင် ပါလုပ် ပ္ဍဲ လဒက်ပ္တန် သၞောဝ် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် ဍုင် ရ။
* '''ခေတ် ရဝ်မ (Roman Empire):''' ရဝ်မ တအ် ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် လညာတ် ဏအ် တုဲ ကဵု အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် (Civitas) ကု ညး မပါလုပ် ပ္ဍဲ အေန်ပါယာ ညးတအ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ နကဵု သၞောဝ် ဥပဒေ ရဝ်မ ရ။
* '''ခေတ် တၟိ (Modern Times):''' ကြဴနူ [[ပၠန်ဂတး ပြင်သေတ်]] (French Revolution) ကေုာံ [[ပၠန်ဂတး အမေရိကာန်]] တုဲ၊ သဘဴဓရ် ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ပြံင်လှာဲ အာ ဇၞော်ကၠေင် ရ။ ညးဍုင်ကွာန် ဇၟာပ် တၠ သ္ဒး နွံ အခေါင် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂတ သၞောဝ် (Equality before the law) တုဲ ဍေံ ဒှ် အာ သဇိုင် သွက် သၞောတ်ဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ခေတ် လၟုဟ် ရ။&lt;ref&gt;Heater, Derek (2004). ''A Brief History of Citizenship''. NYU Press.&lt;/ref&gt;

== ၃။ အခေါင်အရာ ကေုာံ တာလျိုင် (Rights and Responsibilities) ==
ညးဍုင်ကွာန် မွဲ ဂှ် နွံ ကု &quot;အခေါင်အရာ&quot; (Rights) မကလိဂွံ နူ ဍုင်၊ ကေုာံ &quot;တာလျိုင်&quot; (Responsibilities) မဒး ကလေင် ကၠောန် သွက် ဍုင် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး အခေါင်အရာ ကေုာံ တာလျိုင် ညးဍုင်ကွာန်
|-
! အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် (Rights) !! တာလျိုင် ညးဍုင်ကွာန် (Responsibilities)
|-
| အခေါင် သၠး မဲ ပ္ဍဲ ပရေင် ရုဲစှ် (Right to vote) || ဒ္ဂေတ် ဗက် [[သၞောဝ် ဥပဒေ]] ဍုင် အလုံအိုတ်သီု
|-
| အခေါင် လုပ် ရုဲစှ် နဒဒှ် အမတ်/သမ္မတ (Right to run for office) || ကဵု [[အခေါန်]] (Taxes) အတိုင် သၞောဝ် မဖျေဟ် လဝ်
|-
| အခေါင် ဟီု ဂး ကေုာံ ပရေင် သၠးပွး (Freedom of speech &amp; religion) || ယိုက်ဂၠေင် ကမၠောန် ဍုင် (ဥပမာ - ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂျူရဳ ရုင်သၞောဝ်)
|-
| အခေါင် ကလိဂွံ ပရေင် စဵုဒၞာ နူကဵု အလဵုအသဳ ပ္ဍဲ ဍုင် သ္အာင် || မင်မဲ ကေုာံ စဵုဒၞာ ရးနိဂီု ယဝ်ရ နွံ အန္တရာယ် ပၞာန် (Military service)
|-
| အခေါင် ကလိဂွံ ပတ်သပတ် ကေုာံ မံင် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဍုင် ဇကု || ရုဲစှ် မဲ နကဵု ဉာဏ် ပညာ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အလဵုအသဳ မခိုဟ်
|}

== ၄။ ပွမကလိဂွံ အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် (Acquisition of Citizenship) ==
ပူဂိုလ် မွဲ ကလိဂွံ ကဆံင် ညးဍုင်ကွာန် နကဵု နဲကဲ အဓိက ၄ သာ်-
# '''Jus sanguinis (အခေါင် ဆီ ဇာတ်):''' ကလိဂွံ အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် ဟိုတ်နူ မိမ ၜါ ဒှ် ညးဍုင်ကွာန် ဍုင် ဂှ် ရ။ (ဥပမာ - ဍုင်ဗၟာ، ဂျာမနဳ، ဂျပေန် တအ် စကာ နဲ ဏအ် ဂၠိုင်)။
# '''Jus soli (အခေါင် ဒၞာဲ မသၠး ဂၠံဂဝ်):''' ကလိဂွံ အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် ဟိုတ်နူ သၠး ဂၠံဂဝ် (ၜံင်) ပ္ဍဲကဵု တိဍာ် ရးနိဂီု ဂှ် ရ။ (ဥပမာ - [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] ကေုာံ ကနေဒါ)။
# '''Naturalization (ပွမစၟတ်သမ္တီ ညးဍုင်ကွာန် တၟိ):''' ကောန် ဍုင် သ္အာင် မွဲ မံင် တန်တဴ လအ် လ ပ္ဍဲ ဍုင် မွဲ တုဲ ယဝ်ရ ဍိုက်ပေင် ကု စည်းကမ်း မ္ဂး အာတ် မိက် ဒှ် ညးဍုင်ကွာန် ဂွံ ရ။
# '''Jus matrimonii (ပွမတန် သ္ၚိကၟိန်):''' ကလိဂွံ အခေါင် ဟိုတ်နူ ထပ် တဲ ကု ညးဍုင်ကွာန် ဍုင် ဂှ် ရ။

== ၅။ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ကောန်ဂကူ ဍုင် (Citizenship vs. Nationality) ==
ၜိုန်ရ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ထေင် ကေတ် ဝေါဟာရ &quot;Citizenship&quot; ကဵု &quot;Nationality&quot; တုပ် ညးသကအ် ကီု လေဝ်، ပ္ဍဲ သၞောဝ် ဥပဒေ မ္ဂး ဍေံ တၞဟ်ခြာ ရ-
* '''ညးဍုင်ကွာန် (Citizenship):''' ဍေံ ဆက်စပ် ကု အခေါင်အရာ ပရေင် ဍုင်ကွာန် &quot;အပ္ဍဲ ဍုင်&quot; မပ္တံကဵု အခေါင် သၠး မဲ ကေုာံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ အလဵုအသဳ ရ။
* '''ကောန်ဂကူ ဍုင် (Nationality):''' ဍေံ ဒှ် သင်္ကေတ &quot;ပရေင် ဂၠးတိ&quot; (International dimension) မစၞောန် ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ပူဂိုလ် ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် နူ ရးနိဂီု လဵု ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု မၞိဟ် တအ် ဒှ် National ကီု လေဝ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင် Citizen ဍိုက်က်ပေင်င် နွံ ရ။

== ၆။ ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ သၞောဝ် ဂၠးတိ (Citizenship in International Law) ==
အတိုင် ပိုဒ်မ (၁၅) နူကဵု [[လိက် လလောင်တြး အခေါင်အရာမၞိဟ် အလုံဂၠးတိ]] (UDHR) မ္ဂး- &quot;ဇၟာပ် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် နွံ အခေါင် ကလိဂွံ ကောန်ဂကူ ဍုင် (Nationality) မွဲ မွဲ ရ&quot;။
* '''ပြသၞာ မၞိဟ် ဟွံမွဲ ကု ဍုင် (Statelessness):''' ယဝ်ရ ပူဂိုလ် မွဲ ဟွံကလိဂွံ အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် နူ ဍုင် လဵု မွဲ မ္ဂး، ညးတေအ် ဒှ် အာ &quot;Stateless person&quot; တုဲ ကလိဂွံ အခေါင် သဇိုင် မပ္တံကဵု ပရေင် ပညာ၊ ပရေင် ထတ်ယုက် ကေုာံ ပွမအာ ကၠုင် ဝါတ်ဂါတ် လောန် ရ။ (ဥပမာ - ပြသၞာ ဂကူ [[ရဝ်ဟိန်ဂျာ]] ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ)။&lt;ref&gt;UN General Assembly (1948). ''Universal Declaration of Human Rights''.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဂကူညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပွမဒးဒုင်ပါ်ပဲါ (Categories and Discrimination) ==
ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်، အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် ဏအ် ဍေံ ဟွံကဵု လဝ် သွက် မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ပုဟ်-
* ပ္ဍဲ အခိင် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ညးဗြဴ، ဍိက် ကေုာံ ဂကူ လ္ၚဵု တအ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် ရ။
* ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ် ၜိုန်ရ သၞောဝ် ဂၠးတိ စဵုဒၞာ လဝ် ကီု လေဝ်၊ ဍုင် လ္ၚဵု တအ် စကာ သၞောဝ် ညံင် ဂွံ ပါ်ပဲါ (Discriminate) လတူ ဂကူ ကေုာံ ဘာသာ လ္ၚဵု တအ် ဏီ ရ။ ဥပမာ - ဍုင် အာဖရိက သၟဝ်ကျာ ကိုပ်ကၠာ တေအ် စကာ သၞောတ်ဝ် ပါ်ပဲါ စၞာံ (Apartheid) တုဲ ညး မၞုံ စၞာံ လမ္စံက် တအ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။

== ၈။ ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ သၞောဝ် ဥပဒေ ဍုင်ဗၟာ (Citizenship in Myanmar Law) ==
ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ม္ဂး، သၞောတ်ဝ် ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဍေံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ [[၁၉၈၂ သၞောဝ် ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် ဍုင်ဗၟာ]] (1982 Myanmar Citizenship Law) ร။ သၞောဝ် ဏအ် ပါ် လဝ် ကဆံင် ညးဍုင်ကွာန် ၃ သာ်-
# '''ညးဍုင်ကွာန် (Full Citizen / နိုင်ငံသား):''' ပူဂိုလ် မကၠုင် နူကဵု တၞောဝ် ဒတောဝ် ဂကူ ရေင် သဇိုင် မပ္တံကဵု ဂကူ [[ဗၟာ]]، [[မန်]]، ကရေင်၊ ရခိုင် တအ် (Tai-Yin-Thar) ရ။ ညးတအ် ကလိဂွံ အခေါင် ဍိုက်က်ပေင်င် အတိုင် သၞောဝ် ရ။
# '''ညးဍုင်ကွာန် ကၟုဲ (Associate Citizen / ဧည့်နိုင်ငံသား):''' မၞိဟ် မအာတ် မိက် လဝ် အခေါင် ကိုပ်ကၠာ သၞောဝ် ဥပဒေ ၁၉၄၈ ပြဋ္ဌာန်း။
# '''ညး မကလိဂွံ အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် (Naturalized Citizen / နိုင်ငံသားပြုခွင့်ရသူ):''' မၞိဟ် မအာတ် မိက် အခေါင် အတိုင် စည်းကမ်း ကြဴနူ သၞာံ ၁၉၄၈ ร။
* သၞောဝ် ဏအ် ဂှ် ဒး ဒုင် ပါ်ပဲါ ဗွဲမဂၠိုင် နူကဵု ဂကောံ ဂၠးတိ ဟိုတ်နူ ဍေံ ပါ်ပဲါ လတူ မၞိဟ် မၞုံ ကု ကဆံင် ၂ ကဵု ၃ တအ် ရ။&lt;ref&gt;ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အစိုးရ (၁၉၈၂). ''မြန်မာနိုင်ငံသား ဥပဒေ''.&lt;/ref&gt;

== ၉။ လညာတ် ဒဿနိက ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Philosophy of Citizenship) ==
တၠပညာ ဒဿနိက တအ် ညာတ် ကေတ် ညးဍုင်ကွာန် နကဵု လညာတ် ၜါ သာ်-
* '''လညာတ် လေပ်ဘရယ် ပူဂိုလ် (Liberal-individualist view):''' ညာတ် ကေတ် ညးဍုင်ကွာန် နဒဒှ် ပူဂိုလ် မၞုံ ကု &quot;အခေါင်အရာ သၞောဝ်&quot; သၟး ရ။ အလဵုအသဳ ဒး စဵုဒၞာ အခေါင် ညးတအ် တုဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဟွံဒး ပါလုပ် ချဳဒရာင် ပ္ဍဲ ပရေင် ဍုင်ကွာန် လၟိုန် အခိင် ပုဟ်။
* '''လညာတ် ရဳပဗ္ဗလေတ် ကောန်ဍုင် (Civic-republican view):''' ညာတ် ကေတ် ညးဍုင်ကွာန် နဒဒှ် &quot;ပရေင် ချဳဒရာင်&quot; (Active process) မွဲ ရ။ ညးဍုင်ကွာန် ခိုဟ် မွဲ ဂှ် သ္ဒး ပါလုပ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် အုပ်ဓုပ် ဍုင်၊ သ္ဒး တီ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သ္ဒး ရီုဗင် ဂကောံမၞိဟ် လၟိုန် ရ။&lt;ref&gt;Isin, Engin F. (2002). ''Being Political: Genealogies of Citizenship''. University of Minnesota Press.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သၞောတ်ဝ် ခေတ်တၟိ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ (Modern Systems and Global Citizenship) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ဂၠးတိ ဏအ် (Globalization)، သဘဴဓရ် ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဍေံ လှဲလး တိုန် ရ-
* '''ညးဍုင်ကွာန် ၜါ ဍုင် (Dual Citizenship):''' ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ကဵု အခေါင် ညံင် ပူဂိုလ် မွဲ ဂွံ ရပ် လဝ် ကဆံင် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပတ်သပတ် သွက် ဍုင် ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင် နူ ၜါ မာန် ရ။
* '''ညးဍုင်ကွာန် ဂကောံ လတူ ရးနိဂီု (Supranational Citizenship):''' ဥပမာ - ညးဍုင်ကွာန် သွက် ဍုင် မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[သမဂ္ဂ ဥရောပ]] (EU) တအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ကလိဂွံ ကဆံင် &quot;ညးဍုင်ကွာန် EU&quot; တုဲ ညးတအ် နွံ အခေါင် အာ ကၠုင် ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် ဗွဲမသၠးပွး ပ္ဍဲ ဇၟာပ် ဍုင် EU ရ။
* '''ညးဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ (Global Citizen):''' ဍေံ ဒှ် လညာတ် မဟီု ဂး &quot;ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒှ် ညးဍုင်ကွာန် သွက် ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ်&quot; ရ။ လညာတ် ဏအ် ဍေံ ဓရိုဟ် ပတိုန် ညံင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ ရီုဗင် ညးသကအ် လတူ ပြသၞာ ဂၠးတိ မပ္တံကဵု ပြသၞာ ရာသဳဥတု ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် &quot;ညးဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ&quot; မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ပရေင် ပညာ နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - [https://www.youtube.com/watch?v=XVSlhQ4tGEA TED-Ed: What does it mean to be a citizen of the world?]

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)
* [[၁၉၈၂ သၞောဝ် ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် ဍုင်ဗၟာ]]
* [[ရးနိဂီု]] (State)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[ပတ်သပတ်]] (Passport)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Marshall, T.H. (1950). ''Citizenship and Social Class''. Cambridge University Press.
* Held, David (1995). ''Democracy and the Global Order''. Stanford University Press.
* Heater, Derek (2004). ''A Brief History of Citizenship''. NYU Press.
* Isin, Engin F. (2002). ''Being Political: Genealogies of Citizenship''. University of Minnesota Press.
* Kymlicka, Will (1995). ''Multicultural Citizenship: A Liberal Theory of Minority Rights''. Oxford University Press.
* Aristotle. ''Politics''. (Translated versions available via Perseus Digital Library).
* UN General Assembly (1948). ''Universal Declaration of Human Rights''. United Nations.
* ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အစိုးရ (၁၉၈၂). ''[https://www.myanmar-law-library.org/law-library/laws-and-regulations/laws/myanmar-laws-1948-1988/burma-laws-1974-1988/1982-myanmar-citizenship-law-burmese.html မြန်မာနိုင်ငံသား ဥပဒေ]'' (1982 Myanmar Citizenship Law).
* မောင်မောင်၊ ဒေါက်တာ (၁၉၉၃). ''မြန်မာနိုင်ငံရေးနှင့် နိုင်ငံသားအခွင့်အရေးများ''. ရန်ကုန်: သမိုင်းသုတေသနဦးစီးဌာန.
* ကျော်ဝင်း၊ ဦး (၂၀၁၀). ''နိုင်ငံသားနှင့် ဥပဒေရေးရာ''. ရန်ကုန်: ဥပဒေရေးရာ စာပေ.

{{သၞောဝ် ဥပဒေ}}
{{ပရေင် ဍုင်ကွာန်}}

{{DEFAULTSORT:ညးဍုင်ကွာန်}}
[[Category:ညးဍုင်ကွာန်]]
[[Category:ပရေင် ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သၞောဝ် ဥပဒေ]]
[[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>fbauf2c8tpp28ggt29amuquilwe8out</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:ပရေင် ဍုင်ကွာန်</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10886</id>
    <revision>
      <id>54502</id>
      <timestamp>2026-05-07T15:41:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Navbox | name      = ပရေင် ဍုင်ကွာန် | title     = [[ပရေင် ဍုင်ကွာန်]] ကေုာံ သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် | state     = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | basestyle = background:#d0e8f2;  | group1 = သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ | list1  =  * [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] * သၞေ...&quot;</comment>
      <origin>54502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3305" sha1="opgekl2zc8gl51zl44v70opztnl8n47" xml:space="preserve">{{Navbox
| name      = ပရေင် ဍုင်ကွာန်
| title     = [[ပရေင် ဍုင်ကွာန်]] ကေုာံ သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်
| state     = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| basestyle = background:#d0e8f2;

| group1 = သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ
| list1  = 
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]
* [[သၞောတ်ဝ် ဨကရာဇ်]]
* [[အာဏာသျှင်]]
* [[သၞောတ်ဝ် သာသနာ]] (Theocracy)
* [[အဝ်လဳဂါခဳ]] (Oligarchy)
* [[သၞောတ်ဝ် သမ္မတ]]
* [[သၞောတ်ဝ် ပါလဳမာန်]]

| group2 = အဝဵု ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ဍုင်
| list2  = 
* [[ရးနိဂီု]] (State)
* [[အလဵုအသဳ]]
* [[ပွမပါ်ပရအ် အဝဵု]] (Separation of powers)
* [[အဝဵု အုပ်ဓုပ်]]
* [[အဝဵု ပတိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ]]
* [[အဝဵု ရုင်သၞောဝ်]]
* [[သၞောဝ်သဇိုင်]]

| group3 = က္ဍိုပ်သကိုပ် ကေုာံ ညးပါလုပ်
| list3  = 
* [[သမ္မတ]]
* [[ဝန်ကြီးချုပ်]]
* [[က္ဍိုပ်သကိုပ် ရးနိဂီု]]
* [[က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ]]
* [[အမတ် စၠတ်ထဝ်]]
* [[ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
* [[ညးဍုင်ကွာန်]]

| group4 = သဘဴဓရ် ကေုာံ ဝါဒ
| list4  = 
* [[သဘဴဓရ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
* [[ဝါဒ လေပ်ဘရယ်]]
* [[ဝါဒ ကွန်သဳဗေးတေတ်]]
* [[ဝါဒ သဵုရှေယ်လေတ်]]
* [[ဝါဒ ကောမ်မျူနေတ်]]
* [[ဝါဒ ဖာသေတ်]]
* [[အဝဵုအာဏာ]] (Sovereignty)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]

| group5 = ပရေင် ချဳဒရာင်
| list5  = 
* [[ပွမရုဲစှ် မဲ]] (Elections)
* [[ပရေင် ပၠန်ဂတး]] (Revolution)
* [[ပရေင် ဆက်ဆောံ ဍုင်သ္အာင်]] (Diplomacy)
* [[ပရေင် မူဝါဒ မှာဇန်]] (Public policy)
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
== ဗီုလဵု ဂွံ စကာ (Usage) ==
ထာမ်ပလိက် ဏအ် ဝွံ သုင်စောဲ သွက်ဂွံ စုတ် ပ္ဍဲ လက္ကရဴ အိုတ် (သၟဝ် အိုတ်) မုက်လိက် မဆေင် ကဵု ပရေင် ဍုင်ကွာန်، အလဵုအသဳ، ကေုာံ သိပ္ပံ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင် ရ။ 

=== ကောဒ် သွက်ဂွံ စၠောအ် စုတ် ===
&lt;pre&gt;
{{ပရေင် ဍုင်ကွာန်}}
&lt;/pre&gt;

[[Category:ထာမ်ပလိက် မဆေင်ကဵု ပရေင် ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် နာဗ်ဗောက်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>opgekl2zc8gl51zl44v70opztnl8n47</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောဝ် ကမၠောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10887</id>
    <revision>
      <id>54503</id>
      <timestamp>2026-05-07T15:44:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ မထိင်ဒဝ် ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာ တၠကမၠောန် ကေုာံ ကောန်ကမၠောန် သီုကဵု သမဂ္ဂဂမၠိုင်}} {{Infobox legal system | name = သၞောဝ် ကမၠောန် | native_name = Labor Law / Employment Law | image = File:Strike 1912 Lawr...&quot;</comment>
      <origin>54503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22252" sha1="22d9esrfcljjjayelasdc4h1c7i3g1j" xml:space="preserve">{{Short description|သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ မထိင်ဒဝ် ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာ တၠကမၠောန် ကေုာံ ကောန်ကမၠောန် သီုကဵု သမဂ္ဂဂမၠိုင်}}
{{Infobox legal system
| name = သၞောဝ် ကမၠောန်
| native_name = Labor Law / Employment Law
| image = [[File:Strike 1912 Lawrence.jpg|300px|ပရေင် ထ္ၜးဆန္ဒ ကောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၂]]
| caption = ပရေင် ထ္ၜးဆန္ဒ သွက် အခေါင်အရာ ကောန်ကမၠောန် (Lawrence textile strike) ပ္ဍဲ [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] သၞာံ ၁၉၁၂ မဒှ် ပရေင်ချဳဒရာင် အဓိက သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် သၞောဝ်ကမၠောန်
| type = [[သၞောဝ် တရားမ]] ကေုာံ သၞောဝ် အုပ်ဓုပ်
| main_sources = [[လိက်ကသုက် ကမၠောန်]], [[သၞောဝ် ပြဋ္ဌာန်း အလဵုအသဳ]], သၞောဝ် ဂၠးတိ ILO
| subjects = [[တၠကမၠောန်]], [[ကောန်ကမၠောန်]], [[သမဂ္ဂ ကောန်ကမၠောန်]]
| key_institutions = [[ဂကောံ ကမၠောန် ဂၠးတိ]] (ILO), [[ရုင်သၞောဝ် ကမၠောန်]]
| branches = သၞောဝ်ကမၠောန် ပူဂိုလ်, သၞောဝ်ကမၠောန် ဂကောံ
}}

'''သၞောဝ် ကမၠောန်''' ({{lang-en|Labor Law}} ဟွံသေင်မ္ဂး Employment Law) ဝွံ ဍေံဒှ် သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ မထိင်ဒဝ် ကေုာံ ဖျေဟ် လဝ် စည်းကမ်း သွက် ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ [[တၠကမၠောန်]] (Employers)၊ [[ကောန်ကမၠောန်]] (Employees)၊ ကေုာံ [[သမဂ္ဂ ကောန်ကမၠောန်]] (Trade Unions) တအ် ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက သၞောဝ် ဏအ် ဂှ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ညး မကၠောန် [[wikt:mnw:ကမၠောန်|ကမၠောန်]] တအ် ညံင် ဟွံဂွံ ဒး ဒုင် ကေတ် ဖဵု ပရဲ လောန် ၜက် (Exploitation)، ကေုာံ သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ပရေင် ကမၠောန် ဂွံ တန်ကြံင် ကေုာံ ညဳသၟဟ် အကြာ ညး သီု ၜါ လပါ် ရ။&lt;ref&gt;Deakin, Simon; Morris, Gillian S. (2012). ''Labour Law''. Hart Publishing.&lt;/ref&gt;

သၞောဝ် ကမၠောန် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက ၜါ သာ် ဂှ် ဒှ်- '''သၞောဝ် ကမၠောန် ပူဂိုလ်''' (Individual labor law) မဆေင် ကု အခေါင်အရာ ကောန်ကမၠောန် မွဲ တၠ ကေုာံ လိက်ကသုက် ညး၊ ကေုာံ '''သၞောဝ် ကမၠောန် ဂကောံ''' (Collective labor law) မဆေင် ကု ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ အလဵုအသဳ၊ တၠကမၠောန် ကေုာံ သမဂ္ဂ ကောန်ကမၠောန် တအ် ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ် ကမၠောန် (Introduction and Definition) ==
သၞောဝ် ကမၠောန် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဒြဟတ် မစဵုဒၞာ လမျီု ကေုာံ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် သွက် ကောန်မၞိဟ် ဂမၠိုင် ရ။ ပ္ဍဲ သၞောဝ် ဏအ် မ္ဂး ဍေံ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် စည်းကမ်း မပ္တံကဵု-
* လၟိဟ် နာရဳ သ္ဒး ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ။
* သြန် ဂိတု အောန် အိုတ် (Minimum wage) သ္ဒး ကလိဂွံ။
* အခေါင် ဇူ သ္ၚိကၟိန် (Maternity leave) ကေုာံ အခေါင် ဇူ ယဲ။
* ပရေင် ဂီုကၠီု အပ္ဍဲ ရုံစက် ကေုာံ ဒၞာဲ ကမၠောန် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင် ပြံင်လှာဲ (History and Evolution) ==
သၞောဝ် ကမၠောန် ဏအ် ဍေံ ဟွံက္တဵုဒှ် ကၠုင် လောဲလောဲ သွာသွာ ပုဟ်။ ဍေံ ကၠုင် နူကဵု ပရေင် ပၠန်ဂတး ကေုာံ ပွမဆီ ဒး လေင် လဝ် သွက် ကောန်ကမၠောန် တအ် ရ။
* '''ခေတ် ပၠန်ဂတး ကမၠောန်စက် (Industrial Revolution):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၈ ကဵု ၁၉ ပ္ဍဲ [[ဥရောပ]]၊ ရုံစက် တအ် မံက် ဂစာဲ ကၠုင် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် သၞောဝ် ဟွံမွဲ တုဲ ကောန်ကမၠောန် (သီုကဵု ကောန်ၚာ်) တအ် ဒး ကၠောန် ကမၠောန် ၁၄-၁၆ နာရဳ မွဲ တ္ၚဲ နကဵု သြန် ဂိတု ဍောတ်တ် သၟတ် တုဲ ဒၞာဲ ကမၠောန် အန္တရာယ် ဇၞော် လောန် ရ။
* '''ပရေင် ချဳဒရာင် သမဂ္ဂ:''' ဟိုတ်နူ ဒး ဒုင် ဍဵု ဍိုက် လောန် အာ တုဲ၊ ကောန်ကမၠောန် တအ် စ ပံင်ကောံ ဒက်ပ္တန် [[သမဂ္ဂ ကောန်ကမၠောန်]] တုဲ ထ္ၜး ဆန္ဒ (Strikes) အာတ် မိက် အခေါင်အရာ ရ။ ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်، အလဵုအသဳ စ ပတိတ် &quot;သၞောဝ် ရုံစက်&quot; (Factory Acts) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၃ သွက်ဂွံ ကၟာတ် လဒဵု ကမၠောန် ကောန်ၚာ် ကေုာံ ဖအောန် လၟိဟ် နာရဳ ရ။&lt;ref&gt;Marx, Karl (1867). ''Capital: Critique of Political Economy''.&lt;/ref&gt;

== ၃။ သၞောဝ် ကမၠောန် ပူဂိုလ် ကေုာံ လိက်ကသုက် (Individual Labor Law and Contracts) ==
ကဏ္ဍ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဆေင် ကု ပရေင် ဆက်ဆောံ တိုက်ရိုက် အကြာ တၠကမၠောန် ကဵု ကောန်ကမၠောန် မွဲ တၠ ရ။
* '''[[လိက်ကသုက် ကမၠောန်]] (Employment Contract):''' ဍေံ ဒှ် လိက် ပွမတုပ် စိုတ် မဓမံက် ထ္ၜး လဝ် တာလျိုင် သီု ၜါ လပါ် ရ။ ပ္ဍဲ လိက် ဂှ် သ္ဒး ပါလုပ် တာလျိုင် ကမၠောန်، သြန် ဂိတု၊ အခိင် ကမၠောန် ကေုာံ စည်းကမ်း ပွမဒေါအ် ဇူ ရ။
* ၜိုန်ရ လိက်ကသုက် ဂှ် တုပ် စိုတ် သီု ၜါ လပါ် ကီု လေဝ်၊ ယဝ်ရ လိက်ကသုက် ဂှ် ဍေံ သၟဝ် နူကဵု စည်းကမ်း ဥပဒေ ဍုင် မ္ဂး (ဥပမာ - ကဵု သြန် ဂိတု အောန် နူ သၞောဝ်)၊ လိက်ကသုက် ဂှ် စကာ ဟွံဂွံ (Void) ရ။

== ၄။ သၞောဝ် ကမၠောန် ဂကောံ ကေုာံ သမဂ္ဂ (Collective Labor Law and Trade Unions) ==
ကဏ္ဍ ဏအ် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် လောန် သွက်ဂွံ ဒြဟတ် တုပ် သၟဟ် အကြာ တၠကမၠောန် ကဵု ကောန်ကမၠောန် ရ-
* '''[[သမဂ္ဂ ကောန်ကမၠောန်]] (Trade Unions):''' ညးကမၠောန် တအ် နွံ အခေါင် အတိုင် သၞောဝ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ကေုာံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ သမဂ္ဂ ဗွဲမသၠးပွး ร။
* '''ပွမပညဳပညပ် နကဵု ဂကောံ (Collective Bargaining):''' သမဂ္ဂ တအ် နွံ အခေါင် တက် ကျာ ပညဳပညပ် ကု တၠကမၠောန် သွက်ဂွံ သၠုင် ပတိုန် သြန် ဂိတု၊ ဖအောန် အခိင် ကမၠောန် ကေုာံ ကလိဂွံ ပရေင် ဂီုကၠီု သွက် ကောန်ကမၠောန် သီုဖအိုတ် ရ။
* '''အခေါင် ထ္ၜး ဆန္ဒ ကမၠောန် (Right to Strike):''' ယဝ်ရ ပညဳပညပ် ဟွံအံင်ဇၞး မ္ဂး၊ သမဂ္ဂ နွံ အခေါင် ဒေါအ် ဇူ နူ ကမၠောန် (Strike) အတိုင် သၞောဝ် ဥပဒေ သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဆန္ဒ ရ။

== ၅။ အခိင် ကမၠောန်၊ သြန်ဂိတု ကေုာံ အခေါင်အရာ (Working Hours, Wages, and Benefits) ==
သၞောဝ် ဥပဒေ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဖျေဟ် လဝ် စည်းကမ်း အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-
* '''သြန် ဂိတု အောန် အိုတ် (Minimum Wage):''' အလဵုအသဳ ပြဋ္ဌာန်း လဝ် ၚုဟ်မး ကမၠောန် အောန် အိုတ် သွက် ညးဍုင်ကွာန် ဂွံ မံင် တန်တဴ ဂျိုင် လမျီု မာန် ရ။
* '''အခိင် ကမၠောန် (Working Hours):''' ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး မွဲ တ္ၚဲ ၈ နာရဳ ကေုာံ မွဲ သတ္တာဟ ၄၀-၄၈ နာရဳ ရ။ ယဝ်ရ ကၠောန် လောန် ၜက် အာ မ္ဂး၊ တၠကမၠောန် သ္ဒး ကဵု သြန် ထပ် (Overtime pay) ရ။
* '''အခေါင် ဇူ (Leave):''' ကောန်ကမၠောန် သ္ဒး ကလိဂွံ အခေါင် ဇူ ဂျိုင် (Annual leave)، အခေါင် ဇူ ယဲ (Sick leave) ကေုာံ အခေါင် ဇူ သၠး ဂၠံဂဝ် (Maternity leave) အတိုင် သၞောဝ် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယား: ပရေင် ပြံင်လှာဲ အခေါင်အရာ ကောန်ကမၠောန် (ခေတ် တြေံ ကဵု ခေတ် လၟုဟ်)
|-
! ကဏ္ဍ !! ခေတ် ပၠန်ဂတး စက် (ရာစု ၁၉) !! ခေတ် လၟုဟ် (ရာစု ၂၁)
|-
| အခိင် ကမၠောန် မွဲ တ္ၚဲ || ၁၂ - ၁၆ နာရဳ || ၈ နာရဳ (ဗွဲမဂၠိုင်)
|-
| ကမၠောန် ကောန်ၚာ် || ပြာကတ် ဗွဲမဂၠိုင် || ကၟာတ် လဒဵု လဝ် ဍိုက်က်ပေင်င်
|-
| သြန် ဂိတု အောန် အိုတ် || ဟွံမွဲ (ဖျေဟ် အတိုင် ပၟိက် တၠကမၠောန်) || သၞောဝ် ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း လဝ်
|-
| အခေါင် ဇူ သၠး ဂၠံဂဝ် || ဟွံမွဲ || သ္ဒး ကလိဂွံ အခေါင် ဇူ သီု သြန် ဂိတု
|}

== ၆။ ပရေင် ထတ်ယုက် ကေုာံ ဂီုကၠီု (Health and Safety at Work) ==
တၠကမၠောန် တအ် နွံ တာလျိုင် အတိုင် သၞောဝ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပွဳပွူ ကမၠောန် မဟွံမွဲ ကု အန္တရာယ် လမျီု ကေုာံ ပရေင် ထတ်ယုက် ရ။
* ညးတအ် သ္ဒး ကဵု လွဟ် စဵုဒၞာ (PPE) ဗီုကဵု ဒၞပ် ပသဲ، ခမံက် ပသဲ သွက် ညး မကၠောန် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ သြိုင် ခံင်။
* ယဝ်ရ ကောန်ကမၠောန် ဒး အန္တရာယ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒး သရ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကမၠောန် မ္ဂး၊ တၠကမၠောန် သ္ဒး ကဵု လေဲ လေတ် သြန် လွဳ ယဲ ကေုာံ သြန် လေဲ လေတ် လမျီု (Workers' compensation) ရ။

== ၇။ ပွမပါ်ပဲါ ကေုာံ ပရေင် တုပ်သၟဟ် (Discrimination and Equality) ==
သၞောဝ် ကမၠောန် ခေတ် တၟိ ဏအ် ဍေံ ကၟာတ် လဒဵု လဝ် ပွမပါ်ပဲါ (Discrimination) ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကမၠောန် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။
* တၠကမၠောန် တအ် ဟွံဂွံ ပါ်ပဲါ ကောန်ကမၠောန် ဟိုတ်နူကဵု ဂကူ، ဘာသာ၊ လိင် (တြုဟ်/ဗြဴ)، အာယုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ဒုက္ခိတ ရ။
* '''သြန် ဂိတု တုပ် သၟဟ် (Equal Pay):''' မၞိဟ် တြုဟ် ကဵု မၞိဟ် ဗြဴ ယဝ်ရ ကၠောန် ကမၠောန် တုပ် ညးသကအ် မ္ဂး، သ္ဒး ကလိဂွံ သြန် ဂိတု တုပ် ညးသကအ် ရ။

== ၈။ ပွမဒေါအ် ဇူ ကေုာံ ပတိတ် နူ ကမၠောန် (Termination of Employment) ==
ယဝ်ရ တၠကမၠောန် မိက်ဂွံ ပတိတ် မၞိဟ် နူ ကမၠောန် မ္ဂး၊ ညးတအ် ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် သၞောဝ် ရ-
* '''ဟိုတ် မခိုင်ကၠိုက် (Fair Dismissal):''' သ္ဒး နွံ ဟိုတ် ဍာံဍာံ ဗီုကဵု ညးတေအ် ကၠောန် ကမၠောန် ဗၠေတ် သၞောဝ်، ဟွံကၠောန် ကမၠောန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကမ္မဏဳ ဒး ဖအောန် မၞိဟ် ရ။
* ယဝ်ရ ပတိတ် မၞိဟ် နကဵု ဟိုတ် ဟွံခိုင်ကၠိုက် (Unfair dismissal) ဥပမာ - ဟိုတ်နူ ပါလုပ် သမဂ္ဂ ဟွံသေင်မ္ဂး ဟိုတ်နူ တန် ဂဝ်ဂၠံင် မ္ဂး၊ တၠကမၠောန် ဒး ဒုင် ဖျေဟ် ဒုဟ် မာန် ရ။
* တၠကမၠောန် သ္ဒး ကဵု သြန် လေဲ လေတ် (Severance pay) ကု ကောန်ကမၠောန် မဒး ဒုင် ပတိတ် နူ ကမၠောန် အတိုင် သၞောဝ် ရ။

== ၉။ သၞောဝ် ကမၠောန် ဂၠးတိ ကေုာံ ILO (International Labor Law and ILO) ==
ပ္ဍဲ ကဆံင် ဂၠးတိ မ္ဂး၊ [[ဂကောံ ကမၠောန် ဂၠးတိ]] (International Labour Organization - ILO) မဒှ် အေဂျေန်သဳ သၟဝ် ကုလသမဂ္ဂ ဂှ် ဒှ် ညး ဖျေဟ် သၞောဝ် သဇိုင် ရ။ ILO ဏအ် ဍေံ ပြဋ္ဌာန်း လဝ် သၞောဝ် အဓိက သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကောန်ကမၠောန် အလုံ ဂၠးတိ ရ-
* ကၟာတ် လဒဵု ကမၠောန် ကောန်ၚာ် (Abolition of child labor)
* ကၟာတ် လဒဵု ကမၠောန် အတင်း အဓမ္မ (Elimination of forced or compulsory labor)
* အခေါင် ဒက်ပ္တန် သမဂ္ဂ ဗွဲမသၠးပွး ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် ဝင် ကေုာံ ကမၠောန် ILO မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - [https://www.youtube.com/watch?v=13hZ3PjWq5A ILO - 100 years of advancing social justice]

== ၁၀။ သၞောဝ် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ တွဵုရးမန် (Labor Law in Myanmar and Mon State) ==
ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ม္ဂး، သၞောဝ် ကမၠောန် ဝွံ ဍေံ လဟဵု ပလေဝ် ကၠုင် လဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၂၀၁၁ ကဵု ၂၀၁၅ ရ-
* '''သၞောဝ် ဂကောံ ကမၠောန် (Labor Organization Law - 2011):''' ဍေံ ကဵု အခေါင် ကု ကောန်ကမၠောန် တအ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် သမဂ္ဂ ကေုာံ ထ္ၜး ဆန္ဒ ဗွဲမသၠးပွး ရ။
* '''သၞောဝ် ၚုဟ်မး အောန် အိုတ် (Minimum Wage Law - 2013):''' ပြဋ္ဌာန်း လဝ် သြန် ဂိတု အောန် အိုတ် သွက် ကောန်ကမၠောန် အလုံ ဍုင် ရ။ (ဥပမာ - ပ္ဍဲ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ တေအ် မ္ဂး ၄၈၀၀ ဒကေဝ် မွဲ တ္ၚဲ)။
* '''သၞောဝ် ခွင့်ရက်နှင့် အလုပ်ပိတ်ရက် ဥပဒေ (Leave and Holiday Act):''' ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် အခေါင် ဇူ ယဲ၊ အခေါင် ဇူ ဂျိုင် ကေုာံ အခေါင် ဇူ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ကမၠောန် ပိတ် ရ။&lt;ref&gt;ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အစိုးရ (၂၀၁၁). ''အလုပ်သမားအဖွဲ့အစည်း ဥပဒေ''.&lt;/ref&gt;
* ပ္ဍဲ [[တွဵုရး မန်]] မ္ဂး၊ ကောန်ကမၠောန် မန် တအ် မကၠောန် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ရုံစက်၊ ကမၠောန် ရာဘာ ကေုာံ ကမၠောန် သြိုင် ခံင် တအ် လေဝ် နွံ အခေါင် ကလိဂွံ ပရေင် စဵုဒၞာ အတိုင် သၞောဝ် ကၟိန်ဍုင် ဏအ် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။ ဆဂး ပရေင် အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပွမဓမံက် ရုပ်ရဴ သၞောဝ် (Enforcement) ဂှ် ဒှ် ဒၟံင် ပြသၞာ ကေုာံ တင် ဝါတ်ဂါတ် မွဲ ဏီ ဖိုဟ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[သမဂ္ဂ ကောန်ကမၠောန်]] (Trade union)
* [[ဂကောံ ကမၠောန် ဂၠးတိ]] (ILO)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)
* [[ပရေင် ပိုန်ဒြပ်]] (Economics)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Deakin, Simon; Morris, Gillian S. (2012). ''Labour Law''. Hart Publishing. ISBN 978-1849463041.
* Blanpain, Roger (2010). ''Comparative Labour Law and Industrial Relations in Industrialized Market Economies''. Kluwer Law International.
* Marx, Karl (1867). ''Capital: Critique of Political Economy''.
* International Labour Organization (ILO). ''[https://www.ilo.org/global/standards/lang--en/index.htm International Labour Standards]''.
* Alston, Philip (2005). ''Labour Rights as Human Rights''. Oxford University Press.
* ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အစိုးရ (၂၀၁၁). ''[https://www.mlis.gov.mm/lsSc.do?menuPos=2&amp;smp=1&amp;lawCd=MYA0000030 အလုပ်သမားအဖွဲ့အစည်း ဥပဒေ]'' (Labor Organization Law).
* ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အစိုးရ (၂၀၁၃). ''အနည်းဆုံးအခကြေးငွေ ဥပဒေ'' (Minimum Wage Law).
* ဥပဒေရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန. ''[https://www.mlis.gov.mm/ ခွင့်ရက်နှင့် အလုပ်ပိတ်ရက် ဥပဒေ]'' (Leave and Holiday Act).
* Hlaing, Kyaw Yin (2014). ''Myanmar: The State, Community and the Environment''. (Includes context on labor movements in Myanmar).
* Robertson, Phil (2015). ''Labor Rights in Myanmar: A Work in Progress''. Human Rights Watch.

{{သၞောဝ် ဥပဒေ}}

{{DEFAULTSORT:သၞောဝ် ကမၠောန်}}
[[Category:သၞောဝ် ဥပဒေ]]
[[Category:သၞောဝ် ကမၠောန်]]
[[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေင် ပိုန်ဒြပ်]]</text>
      <sha1>22d9esrfcljjjayelasdc4h1c7i3g1j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင် ပိုန်ဒြပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10888</id>
    <revision>
      <id>54504</id>
      <timestamp>2026-05-07T15:48:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ကတ်လ္ၚတ် သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် မဆေင်ကဵု ပွမပတိတ်၊ ပွမပါ်ပရအ် ကေုာံ ပွမသုင်စောဲ ကပေါတ် ကေုာံ ဝန်ဆောင်မှုဂမၠိုင်}} {{Infobox academic field | name = ပရေင် ပိုန်ဒြပ် | native_name = Econom...&quot;</comment>
      <origin>54504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25593" sha1="2n9p1yvwd5gkzptfarwpv5sjcmz33l4" xml:space="preserve">{{Short description|ကတ်လ္ၚတ် သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် မဆေင်ကဵု ပွမပတိတ်၊ ပွမပါ်ပရအ် ကေုာံ ပွမသုင်စောဲ ကပေါတ် ကေုာံ ဝန်ဆောင်မှုဂမၠိုင်}}
{{Infobox academic field
| name = ပရေင် ပိုန်ဒြပ်
| native_name = Economics
| image = [[File:Supply-and-demand.svg|250px|ဗီုပြင် သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်]]
| caption = မျဉ်းကွေး [[ပရေင် ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင် အာတ်မိက်]] မဒှ် သဘဴဓရ် သဇိုင် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
| discipline = [[သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]] (Social science)
| subfields = [[မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]], [[မက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]], [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ]], [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပွဳပွူသဘာဝ]]
| key_concepts = [[ကပေါတ် ဟွံပေင်ပၟိက်]] (Scarcity), [[သြန်တမ် အခေါင်အရာ]] (Opportunity cost), [[ၚုဟ်မး]]
| prominent_figures = [[အာဒမ် သမေတ်]] (Adam Smith), [[ကာလ် မာက်]] (Karl Marx), [[ဂျောန် မေနဒ် ကိန်]] (John Maynard Keynes), [[မဳလ်တန် ဖရဳဒ်မေန်]] (Milton Friedman)
}}

'''[[wikt:mnw:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်|ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]''' ({{lang-en|Economics}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ကတ်လ္ၚတ် [[သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]] (Social science) မွဲ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ ဗီုလဵု ဂကောံမၞိဟ်، ပူဂိုလ်၊ ကမ္မဏဳ ကေုာံ အလဵုအသဳ တအ် စကာ ဒြပ်ရတ် မၞုံ အောန် (Scarce resources) သွက်ဂွံ ပတိတ် (Production)၊ ပါ်ပရအ် (Distribution) ကေုာံ သုင်စောဲ (Consumption) ကပေါတ် ကေုာံ ဝန်ဆောင်မှု ဂမၠိုင် ရ။ 

ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဝွံ ဍေံ ဂၠာဲ သွဟ် သွက် ပြသၞာ အဓိက မဟီု ဂး &quot;ကောန်မၞိဟ် တအ် နွံ ပၟိက် အရာ နာနာ သာ် သီု ဟွံမွဲ ကု ပယျဵု ကီု လေဝ်، ဒြပ်ရတ် သဘာဝ ကေုာံ အခိင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ဍေံ နွံ ကန့်သတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဗီုလဵု ပိုဲ သ္ဂောအ် ပါ်ပရအ် ဒြပ်ရတ် တအ် ဏအ် ဗွဲမစှ်ေ သၞောတ် အိုတ် ရော?&quot; ရ။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဝွံ ဍေံ ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ ဇၞော် အဓိက ၜါ သာ် ဂှ် ဒှ် [[မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Microeconomics) မလ္ၚတ် စရိုတ် ပူဂိုလ် ကဵု ကမ္မဏဳ، ကေုာံ [[မက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Macroeconomics) မလ္ၚတ် သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရးနိဂီု အလုံ မွဲ ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် သဇိုင် (Introduction and Basic Concepts) ==
ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် &quot;Economics&quot; ဝွံ ဍေံ ကၠုင် နူကဵု မအရေဝ် ဂရိတ် တြေံ ''oikonomia'' မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ပွမအုပ်ဓုပ် သ္ၚိကၟိန်&quot; (Management of a household) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သဘဴဓရ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မ္ဂး နွံ ကု အဓိပ္ပါယ် သဇိုင် အဓိက ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု-
* '''ပွမဟွံပေင်ပၟိက် (Scarcity):''' ဍေံ ဒှ် ပရေင် ဍာံ မဟီု ဂး ဒြပ်ရတ် သီုဖအိုတ် (တိဍာ်، ရာသဳ، သြန်، အခိင်) ဂှ် နွံ အောန် နူကဵု ပၟိက် စိုတ် ကောန်မၞိဟ် ရ။ ဟိုတ်နူ Scarcity ဏအ် တုဲ ကောန်မၞိဟ် တအ် သ္ဒး ရုဲစှ် ရ။
* '''သြန်တမ် အခေါင်အရာ (Opportunity Cost):''' ကာလ ပိုဲ ရုဲစှ် ကၠောန် အရာ မွဲမွဲ၊ ပိုဲ ဒး ဆုံးရှုံး ထောအ် အခေါင် သွက်ဂွံ ကၠောန် အရာ တၞဟ် မွဲ ရ။ ၚုဟ်မး မဒး ဆုံးရှုံး အာ ဂှ် ညးတအ် ကော်စ Opportunity cost ရ။ (ဥပမာ - ယဝ်ရ နာဲ ရုဲစှ် မံင် ဘာ တက္ကသိုလ် ၄ သၞာံ မ္ဂး، Opportunity cost ဂှ် ဒှ် သြန် ဂိတု နာဲ မဂွံ မာန် ယဝ်ရ နာဲ အာ ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ၄ သၞာံ ဂှ် ရ)။
* '''ပွမကဵု ဖဵု (Incentives):''' ကောန်မၞိဟ် တအ် ချဳဒရာင် ကေုာံ ပြံင်လှာဲ စရိုတ် အတိုင် အရာ မကဵု ဖဵု (Incentive) ရ။ ဥပမာ - ယဝ်ရ ၚုဟ် သတ် လိမ္မော် သၠုင် တိုန် မ္ဂး သၟာ ဗ္ၚ တအ် တဵုလွဳ ဂၠိုင် တိုန် ရ (ဟိုတ်နူ ကလိဂွံ သြန် ဂၠိုင်)။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သဇိုင် နကဵု ဗီုပြင် ရုပ် ကသဳ မ္ဂး، မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ပရေင် ပညာ နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - [https://www.youtube.com/watch?v=3ez10ADR_gM CrashCourse Economics: Intro to Economics]

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် လညာတ် (History of Economic Thought) ==
ပရေင် လ္ၚတ် ပိုန်ဒြပ် ဝွံ ဍေံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဂၠးတိ-
* '''ခေတ် ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ဝါဒ မာကေန်တလာင် (Mercantilism):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၆ ကဵု ၁၈ တေအ်၊ ဍုင် ဥရောပ တအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် ဍုင် မွဲ ဂှ် တန်တဴ လတူ လၟိဟ် ထဝ် ကဵု သြန် မနွံ ပ္ဍဲ တဲ အလဵုအသဳ ရ။ ညးတအ် ဂစာန် သွံ ကပေါတ် ဇကု ကု ဍုင် တၞဟ် (Export) တုဲ ကၟာတ် လဒဵု ပွမရာန် ကပေါတ် နူ ဍုင် တၞဟ် (Import) ရ။
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂန္ထဝင် (Classical Economics):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၆، တၠပညာ [[အာဒမ် သမေတ်]] (Adam Smith) ချူ ပတိတ် ပြကိုဟ် ''The Wealth of Nations'' ရ။ ညး ဒှ် မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ် လညာတ် [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး]] (Free Market) ကေုာံ သဘဴဓရ် &quot;တဲ မဟွံညာတ်ကေတ်&quot; (Invisible hand) ရ။ ညး ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ အလဵုအသဳ ဟွံလုပ် ထိင်ဒဝ် မ္ဂး، ပရေင် သွံ ရာန် သၠးပွး ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် ဍုင် ဂွံ ဇၞော်မောဝ် အလဵုအလျောက် ရ။
* '''ဝါဒ မာက် (Marxist Economics):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၉، [[ကာလ် မာက်]] (Karl Marx) ဒစဵုဒစး ဝါဒ သြန်ရတ် (Capitalism) တုဲ ညး ဟီု ဒဒှ်ရ သၞောတ်ဝ် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဍဵုဍိုက် ကောန် ကမၠောန် တအ် ရ။ ညး ကဵု လညာတ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် [[ဝါဒ သဵုရှေယ်လေတ်]] ကေုာံ ကောမ်မျူနေတ် រ။
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကိန် (Keynesian Economics):''' ပ္ဍဲ အခိင် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် လီုလာ် ဇၞော် (Great Depression - 1930s)، တၠပညာ [[ဂျောန် မေနဒ် ကိန်]] (John Maynard Keynes) ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင် သၠးပွး မွဲ ဓဝ် ဂှ် သောင် ကလး ပြသၞာ ဟွံမာန် ပုဟ်။ ယဝ်ရ ဍုင် ကပ် ဒိုက် မ္ဂး အလဵုအသဳ သ္ဒး လုပ် ပံက် ပရိုဂျေတ် ကေုာံ စကာ သြန် (Government spending) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ကမၠောန် ရ။

== ၃။ မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Microeconomics) ==
[[မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] ဝွံ ဍေံ လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရံင် ဗီုလဵု ပူဂိုလ် မွဲမွဲ၊ သ္ၚိကၟိန်၊ ကေုာံ ကမ္မဏဳ တအ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင် သွံ ရာန် (Markets) ရ။
* '''[[သဘဴဓရ် ပရေင်ကဵုကေတ် ကေုာံ ပရေင်အာတ်မိက်]] (Supply and Demand):''' ဍေံ ဒှ် သဘဴဓရ် မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ၚုဟ်မး ကပေါတ် ရ။ ယဝ်ရ ကပေါတ် အောန် တုဲ မၞိဟ် မိက်ဂွံ ရာန် ဂၠိုင် မ္ဂး ၚုဟ် သၠုင် တိုန် ရ (Demand &gt; Supply)။
* '''ပရေင် ပြိုင်ပကာန် (Competition):''' ဍေံ လ္ၚတ် ရံင် သၞောတ်ဝ် သွံ ရာန် နာနာ ဗီုကဵု သွံ ရာန် ပြိုင်ပကာန် ဍိုက်ပေင် (Perfect competition) ကေုာံ ပွမပိုင်ပြဳ မွဲဓဝ် (Monopoly) ရ။
* '''ပြသၞာ မာကေတ် လီုလာ် (Market Failure):''' ကာလ မာကေတ် သၠးပွး ဟွံမာန် ဖန်ဗဒှ် ဖဵု ခိုဟ် သွက် ဂကောံမၞိဟ် (ဥပမာ - ကမ္မဏဳ ပတိတ် ယက် ညိစ်ကြိက် ကဵု သဘာဝ) မ္ဂး၊ အလဵုအသဳ သ္ဒး လုပ် ထိင်ဒဝ် နကဵု သၞောဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး အခေါန် ရ။

== ၄။ မက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Macroeconomics) ==
[[မက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] ဝွံ ဍေံ လ္ၚတ် ရံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရးနိဂီု အလုံ မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠးတိ အလုံ မွဲ ရ။ ဍေံ စွံ အာရီု လတူ-
* '''[[သြန်လုပ် အလုံရးနိဂီု]] (GDP):''' ၚုဟ်မး ကပေါတ် ကေုာံ ဝန်ဆောင်မှု သီုဖအိုတ် မပတိတ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် မွဲ ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ။ ဍေံ ဒှ် သင်္ကေတ သွက်ဂွံ ၜတ် ကၞာတ် ဇမၞော် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရ။
* '''[[ၚုဟ်မး ကပေါတ် သၠုင်တိုန်]] (Inflation):''' ပွမသၠုင် တိုန် ၚုဟ်မး ကပေါတ် နာနာ အလုံ မွဲ ဍုင်။ ယဝ် သၠုင် လောန် အာ မ္ဂး ၚုဟ်မး သြန် လှုဲ စှ်ေ အာ ရ။
* '''[[ပွမဟွံမွဲ ကု ကမၠောန်]] (Unemployment):''' လၟိဟ် မၞိဟ် မနွံ ပၟိက် ကမၠောန် ဆဂး ဂၠာဲ ကမၠောန် ဟွံဂွံ ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယား အဓိက: ပွမတၞဟ်ခြာ အကြာ မာက်ခရဝ် ကဵု မက်ခရဝ်
|-
! တင်ဂၞင် !! [[မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Micro) !! [[မက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Macro)
|-
| '''တင် အာရီု''' || ပူဂိုလ်၊ ကမ္မဏဳ၊ သ္ၚိကၟိန် || ရးနိဂီု၊ အလဵုအသဳ၊ ဂၠးတိ
|-
| '''ပြသၞာ အဓိက''' || ၚုဟ်မး ကပေါတ် မွဲမွဲ၊ ပရေင် ပြိုင်ပကာန် || GDP၊ Inflation၊ Unemployment
|-
| '''သဘဴဓရ်''' || Supply and Demand (သွက် ကပေါတ် မွဲ) || Aggregate Demand and Supply (အလုံ ဍုင်)
|}

== ၅။ သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂမၠိုင် (Economic Systems) ==
ရးနိဂီု နာနာ တအ် စကာ သၞောတ်ဝ် ဟွံတုပ် ညးသကအ် သွက်ဂွံ သောင် ကလး ပြသၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်-
# '''[[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၠးပွး]] (Free Market / Capitalism):''' အလဵုအသဳ ဟွံလုပ် ပါ။ ၚုဟ်မး ကေုာံ ပွမပတိတ် ဂှ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု Supply &amp; Demand ရ။ (ဥပမာ - ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်)။
# '''[[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပညဳပညပ်]] (Command Economy / Socialism):''' အလဵုအသဳ ဒှ် ညး ဖျေဟ် ကိုန်စဳမာန် ကေုာံ ပိုင်ပြဳ ရုံစက် သီုဖအိုတ် ရ။ ညးတအ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် မု ဒး ပတိတ် ကေုာံ ၚုဟ် မုစိ ရ။ (ဥပမာ - ဍုင် ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ)။
# '''[[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပံင်နှဴ]] (Mixed Economy):''' ဒှ် ပွမပံင်ကောံ လဝ် သၞောတ်ဝ် သီု ၜါ။ ကမ္မဏဳ သၠးပွး လေဝ် နွံ တုဲ، အလဵုအသဳ လေဝ် လုပ် ထိင်ဒဝ် ကဏ္ဍ အဓိက မပ္တံကဵု ပရေင် ပညာ၊ ပရေင် ထတ်ယုက် ကေုာံ သၞောဝ် အခေါန် ရ။ (ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ လၟုဟ် စကာ သၞောတ်ဝ် ဏအ် ရ)။

== ၆။ မူဝါဒ အလဵုအသဳ (Government Policies) ==
အလဵုအသဳ ကေုာံ ဘဏ် ဗဟဵု တအ် စကာ မူဝါဒ ၜါ သာ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ညံင် ဂွံ တန်ကြံင်-
* '''[[မူဝါဒ ဘဏ္ဍာရေး]] (Fiscal Policy):''' ဍေံ ဒှ် မူဝါဒ မဆေင် ကု ပွမကံက် [[အခေါန်]] (Taxes) ကေုာံ ပွမစကာ သြန် အလဵုအသဳ (Government spending) ရ။ ယဝ် ဍုင် ကပ် ဒိုက် မ္ဂး အလဵုအသဳ ဖအောန် အခေါန် တုဲ စကာ သြန် ဂၠိုင်ဂၠိုင် သွက်ဂွံ ရီု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရ။
* '''[[မူဝါဒ ငွေကြေး]] (Monetary Policy):''' ဍေံ ဒှ် မူဝါဒ မထိင်ဒဝ် လဝ် နကဵု [[ဘဏ် ဗဟဵု]] (Central Bank) သွက်ဂွံ ထိင် လၟိဟ် သြန် ပ္ဍဲ ဍုင် ကေုာံ အတိုးနှုန်း (Interest rates) ရ။ ယဝ် ၚုဟ်မး သၠုင် လောန် မ္ဂး ဘဏ် ဗဟဵု သၠုင် ပတိုန် အတိုးနှုန်း သွက်ဂွံ ဖအောန် ပရေင် သုင်စောဲ ရ။

== ၇။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ (International Economics) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ဂၠးတိ (Globalization) ဏအ်، ဍုင် မွဲ ကဵု မွဲ ဆက်စပ် ဒၟံင် ညးသကအ် ရ-
* '''[[ပွမသွံရာန် ဂၠးတိ]] (International Trade):''' ဍုင် တအ် သွံ ရာန် ညးသကအ် ဟိုတ်နူ ညးတအ် နွံ ကု အစောံ မာန် ပတိတ် ကပေါတ် ဟွံတုပ် ညးသကအ် (Comparative advantage) ရ။
* '''[[အခေါန် အကံက်]] ကေုာံ ပရေင် စဵုဒၞာ (Tariffs and Protectionism):''' လ္ၚဵု ဍုင် တအ် ကံက် အခေါန် လတူ ကပေါတ် ဍုင် သ္အာင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကမ္မဏဳ အပ္ဍဲ ဍုင် ညးတအ် ရ။ ဂကောံ ဗီုကဵု [[ဂကောံ ပရေင်သွံရာန် ဂၠးတိ]] (WTO) တအ် ဂစာန် ဖအောန် ဖျေဟ် အခေါန် တအ် ဏအ် ရ။

== ၈။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ (Environmental Economics) ==
ကဏ္ဍ ဏအ် ဍေံ လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရံင် ဗီုလဵု ကမၠောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဇီုကပိုက် လတူ သဘာဝ-
* '''ဖဵု ပရေံ လတူ သဘာဝ (Negative Externalities):''' ကာလ ရုံစက် မွဲ ပတိတ် ကပေါတ် တုဲ ပတိတ် ဓါတ် ယက် ညိစ်ကြိက် မ္ဂး၊ ဂကောံမၞိဟ် ဒး ဒုင် ဖဵု ပရေံ ဍေံ (ဥပမာ - ယဲ တအ်) ရ။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ကမ္မဏဳ တအ် သ္ဒး ဒုင် လေဲ လေတ် သွက် အန္တရာယ် ဏအ် ဗီုကဵု ပွမဒး ကဵု &quot;အခေါန် ကာဗောန်&quot; (Carbon tax) ရ။

== ၉။ ပြသၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် (Contemporary Economic Issues) ==
ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၂၁ ဏအ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ဒး ဆဵု ဂဗ ပြသၞာ တၟိတၟိ ဗွဲမဂၠိုင်-
* '''[[ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ်]] (Economic Inequality):''' ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် အကြာ မၞိဟ် သိုက် ကဵု မၞိဟ် ဒိုက် ဍေံ ဇၞော် တိုန် လောန် အာ ရ။ သြန် ရတ် အလုံ ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် စိုပ် အာ ပ္ဍဲ တဲ မၞိဟ် ၁% သၟး ရ။
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဒဳဂျဳတယ် ကေုာံ AI (Digital Economy &amp; AI):''' နဲပညာ ဉာဏ် လုပ် ပၠုပ် (AI) ကေုာံ စက် ယန္တရား တအ် ဍေံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် သၞောတ်ဝ် ကမၠောန် တုဲ၊ လ္ၚဵု ဂွိင် ဖေက် ကမၠောန် ကောန်မၞိဟ် တအ် အောန် စှ်ေ အာ မာန် ရ။

== ၁၀။ လညာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ မန် (Economics in Myanmar and Mon State Context) ==
ရးနိဂီု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဍုင် မစကာ လဝ် သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇဳ သာ် ပ္ဍဲ ဝင်-
* ပ္ဍဲ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ ဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် သၠးပွး၊ ဆဂး ကြဴနူ သၞာံ ၁၉၆၂ (ခေတ် နေဝင်း) ဂှ် ဍုင်ဗၟာ ပြံင် အာ စကာ သၞောတ်ဝ် &quot;ဂၠံင် တရဴ သဵုရှေယ်လေတ် ဗၟာ&quot; (Burmese Way to Socialism) တုဲ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဍုင် လီုလာ် အာ ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။
* ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ [[တွဵုရး မန်]] တအ် စကာ သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပံင်နှဴ ကီု လေဝ်، ဟိုတ်နူ ပြသၞာ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် တုဲ၊ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ် (Economic development) ဂှ် ဆုတ် ကလေင် ဒၟံင် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။ သၟာ ဗ္ၚ ကေုာံ ညး ကၠောန် ကမၠောန် မန် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် သ္ဒး တိတ် အာ ဂၠာဲ ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဍုင် [[သေံ|ဍုင်သေံ]] (Thailand) ကေုာံ ဍုင် တၞဟ် တအ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[မာက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Microeconomics)
* [[မက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Macroeconomics)
* [[ဝါဒ သြန်ရတ်]] (Capitalism)
* [[ဝါဒ သဵုရှေယ်လေတ်]] (Socialism)
* [[အလဵုအသဳ]] (Government)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Mankiw, N. Gregory (2020). ''Principles of Economics'' (9th ed.). Cengage Learning. ISBN 978-0357038314.
* Samuelson, Paul A.; Nordhaus, William D. (2009). ''Economics'' (19th ed.). McGraw-Hill Education. ISBN 978-0073511290.
* Smith, Adam (1776). ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations''. W. Strahan and T. Cadell.
* Keynes, John Maynard (1936). ''The General Theory of Employment, Interest and Money''. Macmillan.
* Krugman, Paul; Wells, Robin (2015). ''Economics'' (4th ed.). Worth Publishers.
* Stiglitz, Joseph E. (2012). ''The Price of Inequality: How Today's Divided Society Endangers Our Future''. W. W. Norton &amp; Company.
* Myint, Hla (1971). ''Economic Theory and the Underdeveloped Countries''. Oxford University Press.
* ဥပဒေရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်။ ''မြန်မာနိုင်ငံ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ဥပဒေ'' (Myanmar Investment Law, 2016).
* ခင်မောင်ညို (ဘောဂဗေဒ) (၂၀၁၀). ''ဘောဂဗေဒ မိတ်ဆက်''. ရန်ကုန်: စိတ်ကူးချိုချို စာပေ.
* World Bank (2023). ''[https://www.worldbank.org/en/country/myanmar/publication/myanmar-economic-monitor Myanmar Economic Monitor]''. Washington, DC: World Bank.

{{ပရေင် ဍုင်ကွာန်}}

{{DEFAULTSORT:ပရေင် ပိုန်ဒြပ်}}
[[Category:ပရေင် ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေင် သွံရာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]</text>
      <sha1>2n9p1yvwd5gkzptfarwpv5sjcmz33l4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10889</id>
    <revision>
      <id>54505</id>
      <timestamp>2026-05-07T15:50:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ကဏ္ဍ ပညာသိပ္ပံ မလ္ၚတ် ပရူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆောံ ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူ မၞိဟ်}} {{Infobox discipline | name = သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် | native_name = Social Science | image = File:Social Sciences.svg|250px|သ...&quot;</comment>
      <origin>54505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23400" sha1="f00sc5s8t9ugmpkwg8unmiqisi868y8" xml:space="preserve">{{Short description|ကဏ္ဍ ပညာသိပ္ပံ မလ္ၚတ် ပရူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆောံ ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူ မၞိဟ်}}
{{Infobox discipline
| name = သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်
| native_name = Social Science
| image = [[File:Social Sciences.svg|250px|သင်္ကေတ သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]
| caption = ကဏ္ဍ သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် ဂမၠိုင် မပံင်ကောံ လဝ် နာနာ သာ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဘဝ ကောန်မၞိဟ်
| field = [[wikt:mnw:သိပ္ပံ|သိပ္ပံ]] (Science)
| sub-disciplines = [[မနုဿဗေဒ]], [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]], [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]], [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]], [[စိတ္တဗေဒ]]
| origin = ရာစုသၞာံ ၁၈ - ၁၉ (ခေတ် လျးပညာ - Enlightenment)
| key_figures = [[ဩဂတ် ကောမ်တေ]] (Auguste Comte), [[ကားလ် မာက်]] (Karl Marx), [[မက် ဝေဘာ]] (Max Weber), [[အေမဳလဳ ဒူခေမ်]] (Émile Durkheim)
| methodology = [[သုတေသန အရည်အသွေး]] (Qualitative), [[သုတေသန လၟိဟ်]] (Quantitative)
}}

'''[[wikt:mnw:သိပ္ပံ|သိပ္ပံ]] ပရေင်မၞိဟ်''' ({{lang-en|Social Science}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍ ပညာ သဇိုင် မွဲ မပါ် တိတ် နူကဵု သိပ္ပံ တုဲ၊ ဍေံ စွံ အာရီု လတူ ပွမလ္ၚတ် ဂကောံမၞိဟ် (Society) ကေုာံ ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ ပူဂိုလ် ကဵု ပူဂိုလ် ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူ ဂကောံမၞိဟ် မွဲမွဲ ရ။ ကဏ္ဍ ဏအ် ဝွံ ဍေံ ပံင်ကောံ လဝ် ဘာသာရပ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု [[မနုဿဗေဒ]] (Anthropology)၊ [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics)၊ [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Political Science)၊ [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology) ကေုာံ [[စိတ္တဗေဒ]] (Psychology) ရ။

တၞဟ်ခြာ နူကဵု [[သိပ္ပံ သဘာဝ]] (Natural Science) ဗီုကဵု ရူပဗေဒ ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတုဗေဒ မ္ဂး၊ သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် ဝွံ ဍေံ စကာ နဲကဲ သုတေသန သိပ္ပံ (Scientific method) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ရံင် ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် (Behavior)၊ အခိုက်ကၞာ යေန်သၞာင် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ဍေံ ဂစာန် သောင် ကလး ဒဒှ်ရ &quot;မုဟိုတ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ချပ်، ဒ္ဂေတ် ဗက် ကေုာံ ဆက်ဆောံ ညးသကအ် ဗီု ဏအ် ရော&quot; ဂှ် ရ။&lt;ref&gt;Nisbet, Robert A. (1966). ''The Sociological Tradition''. Heinemann Educational Books.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် ဟီု ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပွမစကာ နဲကဲ ယုတ္တိ (Logic) ကေုာံ သက်သဳ (Empirical evidence) သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် ခလင် ပရေင် မၞိဟ် ရ။ 
* ပ္ဍဲ အခိင် ကိုပ်ကၠာ တေအ်، ပရေင် ချပ် လ္ၚတ် လတူ ကောန်မၞိဟ် ဏအ် ဍေံ နွံ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ [[ဒဿနိကဗေဒ]] (Philosophy) သၟး ရ။ ဆဂး စိုပ် ရာစုသၞာံ ၁၉ မ္ဂး တၠပညာ တအ် မိက်ဂွံ စကာ နဲကဲ &quot;သိပ္ပံ&quot; မၞုံ ကု ပွမစမ်ၜတ်، ပွမပကောံ တင်ဂၞင် (Data collection) တုဲ ပါ် တိတ် ကၠုင် နဒဒှ် ဘာသာရပ် တၞဟ်ခြာ မွဲ ရ။
* တင်ရန်တၟအ် အဓိက ဍေံ ဂှ် သွက်ဂွံ သောင် ကလး ပြသၞာ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ဗီုကဵု ပရေင် ဒိုက်ဂတ် (Poverty)၊ ပရေင် ရာဇာဝတ် (Crime)၊ ကေုာံ ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် (Inequality) တုဲ သွက်ဂွံ ပတိတ် မူဝါဒ (Policy) မခိုဟ် တအ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဇၞော် ၃ သာ် ပ္ဍဲ ဥရောပ ရ-
# '''ခေတ် လျးပညာ (Age of Enlightenment - ရာစုသၞာံ ၁၈):''' တၠပညာ ဗီုကဵု [[ဇြောန် လံက်]] (John Locke) ကဵု [[ရူသဝ်]] (Rousseau) တအ် စ ဟီု တွံ ဒဒှ်ရ ဂကောံမၞိဟ် ဂှ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု လိက်ကသုက် ကောန်မၞိဟ် (Social Contract) တုဲ ဍေံ ဟွံသေင် အရာ မကၠုင် နူ ကျာ် ပုဟ်။
# '''ပၠန်ဂတး ကမၠောန်စက် (Industrial Revolution):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၉၊ ဟိုတ်နူ ရုံစက် က္တဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ မၞိဟ် တအ် ပြံင် လုပ် မံင် ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော် ဇၞော် ရ။ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဏအ် ဖန် ညံင် ပြသၞာ မၞိဟ် တၟိတၟိ ဂွံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ၊ တၠပညာ တအ် နွံ ပၟိက် ကု ဘာသာရပ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဍေံ ရ။
# '''ဩဂတ် ကောမ်တေ (Auguste Comte):''' ညး ဏအ် ဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် &quot;မအံက် သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်&quot; ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၈ ဂှ် ညး ကော် ခုတ် ယၟု &quot;Sociology&quot; ကိုပ်ကၠာ အိုတ် တုဲ၊ ညး ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ ပိုဲ သ္ဒး လ္ၚတ် ဂကောံမၞိဟ် နကဵု နဲကဲ သိပ္ပံ (Positivism) ညံင်ရဴ လ္ၚတ် ရူပဗေဒ ကီု ရ။&lt;ref&gt;Wallerstein, Immanuel (1999). ''The End of the World As We Know It: Social Science for the Twenty-First Century''. University of Minnesota Press.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ကဏ္ဍ အဓိကဂမၠိုင် (Main Branches of Social Science) ==
သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် ဝွံ ဍေံ ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ ဘာသာရပ် ဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ဘာသာရပ် အဓိက ပ္ဍဲ သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်
|-
! ဘာသာရပ် !! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ပရေင် လ္ၚတ် !! တၠပညာ အဓိက
|-
| '''[[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]]''' (Sociology) || လ္ၚတ် ဂကောံမၞိဟ်، ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် ဂကောံ ကေုာံ ပြသၞာ ပ္ဍဲ ပွဳပွူ မၞိဟ် || [[အေမဳလဳ ဒူခေမ်]]၊ [[ကားလ် မာက်]]
|-
| '''[[မနုဿဗေဒ]]''' (Anthropology) || လ္ၚတ် ယေန်သၞာင် (Culture)၊ အခိုက်ကၞာ၊ သဇိုင် ဝင် ကေုာံ ပြံင်လှာဲ ကောန်မၞိဟ် နူ ခေတ် တြေံ || [[ဝှရန့် ဗဝ်အက်]] (Franz Boas)
|-
| '''[[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]''' (Economics) || လ္ၚတ် ပရေင် ပတိတ်، ပွမပါ်ပရအ် ကေုာံ ပွမစကာ သြန်ရတ် ကေုာံ ကပေါတ် ဂမၠိုင် || [[အာဒမ် သမေတ်]] (Adam Smith)
|-
| '''[[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]''' (Political Science) || လ္ၚတ် လဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳ၊ အဝဵုအာဏာ، ပရေင် ရုဲစှ် မဲ ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ဍုင် || [[အရဳသတဝ်တယ်]]၊ [[မာခဳယာဗေလဳ]]
|-
| '''[[စိတ္တဗေဒ]]''' (Psychology) || လ္ၚတ် စိုတ်၊ လညာတ်၊ ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် ပူဂိုလ် မွဲမွဲ (Individual behavior) || [[သဳဂမန် ဖရွိုက်]] (Sigmund Freud)
|-
| '''[[ပထဝဳ မၞိဟ်]]''' (Human Geography) || လ္ၚတ် ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ ကောန်မၞိဟ် ကဵု ပွဳပွူ သဘာဝ ကေုာံ ဒၞာဲ ဒတန် || [[ကားလ် သောဝ်ဝါ]] (Carl Sauer)
|}

== ၄။ နဲကဲ သုတေသန (Research Methodology) ==
သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကောန်မၞိဟ် ဂှ်၊ တၠပညာ တအ် စကာ နဲကဲ အဓိက ၜါ သာ်-
# '''[[သုတေသန လၟိဟ်]] (Quantitative Research):''' စကာ တင်ဂၞင် လၟိဟ် ဂၞန် (Numbers and Statistics) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ပါ်ပဲါ ရ။ ဥပမာ - ပွမကံက် မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် (Surveys/Polls) သွက်ဂွံ တီ လၟိဟ် မၞိဟ် မထံက်ပင် ဗော် ပရေင် ဍုင်ကွာန် မွဲမွဲ ရ။
# '''[[သုတေသန အရည်အသွေး]] (Qualitative Research):''' စကာ မအရေဝ်၊ အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ပွမဆဵုဂဗ သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် ခလင် အရာ မွဲမွဲ ရ။ ဥပမာ - ပွမသၟာန် သၟုက် မၞိဟ် မွဲ တၠ ကဵု မွဲ တၠ (Interviews) ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမလုပ် မံင် ပံင်နှဴ ကု ဂကောံမၞိဟ် ဒေသ မွဲမွဲ (Participant observation) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ယေန်သၞာင် ညးတအ် ရ။&lt;ref&gt;Creswell, J. W. (2014). ''Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches''. Sage publications.&lt;/ref&gt;

== ၅။ သဘဴဓရ် ကေုာံ လညာတ် ဒဿနိက (Theories and Perspectives) ==
ပ္ဍဲ သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် မ္ဂး، နွံ ကု &quot;မှန်ပြောင်း&quot; (Perspectives) နာနာ သာ် သွက်ဂွံ ရံင် ဂကောံမၞိဟ်-
* '''သဘဴဓရ် လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ကမၠောန် (Structural Functionalism):''' ညာတ် ကေတ် ဂကောံမၞိဟ် နဒဒှ် &quot;ခန္ဓကာယ မၞိဟ်&quot; မွဲ ရ။ ဇၟာပ် ဌာန (ဗီုကဵု ဘာဗ္တောန်လိက်၊ ဘာသာသာသနာ၊ သ္ၚိကၟိန်) တအ် နွံ တာလျိုင် ညး ကဵု ညး သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ဂွံ တန်တဴ ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ (တၠပညာ - အေမဳလဳ ဒူခေမ်)။
* '''သဘဴဓရ် ပဋိပက္ခ (Conflict Theory):''' ညာတ် ကေတ် ဂကောံမၞိဟ် နဒဒှ် ဒၞာဲ မပြိုင်ပကာန် ဒၟံင် သွက် အဝဵု ကေုာံ သြန်ရတ် ရ။ မၞိဟ် သိုက် ကဵု မၞိဟ် ဒိုက် တအ် တဝ်စၞေဟ် ဒၟံင် ညးသကအ် လၟိုန် ရ။ (တၠပညာ - ကားလ် မာက်)။
* '''သဘဴဓရ် သင်္ကေတ ဆက်ဆောံ (Symbolic Interactionism):''' ညာတ် ကေတ် လတူ ပရေင် ဆက်ဆောံ လၟိုန်တ္ၚဲ အကြာ မၞိဟ် ကဵု မၞိဟ် ကေုာံ ဗီုလဵု ညးတအ် ကဵု အဓိပ္ပါယ် လတူ ဝေါဟာရ ကေုာံ သင်္ကေတ တအ် ရ။

== ၆။ သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ သိပ္ပံ သဘာဝ (Social vs. Natural Science) ==
ၜိုန်ရ သီု ၜါ စကာ နဲကဲ သိပ္ပံ ကီု လေဝ်၊ ဍေံ တၞဟ်ခြာ လောန် ရ-
* သိပ္ပံ သဘာဝ (Natural Science) ဍေံ လ္ၚတ် အရာ မဟွံမွဲ ကု လမျီု ကေုာံ တန်ကြံင် ဒၟံင် (ဥပမာ - ဍာ် ဂှ် ပ္ဍဲ ၁၀၀ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် မ္ဂး ဍေံ ဇြိုတ် လၟိုန်) ရ။
* သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် ဍေံ လ္ၚတ် '''ကောန်မၞိဟ်''' မၞုံ ကု စိုတ်၊ ပရေင် ချပ် ကေုာံ မပြံင်လှာဲ ဒၟံင် လၟိုန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပွမဖျေဟ် ဥပဒေသ မချိုတ်ပၠိုတ် (Universal laws) ပ္ဍဲ သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် ဂှ် ဍေံ ဝါတ်ဂါတ် လောန် ရ။

== ၇။ ပရေင် ဆက်စပ် ကု ဂကောံမၞိဟ် လၟုဟ် (Relevance to Contemporary Society) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ဂၠးတိ လၟုဟ် (Globalization) ဏအ်، သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် ဝွံ ဍေံ ကိစ္စဇၞော် လောန် ရ-
* '''ပွမပတိတ် မူဝါဒ အလဵုအသဳ (Public Policy):''' အလဵုအသဳ တအ် စကာ တင်ဂၞင် နူ သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ကိုန်စဳမာန် ပရေင် ပညာ၊ ပရေင် ထတ်ယုက် ကေုာံ ပွမဖအောန် ဖျေဟ် ဒိုက်ဂတ် ရ။
* '''ပွမသောင်ကလး ပြသၞာ တၟိ (New Issues):''' လ္ၚတ် ရံင် ပြသၞာ မက္တဵုဒှ် နူကဵု Social Media၊ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) ကေုာံ ပွမပြံင် ဌာန် (Migration) တအ် ဗီုလဵု ဍေံ ကဵု ဖဵု လတူ စိုတ်ဓါတ် ကောန်မၞိဟ် ရ။

== ၈။ သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဒေသမန် (Social Science in Myanmar and Mon State) ==
ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ม္ဂး، ပရေင် ကတ်လ္ၚတ် သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် ဝွံ ဍေံ နွံ ကု အခက်အခုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဟိုတ်နူ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ရ-
* '''ခေတ် တက္ကသိုလ် ရန်ကုန်:''' ပ္ဍဲ အခိင် ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၁၉၆၂ တေအ်، ဘာသာရပ် မပ္တံကဵု မနုဿဗေဒ ကေုာံ သိပ္ပံ ပရေင် ဍုင်ကွာန် တအ် ပြာကတ် လောန် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ရန်ကုန် ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ပၞာန် သီ အဝဵု တုဲ၊ ဘာသာရပ် တအ် ဏအ် ဒး ဒုင် ကၟာတ် လဒဵု ဟွံသေင်မ္ဂး ဒး ဒုင် ထိင်ဒဝ် လဝ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ။&lt;ref&gt;Myint-U, Thant (2006). ''The River of Lost Footsteps''. Farrar, Straus and Giroux.&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင် လ္ၚတ် မန် (Mon Studies):''' ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်، တၠပညာ ဂကူ [[မန်]] တအ် ကေုာံ တက္ကသိုလ် ပ္ဍဲ ဍုင် သေံ (ဥပမာ - [https://mahidol.ac.th/ မဟိဒလ် တက္ကသိုလ်]) တအ် စကာ နဲကဲ မနုဿဗေဒ ကေုာံ ယေန်သၞာင်ဗေဒ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ရံင် ဝင်၊ လိက်ပတ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ဂကူ မန် ညံင် ဂွံ တန်တဴ အာ မာန် ရ။

== ၉။ ပြသၞာ ကေုာံ အခက်အခုဲဂမၠိုင် (Challenges and Criticisms) ==
ကဏ္ဍ သိပ္ပံ ဏအ် လေဝ် နွံ ကု ပြသၞာ ညး ကဵု ညး ကီု ရ-
* '''ပြသၞာ ပွမကလေင် စမ်ၜတ် ဟွံမာန် (Replication Crisis):''' ပ္ဍဲ စိတ္တဗေဒ ကေုာံ ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် မ္ဂး، သုတေသန ဗွဲမဂၠိုင် ကာလ ကလေင် စမ်ၜတ် မွဲ ဝါ ပၠန် မ္ဂး ကလိဂွံ သွဟ် ဟွံတုပ် ကု သွဟ် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် မွဲ သွက် သိပ္ပံ ရ။
* '''စိုတ် ပါ်ပဲါ (Bias):''' ဟိုတ်နူ ညး မလ္ၚတ် ဂှ် လေဝ် ဒှ် ကောန်မၞိဟ် တုဲ، စိုတ် ပတှ်ေ (Beliefs) ကေုာံ ဝါဒ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ညးတအ် လေပ် ပါ လုပ် အာ ပ္ဍဲ သွဟ် သုတေသန မာန် ရ။
* '''ဘဏ္ဍာရေး (Funding):''' ဗွဲမဂၠိုင် သိပ္ပံ သဘာဝ (ဗီုကဵု ကောန်ပျူတာ၊ ဂဥုဲ) တအ် ကလိဂွံ သြန် ထံက်ပင် ဂၠိုင် နူကဵု သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် (The Future of Social Science) ==
အနာဂတ် သွက် သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် ဝွံ ဍေံ ပြံင်လှာဲ အာ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ဟိုတ်နူ နဲပညာ ရ-
* '''သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် ကောန်ပျူတာ (Computational Social Science):''' တၠပညာ တအ် လၟုဟ် စကာ တင်ဂၞင် ဒေတာ ဇၞော်ဇၞော် (Big Data) နူကဵု Facebook, Twitter ကေုာံ လပှ်ကျာ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် ဂကောံမၞိဟ် နကဵု လၟိဟ် မဳလဳယျာန် တအ် မာန် ကၠုင် ယျ ရ။
* '''ဉာဏ် ကောန်မၞိဟ် ကၠောန် (AI):''' ပွမစကာ AI သွက်ဂွံ ပါ်ပဲါ တင်ဂၞင် ကေုာံ တီ လဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ တၟိ အိုတ် သွက် အနာဂတ် ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ် (Sociology) လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ပရေင် ပညာ နူကဵု CrashCourse ဏအ် မာန် ရ - [https://www.youtube.com/watch?v=YnCJU6PaCio CrashCourse Sociology: What Is Sociology?]

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[wikt:mnw:သိပ္ပံ|သိပ္ပံ]] (Science)
* [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology)
* [[ပရေင် ဍုင်ကွာန်]] (Politics)
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics)
* [[မနုဿဗေဒ]] (Anthropology)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Nisbet, Robert A. (1966). ''The Sociological Tradition''. Heinemann Educational Books.
* Wallerstein, Immanuel (1999). ''The End of the World As We Know It: Social Science for the Twenty-First Century''. University of Minnesota Press.
* Creswell, J. W. (2014). ''Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches''. Sage publications.
* Giddens, Anthony (2006). ''Sociology'' (5th ed.). Polity Press. ISBN 978-0745633794.
* Weber, Max (1922). ''Economy and Society''. University of California Press.
* Marx, Karl (1867). ''Capital: Critique of Political Economy''.
* Myint-U, Thant (2006). ''The River of Lost Footsteps''. Farrar, Straus and Giroux.
* ကျော်ဝင်း၊ ဦး (၂၀၁၀). ''လူမှုရေးသိပ္ပံ နိဒါန်း''. ရန်ကုန်: ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန. (Introduction to Social Science in Myanmar).
* မောင်မောင်၊ ဒေါက်တာ (၁၉၉၃). ''မြန်မာနိုင်ငံရေးနှင့် လူမှုရေးလေ့လာချက်များ''. ရန်ကုန်: သမိုင်းသုတေသနဦးစီးဌာန.
* [https://www.ssrc.org/ Social Science Research Council (SSRC)]. Official Website and Research Publications.

{{သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်}}

{{DEFAULTSORT:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်}}
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:ပရေင် ပညာ]]
[[Category:ဂကောံမၞိဟ်]]</text>
      <sha1>f00sc5s8t9ugmpkwg8unmiqisi868y8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10890</id>
    <revision>
      <id>54506</id>
      <timestamp>2026-05-07T15:51:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Navbox | name      = သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် | title     = [[သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]] (Social Sciences) | state     = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | basestyle = background:#f0e68c;  | group1 = ဘာသာရပ် အဓိကဂမၠိုင် | list1  =  * [[မနုဿဗေဒ]] * [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] * ပထ...&quot;</comment>
      <origin>54506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2970" sha1="gcobugojxs5li9q11t093bnc1ic69sc" xml:space="preserve">{{Navbox
| name      = သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်
| title     = [[သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]] (Social Sciences)
| state     = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| basestyle = background:#f0e68c;

| group1 = ဘာသာရပ် အဓိကဂမၠိုင်
| list1  = 
* [[မနုဿဗေဒ]]
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
* [[ပထဝဳ မၞိဟ်]]
* [[ဝင်]]
* [[ဘာသာဗေဒ]]
* [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
* [[စိတ္တဗေဒ]]
* [[ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]]
* [[သုတေသန ခေတ်တြေံ]] (Archaeology)

| group2 = နဲကဲ သုတေသန
| list2  = 
* [[သုတေသန အရည်အသွေး]] (Qualitative)
* [[သုတေသန လၟိဟ်]] (Quantitative)
* [[သန္နိဂှ်]] (Statistics)
* [[သုတေသန နဲကဲပံင်နှဴ]] (Mixed methods)

| group3 = သဘဴဓရ် ကေုာံ လညာတ်
| list3  = 
* [[ဂကောံမၞိဟ်]]
* [[ယေန်သၞာင်]]
* [[အဝဵုအာဏာ]]
* [[ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ်]]
* [[မူဝါဒ မှာဇန်]]
* [[ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် ကောန်မၞိဟ်]]

| group4 = တၠပညာ အဓိကဂမၠိုင်
| list4  = 
* [[ဩဂတ် ကောမ်တေ]]
* [[ကားလ် မာက်]]
* [[မက် ဝေဘာ]]
* [[အေမဳလဳ ဒူခေမ်]]
* [[အာဒမ် သမေတ်]]
* [[သဳဂမန် ဖရွိုက်]]
* [[ဇြောန် လံက်]]

| group5 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list5  = 
* [[ဒဿနိကဗေဒ]]
* [[သၞောဝ် ဥပဒေ]]
* [[ပရေင် ပညာ]]
* [[ယေန်သၞာင်ဗေဒ]]
* [[ပရေင် မၞိဟ်ဗေဒ]]
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
== ဗီုလဵု ဂွံ စကာ (Usage) ==
ထာမ်ပလိက် ဏအ် ဝွံ သုင်စောဲ သွက်ဂွံ စုတ် ပ္ဍဲ လက္ကရဴ အိုတ် (သၟဝ် အိုတ်) မုက်လိက် မဆေင် ကဵု သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်၊ ကတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ ဘာသာရပ် သိပ္ပံ မၞိဟ် နာနာ ဂမၠိုင် ရ။ 

=== ကောဒ် သွက်ဂွံ စၠောအ် စုတ် ===
&lt;pre&gt;
{{သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်}}
&lt;/pre&gt;

[[Category:ထာမ်ပလိက် သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် နာဗ်ဗောက်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gcobugojxs5li9q11t093bnc1ic69sc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပထဝဳ မၞိဟ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10891</id>
    <revision>
      <id>54507</id>
      <timestamp>2026-05-07T15:55:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ကဏ္ဍ ပထဝဳ မလ္ၚတ် ပရူ ဂကောံမၞိဟ်، ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆောံ ကောန်မၞိဟ် ကု ပွဳပွူသဘာဝ}} {{Infobox discipline | name = ပထဝဳ မၞိဟ် | native_name = Human Geography | image = File:Global human settlement.png|300px|ဗီုပြင...&quot;</comment>
      <origin>54507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23251" sha1="5agst6es0706piy0ns2bn32yal55ne2" xml:space="preserve">{{Short description|ကဏ္ဍ ပထဝဳ မလ္ၚတ် ပရူ ဂကောံမၞိဟ်، ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆောံ ကောန်မၞိဟ် ကု ပွဳပွူသဘာဝ}}
{{Infobox discipline
| name = ပထဝဳ မၞိဟ်
| native_name = Human Geography
| image = [[File:Global human settlement.png|300px|ဗီုပြင် ဒၞာဲမံင်တန်တဴ ကောန်မၞိဟ် အလုံဂၠးတိ]]
| caption = ဗီုပြင် ဂၠးတိ ထ္ၜးပျး ကဵု ဒၞာဲ ဒတန် မံင် တန်တဴ ကောန်မၞိဟ် (Human Settlement) မဒှ် သဇိုင် လ္ၚတ် အဓိက ပ္ဍဲကဵု ပထဝဳ မၞိဟ်
| field = [[wikt:mnw:ပထဝဳ|ပထဝဳ]] (Geography), [[သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]] (Social Science)
| sub-disciplines = [[ပထဝဳ ယေန်သၞာင်]], [[ပထဝဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]], [[ပထဝဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]], [[ပထဝဳ ဍုင်ဇၞော်]], [[ပထဝဳ လၟိဟ်မၞိဟ်]]
| origin = ရာစုသၞာံ ၁၉ ကေုာံ ၂၀
| key_figures = [[ကားလ် သောဝ်ဝါ]] (Carl Sauer), [[ဝဳဒါလ် ဒဳ လာ ဗလာချ်]] (Paul Vidal de La Blache), [[ဖရက်ဒရစ် ရာတ်ဇေလ်]] (Friedrich Ratzel)
| methodology = [[GIS]], [[သုတေသန အရည်အသွေး]], [[သုတေသန လၟိဟ်]]
}}

'''[[wikt:mnw:ပထဝဳ|ပထဝဳ]] မၞိဟ်''' ({{lang-en|Human Geography}} ဟွံသေင်မ္ဂး Anthropogeography) ဝွံ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ နူကဵု ဘာသာရပ် ပထဝဳ (Geography) တုဲ ဍေံ စွံ အာရီု လတူ ပွမလ္ၚတ် လဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ ကောန်မၞိဟ် ကဵု ပွဳပွူ သဘာဝ (Environment) လတူ မုက် ဂၠးတိ ရ။ 

တၞဟ်ခြာ နူကဵု [[ပထဝဳ သဘာဝ]] (Physical Geography) မလ္ၚတ် ပရူ ဒဵု، ၜဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု မ္ဂး၊ ပထဝဳ မၞိဟ် ဝွံ ဍေံ လ္ၚတ် ရံင် &quot;မုဟိုတ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရုဲစှ် မံင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ် ရော?&quot;၊ &quot;ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် ပလေဝ် ပလေတ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် သဘာဝ သွက်ဂွံ တန်တဴ ရော?&quot; ကေုာံ &quot;ဗီုလဵု ယေန်သၞာင် ကဵု ပရေင် ပိုန်ဒြပ် တအ် ပြးဇး အာ လတူ ဂၠးတိ ရော?&quot; မဒှ် ရ။&lt;ref&gt;Johnston, R. J. (2000). ''The Dictionary of Human Geography''. Blackwell Publishers.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် သဇိုင် (Introduction and Basic Definitions) ==
ပထဝဳ မၞိဟ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဘာသာရပ် မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု [[သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]] (Social Sciences) နာနာ သာ် ရ။ တၠပညာ တအ် လ္ၚတ် ပရူ &quot;ဒၞာဲ ဒတန်&quot; (Space) ကေုာံ &quot;ဌာန်&quot; (Place) မဒှ် အရာ အဓိက ပ္ဍဲ လညာတ် ပထဝဳ ရ။
* '''ဒၞာဲ ဒတန် (Space):''' ဍေံ ဒှ် လညာတ် မဆေင် ကု အကွာအဝေး ကေုာံ ဗီုပြင် ပွမပြးဇး လတူ မုက် တိ (Spatial distribution) ရ။ ဥပမာ - ဗီုလဵု ကွာန် တအ် ပြးဇး ဒၟံင် ဇိုင် ၜဳ။
* '''ဌာန် (Place):''' ဍေံ ဒှ် &quot;ဒၞာဲ ဒတန်&quot; မၞုံ ကု အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ကောန်မၞိဟ် (Sense of place) ရ။ ဥပမာ - ဍုင် မတ်မလီု ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ တိဍာ် သၟး ပုဟ်၊ ဍေံ ဒှ် ဌာန် ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဝင် သွက် ဂကူ မန် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ပထဝဳ မၞိဟ် ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နဒဒှ် ဘာသာရပ် သိပ္ပံ မွဲ ပ္ဍဲကဵု ရာစုသၞာံ ၁၉ ကေုာံ ၂၀ ရ-
* '''သဘဴဓရ် သဘာဝ မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် (Environmental Determinism):''' ပ္ဍဲ အခိင် ကိုပ်ကၠာ တေအ်، တၠပညာ ဗီုကဵု [[ဖရက်ဒရစ် ရာတ်ဇေလ်]] (Friedrich Ratzel) တအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ &quot;သဘာဝ ကဵု ရာသဳဥတု&quot; ဂှ် ဒှ် အရာ မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ယေန်သၞာင် ကောန်မၞိဟ် ရ။ လညာတ် ဏအ် ဗွဲကြဴ ဒး ဒုင် ပါ်ပဲါ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။
* '''သဘဴဓရ် ကောန်မၞိဟ် မမာန်ဖန်ဗဒှ် (Possibilism):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၂၀၊ တၠပညာ ပြင်သေတ် [[ဝဳဒါလ် ဒဳ လာ ဗလာချ်]] (Paul Vidal de La Blache) ဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ သဘာဝ ဂှ် ဍေံ ဆ ပံက် ကဵု အခေါင် (Possibilities) သၟး ရ။ ကောန်မၞိဟ် တအ် နကဵု ယေန်သၞာင် ကေုာံ နဲပညာ ညးတအ် ဂှ် ဒှ် ညး မရုဲစှ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ကေတ်တ် ရ။
* '''လညာတ် ယေန်သၞာင် ပထဝဳ (Cultural Landscape):''' တၠပညာ အမေရိကာန် [[ကားလ် သောဝ်ဝါ]] (Carl Sauer) ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ မုက် တိ သဘာဝ (Natural landscape) ဂှ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ပလေဝ် ပြံင် ထောအ် တုဲ ဍေံ ဒှ် အာ မုက် တိ ယေန်သၞာင် (Cultural landscape) ရ။&lt;ref&gt;Sauer, C. O. (1925). ''The Morphology of Landscape''. University of California Publications in Geography.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဒဿနိကဗေဒ ကေုာံ လညာတ် သဘဴဓရ် (Philosophical Approaches) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် လက္ကရဴ ဏအ်၊ ပထဝဳ မၞိဟ် ဝွံ ဍေံ စကာ လညာတ် ဒဿနိက နာနာ သာ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပြသၞာ မၞိဟ်-
# '''လညာတ် သိပ္ပံ (Positivism &amp; Quantitative Revolution):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၀ တအ်၊ တၠပညာ တအ် စကာ ဂၞန် သင်္ချာ ကေုာံ ကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ဥပဒေသ ဗီုလဵု မၞိဟ် တအ် ပြံင် ဌာန် ကေုာံ ဗီုလဵု ဍုင် ဇၞော် မောဝ် တိုန် ရ။
# '''လညာတ် မာက်သစ် (Marxist Geography):''' စွံ အာရီု လတူ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဝါဒ သြန်ရတ် (Capitalism) မဖန် ညံင် ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် ကေုာံ ပွမပါ်ပဲါ ကဆံင် မၞိဟ် ဂွံ က္တဵုဒှ် လတူ ဒၞာဲ ဒတန် ရ။ (ဥပမာ - တၠပညာ David Harvey)။
# '''လညာတ် သတြဳဝါဒ (Feminist Geography):''' လ္ၚတ် ရံင် ဗီုလဵု လဒက်ပ္တန် ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒၞာဲ မံင် တအ် ဍေံ ကဵု ဖဵု ဟွံတုပ် ညးသကအ် လတူ မၞိဟ် တြုဟ် ကဵု မၞိဟ် ဗြဴ ร။

== ၄။ ကဏ္ဍ အဓိကဂမၠိုင် (Main Sub-disciplines) ==
ပထဝဳ မၞိဟ် ဝွံ ဍေံ လှဲလး လောန် တုဲ ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ ဘာသာရပ် ဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ကဏ္ဍ အဓိက ပ္ဍဲ ပထဝဳ မၞိဟ်
|-
! ကဏ္ဍ ဘာသာရပ် !! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ သဇိုင် လ္ၚတ် !! ဥပမာ သုတေသန
|-
| '''[[ပထဝဳ ယေန်သၞာင်]]''' (Cultural) || လ္ၚတ် ပွမပြးဇး ဘာသာ အရေဝ်၊ သာသနာ ကေုာံ အခိုက်ကၞာ လတူ ဂၠးတိ || ဗီုလဵု သာသနာ ဗုဒ္ဓ ပြးဇး စိုပ် ကၠုင် အာရှ အရှေ့တောင်
|-
| '''[[ပထဝဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]''' (Economic) || လ္ၚတ် ဒၞာဲ ဒတန် ကမၠောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကူသာန် သွံရာန် ကေုာံ ရုံစက် || မုဟိုတ် ရုံစက် ကယျိုင် ကယဝ် တအ် နွံ ဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဍုင် အာရှ
|-
| '''[[ပထဝဳ ဍုင်ဇၞော်]]''' (Urban) || လ္ၚတ် လဒက်ပ္တန် ဍုင်၊ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ဍုင် ကေုာံ ပြသၞာ ပ္ဍဲ ဍုင် || ပြသၞာ ကွဳစက် ဇေတ် ကေုာံ သ္ၚိ ဌာန် ဟွံလုံလုံ ပ္ဍဲ ရန်ကုန်
|-
| '''[[ပထဝဳ လၟိဟ်မၞိဟ်]]''' (Population) || လ္ၚတ် ပွမတန်တဴ၊ ပွမပြံင်ဌာန် ကေုာံ ပရေင် ဒတုံ ၜံင် ကောန်မၞိဟ် || ဟိုတ် ကောန်မၞိဟ် ပြံင် အာ လုပ် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဍုင် သေံ
|-
| '''[[ပထဝဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]''' (Political) || လ္ၚတ် ပယျဵု ဍုင်، အဝဵုအာဏာ ကေုာံ ပရေင် ရုဲစှ် မဲ နကဵု ဒၞာဲ ဒတန် || ပြသၞာ ပယျဵု အကြာ ဍုင် အိန္ဒိယ ကဵု ကြုက်
|-
| '''[[ပထဝဳ ပရေင်ထတ်ယုက်]]''' (Health) || လ္ၚတ် ပွမပြးဇး ယဲ စၟ ကေုာံ ပရေင် ဝန်ဆောင်မှု ရုံဂဥုဲ || ဗီုလဵု ယဲ ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉ (COVID-19) ပြးဇး အလုံ ဂၠးတိ
|}

== ၅။ ပထဝဳ ယေန်သၞာင် ကေုာံ မၞိဟ် (Cultural and Social Geography) ==
ကဏ္ဍ ဏအ် ဍေံ စွံ အာရီု လတူ ဗီုလဵု ယေန်သၞာင် ကောန်မၞိဟ် (Culture) တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် မုက် တိ ร။ 
* ဍေံ လ္ၚတ် ပရူ &quot;ပွမပြးဇး ယေန်သၞာင်&quot; (Cultural Diffusion) - ဥပမာ၊ ဗီုလဵု စၞစ ကုလာပလီ (Pizza) ဟွံသေင်မ္ဂး ယေန်သၞာင် K-Pop ပြးဇး အာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။
* ဍေံ သီု လ္ၚတ် ရံင် ပရူ ဒၞာဲ ဒတန် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် ပရေင် မၞိဟ် မပ္တံကဵု (Identity)၊ လညာတ် လတူ ကောန်ဍုင် အရေင် (Indigenous rights) ကေုာံ ပွမမင်မဲ အရေဝ် ဘာသာ မဍောတ် သၟတ် တအ် ร။

== ၆။ ပထဝဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဍုင်ဇၞော် (Economic and Urban Geography) ==
* '''ပထဝဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်:''' လ္ၚတ် ဗီုလဵု ပရေင် ကူသာန် သွံ ရာန် (Trade) ကေုာံ ပရေင် ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် (Globalization) ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဒၞာဲ ဒတန် ရ။ ဥပမာ - ကမ္မဏဳ အမေရိကာန် တအ် ပြံင် ပတိတ် ရုံစက် ညးတအ် ဏာ ဍုင် ကြုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင် ဗဳယက်နာမ် ဟိုတ်နူ သြန် ဂိတု ကောန်ကမၠောန် တန် ရ။&lt;ref&gt;Knox, P., &amp; Agnew, J. (1998). ''The Geography of the World Economy''. Arnold.&lt;/ref&gt;
* '''ပထဝဳ ဍုင်ဇၞော်:''' ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ကောန်မၞိဟ် ၅၀% ပြင် ဂှ် မံင် ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော် အိုတ် ယျ ရ။ ကဏ္ဍ ဏအ် လ္ၚတ် ရံင် ပြသၞာ မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ &quot;ဍုင် မဟာ ဇၞော်&quot; (Megacities) မပ္တံကဵု ပရေင် ဓါတ် ယက် ညိစ်ကြိက်၊ ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် ကေုာံ ဂၠံင် တရဴ ကွဳစက် တအ် ရ။

== ၇။ ပထဝဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပယျဵု (Political Geography and Borders) ==
ဍေံ လ္ၚတ် ရံင် ဗီုလဵု အဝဵုအာဏာ ကေုာံ တိဍာ် ဍေံ ဆက်စပ် ညးသကအ် ရ။
* '''ရးနိဂီု ကေုာံ ပယျဵု (States and Borders):''' မုဟိုတ် ပယျဵု ဍုင် လ္ၚဵု တအ် ဒှ် ဒၟံင် ပြသၞာ လၟိုန် ရော? ဥပမာ - ပယျဵု ဍုင် မပါ် လဝ် နကဵု လိက်ကသုက် ကဝ်လဝ်နဳ တအ် ဂှ် ဍေံ လေပ် ပကဵု ညံင် ဂကူ မွဲ ဂွံ ပြးဇး အာ မာန် ရ။
* '''ပထဝဳ ပရေင်မဲ (Electoral Geography):''' လ္ၚတ် ရံင် ဗီုလဵု ပွမပါ် ပွိုင် မဲ (Gerrymandering) တအ် ဍေံ ကဵု ဖဵု လတူ သွဟ် ပရေင် ရုဲစှ် မဲ ပ္ဍဲ ဍုင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ တအ် ရ။
* '''ဂျဳအဝ် ပဝ်လဳတေတ် (Geopolitics):''' လညာတ် တၠပညာ ဗီုကဵု [[ဟာလဖို့ဒ် မက်ကိန်ဒါ]] (Halford Mackinder) မဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ညးလဵု မအုပ်ဓုပ် လဒေါဝ် အာရှ ကဵု ဥရောပ မာန် မ္ဂး، ညး ဂှ် မာန် အုပ်ဓုပ် ဂၠးတိ ရ&quot;။

== ၈။ နဲကဲ သုတေသန ကေုာံ တင်ဂၞင် ဒေတာ (Research Methods and GIS) ==
သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပထဝဳ မၞိဟ် ဂှ်၊ တၠပညာ တအ် စကာ နဲကဲ နာနာ သာ်-
* '''[[GIS]] (Geographic Information Systems):''' ဍေံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် ကောန်ပျူတာ မမာန် ပကောံ، ပါ်ပဲါ ကေုာံ ဓမံက် ထ္ၜး တင်ဂၞင် လတူ ဂၠံင် မြေပုံ (Maps) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ ဍေံ ဒှ် နဲပညာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ပထဝဳ ခေတ် လၟုဟ် ရ။
* '''Remote Sensing:''' ပွမစကာ ဂြိုဟ် တု (Satellites) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ရံင် ပရေင် ပြံင်လှာဲ လတူ မုက် တိ (ဥပမာ - ပွမလီုလာ် ဂြိုပ် ဆု)။
* '''သုတေသန အရည်အသွေး (Qualitative):''' ပွမစှ်ေ အာ ကွာန် တုဲ သၟာန် သၟုက် (Interviews) ညးဍုင်ကွာန် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ပြသၞာ ညးတအ် ရ။

== ၉။ ပထဝဳ မၞိဟ် ကေုာံ ပြသၞာ ခေတ်လၟုဟ် (Contemporary Issues in Human Geography) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၁ ရာစု ဏအ်၊ ပထဝဳ မၞိဟ် ဝွံ ဍေံ စွံ အာရီု လတူ ပြသၞာ ဂၠးတိ-
* '''ပရေင် ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ၜိုန်ရ ဍေံ ဒှ် ပြသၞာ သဘာဝ ကီု လေဝ်، ပထဝဳ မၞိဟ် လ္ၚတ် ရံင် &quot;ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် သ္ဒး ပြံင် ဌာန် ဟိုတ်နူ ဍာ် ၜဳ ဇၞော် တိုန် (Climate refugees) ကေုာံ ဗီုလဵု သ္ဒး ဖန်ဗဒှ် ဍုင် မာန် ဒုင် ဒြဟတ် ရာသဳဥတု&quot; ရ။
* '''ပရေင် ပြံင်ဌာန် (Migration):''' မုဟိုတ် မၞိဟ် တအ် ပြံင် ဌာန် နူ ဍုင် မွဲ ကဵု မွဲ ရော? (Push and Pull factors)။ ပြသၞာ ညး စောဲ ပၞာန် (Refugees) ကေုာံ ညး ပြံင် ကမၠောန် တအ် ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ လ္ၚတ် အဓိက ရ။

== ၁၀။ လ္ၚတ် ပထဝဳ မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဒေသမန် (Studying Human Geography in Myanmar and Mon Context) ==
ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ကေုာံ ဒေသ ဂကူ [[မန်]] မ္ဂး၊ လညာတ် ပထဝဳ မၞိဟ် ဏအ် ဍေံ ကိစ္စဇၞော် လောန် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် ပြသၞာ ဍုင်-
* '''ပထဝဳ လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ တွဵုရး မန်:''' တွဵုရး မန် ဂှ် ဒှ် ဒေသ မၞုံ ကု လၟိဟ် မၞိဟ် မပြံင် တိတ် အာ ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ [[သေံ|ဍုင်သေံ]] ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ပထဝဳ မၞိဟ် လ္ၚတ် ရံင် အကျိုးဆက် ဍေံ လတူ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် သ္ၚိကၟိန် ကေုာံ သၟတ် တအ် မအောန် စှ်ေ အာ ပ္ဍဲ ကွာန် ရ။&lt;ref&gt;Aung-Thwin, M. (2012). ''A History of Myanmar since Ancient Times''. Reaktion Books.&lt;/ref&gt;
* '''ပထဝဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မန်:''' လ္ၚတ် ရံင် ပွမတဵုလွဳ တၞံ ရဝ်ဗါ (Rubber plantations) ကေုာံ ကၠအ် သတ် ဆု တအ် မပြးဇး ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ မန် ကေုာံ ဗီုလဵု ဍေံ ဆက်စပ် ကု သွံ ရာန် ပယျဵု သေံ ကဵု ဗၟာ ရ။
* '''ပထဝဳ ယေန်သၞာင်:''' ပွမမင်မဲ အရေဝ် ဘာသာ မန် ကေုာံ ယေန်သၞာင် မန် ညံင် ဟွံဂွံ ကၠေအ် ကၠက် အာ သၟဝ် လဒက်ပ္တန် ဍုင် ဗဟဵု အုပ်ဓုပ် (Centralization) ဂှ် လေဝ် ဒှ် တင် လ္ၚတ် အဓိက မွဲ ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် &quot;ပထဝဳ မၞိဟ်&quot; လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ပရေင် ပညာ နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - [https://www.youtube.com/watch?v=s41p8i-n9oU CrashCourse Geography: What is Human Geography?]

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[wikt:mnw:ပထဝဳ|ပထဝဳ]] (Geography)
* [[ပထဝဳ သဘာဝ]] (Physical geography)
* [[သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]] (Social science)
* [[ပထဝဳ ယေန်သၞာင်]] (Cultural geography)
* [[မနုဿဗေဒ]] (Anthropology)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Johnston, R. J., Gregory, D., Pratt, G., &amp; Watts, M. (2000). ''The Dictionary of Human Geography'' (4th ed.). Blackwell Publishers.
* Rubenstein, James M. (2019). ''The Cultural Landscape: An Introduction to Human Geography'' (13th ed.). Pearson.
* Sauer, Carl O. (1925). ''The Morphology of Landscape''. University of California Publications in Geography.
* Knox, P., &amp; Agnew, J. (1998). ''The Geography of the World Economy''. Arnold.
* Harvey, David (1973). ''Social Justice and the City''. Edward Arnold.
* Gregory, Derek (1994). ''Geographical Imaginations''. Blackwell.
* Aung-Thwin, Michael (2012). ''A History of Myanmar since Ancient Times''. Reaktion Books.
* တက္ကသိုလ်ပထဝီဝင်ဌာန (၂၀၁၅). ''လူမှုပထဝီဝင် နိဒါန်း (Introduction to Human Geography)''. ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ.
* ခင်မောင်၊ ဦး (၁၉၉၈). ''မြန်မာနိုင်ငံ ပထဝီဝင် (Geography of Myanmar)''. ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်.
* [https://aag.org/ American Association of Geographers (AAG)]. Official Website and Publications.

{{ပထဝဳ မၞိဟ်}}
{{သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်}}

{{DEFAULTSORT:ပထဝဳ မၞိဟ်}}
[[Category:ပထဝဳ မၞိဟ်]]
[[Category:ပထဝဳ]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေင် ပညာ]]</text>
      <sha1>5agst6es0706piy0ns2bn32yal55ne2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:ပထဝဳ မၞိဟ်</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10892</id>
    <revision>
      <id>54508</id>
      <timestamp>2026-05-07T15:56:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Navbox | name      = ပထဝဳ မၞိဟ် | title     = [[ပထဝဳ မၞိဟ်]] (Human Geography) | state     = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | basestyle = background:#d0f0c0;  | group1 = သဘဴဓရ် ကေုာံ သဇိုင် | list1  =  * [[ဒၞာဲ ဒတန်]] (Space) * [[ဌာန်]] (Place) * [[ပွဳပွူ သဘာဝ]] (Environment) * မုက...&quot;</comment>
      <origin>54508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3278" sha1="2uitxt0ft69xh1cur6h85gjgxznb6mv" xml:space="preserve">{{Navbox
| name      = ပထဝဳ မၞိဟ်
| title     = [[ပထဝဳ မၞိဟ်]] (Human Geography)
| state     = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| basestyle = background:#d0f0c0;

| group1 = သဘဴဓရ် ကေုာံ သဇိုင်
| list1  = 
* [[ဒၞာဲ ဒတန်]] (Space)
* [[ဌာန်]] (Place)
* [[ပွဳပွူ သဘာဝ]] (Environment)
* [[မုက် တိ ယေန်သၞာင်]] (Cultural Landscape)
* [[သဘဴဓရ် ဒေသ]] (Regionalism)
* [[အကွာအဝေး]] (Distance)

| group2 = ကဏ္ဍ ဘာသာရပ်ခွဲဂမၠိုင်
| list2  = 
* [[ပထဝဳ ယေန်သၞာင်]]
* [[ပထဝဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
* [[ပထဝဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
* [[ပထဝဳ လၟိဟ်မၞိဟ်]]
* [[ပထဝဳ ဍုင်ဇၞော်]] (Urban Geography)
* [[ပထဝဳ ပရေင်ထတ်ယုက်]]
* [[ပထဝဳ ပရေင်မၞိဟ်]] (Social Geography)
* [[ပထဝဳ ဝေင်ပပေါဝ်]] (Tourism Geography)
* [[ပထဝဳ ဝင်]]

| group3 = နဲကဲ ကေုာံ နဲပညာ
| list3  = 
* [[GIS]] (သၞောတ်ဝ် တင်ဂၞင် ပထဝဳ)
* [[မြေပုံဗေဒ]] (Cartography)
* [[Remote sensing]]
* [[သုတေသန အရည်အသွေး]]
* [[သုတေသန လၟိဟ်]]
* [[GPS]]

| group4 = လညာတ် ဒဿနိက
| list4  = 
* [[သဘာဝ မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်]] (Environmental determinism)
* [[ကောန်မၞိဟ် မမာန်ဖန်ဗဒှ်]] (Possibilism)
* [[ဂျဳအဝ် ပဝ်လဳတေတ်]] (Geopolitics)
* [[ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ်]] (Globalization)
* [[ပထဝဳ သတြဳဝါဒ]] (Feminist geography)
* [[ပထဝဳ မာက်သစ်]] (Marxist geography)

| group5 = တၠပညာ အဓိကဂမၠိုင်
| list5  = 
* [[ကားလ် သောဝ်ဝါ]]
* [[ဝဳဒါလ် ဒဳ လာ ဗလာချ်]]
* [[ဖရက်ဒရစ် ရာတ်ဇေလ်]]
* [[ဟာလ်ဖို့ဒ် မက်ကိန်ဒါ]]
* [[ဒေးဗစ် ဟာဗေး]]
* [[အဳဖူ ထဴအာန်]] (Yi-Fu Tuan)
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
== ဗီုလဵု ဂွံ စကာ (Usage) ==
ထာမ်ပလိက် ဏအ် ဝွံ သုင်စောဲ သွက်ဂွံ စုတ် ပ္ဍဲ လက္ကရဴ အိုတ် (သၟဝ် အိုတ်) မုက်လိက် မဆေင် ကဵု ပထဝဳ မၞိဟ်၊ ပထဝဳ ယေန်သၞာင်၊ ပထဝဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဘာသာရပ် ပထဝဳ ဆက်စပ် နာနာ ဂမၠိုင် ရ။ 

=== ကောဒ် သွက်ဂွံ စၠောအ် စုတ် ===
&lt;pre&gt;
{{ပထဝဳ မၞိဟ်}}
&lt;/pre&gt;

[[Category:ထာမ်ပလိက် ပထဝဳ]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် နာဗ်ဗောက်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2uitxt0ft69xh1cur6h85gjgxznb6mv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:ရမျာင်</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10893</id>
    <redirect title="ထာမ်ပလိက်:Audio" />
    <revision>
      <id>54511</id>
      <timestamp>2026-05-07T16:09:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;span class=&quot;audiolink&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;[[File:Speaker Icon.svg|15px|link=Media:{{{1|}}}|alt=ရမ္သာင်]] [[Media:{{{1|}}}|{{{2|ရမ္သာင်}}}]]&lt;/span&gt;&lt;noinclude&gt; {{Documentation}} &lt;/noinclude&gt;&quot;</comment>
      <origin>54511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="226" sha1="abogjqhewprzzg2jzi0gz6pvcevfjx5" xml:space="preserve">&lt;span class=&quot;audiolink&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;[[File:Speaker Icon.svg|15px|link=Media:{{{1|}}}|alt=ရမ္သာင်]] [[Media:{{{1|}}}|{{{2|ရမ္သာင်}}}]]&lt;/span&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>abogjqhewprzzg2jzi0gz6pvcevfjx5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54513</id>
      <parentid>54511</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T16:12:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>စာမျက်နှာကို [[ထာမ်ပလိက်:Audio]] သို့ ပြန်ညွှန်းလိုက်သည်</comment>
      <origin>54513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="jlci1jxju9ckzfld8gr5o12dg13one1" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Template:Audio]]</text>
      <sha1>jlci1jxju9ckzfld8gr5o12dg13one1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒၞာဲ ဒတန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10894</id>
    <revision>
      <id>54514</id>
      <timestamp>2026-05-07T16:15:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|သဘဴဓရ် အဓိက ပ္ဍဲ ပထဝဳ မဆေင်ကဵု အကွာအဝေး၊ ဗီုပြင် ကေုာံ ပွမပြးဇး အရာဝတ္ထုဂမၠိုင် လတူ မုက်တိ}} {{Infobox concept | name = ဒၞာဲ ဒတန် | native_name = Space (Geography) | image = File:Earth lights vsbg.jpg|300px|ဗီုပြင...&quot;</comment>
      <origin>54514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24628" sha1="aq4g5mmlc2x0yqn3s0p8mthfd6klgvf" xml:space="preserve">{{Short description|သဘဴဓရ် အဓိက ပ္ဍဲ ပထဝဳ မဆေင်ကဵု အကွာအဝေး၊ ဗီုပြင် ကေုာံ ပွမပြးဇး အရာဝတ္ထုဂမၠိုင် လတူ မုက်တိ}}
{{Infobox concept
| name = ဒၞာဲ ဒတန်
| native_name = Space (Geography)
| image = [[File:Earth lights vsbg.jpg|300px|ဗီုပြင် ဒၞာဲ ဒတန် ဂၠးတိ နူ အကာသ]]
| caption = ဗီုပြင် ဂၠးတိ ပ္ဍဲ အခိင် ဗတံ မထ္ၜးပျး ကဵု &quot;ဒၞာဲ ဒတန်&quot; မၞုံ ကု ပွမပြးဇး ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ဍုင် (Spatial distribution) 
| field = [[wikt:mnw:ပထဝဳ|ပထဝဳ]] (Geography), [[ပထဝဳ မၞိဟ်]] (Human Geography)
| related_concepts = [[ဌာန်]] (Place), [[အကွာအဝေး]] (Distance), [[မုက် တိ]] (Landscape)
| key_elements = ဒၞာဲ ဒတန် ချိုတ်ပၠိုတ်, ဒၞာဲ ဒတန် အဆက်စပ်, ဒၞာဲ ဒတန် ယေန်သၞာင်
| prominent_figures = [[ဒေးဗစ် ဟာဗေး]] (David Harvey), [[ဟေန်ရဳ လဳဖေပ်ဗရ်]] (Henri Lefebvre), [[အဳဖူ ထဴအာန်]] (Yi-Fu Tuan)
}}

'''[[wikt:mnw:ဒၞာဲ|ဒၞာဲ ဒတန်]]''' ({{lang-en|Space}} ဟွံသေင်မ္ဂး Geographic Space) ဝွံ ဍေံဒှ် သဘဴဓရ် သဇိုင် ကေုာံ အဓိက အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ကတ်လ္ၚတ် ဘာသာရပ် [[ပထဝဳ]] ကေုာံ [[ပထဝဳ မၞိဟ်]] ရ။ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ပထဝဳ မ္ဂး، &quot;ဒၞာဲ ဒတန်&quot; ဟီု ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် အကာသ (Outer space) မၞုံ လတူ အကး တေအ် ပုဟ်။ ဍေံ ဂှ် ဒှ် ဇမၞော် အနာံ (Dimensions)၊ အကွာအဝေး (Distance) ကေုာံ ဗီုပြင် ပွမပြးဇး (Spatial distribution) အရာ ဝတ္ထု၊ ကောန်မၞိဟ်၊ ကေုာံ ပရေင် က္တဵုဒှ် ဂမၠိုင် လတူ မုက် ဂၠးတိ ပိုဲ ဏအ် ရ။ 

တၠပညာ ပထဝဳ တအ် စကာ သဘဴဓရ် &quot;ဒၞာဲ ဒတန်&quot; သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ရံင် ဒဒှ်ရ &quot;မုဟိုတ် အရာ မွဲမွဲ ဂွံ နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဂှ် ရော?&quot; ကေုာံ &quot;ဗီုလဵု အရာ မၞုံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မွဲ ကဵု မွဲ ဍေံ ဆက်စပ် ကေုာံ ဇီုကပိုက် ညးသကအ် ရော?&quot; မဒှ် ရ။ လညာတ် လတူ ဒၞာဲ ဒတန် ဝွံ ဍေံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် တြေံ မညာတ် ကေတ် ဍေံ နဒဒှ် တိဍာ် အကွာအဝေး ဓမ္မတာ မွဲ ဂှ်၊ စိုပ် ခေတ် လၟုဟ် ညးတအ် ညာတ် ကေတ် ဍေံ နဒဒှ် လဒက်ပ္တန် ပရေင် မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် (Socially constructed space) ရ။&lt;ref&gt;Gregory, D., Johnston, R., Pratt, G., Watts, M., &amp; Whatmore, S. (2009). ''The Dictionary of Human Geography''. Wiley-Blackwell.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် သဇိုင် (Introduction and Basic Definitions) ==
ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပထဝဳ မ္ဂး၊ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဒၞာဲ ဒတန်&quot; (Space) ဝွံ ဍေံ နွံ ကု အဓိပ္ပါယ် ဗွဲမလှဲလး ရ-
* '''ဒၞာဲ ဒတန် နဒဒှ် သဇိုင်:''' ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ သၠး လတူ မုက် တိ မဖန် ညံင် အရာ ဝတ္ထု တအ် ဂွံ နွံ ကေုာံ ချဳဒရာင် မာန် ရ။ ဥပမာ - ဂၠံင် တရဴ၊ သ္ၚိ ဌာန်၊ ကေုာံ ကွာန် တအ် ဂှ် ဒှ် အရာ မၞုံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဒတန် ရ။
* '''ဒၞာဲ ဒတန် ကေုာံ အကွာအဝေး (Space and Distance):''' ဒၞာဲ ဒတန် ဂှ် ဍေံ ဒး ဒုင် ၜတ် ကၞာတ် နကဵု အကွာအဝေး ရ။ အကွာအဝေး ဏအ် လေဝ် နွံ သီု အကွာအဝေး ဇေတ်တ် (Absolute distance ဗီုကဵု မိုင် / ကဳလဝ်မဳတာ) ကေုာံ အကွာအဝေး အခိင် (Relative distance ဗီုကဵု ကွာ် အာ မ္ဂး ဒး ကေတ် အခိင် ၜိုတ် လဵု ရော) ရ။
* '''Spatial (မဆေင်ကဵု ဒၞာဲ ဒတန်):''' ဝေါဟာရ ဏအ် ဍေံ ဒှ် နာမဝိသေသန သွက်ဂွံ ပသောင် ကလး အရာ မဆက်စပ် ကု ဒၞာဲ ဒတန် ရ။ ဥပမာ - Spatial analysis (ပွမပါ်ပဲါ ဒၞာဲ ဒတန်) မဒှ် ကမၠောန် အဓိက သွက် တၠပညာ ပထဝဳ တအ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် သဘဴဓရ် (History and Evolution of the Concept) ==
လညာတ် ကောန်မၞိဟ် လတူ &quot;ဒၞာဲ ဒတန်&quot; ဝွံ ဍေံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် လဝ် အတိုင် ဝင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ-
* '''ခေတ် ဂရိတ် ကေုာံ ဒဿနိက တြေံ:''' တၠပညာ ဂရိတ် ဗီုကဵု အရဳသတဝ်တယ် တအ် ညာတ် ကေတ် ဒၞာဲ ဒတန် နဒဒှ် (Chora / Topos) မဒှ် ဒၞာဲ သွက် အရာ ဝတ္ထု တအ် ဂွံ တန်တဴ ရ။
* '''ခေတ် ရူပဗေဒ နယူတန် (Newtonian Space):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၇၊ တၠပညာ [[အာက်ဇက် နယူတန်]] (Isaac Newton) ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ဒၞာဲ ဒတန် ဂှ် ဍေံ တန်ကြံင် ဒၟံင် လၟိုန် (Absolute space) တုဲ ဍေံ ဒှ် ညံင်ရဴ စင် စာတ် (Stage) သွက် ပရေင် က္တဵုဒှ် တအ် သ္ဂောအ် က္တဵုဒှ် လတူ ဍေံ ရ။
* '''လညာတ် ခေတ် တၟိ (Lefebvre and Harvey):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၂၀ လက္ကရဴ ဏအ်، တၠပညာ ပထဝဳ မာက်သစ် ဗီုကဵု [[ဟေန်ရဳ လဳဖေပ်ဗရ်]] (Henri Lefebvre) ကေုာံ [[ဒေးဗစ် ဟာဗေး]] (David Harvey) တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဒၞာဲ ဒတန် ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် စင် စာတ် သၠးသၠး ပုဟ်။ ဍေံ ဂှ် ဒှ် အရာ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် (Socially produced) နကဵု အဝဵုအာဏာ، ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ညးတအ် ရ။&lt;ref&gt;Lefebvre, H. (1991). ''The Production of Space''. Wiley-Blackwell.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဂကူ ဒၞာဲ ဒတန် ဂမၠိုင် (Types of Space) ==
ပ္ဍဲကဵု ပထဝဳ မၞိဟ် မ္ဂး، ညးတအ် ပါ် လဝ် သဘဴဓရ် ဒၞာဲ ဒတန် အဓိက ၃ သာ် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ဂကူ ဒၞာဲ ဒတန် ၃ သာ် ပ္ဍဲ ပထဝဳ
|-
! ဂကူ ဒၞာဲ ဒတန် !! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ သောင်ကလး !! ဥပမာ သုင်စောဲ
|-
| '''ဒၞာဲ ဒတန် ချိုတ်ပၠိုတ် (Absolute Space)''' || ညာတ် ကေတ် ဒၞာဲ ဒတန် နဒဒှ် တိဍာ် မၞုံ ကု ပယျဵု ကေုာံ ဗလး မာန် ၜတ် ကၞာတ် ဂွံ ချိုတ်ပၠိုတ်။ ဍေံ ဟွံပြံင်လှာဲ။ || လိက် မြေပုံ (Maps)၊ ဇမၠိင် ကေုာံ အနာံ (Latitude/Longitude)၊ စတုရန်း မိုင်။
|-
| '''ဒၞာဲ ဒတန် အဆက်စပ် (Relative Space)''' || ညာတ် ကေတ် ဒၞာဲ ဒတန် နကဵု ပရေင် ဆက်စပ်။ ဍေံ တန်တဴ လတူ အခိင် ကေုာံ သြန် မဒး စကာ သွက်ဂွံ အာ စိုပ် ဒၞာဲ ဂှ်။ || အကွာအဝေး အကြာ ရန်ကုန် ကဵု မတ်မလီု ဂှ် ဍေံ ပြဟ် တိုန် (အောန် စှ်ေ အာ) ယဝ်ရ ဂၠံင် ကွဳစက် ခိုဟ် တိုန်။
|-
| '''ဒၞာဲ ဒတန် ပရေင်မၞိဟ် (Relational Space)''' || ညာတ် ကေတ် ဒၞာဲ ဒတန် နဒဒှ် လဒက်ပ္တန် ပရေင် မၞိဟ်၊ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အဝဵုအာဏာ မဆက်စပ် ညးသကအ် လၟိုန်။ || ဒၞာဲ ပယျဵု ဍုင် မွဲ ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ အန္တရာယ် သွက် ညး စောဲ ပၞာန်၊ ဆဂး ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ကူသာန် သွံ ရာန် သွက် ကမ္မဏဳ ဇၞော်။
|}

== ၄။ ဒၞာဲ ဒတန် ကေုာံ ဌာန် (Space vs. Place) ==
လညာတ် အကြာ &quot;ဒၞာဲ ဒတန်&quot; (Space) ကဵု &quot;ဌာန်&quot; (Place) ဝွံ ဍေံ ဒှ် တင် ကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ပထဝဳ မၞိဟ် ရ-
* '''ဒၞာဲ ဒတန် (Space):''' ဂှ် ဍေံ ဒှ် လညာတ် မသၠးပွး၊ ဟွံမွဲ ကု အဓိပ္ပါယ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် တုဲ ဍေံ ဒှ် ဆ တိဍာ် ဗလး မွဲ သၟး ရ။ (ဥပမာ - လတူ ဂၠံင် အကာသ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒၞာဲ တိ သၠး မွဲ ဒၞာဲ)။
* '''ဌာန် (Place):''' ဂှ် ဒှ် ကာလ &quot;ဒၞာဲ ဒတန်&quot; မွဲ ဍေံ ကလိဂွံ အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ၚုဟ်မး နူကဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ဥပမာ - တိ သၠး မွဲ ဒၞာဲ ဂှ် ကာလ မၞိဟ် တအ် သြိုင် သ္ၚိ၊ မံင် တန်တဴ ကေုာံ ဇၞော် မောဝ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဂှ် မ္ဂး، တိ သၠး ဂှ် ဍေံ ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် &quot;ဌာန်&quot; (သ္ၚိ ဇကု ဟွံသေင်မ္ဂး ကွာန် ဇကု) ရ။ တၠပညာ [[အဳဖူ ထဴအာန်]] (Yi-Fu Tuan) ညး ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် သဘဴဓရ် ဏအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Tuan, Yi-Fu (1977). ''Space and Place: The Perspective of Experience''. University of Minnesota Press.&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဒၞာဲ ဒတန် ပ္ဍဲ ပထဝဳ မၞိဟ် (Space in Human Geography) ==
ပ္ဍဲကဵု ကတ်လ္ၚတ် ပထဝဳ မၞိဟ် မ္ဂး، တၠပညာ တအ် လ္ၚတ် රံင် &quot;ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် ပါ် ပရအ် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် ဒၞာဲ ဒတန် ရော?&quot; (Spatial Organization) ရ-
* '''ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ဍုင် (Urban Space):''' ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် ဖျေဟ် လဒက်ပ္တန် ဍုင် ဇၞော် တအ် ရော? ဒၞာဲ လဵု စွံ ရုံစက်၊ ဒၞာဲ လဵု စွံ သ္ၚိ ဌာန် တအ် ဂှ် ဍေံ ဆက်စပ် ကု ၚုဟ်မး တိ ကေုာံ အဝဵုအာဏာ ရ။
* '''ပရေင် ပါ်ပဲါ ဒၞာဲ ဒတန် (Spatial Segregation):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး၊ မၞိဟ် သိုက် ကဵု မၞိဟ် ဒိုက် တအ် ညးတအ် မံင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဒတန် ဟွံတုပ် ညးသကအ် ရ။ (ဥပမာ - မၞိဟ် ဒိုက် မံင် ပ္ဍဲ ဇိုင် ကွာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒၞာဲ ကျပ်ကျဲ Slums)။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ထ္ၜး ပျး ကဵု ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ร။

== ၆။ ဒၞာဲ ဒတန် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Space and Culture) ==
ယေန်သၞာင် ကောန်မၞိဟ် ဝွံ ဍေံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု အဓိပ္ပါယ် သွက် ဒၞာဲ ဒတန် ရ-
* '''ဒၞာဲ ဒတန် မပြဲသၠုင် (Sacred Space):''' ပ္ဍဲ သာသနာ ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး ညးတအ် နွံ ကု ဒၞာဲ တိဍာ် မပြဲသၠုင် ဗီုကဵု ကျာ်စေတဳ၊ ဗလီ ဟွံသေင်မ္ဂး ကျာ်ဇြာ တအ် ရ။ ဒၞာဲ တအ် ဏအ် ဂှ် မၞိဟ် တအ် ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် စည်းကမ်း ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ (ဥပမာ - ဒး တက် ဖလာတ် ကာလ တိုန် ကျာ်)။
* '''မုက် တိ ယေန်သၞာင် (Cultural Landscape):''' ကောန်မၞိဟ် တအ် ပလေဝ် ပြံင် ထောအ် သဘာဝ တုဲ ဖန်ဗဒှ် လဝ် မုက် တိ ယေန်သၞာင် ဗီုကဵု ဝိုင် သြောအ်၊ ကၠအ် ရဝ်ဗါ ဟွံသေင်မ္ဂး ပွဳပွူ ဍုင် တအ် ရ။

== ၇။ ဒၞာဲ ဒတန် ပ္ဍဲ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ဍုင် (Economic and Urban Space) ==
ပ္ဍဲ လညာတ် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် မ္ဂး၊ &quot;ဒၞာဲ ဒတန်&quot; ဏအ် ဍေံ ဆက်စပ် ကု သြန်ရတ် ရ-
* '''သဘဴဓရ် လဒေါဝ် ကဵု ဇိုင် (Core-Periphery Model):''' ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကီု ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ ဍုင် မွဲ ကီု မ္ဂး၊ ဒၞာဲ &quot;လဒေါဝ်&quot; (Core ဗီုကဵု ဍုင် ရန်ကုန် ဟွံသေင်မ္ဂး အမေရိကာန်) ဂှ် နွံ ကု အဝဵု ကေုာံ သြန်ရတ် ဂၠိုင် တုဲ၊ ဒၞာဲ &quot;ဇိုင်&quot; (Periphery ဗီုကဵု ဒေသ ကောန်ဍုင် အရေင် တအ်) ဂှ် ဒး ဒုင် ကေတ် ဖဵု ပရဲ နူ လဒေါဝ် ရ။
* '''ဒၞာဲ ဒတန် ကမၠောန် (Workspace):''' ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်، ဟိုတ်နူ အေန်တာနက် တုဲ &quot;ဒၞာဲ ဒတန်&quot; သွက် ကမၠောန် ဂှ် ဍေံ ပြံင်လှာဲ အာ ယျ။ မၞိဟ် တအ် မာန် ကၠောန် ကမၠောန် နူ သ္ၚိ (Work from home) တုဲ ဟွံဒး အာ ရုင် ချိုတ်ပၠိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Harvey, D. (1989). ''The Condition of Postmodernity''. Blackwell.&lt;/ref&gt;

== ၈။ နဲကဲ သုတေသန ကေုာံ ပွမၜတ်ကၞာတ် (Research Methods and Spatial Measurement) ==
သွက်ဂွံ လ္ၚတ် &quot;ဒၞာဲ ဒတန်&quot; ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ဂှ် တၠပညာ တအ် စကာ နဲပညာ ခေတ် တၟိ-
* '''သၞောတ်ဝ် တင်ဂၞင် ပထဝဳ (GIS - Geographic Information Systems):''' ဍေံ ဒှ် ကောန်ပျူတာ သပ်ဝေ (Software) မမာန် ပကောံ، သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ဓမံက် ထ္ၜး တင်ဂၞင် မဆက်စပ် ကု ဒၞာဲ ဒတန် លတူ မြေပုံ ရ။ (ဥပမာ - ပွမစွံ စၟတ် ဒၞာဲ မက္တဵုဒှ် ယဲ ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉ လတူ မြေပုံ သွက်ဂွံ ပါ်ပဲါ)။
* '''ပွမပါ်ပဲါ ဒၞာဲ ဒတန် (Spatial Analysis):''' လ္ၚတ် ရံင် ဗီုပြင် ပွမပြးဇး (Patterns)၊ ဥပမာ - မုဟိုတ် ဆေင် ကဝ်ဖှဳ တအ် ဂွံ ပံက် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ် ဂၠိုင် ရော? ဍေံ ဆက်စပ် ကု လၟိဟ် မၞိဟ် မကွာ် လတူ ဂၠံင် ဂှ် ရ။

== ၉။ ပရေင် ဇီုကပိုက် ဒၞာဲ ဒတန် ပ္ဍဲ ခေတ် ဂၠးတိ (Impact of Space in Globalization) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် [[ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ်]] (Globalization) ဏအ်، လညာတ် လတူ ဒၞာဲ ဒတန် ဍေံ ပြံင်လှာဲ အာ ဇၞော်ကၠေင် ရ-
* '''ပွမဍန် စှ်ေ အခိင် ကေုာံ ဒၞာဲ ဒတန် (Time-Space Compression):''' တၠပညာ ဒေးဗစ် ဟာဗေး (David Harvey) ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ဟိုတ်နူ ကွဳစက်၊ က္ၜင်ကျာ ကေုာံ အေန်တာနက် တအ် ပြဟ် လောန် တုဲ، ဂၠးတိ ပိုဲ ဏအ် ဍေံ &quot;ဍောတ် စှ်ေ&quot; အာ ရ။ ဒၞာဲ ဒတန် မသ္ၚောဲ လောန် ပ္ဍဲ အခိင် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဂှ်၊ လၟုဟ် ဍေံ ကြပ် အာ ညံင်ရဴ နွံ ပ္ဍဲ မွဲ ဒၞာဲ ဓဝ် ကီု ရ။
* '''ဒၞာဲ ဒတန် ဓဝါတ် (Virtual Space / Cyberspace):''' ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ဒတန် တၟိ အိုတ် မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု လပှ်ကျာ (Internet) ရ။ မၞိဟ် တအ် ဆက်ဆောံ، သွံ ရာန် ကေုာံ တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု &quot;ဒၞာဲ&quot; ဏအ် ၜိုန်ရ ဍေံ ဟွံမွဲ ကု ရုပ်ဝတ္ထု ဇေတ်တ် ကီု လေဝ် ရ။

== ၁၀။ ဒၞာဲ ဒတန် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဒေသမန် (Space in Myanmar and Mon Context) ==
ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင် မၞိဟ် ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဂကူ မန် မ္ဂး، သဘဴဓရ် ဒၞာဲ ဒတန် ဏအ် ဍေံ ပြာကတ် လောန် ရ-
* '''ပြသၞာ ပယျဵု ကေုာံ တိဍာ်:''' ဒၞာဲ ဒတန် ဂကူ ကောန်ဍုင် အရေင် ဗီုကဵု ဂကူ [[မန်]] တအ် ဂှ် ဒး ဒုင် ပါ် လဝ် နကဵု ပယျဵု ဍုင်ဗၟာ ကဵု ဍုင်သေံ ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဇီုကပိုက် လတူ ပရေင် ဆက်ဆောံ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဂကူ မွဲ မာန် ရ။
* '''ဒၞာဲ ဒတန် မဒး ဒုင် ထိင်ဒဝ် (Contested Space):''' ပ္ဍဲ တွဵုရး မန် မ္ဂး، ဒၞာဲ တိဍာ် လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ဒှ် ဒၟံင် ဒၞာဲ ပရေင် ပြိုင်ပကာန် အကြာ အလဵုအသဳ ဗဟဵု ကဵု ဒပ် ပၞာန် ကောန်ဍုင် အရေင် တအ် ရ။ လညာတ် လတူ &quot;ညးလဵု မပိုင်ပြဳ ဒၞာဲ ဏအ် ရော&quot; ဂှ် ဒှ် အဓိက ပြသၞာ ရ။&lt;ref&gt;South, A. (2003). ''Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake''. Routledge.&lt;/ref&gt;
* '''ဒၞာဲ ဒတန် ဗဟဵု အုပ်ဓုပ်:''' ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ မ္ဂး အဝဵု သီုဖအိုတ် ပြုံ ကောံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ &quot;လဒေါဝ်&quot; (နေပျဳဒဝ် / ရန်ကုန်) တုဲ &quot;ဒၞာဲ ဇိုင်&quot; ဗီုကဵု တွဵုရး တအ် ဂှ် ဒး ဒုင် သ္ၚောဲ ခြာ နူကဵု ပရေင် ဇၞော်မောဝ် တအ် ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် လညာတ် &quot;ဒၞာဲ ဒတန်&quot; ကဵု &quot;ဌာန်&quot; လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ပရေင် ပညာ နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{Youtube|UwgD7tL9O0s|What is Space and Place in Geography?}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ပထဝဳ မၞိဟ်]] (Human geography)
* [[ဌာန်]] (Place)
* [[အကွာအဝေး]] (Distance)
* [[မုက် တိ]] (Landscape)
* [[ပထဝဳ]] (Geography)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Gregory, Derek, et al. (2009). ''The Dictionary of Human Geography'' (5th ed.). Wiley-Blackwell. ISBN 978-1405132886.
* Lefebvre, Henri (1991). ''The Production of Space''. Translated by Donald Nicholson-Smith. Wiley-Blackwell.
* Harvey, David (1989). ''The Condition of Postmodernity: An Enquiry into the Origins of Cultural Change''. Blackwell.
* Tuan, Yi-Fu (1977). ''Space and Place: The Perspective of Experience''. University of Minnesota Press. ISBN 978-0816638772.
* Massey, Doreen (2005). ''For Space''. Sage Publications.
* Castells, Manuel (1996). ''The Rise of the Network Society''. Blackwell.
* South, Ashley (2003). ''Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake''. Routledge. ISBN 978-0700717141.
* တက္ကသိုလ်ပထဝီဝင်ဌာန (၂၀၁၅). ''လူမှုပထဝီဝင် နိဒါန်း (Introduction to Human Geography)''. ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ.
* ခင်မောင်၊ ဦး (၁၉၉၈). ''မြန်မာနိုင်ငံ ပထဝီဝင် (Geography of Myanmar)''. ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်.
* [https://aag.org/ American Association of Geographers (AAG)]. Official Website and Research Publications.

{{ပထဝဳ မၞိဟ်}}
{{သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်}}

{{DEFAULTSORT:ဒၞာဲ ဒတန်}}
[[Category:ပထဝဳ]]
[[Category:ပထဝဳ မၞိဟ်]]
[[Category:သဘဴဓရ် သဇိုင် ပထဝဳ]]
[[Category:ဒၞာဲ ဒတန်]]</text>
      <sha1>aq4g5mmlc2x0yqn3s0p8mthfd6klgvf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54516</id>
      <parentid>54514</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T16:20:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40735" sha1="mkphkzzs6iblvhodzu3gfv280hg136z" xml:space="preserve">{{Short description|သဘဴဓရ် အဓိက ပ္ဍဲ ပထဝဳ မဆေင်ကဵု အကွာအဝေး၊ ဗီုပြင် ကေုာံ ပွမပြးဇး အရာဝတ္ထုဂမၠိုင် လတူ မုက်တိ}}
{{Infobox concept
| name = ဒၞာဲ ဒတန်
| native_name = Space (Geography)
| image = [[File:Earth lights vsbg.jpg|300px|ဗီုပြင် ဒၞာဲ ဒတန် ဂၠးတိ နူ အကာသ]]
| caption = ဗီုပြင် ဂၠးတိ ပ္ဍဲ အခိင် ဗတံ မထ္ၜးပျး ကဵု &quot;ဒၞာဲ ဒတန်&quot; မၞုံ ကု ပွမပြးဇး ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ဍုင် (Spatial distribution) မဒှ် သဇိုင် လ္ၚတ် အဓိက ပ္ဍဲ ပထဝဳ။
| field = [[wikt:mnw:ပထဝဳ|ပထဝဳ]] (Geography), [[ပထဝဳ မၞိဟ်]] (Human Geography)
| related_concepts = [[ဌာန်]] (Place), [[အကွာအဝေး]] (Distance), [[မုက် တိ]] (Landscape)
| key_elements = ဒၞာဲ ဒတန် ချိုတ်ပၠိုတ်, ဒၞာဲ ဒတန် အဆက်စပ်, ဒၞာဲ ဒတန် ယေန်သၞာင်
| prominent_figures = [[ဒေးဗစ် ဟာဗေး]] (David Harvey), [[ဟေန်ရဳ လဳဖေပ်ဗရ်]] (Henri Lefebvre), [[အဳဖူ ထဴအာန်]] (Yi-Fu Tuan)
}}

'''[[wikt:mnw:ဒၞာဲ|ဒၞာဲ ဒတန်]]''' ({{lang-en|Space}} ဟွံသေင်မ္ဂး Geographic Space) ဝွံ ဍေံဒှ် သဘဴဓရ် သဇိုင် ကေုာံ အဓိက အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ကတ်လ္ၚတ် ဘာသာရပ် [[ပထဝဳ]] (Geography) ကေုာံ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု [[ပထဝဳ မၞိဟ်]] (Human Geography) ရ။ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ပထဝဳ မ္ဂး، &quot;ဒၞာဲ ဒတန်&quot; ဟီု ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ အကာသ (Outer space) ဟွံသေင်မ္ဂး လေဟာပြင် မၞုံ လတူ အကး တေအ် သၟး ပုဟ်။ ဍေံ ဂှ် ဒှ် ဇမၞော် အနာံ (Dimensions)၊ အကွာအဝေး (Distance) ကေုာံ ဗီုပြင် ပွမပြးဇး (Spatial distribution) အရာ ဝတ္ထု၊ ကောန်မၞိဟ်၊ သတ် ဇမၠိင် ကေုာံ ပရေင် က္တဵုဒှ် ဂမၠိုင် လတူ မုက် ဂၠးတိ ပိုဲ ဏအ် ရ။ 

တၠပညာ ပထဝဳ တအ် စကာ သဘဴဓရ် &quot;ဒၞာဲ ဒတန်&quot; ဏအ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ရံင် ဒဒှ်ရ &quot;မုဟိုတ် အရာ မွဲမွဲ (ဥပမာ - ဍုင် ဇၞော်၊ ရုံစက်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမပြးဇး ယဲ ဇွဟ်) ဂွံ နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဂှ် ရော?&quot; ကေုာံ &quot;ဗီုလဵု အရာ မၞုံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မွဲ ကဵု မွဲ ဍေံ ဆက်စပ် ကေုာံ ဇီုကပိုက် ညးသကအ် လတူ လဒက်ပ္တန် မုက် တိ ရော?&quot; မဒှ် ရ။ လညာတ် လတူ ဒၞာဲ ဒတန် ဝွံ ဍေံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် တြေံ မညာတ် ကေတ် ဍေံ နဒဒှ် တိဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး အကွာအဝေး ဓမ္မတာ မွဲ ဂှ်၊ စိုပ် ခေတ် လၟုဟ် တၠပညာ တအ် ညာတ် ကေတ် ဍေံ နဒဒှ် လဒက်ပ္တန် ပရေင် မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် (Socially constructed space) မက္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု အဝဵုအာဏာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် သဇိုင် ပ္ဍဲ ပထဝဳ (Introduction and Basic Definitions) ==
ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပထဝဳ မ္ဂး၊ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဒၞာဲ ဒတန်&quot; (Space) ဝွံ ဍေံ နွံ ကု အဓိပ္ပါယ် ဗွဲမလှဲလး တုဲ ဍေံ ဟွံမွဲ ကု ပွမစၟတ်သမ္တီ (Definition) မွဲ ဓဝ် မတုပ် ညးသကအ် အလုံ အိုတ်သီု ပုဟ်။ ဆဂး တၠပညာ တအ် ဒုင် တဲ ကေတ် လညာတ် သဇိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

* '''ဒၞာဲ ဒတန် နဒဒှ် သဇိုင် ရုပ်ဝတ္ထု (Physical Container):''' ပ္ဍဲ လညာတ် ဓမ္မတာ အိုတ် မ္ဂး ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ သၠး လတူ မုက် တိ မဖန် ညံင် အရာ ဝတ္ထု တအ် ဂွံ နွံ ကေုာံ ချဳဒရာင် မာန် ရ။ ဥပမာ - ဂၠံင် တရဴ၊ သ္ၚိ ဌာန်၊ တၞံ ဆု ကေုာံ ကွာန် တအ် ဂှ် ဒှ် အရာ မၞုံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဒတန် ဏအ် သီုဖအိုတ် ရ။ ဍေံ တုပ် တဴ ညံင်ရဴ ခွက် မွဲ မစုတ် လဝ် ဍာ် ကီု ရ။ ဒၞာဲ ဒတန် ဂှ် ဒှ် ခွက် တုဲ အရာ မၞုံ ပ္ဍဲ ဂှ် ဂှ် ဒှ် ကောန်မၞိဟ် ကဵု သဘာဝ ရ။
* '''ဒၞာဲ ဒတန် ကေုာံ အကွာအဝေး (Space and Distance):''' ဒၞာဲ ဒတန် ဂှ် ဍေံ ဒး ဒုင် ၜတ် ကၞာတ် နကဵု အကွာအဝေး (Distance) လၟိုန် ရ။ အကွာအဝေး ဏအ် လေဝ် နွံ သီု အကွာအဝေး ဇေတ်တ် (Absolute distance) မပ္တံကဵု ပွမၜတ် နကဵု မိုင် / ကဳလဝ်မဳတာ (ဥပမာ - နူ မတ်မလီု စိုပ် ရန်ကုန် နွံ ၃၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ) ကေုာံ အကွာအဝေး အခိင် (Relative distance) မပ္တံကဵု ပွမၜတ် နကဵု အခိင် ဟွံသေင်မ္ဂး ၚုဟ်မး စရိတ် မဒး အာ (ဥပမာ - နူ မတ်မလီု စိုပ် ရန်ကုန် မ္ဂး ကွာ် အာ ဒး ကေတ် အခိင် မွဲ ဂိတု، ဆဂး စီး ကွဳစက် မ္ဂး ၆ နာဍဳ ဓဝ် ရ)။
* '''Spatial (မဆေင်ကဵု ဒၞာဲ ဒတန်):''' ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် &quot;Spatial&quot; ဏအ် ဍေံ ဒှ် နာမဝိသေသန သွက်ဂွံ ပသောင် ကလး အရာ မဆက်စပ် ကု ဒၞာဲ ဒတန် ရ။ ဥပမာ - &quot;Spatial analysis&quot; (ပွမပါ်ပဲါ ဒၞာဲ ဒတန်) မဒှ် ကမၠောန် အဓိက သွက် တၠပညာ ပထဝဳ တအ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗီုလဵု အရာ တအ် ပြးဇး ဒၟံင် ရ။ လညာတ် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် &quot;မှန်ပြောင်း&quot; မွဲ သွက် တၠပညာ ပထဝဳ တအ် သွက်ဂွံ ရံင် ဂၠးတိ ရ။ 

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် သဘဴဓရ် (History and Evolution of the Concept) ==
လညာတ် ကောန်မၞိဟ် လတူ &quot;ဒၞာဲ ဒတန်&quot; ဝွံ ဍေံ ဟွံတန်ကြံင် ဒၟံင် မွဲ ဒၞာဲ တုဲ ဍေံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် လဝ် အတိုင် ဝင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဏအ် ဍေံ ဓမံက် ထ္ၜး ကဵု ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် ဇၞော် မောဝ် တိုန် ပ္ဍဲ ပရေင် ကၠိုဟ် ခလင် လတူ သဘာဝ ရ-

* '''ခေတ် ဂရိတ် ကေုာံ ဒဿနိက တြေံ (Ancient Greek Philosophy):''' လညာတ် ပရူ ဒၞာဲ ဒတန် ဏအ် စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဂရိတ် တေအ် ရ။ တၠပညာ ဂရိတ် ဗီုကဵု အရဳသတဝ်တယ် (Aristotle) တအ် ညာတ် ကေတ် ဒၞာဲ ဒတန် နဒဒှ် &quot;Chora&quot; (ဒၞာဲ) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;Topos&quot; (ဌာန်) မဒှ် ဒၞာဲ သွက် အရာ ဝတ္ထု တအ် ဂွံ တန်တဴ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ အရာ ဝတ္ထု သီုဖအိုတ် သ္ဒး နွံ ကု &quot;ဒၞာဲ ဒတန် သဘာဝ&quot; (Natural place) ဍေံ ကဵု ဍေံ ရ။
* '''ခေတ် ရူပဗေဒ နယူတန် (Newtonian Absolute Space):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၇ ကေုာံ ၁၈၊ ဟိုတ်နူ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ရူပဗေဒ တုဲ၊ တၠပညာ ဗြိတိန် [[အာက်ဇက် နယူတန်]] (Isaac Newton) ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ဒၞာဲ ဒတန် ဂှ် ဍေံ တန်ကြံင် ဒၟံင် လၟိုန်၊ ဟွံပြံင်လှာဲ တုဲ ဍေံ သၠးပွး နူကဵု အရာ ဝတ္ထု တအ် ရ (Absolute space)။ လညာတ် ဏအ် ဟီု ဂး ဍေံ ဒှ် ညံင်ရဴ စင် စာတ် (Stage) သွက် ပရေင် က္တဵုဒှ် သဘာဝ တအ် သ္ဂောအ် က္တဵုဒှ် လတူ ဍေံ ရ။ လညာတ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ပွမဆာဲ မြေပုံ (Cartography) ခေတ် ကိုပ်ကၠာ ရ။
* '''လညာတ် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ခေတ် တၟိ (Social Construction of Space):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၂၀ လက္ကရဴ ဏအ်، တၠပညာ ပထဝဳ လညာတ် တၟိ ဗီုကဵု [[ဟေန်ရဳ လဳဖေပ်ဗရ်]] (Henri Lefebvre) ကေုာံ [[ဒေးဗစ် ဟာဗေး]] (David Harvey) တအ် စ ပါ်ပဲါ လညာတ် နယူတန် ရ။ ညးတအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဒၞာဲ ဒတန် ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် စင် စာတ် သၠးသၠး မွဲ ပုဟ်။ ဍေံ ဂှ် ဒှ် အရာ မက္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင် ဆက်ဆောံ ကောန်မၞိဟ်၊ အဝဵုအာဏာ ကေုာံ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် (Socially produced) ရ။ ဥပမာ - ဍုင် ရန်ကုန် ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ တိဍာ် သၟး၊ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ သြန်ရတ် ကေုာံ အဝဵု မပါ် ပရအ် လဝ် နကဵု ဂကောံမၞိဟ် ရ။&lt;ref&gt;Lefebvre, H. (1991). ''The Production of Space''. Wiley-Blackwell.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဂကူ ဒၞာဲ ဒတန် ၃ သာ် (The Three Typologies of Space) ==
ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ပထဝဳ မၞိဟ် ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး، တၠပညာ တအ် ဟွံညာတ် ကေတ် ဒၞာဲ ဒတန် နကဵု လညာတ် မွဲ သာ် ဓဝ် ပုဟ်။ ညးတအ် ပါ် လဝ် သဘဴဓရ် ဒၞာဲ ဒတန် အဓိက ၃ သာ် သွက်ဂွံ သောင် ကလး အရာ မဆက်စပ် ကု ကောန်မၞိဟ် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ဂကူ ဒၞာဲ ဒတန် ၃ သာ် ပ္ဍဲ ပထဝဳ မၞိဟ်
|-
! ဂကူ ဒၞာဲ ဒတန် !! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ သောင်ကလး !! ဥပမာ သုင်စောဲ ကေုာံ အကာဲအရာ ဍာံဍာံ
|-
| '''၁။ ဒၞာဲ ဒတန် ချိုတ်ပၠိုတ် (Absolute Space)''' || ညာတ် ကေတ် ဒၞာဲ ဒတန် နဒဒှ် တိဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ခွက် မၞုံ ကု ပယျဵု ကေုာံ ဗလး မာန် ၜတ် ကၞာတ် ဂွံ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ကေုာံ တိကျ ရ။ ဍေံ တန်ကြံင် ဒၟံင် လၟိုန် တုဲ ဟွံပြံင်လှာဲ อာ အတိုင် အခိင် ကေုာံ ပရေင် မၞိဟ် ရ။ ဍေံ ဒှ် လညာတ် မစကာ ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ သၞောဝ် ဥပဒေ ကေုာံ တိဍာ်။ || လိက် မြေပုံ (Maps)၊ ဇမၠိင် ကေုာံ အနာံ (Latitude/Longitude) လတူ ဂၠးတိ၊ ဇမၞော် တိဍာ် မွဲ ဧက، ဟွံသေင်မ္ဂး ပယျဵု ဍုင် မပါ် လဝ် နကဵု ဂၞောတ် (ဥပမာ - ပယျဵု သေံ ကဵု ဗၟာ)။
|-
| '''၂။ ဒၞာဲ ဒတန် အဆက်စပ် (Relative Space)''' || ညာတ် ကေတ် ဒၞာဲ ဒတန် နကဵု ပရေင် ဆက်စပ် အကြာ အရာ ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒၞာဲ ၜါ ရ။ ဍေံ ဟွံတန်ကြံင် လၟိုန် ပုဟ်။ ဍေံ တန်တဴ လတူ အခိင်၊ စရိတ်၊ သြန် ဟွံသေင်မ္ဂး နဲပညာ မဒး စကာ သွက်ဂွံ အာ စိုပ် ဒၞာဲ ဂှ် ရ။ ဍေံ ပြံင်လှာဲ မာန် လၟိုန်။ || အကွာအဝေး အကြာ မတ်မလီု ကဵု ၜံင်ကံက် ဂှ် ယဝ်ရ စကာ က္ၜင်ကျာ မ္ဂး ဍေံ ကြပ် လောန် (၁ နာဍဳ)၊ ဆဂး ယဝ်ရ စကာ ကွဳစက် မ္ဂး ဍေံ သ္ၚောဲ လောန် (၈ နာဍဳ)။ ဟိုတ်ဂှ်ရ &quot;ဒၞာဲ ဒတန်&quot; ဏအ် ဍေံ ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် နဲပညာ ရ။
|-
| '''၃။ ဒၞာဲ ဒတန် ပရေင်မၞိဟ် (Relational Space)''' || ညာတ် ကေတ် ဒၞာဲ ဒတန် နဒဒှ် လဒက်ပ္တန် ပရေင် မၞိဟ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ဝင် ကေုာံ အဝဵုအာဏာ မဆက်စပ် ညးသကအ် လၟိုန် ရ။ ဒၞာဲ ဏအ် ဂှ် ဍေံ မၞုံ ကု အဓိပ္ပါယ် ဟွံတုပ် ညးသကအ် သွက် မၞိဟ် ဟွံတုပ် ညးသကအ် ရ။ ဍေံ ဒှ် လညာတ် မဇြိုဟ်နက် အိုတ် ရ။ || ဒၞာဲ ပယျဵု ဍုင် မွဲ ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ အန္တရာယ် ကေုာံ ဖေက်လကိုတ် သွက် ညး စောဲ ပၞာန် (Refugees) တအ်، ဆဂး သွက် ကမ္မဏဳ ဇၞော် တအ် မ္ဂး ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ကူသာန် သွံ ရာန် မကလိဂွံ ပရဲ ဂၠိုင် အိုတ် ရ။
|}

== ၄။ ဒၞာဲ ဒတန် ကေုာံ ဌာန် (Space vs. Place) - ပွမပါ်ခြာ သဘဴဓရ် ၜါ ==
လညာတ် အကြာ &quot;ဒၞာဲ ဒတန်&quot; (Space) ကဵု &quot;ဌာန်&quot; (Place) ဝွံ ဍေံ ဒှ် တင် ကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ပထဝဳ မၞိဟ် တုဲ တၠပညာ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် သောင် ကလး ညံင် ဂွံ တၞဟ်ခြာ ညးသကအ် ရ-

* '''ဒၞာဲ ဒတန် (Space):''' ဂှ် ဍေံ ဒှ် လညာတ် မသၠးပွး (Abstract concept)، ဟွံမွဲ ကု အဓိပ္ပါယ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်၊ ဟွံမွဲ ကု သက်သဳ ပရေင် မၞိဟ် တုဲ ဍေံ ဒှ် ဆ တိဍာ် ဗလး မွဲ သၟး ရ။ (ဥပမာ - လတူ ဂၠံင် အကာသ တေအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒၞာဲ တိ သၠး မွဲ ဒၞာဲ မဟွံမွဲ ကု မၞိဟ် မံင် တအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ Space ရ)။ ဍေံ ဒှ် အရာ မၞုံ ကု အနာံ ကေုာံ ဇမၠိင် သၟး ရ။
* '''ဌာန် (Place):''' ဂှ် ဒှ် ကာလ &quot;ဒၞာဲ ဒတန်&quot; မွဲ ဍေံ ကလိဂွံ အဓိပ္ပါယ်၊ ၚုဟ်မး ကေုာံ ဝင် နူကဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ဥပမာ - တိ သၠး မွဲ ဒၞာဲ ဂှ် ကာလ မၞိဟ် တအ် သြိုင် သ္ၚိ၊ မံင် တန်တဴ၊ ဇၞော် မောဝ် ကၠုင် တုဲ က္တဵုဒှ် ပရေင် ဆာန် ကၟိန် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဂှ် မ္ဂး، တိ သၠး ဂှ် ဍေံ ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် &quot;ဌာန်&quot; (Place - သ္ၚိ ဇကု ဟွံသေင်မ္ဂး ကွာန် ဇကု) ရ။ &quot;ဌာန်&quot; ဂှ် ဍေံ နွံ ကု စိုတ်ဓါတ် ဆက်စပ် (Sense of place) ရ။
* '''သောင်ကလး တၠပညာ:''' တၠပညာ [[အဳဖူ ထဴအာန်]] (Yi-Fu Tuan) မဒှ် မအံက် ပထဝဳ ယေန်သၞာင် ညး ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ဒၞာဲ ဒတန် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် ပိုဲ ဂွံ ချဳဒရာင် မာန် တုဲ၊ ဌာန် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် ပိုဲ ဂွံ ဒေါအ် ဇူ ကေုာံ တန်တဴ မာန် ရ&quot;။ ဒၞာဲ ဒတန် မွဲ ဂှ် ကာလ ပိုဲ လ္ၚတ် တီ ကၠိုဟ် ဍေံ ဂၠိုင် တိုန် မ္ဂး ဍေံ ပြံင် ဒှ် အာ ဌာန် ရ။&lt;ref&gt;Tuan, Yi-Fu (1977). ''Space and Place: The Perspective of Experience''. University of Minnesota Press.&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဒၞာဲ ဒတန် ပ္ဍဲ ပထဝဳ မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင် အုပ်ဓုပ် (Space in Human Geography and Organization) ==
ပ္ဍဲကဵု ကတ်လ္ၚတ် ပထဝဳ မၞိဟ် ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး، တၠပညာ တအ် လ္ၚတ် රံင် &quot;ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် ပါ် ပရအ်၊ ထိင်ဒဝ် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် ဒၞာဲ ဒတန် ရော?&quot; (Spatial Organization) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ-

* '''ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ဍုင် (Urban Space and Planning):''' လ္ၚတ် ရံင် ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် ဖျေဟ် လဒက်ပ္တန် ဍုင် ဇၞော် တအ် ရော? ဒၞာဲ လဵု စွံ ရုံစက် ကမၠောန်၊ ဒၞာဲ လဵု စွံ သ္ၚိ ဌာန်၊ ကေုာံ ဒၞာဲ လဵု စွံ ပရေင် ပညာ တအ် ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် က္တဵုဒှ် အလဵုအလျောက် ပုဟ်။ ဍေံ ဆက်စပ် ကု ၚုဟ်မး တိ، လဒက်ပ္တန် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အဝဵုအာဏာ အလဵုအသဳ ရ။ မၞိဟ် သိုက် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ကလိဂွံ ဒၞာဲ ဒတန် မခိုဟ် (ဥပမာ - ကြပ် ကု ကၠအ် ပ္ကဴ ကေုာံ ဂၠံင် ခိုဟ်) တုဲ မၞိဟ် ဒိုက် တအ် ဒး မံင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မဍန် ကျပ် ရ။
* '''ပရေင် ပါ်ပဲါ ဒၞာဲ ဒတန် (Spatial Segregation):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး၊ မၞိဟ် မၞုံ ကု ကဆံင် ပရေင် မၞိဟ် ဟွံတုပ် ညးသကအ် (မၞိဟ် သိုက် - မၞိဟ် ဒိုက်، ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကူ ဟွံတုပ်) တအ် ညးတအ် မံင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဒတန် ဟွံတုပ် ညးသကအ် ရ။ (ဥပမာ - မၞိဟ် ဒိုက် မံင် ပ္ဍဲ ဇိုင် ကွာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒၞာဲ ကျပ်ကျဲ Slums)။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် ပွမရုဲစှ် သၠးသၠး ပုဟ်، ဍေံ ထ္ၜး ပျး ကဵု ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် ကေုာံ ပွမဒး ဒုင် ပါ်ပဲါ (Discrimination) ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် အလုံ မွဲ ရ။
* '''ဒၞာဲ ဒတန် ကေုာံ အဝဵု ဍုင် (State Space):''' အလဵုအသဳ တအ် စကာ &quot;ဒၞာဲ ဒတန်&quot; သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ညးဍုင်ကွာန် ညးတအ် ရ။ ပွမစွံ ဒပ် ဗၠာဲရဲ၊ ပွမပံက် လဝ် ကင် စၟဳစၟတ် (Checkpoints)၊ ကေုာံ ပွမပါ် လဝ် ပယျိုင် ဍုင် တအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် နဲကဲ သွက် အလဵုအသဳ ဂွံ ထိင်ဒဝ် ကေုာံ စကာ အဝဵု လတူ ဒၞာဲ ဒတန် ရ။

== ၆။ ဒၞာဲ ဒတန် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကောန်မၞိဟ် (Space and Culture) ==
ယေန်သၞာင် ကောန်မၞိဟ် (Culture) ဝွံ ဍေံ ဒှ် အရာ မဖန်ဗဒှ် ကဵု အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ၚုဟ်မး သွက် ဒၞာဲ ဒတန် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။ ဒၞာဲ ဒတန် မွဲ ဂှ် ကာလ ယေန်သၞာင် ဟွံတုပ် ညးသကအ် လုပ် ဇီုကပိုက် မ္ဂး ဍေံ ကလိဂွံ အဓိပ္ပါယ် ဟွံတုပ် ညးသကအ် ရ-

* '''ဒၞာဲ ဒတန် မပြဲသၠုင် ကေုာံ သာသနာ (Sacred and Religious Space):''' ပ္ဍဲ သာသနာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး ညးတအ် နွံ ကု ဒၞာဲ တိဍာ် မပြဲသၠုင် မပ္တံကဵု ကျာ်စေတဳ၊ ဗလီ၊ ဘာကျာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကျာ်ဇြာ (Nat Shrines) တအ် ရ။ ဒၞာဲ တအ် ဏအ် ဂှ် ဍေံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဒၞာဲ ဓမ္မတာ တုဲ မၞိဟ် တအ် ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် စည်းကမ်း ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ (ဥပမာ - ဒး တက် ဖလာတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖျေဟ် ဒၞပ် ကာလ တိုန် ကျာ် မန် ကဵု ဗၟာ)။ လညာတ် လတူ ဒၞာဲ မပြဲသၠုင် ဏအ် ဍေံ ထိင်ဒဝ် ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် ကောန်မၞိဟ် ရ။
* '''မုက် တိ ယေန်သၞာင် (Cultural Landscape):''' ကောန်မၞိဟ် တအ် ဟွံမံင် ပ္ဍဲ သဘာဝ သၠးသၠး ပုဟ်။ ညးတအ် ပလေဝ် ပြံင် ထောအ် သဘာဝ ဂှ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် လဝ် မုက် တိ ယေန်သၞာင် မွဲ ရ။ ဥပမာ - ဝိုင် သြောအ် မတဵု လဝ် နကဵု လဒက်ပ္တန် ကောန်မၞိဟ်، ကၠအ် ရဝ်ဗါ، ဟွံသေင်မ္ဂး လဒက်ပ္တန် စေတဳ ပ္ဍဲ တွဵုရး မန် တအ် ဂှ် ဍေံ ထ္ၜး ပျး ကဵု &quot;ဒၞာဲ ဒတန်&quot; ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ဂကူ မန် ရ။
* '''ဒၞာဲ ဒတန် မၞုံ ကု ပရေင် ဒစဵုဒစး (Contested Cultural Space):''' လ္ၚီု အခိင် မ္ဂး ဒၞာဲ ဒတန် မွဲ ဂှ် ဂကူ ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး သာသနာ ၜါ အာတ် မိက် ပိုင်ပြဳ ညးသကအ် တုဲ ဍေံ ဒှ် အာ ဒၞာဲ ဒတန် မၞုံ ကု ပြသၞာ ရ။ (ဥပမာ - ဂျေရုသလေမ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဗမံက် మဒှ် ဒၞာဲ မပြဲသၠုင် သွက် ဂျူ، ခရေတ်ယာန် ကဵု အေတ်သလာမ်)။

== ၇။ ဒၞာဲ ဒတန် ပ္ဍဲ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ဍုင် (Economic and Urban Space) ==
ပ္ဍဲ လညာတ် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပထဝဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Geography) မ္ဂး၊ &quot;ဒၞာဲ ဒတန်&quot; ဏအ် ဍေံ ဆက်စပ် ကု သြန်ရတ်၊ ပရဲ ကေုာံ ပွမကူသာန် သွံ ရာန် လၟိုန် ရ-

* '''သဘဴဓရ် လဒေါဝ် ကဵု ဇိုင် (Core-Periphery Model):''' ပ္ဍဲ လဒက်ပ္တန် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ကီု ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ ဍုင် မွဲ ကီု မ္ဂး၊ တၠပညာ တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဒၞာဲ ဒတန် ဂှ် ပါ် လဝ် နကဵု &quot;လဒေါဝ်&quot; (Core) ကဵု &quot;ဇိုင်&quot; (Periphery) ရ။ ဒၞာဲ လဒေါဝ် ဗီုကဵု ဍုင် ရန်ကုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင် အမေရိကာန် တအ် ဂှ် နွံ ကု အဝဵု، နဲပညာ ကေုာံ သြန်ရတ် ဂၠိုင် တုဲ၊ ဒၞာဲ ဇိုင် ဗီုကဵု ဒေသ ကောန်ဍုင် အရေင် တအ် ဂှ် ဒး ဒုင် ကေတ် ဖဵု ပရဲ (Exploited) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒး ပလံင် ပတိတ် ကပေါတ် သဘာဝ သွက် ဒၞာဲ လဒေါဝ် တအ် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ထ္ၜး ကဵု ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် လတူ ဒၞာဲ ဒတန် (Spatial Inequality) ရ။
* '''ဒၞာဲ ဒတန် ကမၠောန် (Workspace and Telecommuting):''' ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်، ဟိုတ်နူ နဲပညာ ကေုာံ အေန်တာနက် ဇၞော် မောဝ် တိုန် တုဲ &quot;ဒၞာဲ ဒတန်&quot; သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ဂှ် ဍေံ ပြံင်လှာဲ အာ ဇၞော်ကၠေင် ယျ။ မၞိဟ် တအ် မာန် ကၠောန် ကမၠောန် နူ သ္ၚိ ဟွံသေင်မ္ဂး နူ ဍုင် တၞဟ် (Work from home / Remote work) တုဲ ဟွံဒး အာ ရုင် ချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် အဓိပ္ပါယ် &quot;ဒၞာဲ ဒတန် ကမၠောန်&quot; ဂွံ သၠးပွး တိုန် ရ။&lt;ref&gt;Harvey, D. (1989). ''The Condition of Postmodernity''. Blackwell.&lt;/ref&gt;

== ၈။ နဲကဲ သုတေသန ကေုာံ ပွမၜတ်ကၞာတ် (Research Methods and Spatial Measurement) ==
သွက်ဂွံ လ္ၚတ် &quot;ဒၞာဲ ဒတန်&quot; ကေုာံ ပွမပြးဇး အရာ ဝတ္ထု တအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ဂှ် တၠပညာ ပထဝဳ တအ် စကာ နဲပညာ ခေတ် တၟိ ကေုာံ နဲကဲ သုတေသန ဗွဲမဂၠိုင်-

* '''သၞောတ်ဝ် တင်ဂၞင် ပထဝဳ ([[GIS]] - Geographic Information Systems):''' ဍေံ ဒှ် ကောန်ပျူတာ သပ်ဝေ (Software) မမာန် ပကောံ، သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်، ပါ်ပဲါ ကေုာံ ဓမံက် ထ္ၜး တင်ဂၞင် မဆက်စပ် ကု ဒၞာဲ ဒတန် လတူ မြေပုံ ရ။ (ဥပမာ - ပွမစွံ စၟတ် ဒၞာဲ မက္တဵုဒှ် ယဲ ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉ လတူ မြေပုံ သွက်ဂွံ ပါ်ပဲါ ဗီုလဵု ယဲ ဂှ် ပြးဇး အာ နူ မွဲ ဒၞာဲ ကဵု မွဲ ဒၞာဲ ရော)။ ဍေံ ဒှ် နဲပညာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ပထဝဳ ခေတ် လၟုဟ် ရ။
* '''ပွမပါ်ပဲါ ဒၞာဲ ဒတန် (Spatial Analysis):''' လ္ၚတ် ရံင် ဗီုပြင် ပွမပြးဇး (Patterns) ကေုာံ ပရေင် ဆက်စပ် အကြာ ဒၞာဲ ၜါ ရ။ ဥပမာ - မုဟိုတ် ဆေင် ကဝ်ဖှဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ရုံစက် တအ် ဂွံ ပံက် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ် ဂၠိုင် ရော? ဍေံ ဆက်စပ် ကု လၟိဟ် မၞိဟ် မကွာ် လတူ ဂၠံင်، ဂၠံင် တရဴ ကွဳစက် ဟွံသေင်မ္ဂး ၚုဟ်မး တိ ဂှ် ရ။
* '''ပွမပါ်ပဲါ နကဵု စိုတ် (Mental Maps):''' တၠပညာ တအ် သၟာန် ညးဍုင်ကွာန် ညံင် ဂွံ ဓဇက် ထ္ၜး မြေပုံ အတိုင် စိုတ် ညးတအ် (Cognitive mapping) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗီုလဵု မၞိဟ် တအ် ညာတ် ကေတ် ကေုာံ သမ္တီ လဝ် &quot;ဒၞာဲ ဒတန်&quot; ပ္ဍဲ ကွာန် ညးတအ် ရ။

== ၉။ ပရေင် ဇီုကပိုက် ဒၞာဲ ဒတန် ပ္ဍဲ ခေတ် ဂၠးတိ (Impact of Space in Globalization) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် [[ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ်]] (Globalization) ဏအ်، လညာတ် လတူ ဒၞာဲ ဒတန် ဝွံ ဍေံ ပြံင်လှာဲ အာ ဇၞော်ကၠေင် တုဲ ဂၠးတိ ဏအ် ဒှ် အာ ညံင်ရဴ ကွာန် ဍောတ်တ် မွဲ ယျ (Global Village)-

* '''ပွမဍန် စှ်ေ အခိင် ကေုာံ ဒၞာဲ ဒတန် (Time-Space Compression):''' တၠပညာ ဒေးဗစ် ဟာဗေး (David Harvey) ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ဟိုတ်နူ ကွဳစက်، က္ၜင်ကျာ ကေုာံ အေန်တာနက် တအ် ပြဟ် လောန် ကေုာံ ဇၞော် မောဝ် တိုန် လောန် တုဲ၊ ဂၠးတိ ပိုဲ ဏအ် ဍေံ &quot;ဍောတ် စှ်ေ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဍန် စှ်ေ&quot; အာ ရ။ ဒၞာဲ ဒတန် မသ္ၚောဲ လောန် (ဗီုကဵု နူ အာရှ စိုပ် အမေရိကာန်) ပ္ဍဲ အခိင် ကိုပ်ကၠာ တေအ် မဒး ကေတ် အခိင် ဂိတု သွက်ဂွံ စိုပ် ဂှ်၊ လၟုဟ် ဍေံ ကြပ် အာ ညံင်ရဴ နွံ ပ္ဍဲ မွဲ ဒၞာဲ ဓဝ် ကီု ရ။ မၞိဟ် တအ် ဆက်ဆောံ ညးသကအ် ဓဝါဲ ဂှ် မာန် ရ။
* '''ဒၞာဲ ဒတန် ဓဝါတ် ကေုာံ လပှ်ကျာ (Virtual Space / Cyberspace):''' ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ဒတန် တၟိ အိုတ် မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု လပှ်ကျာ (Internet) ကေုာံ Social Media ရ။ မၞိဟ် တအ် ဆက်ဆောံ، သွံ ရာန်، ချဳဒရာင် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု &quot;ဒၞာဲ&quot; ဏအ် ၜိုန်ရ ဍေံ ဟွံမွဲ ကု ရုပ်ဝတ္ထု တိဍာ် ဇေတ်တ် ကီု လေဝ် ရ။ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ဒတန် မသၠးပွး အိုတ် ကေုာံ ဒး ဒုင် ထိင်ဒဝ် ဝါတ် အိုတ် ရ။

== ၁၀။ ဒၞာဲ ဒတန် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဒေသမန် (Space in Myanmar and Mon Context) ==
ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင် မၞိဟ် ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဂကူ [[မန်]] မ္ဂး၊ သဘဴဓရ် ဒၞာဲ ဒတန် ဏအ် ဍေံ ပြာကတ် လောန် တုဲ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပြသၞာ လၟိုန်တ္ၚဲ ရ-

* '''ပြသၞာ ပယျဵု ကေုာံ တိဍာ် ကောန်ဍုင်အရေင်:''' ဒၞာဲ ဒတန် သွက် ဂကူ ကောန်ဍုင် အရေင် ဗီုကဵု ဂကူ မန် တအ် ဂှ် ဒး ဒုင် ပါ် လဝ် နကဵု ပယျဵု ဍုင်ဗၟာ ကဵု ဍုင်သေံ ရ (ဥပမာ - ဂကူ မန် နွံ သီု ပ္ဍဲ သေံ သီု ပ္ဍဲ ဗၟာ)။ ပွမပါ် လဝ် ဒၞာဲ ဒတန် ဗီု ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဇီုကပိုက် လတူ ပရေင် ဆက်ဆောံ ကေုာံ ပွမမင်မဲ ယေန်သၞာင် ဂကူ မွဲ မာန် ရ။
* '''ဒၞာဲ ဒတန် မဒး ဒုင် ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပၞာန် အပ္ဍဲဍုင် (Contested Space):''' ပ္ဍဲ တွဵုရး မန် ကေုာံ ဒေသ ကောန်ဍုင် အရေင် တၞဟ် တအ် မ္ဂး، ဒၞာဲ တိဍာ် လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ဒှ် ဒၟံင် ဒၞာဲ ပရေင် ပြိုင်ပကာန် ကေုာံ ပၞာန် အကြာ အလဵုအသဳ ဗဟဵု (Tatmadaw) ကဵု ဒပ် ပၞာန် ကောန်ဍုင် အရေင် တအ် (EAOs) ရ။ လညာတ် လတူ &quot;ညးလဵု မပိုင်ပြဳ ဒၞာဲ ဏအ် ရော&quot; ဂှ် ဒှ် အဓိက ပြသၞာ ကေုာံ ပကဵု ညံင် ဒၞာဲ ဒတန် ဏအ် ဂွံ ဒှ် ဒၞာဲ အန္တရာယ် (Zone of conflict) ရ။&lt;ref&gt;South, A. (2003). ''Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake''. Routledge.&lt;/ref&gt;
* '''ဒၞာဲ ဒတန် ဗဟဵု အုပ်ဓုပ် (Centralized Space):''' ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ မ္ဂး အဝဵု အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဘဏ္ဍာ သီုဖအိုတ် ပြုံ ကောံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ &quot;လဒေါဝ်&quot; (နေပျဳဒဝ် / ရန်ကုန်) တုဲ &quot;ဒၞာဲ ဇိုင်&quot; ဗီုကဵု တွဵုရး တအ် ဂှ် ဒး ဒုင် သ္ၚောဲ ခြာ နူကဵု ပရေင် ဇၞော်မောဝ် တအ် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် လတူ ဒၞာဲ ဒတန် ဂွံ က္တဵုဒှ် လၟိုန် ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် လညာတ် &quot;ဒၞာဲ ဒတန်&quot; ကဵု &quot;ဌာန်&quot; ပ္ဍဲ ပထဝဳ လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ပရေင် ပညာ နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{Youtube|UwgD7tL9O0s|What is Space and Place in Geography?}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ပထဝဳ မၞိဟ်]] (Human geography)
* [[ဌာန်]] (Place)
* [[အကွာအဝေး]] (Distance)
* [[မုက် တိ]] (Landscape)
* [[ပထဝဳ]] (Geography)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Gregory, Derek, et al. (2009). ''The Dictionary of Human Geography'' (5th ed.). Wiley-Blackwell. ISBN 978-1405132886.
* Lefebvre, Henri (1991). ''The Production of Space''. Translated by Donald Nicholson-Smith. Wiley-Blackwell.
* Harvey, David (1989). ''The Condition of Postmodernity: An Enquiry into the Origins of Cultural Change''. Blackwell.
* Tuan, Yi-Fu (1977). ''Space and Place: The Perspective of Experience''. University of Minnesota Press. ISBN 978-0816638772.
* Massey, Doreen (2005). ''For Space''. Sage Publications.
* Castells, Manuel (1996). ''The Rise of the Network Society''. Blackwell.
* South, Ashley (2003). ''Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake''. Routledge. ISBN 978-0700717141.
* တက္ကသိုလ်ပထဝီဝင်ဌာန (၂၀၁၅). ''လူမှုပထဝီဝင် နိဒါန်း (Introduction to Human Geography)''. ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ.
* ခင်မောင်၊ ဦး (၁၉၉၈). ''မြန်မာနိုင်ငံ ပထဝီဝင် (Geography of Myanmar)''. ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်.
* [https://aag.org/ American Association of Geographers (AAG)]. Official Website and Research Publications.

{{ပထဝဳ မၞိဟ်}}
{{သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်}}

{{DEFAULTSORT:ဒၞာဲ ဒတန်}}
[[Category:ပထဝဳ]]
[[Category:ပထဝဳ မၞိဟ်]]
[[Category:သဘဴဓရ် သဇိုင် ပထဝဳ]]
[[Category:ဒၞာဲ ဒတန်]]</text>
      <sha1>mkphkzzs6iblvhodzu3gfv280hg136z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Youtube</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10895</id>
    <revision>
      <id>54515</id>
      <timestamp>2026-05-07T16:16:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[https://www.youtube.com/{{#if:{{{user|{{{u|}}}}}}  |user/{{{user|{{{u|}}}}}} {{#if:{{{title|{{{1|}}}}}}|&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;{{delink|&lt;nowiki/&gt;{{{title|{{{1}}}}}}}}&lt;/span&gt;|{{PAGENAMEBASE}}}}{{{suffix|'s}}} ချာန်နယ်]  |{{#if:{{{channel|{{{c|}}}}}}   |channel/{{{channel|{{{c|}}}}}} {{#if:{{{title|{{{1|}}}}}}|&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;{{delink|&lt;nowiki/&gt;{{{title|{{{1}}}}}}}}&lt;/span&gt;|{{PAGENAMEBASE}}}}{{...&quot;</comment>
      <origin>54515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3143" sha1="kqugxb6l3qbwpzwoyljh4e3c58nx1yk" xml:space="preserve">[https://www.youtube.com/{{#if:{{{user|{{{u|}}}}}}
 |user/{{{user|{{{u|}}}}}} {{#if:{{{title|{{{1|}}}}}}|&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;{{delink|&lt;nowiki/&gt;{{{title|{{{1}}}}}}}}&lt;/span&gt;|{{PAGENAMEBASE}}}}{{{suffix|'s}}} ချာန်နယ်]
 |{{#if:{{{channel|{{{c|}}}}}}
  |channel/{{{channel|{{{c|}}}}}} {{#if:{{{title|{{{1|}}}}}}|&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;{{delink|&lt;nowiki/&gt;{{{title|{{{1}}}}}}}}&lt;/span&gt;|{{PAGENAMEBASE}}}}{{{suffix|'s}}} ချာန်နယ်]
  |{{#if:{{{show|{{{s|}}}}}}
   |show/{{{show|{{{s|}}}}}} {{#if:{{{title|{{{1|}}}}}}|&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;{{delink|&lt;nowiki/&gt;{{{title|{{{1}}}}}}}}&lt;/span&gt;|''{{PAGENAMEBASE}}''}}] အစဳအစန်
   |{{#if:{{{playlist|{{{p|}}}}}}
    |playlist?list={{{playlist|{{{p|}}}}}} {{#if:{{{title|{{{1|}}}}}}|&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;{{delink|&lt;nowiki/&gt;{{{title|{{{1}}}}}}}}&lt;/span&gt;|{{PAGENAMEBASE}}}}] စရင်ဒွက်
    |{{#if:{{{id|{{{1&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}}}}
     |watch?v={{Trim|{{{id|{{{1|}}}}}}}}{{#if:{{{time|{{{t|}}}}}}|&amp;t={{Trim|{{{time|{{{t|}}}}}}}}|}} {{#if:{{{title|}}}|&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;{{delink|&lt;nowiki/&gt;{{{title}}}}}&lt;/span&gt;|{{#if:{{{id|}}}|{{#if:{{{1|}}}|&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;{{delink|&lt;nowiki/&gt;{{{1}}}}}&lt;/span&gt;|ဗဳဒဳယဝ်}}|{{#if:{{{2|}}}|&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;{{delink|&lt;nowiki/&gt;{{{2}}}}}&lt;/span&gt;|ဗဳဒဳယဝ်}}}}}}]
     | {{error|ဗၠေတ်မှာ: ဟွံမွဲကဵု ID မုက်လိက် မစၞောန်ထ္ၜးလဝ်}}]{{Namespace detect
  |talk=|wikipedia=|help=|template=|module=
  |other=[[Category:မုက်လိက်မသုင်စောဲလဝ် YouTube နကဵု parameter မဗၠေတ်မှာ]]
     }}
    }}
   }}
  }}
 }}
}} လတူ {{#ifeq:{{{link}}}|no
 |YouTube
 |[[YouTube]]
}}{{#ifexpr:{{#expr:
  {{#if:{{{user|}}}|1|0}}+
  {{#if:{{{u|}}}|1|0}}+
  {{#if:{{{channel|}}}|1|0}}+
  {{#if:{{{c|}}}|1|0}}+
  {{#if:{{{show|}}}|1|0}}+
  {{#if:{{{s|}}}|1|0}}+
  {{#if:{{{playlist|}}}|1|0}}+
  {{#if:{{{p|}}}|1|0}}+
  {{#if:{{{id|}}}|1|0}}+
  {{#if:{{{2|}}}|1|0}}+
  {{#if:{{{title|}}}|{{#if:{{{1|{{{2|}}}}}}|1|0}}|0}}
 }}&gt;1
 |{{Namespace detect
  |talk=|wikipedia=|help=|template=|module=
  |other=[[Category:မုက်လိက်မသုင်စောဲလဝ် YouTube နကဵု parameter မဗၠေတ်မှာ]]
 }}
}}{{#if:{{{user|}}}{{{u|}}}{{{channel|}}}{{{c|}}}
 ||{{#ifeq:{{{suffix|α}}}|α
  ||{{Namespace detect
   |talk=|wikipedia=|help=|template=|module=
   |other=[[Category:မုက်လိက်မသုင်စောဲလဝ် YouTube နကဵု parameter မဗၠေတ်မှာ]]
  }}
 }}
}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:မုက်လိက်မသုင်စောဲလဝ် YouTube နကဵု parameter မဟွံတီ|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=မုက်လိက် မသုင်စောဲလဝ် [[Template:YouTube]] နကဵု parameter မဟွံတီ &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y| 1 | 2 | c | channel | id | link | p | playlist | s | show | suffix | t | time | title | u | user }}&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kqugxb6l3qbwpzwoyljh4e3c58nx1yk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဌာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10896</id>
    <revision>
      <id>54517</id>
      <timestamp>2026-05-07T16:26:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|သဘဴဓရ် အဓိက ပ္ဍဲ ပထဝဳ မဆေင်ကဵု ဒၞာဲဒတန် မကလိဂွံ အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ၚုဟ်မး နူကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗ ကောန်မၞိဟ်}} {{Infobox concept | name = ဌာန် (ပထဝဳ) | native_name = Place (Geography) | image = File:Shwedagon Pagoda, Yang...&quot;</comment>
      <origin>54517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26658" sha1="g8buy99oa137d18gnhxyk9wwx3jjffd" xml:space="preserve">{{Short description|သဘဴဓရ် အဓိက ပ္ဍဲ ပထဝဳ မဆေင်ကဵု ဒၞာဲဒတန် မကလိဂွံ အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ၚုဟ်မး နူကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗ ကောန်မၞိဟ်}}
{{Infobox concept
| name = ဌာန် (ပထဝဳ)
| native_name = Place (Geography)
| image = [[File:Shwedagon Pagoda, Yangon.jpg|300px|ကျာ်လ္ဂုင် မဒှ် &quot;ဌာန်&quot; မပြဲသၠုင် ကေုာံ မၞုံကဵု အဓိပ္ပါယ် သွက် ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| caption = [[ကျာ်လ္ဂုင်]] ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် ဆ တိဍာ် သၠးသၠး မွဲ ပုဟ်။ ဍေံ ဒှ် &quot;ဌာန်&quot; (Place) မၞုံ ကု ဝင်، ယေန်သၞာင် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် ဆက်စပ် မဇြိုဟ်နက် သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။
| field = [[wikt:mnw:ပထဝဳ|ပထဝဳ]] (Geography), [[ပထဝဳ မၞိဟ်]] (Human Geography), [[ဒဿနိကဗေဒ]]
| related_concepts = [[ဒၞာဲ ဒတန်]] (Space), [[စိုတ်ဓါတ် ဌာန်]] (Sense of Place), [[မုက် တိ]] (Landscape)
| key_elements = အဓိပ္ပါယ်, ပရေင်ဆဵုဂဗ, ပရေင်ဆက်စပ်စိုတ်, ဒတန်ရုပ်ဝတ္ထု
| prominent_figures = [[အဳဖူ ထဴအာန်]] (Yi-Fu Tuan), [[အေဒ်ဝါဒ် ရေလ်ဖှ်]] (Edward Relph), [[ဒဝ်ရိန် မာသဳ]] (Doreen Massey)
}}

'''[[wikt:mnw:ဌာန်|ဌာန်]]''' ({{lang-en|Place}}) ဝွံ ဍေံဒှ် သဘဴဓရ် သဇိုင် ကေုာံ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ကတ်လ္ၚတ် ဘာသာရပ် [[ပထဝဳ]] ကေုာံ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု [[ပထဝဳ မၞိဟ်]] (Human Geography) ရ။ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ပထဝဳ ခေတ် တၟိ မ္ဂး، &quot;ဌာန်&quot; ဟီု ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ တိဍာ် မၞုံ လတူ မြေပုံ ဟွံသေင်မ္ဂး ဇမၠိင် ကေုာံ အနာံ (Coordinates) ဓမ္မတာ မွဲ သၟး ပုဟ်။ ဍေံ ဂှ် ဒှ် &quot;[[ဒၞာဲ ဒတန်]]&quot; (Space) မွဲ မကလိဂွံ လဝ် '''အဓိပ္ပါယ် (Meaning)'''၊ '''ၚုဟ်မး (Value)''' ကေုာံ '''ပရေင် ဆက်စပ် စိုတ်ဓါတ် (Emotional attachment)''' နူကဵု ပရေင် ဆဵုဂဗ ကေုာံ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။

တၠပညာ ပထဝဳ ယေန်သၞာင် ဗီုကဵု [[အဳဖူ ထဴအာန်]] (Yi-Fu Tuan) ညး ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် သဘဴဓရ် ဏအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ ဒၞာဲ ဒတန် မွဲ ဂှ် ကာလ ပိုဲ ကောန်မၞိဟ် တအ် သြိုင် သ္ၚိ ဌာန်၊ မံင် တန်တဴ၊ ဇၞော် မောဝ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ယေန်သၞာင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဂှ် မ္ဂး، တိ သၠး ဂှ် ဍေံ ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် &quot;ဌာန်&quot; ဍာံဍာံ မွဲ ရ။ &quot;ဌာန်&quot; ဂှ် ဍေံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင် မၞိဟ် ကေုာံ ပွမစၟတ်သမ္တီ ဇကု (Identity) အလုံ ဂၠးတိ ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် သဇိုင် (Introduction and Definitions) ==
အဓိပ္ပါယ် &quot;ဌာန်&quot; ပ္ဍဲ ပထဝဳ မၞိဟ် ဂှ် ဍေံ ဇြိုဟ်နက် လောန် တုဲ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု [[ဒဿနိကဗေဒ]] ကေုာံ [[စိတ္တဗေဒ]] ရ-
* '''ဌာန် နဒဒှ် ပရေင် ဆဵုဂဗ (Place as Experience):''' ဌာန် ဟီု ဂှ် ဍေံ ဒှ် အရာ ပိုဲ မဆဵု ဂဗ ကေုာံ ကၠိုဟ် ခလင် လတူ ဍေံ ရ။ သ္ၚိ ပိုဲ၊ ကွာန် ပိုဲ၊ ဘာ ပိုဲ တအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် &quot;ဌာန်&quot; ဟိုတ်နူ ပိုဲ နွံ ကု ပရေင် သမ္တီ (Memories) ကေုာံ ဝင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ တအ် ဏအ် ရ။
* '''ဒတန်၊ ရုပ်ဝတ္ထု ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Location, Locale, and Sense of Place):''' တၠပညာ [[ဇြောန် အေဂနဴ]] (John Agnew) ညး ပါ် လဝ် အင်္ဂါ ရုပ် &quot;ဌာန်&quot; ၃ သာ်-
  # ''Location (ဒတန်):'' ဒၞာဲ ချိုတ်ပၠိုတ် လတူ မြေပုံ (ဥပမာ - မတ်မလီု နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရး မန်)။
  # ''Locale (ရုပ်ဝတ္ထု လဒက်ပ္တန်):'' အရာ ဝတ္ထု မၞုံ ပ္ဍဲ ဌာန် ဂှ် ဗီုကဵု သ္ၚိ၊ ဂၠံင်၊ တၞံ ဆု၊ ကျာ်စေတဳ။
  # ''Sense of Place (စိုတ်ဓါတ် ဌာန်):'' ပရေင် စိုတ်ဓါတ် မၞိဟ် တအ် မဆက်စပ် ကု ဌာန် ဂှ် (ဥပမာ - ပွမစိုတ် ၜိုဟ်သြိုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမဆာန် ဒၞာဲ ဂှ်)။

== ၂။ သဘဴဓရ် ဌာန် ကေုာံ ဒၞာဲ ဒတန် (Concept of Place vs. Space) ==
ပွမပါ်ခြာ အကြာ &quot;Space&quot; ကဵု &quot;Place&quot; ဂှ် ဒှ် သဇိုင် လ္ၚတ် အဓိက အိုတ် ရ-
* '''ဒၞာဲ ဒတန် (Space):''' ဍေံ ဒှ် လညာတ် မသၠးပွး၊ ဟွံမွဲ ကု အဓိပ္ပါယ် ချိုတ်ပၠိုတ်၊ တုဲ ဍေံ ဒှ် ဆ တိဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗလး သၠးသၠး မွဲ ရ။ (ဥပမာ - ဒၞာဲ သၠး လတူ အကာသ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂြိုပ် ဇၞော် မဟွံမွဲ ကု မၞိဟ်)။ ဍေံ ကဵု အခေါင် သွက်ဂွံ ချဳဒရာင် (Movement) ရ။
* '''ဌာန် (Place):''' ဍေံ ဒှ် &quot;ဒၞာဲ ဒတန်&quot; မဒေါအ် ဇူ လဝ် တုဲ ကလိဂွံ လဝ် အဓိပ္ပါယ် ရ။ အဳဖူ ထဴအာန် ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ကာလ ပိုဲ အာ တရဴ မ္ဂး ပိုဲ ချဳဒရာင် အာ လတူ ဒၞာဲ ဒတန် (Space)၊ ဆဂး ကာလ ပိုဲ ဒေါအ် ဇူ တုဲ သြိုင် သ္ၚိ မ္ဂး ဒၞာဲ ဂှ် ဒှ် အာ ဌာန် (Place) ရ&quot;။ ဒၞာဲ ဒတန် ဂှ် လှဲလး တုဲ၊ ဌာန် ဂှ် ဍေံ ချိုတ်ပၠိုတ် တုဲ ကြပ် ညောန် ကု စိုတ် ကောန်မၞိဟ် ရ။&lt;ref&gt;Tuan, Yi-Fu (1977). ''Space and Place: The Perspective of Experience''. University of Minnesota Press.&lt;/ref&gt;

== ၃။ စိုတ်ဓါတ် ဌာန် ကေုာံ ပရေင် မၞိဟ် (Sense of Place and Identity) ==
&quot;စိုတ်ဓါတ် ဌာန်&quot; (Sense of Place) ဟီု ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရေင် စိုတ်ဓါတ်၊ ပရေင် ဆာန် ကၟိန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ဖေက်လကိုတ် မၞိဟ် မွဲမွဲ မၞုံ လတူ ဌာန် မွဲမွဲ ရ။
* '''ထဝ်ပဝ်ဖှဳလဳယျာ (Topophilia):''' ဝေါဟာရ ဏအ် ဍေံ ကၠုင် နူ ဂရိတ် (Topos = ဌာန် + Philia = ဆာန်) တုဲ ဍေံ ဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ပွမဆာန် ဌာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမဆက်စပ် စိုတ်ဓါတ် ခိုဟ် ကု ဌာန်&quot; ရ။ ဥပမာ - ပွမဆာန် ကွာန် ဇာတိ ဇကု، ပွမသတိ စိုပ် သ္ၚိ မိမ တြေံ တအ် ရ။
* '''ဌာန် ကေုာံ ပွမစၟတ်သမ္တီ (Place and Identity):''' ပိုဲ ဂှ် ညးလဵု ရော ဟီု ဂှ် ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု &quot;ပိုဲ ကၠုင် နူ ဒၞာဲ လဵု ရော&quot; ရ။ သွက် ဂကူ ကောန်ဍုင် အရေင် ဗီုကဵု ဂကူ [[မန်]] တအ် မ္ဂး، ဌာန် မပ္တံကဵု [[ဟံသာဝတဳ]] ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင် မတ်မလီု တအ် ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ ဍုင် သၟး ပုဟ်، ဍေံ ဒှ် ဇဗၠု ရိုဟ် ကၞက် (Roots) သွက် ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဝင် ဂကူ မန် ညံင် ဂွံ တန်တဴ အာ မာန် ရ။

== ၄။ ပွမဟွံမွဲ ကု ဌာန် (Placelessness) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၆၊ တၠပညာ ပထဝဳ [[အေဒ်ဝါဒ် ရေလ်ဖှ်]] (Edward Relph) ညး ချူ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် သဘဴဓရ် &quot;Placelessness&quot; (ပွမဟွံမွဲ ကု ဌာန်) မဒှ် အကာဲအရာ မက္တဵုဒှ် ဂၠိုင် ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ် ရ။
* '''အဓိပ္ပါယ်:''' ဍေံ ဒှ် အကာဲအရာ ဌာန် မွဲမွဲ ဟွံမွဲ ကု ဝင်၊ ဟွံမွဲ ကု အခိုက်ကၞာ ဒေသ တုဲ ဍေံ တုပ် အာ ညံင်ရဴ ဒၞာဲ တၞဟ် သီုဖအိုတ် ရ။
* '''ဥပမာ:''' ရုံ က္ၜင်ကျာ ဂၠးတိ (Airports)၊ ကသိုင် သွံ ကပေါတ် ဇၞော် (Shopping Malls)၊ ကေုာံ ဆေင် စၞ ပြဟ် (Fast food chains ဗီုကဵု KFC, McDonald's) တအ် ရ။ ဇၟာပ် ဒၞာဲ ဂှ် ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် ဍေံ တုပ် ညးသကအ် သီုဖအိုတ် တုဲ ဍေံ ဟွံကဵု စိုတ်ဓါတ် ဌာန် မတၞဟ်ခြာ မွဲ ပုဟ်။ Relph ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ ခေတ် လၟုဟ် ဏအ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဖန်ဗဒှ် ဒၟံင် Placelessness ဂၠိုင် တိုန် လၟိုန် ရ။&lt;ref&gt;Relph, E. (1976). ''Place and Placelessness''. Pion.&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဂကူ ဌာန် အဓိကဂမၠိုင် (Types of Places) ==
ဌာန် တအ် ဝွံ ညးတအ် ပါ် လဝ် နကဵု လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဟွံတုပ် ညးသကအ် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ဂကူ ဌာန် ၃ သာ် အဓိက ပ္ဍဲ ပထဝဳ
|-
! ဂကူ ဌာန် !! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လက္ခဏာ !! ဥပမာ
|-
| '''ဌာန် သ္ၚိ ကေုာံ ဇာတိ (Home and Local Place)''' || ဍေံ ဒှ် ဌာန် မကြပ် ညောန် အိုတ် ကု ကောန်မၞိဟ် ရ။ ဍေံ ကဵု ပရေင် စဵုဒၞာ (Security) ကေုာံ ပရေင် စိုတ် ၜိုဟ်သြိုဟ်။ || သ္ၚိ မိမ၊ ကွာန် ဇာတိ မသၠး ဂၠံဂဝ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အရာပ် မဇၞော် မောဝ် ကၠုင်။
|-
| '''ဌာန် မပြဲသၠုင် (Sacred Place)''' || ဍေံ ဒှ် ဌာန် မဆက်စပ် ကု သာသနာ ကေုာံ ပရေင် ပတှ်ေ ရ။ မၞိဟ် တအ် စွံ ၚုဟ်မး သၠုင် ကေုာံ ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် စည်းကမ်း ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် လတူ ဌာန် ဏအ်။ || [[ကျာ်လ္ဂုင်]]၊ ဂျေရုသလေမ် (Jerusalem)၊ မက်ကာ (Mecca) ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာကျာ် မန်။
|-
| '''ဌာန် မဒးဒုင် ထိင်ဒဝ် (Contested Place)''' || ဍေံ ဒှ် ဌာန် မၞုံ ကု ပြသၞာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ပြိုင်ပကာန် အကြာ ဂကောံမၞိဟ် ဟွံတုပ် ညးသကအ် သွက်ဂွံ ပိုင်ပြဳ ကေုာံ စကာ ဍေံ။ || ဒေသ ပယျဵု ကောန်ဍုင် အရေင်၊ ဒၞာဲ သၠာဲ ကပေါတ် ညးဍုင်ကွာန် မဒး ဒုင် သီ ကေတ် နကဵု အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ကမ္မဏဳ။
|}
== ၆။ ဌာန် ပ္ဍဲ ပထဝဳ ယေန်သၞာင် (Place in Cultural Geography) ==
ပ္ဍဲကဵု [[ပထဝဳ ယေန်သၞာင်]] (Cultural Geography) မ္ဂး، ဌာန် ဂှ် ဍေံ ဒှ် မုက် လိက် မချူ လဝ် ဝင် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ကောန်မၞိဟ် ရ-
* '''မုက် တိ ယေန်သၞာင် (Cultural Landscape):''' တၠပညာ [[ကားလ် သောဝ်ဝါ]] (Carl Sauer) ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ယေန်သၞာင် ဂှ် ဒှ် အရာ မဖန်ဗဒှ် (Agent) တုဲ ဌာန် (Place) ဂှ် ဒှ် သွဟ် (Result) ဍေံ ရ။ သြိုင် သ္ၚိ ဗီုပြင် မန်၊ တဵု လွဳ ဝိုင် သြောအ် ဟွံသေင်မ္ဂး သြိုင် ဘာကျာ် တအ် ဂှ် ဍေံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ဌာန် မၞုံ ကု လက္ခဏာ ယေန်သၞာင် ဂကူ မွဲမွဲ ရ။
* '''ဌာန် ကေုာံ သမ္တီ (Place and Memory):''' ဌာန် တအ် ဂှ် ဍေံ သီ ဂိုင် လဝ် ဝင် အတိတ် ရ။ ဥပမာ - ရုပ် ဇမၠိင် က္ဍိုပ်သကိုပ် (Monuments) ဟွံသေင်မ္ဂး တိုက် ထ္ၜး ပျး ဝင် ဂကူ မန် တအ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် သၟတ် တအ် ဂွံ သမ္တီ ဒး ဝင် ညးတအ် ပ္ဍဲ ဌာန် ဂှ် ရ။

== ၇။ ပွမဖန်ဗဒှ် ဌာန် ကေုာံ ပရေင် လဒက်ပ္တန် ဍုင် (Place-making and Urban Planning) ==
&quot;Place-making&quot; (ပွမဖန်ဗဒှ် ဌာန်) ဂှ် ဍေံ ဒှ် လညာတ် မဆေင် ကု အေန်ဂျေန်နဳယျာ ကေုာံ ညး မဖျေဟ် လဒက်ပ္တန် ဍုင် ဇၞော် (Urban planners) တအ် ရ။ 
* '''အဓိပ္ပါယ်:''' ဍေံ ဒှ် ကမၠောန် မဖန်ဗဒှ် ညံင် ဒၞာဲ သၠး (Public space) ဗီုကဵု ပန်းခြံ၊ ဂၠံင် တရဴ ကေုာံ ဈေး တအ် ညံင် ဂွံ ဒှ် &quot;ဌာန်&quot; မၞိဟ် တအ် မမိက် ဂွံ အာ၊ မိက် ဂွံ ဆက်ဆောံ ကေုာံ မိက် ဂွံ ဇူ ဒီု ရ။
* '''ဒတန် မရနုက်ကဵု ပိ (The Third Place):''' တၠပညာ Ray Oldenburg ချူ လဝ် ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် တအ် နွံ ပၟိက် ကု &quot;ဒတန် မရနုက် ကဵု ပိ&quot; ရ။ ဒတန် ပထမ ဂှ် သ္ၚိ၊ ဒတန် ဒုတိယ ဂှ် ရုင် ကမၠောန်၊ တုဲ ဒတန် မရနုက် ကဵု ပိ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ညးဍုင်ကွာန် ဆက်ဆောံ ဝေင် (ဥပမာ - ဆေင် ကဝ်ဖှဳ၊ ရုံ လိက်၊ ဘာကျာ်) ရ။ ဍုင် မခိုဟ် မွဲ ဂှ် သ္ဒး နွံ ကု ဒတန် မရနုက် ကဵု ပိ ဂၠိုင်ဂၠိုင် သွက် ပရေင် မၞိဟ် ရ။

== ၈။ ပရေင် ဇီုကပိုက် ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် လတူ ဌာန် (Impact of Globalization on Place) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် [[ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ်]] (Globalization) ဏအ်، မၞိဟ် လ္ၚဵု ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ &quot;ဌာန်&quot; ဍေံ အောန် စှ်ေ အာ တုဲ ဍုင် သီုဖအိုတ် တုပ် အာ ညးသကအ် ယျ (Placelessness) ရ။ ဆဂး တၠပညာ ဗြိတိန် [[ဒဝ်ရိန် မာသဳ]] (Doreen Massey) ညး ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် လညာတ် &quot;A Global Sense of Place&quot; ရ-
* '''ဌာန် ညံင်ရဴ ပရေင် ဆက်စပ် (Place as Process):''' ညး ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ ဌာန် မွဲမွဲ ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် တိဍာ် မကၟာတ် လဒဵု လဝ် ဓရိုဟ် ပုဟ်။ ဌာန် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ လဒေါဝ် မပံင်ကောံ လဝ် ပရေင် ဆက်ဆောံ ဂၠးတိ ရ။ 
* ဥပမာ - ဍုင် မတ်မလီု ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ ဍုင် ဂကူ မန် သၟး ပုဟ်၊ ဍေံ ဒှ် ဌာန် မၞုံ ကု ပရေင် ကူသာန် သွံ ရာန် ကု ဍုင် သေံ၊ နွံ ကု ကောန် ကမၠောန် ဍုင် သ္အာင်၊ ကေုာံ နွံ ကု ယေန်သၞာင် ဗွဲမဂၠိုင် မပံင်နှဴ ဒၟံင် ညးသကအ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် ဏအ် ဍေံ ဟွံပလီု ထောအ် ဌာန် ပုဟ်، ဍေံ ဖန် ညံင် ဌာန် ဂွံ ပြံင်လှာဲ တုဲ နွံ ကု အဓိပ္ပါယ် တၟိ ရ။&lt;ref&gt;Massey, D. (1991). ''A Global Sense of Place''. Marxism Today.&lt;/ref&gt;

== ၉။ နဲကဲ သုတေသန ပ္ဍဲ ပွမလ္ၚတ် ဌာန် (Research Methods in Studying Place) ==
သွက်ဂွံ လ္ၚတ် &quot;ဌာန်&quot; ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ဂှ်၊ တၠပညာ ပထဝဳ တအ် စကာ နဲကဲ [[သုတေသန အရည်အသွေး]] (Qualitative Methods) ဗွဲမဂၠိုင် ရ-
* '''ပွမလ္ၚတ် မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Ethnography):''' တၠပညာ တအ် အာ မံင် ပ္ဍဲ ကွာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဌာန် မွဲမွဲ အခိင် လအ် လ တုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ညးဍုင်ကွာန် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗီုလဵု ညးတအ် ဆက်ဆောံ ကု ဌာန် ညးတအ် ရ။
* '''မြေပုံ စိုတ် (Mental Mapping):''' ပွမအာတ် မိက် ညးဍုင်ကွာန် ညံင် ဂွံ ဓဇက် ထ္ၜး မြေပုံ ကွာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင် ညးတအ် အတိုင် မသမ္တီ လဝ် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ထ္ၜး ပျး ကဵု ဒဒှ်ရ ဒၞာဲ လဵု (ဌာန် လဵု) ညးတအ် စွံ ၚုဟ်မး ဂၠိုင် အိုတ် ရော ဂှ် ရ။
* '''ပွမသၟာန် သၟုက် (Interviews):''' သၟာန် ဇာန် ပရူ ဝင်၊ ပရေင် သမ္တီ ကေုာံ ပရေင် ဆက်စပ် စိုတ်ဓါတ် လတူ ဌာန်။

== ၁၀။ ဌာန် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဒေသမန် (Place in Myanmar and Mon Context) ==
ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဂကူ [[မန်]] မ္ဂး၊ သဘဴဓရ် &quot;ဌာန်&quot; ဏအ် ဍေံ ကိစ္စဇၞော် လောန် ရ-
* '''ဌာန် ကေုာံ အာဲကၟာဲ ဝင် မန်:''' သွက် ဂကူ မန် မ္ဂး၊ ဌာန် မပ္တံကဵု ဍုင် သဓီု (Suvannabhumi) ကေုာံ ဍုင် ဗဂေါ (Hongsawadee) တအ် ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ ဒၞာဲ တြေံ ပုဟ်။ ဍေံ ဒှ် &quot;ဌာန် မပြဲသၠုင်&quot; မစၞောန် ထ္ၜး ကဵု အဝဵု ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဂကူ မန် ပ္ဍဲ အတိတ် ရ။ ၜိုန်ရ လၟုဟ် ဌာန် တအ် ဏအ် နွံ သၟဝ် လဒက်ပ္တန် ဍုင် ဗၟာ ကီု လေဝ်၊ ဍေံ သှ်ေ နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ လိက်ပတ် မန် လၟိုန် ရ။&lt;ref&gt;Aung-Thwin, M. (2012). ''A History of Myanmar since Ancient Times''. Reaktion Books.&lt;/ref&gt;
* '''ပွမပြံင် ဌာန် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် ဌာန် (Displacement and Place):''' ဟိုတ်နူ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် ကေုာံ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် တုဲ၊ ကောန်ဍုင် အရေင် ဗွဲမဂၠိုင် (သီု ကု ဂကူ မန်) ဒး ပြံင် တိတ် နူ &quot;ဌာန် ဇာတိ&quot; ညးတအ် တုဲ ပြံင် အာ ဍုင် သေံ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင် သ္အာင် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံင် &quot;စိုတ်ဓါတ် ဌာန်&quot; ညးတအ် ဂွံ လီုလာ် အာ ကေုာံ သ္ဒး ဖန်ဗဒှ် &quot;ဌာန် တၟိ&quot; ပ္ဍဲ ဍုင် ညးတၞဟ် ရ။
* '''ပရေင် ထိင်ဒဝ် ဌာန် ယေန်သၞာင်:''' ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်، ဂကောံ သၟတ် မန် ကေုာံ ဂကောံ ယေန်သၞာင် တအ် ဂစာန် ဒၟံင် သွက်ဂွံ မင်မဲ &quot;ဌာန်&quot; ညးတအ် ဗီုကဵု သ္ၚိ တြေံ တြဟ်، ဘာကျာ် ကေုာံ ယၟု ကွာန် နကဵု ဘာသာ မန် ညံင် ဟွံဂွံ ကၠေအ် ကၠက် အာ သၟဝ် ဗဟဵု အုပ်ဓုပ် ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် လညာတ် &quot;ဒၞာဲ ဒတန်&quot; ကဵု &quot;ဌာန်&quot; လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ပရေင် ပညာ နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=UwgD7tL9O0s|title=What is Space and Place in Geography?}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဒၞာဲ ဒတန်]] (Space)
* [[ပထဝဳ မၞိဟ်]] (Human geography)
* [[မုက် တိ]] (Landscape)
* [[ပထဝဳ ယေန်သၞာင်]] (Cultural geography)
* [[ပထဝဳ]] (Geography)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Tuan, Yi-Fu (1977). ''Space and Place: The Perspective of Experience''. University of Minnesota Press. ISBN 978-0816638772.
* Relph, Edward (1976). ''Place and Placelessness''. Pion. ISBN 978-0850861118.
* Cresswell, Tim (2004). ''Place: A Short Introduction''. Blackwell. ISBN 978-1405106726.
* Massey, Doreen (1991). ''A Global Sense of Place''. Marxism Today, 38, 24-29.
* Agnew, John (1987). ''Place and Politics: The Geographical Mediation of State and Society''. Allen &amp; Unwin.
* Oldenburg, Ray (1989). ''The Great Good Place''. Marlowe &amp; Company.
* South, Ashley (2003). ''Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake''. Routledge. ISBN 978-0700717141.
* Aung-Thwin, Michael (2012). ''A History of Myanmar since Ancient Times''. Reaktion Books.
* တက္ကသိုလ်ပထဝီဝင်ဌာန (၂၀၁၅). ''လူမှုပထဝီဝင် နိဒါန်း (Introduction to Human Geography)''. ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ.
* ခင်မောင်၊ ဦး (၁၉၉၈). ''မြန်မာနိုင်ငံ ပထဝီဝင် (Geography of Myanmar)''. ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်.

{{ပထဝဳ မၞိဟ်}}
{{သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်}}

{{DEFAULTSORT:ဌာန်}}
[[Category:ပထဝဳ]]
[[Category:ပထဝဳ မၞိဟ်]]
[[Category:သဘဴဓရ် သဇိုင် ပထဝဳ]]
[[Category:ဒၞာဲ ကေုာံ ဌာန်]]</text>
      <sha1>g8buy99oa137d18gnhxyk9wwx3jjffd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:ဝဳကဳ ဒေအ်သ္ကအ်</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10897</id>
    <revision>
      <id>54518</id>
      <timestamp>2026-05-07T16:33:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;div style=&quot;float: right; clear: right; border: 1px solid #aaa; background-color: #f9f9f9; padding: 5px; margin: 0 0 15px 15px; width: 250px; box-sizing: border-box;&quot;&gt; &lt;div style=&quot;font-weight: bold; text-align: center; margin-bottom: 5px; background-color: #e0e0e0; padding: 2px;&quot;&gt;လ္ၚတ်ရံင် ပ္ဍဲ ပရဝ်ဂျေတ် တၞဟ်&lt;/div&gt; &lt;table style=&quot;background: transparent; width: 100%;&quot;...&quot;</comment>
      <origin>54518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1108" sha1="idhmzmsopsnnjgnaw88xkn9st3hf54c" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;float: right; clear: right; border: 1px solid #aaa; background-color: #f9f9f9; padding: 5px; margin: 0 0 15px 15px; width: 250px; box-sizing: border-box;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-weight: bold; text-align: center; margin-bottom: 5px; background-color: #e0e0e0; padding: 2px;&quot;&gt;လ္ၚတ်ရံင် ပ္ဍဲ ပရဝ်ဂျေတ် တၞဟ်&lt;/div&gt;
&lt;table style=&quot;background: transparent; width: 100%;&quot;&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td style=&quot;width: 35px; text-align: center;&quot;&gt;[[File:Wiktionary-logo.svg|25px|link=|alt=Wiktionary]]&lt;/td&gt;
&lt;td style=&quot;line-height: 1.2;&quot;&gt;'''[[wikt:mnw:{{{1|{{PAGENAME}}}}}|ဝိက်ရှေန်နရဳ]]'''&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;အဘိဓာန် မန်&lt;/span&gt;&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td style=&quot;width: 35px; text-align: center;&quot;&gt;[[File:Wikidata-logo.svg|25px|link=|alt=Wikidata]]&lt;/td&gt;
&lt;td style=&quot;line-height: 1.2;&quot;&gt;'''[[d:Special:ItemByTitle/mnwwiki/{{{1|{{PAGENAME}}}}}|ဝဳကဳဒေတာ]]'''&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;တင်ဂၞင် ဒေတာသဇိုင်&lt;/span&gt;&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;/div&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>idhmzmsopsnnjgnaw88xkn9st3hf54c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54519</id>
      <parentid>54518</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T16:34:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1793" sha1="53q2m929gxu1smhojnpe48oo2s7g4fj" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;float: right; clear: right; border: 1px solid #aaa; background-color: #f9f9f9; padding: 5px; margin: 0 0 15px 15px; width: 250px; box-sizing: border-box;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-weight: bold; text-align: center; margin-bottom: 5px; background-color: #e0e0e0; padding: 2px;&quot;&gt;လ္ၚတ်ရံင် ပ္ဍဲ ပရဝ်ဂျေတ် တၞဟ်&lt;/div&gt;
&lt;table style=&quot;background: transparent; width: 100%;&quot;&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td style=&quot;width: 35px; text-align: center;&quot;&gt;[[File:Wiktionary-logo.svg|25px|link=|alt=Wiktionary]]&lt;/td&gt;
&lt;td style=&quot;line-height: 1.2;&quot;&gt;'''[[wikt:mnw:{{{1|{{PAGENAME}}}}}|ဝိက်ရှေန်နရဳ]]'''&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;အဘိဓာန် မန်&lt;/span&gt;&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td style=&quot;width: 35px; text-align: center;&quot;&gt;[[File:Wikidata-logo.svg|25px|link=|alt=Wikidata]]&lt;/td&gt;
&lt;td style=&quot;line-height: 1.2;&quot;&gt;'''[[d:Special:ItemByTitle/mnwwiki/{{{1|{{PAGENAME}}}}}|ဝဳကဳဒေတာ]]'''&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;တင်ဂၞင် ဒေတာသဇိုင်&lt;/span&gt;&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td style=&quot;width: 35px; text-align: center;&quot;&gt;[[File:Commons-logo.svg|25px|link=|alt=Wikimedia Commons]]&lt;/td&gt;
&lt;td style=&quot;line-height: 1.2;&quot;&gt;'''[[commons:Category:{{{1|{{PAGENAME}}}}}|ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကောမန်]]'''&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;မဳဒဳယာ ကေုာံ ဓါတ်ရုပ်&lt;/span&gt;&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
{{#if:{{{quote|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;td style=&quot;width: 35px; text-align: center;&quot;&gt;[[File:Wikiquote-logo.svg|25px|link=|alt=Wikiquote]]&lt;/td&gt;
&lt;td style=&quot;line-height: 1.2;&quot;&gt;'''[[q:{{{1|{{PAGENAME}}}}}|ဝဳကဳပပ်ပပ်]]'''&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;လဟီု ကေုာံ လဟီုတြေံ&lt;/span&gt;&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}
&lt;/table&gt;
&lt;/div&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>53q2m929gxu1smhojnpe48oo2s7g4fj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပထဝဳ ယေန်သၞာင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10898</id>
    <revision>
      <id>54520</id>
      <timestamp>2026-05-07T16:37:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{ဝဳကဳ ဒေအ်သ္ကအ်|ပထဝဳ ယေန်သၞာင်}} {{Short description|ကဏ္ဍ ပထဝဳ မၞိဟ် မလ္ၚတ် ပရူ ယေန်သၞာင် ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆောံ ဍေံ ကု ဒၞာဲဒတန် ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ}} {{Infobox concept | name = ပထဝဳ...&quot;</comment>
      <origin>54520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26593" sha1="tm680mks5ue1nuswvcu4fpjv2l0y6bb" xml:space="preserve">{{ဝဳကဳ ဒေအ်သ္ကအ်|ပထဝဳ ယေန်သၞာင်}}
{{Short description|ကဏ္ဍ ပထဝဳ မၞိဟ် မလ္ၚတ် ပရူ ယေန်သၞာင် ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆောံ ဍေံ ကု ဒၞာဲဒတန် ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ}}
{{Infobox concept
| name = ပထဝဳ ယေန်သၞာင်
| native_name = Cultural Geography
| image = [[File:Terraced rice fields in Mu Cang Chai.jpg|300px|ဝိုင်သြောအ် လတူ ဒဵု မဒှ် သင်္ကေတ မုက်တိ ယေန်သၞာင်]]
| caption = ဝိုင် သြောအ် အဆင့်ဆင့် (Terraced rice fields) မဒှ် ဥပမာ ပြာကတ် အိုတ် သွက် &quot;မုက် တိ ယေန်သၞာင်&quot; (Cultural Landscape) မထ္ၜးပျး ကဵု ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် ပလေဝ် ပြံင် လဝ် သဘာဝ သွက်ဂွံ တန်တဴ။
| field = [[ပထဝဳ မၞိဟ်]] (Human Geography), [[wikt:mnw:ပထဝဳ|ပထဝဳ]] (Geography)
| related_concepts = [[မုက် တိ ယေန်သၞာင်]], [[ပွမပြးဇး ယေန်သၞာင်]], [[စိုတ်ဓါတ် ဌာန်]], [[ဒၞာဲ ဒတန်]]
| key_elements = ဘာသာအရေဝ်, သာသနာ, အခိုက်ကၞာ, ဒတန်တိဍာ်
| prominent_figures = [[ကားလ် သောဝ်ဝါ]] (Carl Sauer), [[အဳဖူ ထဴအာန်]] (Yi-Fu Tuan), [[ဒေနေတ် ကောတ်သဂရဝ်]] (Denis Cosgrove)
}}

'''[[wikt:mnw:ပထဝဳ|ပထဝဳ]] [[wikt:mnw:ယေန်သၞာင်|ယေန်သၞာင်]]''' ({{lang-en|Cultural Geography}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက အိုတ် မွဲ မပါ် တိတ် နူကဵု ဘာသာရပ် [[ပထဝဳ မၞိဟ်]] (Human Geography) တုဲ ဍေံ စွံ အာရီု လတူ ပွမလ္ၚတ် ယေန်သၞာင် ကောန်မၞိဟ်၊ အခိုက်ကၞာ၊ ပရေင် ပတှ်ေ၊ ကေုာံ ဗီုလဵု အရာ တအ် ဏအ် ဍေံ ပြးဇး၊ ဆက်စပ် ကေုာံ ဇီုကပိုက် လတူ [[ဒၞာဲ ဒတန်]] (Space) ကေုာံ [[ဌာန်]] (Place) လတူ မုက် ဂၠးတိ ရ။

ဘာသာရပ် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဂစာန် သောင် ကလး ဒဒှ်ရ &quot;မုဟိုတ် ယေန်သၞာင် ဂကူ မွဲ ကဵု မွဲ ဟွံတုပ် ညးသကအ် ရော?&quot;၊ &quot;ဗီုလဵု ယေန်သၞာင် တအ် ပြးဇး အာ နူ မွဲ ဒၞာဲ ကဵု မွဲ ဒၞာဲ ရော?&quot; ကေုာံ &quot;ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် ပလေဝ် ပြံင် ထောအ် သဘာဝ တုဲ ဖန်ဗဒှ် လဝ် [[မုက် တိ ယေန်သၞာင်]] (Cultural landscape) ရော?&quot; မဒှ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး، ပထဝဳ ယေန်သၞာင် ဏအ် ဍေံ လ္ၚတ် သီု ပြသၞာ မဆက်စပ် ကု ပွမစၟတ်သမ္တီ ဂကူ (Identity)၊ အဝဵုအာဏာ ကေုာံ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲ ခေတ် [[ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ်]] (Globalization) ရ။&lt;ref&gt;Crang, M. (1998). ''Cultural Geography''. Routledge.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် သဇိုင် (Introduction and Definitions) ==
ပထဝဳ ယေန်သၞာင် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဘာသာရပ် မပံင်ကောံ လဝ် လညာတ် နူကဵု [[မနုဿဗေဒ]] (Anthropology) ကေုာံ ပထဝဳ ရ။ အဓိပ္ပါယ် သဇိုင် မဒး ကၠိုဟ် လဝ် ကိုပ်ကၠာ ဂှ် ဒှ်-
* '''ယေန်သၞာင် (Culture):''' ပ္ဍဲ ပထဝဳ မ္ဂး، ယေန်သၞာင် ဟီု ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ လှ်ေ ဒယှ်ေ ဟွံသေင်မ္ဂး ကွတ် တဲ ဓမ္မတာ သၟး ပုဟ်။ ဍေံ ဒှ် &quot;ဗီုပြင် မံင် တန်တဴ&quot; (Way of life) အလုံ အိုတ်သီု မပ္တံကဵု ဘာသာ အရေဝ်၊ သာသနာ၊ စၞစ၊ ကယျိုင် ကယဝ် ကေုာံ လညာတ် ဒဿနိက ရ။
* '''ပရေင် ဆက်စပ် ၜါ လပါ် (Two-way relationship):''' တၠပညာ တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ &quot;ယေန်သၞာင်&quot; ဂှ် ဍေံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု &quot;ဒၞာဲ ဒတန်&quot; တုဲ၊ တုပ် တဴ ညံင်ရဴ ဂှ် ကီု &quot;ဒၞာဲ ဒတန်&quot; (ဗီုကဵု ဒဵု၊ ၜဳ၊ ရာသဳဥတု) ဂှ် လေဝ် ဍေံ ကလေင် ဖန်ဗဒှ် ကဵု &quot;ယေန်သၞာင်&quot; ကောန်မၞိဟ် ညံင် ဂွံ တၞဟ်ခြာ အာ ကီု ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ဘာသာရပ် (History and Development) ==
ပထဝဳ ယေန်သၞာင် ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ပ္ဍဲကဵု လဒေါဝ် ရာစုသၞာံ ၂၀ တုဲ ဍေံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် လဝ် ၜါ ခေတ် အဓိက ရ-
# '''ခေတ် ပထဝဳ ယေန်သၞာင် တြေံ (Traditional Cultural Geography):''' က္ဍိုက်က္ဍိုပ် လဝ် နကဵု တၠပညာ အမေရိကာန် [[ကားလ် သောဝ်ဝါ]] (Carl Sauer) ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ဘာကလဳ (Berkeley School) ရ။ ညး တး ပါဲ လဝ် လညာတ် သဘာဝ မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် (Environmental Determinism) တုဲ ညး ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် လညာတ် &quot;မုက် တိ ယေန်သၞာင်&quot; ရ။ ညး ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ ယေန်သၞာင် ဂှ် ဒှ် အရာ မဖန်ဗဒှ် တုဲ သဘာဝ တိဍာ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ သွက်গွံ ဖန်ဗဒှ် ရ။
# '''ခေတ် ပထဝဳ ယေန်သၞာင် တၟိ (New Cultural Geography):''' စ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၀ တအ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် လဝ် နကဵု တၠပညာ ဗြိတိန် ဗီုကဵု [[ဒေနေတ် ကောတ်သဂရဝ်]] (Denis Cosgrove) ကေုာံ [[ပဳတာ ဂျေက်ဆန်]] (Peter Jackson) ရ။ ညးတအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ယေန်သၞာင် ဂှ် ဍေံ ဟွံတန်ကြံင် ဒၟံင် သၠးသၠး ပုဟ်၊ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အဝဵုအာဏာ، ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင် ပြိုင်ပကာန် ရ။ ညးတအ် လ္ၚတ် ရံင် ဗီုလဵု လိက် ပတ်، ဝတ္ထု ကေုာံ ရုပ် ရရှင် တအ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု လညာတ် လတူ &quot;ဌာန်&quot; ရ။&lt;ref&gt;Jackson, P. (1989). ''Maps of Meaning: An Introduction to Cultural Geography''. Routledge.&lt;/ref&gt;

== ၃။ သဘဴဓရ် သဇိုင်ဂမၠိုင် (Basic Concepts of Cultural Geography) ==
ပ္ဍဲကဵု ပထဝဳ ယေန်သၞာင် မ္ဂး، နွံ ကု သဘဴဓရ် အဓိက မဒး လ္ၚတ် ၃ သာ်-

* '''တမ်မူလ ယေန်သၞာင် (Cultural Hearth):''' ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ဒတန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇာတိ မဖန်ဗဒှ် ကဵု ယေန်သၞာင် တၟိတၟိ (ဥပမာ - ဘာသာ အရေဝ်၊ တၞံ သြောအ်၊ နဲပညာ) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် တုဲ နူ ဂှ် မွဲ ကဆံင် ဍေံ ပြးဇး အာ ဒၞာဲ တၞဟ် ရ။ ဥပမာ - လဒေါဝ် ဗမံက် (Middle East) ဂှ် ဒှ် တမ်မူလ သွက် သာသနာ ခရေတ် ကဵု အေတ်သလာမ် ရ။
* '''ပွမပြးဇး ယေန်သၞာင် (Cultural Diffusion):''' ဍေံ ဒှ် ပရေင် ချဳဒရာင် မပြးဇး အာ ယေန်သၞာင် နူကဵု တမ်မူလ ဍေံ စိုပ် အာ ဒၞာဲ တၞဟ် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ဂကူ ပွမပြးဇး ယေန်သၞာင်
|-
! ဂကူ ပွမပြးဇး !! အဓိပ္ပါယ် !! ဥပမာ
|-
| '''ပွမပြံင်ဌာန် (Relocation Diffusion)''' || မၞိဟ် တအ် ပြံင် ဌာန် အာ မံင် ဒၞာဲ တၟိ တုဲ ယေန်သၞာင် တအ် ပါ အာ ကရောမ် ညးတအ် ရ။ || ဂကူ မန် တအ် ပြံင် အာ မံင် ပ္ဍဲ သေံ တုဲ ပရေင် စၞစ မန် ပါ စိုပ် အာ သေံ။
|-
| '''ပွမကၠောအ်က္ဍ (Contagious Diffusion)''' || ယေန်သၞာင် ဍေံ ပြးဇး အာ ဗွဲမပြဟ် ညံင်ရဴ ယဲ ကၠောအ် က္ဍ ကု မၞိဟ် မကြပ် ညောန် အိုတ် သီုဖအိုတ်။ || ကွတ် ဒယှ်ေ ဒွက် K-Pop ပြးဇး အာ အလုံ ဂၠးတိ နကဵု အေန်တာနက်။
|-
| '''ပွမစှ်ေ အဆင့် (Hierarchical Diffusion)''' || ယေန်သၞာင် ပြးဇး နူကဵု ဍုင် ဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် သိုက် တအ် ကိုပ်ကၠာ တုဲ နူ ဂှ် မွဲ ကဆံင် စှ်ေ အာ ဍုင် ဍောတ်တ်။ || ကယျိုင် ခေတ် တၟိ (Fashion) စ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ပါရဳ (Paris) တုဲ ပြး စိုပ် အာ ဍုင် တၞဟ်။
|}

== ၄။ မုက် တိ ယေန်သၞာင် (Cultural Landscape) ==
&quot;မုက် တိ ယေန်သၞာင်&quot; ဂှ် ဍေံ ဒှ် နှိပ် စက် သမ္တီ (Fingerprint) မထ္ၜး ပျး ကဵု ဝင် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ကောန်မၞိဟ် လတူ သဘာဝ ရ။
* ဇၟာပ်ပ် အရာ ကောန်မၞိဟ် တအ် မသြိုင် လဝ် မပ္တံကဵု သ္ၚိ ဌာန်، ဂၠံင် တရဴ၊ တၞံ ဆု မတဵု လဝ်، ကေုာံ ကျာ်စေတဳ တအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် မုက် တိ ယေန်သၞာင် သီုဖအိုတ် ရ။
* ဍေံ ထ္ၜး ပျး ကဵု ပရေင် ပတှ်ေ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲ ဍုင် မစောဲ မက် ကု သြန်ရတ် မ္ဂး ညးတအ် သြိုင် ရုံ သၠုင်သၠုင် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင် မစောဲ မက် ကု သာသနာ မ္ဂး ညးတအ် သြိုင် ဘာကျာ် မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် ရ။
* [[ယူနေတ်သကဝ်]] (UNESCO) စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒၞာဲ ဝင် ဗွဲမဂၠိုင် နဒဒှ် &quot;အာဲကၟာဲ မုက် တိ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ&quot; သွက်ဂွံ မင်မဲ ဍေံ တအ် ရ။&lt;ref&gt;Sauer, C. O. (1925). ''The Morphology of Landscape''. University of California Publications in Geography.&lt;/ref&gt;

== ၅။ စိုတ်ဓါတ် ဌာန် ကေုာံ ပွမစၟတ်သမ္တီ (Sense of Place and Identity) ==
ယေန်သၞာင် ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ အရာ ဝတ္ထု သၟး ပုဟ်، ဍေံ ဆက်စပ် ကု စိုတ်ဓါတ် ရ-
* '''စိုတ်ဓါတ် ဌာန် (Sense of Place):''' ဍေံ ဒှ် ပရေင် ဆာန် ကၟိန်၊ ပွမစိုတ် ၜိုဟ်သြိုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် သမ္တီ ဝင် မၞိဟ် မွဲမွဲ မၞုံ လတူ &quot;ဌာန်&quot; မွဲမွဲ ရ။ ဥပမာ - သွက် ဂကူ မန် မ္ဂး ဍုင် ဟံသာဝတဳ တြေံ ဂှ် ဍေံ နွံ ကု စိုတ်ဓါတ် ဌာန် မဇြိုဟ်နက် လောန် ရ။
* '''ပွမစၟတ်သမ္တီ ဒေသ (Regional Identity):''' ယေန်သၞာင် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ပါ် ခြာ ညးသကအ် &quot;ပိုဲ&quot; ကဵု &quot;ညးတၞဟ်&quot; ရ။ ပွမစကာ ဘာသာ အရေဝ် မွဲ، စၞစ မွဲ ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် ဒေသ မွဲ ဂွံ နွံ ကု အစောံ စၟတ်သမ္တီ ဍေံ ကဵု ဍေံ ရ။ (ဥပမာ - ဂကူ ရှမ်း တအ် နွံ ယေန်သၞာင် ညးတအ် တၞဟ်ခြာ၊ ဂကူ မန် နွံ ယေန်သၞာင် တၞဟ်ခြာ)။
== ၆။ ဘာသာအရေဝ် ကေုာံ ပထဝဳ (Language and Geography) ==
ဘာသာအရေဝ် ဂှ် ဒှ် ကြက် အဓိက အိုတ် သွက် ယေန်သၞာင် ရ။ ပထဝဳ ယေန်သၞာင် လ္ၚတ် ရံင် ဗီုလဵု ဘာသာ အရေဝ် တအ် ပြးဇး ကေုာံ ကၠေအ် ကၠက် အာ လတူ ဂၠးတိ ရ-
* '''ပွမပြးဇး အရေဝ်:''' အရေဝ် အင်္ဂလိက် ပြးဇး အာ အလုံ ဂၠးတိ ဟိုတ်နူ ပရေင် ကဝ်လဝ်နဳ တြေံ ကေုာံ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ခေတ် လၟုဟ် ရ။ ဍေံ ဒှ် အာ &quot;Lingua Franca&quot; (အရေဝ် လဒေါဝ် မစကာ ဂၠိုင် အိုတ်) ရ။
* '''ပရေင် ဇီုကပိုက် လတူ အရေဝ် ဍောတ်တ်:''' ပ္ဍဲ ခေတ် ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် ဏအ်، ဘာသာ အရေဝ် ကောန်ဍုင် အရေင် ဗွဲမဂၠိုင် ဒး ဒုင် အန္တရာယ် ကၠေအ် ကၠက် အာ (Language extinction) ရ။ ယဝ်ရ ဘာသာ အရေဝ် မွဲ ကၠေအ် အာ မ္ဂး، ယေန်သၞာင် ကေုာံ လညာတ် သဘာဝ မဆက်စပ် ကု ဍေံ သီုဖအိုတ် လေဝ် ကၠေအ် အာ မွဲ စွံ ကီု ရ။ ပထဝဳ လ္ၚတ် ဗီုလဵု အလဵုအသဳ ဗဟဵု တအ် စကာ ပရေင် ပညာ သွက်ဂွံ ဍဵု ဍိုက် အရေဝ် ဍောတ်တ် တအ် ရ။

== ၇။ သာသနာ ကေုာံ ပရေင်ပတှ်ေ လတူ ဒၞာဲဒတန် (Religion and Beliefs in Space) ==
သာသနာ ဝွံ ဍေံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် မုက် တိ လတူ ဂၠးတိ ဏအ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ-
* '''ဒၞာဲ မပြဲသၠုင် (Sacred Spaces):''' ဇၟာပ် သာသနာ သီုဖအိုတ် နွံ ကု ဒၞာဲ တိဍာ် မပြဲသၠုင် ညးတအ် ရ။ ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ဗောဓိဂယာ ကေုာံ ကျာ်လ္ဂုင်، အေတ်သလာမ် မ္ဂး မက်ကာ၊ ခရေတ်ယာန် မ္ဂး ဂျေရုသလေမ် ရ။ ဒၞာဲ တအ် ဏအ် ဍေံ ဖန် ညံင် ပရေင် အာ တရဴ သာသနာ (Pilgrimage) ဂွံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ရ။
* '''ဗီုပြင် သြိုင်ခၞံ (Religious Architecture):''' ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် ဘာကျာ်، ကျာ်စေတဳ، ကေုာံ ဗလီ တအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် သင်္ကေတ ယေန်သၞာင် မပြာကတ် အိုတ် လတူ မုက် တိ ရ။
* '''ပရေင် ဇီုကပိုက် လတူ စၞစ:''' သာသနာ ဍေံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် တဵု လွဳ ကေုာံ စ စၞ ရ (ဥပမာ - ဟိန္ဒူ ဟွံစ ဖျုန် ဂၠဴ၊ အေတ်သလာမ် ဟွံစ ဖျုန် ကၠိက်)။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဇီုကပိုက် လတူ လဒက်ပ္တန် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် တိဍာ် ရ။&lt;ref&gt;Park, C. C. (1994). ''Sacred Worlds: An Introduction to Geography and Religion''. Routledge.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ခေတ် ဂၠးတိမွဲဓဝ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Globalization and Cultural Change) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် [[ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ်]] ဏအ်، ယေန်သၞာင် တအ် ဍေံ ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် ဗွဲမပြဟ် ရ-
* '''ပွမတုပ်သၟဟ် အာ ညးသကအ် (Cultural Homogenization):''' လညာတ် မဟီု ဂး ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် ဍေံ တုပ် အာ ညးသကအ် ယျ။ (ဥပမာ - ဇၟာပ် ဍုင် ဇၟာပ် ဒၞာဲ နွံ ဆေင် KFC, စကာ Facebook, ကေုာံ ဗဵု ရရှင် ဟဝ်လဳဝုတ် တုပ်ပ် ညးသကအ်)။
* '''ပွမကလေင် တဝ်စၞေဟ် (Glocalization / Cultural Imperialism):''' ၜိုန်ရ ယေန်သၞာင် ဍုင် ပလိုတ် လုပ် ကၠုင် ကီု လေဝ်၊ မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဒေသ တအ် ညးတအ် ဟွံဒုင် တဲ သီုဖအိုတ် ပုဟ်။ ညးတအ် ပံင်နှဴ ထောအ် ကု ယေန်သၞာင် ဇကု တုဲ ဖန်ဗဒှ် ယေန်သၞာင် တၟိ (ဥပမာ - KFC ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ သွံ စၞ ကတင်) ဟွံသေင်မ္ဂး ကလေင် တဝ်စၞေဟ် နကဵု ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ယေန်သၞာင် ဂကူ ဇကု (Local identity revival) ရ။

== ၉။ နဲကဲ သုတေသန ပ္ဍဲ ပထဝဳ ယေန်သၞာင် (Research Methods) ==
တၠပညာ ပထဝဳ ယေန်သၞာင် တအ် စကာ နဲကဲ သုတေသန မလှဲလး လောန် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပြသၞာ-
* '''သုတေသန အရည်အသွေး (Qualitative Methods):''' စကာ နဲကဲ ဗီုကဵု ပွမသၟာန် သၟုက် မၞိဟ် ဇၞော် ဇၞော် (Interviews)၊ ပွမလုပ် မံင် ပံင်နှဴ ကု ညးဍုင်ကွာန် (Ethnography) သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် စိုတ်ဓါတ် ညးတအ် ရ။
* '''ပွမပါ်ပဲါ လိက် ကေုာံ ရုပ် (Textual and Visual Analysis):''' လ္ၚတ် ရံင် လိက် ပတ် တြေံ၊ ဒွက်، ရုပ် ရရှင် ကေုာံ မြေပုံ တြေံ သွက်ဂွံ တီ ဒဒှ်ရ &quot;ဗီုလဵု ညးတအ် ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ယေန်သၞာင် ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ရော&quot;။
* '''GIS ကေုာံ ယေန်သၞာင်:''' လၟုဟ် ညးတအ် စကာ [[GIS]] သွက်ဂွံ ဓဇက် မြေပုံ ဗီုလဵု ဘာသာ အရေဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး သာသနာ ပြးဇး ဒၟံင် လတူ ဂၠးတိ ရ။

== ၁၀။ ပထဝဳ ယေန်သၞာင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဒေသမန် (Cultural Geography in Myanmar and Mon Context) ==
ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဒေသ ဂကူ [[မန်]] မ္ဂး၊ ပထဝဳ ယေန်သၞာင် ဝွံ ဍေံ ကိစ္စဇၞော် လောန် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် ပြသၞာ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အာဲကၟာဲ ဝင်-
* '''မုက် တိ သာသနာ ပ္ဍဲ တွဵုရး မန် (Religious Landscapes):''' တွဵုရး မန် ဂှ် နွံ ကု မုက် တိ သာသနာ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ရ။ မပ္တံကဵု [[ကျာ်ဣသိယဵု]]၊ ကျာ် မုတ္တမ ကေုာံ ရုပ် ကျာ် ဇၞော်ဇၞော် တအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် သင်္ကေတ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အစောံ စၟတ်သမ္တီ ဂကူ မန် ရ။&lt;ref&gt;Aung-Thwin, M. (2012). ''A History of Myanmar since Ancient Times''. Reaktion Books.&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင် ဍဵုဍိုက် ဘာသာအရေဝ် (Linguistic Geography):''' ပထဝဳ ယေန်သၞာင် လ္ၚတ် ဗီုလဵု အရေဝ် ဗၟာ (Burmese) ပြးဇး လုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဒေသ ကောန်ဍုင် အရေင် တုဲ ပကဵု ညံင် အရေဝ် မန် တအ် ဂွံ အောန် စှ်ေ အာ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် ဇၞော် (ဗီုကဵု မတ်မလီု) ရ။ ဏအ် ဂှ် ဆက်စပ် ကု မူဝါဒ ပရေင် ပညာ အလဵုအသဳ ဗဟဵု ရ။
* '''ပွမမင်မဲ ယေန်သၞာင်:''' ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဂကောံ သၟတ် မန် ကေုာံ မှာဇန် တအ် ဂစာန် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ကလေင် ဖန်ဗဒှ် ကေုာံ မင်မဲ &quot;မုက် တိ ယေန်သၞာင်&quot; မန် ဗီုကဵု ပွမသြိုင် သ္ၚိ ဌာန် အတိုင် ဗီုပြင် မန် ကေုာံ ပွမစုတ် ဇမၠိင် ကၞာတ် လိက် မန် ပ္ဍဲ ဂၠံင် တရဴ တအ် ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် ဘာသာရပ် ဏအ် လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ပရေင် ပညာ နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=7lXk0Hl5U8I|title=What is Cultural Geography?}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ပထဝဳ မၞိဟ်]] (Human geography)
* [[ယေန်သၞာင်]] (Culture)
* [[မုက် တိ ယေန်သၞာင်]] (Cultural landscape)
* [[ဒၞာဲ ဒတန်]] (Space)
* [[မနုဿဗေဒ]] (Anthropology)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Crang, Mike (1998). ''Cultural Geography''. Routledge. ISBN 978-0415140836.
* Sauer, Carl O. (1925). ''The Morphology of Landscape''. University of California Publications in Geography.
* Jackson, Peter (1989). ''Maps of Meaning: An Introduction to Cultural Geography''. Routledge.
* Tuan, Yi-Fu (1977). ''Space and Place: The Perspective of Experience''. University of Minnesota Press.
* Cosgrove, Denis (1984). ''Social Formation and Symbolic Landscape''. Croom Helm.
* Park, Chris C. (1994). ''Sacred Worlds: An Introduction to Geography and Religion''. Routledge.
* Mitchell, Don (2000). ''Cultural Geography: A Critical Introduction''. Blackwell.
* Aung-Thwin, Michael (2012). ''A History of Myanmar since Ancient Times''. Reaktion Books.
* တက္ကသိုလ်ပထဝီဝင်ဌာန (၂၀၁၅). ''လူမှုပထဝီဝင် နိဒါန်း (Introduction to Human Geography)''. ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ.
* ခင်မောင်၊ ဦး (၁၉၉၈). ''မြန်မာနိုင်ငံ ပထဝီဝင် (Geography of Myanmar)''. ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်.

{{ပထဝဳ မၞိဟ်}}
{{သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်}}

{{DEFAULTSORT:ပထဝဳ ယေန်သၞာင်}}
[[Category:ပထဝဳ ယေန်သၞာင်]]
[[Category:ပထဝဳ မၞိဟ်]]
[[Category:ယေန်သၞာင်]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>tm680mks5ue1nuswvcu4fpjv2l0y6bb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10899</id>
    <revision>
      <id>54521</id>
      <timestamp>2026-05-07T16:44:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ပရေင် ဆက်စပ် ကေုာံ ပံင်ကောံ အလုံဂၠးတိ ပ္ဍဲကဏ္ဍ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်}}{{Infobox concept|name=ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ်|native_name=Globalization|image=File:Globalisation-2009.jpg|300px|သင်...&quot;</comment>
      <origin>54521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24441" sha1="7mg365pd1w3cjewplhboe8gjkqr1tr5" xml:space="preserve">{{Short description|ပရေင် ဆက်စပ် ကေုာံ ပံင်ကောံ အလုံဂၠးတိ ပ္ဍဲကဏ္ဍ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်}}{{Infobox concept|name=ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ်|native_name=Globalization|image=[[File:Globalisation-2009.jpg|300px|သင်္ကေတ ပရေင် ဆက်စပ် ကောန်မၞိဟ် အလုံဂၠးတိ]]|caption=ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရေင် ဆက်စပ် (Interconnectedness) အကြာ ကောန်မၞိဟ်၊ ကမ္မဏဳ ကေုာံ အလဵုအသဳ အလုံ ဂၠးတိ။|field=[[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics), [[သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]], [[ပထဝဳ မၞိဟ်]]|related_concepts=[[ပရေင် ကူသာန် သွံရာန် သၠးပွး]] (Free Trade), [[ဝါဒ သြန်ရတ်]] (Capitalism), [[ဒၞာဲ ဒတန်]]|key_elements=ပရေင် ပိုန်ဒြပ်, ယေန်သၞာင်, ပရေင် ဍုင်ကွာန်, နဲပညာ|prominent_figures=[[ဂျဝ်သေပ် သတဳဂလစ်]] (Joseph Stiglitz), [[သောမတ် ဖရဳဒမေန်]] (Thomas Friedman)}}
'''[[wikt:mnw:ဂၠးတိ|ဂၠးတိ]] မွဲ ဓဝ်''' ({{lang-en|Globalization}} ဟွံသေင်မ္ဂး ဝါဒဂၠးတိမွဲဓဝ်) ဝွံ ဍေံဒှ် လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ပရေင် က္တဵုဒှ် မဖန် ညံင် ပရေင် ပိုန်ဒြပ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု နာနာ တအ် ဂွံ ဆက်စပ်၊ ပံင်နှဴ ကေုာံ ဇီုကပိုက် ညးသကအ် အလုံ မွဲ [[ဂၠးတိ]] ရ။ ဍေံ ဒှ် ပရေင် ချဳဒရာင် မဖန် ညံင် အကွာအဝေး ဒၞာဲ ဒတန် ကေုာံ အခိင် တအ် ဂွံ ဍန် စှ်ေ အာ တုဲ၊ ကပေါတ်၊ သြန်ရတ်၊ နဲပညာ ကေုာံ ကောန်မၞိဟ် တအ် မာန် ပြံင်လှာဲ အာ ကၠုင် နူ မွဲ ဍုင် ကဵု မွဲ ဍုင် ဗွဲမလောဲသွာ ရ။

ၜိုန်ရ ပရေင် ဆက်ဆောံ ဂၠးတိ ဏအ် ဍေံ စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် တြေံ (ဥပမာ - ဂၠံင် တရဴ တောမ် ပိုး - Silk Road) ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ရာစုသၞာံ ၂၀ ကဵု ၂၁ ဏအ် ဟိုတ်နူ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် နဲပညာ ကွဳစက်၊ က္ၜင်ကျာ ကေုာံ အေန်တာနက် တုဲ ပရေင် &quot;ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ်&quot; ဏအ် ဍေံ ပြဟ် လောန် ကေုာံ လှဲလး တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။&lt;ref&gt;Steger, M. B. (2017). ''Globalization: A Very Short Introduction''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Dimensions) ==
ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် ဆ အရာ မဆေင် ကု သြန် မွဲ သၟး ပုဟ်။ ဍေံ နွံ ကု ကဏ္ဍ အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် မပြံင်လှာဲ ဒၟံင် ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ရ-

* '''ပရေင် ဆက်စပ် လှဲလး (Interconnectedness):''' အရာ မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် မွဲ ဂှ် ဍေံ ဇီုကပိုက် လတူ ဍုင် တၞဟ် ဓဝါဲ ဂှ် ရ (ဥပမာ - ပရေင် ယဲ ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် သြန် ယုတ် စှ်ေ)။
* '''ပွမဖအောန် ဖျေဟ် ပယျဵု (Deterritorialization):''' ပယျဵု ဍုင် တအ် ဂှ် ဍေံ အောန် စှ်ေ အာ အဝဵု သွက်ဂွံ ကၟာတ် လဒဵု သြန်၊ ကပေါတ် ကေုာံ တင်ဂၞင် (Data) တအ် ရ။
* '''အညွှန်းကိန်း KOF (KOF Globalization Index):''' တၠပညာ တအ် ၜတ် ကၞာတ် ကဆံင် ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် နကဵု အညွှန်းကိန်း KOF မပါ် လဝ် ၃ ကဏ္ဍ အဓိက - ပရေင် ပိုန်ဒြပ်، ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ပရေင် မၞိဟ် ရ။ ဍုင် ဗီုကဵု သွိဇြာလာန် ကဵု နေသာလာန် တအ် ဂှ် နွံ ကဆံင် သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် ဝွံ ညးတအ် ပါ် လဝ် ၃ ခေတ် အဓိက ရ-

# '''ခေတ် ကိုပ်ကၠာ (Archaic Globalization):''' နူကဵု ဘဳသဳ ၂၀၀၀ စဵုကဵု ရာစုသၞာံ ၁၅၊ အေန်ပါယာ ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု ရဝ်မ၊ ကြုက် ကေုာံ အေန်ဒဳယျာ တအ် ဆက်ဆောံ ကူသာန် သွံ ရာန် ညးသကအ် နကဵု ဂၠံင် တရဴ တောမ် ပိုး (Silk Road) ရ။ ကပေါတ် ဗီုကဵု နံ့သာ၊ လိက်၊ ကေုာံ သာသနာ ဗုဒ္ဓ ဍေံ ပြးဇး အာ ပ္ဍဲ အာရှ ရ။
# '''ခေတ် ဥရောပ အုပ်ဓုပ် (Proto-Globalization):''' နူကဵု ရာစုသၞာံ ၁၆ စဵုကဵု ၁၉၊ ခေတ် တၠ သ္ၚိ က္ၜင် ဥရောပ (Age of Discovery) တအ် ဂၠာဲ ဇိုင် ဂၠံင် တၟိ တုဲ သီ ကေတ် တိဍာ် ကဝ်လဝ်နဳ ပ္ဍဲ အမေရိက ကဵု အာရှ ရ။ ကမ္မဏဳ ဗီုကဵု ကမ္မဏဳ အိန္ဒိယ ဗမံက် (East India Company) တအ် ဒှ် ကမ္မဏဳ ဂၠးတိ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။
# '''ခေတ် လၟုဟ် (Modern Globalization):''' ကြဴနူ [[ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ]]၊ ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ، ကမ္မကထ သြန် ဂၠးတိ (IMF) ကေုာံ ဘဏ် ဂၠးတိ တအ် က္တဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ တအ် ဟိုတ်နူ အေန်တာနက် က္တဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ ဍေံ ဇၞော် မောဝ် အာ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။

== ၃။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ (Economic Globalization) ==
ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ မပြာကတ် အိုတ် သွက် ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် ရ-

* '''ပရေင် ကူသာန် သွံရာန် သၠးပွး (Free Trade):''' ဍုင် တအ် ဖအောန် ဖျေဟ် အခေါန် (Tariffs) သွက် ကပေါတ် လုပ် တိတ် ဍုင်။ ဂကောံ ပရေင် ကူသာန် သွံရာန် ဂၠးတိ (WTO) ဂှ် ဒှ် ညး မထိင်ဒဝ် စည်းကမ်း ဏအ် ရ။
* '''ကမ္မဏဳ မၞုံ လတူ ရးနိဂီုဂမၠိုင် (MNCs / TNCs):''' ကမ္မဏဳ ဗီုကဵု Apple, Toyota, ကဵု Coca-Cola တအ် ညးတအ် နွံ ကု ရုံစက် ကေုာံ သွံ ရာန် ပ္ဍဲ လ္တူ ၁၀၀ ဍုင် ရ။ ညးတအ် ဂၠာဲ ဌာန် ကောန် ကမၠောန် တန် (Cheap labor) ဗီုကဵု ပ္ဍဲ ဍုင် ကြုက် ကဵု အာရှ အရှေ့တောင် တအ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ကပေါတ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ဇယား ထ္ၜးပျး ဍုင် မပတိတ် ကပေါတ် သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (၂၀၂၃)
!ကဆံင်
!ရးနိဂီု
!ၚုဟ်မး ကပေါတ် ပတိတ် (Trillion USD)
!ကပေါတ် အဓိက
|-
|၁
|[[ကြုက်|ဍုင်ကြုက်]]
|၃.၅၉
|စက် ကောန်ပျူတာ، ဖုန်، ပသဲ
|-
|၂
|[[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]
|၂.၀၁
|က္ၜင်ကျာ، ကွဳစက်، ဂဥုဲ
|-
|၃
|[[ဂျာမနဳ]]
|၁.၆၆
|ကွဳစက်، စက်ယန္တရား، ဓါတုဗေဒ
|-
|၄
|[[ဂျပေန်]]
|၀.၇၁
|ကွဳစက်، အီလက်ထရောနစ်
|-
|၅
|[[ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ]]
|၀.၆၈
|Semi-conductors, က္ၜင်
|}

== ၄။ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ (Cultural Globalization) ==
ယေန်သၞာင် ကောန်မၞိဟ် လေဝ် ဍေံ ပြးဇး အာ အလုံ ဂၠးတိ ကီု ရ-

* '''ပွမတုပ် သၟဟ် အာ ညးသကအ် (Cultural Homogenization):''' တၠပညာ လ္ၚဵု ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ ဏအ် ဍေံ ဖန် ညံင် ဂၠးတိ အလုံ မွဲ ဂွံ တုပ် အာ ယေန်သၞာင် အမေရိကာန် (Americanization) ရ။ (ဥပမာ - မၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ဗိုက် ဂၠိက် ဂျင်း၊ စ McDonald's ကေုာံ ဗဵု ရုပ်ရှင် ဟဝ်လဳဝုဒ်)။
* '''ပွမပံင်နှဴ ယေန်သၞာင် (Cultural Hybridization):''' လညာတ် မွဲ ပၠန် ဂှ် ဟီု လဝ် ဍေံ ဟွံသေင် ယေန်သၞာင် မွဲ ဓဝ် ကၠုင် သီ ပုဟ်။ ယေန်သၞာင် တအ် ဍေံ ပံင်နှဴ ညးသကအ် (Glocalization) ရ။ ဥပမာ - စၞစ Pizza လတူ ဍုင် သေံ မ္ဂး ညးတအ် စုတ် ရှ် တွမ်ယမ်း (Tom Yum) ရ။ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒွက် K-pop နူ ကိုဝ်ရဳယျာ မပြာကတ် အာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref&gt;Tomlinson, J. (1999). ''Globalization and Culture''. University of Chicago Press.&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ (Political Globalization) ==
အဝဵုအာဏာ အလဵုအသဳ တအ် ဍေံ အောန် စှ်ေ အာ တုဲ၊ ဂကောံ ဂၠးတိ တအ် နွံ အဝဵု ဂၠိုင် တိုန် ရ-

* '''အုပ်ဓုပ် ဂၠးတိ (Global Governance):''' ဂကောံ မပ္တံကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]] (UN)، ဂကောံ ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO) တအ် ဂှ် ညးတအ် ဖျေဟ် စည်းကမ်း သွက် ဍုင် သီုဖအိုတ် ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် ရ (ဥပမာ - လိက်ကသုက် အခေါင်အရာ မၞိဟ်)။
* '''ဂကောံ ဟွံသေင် အလဵုအသဳ (NGOs):''' ဂကောံ ဗီုကဵု Amnesty International ကဵု Greenpeace တအ် ညးတအ် ချဳဒရာင် လတူ ဍုင် နာနာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ သဘာဝ ကေုာံ အခေါင် မၞိဟ် ရ။
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
ဝှာင်:United_Nations_HQ_-_New_York_City.jpg|ရုင် ကုလသမဂ္ဂ (UN) ပ္ဍဲ နယူးယောက်
ဝှာင်:WTO_logo_in_Geneva.jpg|ရုင် ဂကောံ ပရေင် ကူသာန် သွံရာန် ဂၠးတိ (WTO)
ဝှာင်:Mcdonalds-China.jpg|ဆေင် McDonald's ပ္ဍဲ ဍုင် ကြုက် (ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ)
&lt;/gallery&gt;
== ၆။ နဲပညာ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် (Technological Globalization) ==
နဲပညာ ဂှ် ဒှ် အရာ မဓရိုဟ် ပတိုန် ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် အဓိက အိုတ် ရ-
* '''ကွတ် ပရေင် ဆက်စပ် (Communication Tech):''' ဟိုတ်နူ အေန်တာနက်၊ ဖုန် ကေုာံ ဂြိုဟ် တု (Satellites) တုဲ، ပိုဲ မာန် ဆက်ဆောံ ကု မၞိဟ် မၞုံ လပါ် ဂၠးတိ မွဲ လပါ် တေအ် ဓဝါဲ ဂှ် မာန် ရ။ ဍေံ ဖန် ညံင် သြန် ကေုာံ တင်ဂၞင် (Data) တအ် ဂွံ ပြံင် အာ ပြဟ် လောန် ရ။
* '''ပရေင် ပလံင် ဗစိုပ် (Transportation):''' ပွမဖန်ဗဒှ် လဝ် ခေါက် စုတ် ကပေါတ် (Containerization) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၀ တအ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် စရိတ် ပလံင် ကပေါတ် နကဵု က္ၜင် ဂွံ တန် စှ်ေ အာ ဗွဲမလောန် တုဲ ပရေင် ကူသာန် သွံ ရာန် ဂၠးတိ ဇၞော် မောဝ် တိုန် ရ။

== ၇။ ပရေင် ဇီုကပိုက် လတူ သဘာဝ (Environmental Impact) ==
ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် ဏအ် ဍေံ ကဵု ဖဵု ပရေအ် လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ-
* '''ပရေင် ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ (Climate Change):''' ဟိုတ်နူ ရုံစက် ကေုာံ ပရေင် ပလံင် ကပေါတ် ဂၠိုင် တိုန် တုဲ၊ ဓါတ် ယက် ကာဗောန် မတိတ် ကၠုင် ဂၠိုင် တိုန် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံင် ဂၠးတိ ဂွံ ကတဴ တိုန် ရ (Global Warming)။
* '''ပွမလီုလာ် သဘာဝ (Ecological Destruction):''' ကမ္မဏဳ တအ် အာ ဂၠာဲ ဌာန် တိဍာ် တၟိ သွက်ဂွံ ၜံက် တွဵု သယံဇာတ ဟွံသေင်မ္ဂး တဵု လွဳ ရဝ်ဗါ/ကၠေင် သတ် ဆု တုဲ၊ ဂြိုပ် ဇၞော် ပ္ဍဲ အမေဇုန် (Amazon) ကေုာံ အာရှ တအ် ဒး လီုလာ် အာ ရ။&lt;ref&gt;Held, D., et al. (1999). ''Global Transformations: Politics, Economics and Culture''. Stanford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် ကေုာံ အခက်အခုဲ (Socio-Economic Inequality) ==
ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် ဏအ် ဍေံ ဟွံကဵု ဖဵု ခိုဟ် သွက် မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ပုဟ်-
* '''ညး မအံင်ဇၞး ကေုာံ ညး မကျ (Winners and Losers):''' ဍုင် ဇၞော် မောဝ် ဗီုကဵု အမေရိကာန်၊ ဥရောပ ကဵု ကြုက် တအ် ကလိဂွံ ပရဲ ဂၠိုင် အိုတ် ရ။ ဆဂး ဍုင် အာဖရိက ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင် ဒိုက် တအ် ဂှ် ဒး ဒုင် ပြိုင်ပကာန် တုဲ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ညးတအ် မာန် လီုလာ် အာ ရ။
* '''ကွာဟမှု သြန်ရတ် (Wealth Gap):''' သြန်ရတ် အလုံ ဂၠးတိ ဏအ် ဂှ် ပြုံ ကောံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ တဲ ကမ္မဏဳ ဇၞော် ကေုာံ မၞိဟ် သိုက် ၁% သၟး ရ။ ကောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဍုင် ဒိုက် တအ် ဂှ် ဒး ကၠောန် ကမၠောန် နကဵု သြန် ဂိတု အောန်အောန် ကေုာံ အကာဲအရာ ပရေအ်ပရေအ် (Sweatshops) ရ။

== ၉။ ပရေင် ဒစဵုဒစး ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် (Anti-Globalization Movement) ==
ဟိုတ်နူ ပြသၞာ တအ် ဏအ် တုဲ، ပရေင် ဒစဵုဒစး ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် ក္တဵုဒှ် ကၠုင် ရ-
* '''ပွမထ္ၜး ဆန္ဒ:''' စတမ် နူ သၞာံ ၁၉၉၉ ပ္ဍဲ ဍုင် သဳအေတ်တေဝ် (Seattle WTO protests)၊ မၞိဟ် တအ် တိတ် ထ္ၜး ဆန္ဒ ဒစဵုဒစး ဂကောံ WTO ကဵု ကမ္မဏဳ ဇၞော် တအ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါင် ကောန် ကမၠောန် ကေုာံ သဘာဝ ရ။
* '''ဝါဒ ကောန်ဍုင် (Nationalism):''' ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ ဍုင် လ္ၚဵု တအ် ကလေင် ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင် ဂၠးတိ ရ (ဥပမာ - ဗြိတိန် တိတ် နူ သမဂ္ဂ ဥရောပ - Brexit၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အမေရိကာန် ပတိုန် အခေါန် လတူ ကပေါတ် ကြုက် - Trade War)။ ညးတအ် မိက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကမၠောန် အပ္ဍဲ ဍုင် ညးတအ် ရ။

== ၁၀။ ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဒေသမန် (Globalization in Myanmar and Mon Context) ==
သွက် ရးနိဂီု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ကေုာံ ဂကူ [[မန်]] မ္ဂး၊ ပရေင် ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် ဏအ် ဍေံ ကဵု ဖဵု သီု ခိုဟ် သီု ပရေအ် ရ-
* '''ပွမပံက် ဍုင်:''' ကြဴနူ သၞာံ ၂၀၁၁၊ ဍုင်ဗၟာ ပံက် အာ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် တုဲ ကမ္မဏဳ ဍုင် သ္အာင် ဗီုကဵု Telenor, Ooredoo, ကဵု Ford တအ် လုပ် ကၠုင် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် အေန်တာနက် ကေုာံ ဖုန် ဂွံ တန် စှ်ေ အာ တုဲ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ဆက်ဆောံ ဂၠးတိ မာန် ကၠုင် ရ။
* '''ကောန် ကမၠောန် ပြံင် ဌာန် (Migrant Workers):''' ဟိုတ်နူ ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် ကေုာံ ပြသၞာ အပ္ဍဲ ဍုင် တုဲ၊ သၟတ် မန် ဗွဲမဂၠိုင် ဒး ပြံင် အာ ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ [[သေံ|ဍုင်သေံ]]၊ မလေရှာ ကေုာံ သေင်ကာပူ ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် ညးတအ် ဂွံ ဆဵု ဂဗ ယေန်သၞာင် တၟိ (ကေုာံ ပလံင် သြန် စဴ သ္ၚိ) ကီု လေဝ်، ဍေံ ပကဵု ညံင် ကွာန် မန် တအ် ဂွံ လ္ၚု အာ ကေုာံ အရေဝ် ဘာသာ မန် ဂွံ ယုတ် စှ်ေ အာ ကီု ရ။
* '''ယေန်သၞာင် မန် ကေုာံ သဝ်ရှယ် မဳဒဳယာ:''' ပ္ဍဲ အခိင် တုပ် ညးသကအ်၊ ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် ဂှ် ဍေံ ကဵု လွဟ် သွက် ဂကူ မန် တအ် ဂွံ စဵုဒၞာ ယေန်သၞာင် ဇကု မာန် ရ။ ဥပမာ - ပွမစကာ Facebook, YouTube ကေုာံ ဝဳကဳပဳဒဳယာ သွက်ဂွံ ချူ، ဟီု တွံ ကေုာံ ပတိုန် ထ္ၜး ပရူ ဝင် ကေုာံ လိက်ပတ် မန် ညံင် ဂၠးတိ ဂွံ တီ မာန် ရ။&lt;ref&gt;Thawnghmung, A. M. (2011). ''Beyond Armed Conflict: Ethnonational Politics in Burma (Myanmar)''. East-West Center.&lt;/ref&gt;

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် &quot;ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ်&quot; လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ပရေင် ပညာ နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=JJ0nFD19eT8|title=Crash Course: Globalization I - The Upside}}

{{ဝဳကဳ ဒေအ်သ္ကအ်}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics)
* [[ဝါဒ သြန်ရတ်]] (Capitalism)
* [[ဂကောံ ပရေင် ကူသာန် သွံရာန် ဂၠးတိ]] (WTO)
* [[အေန်တာနက်]] (Internet)
* [[ပရေင် ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate Change)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Steger, Manfred B. (2017). ''Globalization: A Very Short Introduction'' (4th ed.). Oxford University Press. ISBN 978-0198779551.
* Stiglitz, Joseph E. (2002). ''Globalization and Its Discontents''. W. W. Norton &amp; Company. ISBN 978-0393324396.
* Friedman, Thomas L. (2005). ''The World Is Flat: A Brief History of the Twenty-first Century''. Farrar, Straus and Giroux.
* Held, David; McGrew, Anthony; Goldblatt, David; Perraton, Jonathan (1999). ''Global Transformations: Politics, Economics and Culture''. Stanford University Press.
* Ritzer, George (1993). ''The McDonaldization of Society''. Pine Forge Press.
* Tomlinson, John (1999). ''Globalization and Culture''. University of Chicago Press.
* Harvey, David (1989). ''The Condition of Postmodernity''. Blackwell.
* Thawnghmung, Ardeth Maung (2011). ''Beyond Armed Conflict: Ethnonational Politics in Burma (Myanmar)''. East-West Center.
* တက္ကသိုလ်ပထဝီဝင်ဌာန (၂၀၁၅). ''လူမှုပထဝီဝင် နိဒါန်း (Introduction to Human Geography)''. ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ.
* ခင်မောင်၊ ဦး (၁၉၉၈). ''မြန်မာနိုင်ငံ ပထဝီဝင် (Geography of Myanmar)''. ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်.

{{သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်}}
{{ပထဝဳ မၞိဟ်}}
{{ပရေင် ဍုင်ကွာန်}}

{{DEFAULTSORT:ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ်}}
[[Category:ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ်]]
[[Category:ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ပထဝဳ မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>7mg365pd1w3cjewplhboe8gjkqr1tr5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54522</id>
      <parentid>54521</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T16:45:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24443" sha1="mixyahous1xep5oyxoiz56f51k33xf6" xml:space="preserve">{{Short description|ပရေင် ဆက်စပ် ကေုာံ ပံင်ကောံ အလုံဂၠးတိ ပ္ဍဲကဏ္ဍ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်}}{{Infobox concept|name=ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ်|native_name=Globalization|image=[[File:Globalisation-2009.jpg|300px|သင်္ကေတ ပရေင် ဆက်စပ် ကောန်မၞိဟ် အလုံဂၠးတိ]]|caption=ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရေင် ဆက်စပ် (Interconnectedness) အကြာ ကောန်မၞိဟ်၊ ကမ္မဏဳ ကေုာံ အလဵုအသဳ အလုံ ဂၠးတိ။|field=[[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics), [[သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]], [[ပထဝဳ မၞိဟ်]]|related_concepts=[[ပရေင် ကူသာန် သွံရာန် သၠးပွး]] (Free Trade), [[ဝါဒ သြန်ရတ်]] (Capitalism), [[ဒၞာဲ ဒတန်]]|key_elements=ပရေင် ပိုန်ဒြပ်, ယေန်သၞာင်, ပရေင် ဍုင်ကွာန်, နဲပညာ|prominent_figures=[[ဂျဝ်သေပ် သတဳဂလစ်]] (Joseph Stiglitz), [[သောမတ် ဖရဳဒမေန်]] (Thomas Friedman)}}
'''[[wikt:mnw:ဂၠးတိ|ဂၠးတိ]] မွဲ ဓဝ်''' ({{lang-en|Globalization}} ဟွံသေင်မ္ဂး ဝါဒဂၠးတိမွဲဓဝ်) ဝွံ ဍေံဒှ် လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ပရေင် က္တဵုဒှ် မဖန် ညံင် ပရေင် ပိုန်ဒြပ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု နာနာ တအ် ဂွံ ဆက်စပ်၊ ပံင်နှဴ ကေုာံ ဇီုကပိုက် ညးသကအ် အလုံ မွဲ [[ဂၠးတိ]] ရ။ ဍေံ ဒှ် ပရေင် ချဳဒရာင် မဖန် ညံင် အကွာအဝေး ဒၞာဲ ဒတန် ကေုာံ အခိင် တအ် ဂွံ ဍန် စှ်ေ အာ တုဲ၊ ကပေါတ်၊ သြန်ရတ်၊ နဲပညာ ကေုာံ ကောန်မၞိဟ် တအ် မာန် ပြံင်လှာဲ အာ ကၠုင် နူ မွဲ ဍုင် ကဵု မွဲ ဍုင် ဗွဲမလောဲသွာ ရ။

ၜိုန်ရ ပရေင် ဆက်ဆောံ ဂၠးတိ ဏအ် ဍေံ စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် တြေံ (ဥပမာ - ဂၠံင် တရဴ တောမ် ပိုး - Silk Road) ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ရာစုသၞာံ ၂၀ ကဵု ၂၁ ဏအ် ဟိုတ်နူ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် နဲပညာ ကွဳစက်၊ က္ၜင်ကျာ ကေုာံ အေန်တာနက် တုဲ ပရေင် &quot;ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ်&quot; ဏအ် ဍေံ ပြဟ် လောန် ကေုာံ လှဲလး တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။&lt;ref&gt;Steger, M. B. (2017). ''Globalization: A Very Short Introduction''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Dimensions) ==
ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် ဆ အရာ မဆေင် ကု သြန် မွဲ သၟး ပုဟ်။ ဍေံ နွံ ကု ကဏ္ဍ အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် မပြံင်လှာဲ ဒၟံင် ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ရ-

* '''ပရေင် ဆက်စပ် လှဲလး (Interconnectedness):''' အရာ မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် မွဲ ဂှ် ဍေံ ဇီုကပိုက် လတူ ဍုင် တၞဟ် ဓဝါဲ ဂှ် ရ (ဥပမာ - ပရေင် ယဲ ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် သြန် ယုတ် စှ်ေ)။
* '''ပွမဖအောန် ဖျေဟ် ပယျဵု (Deterritorialization):''' ပယျဵု ဍုင် တအ် ဂှ် ဍေံ အောန် စှ်ေ အာ အဝဵု သွက်ဂွံ ကၟာတ် လဒဵု သြန်၊ ကပေါတ် ကေုာံ တင်ဂၞင် (Data) တအ် ရ။
* '''အညွှန်းကိန်း KOF (KOF Globalization Index):''' တၠပညာ တအ် ၜတ် ကၞာတ် ကဆံင် ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် နကဵု အညွှန်းကိန်း KOF မပါ် လဝ် ၃ ကဏ္ဍ အဓိက - ပရေင် ပိုန်ဒြပ်، ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ပရေင် မၞိဟ် ရ။ ဍုင် ဗီုကဵု သွိဇြာလာန် ကဵု နေသာလာန် တအ် ဂှ် နွံ ကဆံင် သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် ဝွံ ညးတအ် ပါ် လဝ် ၃ ခေတ် အဓိက ရ-

# '''ခေတ် ကိုပ်ကၠာ (Archaic Globalization):''' နူကဵု ဘဳသဳ ၂၀၀၀ စဵုကဵု ရာစုသၞာံ ၁၅၊ အေန်ပါယာ ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု ရဝ်မ၊ ကြုက် ကေုာံ အေန်ဒဳယျာ တအ် ဆက်ဆောံ ကူသာန် သွံ ရာန် ညးသကအ် နကဵု ဂၠံင် တရဴ တောမ် ပိုး (Silk Road) ရ။ ကပေါတ် ဗီုကဵု နံ့သာ၊ လိက်၊ ကေုာံ သာသနာ ဗုဒ္ဓ ဍေံ ပြးဇး အာ ပ္ဍဲ အာရှ ရ။
# '''ခေတ် ဥရောပ အုပ်ဓုပ် (Proto-Globalization):''' နူကဵု ရာစုသၞာံ ၁၆ စဵုကဵု ၁၉၊ ခေတ် တၠ သ္ၚိ က္ၜင် ဥရောပ (Age of Discovery) တအ် ဂၠာဲ ဇိုင် ဂၠံင် တၟိ တုဲ သီ ကေတ် တိဍာ် ကဝ်လဝ်နဳ ပ္ဍဲ အမေရိက ကဵု အာရှ ရ။ ကမ္မဏဳ ဗီုကဵု ကမ္မဏဳ အိန္ဒိယ ဗမံက် (East India Company) တအ် ဒှ် ကမ္မဏဳ ဂၠးတိ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။
# '''ခေတ် လၟုဟ် (Modern Globalization):''' ကြဴနူ [[ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ]]၊ ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ، ကမ္မကထ သြန် ဂၠးတိ (IMF) ကေုာံ ဘဏ် ဂၠးတိ တအ် က္တဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ တအ် ဟိုတ်နူ အေန်တာနက် က္တဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ ဍေံ ဇၞော် မောဝ် အာ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။

== ၃။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ (Economic Globalization) ==
ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ မပြာကတ် အိုတ် သွက် ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် ရ-

* '''ပရေင် ကူသာန် သွံရာန် သၠးပွး (Free Trade):''' ဍုင် တအ် ဖအောန် ဖျေဟ် အခေါန် (Tariffs) သွက် ကပေါတ် လုပ် တိတ် ဍုင်။ ဂကောံ ပရေင် ကူသာန် သွံရာန် ဂၠးတိ (WTO) ဂှ် ဒှ် ညး မထိင်ဒဝ် စည်းကမ်း ဏအ် ရ။
* '''ကမ္မဏဳ မၞုံ လတူ ရးနိဂီုဂမၠိုင် (MNCs / TNCs):''' ကမ္မဏဳ ဗီုကဵု Apple, Toyota, ကဵု Coca-Cola တအ် ညးတအ် နွံ ကု ရုံစက် ကေုာံ သွံ ရာန် ပ္ဍဲ လ္တူ ၁၀၀ ဍုင် ရ။ ညးတအ် ဂၠာဲ ဌာန် ကောန် ကမၠောန် တန် (Cheap labor) ဗီုကဵု ပ္ဍဲ ဍုင် ကြုက် ကဵု အာရှ အရှေ့တောင် တအ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ကပေါတ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ဇယား ထ္ၜးပျး ဍုင် မပတိတ် ကပေါတ် သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (၂၀၂၃)
!ကဆံင်
!ရးနိဂီု
!ၚုဟ်မး ကပေါတ် ပတိတ် (Trillion USD)
!ကပေါတ် အဓိက
|-
|၁
|[[ကြုက်|ဍုင်ကြုက်]]
|၃.၅၉
|စက် ကောန်ပျူတာ، ဖုန်، ပသဲ
|-
|၂
|[[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]
|၂.၀၁
|က္ၜင်ကျာ، ကွဳစက်، ဂဥုဲ
|-
|၃
|[[ဂျာမနဳ]]
|၁.၆၆
|ကွဳစက်، စက်ယန္တရား، ဓါတုဗေဒ
|-
|၄
|[[ဂျပေန်]]
|၀.၇၁
|ကွဳစက်، အီလက်ထရောနစ်
|-
|၅
|[[ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ]]
|၀.၆၈
|Semi-conductors, က္ၜင်
|}

== ၄။ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ (Cultural Globalization) ==
ယေန်သၞာင် ကောန်မၞိဟ် လေဝ် ဍေံ ပြးဇး အာ အလုံ ဂၠးတိ ကီု ရ-

* '''ပွမတုပ် သၟဟ် အာ ညးသကအ် (Cultural Homogenization):''' တၠပညာ လ္ၚဵု ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ ဏအ် ဍေံ ဖန် ညံင် ဂၠးတိ အလုံ မွဲ ဂွံ တုပ် အာ ယေန်သၞာင် အမေရိကာန် (Americanization) ရ။ (ဥပမာ - မၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ဗိုက် ဂၠိက် ဂျင်း၊ စ McDonald's ကေုာံ ဗဵု ရုပ်ရှင် ဟဝ်လဳဝုဒ်)။
* '''ပွမပံင်နှဴ ယေန်သၞာင် (Cultural Hybridization):''' လညာတ် မွဲ ပၠန် ဂှ် ဟီု လဝ် ဍေံ ဟွံသေင် ယေန်သၞာင် မွဲ ဓဝ် ကၠုင် သီ ပုဟ်။ ယေန်သၞာင် တအ် ဍေံ ပံင်နှဴ ညးသကအ် (Glocalization) ရ။ ဥပမာ - စၞစ Pizza လတူ ဍုင် သေံ မ္ဂး ညးတအ် စုတ် ရှ် တွမ်ယမ်း (Tom Yum) ရ။ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒွက် K-pop နူ ကိုဝ်ရဳယျာ မပြာကတ် အာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref&gt;Tomlinson, J. (1999). ''Globalization and Culture''. University of Chicago Press.&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ (Political Globalization) ==
အဝဵုအာဏာ အလဵုအသဳ တအ် ဍေံ အောန် စှ်ေ အာ တုဲ၊ ဂကောံ ဂၠးတိ တအ် နွံ အဝဵု ဂၠိုင် တိုန် ရ-

* '''အုပ်ဓုပ် ဂၠးတိ (Global Governance):''' ဂကောံ မပ္တံကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]] (UN)، ဂကောံ ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO) တအ် ဂှ် ညးတအ် ဖျေဟ် စည်းကမ်း သွက် ဍုင် သီုဖအိုတ် ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် ရ (ဥပမာ - လိက်ကသုက် အခေါင်အရာ မၞိဟ်)။
* '''ဂကောံ ဟွံသေင် အလဵုအသဳ (NGOs):''' ဂကောံ ဗီုကဵု Amnesty International ကဵု Greenpeace တအ် ညးတအ် ချဳဒရာင် လတူ ဍုင် နာနာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ သဘာဝ ကေုာံ အခေါင် မၞိဟ် ရ။

== ၆။ နဲပညာ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် (Technological Globalization) ==
နဲပညာ ဂှ် ဒှ် အရာ မဓရိုဟ် ပတိုန် ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် အဓိက အိုတ် ရ-
* '''ကွတ် ပရေင် ဆက်စပ် (Communication Tech):''' ဟိုတ်နူ အေန်တာနက်၊ ဖုန် ကေုာံ ဂြိုဟ် တု (Satellites) တုဲ، ပိုဲ မာန် ဆက်ဆောံ ကု မၞိဟ် မၞုံ လပါ် ဂၠးတိ မွဲ လပါ် တေအ် ဓဝါဲ ဂှ် မာန် ရ။ ဍေံ ဖန် ညံင် သြန် ကေုာံ တင်ဂၞင် (Data) တအ် ဂွံ ပြံင် အာ ပြဟ် လောန် ရ။
* '''ပရေင် ပလံင် ဗစိုပ် (Transportation):''' ပွမဖန်ဗဒှ် လဝ် ခေါက် စုတ် ကပေါတ် (Containerization) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၀ တအ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် စရိတ် ပလံင် ကပေါတ် နကဵု က္ၜင် ဂွံ တန် စှ်ေ အာ ဗွဲမလောန် တုဲ ပရေင် ကူသာန် သွံ ရာန် ဂၠးတိ ဇၞော် မောဝ် တိုန် ရ။

== ၇။ ပရေင် ဇီုကပိုက် လတူ သဘာဝ (Environmental Impact) ==
ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် ဏအ် ဍေံ ကဵု ဖဵု ပရေအ် လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ-
* '''ပရေင် ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ (Climate Change):''' ဟိုတ်နူ ရုံစက် ကေုာံ ပရေင် ပလံင် ကပေါတ် ဂၠိုင် တိုန် တုဲ၊ ဓါတ် ယက် ကာဗောန် မတိတ် ကၠုင် ဂၠိုင် တိုန် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံင် ဂၠးတိ ဂွံ ကတဴ တိုန် ရ (Global Warming)။
* '''ပွမလီုလာ် သဘာဝ (Ecological Destruction):''' ကမ္မဏဳ တအ် အာ ဂၠာဲ ဌာန် တိဍာ် တၟိ သွက်ဂွံ ၜံက် တွဵု သယံဇာတ ဟွံသေင်မ္ဂး တဵု လွဳ ရဝ်ဗါ/ကၠေင် သတ် ဆု တုဲ၊ ဂြိုပ် ဇၞော် ပ္ဍဲ အမေဇုန် (Amazon) ကေုာံ အာရှ တအ် ဒး လီုလာ် အာ ရ။&lt;ref&gt;Held, D., et al. (1999). ''Global Transformations: Politics, Economics and Culture''. Stanford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် ကေုာံ အခက်အခုဲ (Socio-Economic Inequality) ==
ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် ဏအ် ဍေံ ဟွံကဵု ဖဵု ခိုဟ် သွက် မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ပုဟ်-
* '''ညး မအံင်ဇၞး ကေုာံ ညး မကျ (Winners and Losers):''' ဍုင် ဇၞော် မောဝ် ဗီုကဵု အမေရိကာန်၊ ဥရောပ ကဵု ကြုက် တအ် ကလိဂွံ ပရဲ ဂၠိုင် အိုတ် ရ။ ဆဂး ဍုင် အာဖရိက ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင် ဒိုက် တအ် ဂှ် ဒး ဒုင် ပြိုင်ပကာန် တုဲ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ညးတအ် မာန် လီုလာ် အာ ရ။
* '''ကွာဟမှု သြန်ရတ် (Wealth Gap):''' သြန်ရတ် အလုံ ဂၠးတိ ဏအ် ဂှ် ပြုံ ကောံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ တဲ ကမ္မဏဳ ဇၞော် ကေုာံ မၞိဟ် သိုက် ၁% သၟး ရ။ ကောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဍုင် ဒိုက် တအ် ဂှ် ဒး ကၠောန် ကမၠောန် နကဵု သြန် ဂိတု အောန်အောန် ကေုာံ အကာဲအရာ ပရေအ်ပရေအ် (Sweatshops) ရ။

== ၉။ ပရေင် ဒစဵုဒစး ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် (Anti-Globalization Movement) ==
ဟိုတ်နူ ပြသၞာ တအ် ဏအ် တုဲ، ပရေင် ဒစဵုဒစး ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် ក္တဵုဒှ် ကၠုင် ရ-
* '''ပွမထ္ၜး ဆန္ဒ:''' စတမ် နူ သၞာံ ၁၉၉၉ ပ္ဍဲ ဍုင် သဳအေတ်တေဝ် (Seattle WTO protests)၊ မၞိဟ် တအ် တိတ် ထ္ၜး ဆန္ဒ ဒစဵုဒစး ဂကောံ WTO ကဵု ကမ္မဏဳ ဇၞော် တအ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါင် ကောန် ကမၠောန် ကေုာံ သဘာဝ ရ။
* '''ဝါဒ ကောန်ဍုင် (Nationalism):''' ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ ဍုင် လ္ၚဵု တအ် ကလေင် ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင် ဂၠးတိ ရ (ဥပမာ - ဗြိတိန် တိတ် နူ သမဂ္ဂ ဥရောပ - Brexit၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အမေရိကာန် ပတိုန် အခေါန် လတူ ကပေါတ် ကြုက် - Trade War)။ ညးတအ် မိက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကမၠောန် အပ္ဍဲ ဍုင် ညးတအ် ရ။

== ၁၀။ ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဒေသမန် (Globalization in Myanmar and Mon Context) ==
သွက် ရးနိဂီု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ကေုာံ ဂကူ [[မန်]] မ္ဂး၊ ပရေင် ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် ဏအ် ဍေံ ကဵု ဖဵု သီု ခိုဟ် သီု ပရေအ် ရ-
* '''ပွမပံက် ဍုင်:''' ကြဴနူ သၞာံ ၂၀၁၁၊ ဍုင်ဗၟာ ပံက် အာ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် တုဲ ကမ္မဏဳ ဍုင် သ္အာင် ဗီုကဵု Telenor, Ooredoo, ကဵု Ford တအ် လုပ် ကၠုင် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် အေန်တာနက် ကေုာံ ဖုန် ဂွံ တန် စှ်ေ အာ တုဲ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ဆက်ဆောံ ဂၠးတိ မာန် ကၠုင် ရ။
* '''ကောန် ကမၠောန် ပြံင် ဌာန် (Migrant Workers):''' ဟိုတ်နူ ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် ကေုာံ ပြသၞာ အပ္ဍဲ ဍုင် တုဲ၊ သၟတ် မန် ဗွဲမဂၠိုင် ဒး ပြံင် အာ ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ [[သေံ|ဍုင်သေံ]]၊ မလေရှာ ကေုာံ သေင်ကာပူ ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် ညးတအ် ဂွံ ဆဵု ဂဗ ယေန်သၞာင် တၟိ (ကေုာံ ပလံင် သြန် စဴ သ္ၚိ) ကီု လေဝ်، ဍေံ ပကဵု ညံင် ကွာန် မန် တအ် ဂွံ လ္ၚု အာ ကေုာံ အရေဝ် ဘာသာ မန် ဂွံ ယုတ် စှ်ေ အာ ကီု ရ။
* '''ယေန်သၞာင် မန် ကေုာံ သဝ်ရှယ် မဳဒဳယာ:''' ပ္ဍဲ အခိင် တုပ် ညးသကအ်၊ ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် ဂှ် ဍေံ ကဵု လွဟ် သွက် ဂကူ မန် တအ် ဂွံ စဵုဒၞာ ယေန်သၞာင် ဇကု မာန် ရ။ ဥပမာ - ပွမစကာ Facebook, YouTube ကေုာံ ဝဳကဳပဳဒဳယာ သွက်ဂွံ ချူ، ဟီု တွံ ကေုာံ ပတိုန် ထ္ၜး ပရူ ဝင် ကေုာံ လိက်ပတ် မန် ညံင် ဂၠးတိ ဂွံ တီ မာန် ရ။&lt;ref&gt;Thawnghmung, A. M. (2011). ''Beyond Armed Conflict: Ethnonational Politics in Burma (Myanmar)''. East-West Center.&lt;/ref&gt;

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် &quot;ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ်&quot; လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ပရေင် ပညာ နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=JJ0nFD19eT8|title=Crash Course: Globalization I - The Upside}}

{{ဝဳကဳ ဒေအ်သ္ကအ်}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics)
* [[ဝါဒ သြန်ရတ်]] (Capitalism)
* [[ဂကောံ ပရေင် ကူသာန် သွံရာန် ဂၠးတိ]] (WTO)
* [[အေန်တာနက်]] (Internet)
* [[ပရေင် ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate Change)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Steger, Manfred B. (2017). ''Globalization: A Very Short Introduction'' (4th ed.). Oxford University Press. ISBN 978-0198779551.
* Stiglitz, Joseph E. (2002). ''Globalization and Its Discontents''. W. W. Norton &amp; Company. ISBN 978-0393324396.
* Friedman, Thomas L. (2005). ''The World Is Flat: A Brief History of the Twenty-first Century''. Farrar, Straus and Giroux.
* Held, David; McGrew, Anthony; Goldblatt, David; Perraton, Jonathan (1999). ''Global Transformations: Politics, Economics and Culture''. Stanford University Press.
* Ritzer, George (1993). ''The McDonaldization of Society''. Pine Forge Press.
* Tomlinson, John (1999). ''Globalization and Culture''. University of Chicago Press.
* Harvey, David (1989). ''The Condition of Postmodernity''. Blackwell.
* Thawnghmung, Ardeth Maung (2011). ''Beyond Armed Conflict: Ethnonational Politics in Burma (Myanmar)''. East-West Center.
* တက္ကသိုလ်ပထဝီဝင်ဌာန (၂၀၁၅). ''လူမှုပထဝီဝင် နိဒါန်း (Introduction to Human Geography)''. ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ.
* ခင်မောင်၊ ဦး (၁၉၉၈). ''မြန်မာနိုင်ငံ ပထဝီဝင် (Geography of Myanmar)''. ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်.

{{သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်}}
{{ပထဝဳ မၞိဟ်}}
{{ပရေင် ဍုင်ကွာန်}}

{{DEFAULTSORT:ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ်}}
[[Category:ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ်]]
[[Category:ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ပထဝဳ မၞိဟ်]]

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
ဝှာင်:United_Nations_HQ_-_New_York_City.jpg|ရုင် ကုလသမဂ္ဂ (UN) ပ္ဍဲ နယူးယောက်
ဝှာင်:WTO_logo_in_Geneva.jpg|ရုင် ဂကောံ ပရေင် ကူသာန် သွံရာန် ဂၠးတိ (WTO)
ဝှာင်:Mcdonalds-China.jpg|ဆေင် McDonald's ပ္ဍဲ ဍုင် ကြုက် (ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ)
&lt;/gallery&gt;</text>
      <sha1>mixyahous1xep5oyxoiz56f51k33xf6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54523</id>
      <parentid>54522</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T16:46:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24443" sha1="fuv5zlxg7p89zlhjz1o15warzfyoju6" xml:space="preserve">{{Short description|ပရေင် ဆက်စပ် ကေုာံ ပံင်ကောံ အလုံဂၠးတိ ပ္ဍဲကဏ္ဍ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်}}{{Infobox concept|name=ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ်|native_name=Globalization|image=[[File:Globalisation-2009.jpg|300px|သင်္ကေတ ပရေင် ဆက်စပ် ကောန်မၞိဟ် အလုံဂၠးတိ]]|caption=ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရေင် ဆက်စပ် (Interconnectedness) အကြာ ကောန်မၞိဟ်၊ ကမ္မဏဳ ကေုာံ အလဵုအသဳ အလုံ ဂၠးတိ။|field=[[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics), [[သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]], [[ပထဝဳ မၞိဟ်]]|related_concepts=[[ပရေင် ကူသာန် သွံရာန် သၠးပွး]] (Free Trade), [[ဝါဒ သြန်ရတ်]] (Capitalism), [[ဒၞာဲ ဒတန်]]|key_elements=ပရေင် ပိုန်ဒြပ်, ယေန်သၞာင်, ပရေင် ဍုင်ကွာန်, နဲပညာ|prominent_figures=[[ဂျဝ်သေပ် သတဳဂလစ်]] (Joseph Stiglitz), [[သောမတ် ဖရဳဒမေန်]] (Thomas Friedman)}}
'''[[wikt:mnw:ဂၠးတိ|ဂၠးတိ]] မွဲ ဓဝ်''' ({{lang-en|Globalization}} ဟွံသေင်မ္ဂး ဝါဒဂၠးတိမွဲဓဝ်) ဝွံ ဍေံဒှ် လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ပရေင် က္တဵုဒှ် မဖန် ညံင် ပရေင် ပိုန်ဒြပ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု နာနာ တအ် ဂွံ ဆက်စပ်၊ ပံင်နှဴ ကေုာံ ဇီုကပိုက် ညးသကအ် အလုံ မွဲ [[ဂၠးတိ]] ရ။ ဍေံ ဒှ် ပရေင် ချဳဒရာင် မဖန် ညံင် အကွာအဝေး ဒၞာဲ ဒတန် ကေုာံ အခိင် တအ် ဂွံ ဍန် စှ်ေ အာ တုဲ၊ ကပေါတ်၊ သြန်ရတ်၊ နဲပညာ ကေုာံ ကောန်မၞိဟ် တအ် မာန် ပြံင်လှာဲ အာ ကၠုင် နူ မွဲ ဍုင် ကဵု မွဲ ဍုင် ဗွဲမလောဲသွာ ရ။

ၜိုန်ရ ပရေင် ဆက်ဆောံ ဂၠးတိ ဏအ် ဍေံ စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် တြေံ (ဥပမာ - ဂၠံင် တရဴ တောမ် ပိုး - Silk Road) ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ရာစုသၞာံ ၂၀ ကဵု ၂၁ ဏအ် ဟိုတ်နူ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် နဲပညာ ကွဳစက်၊ က္ၜင်ကျာ ကေုာံ အေန်တာနက် တုဲ ပရေင် &quot;ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ်&quot; ဏအ် ဍေံ ပြဟ် လောန် ကေုာံ လှဲလး တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။&lt;ref&gt;Steger, M. B. (2017). ''Globalization: A Very Short Introduction''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Dimensions) ==
ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် ဆ အရာ မဆေင် ကု သြန် မွဲ သၟး ပုဟ်။ ဍေံ နွံ ကု ကဏ္ဍ အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် မပြံင်လှာဲ ဒၟံင် ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ရ-

* '''ပရေင် ဆက်စပ် လှဲလး (Interconnectedness):''' အရာ မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် မွဲ ဂှ် ဍေံ ဇီုကပိုက် လတူ ဍုင် တၞဟ် ဓဝါဲ ဂှ် ရ (ဥပမာ - ပရေင် ယဲ ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် သြန် ယုတ် စှ်ေ)။
* '''ပွမဖအောန် ဖျေဟ် ပယျဵု (Deterritorialization):''' ပယျဵု ဍုင် တအ် ဂှ် ဍေံ အောန် စှ်ေ အာ အဝဵု သွက်ဂွံ ကၟာတ် လဒဵု သြန်၊ ကပေါတ် ကေုာံ တင်ဂၞင် (Data) တအ် ရ။
* '''အညွှန်းကိန်း KOF (KOF Globalization Index):''' တၠပညာ တအ် ၜတ် ကၞာတ် ကဆံင် ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် နကဵု အညွှန်းကိန်း KOF မပါ် လဝ် ၃ ကဏ္ဍ အဓိက - ပရေင် ပိုန်ဒြပ်، ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ပရေင် မၞိဟ် ရ။ ဍုင် ဗီုကဵု သွိဇြာလာန် ကဵု နေသာလာန် တအ် ဂှ် နွံ ကဆံင် သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် ဝွံ ညးတအ် ပါ် လဝ် ၃ ခေတ် အဓိက ရ-

# '''ခေတ် ကိုပ်ကၠာ (Archaic Globalization):''' နူကဵု ဘဳသဳ ၂၀၀၀ စဵုကဵု ရာစုသၞာံ ၁၅၊ အေန်ပါယာ ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု ရဝ်မ၊ ကြုက် ကေုာံ အေန်ဒဳယျာ တအ် ဆက်ဆောံ ကူသာန် သွံ ရာန် ညးသကအ် နကဵု ဂၠံင် တရဴ တောမ် ပိုး (Silk Road) ရ။ ကပေါတ် ဗီုကဵု နံ့သာ၊ လိက်၊ ကေုာံ သာသနာ ဗုဒ္ဓ ဍေံ ပြးဇး အာ ပ္ဍဲ အာရှ ရ။
# '''ခေတ် ဥရောပ အုပ်ဓုပ် (Proto-Globalization):''' နူကဵု ရာစုသၞာံ ၁၆ စဵုကဵု ၁၉၊ ခေတ် တၠ သ္ၚိ က္ၜင် ဥရောပ (Age of Discovery) တအ် ဂၠာဲ ဇိုင် ဂၠံင် တၟိ တုဲ သီ ကေတ် တိဍာ် ကဝ်လဝ်နဳ ပ္ဍဲ အမေရိက ကဵု အာရှ ရ။ ကမ္မဏဳ ဗီုကဵု ကမ္မဏဳ အိန္ဒိယ ဗမံက် (East India Company) တအ် ဒှ် ကမ္မဏဳ ဂၠးတိ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။
# '''ခေတ် လၟုဟ် (Modern Globalization):''' ကြဴနူ [[ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ]]၊ ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ، ကမ္မကထ သြန် ဂၠးတိ (IMF) ကေုာံ ဘဏ် ဂၠးတိ တအ် က္တဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ တအ် ဟိုတ်နူ အေန်တာနက် က္တဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ ဍေံ ဇၞော် မောဝ် အာ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။

== ၃။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ (Economic Globalization) ==
ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ မပြာကတ် အိုတ် သွက် ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် ရ-

* '''ပရေင် ကူသာန် သွံရာန် သၠးပွး (Free Trade):''' ဍုင် တအ် ဖအောန် ဖျေဟ် အခေါန် (Tariffs) သွက် ကပေါတ် လုပ် တိတ် ဍုင်။ ဂကောံ ပရေင် ကူသာန် သွံရာန် ဂၠးတိ (WTO) ဂှ် ဒှ် ညး မထိင်ဒဝ် စည်းကမ်း ဏအ် ရ။
* '''ကမ္မဏဳ မၞုံ လတူ ရးနိဂီုဂမၠိုင် (MNCs / TNCs):''' ကမ္မဏဳ ဗီုကဵု Apple, Toyota, ကဵု Coca-Cola တအ် ညးတအ် နွံ ကု ရုံစက် ကေုာံ သွံ ရာန် ပ္ဍဲ လ္တူ ၁၀၀ ဍုင် ရ။ ညးတအ် ဂၠာဲ ဌာန် ကောန် ကမၠောန် တန် (Cheap labor) ဗီုကဵု ပ္ဍဲ ဍုင် ကြုက် ကဵု အာရှ အရှေ့တောင် တအ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ကပေါတ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ဇယား ထ္ၜးပျး ဍုင် မပတိတ် ကပေါတ် သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (၂၀၂၃)
!ကဆံင်
!ရးနိဂီု
!ၚုဟ်မး ကပေါတ် ပတိတ် (Trillion USD)
!ကပေါတ် အဓိက
|-
|၁
|[[ကြုက်|ဍုင်ကြုက်]]
|၃.၅၉
|စက် ကောန်ပျူတာ، ဖုန်، ပသဲ
|-
|၂
|[[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]
|၂.၀၁
|က္ၜင်ကျာ، ကွဳစက်، ဂဥုဲ
|-
|၃
|[[ဂျာမနဳ]]
|၁.၆၆
|ကွဳစက်، စက်ယန္တရား، ဓါတုဗေဒ
|-
|၄
|[[ဂျပေန်]]
|၀.၇၁
|ကွဳစက်، အီလက်ထရောနစ်
|-
|၅
|[[ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ]]
|၀.၆၈
|Semi-conductors, က္ၜင်
|}

== ၄။ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ (Cultural Globalization) ==
ယေန်သၞာင် ကောန်မၞိဟ် လေဝ် ဍေံ ပြးဇး အာ အလုံ ဂၠးတိ ကီု ရ-

* '''ပွမတုပ် သၟဟ် အာ ညးသကအ် (Cultural Homogenization):''' တၠပညာ လ္ၚဵု ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ ဏအ် ဍေံ ဖန် ညံင် ဂၠးတိ အလုံ မွဲ ဂွံ တုပ် အာ ယေန်သၞာင် အမေရိကာန် (Americanization) ရ။ (ဥပမာ - မၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ဗိုက် ဂၠိက် ဂျင်း၊ စ McDonald's ကေုာံ ဗဵု ရုပ်ရှင် ဟဝ်လဳဝုဒ်)။
* '''ပွမပံင်နှဴ ယေန်သၞာင် (Cultural Hybridization):''' လညာတ် မွဲ ပၠန် ဂှ် ဟီု လဝ် ဍေံ ဟွံသေင် ယေန်သၞာင် မွဲ ဓဝ် ကၠုင် သီ ပုဟ်။ ယေန်သၞာင် တအ် ဍေံ ပံင်နှဴ ညးသကအ် (Glocalization) ရ။ ဥပမာ - စၞစ Pizza လတူ ဍုင် သေံ မ္ဂး ညးတအ် စုတ် ရှ် တွမ်ယမ်း (Tom Yum) ရ။ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒွက် K-pop နူ ကိုဝ်ရဳယျာ မပြာကတ် အာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref&gt;Tomlinson, J. (1999). ''Globalization and Culture''. University of Chicago Press.&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ (Political Globalization) ==
အဝဵုအာဏာ အလဵုအသဳ တအ် ဍေံ အောန် စှ်ေ အာ တုဲ၊ ဂကောံ ဂၠးတိ တအ် နွံ အဝဵု ဂၠိုင် တိုန် ရ-

* '''အုပ်ဓုပ် ဂၠးတိ (Global Governance):''' ဂကောံ မပ္တံကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]] (UN)، ဂကောံ ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO) တအ် ဂှ် ညးတအ် ဖျေဟ် စည်းကမ်း သွက် ဍုင် သီုဖအိုတ် ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် ရ (ဥပမာ - လိက်ကသုက် အခေါင်အရာ မၞိဟ်)။
* '''ဂကောံ ဟွံသေင် အလဵုအသဳ (NGOs):''' ဂကောံ ဗီုကဵု Amnesty International ကဵု Greenpeace တအ် ညးတအ် ချဳဒရာင် လတူ ဍုင် နာနာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ သဘာဝ ကေုာံ အခေါင် မၞိဟ် ရ။

== ၆။ နဲပညာ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် (Technological Globalization) ==
နဲပညာ ဂှ် ဒှ် အရာ မဓရိုဟ် ပတိုန် ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် အဓိက အိုတ် ရ-
* '''ကွတ် ပရေင် ဆက်စပ် (Communication Tech):''' ဟိုတ်နူ အေန်တာနက်၊ ဖုန် ကေုာံ ဂြိုဟ် တု (Satellites) တုဲ، ပိုဲ မာန် ဆက်ဆောံ ကု မၞိဟ် မၞုံ လပါ် ဂၠးတိ မွဲ လပါ် တေအ် ဓဝါဲ ဂှ် မာန် ရ။ ဍေံ ဖန် ညံင် သြန် ကေုာံ တင်ဂၞင် (Data) တအ် ဂွံ ပြံင် အာ ပြဟ် လောန် ရ။
* '''ပရေင် ပလံင် ဗစိုပ် (Transportation):''' ပွမဖန်ဗဒှ် လဝ် ခေါက် စုတ် ကပေါတ် (Containerization) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၀ တအ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် စရိတ် ပလံင် ကပေါတ် နကဵု က္ၜင် ဂွံ တန် စှ်ေ အာ ဗွဲမလောန် တုဲ ပရေင် ကူသာန် သွံ ရာန် ဂၠးတိ ဇၞော် မောဝ် တိုန် ရ။

== ၇။ ပရေင် ဇီုကပိုက် လတူ သဘာဝ (Environmental Impact) ==
ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် ဏအ် ဍေံ ကဵု ဖဵု ပရေအ် လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ-
* '''ပရေင် ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ (Climate Change):''' ဟိုတ်နူ ရုံစက် ကေုာံ ပရေင် ပလံင် ကပေါတ် ဂၠိုင် တိုန် တုဲ၊ ဓါတ် ယက် ကာဗောန် မတိတ် ကၠုင် ဂၠိုင် တိုန် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံင် ဂၠးတိ ဂွံ ကတဴ တိုန် ရ (Global Warming)။
* '''ပွမလီုလာ် သဘာဝ (Ecological Destruction):''' ကမ္မဏဳ တအ် အာ ဂၠာဲ ဌာန် တိဍာ် တၟိ သွက်ဂွံ ၜံက် တွဵု သယံဇာတ ဟွံသေင်မ္ဂး တဵု လွဳ ရဝ်ဗါ/ကၠေင် သတ် ဆု တုဲ၊ ဂြိုပ် ဇၞော် ပ္ဍဲ အမေဇုန် (Amazon) ကေုာံ အာရှ တအ် ဒး လီုလာ် အာ ရ။&lt;ref&gt;Held, D., et al. (1999). ''Global Transformations: Politics, Economics and Culture''. Stanford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် ကေုာံ အခက်အခုဲ (Socio-Economic Inequality) ==
ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် ဏအ် ဍေံ ဟွံကဵု ဖဵု ခိုဟ် သွက် မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ပုဟ်-
* '''ညး မအံင်ဇၞး ကေုာံ ညး မကျ (Winners and Losers):''' ဍုင် ဇၞော် မောဝ် ဗီုကဵု အမေရိကာန်၊ ဥရောပ ကဵု ကြုက် တအ် ကလိဂွံ ပရဲ ဂၠိုင် အိုတ် ရ။ ဆဂး ဍုင် အာဖရိက ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင် ဒိုက် တအ် ဂှ် ဒး ဒုင် ပြိုင်ပကာန် တုဲ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ညးတအ် မာန် လီုလာ် အာ ရ။
* '''ကွာဟမှု သြန်ရတ် (Wealth Gap):''' သြန်ရတ် အလုံ ဂၠးတိ ဏအ် ဂှ် ပြုံ ကောံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ တဲ ကမ္မဏဳ ဇၞော် ကေုာံ မၞိဟ် သိုက် ၁% သၟး ရ။ ကောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဍုင် ဒိုက် တအ် ဂှ် ဒး ကၠောန် ကမၠောန် နကဵု သြန် ဂိတု အောန်အောန် ကေုာံ အကာဲအရာ ပရေအ်ပရေအ် (Sweatshops) ရ။

== ၉။ ပရေင် ဒစဵုဒစး ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် (Anti-Globalization Movement) ==
ဟိုတ်နူ ပြသၞာ တအ် ဏအ် တုဲ، ပရေင် ဒစဵုဒစး ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် ក္တဵုဒှ် ကၠုင် ရ-
* '''ပွမထ္ၜး ဆန္ဒ:''' စတမ် နူ သၞာံ ၁၉၉၉ ပ္ဍဲ ဍုင် သဳအေတ်တေဝ် (Seattle WTO protests)၊ မၞိဟ် တအ် တိတ် ထ္ၜး ဆန္ဒ ဒစဵုဒစး ဂကောံ WTO ကဵု ကမ္မဏဳ ဇၞော် တအ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါင် ကောန် ကမၠောန် ကေုာံ သဘာဝ ရ။
* '''ဝါဒ ကောန်ဍုင် (Nationalism):''' ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ ဍုင် လ္ၚဵု တအ် ကလေင် ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင် ဂၠးတိ ရ (ဥပမာ - ဗြိတိန် တိတ် နူ သမဂ္ဂ ဥရောပ - Brexit၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အမေရိကာန် ပတိုန် အခေါန် လတူ ကပေါတ် ကြုက် - Trade War)။ ညးတအ် မိက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကမၠောန် အပ္ဍဲ ဍုင် ညးတအ် ရ။

== ၁၀။ ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဒေသမန် (Globalization in Myanmar and Mon Context) ==
သွက် ရးနိဂီု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ကေုာံ ဂကူ [[မန်]] မ္ဂး၊ ပရေင် ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် ဏအ် ဍေံ ကဵု ဖဵု သီု ခိုဟ် သီု ပရေအ် ရ-
* '''ပွမပံက် ဍုင်:''' ကြဴနူ သၞာံ ၂၀၁၁၊ ဍုင်ဗၟာ ပံက် အာ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် တုဲ ကမ္မဏဳ ဍုင် သ္အာင် ဗီုကဵု Telenor, Ooredoo, ကဵု Ford တအ် လုပ် ကၠုင် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် အေန်တာနက် ကေုာံ ဖုန် ဂွံ တန် စှ်ေ အာ တုဲ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ဆက်ဆောံ ဂၠးတိ မာန် ကၠုင် ရ။
* '''ကောန် ကမၠောန် ပြံင် ဌာန် (Migrant Workers):''' ဟိုတ်နူ ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် ကေုာံ ပြသၞာ အပ္ဍဲ ဍုင် တုဲ၊ သၟတ် မန် ဗွဲမဂၠိုင် ဒး ပြံင် အာ ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ [[သေံ|ဍုင်သေံ]]၊ မလေရှာ ကေုာံ သေင်ကာပူ ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် ညးတအ် ဂွံ ဆဵု ဂဗ ယေန်သၞာင် တၟိ (ကေုာံ ပလံင် သြန် စဴ သ္ၚိ) ကီု လေဝ်، ဍေံ ပကဵု ညံင် ကွာန် မန် တအ် ဂွံ လ္ၚု အာ ကေုာံ အရေဝ် ဘာသာ မန် ဂွံ ယုတ် စှ်ေ အာ ကီု ရ။
* '''ယေန်သၞာင် မန် ကေုာံ သဝ်ရှယ် မဳဒဳယာ:''' ပ္ဍဲ အခိင် တုပ် ညးသကအ်၊ ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ် ဂှ် ဍေံ ကဵု လွဟ် သွက် ဂကူ မန် တအ် ဂွံ စဵုဒၞာ ယေန်သၞာင် ဇကု မာန် ရ။ ဥပမာ - ပွမစကာ Facebook, YouTube ကေုာံ ဝဳကဳပဳဒဳယာ သွက်ဂွံ ချူ، ဟီု တွံ ကေုာံ ပတိုန် ထ္ၜး ပရူ ဝင် ကေုာံ လိက်ပတ် မန် ညံင် ဂၠးတိ ဂွံ တီ မာန် ရ။&lt;ref&gt;Thawnghmung, A. M. (2011). ''Beyond Armed Conflict: Ethnonational Politics in Burma (Myanmar)''. East-West Center.&lt;/ref&gt;

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် &quot;ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ်&quot; လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ပရေင် ပညာ နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=JJ0nFD19eT8|title=Crash Course: Globalization I - The Upside}}

{{ဝဳကဳ ဒေအ်သ္ကအ်}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics)
* [[ဝါဒ သြန်ရတ်]] (Capitalism)
* [[ဂကောံ ပရေင် ကူသာန် သွံရာန် ဂၠးတိ]] (WTO)
* [[အေန်တာနက်]] (Internet)
* [[ပရေင် ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate Change)

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
ဝှာင်:United_Nations_HQ_-_New_York_City.jpg|ရုင် ကုလသမဂ္ဂ (UN) ပ္ဍဲ နယူးယောက်
ဝှာင်:WTO_logo_in_Geneva.jpg|ရုင် ဂကောံ ပရေင် ကူသာန် သွံရာန် ဂၠးတိ (WTO)
ဝှာင်:Mcdonalds-China.jpg|ဆေင် McDonald's ပ္ဍဲ ဍုင် ကြုက် (ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ)
&lt;/gallery&gt;

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Steger, Manfred B. (2017). ''Globalization: A Very Short Introduction'' (4th ed.). Oxford University Press. ISBN 978-0198779551.
* Stiglitz, Joseph E. (2002). ''Globalization and Its Discontents''. W. W. Norton &amp; Company. ISBN 978-0393324396.
* Friedman, Thomas L. (2005). ''The World Is Flat: A Brief History of the Twenty-first Century''. Farrar, Straus and Giroux.
* Held, David; McGrew, Anthony; Goldblatt, David; Perraton, Jonathan (1999). ''Global Transformations: Politics, Economics and Culture''. Stanford University Press.
* Ritzer, George (1993). ''The McDonaldization of Society''. Pine Forge Press.
* Tomlinson, John (1999). ''Globalization and Culture''. University of Chicago Press.
* Harvey, David (1989). ''The Condition of Postmodernity''. Blackwell.
* Thawnghmung, Ardeth Maung (2011). ''Beyond Armed Conflict: Ethnonational Politics in Burma (Myanmar)''. East-West Center.
* တက္ကသိုလ်ပထဝီဝင်ဌာန (၂၀၁၅). ''လူမှုပထဝီဝင် နိဒါန်း (Introduction to Human Geography)''. ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ.
* ခင်မောင်၊ ဦး (၁၉၉၈). ''မြန်မာနိုင်ငံ ပထဝီဝင် (Geography of Myanmar)''. ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်.

{{သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်}}
{{ပထဝဳ မၞိဟ်}}
{{ပရေင် ဍုင်ကွာန်}}

{{DEFAULTSORT:ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ်}}
[[Category:ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ်]]
[[Category:ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ပထဝဳ မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>fuv5zlxg7p89zlhjz1o15warzfyoju6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင် ဍုင်ကွာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10900</id>
    <redirect title="ပရေင်ဍုင်ကွာန်" />
    <revision>
      <id>54524</id>
      <timestamp>2026-05-07T16:50:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>စာမျက်နှာကို [[ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] သို့ ပြန်ညွှန်းလိုက်သည်</comment>
      <origin>54524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="6ioiobuyezqt0ak9vuccy4k6t4bgwv2" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]</text>
      <sha1>6ioiobuyezqt0ak9vuccy4k6t4bgwv2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အာဒမ် သမေတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10901</id>
    <revision>
      <id>54535</id>
      <timestamp>2026-05-08T02:08:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|တၠပညာ ဒဿနိက ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂကူ သကတ် မဒှ် မအံက် ဝါဒ သြန်ရတ်}} {{Infobox person | name = အာဒမ် သမေတ်&lt;br&gt;Adam Smith | image = [[File:AdamSmith.jpg|250px|အာဒမ် သမေတ်]] | caption = ဗီုရုပ် အာဒမ် သမေတ် (၁၇၂၃...&quot;</comment>
      <origin>54535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30596" sha1="nc3vckm9m5c8gf9b3ahtgz39ld8pd0i" xml:space="preserve">{{Short description|တၠပညာ ဒဿနိက ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂကူ သကတ် မဒှ် မအံက် ဝါဒ သြန်ရတ်}}
{{Infobox person
| name = အာဒမ် သမေတ်&lt;br&gt;Adam Smith
| image = [[File:AdamSmith.jpg|250px|အာဒမ် သမေတ်]]
| caption = ဗီုရုပ် အာဒမ် သမေတ် (၁၇၂၃ – ၁၇၉၀)
| birth_date = ဒုင်ၜာတ္တိဇာံ ၅ ဂျောန် ၁၇၂၃
| birth_place = [[ကာကောလ်ဒဳ]] (Kirkcaldy), ဖှိုက် (Fife), [[သကော့တလန်]]
| death_date = ၁၇ ဂျူလာင် ၁၇၉၀ (အယုက် ၆၇)
| death_place = [[အေဒင်ဗာရာ]] (Edinburgh), သကော့တလန်
| nationality = သကတ် (Scottish)
| education = [[တက္ကသိုလ် ဂလာသဂိုဝ်]] (University of Glasgow)&lt;br&gt;[[တက္ကသိုလ် အံက်သဖို့]] (Balliol College, Oxford)
| known_for = ''[[The Wealth of Nations]]'' (သြန်ရတ် ရးနိဂီုগမၠိုင်)&lt;br&gt;''[[The Theory of Moral Sentiments]]''&lt;br&gt;[[တဲ မဟွံမံက်ညာတ်]] (Invisible hand)
| notable_ideas = [[ပရေင် ကူသာန် သွံရာန် သၠးပွး]] (Free trade)&lt;br&gt;[[ပွမပါ်ပရအ် ကမၠောန်]] (Division of labour)
| field = [[wikt:mnw:ပိုန်ဒြပ်|ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics), [[ဒဿနိကဗေဒ]]
| influenced = [[ကားလ် မာက်]] (Karl Marx), [[ဒေးဗစ် ရဳကာဒဝ်]] (David Ricardo), [[ဂျောန် မေနာ့ဒ် ကိန်း]] (John Maynard Keynes)
}}

'''အာဒမ် သမေတ်''' ({{lang-en|Adam Smith}}؛ ဒုင်ၜာတ္တိဇာံ ၅ ဂျောန် ၁၇၂၃ – ၁၇ ဂျူလာင် ၁၇၉၀) ဝွံ ဍေံဒှ် တၠပညာ [[ဒဿနိကဗေဒ]] ကေုာံ တၠပညာ [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economist) ဂကူ သကတ် (Scottish) မွဲ တုဲ، ညး ဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် &quot;မအံက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ခေတ်တၟိ&quot; (Father of Modern Economics) ကေုာံ &quot;မအံက် ဝါဒ သြန်ရတ်&quot; (Father of Capitalism) ရ။ ညး ဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် အဓိက အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် လျးပညာ သကော့တလန် (Scottish Enlightenment) ရ။

ညး ယၟု တမ္ညဝ် လောန် ဟိုတ်နူကဵု လိက်အုပ် ဇၞော် ၜါ အုပ် မပ္တံကဵု ''&quot;သဘဴဓရ် စိုတ်ဓါတ် သဳလ&quot;'' (The Theory of Moral Sentiments - ၁၇၅၉) ကေုာံ ''&quot;ပွမလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဟိုတ် ကေုာံ သဘာဝ သြန်ရတ် ကေုာံ ပိုန်ဒြပ် ရးနိဂီုဂမၠိုင်&quot;'' (The Wealth of Nations - ၁၇၇၆) ရ။ လိက်အုပ် မရနုက်ကဵု ၜါ ဂှ် ဍေံ ဒှ် လိက် သဇိုင် အဓိက အိုတ် သွက် ဘာသာရပ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ရ။ ညး ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် လညာတ် မပ္တံကဵု &quot;တဲ မဟွံမံက်ညာတ်&quot; (Invisible hand)၊ &quot;ပွမပါ်ပရအ် ကမၠောန်&quot; (Division of labour) ကေုာံ &quot;ပရေင် ကူသာန် သွံရာန် သၠးပွး&quot; (Free trade) တအ် ရ။&lt;ref&gt;Heilbroner, Robert L. (1999). ''The Worldly Philosophers''. Simon &amp; Schuster.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် သဇိုင် (Introduction and Overview) ==
အာဒမ် သမေတ် ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် ဆ တၠပညာ ပရေင် သြန် မွဲ ဓဝ် ပုဟ်။ ပ္ဍဲ အခိင် ညး မဂျိုင် တန်တဴ ဒၟံင် တေအ်، ဘာသာရပ် &quot;ပရေင်ပိုန်ဒြပ်&quot; (Economics) ဟီု ဂှ် ဍေံ ဟွံမွဲ ဏီ ရ။ ညးတအ် ကော်စ ဍေံ &quot;ဒဿနိကဗေဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန်&quot; (Political Economy) ရ။
* '''သဇိုင် လညာတ်:''' သမေတ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ဂကောံမၞိဟ် မွဲ ဂွံ သိုက်သိုက် သၠိင်သၠိင် တန်တဴ မာန် ဂှ်، အလဵုအသဳ တအ် ဟွံဒး လုပ် ပထုဲ (Laissez-faire) ဂၠိုင်ဂၠိုင် ပုဟ်။ ယဝ်ရ ကောန်မၞိဟ် ဇၟာပ် တၠ ကၠောန် ကမၠောန် သွက် အကျိုးအမြတ် ဇကု မ္ဂး၊ ဍေံ ကဵု ဖဵု ခိုဟ် သွက် ဂကောံမၞိဟ် အလုံ မွဲ အလဵုအလျောက် ရ။
* '''မအံက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်:''' လိက်အုပ် ညး ''The Wealth of Nations'' ဂှ် ဍေံ ဒှ် လိက် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဍုင် နကဵု နဲကဲ သိပ္ပံ (Scientific approach) ရ။ ဍေံ ဒှ် လိက် မပြံင်လှာဲ ထောအ် လညာတ် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဥရောပ နူကဵု ဝါဒ မာကေန်တဳလစ် (Mercantilism) ညံင် ဂွံ ဒှ် ဝါဒ သြန်ရတ် (Capitalism) ရ။

== ၂။ ဝင် ဘဝ အခိင် ကောန်ၚာ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ (Early Life and Education) ==
အာဒမ် သမေတ် ဝွံ က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် ကာကောလ်ဒဳ (Kirkcaldy)، ဒေသ ဖှိုက်، ရးနိဂီု သကော့တလန် ရ။ တ္ၚဲ ညး မသၠး ဂၠံဂဝ် ချိုတ်ပၠိုတ် ဂှ် ညးတအ် ဟွံတီ ကီု လေဝ်، ညး ဒုင် လဝ် ၜာတ္တိဇာံ ပ္ဍဲ ၅ ဂျောန် ၁၇၂၃ ရ။
* '''မိမ:''' မအံက် ညး မၞုံ ယၟု အာဒမ် သမေတ် (တုပ် ကု ညး) ဂှ် ဒှ် သကိုပ် ရုင် အခေါန် (Customs) မွဲ တုဲ، ညး စုတိ အာ ၜိုတ် ၂ ဂိတု ကိုပ်ကၠာ သမေတ် ဟွံသၠး ဂၠံဂဝ် ဏီ ရ။ မိအံက် ညး မာဂရက် ဒေါက်ဂလပ် (Margaret Douglas) ဂှ် ဒှ် ညး မလွဳလွတ် ဇၞော် မောဝ် ပတိုန် လဝ် ညး ရ။
* '''ပရေင် ပညာ:''' ကာလ ညး ကလိဂွံ အယုက် ၁၄ သၞာံ၊ ညး တိုန် တက္ကသိုလ် ဂလာသဂိုဝ် (University of Glasgow) တုဲ လ္ၚတ် လဝ် ဒဿနိကဗေဒ သဳလ နူကဵု အ္စာ ဖရန်စစ် ဟာတ်ချဳဆန် (Francis Hutcheson) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၀ ညး ကလိဂွံ လာဘ် ပညာ (Scholarship) တုဲ ဆက် တိုန် တက္ကသိုလ် အံက်သဖို့ (Balliol College, Oxford) ရ။ ဆဂး ညး ဟွံဒး စိုတ် ပရေင် ဗ္တောန် ပညာ ပ္ဍဲ အံက်သဖို့ တုဲ ညး ထံက်ဂလာန် လဝ် ဒဒှ်ရ အ္စာ တအ် ပ္ဍဲ တေအ် လၞုဟ် တုဲ ဟွံဗ္တောန် လိက် ဍာံဍာံ ရ။&lt;ref&gt;Rae, John (1895). ''Life of Adam Smith''. Macmillan.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ကမၠောန် နဒဒှ် အ္စာဘာ တက္ကသိုလ် (Academic Career and Teaching) ==
ကြဴနူ ညး ကလေင် စဴ ကၠုင် နူ အံက်သဖို့ တုဲ၊ သမေတ် စ ဟီု တွံ လိက် (Public lectures) ပ္ဍဲ ဍုင် အေဒင်ဗာရာ (Edinburgh) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၈ ရ။
* '''တက္ကသိုလ် ဂလာသဂိုဝ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၁ ညး ကလိဂွံ ကမၠောန် နဒဒှ် အ္စာ တက္ကသိုလ် (Professor) မဗ္တောန် ဘာသာ ယုတ္တိဗေဒ (Logic) တုဲ، သၞာံ ဂတ ဂှ် ညး ပြံင် အာ ဗ္တောန် ဘာသာ ဒဿနိကဗေဒ သဳလ (Moral Philosophy) ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ဂလာသဂိုဝ် ရ。
* '''မိတ်သဟာယ ကု ဒေးဗစ် ဟုမ် (David Hume):''' ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် ညး ဆဵု ဂဗ ကေုာံ ဒှ် မိတ်သဟာယ ကု တၠပညာ ဒဿနိက မပြာကတ် ဒေးဗစ် ဟုမ် ရ။ ညးတအ် ၜါ ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် အဓိက သွက် ပရေင် ဇၞော်မောဝ် လညာတ် ပညာ သကော့တလန် (Scottish Enlightenment) ရ။
* '''ပရေင် တရဴ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၆၄ ညး နား ဇူ နူ ကမၠောန် တက္ကသိုလ် တုဲ၊ ညး အာ ဂေတ် တရဴ ပ္ဍဲ ဥရောပ (ဗွဲတၟေင် ပြင်သေတ်) နဒဒှ် အ္စာ ဗ္တောန် လိက် ပူဂိုလ် (Tutor) သွက် ကောန် သၟိင် တၠ Duke of Buccleuch ရ။ ပ္ဍဲ ပြင်သေတ် ညး ဆဵု ဂဗ ကု တၠပညာ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် Physiocrats တအ် တုဲ လညာတ် ညး လှဲလး တိုန် ရ။

== ၄။ လိက်အုပ် &quot;သဘဴဓရ် စိုတ်ဓါတ် သဳလ&quot; (The Theory of Moral Sentiments - 1759) ==
ၜိုန်ရ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် တီ လဝ် ညး နဒဒှ် တၠပညာ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကီု လေဝ်၊ သမေတ် အလဵု ဇကု ညာတ် ကေတ် လိက်အုပ် ''The Theory of Moral Sentiments'' ဏအ် ဂှ် ဒှ် လိက် မခိုဟ် အိုတ် ကေုာံ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ညး မချူ လဝ် ရ။
* '''သဇိုင် လညာတ်:''' လိက် ဏအ် ဍေံ သၟာန် သၟုက် လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ပိုဲ ကောန်မၞိဟ် တအ် ၜိုန်ရ ညာတ် ကေတ် အတ္တ ဇကု သၟး (Selfish) ကီု လေဝ်၊ မုဟိုတ် ပိုဲ ဂွံ နွံ ကု စိုတ် ဆာန် ဍူ ကေုာံ ဓဝ်သဳလ လတူ ညးတၞဟ် မာန် ရော?&quot; ဂှ် ရ။
* '''စိုတ် ဆာန်ဍူ (Sympathy / Empathy):''' သမေတ် သောင် ကလး လဝ် ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် တအ် နွံ ကု အစောံ &quot;Sympathy&quot; (ပွမစွံ စိုတ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ညးတၞဟ်) ရ။ ပိုဲ မာန် ကၠိုဟ် စိုတ် ဒဒိုက် ကေုာံ တင် တုပ် စိုတ် ညးတၞဟ် တုဲ، ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ်ဝ် ဓဝ်သဳလ ကေုာံ ဓဝ်သၞောဝ်တရား ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။&lt;ref&gt;Smith, Adam (1759). ''The Theory of Moral Sentiments''.&lt;/ref&gt;

== ၅။ လိက်အုပ် &quot;သြန်ရတ် ကေုာံ ပိုန်ဒြပ် ရးနိဂီုဂမၠိုင်&quot; (The Wealth of Nations - 1776) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၆ (သၞာံ တုပ် ကု အမေရိကာန် မလလောင် တြး လွတ်လပ်ရေး)، သမေတ် တက် ပတိတ် လိက်အုပ် မပြာကတ် အိုတ် ညး မၞုံ ယၟု ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations'' ရ။ လိက် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် &quot;သမ္မာကျမ်းစာ&quot; သွက် ဝါဒ သြန်ရတ် ခေတ် တၟိ ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး သဘဴဓရ် အဓိက ပ္ဍဲ လိက် The Wealth of Nations
|-
! သဘဴဓရ် အဓိက !! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ သောင်ကလး !! ဥပမာ သုင်စောဲ (Adam Smith's Example)
|-
| '''ပွမပါ်ပရအ် ကမၠောန်'''&lt;br&gt;(Division of Labour) || ပွမပါ် ကမၠောန် မွဲ ညံင် ဂွံ ဒှ် ကဏ္ဍ ဍောတ်တ် တုဲ၊ မၞိဟ် မွဲ တၠ ကၠောန် ဆ ကဏ္ဍ ညး မလေပ် ဂှ် သၟး ရ။ ဍေံ ဖန် ညံင် ကပေါတ် ဂွံ တိတ် ဂၠိုင် ကေုာံ ပြဟ် လောန်။ || '''ရုံစက် ပတိတ် တၞိန်အပ် (Pin Factory):''' ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ တၠ ကၠောန် အပ် နူ စ စဵုကဵု အိုတ် မ္ဂး မွဲ တ္ၚဲ ကၠောန် ဂွံ ၁ တၞုင် ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ပါ် လဝ် မၞိဟ် ညး ရေက် ပသဲ، ညး ၜိုတ် က္ဍိုပ် အပ် မ္ဂး၊ မၞိဟ် ၁၀ တၠ ကၠောန် ဂွံ အပ် ၄၈,၀၀၀ တၞုင် ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ ရ။
|-
| '''ပရေင် အတ္တ ကေုာံ ဖဵုပရဲ'''&lt;br&gt;(Self-Interest) || ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဍေံ ချဳဒရာင် ဒၟံင် ဟိုတ်နူ မၞိဟ် တအ် မိက်ဂွံ ကလိဂွံ ဖဵု ပရဲ သွက် ဇကု သၟး ရ။ ဆဂး ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဟွံပရေအ် ပုဟ်။ || &quot;ပိုဲ ကလိဂွံ စၞ ညဝ် စ လၟိုန်တ္ၚဲ ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် ဟိုတ်နူ သၟာ ဖျုန် သက်သက် ဟွံသေင်မ္ဂး ညး ကၠောန် ကွာင် တအ် ဆာန် ဍူ ပိုဲ ပုဟ်။ ဍေံ ဒှ် ဟိုတ်နူ ညးတအ် ဂၠာဲ ဖဵု ပရဲ သွက် ညးတအ် ရ&quot;။
|-
| '''ၚုဟ်မး ကေုာံ ၚုဟ် သွံရာန်'''&lt;br&gt;(Value and Price) || သမေတ် ပါ် လဝ် &quot;ၚုဟ်မး သုင်စောဲ&quot; (Value in use - ဥပမာ ဍာ်) ကေုာံ &quot;ၚုဟ်မး သွံရာန်&quot; (Value in exchange - ဥပမာ ဗိုတ်/စိန်)။ ဍာ် ဂှ် သုင်စောဲ ခိုဟ် ဆဂး ၚုဟ် ဍောတ် တုဲ ဗိုတ် ဂှ် သုင်စောဲ ဟွံဂွံ ဆဂး ၚုဟ် က္ဍင် လောန်။ || (Paradox of value - ပြသၞာ ဍာ် ကဵု ဗိုတ်)
|}
== ၆။ သဘဴဓရ် &quot;တဲ မဟွံမံက်ညာတ်&quot; (The Invisible Hand) ==
သဘဴဓရ် &quot;တဲ မဟွံမံက်ညာတ်&quot; (Invisible hand) ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် မအရေဝ် ဥပမာ (Metaphor) မပြာကတ် အိုတ် နူကဵု အာဒမ် သမေတ် ရ။ ၜိုန်ရ ညး စကာ လဝ် မအရေဝ် ဏအ် ဆ ပိ ဝါ ဓဝ် ပ္ဍဲ လိက် ညး သီုဖအိုတ် ကီု လေဝ်၊ ဍေံ ဒှ် အာ လညာတ် သဇိုင် သွက် ဝါဒ သြန်ရတ် ရ။
* '''အဓိပ္ပါယ်:''' ကာလ ပူဂိုလ် ဇၟာပ် တၠ ပ္ဍဲ ဈေး (Market) တအ် ကၠောန် ကမၠောန် ကေုာံ သွံ ရာန် သွက် ဖဵု ပရဲ ဇကု ညး ကဵု ညး (Self-interest) မ္ဂး، ဍေံ နွံ ညံင်ရဴ &quot;တဲ မဟွံမံက်ညာတ်&quot; မွဲ ဓရိုဟ် ပတိုန် ညံင် ကမၠောန် တအ် ဏအ် ဂွံ ကဵု ဖဵု ခိုဟ် သွက် ဂကောံမၞိဟ် အလုံ မွဲ အလဵုအလျောက် ရ။
* '''ဗီုလဵု ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန်?:''' ဥပမာ - သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရဲ ဂၠိုင်ဂၠိုင် ဂှ်၊ ကမ္မဏဳ တအ် သ္ဒး ပတိတ် ကပေါတ် မခိုဟ် အိုတ် ကေုာံ သွံ နကဵု ၚုဟ် တန် အိုတ် သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ ရာန် ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင် ပြိုင်ပကာန် (Competition) ဏအ် တုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ကလိဂွံ ကပေါတ် ခိုဟ် နကဵု ၚုဟ် တန်တန် အလဵုအလျောက် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အလဵုအသဳ ဟွံဒး လုပ် ပထုဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဖျေဟ် ၚုဟ် ကပေါတ် ပုဟ်။&lt;ref&gt;Smith, Adam (1776). ''The Wealth of Nations''. Book IV, Chapter II.&lt;/ref&gt;

== ၇။ လညာတ် လတူ ပရေင် ကူသာန် သွံရာန် သၠးပွး (Views on Free Trade and Mercantilism) ==
ပ္ဍဲ အခိင် သမေတ် မဂျိုင် တန်တဴ ဒၟံင် တေအ်، ဍုင် ဥရောပ တအ် စကာ ဒၟံင် သၞောတ်ဝ် &quot;[[ဝါဒ မာကေန်တဳလစ်]]&quot; (Mercantilism) ရ။ ဝါဒ ဏအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ဍုင် မွဲ မသိုက် ဂှ် ဒး ပကောံ သြန် ထဝ် ကဵု သြန် သြန် (Gold and Silver) ဂၠိုင်ဂၠိုင် တုဲ၊ ဒး သွံ ပတိတ် ကပေါတ် ဂၠိုင် နူ မရာန် လုပ် နူ ဍုင် သ္အာင် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ကံက် အခေါန် ကပေါတ် လုပ် ဍုင် (Tariffs) ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။

သမေတ် ဒစဵုဒစး လညာတ် ဏအ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ-
* '''ပိုန်ဒြပ် ဍာံ (Real Wealth):''' ညး ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် ထဝ် ကဵု သြန် မပကောံ လဝ် ပုဟ်။ ဍေံ ဒှ် &quot;ကပေါတ် ကေုာံ ဝန်ဆောင်မှု&quot; (Goods and Services) ဍုင် ဂှ် မပတိတ် မာန် သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။
* '''ပရေင် ကူသာန် သွံရာန် သၠးပွး (Free Trade):''' ညး ထံက်ဂလာန် ညံင် ဍုင် တအ် ဂွံ သွံ ရာန် ညးသကအ် ဗွဲမသၠးပွး (ဟွံမွဲ ကု အခေါန်) ရ။ ဍုင် ဇၟာပ် ဍုင် သ္ဒး ပတိတ် ကပေါတ် ညးတအ် မပတိတ် ဍိုက်ပေင် အိုတ် ကေုာံ စရိတ် အောန် အိုတ် (Absolute Advantage) တုဲ သၠာဲ ဂတး ညးသကအ် မ္ဂး ဍုင် သီုဖအိုတ် သိုက် တိုန် မာန် ရ။

== ၈။ လဒက်ပ္တန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တာလျိုင် အလဵုအသဳ (Economic Structure and Role of Government) ==
ၜိုန်ရ သမေတ် ထံက်ဂလာန် ဝါဒ မသၠးပွး (Laissez-faire / Free Market) ကီု လေဝ်၊ ညး ဟွံညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳ တအ် ဟွံဒး ကၠောန် မု မွဲ ပုဟ်။ ညး ပါ် လဝ် တာလျိုင် အလဵုအသဳ အဓိက ၃ သာ်-
# '''ပရေင် စဵုဒၞာ ဍုင် (National Defense):''' အလဵုအသဳ ဒး ဒက်ပ္တန် ဒပ် ပၞာန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ရးနိဂီု နူကဵု ပရေင် ဗတိုက် လုပ် သီ နူ ဍုင် သ္အာင်။
# '''ဓဝ်သၞောဝ်တရား (Administration of Justice):''' အလဵုအသဳ ဒး ဒက်ပ္တန် ရုင်သၞောဝ် ကေုာံ ဒပ် ဗၠာဲရဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန် နူကဵု ပရေင် အဓမ္မ ကေုာံ ပွမလီလာ် လတူ ဒြပ် ရတ် ညးတအ်။
# '''ကမၠောန် အသီ (Public Works and Institutions):''' အလဵုအသဳ ဒး သြိုင် လဒက် ကမၠောန် အသီ ဗီုကဵု ဂၠံင် တရဴ၊ ဒဒန်، ကေုာံ ဘာ ဗ္တောန် လိက် မဒှ် အရာ ကမ္မဏဳ ပူဂိုလ် တအ် ဟွံမိက် ကၠောန် ဟိုတ်နူ ဟွံကလိဂွံ ပရဲ ဂၠိုင် ရ။ (သမေတ် စွံ အာရီု လတူ ပရေင် ပညာ သွက် ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ညံင် ဂွံ တိတ် ဗၠး နူ ပရေင် ညာဏ် ဍိုန် ဟိုတ်နူ ကၠောန် ကမၠောန် ရုံစက် ထပ် ကလေင် ဒၟံင် သၟး ရ)။&lt;ref&gt;O'Rourke, P. J. (2006). ''On The Wealth of Nations''. Atlantic Monthly Press.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင် ဇီုကပိုက် လတူ ဂၠးတိ ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ/မန် (Impact on the World and Myanmar/Mon Context) ==
လညာတ် အာဒမ် သမေတ် ဝွံ ဍေံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဂၠးတိ အလုံ မွဲ ရ-
* '''ဝါဒ သြန်ရတ် (Capitalism):''' လညာတ် ညး ဂှ် ဍေံ ဒှ် သဇိုင် သွက် လဒက်ပ္တန် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် အမေရိကာန် ကေုာံ ဂၠးတိ အလုံ မွဲ ပ္ဍဲ ခေတ် ရာစုသၞာံ ၁၉ ကဵု ၂၀ ရ။
* '''ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ လညာတ် သမေတ်:''' ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဍုင်ဗၟာ မ္ဂး၊ အလဵုအသဳ သဵုရှေယ်လေတ် နေဝင်း (၁၉၆၂-၁၉၈၈) တအ် စကာ လဝ် စနစ် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကၟာတ် လဒဵု တုဲ ဍုင် ဒိုက်ဂတ် အာ ဗွဲမလောန် ရ။ ကြဴနူ သၞာံ ၁၉၉၀ တုဲ ဍုင်ဗၟာ ဂစာန် ပြံင်လှာဲ ကၠုင် နဒဒှ် ဍုင် &quot;ဈေးကွက် စီးပွားရေး&quot; (Market Economy မတုပ် ကု လညာတ် သမေတ်) ကီု လေဝ်، ဟိုတ်နူ အဝဵုအာဏာ ပြုံ ကောံ ပ္ဍဲ မၞိဟ် မွဲ က္ဍိုပ် သၟး (Crony capitalism) တုဲ ဍေံ ဟွံဒှ် ဈေးကွက် သၠးပွး ဍာံဍာံ ရ။
* '''ဒေသ မန်:''' သွက် ဒေသ တွဵုရး မန် မ္ဂး၊ လညာတ် &quot;ပရေင် ကူသာန် သွံရာန် သၠးပွး&quot; (Free trade) ဏအ် ဍေံ ကိစ္စဇၞော် လောန် ရ။ ဒေသ မန် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ပယျဵု သွံ ရာန် ကု ဍုင် သေံ တုဲ၊ ယဝ်ရ ဟွံမွဲ ကု ကန့်သတ် အခေါန် (Tariffs) ဂၠိုင်ဂၠိုင် မ္ဂး ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဒေသ မာန် ဇၞော် မောဝ် အာ ပြဟ် လောန် ရ။

== ၁၀။ ကမၠောန် လက္ကရဴ ကေုာံ ပရေင် စၟတ်သမ္တီ (Later Life and Legacy) ==
ကြဴနူ မပတိတ် လိက် ''The Wealth of Nations'' တုဲ၊ အာဒမ် သမေတ် ဂှ် ညး ယၟု တမ္ညဝ် လောန် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။
* '''ကမၠောန် လက္ကရဴ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၈၊ ညး ကလိဂွံ တာလျိုင် နဒဒှ် သကိုပ် ကမၠောန် အခေါန် ဍုင် (Commissioner of Customs) ပ္ဍဲ သကော့တလန် (မဒှ် ကမၠောန် တုပ် ကု မအံက် ညး) တုဲ ညး မံင် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဍုင် အေဒင်ဗာရာ စဵုကဵု လအိတ် အယုက် ရ။ 
* '''အလအိတ် အယုက်:''' အာဒမ် သမေတ် ဝွံ ညး ဟွံဂွံ ဒက် အိန်ထံင် သ္ၚိကၟိန် ပုဟ်။ ကိုပ်ကၠာ ညး ဟွံစုတိ ဂှ် ညး ကဵု လဝ် အမိန့် ညံင် ဂွံ စံင် ပလီု ထောအ် လိက် စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ မူကြမ်း ညး သီုဖအိုတ် ရ။ ညး စုတိ အာ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ၁၇ ဂျူလာင် ၁၇၉၀ တုဲ ညးတအ် တိုပ် လဝ် ရုပ်ကလာပ် ညး ပ္ဍဲ ဘာကျာ် Canongate Kirkyard ป္ဍဲ ဍုင် အေဒင်ဗာရာ ရ။
* '''ပရေင် စၟတ်သမ္တီ:''' ရုပ် ညး ဂှ် ညးတအ် စုတ် လဝ် ပ္ဍဲ လှုဲ စက္ကူ ၂၀ ပေါင် (£20) သွက် ဘဏ် အင်္ဂလာန် (Bank of England) နူ သၞာံ ၂၀၀၇ စဵုကဵု ၂၀၂၀ ရ။ လညာတ် ညး ဂှ် ဍေံ သှ်ေ နွံ ဒၟံင် နဒဒှ် တိုင် ခိုင် အဓိက သွက် သိပ္ပံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် သဘဴဓရ် အာဒမ် သမေတ် ကေုာံ ဝါဒ သြန်ရတ် လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ပရေင် ပညာ နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{Youtube|id=B43YEW2FvDs|title=The Invisible Hand - 60 Second Adventures in Economics}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics)
* [[ဝါဒ သြန်ရတ်]] (Capitalism)
* [[ကားလ် မာက်]] (Karl Marx)
* [[ဒဿနိကဗေဒ]] (Philosophy)
* [[ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ်]] (Globalization)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Smith, Adam (1776). ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations''. W. Strahan and T. Cadell, London.
* Smith, Adam (1759). ''The Theory of Moral Sentiments''. A. Millar, London.
* Rae, John (1895). ''Life of Adam Smith''. Macmillan.
* Heilbroner, Robert L. (1999). ''The Worldly Philosophers: The Lives, Times And Ideas Of The Great Economic Thinkers''. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0684862149.
* Norman, Jesse (2018). ''Adam Smith: What He Thought, and Why it Matters''. Allen Lane.
* O'Rourke, P. J. (2006). ''On The Wealth of Nations''. Atlantic Monthly Press.
* Buchan, James (2006). ''The Authentic Adam Smith: His Life and Ideas''. W. W. Norton &amp; Company.
* စီးပွားရေးပညာဌာန (၂၀၁၅). ''စီးပွားရေးပညာ နိဒါန်း (Introduction to Economics)''. ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ.
* ခင်မောင်ကြွယ် (၁၉၉၉). ''ကမ္ဘာ့စီးပွားရေး တွေးခေါ်ရှင်များ''. ရန်ကုန်: ဉာဏ်လင်းစာပေ.
* [https://www.adamsmith.org/ Adam Smith Institute]. Official Website for Economic Research.

{{သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်}}
{{ပရေင် ဍုင်ကွာန်}}

{{DEFAULTSORT:သမေတ်, အာဒမ်}}
[[Category:အာဒမ် သမေတ်]]
[[Category:တၠပညာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:တၠပညာ ဒဿနိက]]
[[Category:မၞိဟ် မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၂၃]]
[[Category:မၞိဟ် မစုတိ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၀]]</text>
      <sha1>nc3vckm9m5c8gf9b3ahtgz39ld8pd0i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54536</id>
      <parentid>54535</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T02:09:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30557" sha1="s9fdtqnf7vuhhp3e3vbxk6s7tm0gdh2" xml:space="preserve">{{Short description|တၠပညာ ဒဿနိက ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂကူ သကတ် မဒှ် မအံက် ဝါဒ သြန်ရတ်}}
{{Infobox person
| name = အာဒမ် သမေတ်&lt;br&gt;Adam Smith
| image = [[File:AdamSmith.jpg|250px|အာဒမ် သမေတ်]]
| caption = ဗီုရုပ် အာဒမ် သမေတ် (၁၇၂၃ – ၁၇၉၀)
| birth_date = ဒုင်ၜာတ္တိဇာံ ၅ ဂျောန် ၁၇၂၃
| birth_place = [[ကာကောလ်ဒဳ]] (Kirkcaldy), ဖှိုက် (Fife), [[သကော့တလန်]]
| death_date = ၁၇ ဂျူလာင် ၁၇၉၀ (အယုက် ၆၇)
| death_place = [[အေဒင်ဗာရာ]] (Edinburgh), သကော့တလန်
| nationality = သကတ် (Scottish)
| education = [[တက္ကသိုလ် ဂလာသဂိုဝ်]] (University of Glasgow)&lt;br&gt;[[တက္ကသိုလ် အံက်သဖို့]] (Balliol College, Oxford)
| known_for = ''[[The Wealth of Nations]]'' (သြန်ရတ် ရးနိဂီုগမၠိုင်)&lt;br&gt;''[[The Theory of Moral Sentiments]]''&lt;br&gt;[[တဲ မဟွံမံက်ညာတ်]] (Invisible hand)
| notable_ideas = [[ပရေင် ကူသာန် သွံရာန် သၠးပွး]] (Free trade)&lt;br&gt;[[ပွမပါ်ပရအ် ကမၠောန်]] (Division of labour)
| field = [[wikt:mnw:ပိုန်ဒြပ်|ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics), [[ဒဿနိကဗေဒ]]
| influenced = [[ကားလ် မာက်]] (Karl Marx), [[ဒေးဗစ် ရဳကာဒဝ်]] (David Ricardo), [[ဂျောန် မေနာ့ဒ် ကိန်း]] (John Maynard Keynes)
}}

'''အာဒမ် သမေတ်''' ({{lang-en|Adam Smith}}؛  ၅ ဂျောန် ၁၇၂၃ – ၁၇ ဂျူလာင် ၁၇၉၀) ဝွံ ဍေံဒှ် တၠပညာ [[ဒဿနိကဗေဒ]] ကေုာံ တၠပညာ [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economist) ဂကူ သကတ် (Scottish) မွဲ တုဲ، ညး ဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် &quot;မအံက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ခေတ်တၟိ&quot; (Father of Modern Economics) ကေုာံ &quot;မအံက် ဝါဒ သြန်ရတ်&quot; (Father of Capitalism) ရ။ ညး ဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် အဓိက အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် လျးပညာ သကော့တလန် (Scottish Enlightenment) ရ။

ညး ယၟု တမ္ညဝ် လောန် ဟိုတ်နူကဵု လိက်အုပ် ဇၞော် ၜါ အုပ် မပ္တံကဵု ''&quot;သဘဴဓရ် စိုတ်ဓါတ် သဳလ&quot;'' (The Theory of Moral Sentiments - ၁၇၅၉) ကေုာံ ''&quot;ပွမလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဟိုတ် ကေုာံ သဘာဝ သြန်ရတ် ကေုာံ ပိုန်ဒြပ် ရးနိဂီုဂမၠိုင်&quot;'' (The Wealth of Nations - ၁၇၇၆) ရ။ လိက်အုပ် မရနုက်ကဵု ၜါ ဂှ် ဍေံ ဒှ် လိက် သဇိုင် အဓိက အိုတ် သွက် ဘာသာရပ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ရ။ ညး ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် လညာတ် မပ္တံကဵု &quot;တဲ မဟွံမံက်ညာတ်&quot; (Invisible hand)၊ &quot;ပွမပါ်ပရအ် ကမၠောန်&quot; (Division of labour) ကေုာံ &quot;ပရေင် ကူသာန် သွံရာန် သၠးပွး&quot; (Free trade) တအ် ရ။&lt;ref&gt;Heilbroner, Robert L. (1999). ''The Worldly Philosophers''. Simon &amp; Schuster.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် သဇိုင် (Introduction and Overview) ==
အာဒမ် သမေတ် ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် ဆ တၠပညာ ပရေင် သြန် မွဲ ဓဝ် ပုဟ်။ ပ္ဍဲ အခိင် ညး မဂျိုင် တန်တဴ ဒၟံင် တေအ်، ဘာသာရပ် &quot;ပရေင်ပိုန်ဒြပ်&quot; (Economics) ဟီု ဂှ် ဍေံ ဟွံမွဲ ဏီ ရ။ ညးတအ် ကော်စ ဍေံ &quot;ဒဿနိကဗေဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန်&quot; (Political Economy) ရ။
* '''သဇိုင် လညာတ်:''' သမေတ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ဂကောံမၞိဟ် မွဲ ဂွံ သိုက်သိုက် သၠိင်သၠိင် တန်တဴ မာန် ဂှ်، အလဵုအသဳ တအ် ဟွံဒး လုပ် ပထုဲ (Laissez-faire) ဂၠိုင်ဂၠိုင် ပုဟ်။ ယဝ်ရ ကောန်မၞိဟ် ဇၟာပ် တၠ ကၠောန် ကမၠောန် သွက် အကျိုးအမြတ် ဇကု မ္ဂး၊ ဍေံ ကဵု ဖဵု ခိုဟ် သွက် ဂကောံမၞိဟ် အလုံ မွဲ အလဵုအလျောက် ရ။
* '''မအံက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်:''' လိက်အုပ် ညး ''The Wealth of Nations'' ဂှ် ဍေံ ဒှ် လိက် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဍုင် နကဵု နဲကဲ သိပ္ပံ (Scientific approach) ရ။ ဍေံ ဒှ် လိက် မပြံင်လှာဲ ထောအ် လညာတ် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဥရောပ နူကဵု ဝါဒ မာကေန်တဳလစ် (Mercantilism) ညံင် ဂွံ ဒှ် ဝါဒ သြန်ရတ် (Capitalism) ရ။

== ၂။ ဝင် ဘဝ အခိင် ကောန်ၚာ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ (Early Life and Education) ==
အာဒမ် သမေတ် ဝွံ က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် ကာကောလ်ဒဳ (Kirkcaldy)، ဒေသ ဖှိုက်، ရးနိဂီု သကော့တလန် ရ။ တ္ၚဲ ညး မသၠး ဂၠံဂဝ် ချိုတ်ပၠိုတ် ဂှ် ညးတအ် ဟွံတီ ကီု လေဝ်، ညး ဒုင် လဝ် ၜာတ္တိဇာံ ပ္ဍဲ ၅ ဂျောန် ၁၇၂၃ ရ။
* '''မိမ:''' မအံက် ညး မၞုံ ယၟု အာဒမ် သမေတ် (တုပ် ကု ညး) ဂှ် ဒှ် သကိုပ် ရုင် အခေါန် (Customs) မွဲ တုဲ، ညး စုတိ အာ ၜိုတ် ၂ ဂိတု ကိုပ်ကၠာ သမေတ် ဟွံသၠး ဂၠံဂဝ် ဏီ ရ။ မိအံက် ညး မာဂရက် ဒေါက်ဂလပ် (Margaret Douglas) ဂှ် ဒှ် ညး မလွဳလွတ် ဇၞော် မောဝ် ပတိုန် လဝ် ညး ရ။
* '''ပရေင် ပညာ:''' ကာလ ညး ကလိဂွံ အယုက် ၁၄ သၞာံ၊ ညး တိုန် တက္ကသိုလ် ဂလာသဂိုဝ် (University of Glasgow) တုဲ လ္ၚတ် လဝ် ဒဿနိကဗေဒ သဳလ နူကဵု အ္စာ ဖရန်စစ် ဟာတ်ချဳဆန် (Francis Hutcheson) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၀ ညး ကလိဂွံ လာဘ် ပညာ (Scholarship) တုဲ ဆက် တိုန် တက္ကသိုလ် အံက်သဖို့ (Balliol College, Oxford) ရ။ ဆဂး ညး ဟွံဒး စိုတ် ပရေင် ဗ္တောန် ပညာ ပ္ဍဲ အံက်သဖို့ တုဲ ညး ထံက်ဂလာန် လဝ် ဒဒှ်ရ အ္စာ တအ် ပ္ဍဲ တေအ် လၞုဟ် တုဲ ဟွံဗ္တောန် လိက် ဍာံဍာံ ရ။&lt;ref&gt;Rae, John (1895). ''Life of Adam Smith''. Macmillan.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ကမၠောန် နဒဒှ် အ္စာဘာ တက္ကသိုလ် (Academic Career and Teaching) ==
ကြဴနူ ညး ကလေင် စဴ ကၠုင် နူ အံက်သဖို့ တုဲ၊ သမေတ် စ ဟီု တွံ လိက် (Public lectures) ပ္ဍဲ ဍုင် အေဒင်ဗာရာ (Edinburgh) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၈ ရ။
* '''တက္ကသိုလ် ဂလာသဂိုဝ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၁ ညး ကလိဂွံ ကမၠောန် နဒဒှ် အ္စာ တက္ကသိုလ် (Professor) မဗ္တောန် ဘာသာ ယုတ္တိဗေဒ (Logic) တုဲ، သၞာံ ဂတ ဂှ် ညး ပြံင် အာ ဗ္တောန် ဘာသာ ဒဿနိကဗေဒ သဳလ (Moral Philosophy) ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ဂလာသဂိုဝ် ရ。
* '''မိတ်သဟာယ ကု ဒေးဗစ် ဟုမ် (David Hume):''' ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် ညး ဆဵု ဂဗ ကေုာံ ဒှ် မိတ်သဟာယ ကု တၠပညာ ဒဿနိက မပြာကတ် ဒေးဗစ် ဟုမ် ရ။ ညးတအ် ၜါ ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် အဓိက သွက် ပရေင် ဇၞော်မောဝ် လညာတ် ပညာ သကော့တလန် (Scottish Enlightenment) ရ။
* '''ပရေင် တရဴ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၆၄ ညး နား ဇူ နူ ကမၠောန် တက္ကသိုလ် တုဲ၊ ညး အာ ဂေတ် တရဴ ပ္ဍဲ ဥရောပ (ဗွဲတၟေင် ပြင်သေတ်) နဒဒှ် အ္စာ ဗ္တောန် လိက် ပူဂိုလ် (Tutor) သွက် ကောန် သၟိင် တၠ Duke of Buccleuch ရ။ ပ္ဍဲ ပြင်သေတ် ညး ဆဵု ဂဗ ကု တၠပညာ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် Physiocrats တအ် တုဲ လညာတ် ညး လှဲလး တိုန် ရ။

== ၄။ လိက်အုပ် &quot;သဘဴဓရ် စိုတ်ဓါတ် သဳလ&quot; (The Theory of Moral Sentiments - 1759) ==
ၜိုန်ရ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် တီ လဝ် ညး နဒဒှ် တၠပညာ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကီု လေဝ်၊ သမေတ် အလဵု ဇကု ညာတ် ကေတ် လိက်အုပ် ''The Theory of Moral Sentiments'' ဏအ် ဂှ် ဒှ် လိက် မခိုဟ် အိုတ် ကေုာံ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ညး မချူ လဝ် ရ။
* '''သဇိုင် လညာတ်:''' လိက် ဏအ် ဍေံ သၟာန် သၟုက် လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ပိုဲ ကောန်မၞိဟ် တအ် ၜိုန်ရ ညာတ် ကေတ် အတ္တ ဇကု သၟး (Selfish) ကီု လေဝ်၊ မုဟိုတ် ပိုဲ ဂွံ နွံ ကု စိုတ် ဆာန် ဍူ ကေုာံ ဓဝ်သဳလ လတူ ညးတၞဟ် မာန် ရော?&quot; ဂှ် ရ။
* '''စိုတ် ဆာန်ဍူ (Sympathy / Empathy):''' သမေတ် သောင် ကလး လဝ် ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် တအ် နွံ ကု အစောံ &quot;Sympathy&quot; (ပွမစွံ စိုတ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ညးတၞဟ်) ရ။ ပိုဲ မာန် ကၠိုဟ် စိုတ် ဒဒိုက် ကေုာံ တင် တုပ် စိုတ် ညးတၞဟ် တုဲ، ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ်ဝ် ဓဝ်သဳလ ကေုာံ ဓဝ်သၞောဝ်တရား ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။&lt;ref&gt;Smith, Adam (1759). ''The Theory of Moral Sentiments''.&lt;/ref&gt;

== ၅။ လိက်အုပ် &quot;သြန်ရတ် ကေုာံ ပိုန်ဒြပ် ရးနိဂီုဂမၠိုင်&quot; (The Wealth of Nations - 1776) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၆ (သၞာံ တုပ် ကု အမေရိကာန် မလလောင် တြး လွတ်လပ်ရေး)، သမေတ် တက် ပတိတ် လိက်အုပ် မပြာကတ် အိုတ် ညး မၞုံ ယၟု ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations'' ရ။ လိက် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် &quot;သမ္မာကျမ်းစာ&quot; သွက် ဝါဒ သြန်ရတ် ခေတ် တၟိ ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး သဘဴဓရ် အဓိက ပ္ဍဲ လိက် The Wealth of Nations
|-
! သဘဴဓရ် အဓိက !! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ သောင်ကလး !! ဥပမာ သုင်စောဲ (Adam Smith's Example)
|-
| '''ပွမပါ်ပရအ် ကမၠောန်'''&lt;br&gt;(Division of Labour) || ပွမပါ် ကမၠောန် မွဲ ညံင် ဂွံ ဒှ် ကဏ္ဍ ဍောတ်တ် တုဲ၊ မၞိဟ် မွဲ တၠ ကၠောန် ဆ ကဏ္ဍ ညး မလေပ် ဂှ် သၟး ရ။ ဍေံ ဖန် ညံင် ကပေါတ် ဂွံ တိတ် ဂၠိုင် ကေုာံ ပြဟ် လောန်။ || '''ရုံစက် ပတိတ် တၞိန်အပ် (Pin Factory):''' ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ တၠ ကၠောန် အပ် နူ စ စဵုကဵု အိုတ် မ္ဂး မွဲ တ္ၚဲ ကၠောန် ဂွံ ၁ တၞုင် ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ပါ် လဝ် မၞိဟ် ညး ရေက် ပသဲ، ညး ၜိုတ် က္ဍိုပ် အပ် မ္ဂး၊ မၞိဟ် ၁၀ တၠ ကၠောန် ဂွံ အပ် ၄၈,၀၀၀ တၞုင် ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ ရ။
|-
| '''ပရေင် အတ္တ ကေုာံ ဖဵုပရဲ'''&lt;br&gt;(Self-Interest) || ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဍေံ ချဳဒရာင် ဒၟံင် ဟိုတ်နူ မၞိဟ် တအ် မိက်ဂွံ ကလိဂွံ ဖဵု ပရဲ သွက် ဇကု သၟး ရ။ ဆဂး ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဟွံပရေအ် ပုဟ်။ || &quot;ပိုဲ ကလိဂွံ စၞ ညဝ် စ လၟိုန်တ္ၚဲ ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် ဟိုတ်နူ သၟာ ဖျုန် သက်သက် ဟွံသေင်မ္ဂး ညး ကၠောန် ကွာင် တအ် ဆာန် ဍူ ပိုဲ ပုဟ်။ ဍေံ ဒှ် ဟိုတ်နူ ညးတအ် ဂၠာဲ ဖဵု ပရဲ သွက် ညးတအ် ရ&quot;။
|-
| '''ၚုဟ်မး ကေုာံ ၚုဟ် သွံရာန်'''&lt;br&gt;(Value and Price) || သမေတ် ပါ် လဝ် &quot;ၚုဟ်မး သုင်စောဲ&quot; (Value in use - ဥပမာ ဍာ်) ကေုာံ &quot;ၚုဟ်မး သွံရာန်&quot; (Value in exchange - ဥပမာ ဗိုတ်/စိန်)။ ဍာ် ဂှ် သုင်စောဲ ခိုဟ် ဆဂး ၚုဟ် ဍောတ် တုဲ ဗိုတ် ဂှ် သုင်စောဲ ဟွံဂွံ ဆဂး ၚုဟ် က္ဍင် လောန်။ || (Paradox of value - ပြသၞာ ဍာ် ကဵု ဗိုတ်)
|}
== ၆။ သဘဴဓရ် &quot;တဲ မဟွံမံက်ညာတ်&quot; (The Invisible Hand) ==
သဘဴဓရ် &quot;တဲ မဟွံမံက်ညာတ်&quot; (Invisible hand) ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် မအရေဝ် ဥပမာ (Metaphor) မပြာကတ် အိုတ် နူကဵု အာဒမ် သမေတ် ရ။ ၜိုန်ရ ညး စကာ လဝ် မအရေဝ် ဏအ် ဆ ပိ ဝါ ဓဝ် ပ္ဍဲ လိက် ညး သီုဖအိုတ် ကီု လေဝ်၊ ဍေံ ဒှ် အာ လညာတ် သဇိုင် သွက် ဝါဒ သြန်ရတ် ရ။
* '''အဓိပ္ပါယ်:''' ကာလ ပူဂိုလ် ဇၟာပ် တၠ ပ္ဍဲ ဈေး (Market) တအ် ကၠောန် ကမၠောန် ကေုာံ သွံ ရာန် သွက် ဖဵု ပရဲ ဇကု ညး ကဵု ညး (Self-interest) မ္ဂး، ဍေံ နွံ ညံင်ရဴ &quot;တဲ မဟွံမံက်ညာတ်&quot; မွဲ ဓရိုဟ် ပတိုန် ညံင် ကမၠောန် တအ် ဏအ် ဂွံ ကဵု ဖဵု ခိုဟ် သွက် ဂကောံမၞိဟ် အလုံ မွဲ အလဵုအလျောက် ရ။
* '''ဗီုလဵု ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန်?:''' ဥပမာ - သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရဲ ဂၠိုင်ဂၠိုင် ဂှ်၊ ကမ္မဏဳ တအ် သ္ဒး ပတိတ် ကပေါတ် မခိုဟ် အိုတ် ကေုာံ သွံ နကဵု ၚုဟ် တန် အိုတ် သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ ရာန် ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင် ပြိုင်ပကာန် (Competition) ဏအ် တုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ကလိဂွံ ကပေါတ် ခိုဟ် နကဵု ၚုဟ် တန်တန် အလဵုအလျောက် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အလဵုအသဳ ဟွံဒး လုပ် ပထုဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဖျေဟ် ၚုဟ် ကပေါတ် ပုဟ်။&lt;ref&gt;Smith, Adam (1776). ''The Wealth of Nations''. Book IV, Chapter II.&lt;/ref&gt;

== ၇။ လညာတ် လတူ ပရေင် ကူသာန် သွံရာန် သၠးပွး (Views on Free Trade and Mercantilism) ==
ပ္ဍဲ အခိင် သမေတ် မဂျိုင် တန်တဴ ဒၟံင် တေအ်، ဍုင် ဥရောပ တအ် စကာ ဒၟံင် သၞောတ်ဝ် &quot;[[ဝါဒ မာကေန်တဳလစ်]]&quot; (Mercantilism) ရ။ ဝါဒ ဏအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ဍုင် မွဲ မသိုက် ဂှ် ဒး ပကောံ သြန် ထဝ် ကဵု သြန် သြန် (Gold and Silver) ဂၠိုင်ဂၠိုင် တုဲ၊ ဒး သွံ ပတိတ် ကပေါတ် ဂၠိုင် နူ မရာန် လုပ် နူ ဍုင် သ္အာင် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ကံက် အခေါန် ကပေါတ် လုပ် ဍုင် (Tariffs) ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။

သမေတ် ဒစဵုဒစး လညာတ် ဏအ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ-
* '''ပိုန်ဒြပ် ဍာံ (Real Wealth):''' ညး ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် ထဝ် ကဵု သြန် မပကောံ လဝ် ပုဟ်။ ဍေံ ဒှ် &quot;ကပေါတ် ကေုာံ ဝန်ဆောင်မှု&quot; (Goods and Services) ဍုင် ဂှ် မပတိတ် မာန် သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။
* '''ပရေင် ကူသာန် သွံရာန် သၠးပွး (Free Trade):''' ညး ထံက်ဂလာန် ညံင် ဍုင် တအ် ဂွံ သွံ ရာန် ညးသကအ် ဗွဲမသၠးပွး (ဟွံမွဲ ကု အခေါန်) ရ။ ဍုင် ဇၟာပ် ဍုင် သ္ဒး ပတိတ် ကပေါတ် ညးတအ် မပတိတ် ဍိုက်ပေင် အိုတ် ကေုာံ စရိတ် အောန် အိုတ် (Absolute Advantage) တုဲ သၠာဲ ဂတး ညးသကအ် မ္ဂး ဍုင် သီုဖအိုတ် သိုက် တိုန် မာန် ရ။

== ၈။ လဒက်ပ္တန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တာလျိုင် အလဵုအသဳ (Economic Structure and Role of Government) ==
ၜိုန်ရ သမေတ် ထံက်ဂလာန် ဝါဒ မသၠးပွး (Laissez-faire / Free Market) ကီု လေဝ်၊ ညး ဟွံညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳ တအ် ဟွံဒး ကၠောန် မု မွဲ ပုဟ်။ ညး ပါ် လဝ် တာလျိုင် အလဵုအသဳ အဓိက ၃ သာ်-
# '''ပရေင် စဵုဒၞာ ဍုင် (National Defense):''' အလဵုအသဳ ဒး ဒက်ပ္တန် ဒပ် ပၞာန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ရးနိဂီု နူကဵု ပရေင် ဗတိုက် လုပ် သီ နူ ဍုင် သ္အာင်။
# '''ဓဝ်သၞောဝ်တရား (Administration of Justice):''' အလဵုအသဳ ဒး ဒက်ပ္တန် ရုင်သၞောဝ် ကေုာံ ဒပ် ဗၠာဲရဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန် နူကဵု ပရေင် အဓမ္မ ကေုာံ ပွမလီလာ် လတူ ဒြပ် ရတ် ညးတအ်။
# '''ကမၠောန် အသီ (Public Works and Institutions):''' အလဵုအသဳ ဒး သြိုင် လဒက် ကမၠောန် အသီ ဗီုကဵု ဂၠံင် တရဴ၊ ဒဒန်، ကေုာံ ဘာ ဗ္တောန် လိက် မဒှ် အရာ ကမ္မဏဳ ပူဂိုလ် တအ် ဟွံမိက် ကၠောန် ဟိုတ်နူ ဟွံကလိဂွံ ပရဲ ဂၠိုင် ရ။ (သမေတ် စွံ အာရီု လတူ ပရေင် ပညာ သွက် ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ညံင် ဂွံ တိတ် ဗၠး နူ ပရေင် ညာဏ် ဍိုန် ဟိုတ်နူ ကၠောန် ကမၠောန် ရုံစက် ထပ် ကလေင် ဒၟံင် သၟး ရ)။&lt;ref&gt;O'Rourke, P. J. (2006). ''On The Wealth of Nations''. Atlantic Monthly Press.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင် ဇီုကပိုက် လတူ ဂၠးတိ ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ/မန် (Impact on the World and Myanmar/Mon Context) ==
လညာတ် အာဒမ် သမေတ် ဝွံ ဍေံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဂၠးတိ အလုံ မွဲ ရ-
* '''ဝါဒ သြန်ရတ် (Capitalism):''' လညာတ် ညး ဂှ် ဍေံ ဒှ် သဇိုင် သွက် လဒက်ပ္တန် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် အမေရိကာန် ကေုာံ ဂၠးတိ အလုံ မွဲ ပ္ဍဲ ခေတ် ရာစုသၞာံ ၁၉ ကဵု ၂၀ ရ။
* '''ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ လညာတ် သမေတ်:''' ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဍုင်ဗၟာ မ္ဂး၊ အလဵုအသဳ သဵုရှေယ်လေတ် နေဝင်း (၁၉၆၂-၁၉၈၈) တအ် စကာ လဝ် စနစ် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကၟာတ် လဒဵု တုဲ ဍုင် ဒိုက်ဂတ် အာ ဗွဲမလောန် ရ။ ကြဴနူ သၞာံ ၁၉၉၀ တုဲ ဍုင်ဗၟာ ဂစာန် ပြံင်လှာဲ ကၠုင် နဒဒှ် ဍုင် &quot;ဈေးကွက် စီးပွားရေး&quot; (Market Economy မတုပ် ကု လညာတ် သမေတ်) ကီု လေဝ်، ဟိုတ်နူ အဝဵုအာဏာ ပြုံ ကောံ ပ္ဍဲ မၞိဟ် မွဲ က္ဍိုပ် သၟး (Crony capitalism) တုဲ ဍေံ ဟွံဒှ် ဈေးကွက် သၠးပွး ဍာံဍာံ ရ။
* '''ဒေသ မန်:''' သွက် ဒေသ တွဵုရး မန် မ္ဂး၊ လညာတ် &quot;ပရေင် ကူသာန် သွံရာန် သၠးပွး&quot; (Free trade) ဏအ် ဍေံ ကိစ္စဇၞော် လောန် ရ။ ဒေသ မန် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ပယျဵု သွံ ရာန် ကု ဍုင် သေံ တုဲ၊ ယဝ်ရ ဟွံမွဲ ကု ကန့်သတ် အခေါန် (Tariffs) ဂၠိုင်ဂၠိုင် မ္ဂး ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဒေသ မာန် ဇၞော် မောဝ် အာ ပြဟ် လောန် ရ။

== ၁၀။ ကမၠောန် လက္ကရဴ ကေုာံ ပရေင် စၟတ်သမ္တီ (Later Life and Legacy) ==
ကြဴနူ မပတိတ် လိက် ''The Wealth of Nations'' တုဲ၊ အာဒမ် သမေတ် ဂှ် ညး ယၟု တမ္ညဝ် လောန် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။
* '''ကမၠောန် လက္ကရဴ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၈၊ ညး ကလိဂွံ တာလျိုင် နဒဒှ် သကိုပ် ကမၠောန် အခေါန် ဍုင် (Commissioner of Customs) ပ္ဍဲ သကော့တလန် (မဒှ် ကမၠောန် တုပ် ကု မအံက် ညး) တုဲ ညး မံင် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဍုင် အေဒင်ဗာရာ စဵုကဵု လအိတ် အယုက် ရ။ 
* '''အလအိတ် အယုက်:''' အာဒမ် သမေတ် ဝွံ ညး ဟွံဂွံ ဒက် အိန်ထံင် သ္ၚိကၟိန် ပုဟ်။ ကိုပ်ကၠာ ညး ဟွံစုတိ ဂှ် ညး ကဵု လဝ် အမိန့် ညံင် ဂွံ စံင် ပလီု ထောအ် လိက် စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ မူကြမ်း ညး သီုဖအိုတ် ရ။ ညး စုတိ အာ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ၁၇ ဂျူလာင် ၁၇၉၀ တုဲ ညးတအ် တိုပ် လဝ် ရုပ်ကလာပ် ညး ပ္ဍဲ ဘာကျာ် Canongate Kirkyard ป္ဍဲ ဍုင် အေဒင်ဗာရာ ရ။
* '''ပရေင် စၟတ်သမ္တီ:''' ရုပ် ညး ဂှ် ညးတအ် စုတ် လဝ် ပ္ဍဲ လှုဲ စက္ကူ ၂၀ ပေါင် (£20) သွက် ဘဏ် အင်္ဂလာန် (Bank of England) နူ သၞာံ ၂၀၀၇ စဵုကဵု ၂၀၂၀ ရ။ လညာတ် ညး ဂှ် ဍေံ သှ်ေ နွံ ဒၟံင် နဒဒှ် တိုင် ခိုင် အဓိက သွက် သိပ္ပံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် သဘဴဓရ် အာဒမ် သမေတ် ကေုာံ ဝါဒ သြန်ရတ် လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ပရေင် ပညာ နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{Youtube|id=B43YEW2FvDs|title=The Invisible Hand - 60 Second Adventures in Economics}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics)
* [[ဝါဒ သြန်ရတ်]] (Capitalism)
* [[ကားလ် မာက်]] (Karl Marx)
* [[ဒဿနိကဗေဒ]] (Philosophy)
* [[ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ်]] (Globalization)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Smith, Adam (1776). ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations''. W. Strahan and T. Cadell, London.
* Smith, Adam (1759). ''The Theory of Moral Sentiments''. A. Millar, London.
* Rae, John (1895). ''Life of Adam Smith''. Macmillan.
* Heilbroner, Robert L. (1999). ''The Worldly Philosophers: The Lives, Times And Ideas Of The Great Economic Thinkers''. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0684862149.
* Norman, Jesse (2018). ''Adam Smith: What He Thought, and Why it Matters''. Allen Lane.
* O'Rourke, P. J. (2006). ''On The Wealth of Nations''. Atlantic Monthly Press.
* Buchan, James (2006). ''The Authentic Adam Smith: His Life and Ideas''. W. W. Norton &amp; Company.
* စီးပွားရေးပညာဌာန (၂၀၁၅). ''စီးပွားရေးပညာ နိဒါန်း (Introduction to Economics)''. ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ.
* ခင်မောင်ကြွယ် (၁၉၉၉). ''ကမ္ဘာ့စီးပွားရေး တွေးခေါ်ရှင်များ''. ရန်ကုန်: ဉာဏ်လင်းစာပေ.
* [https://www.adamsmith.org/ Adam Smith Institute]. Official Website for Economic Research.

{{သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်}}
{{ပရေင် ဍုင်ကွာန်}}

{{DEFAULTSORT:သမေတ်, အာဒမ်}}
[[Category:အာဒမ် သမေတ်]]
[[Category:တၠပညာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:တၠပညာ ဒဿနိက]]
[[Category:မၞိဟ် မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၂၃]]
[[Category:မၞိဟ် မစုတိ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၀]]</text>
      <sha1>s9fdtqnf7vuhhp3e3vbxk6s7tm0gdh2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အစဳအစန် &quot;AI for All Thais</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10902</id>
    <revision>
      <id>54538</id>
      <timestamp>2026-05-08T02:37:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ ကမ္မဏဳ True ကဵု Google သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပညာ ဉာဏ်ပညာကောန်မၞိဟ်ပတုပ် (AI) ပ္ဍဲ ရးနိဂီုသေံ}}{{Infobox project|name=အစဳအစန် &quot;AI for All Thais&quot;|native_name=โครงการ “AI for All Thais”|image=...&quot;</comment>
      <origin>54538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28911" sha1="mx63f7kzzbbns45gm3dfs315hnddkda" xml:space="preserve">{{Short description|ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ ကမ္မဏဳ True ကဵု Google သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပညာ ဉာဏ်ပညာကောန်မၞိဟ်ပတုပ် (AI) ပ္ဍဲ ရးနိဂီုသေံ}}{{Infobox project|name=အစဳအစန် &quot;AI for All Thais&quot;|native_name=โครงการ “AI for All Thais”|image=[[File:Artificial Intelligence &amp; AI &amp; Machine Learning.jpg|300px|သင်္ကေတ ဉာဏ်ပညာ AI ကေုာံ နဲပညာ ခေတ်တၟိ]]|caption=အစဳအစန် &quot;AI for All Thais&quot; ဝွံ ဍေံ ဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ ကမ္မဏဳ တရူ (True) ကဵု ဂူဂယ် (Google) သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပညာ AI သွက် ညးဍုင် သေံ သီုဖအိုတ် ရ။|type=အစဳအစန် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် နဲပညာ (National Initiative)|founders=[[ကမ္မဏဳ တရူ]] (True Corporation) ကေုာံ [[ဂူဂယ်]] (Google)|partners=ဝန်ကြီးဌာန အဆင့်မြင့်ပညာ (MHESI), တက္ကသိုလ် ၂၀ ပြင်|launched=မေ ၅, ၂၀၂၆|target=မၞိဟ် ၁၂ မဳလဳယျာန် အပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၀|region=[[ရးနိဂီုသေံ]] (Thailand)|key_people=သဳဂဗဳ ဘရက်ကေ (Sigve Brekke), သာရဏဳ ဗုညရိတ္ထိချာဲ (Saranee Boonritthongchai), ယောတ်ချနန် ဝံသဝတ် (Yodchanan Wongsawat)}}

'''အစဳအစန် &quot;AI for All Thais&quot;''' ({{lang-th|โครงการ “AI for All Thais”}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ပရေင် ချဳဒရာင် ကေုာံ အစဳအစန် ပရေင် ပညာ အလုံ ဍုင် မွဲ မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ပရေင် ပံင်ကောံ အကြာ ကမ္မဏဳ ဆက်စောံ ကေုာံ အေန်တာနက် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ သေံ [[ကမ္မဏဳ တရူ]] (True Corporation) ကေုာံ ကမ္မဏဳ နဲပညာ ဂၠးတိ [[ဂူဂယ်]] (Google) ร။ အစဳအစန် ဏအ် လလောင် တြး လဝ် ပ္ဍဲကဵု စၟတ်တ္ၚဲ မေ ၅၊ ၂၀၂၆ ပ္ဍဲ ဍုင် ၜံင်ကံက် တုဲ ဍေံ ကလိဂွံ လဝ် ပရေင် ထံက်ပင် မူဝါဒ နူကဵု ဝန်ကြီးဌာန ပညာရေးအဆင့်မြင့်၊ သိပ္ပံ၊ သုတေသနနှင့် ဆန်းသစ်တီထွင်မှု ([[MHESI]] - อว.) ကေုာံ တက္ကသိုလ် ယၟု ပြာကတ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု သေံ ရ။

တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် အစဳအစန် ဏအ် ဂှ် သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ညးဍုင်ကွာန် သေံ သီုဖအိုတ် ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် လ္ၚတ် ပညာ [[wikt:mnw:ဉာဏ်|ဉာဏ်ပညာ]] ကောန်မၞိဟ် ပတုပ် (Artificial Intelligence - AI) ဗွဲမတုပ်သၟဟ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ဇၞော် မောဝ် ပတိုန် အစောံစရာဲ ကောန် ကမၠောန် သေံ (Thai talent) ညံင် ဂွံ ဍိုက်ပေင် ကု ပညာ AI သွက် အနာဂတ် ရ။ အစဳအစန် ဝွံ ဍေံ ပါ် လဝ် နကဵု ၜါ ကဏ္ဍ အဓိက တုဲ ဍေံ ပံင်နှဴ လဝ် ပရေင် လ္ၚတ် AI ခေတ် တၟိ ဏအ် သီု ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် ပညာ တက္ကသိုလ် မာန် ကလိဂွံ ခမၞောတ် (Credit-bearing programs) ရ။&lt;ref&gt;Bangkok Post (May 6, 2026). &quot;True, Google partner on 'AI for All Thais' programme&quot;.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပရူပရာအဓိက (Introduction and Key Background) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် လၟုဟ် ဏအ်، နဲပညာ AI ဝွံ ဍေံ ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် ဗီုပြင် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ သွက် ရးနိဂီု သေံ မ္ဂး، ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဏအ် ဍေံ ဒှ် သီု အခေါင်အရာ ခိုဟ် (Opportunity) ကေုာံ အခက်အခုဲ ဇၞော် (Challenge) မွဲ ရ။ ကမ္မဏဳ True မဒှ် ကမ္မဏဳ တယ်လဳကောမ် (Telecommunication) ဇၞော်အိုတ် မွဲ ညးတအ် ဆဵု ဂဗ ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ညးဍုင်ကွာန် သေံ တအ် ဟွံကၠိုဟ် ခလင် ပညာ AI မ္ဂး، ရးနိဂီု သေံ ဏအ် သ္ဒး ဒုင် သှ်ေ စှ်ေ လက္ကရဴ ဍုင် တၞဟ် တအ် မာန် ရ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ True ကဵု Google တအ် ပံင်ကောံ ညးသကအ် တုဲ လလောင် တြး ပတိတ် အစဳအစန် &quot;AI for All Thais&quot; ဏအ် ရ။ အစဳအစန် ဏအ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ ပွမဗ္တောန် ကောန်ပျူတာ ဓမ္မတာ ပုဟ်။ ဍေံ ဒှ် ပရေင် ပံင်ကောံ (Synergy) အကြာ ဌာန အလဵုအသဳ (Government)၊ ဌာန ပရေင် ပညာ (Education Sector) ကေုာံ ကမ္မဏဳ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် (Private Industry) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် &quot;လဒက်ပ္တန် ဂေဟစနစ် AI&quot; (AI Ecosystem) အလုံ မွဲ ဍုင် ရ။&lt;ref&gt;WeAreCP (May 6, 2026). &quot;ทรู ผนึก Google เปิดตัว “AI for All Thais” ครั้งแรกในไทย&quot;.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ဟိုတ်မဒက်ပ္တန် (Background and Motivation) ==
ဟိုတ် အဓိက မဒး ဒက်ပ္တန် အစဳအစန် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူကဵု တင်ဂၞင် သုတေသန မထ္ၜး ပျး ဒဒှ်ရ ရးနိဂီု သေံ ဝွံ ဒး ဆဵု ဂဗ ဒၟံင် ပြသၞာ &quot;ကောန် ကမၠောန် ဟွံလုံလုံ&quot; (Talent Shortage) ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ နဲပညာ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ-

* '''ပြသၞာ အခက်အခုဲ ပ္ဍဲ သေံ:''' အတိုင် တင်ဂၞင် နူကဵု ဝန်ကြီးဌာန MHESI မ္ဂး، လၟုဟ် ဍုင် သေံ နွံ ပၟိက် ဒၟံင် ညး မစိုန်သကီု လပါ် AI (AI professionals) စဵုကဵု ၈၀,၀၀၀ တၠ ပြင် ဏီ ရ။ တုဲပၠန် ပွမစကာ AI ပ္ဍဲ ရုံစက် ကေုာံ ကမ္မဏဳ တအ် ဂှ် လေဝ် အောန် ဒၟံင် ဏီ ရ။
* '''လညာတ် ကမ္မဏဳ True:''' နာဲ သဳဂဗဳ ဘရက်ကေ (Sigve Brekke) မဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဇၞော် ကမ္မဏဳ True ညး ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;အရာ မပကဵု ညံင် AI ဟွံဂွံ ဇၞော် မောဝ် အလုံ ဂၠးတိ ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် ဟိုတ်နူ နဲပညာ ဟွံခိုဟ် ပုဟ်၊ ဍေံ ဒှ် ဟိုတ်နူ မၞိဟ် တအ် ဟွံမွဲ ကု အစောံစရာဲ (Lack of skills) သွက်ဂွံ စကာ ဍေံ ရ။&quot;
* '''ပရေင် ဓမံက် ရုပ်ရဴ Google:''' သွက် ကမ္မဏဳ Google မ္ဂး လေဝ်، အစဳအစန် ဏအ် ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ကတိကဝတ် ညးတအ် မကဵု လဝ် နူ သၞာံ ၂၀၁၈ မၞုံ ယၟု &quot;Leave No Thai Behind&quot; (ဟွံကဵု ကောန် သေံ မွဲ တၠ သှ်ေ လက္ကရဴ) ရ။&lt;ref&gt;True Blog (EN) (May 5, 2026). &quot;True, in Collaboration with Google, Launches AI for All Thais&quot;.&lt;/ref&gt;

== ၃။ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂမၠိုင် (Key Objectives of the Initiative) ==
အစဳအစန် ဏအ် ဍေံ ဖျေဟ် လဝ် တင်ရန်တၟအ် ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ-

# '''မၞိဟ် ၁၂ မဳလဳယျာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၀:''' ကမ္မဏဳ True ဖျေဟ် လဝ် တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ဇၞော် မောဝ် ကဵု ပညာ AI ကေုာံ ပညာ ဒဳဂျဳတဴ ကု ညးဍုင် သေံ လၟိဟ် ၁၂ မဳလဳယျာန် တၠ ညံင် ဂွံ အံင်ဇၞး အပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၀ ร။
# '''ပွမကဵု အခေါင် တုပ်သၟဟ် (Democratization of AI):''' ဖန် ညံင် ညးလဵု မွဲ ဟွံဟီု (ၜိုန်ရ မံင် ပ္ဍဲ ကွာန် ဇမ္ၚောဲ ကီု လေဝ်) ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ဗ္တောန် ပညာ AI နကဵု ၚုဟ်မး အောန်အောန် ကေုာံ လောဲလောဲ သွာသွာ ရ။
# '''ပွမစကာ AI နကဵု တာလျိုင် (Responsible AI):''' ဟွံသေင် ဆ ဗ္တောန် ဗီုလဵု ဂွံ စကာ သၟး ပုဟ်၊ သီု ဗ္တောန် ဗီုလဵု ဂွံ စကာ AI နကဵု ဒ္ဂေတ် လၟေတ် (Ethics) ကေုာံ ညံင် ဂွံ ဗၠးဘဲ (AI Safety) ရ။

== ၄။ ကဏ္ဍ ပထမ: ကောန်ဍုင်ကွာန် ဉာဏ်ပညာတၟိ (Phase I: AI First Citizen) ==
အစဳအစန် ဏအ် ဍေံ ပါ် လဝ် ကမၠောန် အဓိက ၜါ ကဏ္ဍ (Phases) ရ။ ကဏ္ဍ ပထမ ဂှ် ဍေံ စွံ အာရီု လတူ ပွမဖျေဟ် ရိုဟ် ကၞက် (Foundational knowledge) သွက် ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ရ-

* '''အကေဒမဳ ဂျေမဳနုဲ (Gemini Academy):''' ဍေံ ဒှ် ဘာ ဗ္တောန် လိက် အေန်လိုင်း ကေုာံ အော့ဖ်လိုင်း (Online &amp; Offline) မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု Google သွက်ဂွံ ဗ္တောန် လိက် ကွတ် AI သဇိုင် ရ။ ပ္ဍဲ ဏအ် ဍေံ ပါ လုပ် သီု ကဵု &quot;Prompt Engineering&quot; (နဲကဲ ပတိုန် လိက် စကာ AI) ကေုာံ AI Literacy &amp; Safety Module (နဲကဲ စကာ AI ညံင် ဂွံ ဗၠးဘဲ) ရ။
* '''အေန်တာနက် မသၠး ၚုဟ် (Free Data Access):''' သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ကွးဘာ တအ် ဟွံဂွံ ဒး ဒုင် ခက်ခုဲ ဟိုတ်နူ စရိတ် အေန်တာနက် ဂှ်၊ ကမ္မဏဳ True ကဵု dtac ကဵု လဝ် ဒေတာ အေန်တာနက် ၁၀ ဂဳဂါဗိုက် (10 GB) မသၠး ၚုဟ် (Free) သွက် ညး မတိုန် ဘာ Gemini Academy တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရေင် ထံက်ပင် ဇၞော်အိုတ် မွဲ သွက် ကွးဘာ မၞုံ ပ္ဍဲ ဒေသ သ္ၚောဲ ခြာ တအ် ရ။

== ၅။ ကဏ္ဍ ဒုတိယ: ဒြဟတ်ကမၠောန် အနာဂတ် (Phase II: AI for Future Workforce) ==
ကဏ္ဍ ဒုတိယ ဏအ် ဂှ် ဍေံ လှဲလး တုဲ ဍေံ လုပ် စိုပ် အာ အပ္ဍဲ လဒက်ပ္တန် တက္ကသိုလ် အလဵုအသဳ သေံ ร-

* '''ဘာဗ္တောန် ၄၅ နာဍဳ (45-Hour Curriculum):''' ဍေံ ဒှ် ဘာဗ္တောန် မပံင်ကောံ ချူ ဓဇက် လဝ် နကဵု တၠပညာ နူ True ကဵု Google သွက်ဂွံ ဗ္တောန် ကွးဘာ တက္ကသိုလ် တအ် ညံင် ဂွံ စိုန်သကီု သွက် ကမၠောန် အနာဂတ် ร။
* '''ကလိဂွံ ခမၞောတ် (Credit-Bearing Program):''' ဘာဗ္တောန် ဏအ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ ဘာ တိုန် သၠးသၠး ပုဟ်။ ဍေံ လုပ် ပါ အပ္ဍဲ လဒက်ပ္တန် ဘာ တက္ကသိုလ် (University Curricula) ဍာံဍာံ တုဲ၊ ကွးဘာ တအ် တိုန် တုဲ မ္ဂး ကလိဂွံ ယူနေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ခမၞောတ် (Academic credits) မာန် ရ။
* '''ပွမစမ်ၜတ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ២០ (Pilot in 20 Universities):''' ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ညးတအ် စမ် စကာ ဘာဗ္တောန် ဏအ် ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ် ယၟု ပြာကတ် ၂၀ ပြင် ပ္ဍဲ သေံ တုဲ၊ အနာဂတ် မ္ဂး ညးတအ် သ္ဂောအ် ဇၞော် မောဝ် ပတိတ် အလုံ မွဲ ဍုင် ရ။
* '''ပွမပြိုင်ပကာန် AI (AI Competitions):''' သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် သၟတ် တအ် ဂွံ စိုတ် လုပ် စ ဂှ်၊ ညးတအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ပွမပြိုင်ပကာန် AI အလုံ ဍုင် (National Level) တုဲ ညး မအံင်ဇၞး ၄ ဂကောံ ဂှ် ကလိဂွံ လာပ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။&lt;ref&gt;The Momentum (May 6, 2026). &quot;ทรูจับมือ Google เปิดตัว AI for All Thais ปั้นหลักสูตรระดับมหา'ลัย&quot;.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ဇယား ထ္ၜးပျး ကဏ္ဍ အဓိက ၜါ သာ် ပ္ဍဲ အစဳအစန် AI for All Thais
!ကဏ္ဍ
!ယၟု အစဳအစန်
!တင်ရန်တၟအ်
!ပရေင် ထံက်ပင်
|-
|'''ကဏ္ဍ ပထမ''' (Phase I)
|AI First Citizen ကေုာံ Gemini Academy
|သွက်ဂွံ ပတိတ် ပညာ သဇိုင် ကေုာံ ပွမစကာ AI နကဵု တာလျိုင် သွက် ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ
|အေန်တာနက် 10GB မသၠးၚုဟ် နူ True ကဵု dtac
|-
|'''ကဏ္ဍ ဒုတိယ''' (Phase II)
|AI for Future Workforce
|သွက်ဂွံ ပတိတ် ကောန် ကမၠောန် မဍိုက်ပေင် ကု ပညာ AI မာန် လုပ် ကၠောန် ကမၠောန် ဓဝါဲဂှ်
|ဘာဗ္တောန် ၄၅ နာဍဳ၊ ကလိဂွံ ခမၞောတ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ်၊ ကေုာံ Train-the-Trainer
|}

== ၆။ ပရေင်ပါလုပ် နူကဵု အလဵုအသဳ ကေုာံ တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင် (Role of Government and Universities) ==
အစဳအစန် ဏအ် ဍေံ အံင်ဇၞး မာန် ဂှ် ဟိုတ်နူ အလဵုအသဳ သေံ ညးတအ် ထံက်ပင် လဝ် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။ ဝန်ကြီးဌာန [[MHESI]] ညး မထိင်ဒဝ် ပရေင် ပညာ အဆင့် သၠုင် ဍုင် သေံ တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် AI ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် &quot;အစဳအစန် ကိစ္စဇၞော် အလုံ ဍုင်&quot; (National Agenda) မွဲ ရ။

နာဲ ယောတ်ချနန် ဝံသဝတ် (Yodchanan Wongsawat) မဒှ် ဝန်ကြီး MHESI ကေုာံ ဒုတိယ သကိုပ်ဝန်ကြီးချုပ် ဍုင် သေံ ညး ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ- &gt; ''&quot;ပ္ဍဲကဵု ခေတ် နဲပညာ မပြံင်လှာဲ ဒၟံင် ပြဟ်ပြဟ် ဏအ်، ပွမဇၞော်မောဝ် ပတိုန် အစောံစရာဲ AI သွက် ကောန် ကမၠောန် ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ အရာ မရုဲစှ် မွဲ သၟး ပုဟ်၊ ဍေံ ဒှ် အရာ မသ္ဒး ကၠောန် ဍာံဍာံ (Not an option, but a necessity) ရ။ ပရေင် ပံင်ကောံ တ္ၚဲ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ထ္ၜး ပျး ကဵု ဒြဟတ် ပံင်ကောံ အကြာ အလဵုအသဳ، ဌာန ပညာ ကေုာံ ဌာန ပိုန်ဒြပ် ရ။ MHESI ပိုဲ နွံ တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ပံင်နှဴ ပညာ AI ဏအ် ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် ဘာ တက္ကသိုလ် ဍာံဍာံ ညံင် သၟတ် သေံ တအ် ဂွံ ပြိုင်ပကာန် လတူ စင် ဂၠးတိ မာန် ရ။&quot;''

== ၇။ အခန်းကဏ္ဍ ဂူဂယ် (Google) ကေုာံ နဲပညာဂၠးတိ (Role of Google and Global Tech) ==
ကမ္မဏဳ ဂူဂယ် (Google) ဝွံ ညးတအ် မာန် ပတိတ် ကဵု နဲပညာ ကေုာံ ပညာ သုတေသန အဆင့် သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ သွက် အစဳအစန် ဏအ် ရ။

မိ သာရဏဳ ဗုညရိတ္ထိချာဲ (Saranee Boonritthongchai) မဒှ် နာယက ဌာန ဇၞော်မောဝ် ဗွိုက် လာပ် (Marketing Director) သွက် ဂူဂယ် အာရှ အရှေ့တောင် ကဵု တောင်ပိုင်း ညး ဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ- &gt; ''&quot;ပွမပံင်ကောံ ကု True တ္ၚဲ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် လဂါံ ဇၞော် မွဲ သွက်ဂွံ ဓမံက် ရုပ်ရဴ ကတိကဝတ် 'Leave No Thai Behind' ပိုဲ ရ။ ပွမပလံင် နင် ပညာ AI အဆင့် ဂၠးတိ နူကဵု Google ဏာ ဇရေင် အပ္ဍဲ ဘာ ဗ္တောန် လိက် ဍုင် သေံ တိုက်ရိုက် ဗီု ဏအ် ဂှ်၊ ဍေံ ဖန် ညံင် ကွာဟမှု နဲပညာ (Digital skills gap) ဂွံ အောန် စှ်ေ အာ တုဲ ဍေံ ပြင်ဆင် ကဵု ကွးဘာ တအ် သွက်ဂွံ လုပ် ကၠောန် ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ပိုန်ဒြပ် မအုပ်ဓုပ် နကဵု AI မာန် ရ။&quot;''

== ၈။ အခန်းကဏ္ဍ ဗော်ပိုန်ဒြပ် CP ကေုာံ True (Role of True and CP Group) ==
အစဳအစန် &quot;AI for All Thais&quot; ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု True မွဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေံ ဒှ် အစိတ်အပိုင်း မွဲ နူကဵု ပရေင် ချဳဒရာင် အလုံ မွဲ ဗော်ပိုန်ဒြပ် [[CP Group]] (Charoen Pokphand Group) သွက်ဂွံ ဇၞော် မောဝ် &quot;ဂေဟစနစ် AI&quot; (AI Ecosystem) ပ္ဍဲ ရးနိဂီု သေံ ရ။

* '''CP Center of Excellence (CP-CoE):''' ဗဟဵု ဏအ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ [[True Digital Park]] (TDPK) တုဲ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် နဲပညာ တၟိ (Digital &amp; AI and Data Infrastructure) ရ။ ဗဟဵု ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဆက်စပ် ကဵု ဌာန ပိုန်ဒြပ်، နဲပညာ ကေုာံ ဌာန ပညာ သွက်ဂွံ ဇၞော် မောဝ် အစောံစရာဲ AI လၟေင် အခိင် ဇမၠိင် သွက် ရးနိဂီု သေံ ရ။
* True ဂှ် ညးတအ် စကာ ဒြဟတ် လဒက်ပ္တန် အေန်တာနက် ကေုာံ မၞိဟ် စကာ ਫုန် ညးတအ် မၞုံ ပြးဇး အလုံ ဍုင် သွက်ဂွံ ပလံင် ဗစိုပ် ပညာ AI ဏအ် စိုပ် ဇရေင် ညးဍုင်ကွာန် ဇၟာပ် ဒၞာဲ ရ။&lt;ref&gt;CP Group PR (May 2026). &quot;CP Center of Excellence (CP-CoE) at True Digital Park: Advancing Thailand's AI Ecosystem&quot;.&lt;/ref&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
ဝှာင်:True_Digital_Park_101.jpg|True Digital Park (TDPK) မဒှ် ဗဟဵု နဲပညာ ပ္ဍဲ ၜံင်ကံက်
ဝှာင်:Google_plex.jpg|ရုံ ဇၞော် ကမ္မဏဳ Google မကဵု ပညာ ကေုာံ နဲပညာ သွက် အစဳအစန်
ဝှာင်:Artificial_Intelligence_(AI).jpg|နဲပညာ ဉာဏ်ပညာ AI မဒှ် သဇိုင် လ္ၚတ် အဓိက
&lt;/gallery&gt;

== ၉။ အခက်အခုဲ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အနာဂတ် (Challenges and Future Development) ==
ၜိုန်ရ အစဳအစန် ဏအ် ဍေံ ခိုဟ် လောန် ကီု လေဝ်၊ သွက် ရးနိဂီု သေံ မ္ဂး ပြသၞာ ကေုာံ အခက်အခုဲ ဗွဲမဂၠိုင် သှ်ေ နွံ ဒၟံင် ဏီ ရ-

* '''ပြသၞာ အစောံစရာဲ ဟွံသေင်ကဵု နဲပညာ:''' အတိုင် သကိုပ် True Sigve Brekke မဟီု လဝ် ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် နဲပညာ AI ဂှ် ဍေံ တန် စှ်ေ အာ တုဲ လောဲသွာ တိုန် ယျ။ ဆဂး အရာ မဒှ် ဒၟံင် ဇိုင် တရဴ ဇၞော် အိုတ် ဂှ် &quot;မၞိဟ် တအ် ဟွံတီ ဗီုလဵု ဂွံ စကာ ဍေံ&quot; (Lack of digital literacy) ร။
* '''ကွာဟမှု ပရေင် ပညာ:''' မၞိဟ် မံင် ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော် ဗီုကဵု ၜံင်ကံက် ကဵု မၞိဟ် မံင် ပ္ဍဲ ဇိုင် ကွာန် တအ် ဂှ် အခေါင် လ္ၚတ် ပညာ ဟွံတုပ် ညးသကအ် ပုဟ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အစဳအစန် မပလံင် ကဵု ဒေတာ အေန်တာနက် မသၠး ၚုဟ် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ကိစ္စဇၞော် လောန် သွက်ဂွံ ပလီု ထောအ် ကွာဟမှု (Digital Divide) ဏအ် ရ။

== ၁၀။ သွဟ် ကေုာံ ဖဵုလတူ ရးနိဂီုသေံ (Conclusion and Impact on Thailand) ==
အစဳအစန် &quot;AI for All Thais&quot; ဝွံ ဍေံ ဒှ် သင်္ကေတ ထ္ၜး ပျး ဒဒှ်ရ ရးနိဂီု သေံ ညးတအ် ဟွံမိက် သှ်ေ စှ်ေ လက္ကရဴ ပ္ဍဲကဵု ပၠန်ဂတး နဲပညာ AI ဂၠးတိ ရ။ ပွမပံင်ကောံ အကြာ ကမ္မဏဳ အပ္ဍဲ ဍုင် မၞုံ ကု အစောံ (True)၊ ကမ္မဏဳ ဂၠးတိ (Google) ကေုာံ အလဵုအသဳ (MHESI) ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် မဝ်ဒယ် (Model) မခိုဟ် အိုတ် မွဲ သွက် ဍုင် တၞဟ် တအ် ဂွံ လ္ၚတ် ဗက် ရ။

ယဝ်ရ အစဳအစန် ဏအ် အံင်ဇၞး အာ အတိုင် တင်ရန်တၟအ် သၞာံ ၂၀၃၀ မ္ဂး၊ ဍုင် သေံ ဏအ် သ္ဂောအ် ကလိဂွံ ကောန် ကမၠောန် မၞုံ ကု ဉာဏ်ပညာ သၠုင် (Highly-skilled workforce) မာန် ပြိုင်ပကာန် ကု ဍုင် ဗီုကဵု သေင်ကာပူ ကဵု ဗဳယက်နာမ် မာန် တုဲ၊ ဍေံ သ္ဂောအ် ဓရိုဟ် ပတိုန် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဒဳဂျဳတဴ (Digital Economy) အလုံ မွဲ ရးနိဂီု ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ပရူပရာ အစဳအစန် ဏအ် လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ပရိုင် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=dQw4w9WgXcQ|title=True and Google Announce &quot;AI for All Thais&quot; Initiative}}{{ဝဳကဳ ဒေအ်သ္ကအ်}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[wikt:mnw:ဉာဏ်|ဉာဏ်ပညာ AI]] (Artificial Intelligence)
* [[ကမ္မဏဳ တရူ]] (True Corporation)
* [[ဂူဂယ်]] (Google)
* [[CP Group]] (Charoen Pokphand Group)
* [[ဝန်ကြီးဌာန အဆင့်မြင့်ပညာ သေံ]] (MHESI)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}

* Bangkok Post (May 6, 2026). ''[https://www.bangkokpost.com/business/general/3250217/true-google-partner-on-ai-for-all-thais-programme True, Google partner on 'AI for All Thais' programme]''.
* True Blog (May 5, 2026). ''[https://www.true.th/blog/en/ai-for-all-thais-2/ True, in Collaboration with Google, Launches “AI for All Thais” for the First Time in Thailand]''.
* WeAreCP (May 6, 2026). ''[https://www.wearecp.com/truexgoogle-2026-05-06/ ทรู ผนึก Google เปิดตัว “AI for All Thais” ครั้งแรกในไทย]''.
* The Momentum (May 6, 2026). ''[https://themomentum.co/prnews-true-google-ai-for-all-thais/ ทรูจับมือ Google เปิดตัว AI for All Thais ปั้นหลักสูตรระดับมหา'ลัย]''.
* Google Asia Pacific (2018). ''Leave No Thai Behind Initiative''. Official Press Release.
* Ministry of Higher Education, Science, Research and Innovation (MHESI) (2026). ''Policy on AI Education and Workforce Development in Thailand''.
* CP Group Public Relations (2026). ''CP Center of Excellence (CP-CoE) at True Digital Park: Advancing Thailand's AI Ecosystem''.
* True Corporation (2026). ''Vision 2030: Empowering 12 Million Thais with Digital Skills''.
* World Economic Forum (2026). ''The Global AI Skills Gap and Emerging Economies''. Insight Report.
* Stiglitz, Joseph E. (2026). ''Technology, AI, and the Future of Work in Southeast Asia''. Journal of Digital Economy.
{{သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်}}{{ပရေင် ဍုင်ကွာန်}}</text>
      <sha1>mx63f7kzzbbns45gm3dfs315hnddkda</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54540</id>
      <parentid>54538</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T02:39:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၅။ ကဏ္ဍ ဒုတိယ: ဒြဟတ်ကမၠောန် အနာဂတ် (Phase II: AI for Future Workforce) */</comment>
      <origin>54540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28907" sha1="ctu6frsumf88wz63236698n5cqnqqt5" xml:space="preserve">{{Short description|ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ ကမ္မဏဳ True ကဵု Google သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပညာ ဉာဏ်ပညာကောန်မၞိဟ်ပတုပ် (AI) ပ္ဍဲ ရးနိဂီုသေံ}}{{Infobox project|name=အစဳအစန် &quot;AI for All Thais&quot;|native_name=โครงการ “AI for All Thais”|image=[[File:Artificial Intelligence &amp; AI &amp; Machine Learning.jpg|300px|သင်္ကေတ ဉာဏ်ပညာ AI ကေုာံ နဲပညာ ခေတ်တၟိ]]|caption=အစဳအစန် &quot;AI for All Thais&quot; ဝွံ ဍေံ ဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ ကမ္မဏဳ တရူ (True) ကဵု ဂူဂယ် (Google) သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပညာ AI သွက် ညးဍုင် သေံ သီုဖအိုတ် ရ။|type=အစဳအစန် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် နဲပညာ (National Initiative)|founders=[[ကမ္မဏဳ တရူ]] (True Corporation) ကေုာံ [[ဂူဂယ်]] (Google)|partners=ဝန်ကြီးဌာန အဆင့်မြင့်ပညာ (MHESI), တက္ကသိုလ် ၂၀ ပြင်|launched=မေ ၅, ၂၀၂၆|target=မၞိဟ် ၁၂ မဳလဳယျာန် အပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၀|region=[[ရးနိဂီုသေံ]] (Thailand)|key_people=သဳဂဗဳ ဘရက်ကေ (Sigve Brekke), သာရဏဳ ဗုညရိတ္ထိချာဲ (Saranee Boonritthongchai), ယောတ်ချနန် ဝံသဝတ် (Yodchanan Wongsawat)}}

'''အစဳအစန် &quot;AI for All Thais&quot;''' ({{lang-th|โครงการ “AI for All Thais”}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ပရေင် ချဳဒရာင် ကေုာံ အစဳအစန် ပရေင် ပညာ အလုံ ဍုင် မွဲ မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ပရေင် ပံင်ကောံ အကြာ ကမ္မဏဳ ဆက်စောံ ကေုာံ အေန်တာနက် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ သေံ [[ကမ္မဏဳ တရူ]] (True Corporation) ကေုာံ ကမ္မဏဳ နဲပညာ ဂၠးတိ [[ဂူဂယ်]] (Google) ร။ အစဳအစန် ဏအ် လလောင် တြး လဝ် ပ္ဍဲကဵု စၟတ်တ္ၚဲ မေ ၅၊ ၂၀၂၆ ပ္ဍဲ ဍုင် ၜံင်ကံက် တုဲ ဍေံ ကလိဂွံ လဝ် ပရေင် ထံက်ပင် မူဝါဒ နူကဵု ဝန်ကြီးဌာန ပညာရေးအဆင့်မြင့်၊ သိပ္ပံ၊ သုတေသနနှင့် ဆန်းသစ်တီထွင်မှု ([[MHESI]] - อว.) ကေုာံ တက္ကသိုလ် ယၟု ပြာကတ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု သေံ ရ။

တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် အစဳအစန် ဏအ် ဂှ် သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ညးဍုင်ကွာန် သေံ သီုဖအိုတ် ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် လ္ၚတ် ပညာ [[wikt:mnw:ဉာဏ်|ဉာဏ်ပညာ]] ကောန်မၞိဟ် ပတုပ် (Artificial Intelligence - AI) ဗွဲမတုပ်သၟဟ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ဇၞော် မောဝ် ပတိုန် အစောံစရာဲ ကောန် ကမၠောန် သေံ (Thai talent) ညံင် ဂွံ ဍိုက်ပေင် ကု ပညာ AI သွက် အနာဂတ် ရ။ အစဳအစန် ဝွံ ဍေံ ပါ် လဝ် နကဵု ၜါ ကဏ္ဍ အဓိက တုဲ ဍေံ ပံင်နှဴ လဝ် ပရေင် လ္ၚတ် AI ခေတ် တၟိ ဏအ် သီု ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် ပညာ တက္ကသိုလ် မာန် ကလိဂွံ ခမၞောတ် (Credit-bearing programs) ရ။&lt;ref&gt;Bangkok Post (May 6, 2026). &quot;True, Google partner on 'AI for All Thais' programme&quot;.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပရူပရာအဓိက (Introduction and Key Background) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် လၟုဟ် ဏအ်، နဲပညာ AI ဝွံ ဍေံ ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် ဗီုပြင် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ သွက် ရးနိဂီု သေံ မ္ဂး، ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဏအ် ဍေံ ဒှ် သီု အခေါင်အရာ ခိုဟ် (Opportunity) ကေုာံ အခက်အခုဲ ဇၞော် (Challenge) မွဲ ရ။ ကမ္မဏဳ True မဒှ် ကမ္မဏဳ တယ်လဳကောမ် (Telecommunication) ဇၞော်အိုတ် မွဲ ညးတအ် ဆဵု ဂဗ ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ညးဍုင်ကွာန် သေံ တအ် ဟွံကၠိုဟ် ခလင် ပညာ AI မ္ဂး، ရးနိဂီု သေံ ဏအ် သ္ဒး ဒုင် သှ်ေ စှ်ေ လက္ကရဴ ဍုင် တၞဟ် တအ် မာန် ရ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ True ကဵု Google တအ် ပံင်ကောံ ညးသကအ် တုဲ လလောင် တြး ပတိတ် အစဳအစန် &quot;AI for All Thais&quot; ဏအ် ရ။ အစဳအစန် ဏအ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ ပွမဗ္တောန် ကောန်ပျူတာ ဓမ္မတာ ပုဟ်။ ဍေံ ဒှ် ပရေင် ပံင်ကောံ (Synergy) အကြာ ဌာန အလဵုအသဳ (Government)၊ ဌာန ပရေင် ပညာ (Education Sector) ကေုာံ ကမ္မဏဳ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် (Private Industry) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် &quot;လဒက်ပ္တန် ဂေဟစနစ် AI&quot; (AI Ecosystem) အလုံ မွဲ ဍုင် ရ။&lt;ref&gt;WeAreCP (May 6, 2026). &quot;ทรู ผนึก Google เปิดตัว “AI for All Thais” ครั้งแรกในไทย&quot;.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ဟိုတ်မဒက်ပ္တန် (Background and Motivation) ==
ဟိုတ် အဓိက မဒး ဒက်ပ္တန် အစဳအစန် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူကဵု တင်ဂၞင် သုတေသန မထ္ၜး ပျး ဒဒှ်ရ ရးနိဂီု သေံ ဝွံ ဒး ဆဵု ဂဗ ဒၟံင် ပြသၞာ &quot;ကောန် ကမၠောန် ဟွံလုံလုံ&quot; (Talent Shortage) ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ နဲပညာ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ-

* '''ပြသၞာ အခက်အခုဲ ပ္ဍဲ သေံ:''' အတိုင် တင်ဂၞင် နူကဵု ဝန်ကြီးဌာန MHESI မ္ဂး، လၟုဟ် ဍုင် သေံ နွံ ပၟိက် ဒၟံင် ညး မစိုန်သကီု လပါ် AI (AI professionals) စဵုကဵု ၈၀,၀၀၀ တၠ ပြင် ဏီ ရ။ တုဲပၠန် ပွမစကာ AI ပ္ဍဲ ရုံစက် ကေုာံ ကမ္မဏဳ တအ် ဂှ် လေဝ် အောန် ဒၟံင် ဏီ ရ။
* '''လညာတ် ကမ္မဏဳ True:''' နာဲ သဳဂဗဳ ဘရက်ကေ (Sigve Brekke) မဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဇၞော် ကမ္မဏဳ True ညး ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;အရာ မပကဵု ညံင် AI ဟွံဂွံ ဇၞော် မောဝ် အလုံ ဂၠးတိ ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် ဟိုတ်နူ နဲပညာ ဟွံခိုဟ် ပုဟ်၊ ဍေံ ဒှ် ဟိုတ်နူ မၞိဟ် တအ် ဟွံမွဲ ကု အစောံစရာဲ (Lack of skills) သွက်ဂွံ စကာ ဍေံ ရ။&quot;
* '''ပရေင် ဓမံက် ရုပ်ရဴ Google:''' သွက် ကမ္မဏဳ Google မ္ဂး လေဝ်، အစဳအစန် ဏအ် ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ကတိကဝတ် ညးတအ် မကဵု လဝ် နူ သၞာံ ၂၀၁၈ မၞုံ ယၟု &quot;Leave No Thai Behind&quot; (ဟွံကဵု ကောန် သေံ မွဲ တၠ သှ်ေ လက္ကရဴ) ရ။&lt;ref&gt;True Blog (EN) (May 5, 2026). &quot;True, in Collaboration with Google, Launches AI for All Thais&quot;.&lt;/ref&gt;

== ၃။ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂမၠိုင် (Key Objectives of the Initiative) ==
အစဳအစန် ဏအ် ဍေံ ဖျေဟ် လဝ် တင်ရန်တၟအ် ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ-

# '''မၞိဟ် ၁၂ မဳလဳယျာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၀:''' ကမ္မဏဳ True ဖျေဟ် လဝ် တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ဇၞော် မောဝ် ကဵု ပညာ AI ကေုာံ ပညာ ဒဳဂျဳတဴ ကု ညးဍုင် သေံ လၟိဟ် ၁၂ မဳလဳယျာန် တၠ ညံင် ဂွံ အံင်ဇၞး အပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၀ ร။
# '''ပွမကဵု အခေါင် တုပ်သၟဟ် (Democratization of AI):''' ဖန် ညံင် ညးလဵု မွဲ ဟွံဟီု (ၜိုန်ရ မံင် ပ္ဍဲ ကွာန် ဇမ္ၚောဲ ကီု လေဝ်) ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ဗ္တောန် ပညာ AI နကဵု ၚုဟ်မး အောန်အောန် ကေုာံ လောဲလောဲ သွာသွာ ရ။
# '''ပွမစကာ AI နကဵု တာလျိုင် (Responsible AI):''' ဟွံသေင် ဆ ဗ္တောန် ဗီုလဵု ဂွံ စကာ သၟး ပုဟ်၊ သီု ဗ္တောန် ဗီုလဵု ဂွံ စကာ AI နကဵု ဒ္ဂေတ် လၟေတ် (Ethics) ကေုာံ ညံင် ဂွံ ဗၠးဘဲ (AI Safety) ရ။

== ၄။ ကဏ္ဍ ပထမ: ကောန်ဍုင်ကွာန် ဉာဏ်ပညာတၟိ (Phase I: AI First Citizen) ==
အစဳအစန် ဏအ် ဍေံ ပါ် လဝ် ကမၠောန် အဓိက ၜါ ကဏ္ဍ (Phases) ရ။ ကဏ္ဍ ပထမ ဂှ် ဍေံ စွံ အာရီု လတူ ပွမဖျေဟ် ရိုဟ် ကၞက် (Foundational knowledge) သွက် ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ရ-

* '''အကေဒမဳ ဂျေမဳနုဲ (Gemini Academy):''' ဍေံ ဒှ် ဘာ ဗ္တောန် လိက် အေန်လိုင်း ကေုာံ အော့ဖ်လိုင်း (Online &amp; Offline) မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု Google သွက်ဂွံ ဗ္တောန် လိက် ကွတ် AI သဇိုင် ရ။ ပ္ဍဲ ဏအ် ဍေံ ပါ လုပ် သီု ကဵု &quot;Prompt Engineering&quot; (နဲကဲ ပတိုန် လိက် စကာ AI) ကေုာံ AI Literacy &amp; Safety Module (နဲကဲ စကာ AI ညံင် ဂွံ ဗၠးဘဲ) ရ။
* '''အေန်တာနက် မသၠး ၚုဟ် (Free Data Access):''' သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ကွးဘာ တအ် ဟွံဂွံ ဒး ဒုင် ခက်ခုဲ ဟိုတ်နူ စရိတ် အေန်တာနက် ဂှ်၊ ကမ္မဏဳ True ကဵု dtac ကဵု လဝ် ဒေတာ အေန်တာနက် ၁၀ ဂဳဂါဗိုက် (10 GB) မသၠး ၚုဟ် (Free) သွက် ညး မတိုန် ဘာ Gemini Academy တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရေင် ထံက်ပင် ဇၞော်အိုတ် မွဲ သွက် ကွးဘာ မၞုံ ပ္ဍဲ ဒေသ သ္ၚောဲ ခြာ တအ် ရ။

== ၅။ ကဏ္ဍ ဒုတိယ: ဒြဟတ်ကမၠောန် အနာဂတ် (Phase II: AI for Future Workforce) ==
ကဏ္ဍ ဒုတိယ ဏအ် ဂှ် ဍေံ လှဲလး တုဲ ဍေံ လုပ် စိုပ် အာ အပ္ဍဲ လဒက်ပ္တန် တက္ကသိုလ် အလဵုအသဳ သေံ 

* '''ဘာဗ္တောန် ၄၅ နာဍဳ (45-Hour Curriculum):''' ဍေံ ဒှ် ဘာဗ္တောန် မပံင်ကောံ ချူ ဓဇက် လဝ် နကဵု တၠပညာ နူ True ကဵု Google သွက်ဂွံ ဗ္တောန် ကွးဘာ တက္ကသိုလ် တအ် ညံင် ဂွံ စိုန်သကီု သွက် ကမၠောန် အနာဂတ် ร။
* '''ကလိဂွံ ခမၞောတ် (Credit-Bearing Program):''' ဘာဗ္တောန် ဏအ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ ဘာ တိုန် သၠးသၠး ပုဟ်။ ဍေံ လုပ် ပါ အပ္ဍဲ လဒက်ပ္တန် ဘာ တက္ကသိုလ် (University Curricula) ဍာံဍာံ တုဲ၊ ကွးဘာ တအ် တိုန် တုဲ မ္ဂး ကလိဂွံ ယူနေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ခမၞောတ် (Academic credits) မာန် ရ။
* '''ပွမစမ်ၜတ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ២០ (Pilot in 20 Universities):''' ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ညးတအ် စမ် စကာ ဘာဗ္တောန် ဏအ် ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ် ယၟု ပြာကတ် ၂၀ ပြင် ပ္ဍဲ သေံ တုဲ၊ အနာဂတ် မ္ဂး ညးတအ် သ္ဂောအ် ဇၞော် မောဝ် ပတိတ် အလုံ မွဲ ဍုင် ရ။
* '''ပွမပြိုင်ပကာန် AI (AI Competitions):''' သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် သၟတ် တအ် ဂွံ စိုတ် လုပ် စ ဂှ်၊ ညးတအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ပွမပြိုင်ပကာန် AI အလုံ ဍုင် (National Level) တုဲ ညး မအံင်ဇၞး ၄ ဂကောံ ဂှ် ကလိဂွံ လာပ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။&lt;ref&gt;The Momentum (May 6, 2026). &quot;ทรูจับมือ Google เปิดตัว AI for All Thais ปั้นหลักสูตรระดับมหา'ลัย&quot;.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ဇယား ထ္ၜးပျး ကဏ္ဍ အဓိက ၜါ သာ် ပ္ဍဲ အစဳအစန် AI for All Thais
!ကဏ္ဍ
!ယၟု အစဳအစန်
!တင်ရန်တၟအ်
!ပရေင် ထံက်ပင်
|-
|'''ကဏ္ဍ ပထမ''' (Phase I)
|AI First Citizen ကေုာံ Gemini Academy
|သွက်ဂွံ ပတိတ် ပညာ သဇိုင် ကေုာံ ပွမစကာ AI နကဵု တာလျိုင် သွက် ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ
|အေန်တာနက် 10GB မသၠးၚုဟ် နူ True ကဵု dtac
|-
|'''ကဏ္ဍ ဒုတိယ''' (Phase II)
|AI for Future Workforce
|သွက်ဂွံ ပတိတ် ကောန် ကမၠောန် မဍိုက်ပေင် ကု ပညာ AI မာန် လုပ် ကၠောန် ကမၠောန် ဓဝါဲဂှ်
|ဘာဗ္တောန် ၄၅ နာဍဳ၊ ကလိဂွံ ခမၞောတ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ်၊ ကေုာံ Train-the-Trainer
|}

== ၆။ ပရေင်ပါလုပ် နူကဵု အလဵုအသဳ ကေုာံ တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင် (Role of Government and Universities) ==
အစဳအစန် ဏအ် ဍေံ အံင်ဇၞး မာန် ဂှ် ဟိုတ်နူ အလဵုအသဳ သေံ ညးတအ် ထံက်ပင် လဝ် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။ ဝန်ကြီးဌာန [[MHESI]] ညး မထိင်ဒဝ် ပရေင် ပညာ အဆင့် သၠုင် ဍုင် သေံ တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် AI ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် &quot;အစဳအစန် ကိစ္စဇၞော် အလုံ ဍုင်&quot; (National Agenda) မွဲ ရ။

နာဲ ယောတ်ချနန် ဝံသဝတ် (Yodchanan Wongsawat) မဒှ် ဝန်ကြီး MHESI ကေုာံ ဒုတိယ သကိုပ်ဝန်ကြီးချုပ် ဍုင် သေံ ညး ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ- &gt; ''&quot;ပ္ဍဲကဵု ခေတ် နဲပညာ မပြံင်လှာဲ ဒၟံင် ပြဟ်ပြဟ် ဏအ်، ပွမဇၞော်မောဝ် ပတိုန် အစောံစရာဲ AI သွက် ကောန် ကမၠောန် ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ အရာ မရုဲစှ် မွဲ သၟး ပုဟ်၊ ဍေံ ဒှ် အရာ မသ္ဒး ကၠောန် ဍာံဍာံ (Not an option, but a necessity) ရ။ ပရေင် ပံင်ကောံ တ္ၚဲ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ထ္ၜး ပျး ကဵု ဒြဟတ် ပံင်ကောံ အကြာ အလဵုအသဳ، ဌာန ပညာ ကေုာံ ဌာန ပိုန်ဒြပ် ရ။ MHESI ပိုဲ နွံ တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ပံင်နှဴ ပညာ AI ဏအ် ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် ဘာ တက္ကသိုလ် ဍာံဍာံ ညံင် သၟတ် သေံ တအ် ဂွံ ပြိုင်ပကာန် လတူ စင် ဂၠးတိ မာန် ရ။&quot;''

== ၇။ အခန်းကဏ္ဍ ဂူဂယ် (Google) ကေုာံ နဲပညာဂၠးတိ (Role of Google and Global Tech) ==
ကမ္မဏဳ ဂူဂယ် (Google) ဝွံ ညးတအ် မာန် ပတိတ် ကဵု နဲပညာ ကေုာံ ပညာ သုတေသန အဆင့် သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ သွက် အစဳအစန် ဏအ် ရ။

မိ သာရဏဳ ဗုညရိတ္ထိချာဲ (Saranee Boonritthongchai) မဒှ် နာယက ဌာန ဇၞော်မောဝ် ဗွိုက် လာပ် (Marketing Director) သွက် ဂူဂယ် အာရှ အရှေ့တောင် ကဵု တောင်ပိုင်း ညး ဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ- &gt; ''&quot;ပွမပံင်ကောံ ကု True တ္ၚဲ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် လဂါံ ဇၞော် မွဲ သွက်ဂွံ ဓမံက် ရုပ်ရဴ ကတိကဝတ် 'Leave No Thai Behind' ပိုဲ ရ။ ပွမပလံင် နင် ပညာ AI အဆင့် ဂၠးတိ နူကဵု Google ဏာ ဇရေင် အပ္ဍဲ ဘာ ဗ္တောန် လိက် ဍုင် သေံ တိုက်ရိုက် ဗီု ဏအ် ဂှ်၊ ဍေံ ဖန် ညံင် ကွာဟမှု နဲပညာ (Digital skills gap) ဂွံ အောန် စှ်ေ အာ တုဲ ဍေံ ပြင်ဆင် ကဵု ကွးဘာ တအ် သွက်ဂွံ လုပ် ကၠောန် ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ပိုန်ဒြပ် မအုပ်ဓုပ် နကဵု AI မာန် ရ။&quot;''

== ၈။ အခန်းကဏ္ဍ ဗော်ပိုန်ဒြပ် CP ကေုာံ True (Role of True and CP Group) ==
အစဳအစန် &quot;AI for All Thais&quot; ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု True မွဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေံ ဒှ် အစိတ်အပိုင်း မွဲ နူကဵု ပရေင် ချဳဒရာင် အလုံ မွဲ ဗော်ပိုန်ဒြပ် [[CP Group]] (Charoen Pokphand Group) သွက်ဂွံ ဇၞော် မောဝ် &quot;ဂေဟစနစ် AI&quot; (AI Ecosystem) ပ္ဍဲ ရးနိဂီု သေံ ရ။

* '''CP Center of Excellence (CP-CoE):''' ဗဟဵု ဏအ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ [[True Digital Park]] (TDPK) တုဲ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် နဲပညာ တၟိ (Digital &amp; AI and Data Infrastructure) ရ။ ဗဟဵု ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဆက်စပ် ကဵု ဌာန ပိုန်ဒြပ်، နဲပညာ ကေုာံ ဌာန ပညာ သွက်ဂွံ ဇၞော် မောဝ် အစောံစရာဲ AI လၟေင် အခိင် ဇမၠိင် သွက် ရးနိဂီု သေံ ရ။
* True ဂှ် ညးတအ် စကာ ဒြဟတ် လဒက်ပ္တန် အေန်တာနက် ကေုာံ မၞိဟ် စကာ ਫုန် ညးတအ် မၞုံ ပြးဇး အလုံ ဍုင် သွက်ဂွံ ပလံင် ဗစိုပ် ပညာ AI ဏအ် စိုပ် ဇရေင် ညးဍုင်ကွာန် ဇၟာပ် ဒၞာဲ ရ။&lt;ref&gt;CP Group PR (May 2026). &quot;CP Center of Excellence (CP-CoE) at True Digital Park: Advancing Thailand's AI Ecosystem&quot;.&lt;/ref&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
ဝှာင်:True_Digital_Park_101.jpg|True Digital Park (TDPK) မဒှ် ဗဟဵု နဲပညာ ပ္ဍဲ ၜံင်ကံက်
ဝှာင်:Google_plex.jpg|ရုံ ဇၞော် ကမ္မဏဳ Google မကဵု ပညာ ကေုာံ နဲပညာ သွက် အစဳအစန်
ဝှာင်:Artificial_Intelligence_(AI).jpg|နဲပညာ ဉာဏ်ပညာ AI မဒှ် သဇိုင် လ္ၚတ် အဓိက
&lt;/gallery&gt;

== ၉။ အခက်အခုဲ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အနာဂတ် (Challenges and Future Development) ==
ၜိုန်ရ အစဳအစန် ဏအ် ဍေံ ခိုဟ် လောန် ကီု လေဝ်၊ သွက် ရးနိဂီု သေံ မ္ဂး ပြသၞာ ကေုာံ အခက်အခုဲ ဗွဲမဂၠိုင် သှ်ေ နွံ ဒၟံင် ဏီ ရ-

* '''ပြသၞာ အစောံစရာဲ ဟွံသေင်ကဵု နဲပညာ:''' အတိုင် သကိုပ် True Sigve Brekke မဟီု လဝ် ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် နဲပညာ AI ဂှ် ဍေံ တန် စှ်ေ အာ တုဲ လောဲသွာ တိုန် ယျ။ ဆဂး အရာ မဒှ် ဒၟံင် ဇိုင် တရဴ ဇၞော် အိုတ် ဂှ် &quot;မၞိဟ် တအ် ဟွံတီ ဗီုလဵု ဂွံ စကာ ဍေံ&quot; (Lack of digital literacy) ร။
* '''ကွာဟမှု ပရေင် ပညာ:''' မၞိဟ် မံင် ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော် ဗီုကဵု ၜံင်ကံက် ကဵု မၞိဟ် မံင် ပ္ဍဲ ဇိုင် ကွာန် တအ် ဂှ် အခေါင် လ္ၚတ် ပညာ ဟွံတုပ် ညးသကအ် ပုဟ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အစဳအစန် မပလံင် ကဵု ဒေတာ အေန်တာနက် မသၠး ၚုဟ် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ကိစ္စဇၞော် လောန် သွက်ဂွံ ပလီု ထောအ် ကွာဟမှု (Digital Divide) ဏအ် ရ။

== ၁၀။ သွဟ် ကေုာံ ဖဵုလတူ ရးနိဂီုသေံ (Conclusion and Impact on Thailand) ==
အစဳအစန် &quot;AI for All Thais&quot; ဝွံ ဍေံ ဒှ် သင်္ကေတ ထ္ၜး ပျး ဒဒှ်ရ ရးနိဂီု သေံ ညးတအ် ဟွံမိက် သှ်ေ စှ်ေ လက္ကရဴ ပ္ဍဲကဵု ပၠန်ဂတး နဲပညာ AI ဂၠးတိ ရ။ ပွမပံင်ကောံ အကြာ ကမ္မဏဳ အပ္ဍဲ ဍုင် မၞုံ ကု အစောံ (True)၊ ကမ္မဏဳ ဂၠးတိ (Google) ကေုာံ အလဵုအသဳ (MHESI) ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် မဝ်ဒယ် (Model) မခိုဟ် အိုတ် မွဲ သွက် ဍုင် တၞဟ် တအ် ဂွံ လ္ၚတ် ဗက် ရ။

ယဝ်ရ အစဳအစန် ဏအ် အံင်ဇၞး အာ အတိုင် တင်ရန်တၟအ် သၞာံ ၂၀၃၀ မ္ဂး၊ ဍုင် သေံ ဏအ် သ္ဂောအ် ကလိဂွံ ကောန် ကမၠောန် မၞုံ ကု ဉာဏ်ပညာ သၠုင် (Highly-skilled workforce) မာန် ပြိုင်ပကာန် ကု ဍုင် ဗီုကဵု သေင်ကာပူ ကဵု ဗဳယက်နာမ် မာန် တုဲ၊ ဍေံ သ္ဂောအ် ဓရိုဟ် ပတိုန် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဒဳဂျဳတဴ (Digital Economy) အလုံ မွဲ ရးနိဂီု ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ပရူပရာ အစဳအစန် ဏအ် လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ပရိုင် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=dQw4w9WgXcQ|title=True and Google Announce &quot;AI for All Thais&quot; Initiative}}{{ဝဳကဳ ဒေအ်သ္ကအ်}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[wikt:mnw:ဉာဏ်|ဉာဏ်ပညာ AI]] (Artificial Intelligence)
* [[ကမ္မဏဳ တရူ]] (True Corporation)
* [[ဂူဂယ်]] (Google)
* [[CP Group]] (Charoen Pokphand Group)
* [[ဝန်ကြီးဌာန အဆင့်မြင့်ပညာ သေံ]] (MHESI)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}

* Bangkok Post (May 6, 2026). ''[https://www.bangkokpost.com/business/general/3250217/true-google-partner-on-ai-for-all-thais-programme True, Google partner on 'AI for All Thais' programme]''.
* True Blog (May 5, 2026). ''[https://www.true.th/blog/en/ai-for-all-thais-2/ True, in Collaboration with Google, Launches “AI for All Thais” for the First Time in Thailand]''.
* WeAreCP (May 6, 2026). ''[https://www.wearecp.com/truexgoogle-2026-05-06/ ทรู ผนึก Google เปิดตัว “AI for All Thais” ครั้งแรกในไทย]''.
* The Momentum (May 6, 2026). ''[https://themomentum.co/prnews-true-google-ai-for-all-thais/ ทรูจับมือ Google เปิดตัว AI for All Thais ปั้นหลักสูตรระดับมหา'ลัย]''.
* Google Asia Pacific (2018). ''Leave No Thai Behind Initiative''. Official Press Release.
* Ministry of Higher Education, Science, Research and Innovation (MHESI) (2026). ''Policy on AI Education and Workforce Development in Thailand''.
* CP Group Public Relations (2026). ''CP Center of Excellence (CP-CoE) at True Digital Park: Advancing Thailand's AI Ecosystem''.
* True Corporation (2026). ''Vision 2030: Empowering 12 Million Thais with Digital Skills''.
* World Economic Forum (2026). ''The Global AI Skills Gap and Emerging Economies''. Insight Report.
* Stiglitz, Joseph E. (2026). ''Technology, AI, and the Future of Work in Southeast Asia''. Journal of Digital Economy.
{{သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်}}{{ပရေင် ဍုင်ကွာန်}}</text>
      <sha1>ctu6frsumf88wz63236698n5cqnqqt5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54541</id>
      <parentid>54540</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T02:40:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28907" sha1="91cfyq3o4cucrppaafk7a4bzmlgo9d8" xml:space="preserve">{{Short description|ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ ကမ္မဏဳ True ကဵု Google သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပညာ ဉာဏ်ပညာကောန်မၞိဟ်ပတုပ် (AI) ပ္ဍဲ ရးနိဂီုသေံ}}{{Infobox project|name=အစဳအစန် &quot;AI for All Thais&quot;|native_name=โครงการ “AI for All Thais”|image=[[File:Artificial Intelligence &amp; AI &amp; Machine Learning.jpg|300px|သင်္ကေတ ဉာဏ်ပညာ AI ကေုာံ နဲပညာ ခေတ်တၟိ]]|caption=အစဳအစန် &quot;AI for All Thais&quot; ဝွံ ဍေံ ဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ ကမ္မဏဳ တရူ (True) ကဵု ဂူဂယ် (Google) သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပညာ AI သွက် ညးဍုင် သေံ သီုဖအိုတ် ရ။|type=အစဳအစန် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် နဲပညာ (National Initiative)|founders=[[ကမ္မဏဳ တရူ]] (True Corporation) ကေုာံ [[ဂူဂယ်]] (Google)|partners=ဝန်ကြီးဌာန အဆင့်မြင့်ပညာ (MHESI), တက္ကသိုလ် ၂၀ ပြင်|launched=မေ ၅, ၂၀၂၆|target=မၞိဟ် ၁၂ မဳလဳယျာန် အပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၀|region=[[ရးနိဂီုသေံ]] (Thailand)|key_people=သဳဂဗဳ ဘရက်ကေ (Sigve Brekke), သာရဏဳ ဗုညရိတ္ထိချာဲ (Saranee Boonritthongchai), ယောတ်ချနန် ဝံသဝတ် (Yodchanan Wongsawat)}}

'''အစဳအစန် &quot;AI for All Thais&quot;''' ({{lang-th|โครงการ “AI for All Thais”}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ပရေင် ချဳဒရာင် ကေုာံ အစဳအစန် ပရေင် ပညာ အလုံ ဍုင် မွဲ မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ပရေင် ပံင်ကောံ အကြာ ကမ္မဏဳ ဆက်စောံ ကေုာံ အေန်တာနက် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ သေံ [[ကမ္မဏဳ တရူ]] (True Corporation) ကေုာံ ကမ္မဏဳ နဲပညာ ဂၠးတိ [[ဂူဂယ်]] (Google) ร။ အစဳအစန် ဏအ် လလောင် တြး လဝ် ပ္ဍဲကဵု စၟတ်တ္ၚဲ မေ ၅၊ ၂၀၂၆ ပ္ဍဲ ဍုင် ၜံင်ကံက် တုဲ ဍေံ ကလိဂွံ လဝ် ပရေင် ထံက်ပင် မူဝါဒ နူကဵု ဝန်ကြီးဌာန ပညာရေးအဆင့်မြင့်၊ သိပ္ပံ၊ သုတေသနနှင့် ဆန်းသစ်တီထွင်မှု ([[MHESI]] - อว.) ကေုာံ တက္ကသိုလ် ယၟု ပြာကတ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု သေံ ရ။

တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် အစဳအစန် ဏအ် ဂှ် သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ညးဍုင်ကွာန် သေံ သီုဖအိုတ် ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် လ္ၚတ် ပညာ [[wikt:mnw:ဉာဏ်|ဉာဏ်ပညာ]] ကောန်မၞိဟ် ပတုပ် (Artificial Intelligence - AI) ဗွဲမတုပ်သၟဟ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ဇၞော် မောဝ် ပတိုန် အစောံစရာဲ ကောန် ကမၠောန် သေံ (Thai talent) ညံင် ဂွံ ဍိုက်ပေင် ကု ပညာ AI သွက် အနာဂတ် ရ။ အစဳအစန် ဝွံ ဍေံ ပါ် လဝ် နကဵု ၜါ ကဏ္ဍ အဓိက တုဲ ဍေံ ပံင်နှဴ လဝ် ပရေင် လ္ၚတ် AI ခေတ် တၟိ ဏအ် သီု ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် ပညာ တက္ကသိုလ် မာန် ကလိဂွံ ခမၞောတ် (Credit-bearing programs) ရ။&lt;ref&gt;Bangkok Post (May 6, 2026). &quot;True, Google partner on 'AI for All Thais' programme&quot;.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပရူပရာအဓိက (Introduction and Key Background) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် လၟုဟ် ဏအ်، နဲပညာ AI ဝွံ ဍေံ ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် ဗီုပြင် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ သွက် ရးနိဂီု သေံ မ္ဂး، ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဏအ် ဍေံ ဒှ် သီု အခေါင်အရာ ခိုဟ် (Opportunity) ကေုာံ အခက်အခုဲ ဇၞော် (Challenge) မွဲ ရ။ ကမ္မဏဳ True မဒှ် ကမ္မဏဳ တယ်လဳကောမ် (Telecommunication) ဇၞော်အိုတ် မွဲ ညးတအ် ဆဵု ဂဗ ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ညးဍုင်ကွာန် သေံ တအ် ဟွံကၠိုဟ် ခလင် ပညာ AI မ္ဂး، ရးနိဂီု သေံ ဏအ် သ္ဒး ဒုင် သှ်ေ စှ်ေ လက္ကရဴ ဍုင် တၞဟ် တအ် မာန် ရ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ True ကဵု Google တအ် ပံင်ကောံ ညးသကအ် တုဲ လလောင် တြး ပတိတ် အစဳအစန် &quot;AI for All Thais&quot; ဏအ် ရ။ အစဳအစန် ဏအ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ ပွမဗ္တောန် ကောန်ပျူတာ ဓမ္မတာ ပုဟ်။ ဍေံ ဒှ် ပရေင် ပံင်ကောံ (Synergy) အကြာ ဌာန အလဵုအသဳ (Government)၊ ဌာန ပရေင် ပညာ (Education Sector) ကေုာံ ကမ္မဏဳ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် (Private Industry) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် &quot;လဒက်ပ္တန် ဂေဟစနစ် AI&quot; (AI Ecosystem) အလုံ မွဲ ဍုင် ရ။&lt;ref&gt;WeAreCP (May 6, 2026). &quot;ทรู ผนึก Google เปิดตัว “AI for All Thais” ครั้งแรกในไทย&quot;.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ဟိုတ်မဒက်ပ္တန် (Background and Motivation) ==
ဟိုတ် အဓိက မဒး ဒက်ပ္တန် အစဳအစန် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူကဵု တင်ဂၞင် သုတေသန မထ္ၜး ပျး ဒဒှ်ရ ရးနိဂီု သေံ ဝွံ ဒး ဆဵု ဂဗ ဒၟံင် ပြသၞာ &quot;ကောန် ကမၠောန် ဟွံလုံလုံ&quot; (Talent Shortage) ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ နဲပညာ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ-

* '''ပြသၞာ အခက်အခုဲ ပ္ဍဲ သေံ:''' အတိုင် တင်ဂၞင် နူကဵု ဝန်ကြီးဌာန MHESI မ္ဂး، လၟုဟ် ဍုင် သေံ နွံ ပၟိက် ဒၟံင် ညး မစိုန်သကီု လပါ် AI (AI professionals) စဵုကဵု ၈၀,၀၀၀ တၠ ပြင် ဏီ ရ။ တုဲပၠန် ပွမစကာ AI ပ္ဍဲ ရုံစက် ကေုာံ ကမ္မဏဳ တအ် ဂှ် လေဝ် အောန် ဒၟံင် ဏီ ရ။
* '''လညာတ် ကမ္မဏဳ True:''' နာဲ သဳဂဗဳ ဘရက်ကေ (Sigve Brekke) မဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဇၞော် ကမ္မဏဳ True ညး ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;အရာ မပကဵု ညံင် AI ဟွံဂွံ ဇၞော် မောဝ် အလုံ ဂၠးတိ ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် ဟိုတ်နူ နဲပညာ ဟွံခိုဟ် ပုဟ်၊ ဍေံ ဒှ် ဟိုတ်နူ မၞိဟ် တအ် ဟွံမွဲ ကု အစောံစရာဲ (Lack of skills) သွက်ဂွံ စကာ ဍေံ ရ။&quot;
* '''ပရေင် ဓမံက် ရုပ်ရဴ Google:''' သွက် ကမ္မဏဳ Google မ္ဂး လေဝ်، အစဳအစန် ဏအ် ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ကတိကဝတ် ညးတအ် မကဵု လဝ် နူ သၞာံ ၂၀၁၈ မၞုံ ယၟု &quot;Leave No Thai Behind&quot; (ဟွံကဵု ကောန် သေံ မွဲ တၠ သှ်ေ လက္ကရဴ) ရ။&lt;ref&gt;True Blog (EN) (May 5, 2026). &quot;True, in Collaboration with Google, Launches AI for All Thais&quot;.&lt;/ref&gt;

== ၃။ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂမၠိုင် (Key Objectives of the Initiative) ==
အစဳအစန် ဏအ် ဍေံ ဖျေဟ် လဝ် တင်ရန်တၟအ် ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ-

# '''မၞိဟ် ၁၂ မဳလဳယျာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၀:''' ကမ္မဏဳ True ဖျေဟ် လဝ် တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ဇၞော် မောဝ် ကဵု ပညာ AI ကေုာံ ပညာ ဒဳဂျဳတဴ ကု ညးဍုင် သေံ လၟိဟ် ၁၂ မဳလဳယျာန် တၠ ညံင် ဂွံ အံင်ဇၞး အပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၀ ရ။
# '''ပွမကဵု အခေါင် တုပ်သၟဟ် (Democratization of AI):''' ဖန် ညံင် ညးလဵု မွဲ ဟွံဟီု (ၜိုန်ရ မံင် ပ္ဍဲ ကွာန် ဇမ္ၚောဲ ကီု လေဝ်) ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ဗ္တောန် ပညာ AI နကဵု ၚုဟ်မး အောန်အောန် ကေုာံ လောဲလောဲ သွာသွာ ရ။
# '''ပွမစကာ AI နကဵု တာလျိုင် (Responsible AI):''' ဟွံသေင် ဆ ဗ္တောန် ဗီုလဵု ဂွံ စကာ သၟး ပုဟ်၊ သီု ဗ္တောန် ဗီုလဵု ဂွံ စကာ AI နကဵု ဒ္ဂေတ် လၟေတ် (Ethics) ကေုာံ ညံင် ဂွံ ဗၠးဘဲ (AI Safety) ရ။

== ၄။ ကဏ္ဍ ပထမ: ကောန်ဍုင်ကွာန် ဉာဏ်ပညာတၟိ (Phase I: AI First Citizen) ==
အစဳအစန် ဏအ် ဍေံ ပါ် လဝ် ကမၠောန် အဓိက ၜါ ကဏ္ဍ (Phases) ရ။ ကဏ္ဍ ပထမ ဂှ် ဍေံ စွံ အာရီု လတူ ပွမဖျေဟ် ရိုဟ် ကၞက် (Foundational knowledge) သွက် ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ရ-

* '''အကေဒမဳ ဂျေမဳနုဲ (Gemini Academy):''' ဍေံ ဒှ် ဘာ ဗ္တောန် လိက် အေန်လိုင်း ကေုာံ အော့ဖ်လိုင်း (Online &amp; Offline) မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု Google သွက်ဂွံ ဗ္တောန် လိက် ကွတ် AI သဇိုင် ရ။ ပ္ဍဲ ဏအ် ဍေံ ပါ လုပ် သီု ကဵု &quot;Prompt Engineering&quot; (နဲကဲ ပတိုန် လိက် စကာ AI) ကေုာံ AI Literacy &amp; Safety Module (နဲကဲ စကာ AI ညံင် ဂွံ ဗၠးဘဲ) ရ။
* '''အေန်တာနက် မသၠး ၚုဟ် (Free Data Access):''' သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ကွးဘာ တအ် ဟွံဂွံ ဒး ဒုင် ခက်ခုဲ ဟိုတ်နူ စရိတ် အေန်တာနက် ဂှ်၊ ကမ္မဏဳ True ကဵု dtac ကဵု လဝ် ဒေတာ အေန်တာနက် ၁၀ ဂဳဂါဗိုက် (10 GB) မသၠး ၚုဟ် (Free) သွက် ညး မတိုန် ဘာ Gemini Academy တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရေင် ထံက်ပင် ဇၞော်အိုတ် မွဲ သွက် ကွးဘာ မၞုံ ပ္ဍဲ ဒေသ သ္ၚောဲ ခြာ တအ် ရ။

== ၅။ ကဏ္ဍ ဒုတိယ: ဒြဟတ်ကမၠောန် အနာဂတ် (Phase II: AI for Future Workforce) ==
ကဏ္ဍ ဒုတိယ ဏအ် ဂှ် ဍေံ လှဲလး တုဲ ဍေံ လုပ် စိုပ် အာ အပ္ဍဲ လဒက်ပ္တန် တက္ကသိုလ် အလဵုအသဳ သေံ 

* '''ဘာဗ္တောန် ၄၅ နာဍဳ (45-Hour Curriculum):''' ဍေံ ဒှ် ဘာဗ္တောန် မပံင်ကောံ ချူ ဓဇက် လဝ် နကဵု တၠပညာ နူ True ကဵု Google သွက်ဂွံ ဗ္တောန် ကွးဘာ တက္ကသိုလ် တအ် ညံင် ဂွံ စိုန်သကီု သွက် ကမၠောန် အနာဂတ် ရ။
* '''ကလိဂွံ ခမၞောတ် (Credit-Bearing Program):''' ဘာဗ္တောန် ဏအ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ ဘာ တိုန် သၠးသၠး ပုဟ်။ ဍေံ လုပ် ပါ အပ္ဍဲ လဒက်ပ္တန် ဘာ တက္ကသိုလ် (University Curricula) ဍာံဍာံ တုဲ၊ ကွးဘာ တအ် တိုန် တုဲ မ္ဂး ကလိဂွံ ယူနေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ခမၞောတ် (Academic credits) မာန် ရ။
* '''ပွမစမ်ၜတ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ២០ (Pilot in 20 Universities):''' ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ညးတအ် စမ် စကာ ဘာဗ္တောန် ဏအ် ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ် ယၟု ပြာကတ် ၂၀ ပြင် ပ္ဍဲ သေံ တုဲ၊ အနာဂတ် မ္ဂး ညးတအ် သ္ဂောအ် ဇၞော် မောဝ် ပတိတ် အလုံ မွဲ ဍုင် ရ။
* '''ပွမပြိုင်ပကာန် AI (AI Competitions):''' သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် သၟတ် တအ် ဂွံ စိုတ် လုပ် စ ဂှ်၊ ညးတအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ပွမပြိုင်ပကာန် AI အလုံ ဍုင် (National Level) တုဲ ညး မအံင်ဇၞး ၄ ဂကောံ ဂှ် ကလိဂွံ လာပ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။&lt;ref&gt;The Momentum (May 6, 2026). &quot;ทรูจับมือ Google เปิดตัว AI for All Thais ปั้นหลักสูตรระดับมหา'ลัย&quot;.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ဇယား ထ္ၜးပျး ကဏ္ဍ အဓိက ၜါ သာ် ပ္ဍဲ အစဳအစန် AI for All Thais
!ကဏ္ဍ
!ယၟု အစဳအစန်
!တင်ရန်တၟအ်
!ပရေင် ထံက်ပင်
|-
|'''ကဏ္ဍ ပထမ''' (Phase I)
|AI First Citizen ကေုာံ Gemini Academy
|သွက်ဂွံ ပတိတ် ပညာ သဇိုင် ကေုာံ ပွမစကာ AI နကဵု တာလျိုင် သွက် ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ
|အေန်တာနက် 10GB မသၠးၚုဟ် နူ True ကဵု dtac
|-
|'''ကဏ္ဍ ဒုတိယ''' (Phase II)
|AI for Future Workforce
|သွက်ဂွံ ပတိတ် ကောန် ကမၠောန် မဍိုက်ပေင် ကု ပညာ AI မာန် လုပ် ကၠောန် ကမၠောန် ဓဝါဲဂှ်
|ဘာဗ္တောန် ၄၅ နာဍဳ၊ ကလိဂွံ ခမၞောတ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ်၊ ကေုာံ Train-the-Trainer
|}

== ၆။ ပရေင်ပါလုပ် နူကဵု အလဵုအသဳ ကေုာံ တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင် (Role of Government and Universities) ==
အစဳအစန် ဏအ် ဍေံ အံင်ဇၞး မာန် ဂှ် ဟိုတ်နူ အလဵုအသဳ သေံ ညးတအ် ထံက်ပင် လဝ် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။ ဝန်ကြီးဌာန [[MHESI]] ညး မထိင်ဒဝ် ပရေင် ပညာ အဆင့် သၠုင် ဍုင် သေံ တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် AI ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် &quot;အစဳအစန် ကိစ္စဇၞော် အလုံ ဍုင်&quot; (National Agenda) မွဲ ရ။

နာဲ ယောတ်ချနန် ဝံသဝတ် (Yodchanan Wongsawat) မဒှ် ဝန်ကြီး MHESI ကေုာံ ဒုတိယ သကိုပ်ဝန်ကြီးချုပ် ဍုင် သေံ ညး ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ- &gt; ''&quot;ပ္ဍဲကဵု ခေတ် နဲပညာ မပြံင်လှာဲ ဒၟံင် ပြဟ်ပြဟ် ဏအ်، ပွမဇၞော်မောဝ် ပတိုန် အစောံစရာဲ AI သွက် ကောန် ကမၠောန် ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ အရာ မရုဲစှ် မွဲ သၟး ပုဟ်၊ ဍေံ ဒှ် အရာ မသ္ဒး ကၠောန် ဍာံဍာံ (Not an option, but a necessity) ရ။ ပရေင် ပံင်ကောံ တ္ၚဲ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ထ္ၜး ပျး ကဵု ဒြဟတ် ပံင်ကောံ အကြာ အလဵုအသဳ، ဌာန ပညာ ကေုာံ ဌာန ပိုန်ဒြပ် ရ။ MHESI ပိုဲ နွံ တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ပံင်နှဴ ပညာ AI ဏအ် ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် ဘာ တက္ကသိုလ် ဍာံဍာံ ညံင် သၟတ် သေံ တအ် ဂွံ ပြိုင်ပကာန် လတူ စင် ဂၠးတိ မာန် ရ။&quot;''

== ၇။ အခန်းကဏ္ဍ ဂူဂယ် (Google) ကေုာံ နဲပညာဂၠးတိ (Role of Google and Global Tech) ==
ကမ္မဏဳ ဂူဂယ် (Google) ဝွံ ညးတအ် မာန် ပတိတ် ကဵု နဲပညာ ကေုာံ ပညာ သုတေသန အဆင့် သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ သွက် အစဳအစန် ဏအ် ရ။

မိ သာရဏဳ ဗုညရိတ္ထိချာဲ (Saranee Boonritthongchai) မဒှ် နာယက ဌာန ဇၞော်မောဝ် ဗွိုက် လာပ် (Marketing Director) သွက် ဂူဂယ် အာရှ အရှေ့တောင် ကဵု တောင်ပိုင်း ညး ဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ- &gt; ''&quot;ပွမပံင်ကောံ ကု True တ္ၚဲ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် လဂါံ ဇၞော် မွဲ သွက်ဂွံ ဓမံက် ရုပ်ရဴ ကတိကဝတ် 'Leave No Thai Behind' ပိုဲ ရ။ ပွမပလံင် နင် ပညာ AI အဆင့် ဂၠးတိ နူကဵု Google ဏာ ဇရေင် အပ္ဍဲ ဘာ ဗ္တောန် လိက် ဍုင် သေံ တိုက်ရိုက် ဗီု ဏအ် ဂှ်၊ ဍေံ ဖန် ညံင် ကွာဟမှု နဲပညာ (Digital skills gap) ဂွံ အောန် စှ်ေ အာ တုဲ ဍေံ ပြင်ဆင် ကဵု ကွးဘာ တအ် သွက်ဂွံ လုပ် ကၠောန် ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ပိုန်ဒြပ် မအုပ်ဓုပ် နကဵု AI မာန် ရ။&quot;''

== ၈။ အခန်းကဏ္ဍ ဗော်ပိုန်ဒြပ် CP ကေုာံ True (Role of True and CP Group) ==
အစဳအစန် &quot;AI for All Thais&quot; ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု True မွဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေံ ဒှ် အစိတ်အပိုင်း မွဲ နူကဵု ပရေင် ချဳဒရာင် အလုံ မွဲ ဗော်ပိုန်ဒြပ် [[CP Group]] (Charoen Pokphand Group) သွက်ဂွံ ဇၞော် မောဝ် &quot;ဂေဟစနစ် AI&quot; (AI Ecosystem) ပ္ဍဲ ရးနိဂီု သေံ ရ။

* '''CP Center of Excellence (CP-CoE):''' ဗဟဵု ဏအ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ [[True Digital Park]] (TDPK) တုဲ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် နဲပညာ တၟိ (Digital &amp; AI and Data Infrastructure) ရ။ ဗဟဵု ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဆက်စပ် ကဵု ဌာန ပိုန်ဒြပ်، နဲပညာ ကေုာံ ဌာန ပညာ သွက်ဂွံ ဇၞော် မောဝ် အစောံစရာဲ AI လၟေင် အခိင် ဇမၠိင် သွက် ရးနိဂီု သေံ ရ။
* True ဂှ် ညးတအ် စကာ ဒြဟတ် လဒက်ပ္တန် အေန်တာနက် ကေုာံ မၞိဟ် စကာ ਫုန် ညးတအ် မၞုံ ပြးဇး အလုံ ဍုင် သွက်ဂွံ ပလံင် ဗစိုပ် ပညာ AI ဏအ် စိုပ် ဇရေင် ညးဍုင်ကွာန် ဇၟာပ် ဒၞာဲ ရ။&lt;ref&gt;CP Group PR (May 2026). &quot;CP Center of Excellence (CP-CoE) at True Digital Park: Advancing Thailand's AI Ecosystem&quot;.&lt;/ref&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
ဝှာင်:True_Digital_Park_101.jpg|True Digital Park (TDPK) မဒှ် ဗဟဵု နဲပညာ ပ္ဍဲ ၜံင်ကံက်
ဝှာင်:Google_plex.jpg|ရုံ ဇၞော် ကမ္မဏဳ Google မကဵု ပညာ ကေုာံ နဲပညာ သွက် အစဳအစန်
ဝှာင်:Artificial_Intelligence_(AI).jpg|နဲပညာ ဉာဏ်ပညာ AI မဒှ် သဇိုင် လ္ၚတ် အဓိက
&lt;/gallery&gt;

== ၉။ အခက်အခုဲ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အနာဂတ် (Challenges and Future Development) ==
ၜိုန်ရ အစဳအစန် ဏအ် ဍေံ ခိုဟ် လောန် ကီု လေဝ်၊ သွက် ရးနိဂီု သေံ မ္ဂး ပြသၞာ ကေုာံ အခက်အခုဲ ဗွဲမဂၠိုင် သှ်ေ နွံ ဒၟံင် ဏီ ရ-

* '''ပြသၞာ အစောံစရာဲ ဟွံသေင်ကဵု နဲပညာ:''' အတိုင် သကိုပ် True Sigve Brekke မဟီု လဝ် ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် နဲပညာ AI ဂှ် ဍေံ တန် စှ်ေ အာ တုဲ လောဲသွာ တိုန် ယျ။ ဆဂး အရာ မဒှ် ဒၟံင် ဇိုင် တရဴ ဇၞော် အိုတ် ဂှ် &quot;မၞိဟ် တအ် ဟွံတီ ဗီုလဵု ဂွံ စကာ ဍေံ&quot; (Lack of digital literacy) ရ။
* '''ကွာဟမှု ပရေင် ပညာ:''' မၞိဟ် မံင် ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော် ဗီုကဵု ၜံင်ကံက် ကဵု မၞိဟ် မံင် ပ္ဍဲ ဇိုင် ကွာန် တအ် ဂှ် အခေါင် လ္ၚတ် ပညာ ဟွံတုပ် ညးသကအ် ပုဟ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အစဳအစန် မပလံင် ကဵု ဒေတာ အေန်တာနက် မသၠး ၚုဟ် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ကိစ္စဇၞော် လောန် သွက်ဂွံ ပလီု ထောအ် ကွာဟမှု (Digital Divide) ဏအ် ရ။

== ၁၀။ သွဟ် ကေုာံ ဖဵုလတူ ရးနိဂီုသေံ (Conclusion and Impact on Thailand) ==
အစဳအစန် &quot;AI for All Thais&quot; ဝွံ ဍေံ ဒှ် သင်္ကေတ ထ္ၜး ပျး ဒဒှ်ရ ရးနိဂီု သေံ ညးတအ် ဟွံမိက် သှ်ေ စှ်ေ လက္ကရဴ ပ္ဍဲကဵု ပၠန်ဂတး နဲပညာ AI ဂၠးတိ ရ။ ပွမပံင်ကောံ အကြာ ကမ္မဏဳ အပ္ဍဲ ဍုင် မၞုံ ကု အစောံ (True)၊ ကမ္မဏဳ ဂၠးတိ (Google) ကေုာံ အလဵုအသဳ (MHESI) ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် မဝ်ဒယ် (Model) မခိုဟ် အိုတ် မွဲ သွက် ဍုင် တၞဟ် တအ် ဂွံ လ္ၚတ် ဗက် ရ။

ယဝ်ရ အစဳအစန် ဏအ် အံင်ဇၞး အာ အတိုင် တင်ရန်တၟအ် သၞာံ ၂၀၃၀ မ္ဂး၊ ဍုင် သေံ ဏအ် သ္ဂောအ် ကလိဂွံ ကောန် ကမၠောန် မၞုံ ကု ဉာဏ်ပညာ သၠုင် (Highly-skilled workforce) မာန် ပြိုင်ပကာန် ကု ဍုင် ဗီုကဵု သေင်ကာပူ ကဵု ဗဳယက်နာမ် မာန် တုဲ၊ ဍေံ သ္ဂောအ် ဓရိုဟ် ပတိုန် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဒဳဂျဳတဴ (Digital Economy) အလုံ မွဲ ရးနိဂီု ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ပရူပရာ အစဳအစန် ဏအ် လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ပရိုင် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=dQw4w9WgXcQ|title=True and Google Announce &quot;AI for All Thais&quot; Initiative}}{{ဝဳကဳ ဒေအ်သ္ကအ်}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[wikt:mnw:ဉာဏ်|ဉာဏ်ပညာ AI]] (Artificial Intelligence)
* [[ကမ္မဏဳ တရူ]] (True Corporation)
* [[ဂူဂယ်]] (Google)
* [[CP Group]] (Charoen Pokphand Group)
* [[ဝန်ကြီးဌာန အဆင့်မြင့်ပညာ သေံ]] (MHESI)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}

* Bangkok Post (May 6, 2026). ''[https://www.bangkokpost.com/business/general/3250217/true-google-partner-on-ai-for-all-thais-programme True, Google partner on 'AI for All Thais' programme]''.
* True Blog (May 5, 2026). ''[https://www.true.th/blog/en/ai-for-all-thais-2/ True, in Collaboration with Google, Launches “AI for All Thais” for the First Time in Thailand]''.
* WeAreCP (May 6, 2026). ''[https://www.wearecp.com/truexgoogle-2026-05-06/ ทရู ผนึก Google เปิดตัว “AI for All Thais” ครั้งแรกในไทย]''.
* The Momentum (May 6, 2026). ''[https://themomentum.co/prnews-true-google-ai-for-all-thais/ ทรูจับมือ Google เปิดตัว AI for All Thais ปั้นหลักสูตรระดับมหา'ลัย]''.
* Google Asia Pacific (2018). ''Leave No Thai Behind Initiative''. Official Press Release.
* Ministry of Higher Education, Science, Research and Innovation (MHESI) (2026). ''Policy on AI Education and Workforce Development in Thailand''.
* CP Group Public Relations (2026). ''CP Center of Excellence (CP-CoE) at True Digital Park: Advancing Thailand's AI Ecosystem''.
* True Corporation (2026). ''Vision 2030: Empowering 12 Million Thais with Digital Skills''.
* World Economic Forum (2026). ''The Global AI Skills Gap and Emerging Economies''. Insight Report.
* Stiglitz, Joseph E. (2026). ''Technology, AI, and the Future of Work in Southeast Asia''. Journal of Digital Economy.
{{သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်}}{{ပရေင် ဍုင်ကွာန်}}</text>
      <sha1>91cfyq3o4cucrppaafk7a4bzmlgo9d8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54542</id>
      <parentid>54541</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T02:42:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28907" sha1="0x0n09294i2n7n0b1z8askuarmqp2w0" xml:space="preserve">{{Short description|ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ ကမ္မဏဳ True ကဵု Google သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပညာ ဉာဏ်ပညာကောန်မၞိဟ်ပတုပ် (AI) ပ္ဍဲ ရးနိဂီုသေံ}}{{Infobox project|name=အစဳအစန် &quot;AI for All Thais&quot;|native_name=โครงการ “AI for All Thais”|image=[[File:Artificial Intelligence &amp; AI &amp; Machine Learning.jpg|300px|သင်္ကေတ ဉာဏ်ပညာ AI ကေုာံ နဲပညာ ခေတ်တၟိ]]|caption=အစဳအစန် &quot;AI for All Thais&quot; ဝွံ ဍေံ ဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ ကမ္မဏဳ တရူ (True) ကဵု ဂူဂယ် (Google) သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပညာ AI သွက် ညးဍုင် သေံ သီုဖအိုတ် ရ။|type=အစဳအစန် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် နဲပညာ (National Initiative)|founders=[[ကမ္မဏဳ တရူ]] (True Corporation) ကေုာံ [[ဂူဂယ်]] (Google)|partners=ဝန်ကြီးဌာန အဆင့်မြင့်ပညာ (MHESI), တက္ကသိုလ် ၂၀ ပြင်|launched=မေ ၅, ၂၀၂၆|target=မၞိဟ် ၁၂ မဳလဳယျာန် အပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၀|region=[[ရးနိဂီုသေံ]] (Thailand)|key_people=သဳဂဗဳ ဘရက်ကေ (Sigve Brekke), သာရဏဳ ဗုညရိတ္ထိချာဲ (Saranee Boonritthongchai), ယောတ်ချနန် ဝံသဝတ် (Yodchanan Wongsawat)}}

'''အစဳအစန် &quot;AI for All Thais&quot;''' ({{lang-th|โครงการ “AI for All Thais”}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ပရေင် ချဳဒရာင် ကေုာံ အစဳအစန် ပရေင် ပညာ အလုံ ဍုင် မွဲ မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ပရေင် ပံင်ကောံ အကြာ ကမ္မဏဳ ဆက်စောံ ကေုာံ အေန်တာနက် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ သေံ [[ကမ္မဏဳ တရူ]] (True Corporation) ကေုာံ ကမ္မဏဳ နဲပညာ ဂၠးတိ [[ဂူဂယ်]] (Google) ရ။ အစဳအစန် ဏအ် လလောင် တြး လဝ် ပ္ဍဲကဵု စၟတ်တ္ၚဲ မေ ၅၊ ၂၀၂၆ ပ္ဍဲ ဍုင် ၜံင်ကံက် တုဲ ဍေံ ကလိဂွံ လဝ် ပရေင် ထံက်ပင် မူဝါဒ နူကဵု ဝန်ကြီးဌာန ပညာရေးအဆင့်မြင့်၊ သိပ္ပံ၊ သုတေသနနှင့် ဆန်းသစ်တီထွင်မှု ([[MHESI]] - อว.) ကေုာံ တက္ကသိုလ် ယၟု ပြာကတ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု သေံ ရ။

တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် အစဳအစန် ဏအ် ဂှ် သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ညးဍုင်ကွာန် သေံ သီုဖအိုတ် ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် လ္ၚတ် ပညာ [[wikt:mnw:ဉာဏ်|ဉာဏ်ပညာ]] ကောန်မၞိဟ် ပတုပ် (Artificial Intelligence - AI) ဗွဲမတုပ်သၟဟ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ဇၞော် မောဝ် ပတိုန် အစောံစရာဲ ကောန် ကမၠောန် သေံ (Thai talent) ညံင် ဂွံ ဍိုက်ပေင် ကု ပညာ AI သွက် အနာဂတ် ရ။ အစဳအစန် ဝွံ ဍေံ ပါ် လဝ် နကဵု ၜါ ကဏ္ဍ အဓိက တုဲ ဍေံ ပံင်နှဴ လဝ် ပရေင် လ္ၚတ် AI ခေတ် တၟိ ဏအ် သီု ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် ပညာ တက္ကသိုလ် မာန် ကလိဂွံ ခမၞောတ် (Credit-bearing programs) ရ။&lt;ref&gt;Bangkok Post (May 6, 2026). &quot;True, Google partner on 'AI for All Thais' programme&quot;.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပရူပရာအဓိက (Introduction and Key Background) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် လၟုဟ် ဏအ်، နဲပညာ AI ဝွံ ဍေံ ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် ဗီုပြင် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ သွက် ရးနိဂီု သေံ မ္ဂး، ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဏအ် ဍေံ ဒှ် သီု အခေါင်အရာ ခိုဟ် (Opportunity) ကေုာံ အခက်အခုဲ ဇၞော် (Challenge) မွဲ ရ။ ကမ္မဏဳ True မဒှ် ကမ္မဏဳ တယ်လဳကောမ် (Telecommunication) ဇၞော်အိုတ် မွဲ ညးတအ် ဆဵု ဂဗ ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ညးဍုင်ကွာန် သေံ တအ် ဟွံကၠိုဟ် ခလင် ပညာ AI မ္ဂး، ရးနိဂီု သေံ ဏအ် သ္ဒး ဒုင် သှ်ေ စှ်ေ လက္ကရဴ ဍုင် တၞဟ် တအ် မာန် ရ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ True ကဵု Google တအ် ပံင်ကောံ ညးသကအ် တုဲ လလောင် တြး ပတိတ် အစဳအစန် &quot;AI for All Thais&quot; ဏအ် ရ။ အစဳအစန် ဏအ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ ပွမဗ္တောန် ကောန်ပျူတာ ဓမ္မတာ ပုဟ်။ ဍေံ ဒှ် ပရေင် ပံင်ကောံ (Synergy) အကြာ ဌာန အလဵုအသဳ (Government)၊ ဌာန ပရေင် ပညာ (Education Sector) ကေုာံ ကမ္မဏဳ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် (Private Industry) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် &quot;လဒက်ပ္တန် ဂေဟစနစ် AI&quot; (AI Ecosystem) အလုံ မွဲ ဍုင် ရ။&lt;ref&gt;WeAreCP (May 6, 2026). &quot;ทรู ผนึก Google เปิดตัว “AI for All Thais” ครั้งแรกในไทย&quot;.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ဟိုတ်မဒက်ပ္တန် (Background and Motivation) ==
ဟိုတ် အဓိက မဒး ဒက်ပ္တန် အစဳအစန် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူကဵု တင်ဂၞင် သုတေသန မထ္ၜး ပျး ဒဒှ်ရ ရးနိဂီု သေံ ဝွံ ဒး ဆဵု ဂဗ ဒၟံင် ပြသၞာ &quot;ကောန် ကမၠောန် ဟွံလုံလုံ&quot; (Talent Shortage) ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ နဲပညာ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ-

* '''ပြသၞာ အခက်အခုဲ ပ္ဍဲ သေံ:''' အတိုင် တင်ဂၞင် နူကဵု ဝန်ကြီးဌာန MHESI မ္ဂး، လၟုဟ် ဍုင် သေံ နွံ ပၟိက် ဒၟံင် ညး မစိုန်သကီု လပါ် AI (AI professionals) စဵုကဵု ၈၀,၀၀၀ တၠ ပြင် ဏီ ရ။ တုဲပၠန် ပွမစကာ AI ပ္ဍဲ ရုံစက် ကေုာံ ကမ္မဏဳ တအ် ဂှ် လေဝ် အောန် ဒၟံင် ဏီ ရ။
* '''လညာတ် ကမ္မဏဳ True:''' နာဲ သဳဂဗဳ ဘရက်ကေ (Sigve Brekke) မဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဇၞော် ကမ္မဏဳ True ညး ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;အရာ မပကဵု ညံင် AI ဟွံဂွံ ဇၞော် မောဝ် အလုံ ဂၠးတိ ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် ဟိုတ်နူ နဲပညာ ဟွံခိုဟ် ပုဟ်၊ ဍေံ ဒှ် ဟိုတ်နူ မၞိဟ် တအ် ဟွံမွဲ ကု အစောံစရာဲ (Lack of skills) သွက်ဂွံ စကာ ဍေံ ရ။&quot;
* '''ပရေင် ဓမံက် ရုပ်ရဴ Google:''' သွက် ကမ္မဏဳ Google မ္ဂး လေဝ်، အစဳအစန် ဏအ် ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ကတိကဝတ် ညးတအ် မကဵု လဝ် နူ သၞာံ ၂၀၁၈ မၞုံ ယၟု &quot;Leave No Thai Behind&quot; (ဟွံကဵု ကောန် သေံ မွဲ တၠ သှ်ေ လက္ကရဴ) ရ။&lt;ref&gt;True Blog (EN) (May 5, 2026). &quot;True, in Collaboration with Google, Launches AI for All Thais&quot;.&lt;/ref&gt;

== ၃။ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂမၠိုင် (Key Objectives of the Initiative) ==
အစဳအစန် ဏအ် ဍေံ ဖျေဟ် လဝ် တင်ရန်တၟအ် ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ-

# '''မၞိဟ် ၁၂ မဳလဳယျာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၀:''' ကမ္မဏဳ True ဖျေဟ် လဝ် တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ဇၞော် မောဝ် ကဵု ပညာ AI ကေုာံ ပညာ ဒဳဂျဳတဴ ကု ညးဍုင် သေံ လၟိဟ် ၁၂ မဳလဳယျာန် တၠ ညံင် ဂွံ အံင်ဇၞး အပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၀ ရ။
# '''ပွမကဵု အခေါင် တုပ်သၟဟ် (Democratization of AI):''' ဖန် ညံင် ညးလဵု မွဲ ဟွံဟီု (ၜိုန်ရ မံင် ပ္ဍဲ ကွာန် ဇမ္ၚောဲ ကီု လေဝ်) ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ဗ္တောန် ပညာ AI နကဵု ၚုဟ်မး အောန်အောန် ကေုာံ လောဲလောဲ သွာသွာ ရ။
# '''ပွမစကာ AI နကဵု တာလျိုင် (Responsible AI):''' ဟွံသေင် ဆ ဗ္တောန် ဗီုလဵု ဂွံ စကာ သၟး ပုဟ်၊ သီု ဗ္တောန် ဗီုလဵု ဂွံ စကာ AI နကဵု ဒ္ဂေတ် လၟေတ် (Ethics) ကေုာံ ညံင် ဂွံ ဗၠးဘဲ (AI Safety) ရ။

== ၄။ ကဏ္ဍ ပထမ: ကောန်ဍုင်ကွာန် ဉာဏ်ပညာတၟိ (Phase I: AI First Citizen) ==
အစဳအစန် ဏအ် ဍေံ ပါ် လဝ် ကမၠောန် အဓိက ၜါ ကဏ္ဍ (Phases) ရ။ ကဏ္ဍ ပထမ ဂှ် ဍေံ စွံ အာရီု လတူ ပွမဖျေဟ် ရိုဟ် ကၞက် (Foundational knowledge) သွက် ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ရ-

* '''အကေဒမဳ ဂျေမဳနုဲ (Gemini Academy):''' ဍေံ ဒှ် ဘာ ဗ္တောန် လိက် အေန်လိုင်း ကေုာံ အော့ဖ်လိုင်း (Online &amp; Offline) မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု Google သွက်ဂွံ ဗ္တောန် လိက် ကွတ် AI သဇိုင် ရ။ ပ္ဍဲ ဏအ် ဍေံ ပါ လုပ် သီု ကဵု &quot;Prompt Engineering&quot; (နဲကဲ ပတိုန် လိက် စကာ AI) ကေုာံ AI Literacy &amp; Safety Module (နဲကဲ စကာ AI ညံင် ဂွံ ဗၠးဘဲ) ရ။
* '''အေန်တာနက် မသၠး ၚုဟ် (Free Data Access):''' သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ကွးဘာ တအ် ဟွံဂွံ ဒး ဒုင် ခက်ခုဲ ဟိုတ်နူ စရိတ် အေန်တာနက် ဂှ်၊ ကမ္မဏဳ True ကဵု dtac ကဵု လဝ် ဒေတာ အေန်တာနက် ၁၀ ဂဳဂါဗိုက် (10 GB) မသၠး ၚုဟ် (Free) သွက် ညး မတိုန် ဘာ Gemini Academy တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရေင် ထံက်ပင် ဇၞော်အိုတ် မွဲ သွက် ကွးဘာ မၞုံ ပ္ဍဲ ဒေသ သ္ၚောဲ ခြာ တအ် ရ။

== ၅။ ကဏ္ဍ ဒုတိယ: ဒြဟတ်ကမၠောန် အနာဂတ် (Phase II: AI for Future Workforce) ==
ကဏ္ဍ ဒုတိယ ဏအ် ဂှ် ဍေံ လှဲလး တုဲ ဍေံ လုပ် စိုပ် အာ အပ္ဍဲ လဒက်ပ္တန် တက္ကသိုလ် အလဵုအသဳ သေံ 

* '''ဘာဗ္တောန် ၄၅ နာဍဳ (45-Hour Curriculum):''' ဍေံ ဒှ် ဘာဗ္တောန် မပံင်ကောံ ချူ ဓဇက် လဝ် နကဵု တၠပညာ နူ True ကဵု Google သွက်ဂွံ ဗ္တောန် ကွးဘာ တက္ကသိုလ် တအ် ညံင် ဂွံ စိုန်သကီု သွက် ကမၠောန် အနာဂတ် ရ။
* '''ကလိဂွံ ခမၞောတ် (Credit-Bearing Program):''' ဘာဗ္တောန် ဏအ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ ဘာ တိုန် သၠးသၠး ပုဟ်။ ဍေံ လုပ် ပါ အပ္ဍဲ လဒက်ပ္တန် ဘာ တက္ကသိုလ် (University Curricula) ဍာံဍာံ တုဲ၊ ကွးဘာ တအ် တိုန် တုဲ မ္ဂး ကလိဂွံ ယူနေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ခမၞောတ် (Academic credits) မာန် ရ။
* '''ပွမစမ်ၜတ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ២០ (Pilot in 20 Universities):''' ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ညးတအ် စမ် စကာ ဘာဗ္တောန် ဏအ် ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ် ယၟု ပြာကတ် ၂၀ ပြင် ပ္ဍဲ သေံ တုဲ၊ အနာဂတ် မ္ဂး ညးတအ် သ္ဂောအ် ဇၞော် မောဝ် ပတိတ် အလုံ မွဲ ဍုင် ရ။
* '''ပွမပြိုင်ပကာန် AI (AI Competitions):''' သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် သၟတ် တအ် ဂွံ စိုတ် လုပ် စ ဂှ်၊ ညးတအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ပွမပြိုင်ပကာန် AI အလုံ ဍုင် (National Level) တုဲ ညး မအံင်ဇၞး ၄ ဂကောံ ဂှ် ကလိဂွံ လာပ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။&lt;ref&gt;The Momentum (May 6, 2026). &quot;ทรูจับมือ Google เปิดตัว AI for All Thais ปั้นหลักสูตรระดับมหา'ลัย&quot;.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ဇယား ထ္ၜးပျး ကဏ္ဍ အဓိက ၜါ သာ် ပ္ဍဲ အစဳအစန် AI for All Thais
!ကဏ္ဍ
!ယၟု အစဳအစန်
!တင်ရန်တၟအ်
!ပရေင် ထံက်ပင်
|-
|'''ကဏ္ဍ ပထမ''' (Phase I)
|AI First Citizen ကေုာံ Gemini Academy
|သွက်ဂွံ ပတိတ် ပညာ သဇိုင် ကေုာံ ပွမစကာ AI နကဵု တာလျိုင် သွက် ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ
|အေန်တာနက် 10GB မသၠးၚုဟ် နူ True ကဵု dtac
|-
|'''ကဏ္ဍ ဒုတိယ''' (Phase II)
|AI for Future Workforce
|သွက်ဂွံ ပတိတ် ကောန် ကမၠောန် မဍိုက်ပေင် ကု ပညာ AI မာန် လုပ် ကၠောန် ကမၠောန် ဓဝါဲဂှ်
|ဘာဗ္တောန် ၄၅ နာဍဳ၊ ကလိဂွံ ခမၞောတ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ်၊ ကေုာံ Train-the-Trainer
|}

== ၆။ ပရေင်ပါလုပ် နူကဵု အလဵုအသဳ ကေုာံ တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင် (Role of Government and Universities) ==
အစဳအစန် ဏအ် ဍေံ အံင်ဇၞး မာန် ဂှ် ဟိုတ်နူ အလဵုအသဳ သေံ ညးတအ် ထံက်ပင် လဝ် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။ ဝန်ကြီးဌာန [[MHESI]] ညး မထိင်ဒဝ် ပရေင် ပညာ အဆင့် သၠုင် ဍုင် သေံ တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် AI ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် &quot;အစဳအစန် ကိစ္စဇၞော် အလုံ ဍုင်&quot; (National Agenda) မွဲ ရ။

နာဲ ယောတ်ချနန် ဝံသဝတ် (Yodchanan Wongsawat) မဒှ် ဝန်ကြီး MHESI ကေုာံ ဒုတိယ သကိုပ်ဝန်ကြီးချုပ် ဍုင် သေံ ညး ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ- &gt; ''&quot;ပ္ဍဲကဵု ခေတ် နဲပညာ မပြံင်လှာဲ ဒၟံင် ပြဟ်ပြဟ် ဏအ်، ပွမဇၞော်မောဝ် ပတိုန် အစောံစရာဲ AI သွက် ကောန် ကမၠောန် ဂှ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ အရာ မရုဲစှ် မွဲ သၟး ပုဟ်၊ ဍေံ ဒှ် အရာ မသ္ဒး ကၠောန် ဍာံဍာံ (Not an option, but a necessity) ရ။ ပရေင် ပံင်ကောံ တ္ၚဲ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ထ္ၜး ပျး ကဵု ဒြဟတ် ပံင်ကောံ အကြာ အလဵုအသဳ، ဌာန ပညာ ကေုာံ ဌာန ပိုန်ဒြပ် ရ။ MHESI ပိုဲ နွံ တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ပံင်နှဴ ပညာ AI ဏအ် ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် ဘာ တက္ကသိုလ် ဍာံဍာံ ညံင် သၟတ် သေံ တအ် ဂွံ ပြိုင်ပကာန် လတူ စင် ဂၠးတိ မာန် ရ။&quot;''

== ၇။ အခန်းကဏ္ဍ ဂူဂယ် (Google) ကေုာံ နဲပညာဂၠးတိ (Role of Google and Global Tech) ==
ကမ္မဏဳ ဂူဂယ် (Google) ဝွံ ညးတအ် မာန် ပတိတ် ကဵု နဲပညာ ကေုာံ ပညာ သုတေသန အဆင့် သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ သွက် အစဳအစန် ဏအ် ရ။

မိ သာရဏဳ ဗုညရိတ္ထိချာဲ (Saranee Boonritthongchai) မဒှ် နာယက ဌာန ဇၞော်မောဝ် ဗွိုက် လာပ် (Marketing Director) သွက် ဂူဂယ် အာရှ အရှေ့တောင် ကဵု တောင်ပိုင်း ညး ဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ- &gt; ''&quot;ပွမပံင်ကောံ ကု True တ္ၚဲ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် လဂါံ ဇၞော် မွဲ သွက်ဂွံ ဓမံက် ရုပ်ရဴ ကတိကဝတ် 'Leave No Thai Behind' ပိုဲ ရ။ ပွမပလံင် နင် ပညာ AI အဆင့် ဂၠးတိ နူကဵု Google ဏာ ဇရေင် အပ္ဍဲ ဘာ ဗ္တောန် လိက် ဍုင် သေံ တိုက်ရိုက် ဗီု ဏအ် ဂှ်၊ ဍေံ ဖန် ညံင် ကွာဟမှု နဲပညာ (Digital skills gap) ဂွံ အောန် စှ်ေ အာ တုဲ ဍေံ ပြင်ဆင် ကဵု ကွးဘာ တအ် သွက်ဂွံ လုပ် ကၠောန် ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ပိုန်ဒြပ် မအုပ်ဓုပ် နကဵု AI မာန် ရ။&quot;''

== ၈။ အခန်းကဏ္ဍ ဗော်ပိုန်ဒြပ် CP ကေုာံ True (Role of True and CP Group) ==
အစဳအစန် &quot;AI for All Thais&quot; ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု True မွဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေံ ဒှ် အစိတ်အပိုင်း မွဲ နူကဵု ပရေင် ချဳဒရာင် အလုံ မွဲ ဗော်ပိုန်ဒြပ် [[CP Group]] (Charoen Pokphand Group) သွက်ဂွံ ဇၞော် မောဝ် &quot;ဂေဟစနစ် AI&quot; (AI Ecosystem) ပ္ဍဲ ရးနိဂီု သေံ ရ။

* '''CP Center of Excellence (CP-CoE):''' ဗဟဵု ဏအ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ [[True Digital Park]] (TDPK) တုဲ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် နဲပညာ တၟိ (Digital &amp; AI and Data Infrastructure) ရ။ ဗဟဵု ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဆက်စပ် ကဵု ဌာန ပိုန်ဒြပ်، နဲပညာ ကေုာံ ဌာန ပညာ သွက်ဂွံ ဇၞော် မောဝ် အစောံစရာဲ AI လၟေင် အခိင် ဇမၠိင် သွက် ရးနိဂီု သေံ ရ။
* True ဂှ် ညးတအ် စကာ ဒြဟတ် လဒက်ပ္တန် အေန်တာနက် ကေုာံ မၞိဟ် စကာ ਫုန် ညးတအ် မၞုံ ပြးဇး အလုံ ဍုင် သွက်ဂွံ ပလံင် ဗစိုပ် ပညာ AI ဏအ် စိုပ် ဇရေင် ညးဍုင်ကွာန် ဇၟာပ် ဒၞာဲ ရ။&lt;ref&gt;CP Group PR (May 2026). &quot;CP Center of Excellence (CP-CoE) at True Digital Park: Advancing Thailand's AI Ecosystem&quot;.&lt;/ref&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
ဝှာင်:True_Digital_Park_101.jpg|True Digital Park (TDPK) မဒှ် ဗဟဵု နဲပညာ ပ္ဍဲ ၜံင်ကံက်
ဝှာင်:Google_plex.jpg|ရုံ ဇၞော် ကမ္မဏဳ Google မကဵု ပညာ ကေုာံ နဲပညာ သွက် အစဳအစန်
ဝှာင်:Artificial_Intelligence_(AI).jpg|နဲပညာ ဉာဏ်ပညာ AI မဒှ် သဇိုင် လ္ၚတ် အဓိက
&lt;/gallery&gt;

== ၉။ အခက်အခုဲ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အနာဂတ် (Challenges and Future Development) ==
ၜိုန်ရ အစဳအစန် ဏအ် ဍေံ ခိုဟ် လောန် ကီု လေဝ်၊ သွက် ရးနိဂီု သေံ မ္ဂး ပြသၞာ ကေုာံ အခက်အခုဲ ဗွဲမဂၠိုင် သှ်ေ နွံ ဒၟံင် ဏီ ရ-

* '''ပြသၞာ အစောံစရာဲ ဟွံသေင်ကဵု နဲပညာ:''' အတိုင် သကိုပ် True Sigve Brekke မဟီု လဝ် ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် နဲပညာ AI ဂှ် ဍေံ တန် စှ်ေ အာ တုဲ လောဲသွာ တိုန် ယျ။ ဆဂး အရာ မဒှ် ဒၟံင် ဇိုင် တရဴ ဇၞော် အိုတ် ဂှ် &quot;မၞိဟ် တအ် ဟွံတီ ဗီုလဵု ဂွံ စကာ ဍေံ&quot; (Lack of digital literacy) ရ။
* '''ကွာဟမှု ပရေင် ပညာ:''' မၞိဟ် မံင် ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော် ဗီုကဵု ၜံင်ကံက် ကဵု မၞိဟ် မံင် ပ္ဍဲ ဇိုင် ကွာန် တအ် ဂှ် အခေါင် လ္ၚတ် ပညာ ဟွံတုပ် ညးသကအ် ပုဟ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အစဳအစန် မပလံင် ကဵု ဒေတာ အေန်တာနက် မသၠး ၚုဟ် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ကိစ္စဇၞော် လောန် သွက်ဂွံ ပလီု ထောအ် ကွာဟမှု (Digital Divide) ဏအ် ရ။

== ၁၀။ သွဟ် ကေုာံ ဖဵုလတူ ရးနိဂီုသေံ (Conclusion and Impact on Thailand) ==
အစဳအစန် &quot;AI for All Thais&quot; ဝွံ ဍေံ ဒှ် သင်္ကေတ ထ္ၜး ပျး ဒဒှ်ရ ရးနိဂီု သေံ ညးတအ် ဟွံမိက် သှ်ေ စှ်ေ လက္ကရဴ ပ္ဍဲကဵု ပၠန်ဂတး နဲပညာ AI ဂၠးတိ ရ။ ပွမပံင်ကောံ အကြာ ကမ္မဏဳ အပ္ဍဲ ဍုင် မၞုံ ကု အစောံ (True)၊ ကမ္မဏဳ ဂၠးတိ (Google) ကေုာံ အလဵုအသဳ (MHESI) ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် မဝ်ဒယ် (Model) မခိုဟ် အိုတ် မွဲ သွက် ဍုင် တၞဟ် တအ် ဂွံ လ္ၚတ် ဗက် ရ။

ယဝ်ရ အစဳအစန် ဏအ် အံင်ဇၞး အာ အတိုင် တင်ရန်တၟအ် သၞာံ ၂၀၃၀ မ္ဂး၊ ဍုင် သေံ ဏအ် သ္ဂောအ် ကလိဂွံ ကောန် ကမၠောန် မၞုံ ကု ဉာဏ်ပညာ သၠုင် (Highly-skilled workforce) မာန် ပြိုင်ပကာန် ကု ဍုင် ဗီုကဵု သေင်ကာပူ ကဵု ဗဳယက်နာမ် မာန် တုဲ၊ ဍေံ သ္ဂောအ် ဓရိုဟ် ပတိုန် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဒဳဂျဳတဴ (Digital Economy) အလုံ မွဲ ရးနိဂီု ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ပရူပရာ အစဳအစန် ဏအ် လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ပရိုင် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=dQw4w9WgXcQ|title=True and Google Announce &quot;AI for All Thais&quot; Initiative}}{{ဝဳကဳ ဒေအ်သ္ကအ်}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[wikt:mnw:ဉာဏ်|ဉာဏ်ပညာ AI]] (Artificial Intelligence)
* [[ကမ္မဏဳ တရူ]] (True Corporation)
* [[ဂူဂယ်]] (Google)
* [[CP Group]] (Charoen Pokphand Group)
* [[ဝန်ကြီးဌာန အဆင့်မြင့်ပညာ သေံ]] (MHESI)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}

* Bangkok Post (May 6, 2026). ''[https://www.bangkokpost.com/business/general/3250217/true-google-partner-on-ai-for-all-thais-programme True, Google partner on 'AI for All Thais' programme]''.
* True Blog (May 5, 2026). ''[https://www.true.th/blog/en/ai-for-all-thais-2/ True, in Collaboration with Google, Launches “AI for All Thais” for the First Time in Thailand]''.
* WeAreCP (May 6, 2026). ''[https://www.wearecp.com/truexgoogle-2026-05-06/ ทရู ผนึก Google เปิดตัว “AI for All Thais” คရั้งแရกในไทย]''.
* The Momentum (May 6, 2026). ''[https://themomentum.co/prnews-true-google-ai-for-all-thais/ ทรูจับมือ Google เปิดตัว AI for All Thais ปั้นหลักสูตรระดับมหา'ลัย]''.
* Google Asia Pacific (2018). ''Leave No Thai Behind Initiative''. Official Press Release.
* Ministry of Higher Education, Science, Research and Innovation (MHESI) (2026). ''Policy on AI Education and Workforce Development in Thailand''.
* CP Group Public Relations (2026). ''CP Center of Excellence (CP-CoE) at True Digital Park: Advancing Thailand's AI Ecosystem''.
* True Corporation (2026). ''Vision 2030: Empowering 12 Million Thais with Digital Skills''.
* World Economic Forum (2026). ''The Global AI Skills Gap and Emerging Economies''. Insight Report.
* Stiglitz, Joseph E. (2026). ''Technology, AI, and the Future of Work in Southeast Asia''. Journal of Digital Economy.
{{သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်}}{{ပရေင် ဍုင်ကွာန်}}</text>
      <sha1>0x0n09294i2n7n0b1z8askuarmqp2w0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox project</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10903</id>
    <revision>
      <id>54539</id>
      <timestamp>2026-05-08T02:38:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox | above       = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | abovestyle  = background-color: #e0e0e0; font-size: 110%;  | subheader   = {{#if:{{{native_name|}}}|''{{{native_name}}}''}} | subheaderstyle = font-weight: normal; font-size: 90%;  | image       = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|250px}}}|alt={{{alt|}}}}} | caption     = {{{caption|}}}  | header1     = {{#if:{{{type|}}}{{{foun...&quot;</comment>
      <origin>54539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1388" sha1="ai4l0diew7skdc7b3nl98lpqay2e6rp" xml:space="preserve">{{Infobox
| above       = {{{name|{{PAGENAME}}}}}
| abovestyle  = background-color: #e0e0e0; font-size: 110%;

| subheader   = {{#if:{{{native_name|}}}|''{{{native_name}}}''}}
| subheaderstyle = font-weight: normal; font-size: 90%;

| image       = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|250px}}}|alt={{{alt|}}}}}
| caption     = {{{caption|}}}

| header1     = {{#if:{{{type|}}}{{{founders|}}}{{{partners|}}}{{{launched|}}}{{{target|}}}{{{region|}}}{{{key_people|}}}{{{website|}}}|တင်ဂၞင် အဓိက (Key Information)}}
| headerstyle = background-color: #f0f0f0;

| label2      = ဂကူ အစဳအစန်
| data2       = {{{type|}}}

| label3      = ညးမဒက်ပ္တန်
| data3       = {{{founders|}}}

| label4      = ညးမပံင်ကောံ
| data4       = {{{partners|}}}

| label5      = စကၠောန်/စၟတ်တ္ၚဲ
| data5       = {{{launched|}}}

| label6      = တင်ရန်တၟအ်
| data6       = {{{target|}}}

| label7      = ဒေသ/ဍုင်
| data7       = {{{region|}}}

| label8      = ပူဂိုလ် အဓိက
| data8       = {{{key_people|}}}

| label9      = ဝက်ဆိုက်
| data9       = {{{website|}}}

| below       = {{#if:{{{notes|}}}|&lt;hr/&gt;''တင်စၟတ်: {{{notes}}}''}}
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ai4l0diew7skdc7b3nl98lpqay2e6rp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သုတေသန ခေတ်တြေံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10904</id>
    <revision>
      <id>54543</id>
      <timestamp>2026-05-08T02:57:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ကတ်လ္ၚတ် ပရူ ဝင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကောန်မၞိဟ် နူကဵု အာဲကၟာဲ ရုပ်ဝတ္ထု မသှ်ေတ္ၜက်ဒၟံၚ်ဂမၠိုင်}}{{Infobox discipline|name=သုတေသန ခေတ်တြေံ|native_name=Archaeology|image=File:Pompeii - Casa del Fauno.jpg|300px|ဍ...&quot;</comment>
      <origin>54543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26512" sha1="742vo2amesvfwdkb93jyd6kecx1vxv2" xml:space="preserve">{{Short description|ကတ်လ္ၚတ် ပရူ ဝင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကောန်မၞိဟ် နူကဵု အာဲကၟာဲ ရုပ်ဝတ္ထု မသှ်ေတ္ၜက်ဒၟံၚ်ဂမၠိုင်}}{{Infobox discipline|name=သုတေသန ခေတ်တြေံ|native_name=Archaeology|image=[[File:Pompeii - Casa del Fauno.jpg|300px|ဍုင်တြေံ ပုမ်ပေ မဒးဒုင်တိုပ်လဝ် သၟဝ် ချးဒဵုပၟတ် မဒှ် ဒၞာဲသုတေသန ခေတ်တြေံ မပြာကတ်အိုတ်]]|caption=ဍုင် တြေံ ပုမ်ပေ (Pompeii) ပ္ဍဲ ဍုင် အဳတလဳ မဒှ် ဒၞာဲ မၜံက်ခါဲ ဆဵု ဂဗ လဝ် အာဲကၟာဲ ခေတ် ရဝ်မ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်|field=[[မနုဿဗေဒ]] (Anthropology), [[ဝင်]] (History), [[သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]] (Social Science)|sub-disciplines=[[သုတေသန ခေတ်ကိုပ်ကၠာဝင်]], [[သုတေသန ခေတ်ဝင်]], [[သုတေသန သၟဝ်ဍာ်]]|origin=ရာစုသၞာံ ၁၉ (နဒဒှ် ဘာသာရပ် သိပ္ပံ)|key_figures=[[ဟောင်းဝါဒ် ကာတာ]] (Howard Carter), [[ဝီလျံ ဖလိန်ဒါ ပေထရဳ]] (Flinders Petrie), [[ဂေါ်ဒွန် ချိုင်းလ်]] (V. Gordon Childe)|methodology=[[ပွမၜံက်ခါဲ]] (Excavation), [[ပွမစၟတ်သမ္တီ အခိင်]] (Dating), [[ပွမလ္ၚတ် တိဍာ်]] (Surveying)}}
'''[[wikt:mnw:သုတေသန|သုတေသန]] ခေတ်တြေံ''' ({{lang-en|Archaeology}} ဟွံသေင်မ္ဂး Archeology) ဝွံ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍ ပညာ သိပ္ပံ မလ္ၚတ် ပရူ ပရေင် ချဳဒရာင်، ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ကေုာံ [[ယေန်သၞာင်]] ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲ အတိတ် နကဵု ပွမဂၠာဲ ဆဵု، ၜံက်ခါဲ ကေုာံ ပါ်ပဲါ အာဲကၟာဲ ရုပ်ဝတ္ထု (Material culture) တအ် ရ။ အာဲကၟာဲ ရုပ်ဝတ္ထု တအ် ဂှ် ဍေံ ပါ လုပ် သီု ဖအိုတ် မပ္တံကဵု လွဟ် ကိရိယာ မကၠောန် လဝ် နကဵု တၟအ်၊ သ္ၚိ ဌာန် တြေံ၊ စမြိုင် ကျာ်စေတဳ၊ ကြိယာ စၞ စ၊ ဇုတ် ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ မဒး ဒုင် ပလေဝ် ပြံင် လဝ် နကဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။

တၞဟ်ခြာ နူကဵု ကဏ္ဍ [[ဝင်]] (History) မလ္ၚတ် နူကဵု လိက် သက်သဳ (Written records) မ္ဂး، သုတေသန ခေတ်တြေံ ဏအ် ဍေံ မာန် လ္ၚတ် ပရူ ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲ အခိင် မဟွံမွဲ ကု လိက်ပတ် (ခေတ် ကိုပ်ကၠာ ဝင် - Prehistory) မဒှ် အခိင် ၉၉% ပြင် နူကဵု ဝင် ကောန်မၞိဟ် အလုံ သီုဖအိုတ် ရ။ ပ္ဍဲ ရးနိဂီု အမေရိကာန် မ္ဂး သုတေသန ခေတ်တြေံ ဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် ကဏ္ဍ ခွဲ မွဲ နူကဵု [[မနုဿဗေဒ]] (Anthropology) တုဲ ပ္ဍဲ ဥရောပ မ္ဂး ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ ဍေံ နဒဒှ် ဘာသာရပ် သီးသန့် မွဲ ရ။&lt;ref&gt;Renfrew, C., &amp; Bahn, P. (2016). ''Archaeology: Theories, Methods, and Practice''. Thames &amp; Hudson.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Scope) ==
သုတေသန ခေတ်တြေံ ဟီု ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပွမလ္ၚတ် &quot;အတိတ်&quot; နကဵု နဲကဲ သိပ္ပံ ရ။

* '''တင်ရန်တၟအ် အဓိက:''' သွက်ဂွံ သောင် ကလး ဝင် ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ယေန်သၞာင် ကောန်မၞိဟ် (Cultural history)၊ သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် ခလင် ဗီုလဵု ဂကောံမၞိဟ် တအ် ပြံင်လှာဲ ကၠုင် (Cultural process) ကေုာံ သွက်ဂွံ မင်မဲ အာဲကၟာဲ ဝင် တအ် ရ။
* '''အရာ မလ္ၚတ် (Archaeological Record):''' အရာ သီုဖအိုတ် မသှ်ေ တ္ၜက် ဒၟံင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ (Archaeological record) ရ။ ဍေံ ပါ လုပ် သီု အရာ ဝတ္ထု မဂိုတ် ယာ ကေတ် ဂွံ (Artifacts ဗီုကဵု ထၟာဲ၊ လွဟ်) ကေုာံ အရာ မဂိုတ် ယာ ကေတ် ဟွံဂွံ (Features ဗီုကဵု ရိုဟ် ကၞက် သ္ၚိ၊ ကတိုၚ် ပၟတ်) ร။
* '''ပွမတၞဟ်ခြာ ကု Paleontology:''' သုတေသန ခေတ်တြေံ ဂှ် ဍေံ လ္ၚတ် ဆ ပရူ '''ကောန်မၞိဟ်''' သၟး ရ။ ပွမလ္ၚတ် ဇုတ် ဒာင်နဝ်သော (Dinosaurs) ကေုာံ သတ် တိရစ္ဆာန် မကၠေအ် ကၠက် အာ တအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဘာသာရပ် Paleontology (ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းဗေဒ) တုဲ ဟွံဆေင် ကု Archaeology ပုဟ်။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ဘာသာရပ် (History of Archaeology) ==
ဘာသာရပ် ဏအ် ဍေံ ဇၞော် မောဝ် ကၠုင် လဝ် နူကဵု ပွမဂၠာဲ ခါဲ ဒြပ် ရတ် စဵုကဵု ဒှ် အာ ဘာသာရပ် သိပ္ပံ မွဲ ရ-

* '''ခေတ် ပကောံ ဒြပ်ရတ် (Antiquarianism):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၇ ကဵု ၁၈ မ္ဂး၊ မၞိဟ် သိုက်သိုက် ပ္ဍဲ ဥရောပ တအ် ညးတအ် ဆက်စပ် သၟး မိက်ဂွံ ဂွံ အရာ ဝတ္ထု တြေံတြဟ် ကျေဝ်ကျေဝ် နူကဵု ဍုင် ဂရိတ်၊ ရဝ်မ ကဵု အဳဂျေပ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပျး ပ္ဍဲ သ္ၚိ ညးတအ် ရ။ ညးတအ် ဟွံစွံ အာရီု လတူ &quot;တင်ဂၞင် ဝင်&quot; ပုဟ်။
* '''ခေတ် သိပ္ပံ က္တဵုဒှ် (Development of Scientific Method):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၉၊ တၠပညာ ဗီုကဵု [[ဝီလျံ ဖလိန်ဒါ ပေထရဳ]] (Flinders Petrie) တအ် စ ဖျေဟ် သၞောတ်ဝ် ပွမၜံက်ခါဲ နကဵု အလန် တိ (Stratigraphy) ကေုာံ ပွမစၟတ်သမ္တီ လၟေင် အခိင် (Typology) ရ။
* '''သုတေသန ခေတ်တၟိ (Processual &amp; Post-Processual):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၀ တအ်၊ ညးတအ် စကာ နဲကဲ သိပ္ပံ ကေုာံ ဂၞန် သင်္ချာ ဂၠိုင် တိုန် သွက်ဂွံ ပါ်ပဲါ ဒဒှ်ရ &quot;မုဟိုတ် ဂကောံမၞိဟ် တအ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ&quot; (Processual archaeology) ရ။ ကြဴ နူ ဂှ် မ္ဂး ညးတအ် စွံ အာရီု လတူ စိုတ်ဓါတ်၊ ပရေင် ပတှ်ေ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဟွံတုပ် ညးသကအ် (Post-processual) ရ။&lt;ref&gt;Trigger, B. G. (2006). ''A History of Archaeological Thought''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

== ၃။ သဘဴဓရ် ကေုာံ တင်ဂၞင် အဆက်စပ် (Principles and Context) ==
ပ္ဍဲ သုတေသန ခေတ်တြေံ မ္ဂး &quot;တင်ဂၞင် အဆက်စပ်&quot; (Context) ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ရ-

* '''အဆက်စပ် ဌာန် (Spatial Context):''' ကပေါတ် မွဲ ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ လဵု ရော? (ဥပမာ - နွံ ပ္ဍဲ ဖဴ သ္ၚိ ဟာ? ဟွံသေင်မ္ဂး နွံ ပ္ဍဲ ဌာန် တိုပ် ဇွ ဟာ?) ဂှ် ဍေံ ဟီု တွံ ကဵု အဓိပ္ပါယ် ကပေါတ် ဂှ် ရ။
* '''အလန် တိ (Stratigraphy):''' ဍေံ ဒှ် သဘဴဓရ် မကၠုင် နူ ဘူမိဗေဒ ရ။ အလန် တိ မၞုံ သၟဝ် အိုတ် ဂှ် ဍေံ တြေံ အိုတ် တုဲ၊ အလန် တိ မၞုံ လတူ အိုတ် ဂှ် ဍေံ တၟိ အိုတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ ၜံက် ခါဲ ဂွံ ထၟာဲ မွဲ ပ္ဍဲ အလန် တိ သၟဝ် မ္ဂး ဍေံ တြေံ နူကဵု ထၟာဲ မၞုံ လတူ ဂှ် ရ။
* '''ပွမပလီုပလာ် Context:''' ယဝ်ရ ကမၠတ် ဒြပ် ရတ် (Looters) တအ် ၜံက် ခါဲ ကေတ် အာ ဆ ကပေါတ် ကျေဝ်ကျေဝ် သၟး တုဲ ပလီု ထောအ် အလန် တိ မ္ဂး၊ ကပေါတ် ဂှ် ဍေံ ဟွံမွဲ ကု &quot;ၚုဟ်မး သုတေသန&quot; ဍာံဍာံ ရ။

== ၄။ နဲကဲ သုတေသန ကေုာံ ပွမၜံက်ခါဲ (Research Methods and Excavation) ==
ကမၠောန် သုတေသန ခေတ်တြေံ ဝွံ ဍေံ နွံ ကု အဆင့် နာနာ သာ် ရ-

# '''ပွမလ္ၚတ် တိဍာ် (Surveying):''' ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ၜံက် ခါဲ ဂှ် ညးတအ် ဒး ဂၠာဲ &quot;ဒၞာဲ ဒတန်&quot; (Site) ကိုပ်ကၠာ ရ။ ညးတအ် ကွာ် ဂၠာဲ လတူ တိ (Pedestrian survey)၊ စကာ က္ၜင်ကျာ တုဲ တက် ဓါတ်ရုပ် (Aerial photography) ဟွံသေင်မ္ဂး လၟုဟ် မ္ဂး ညးတအ် စကာ လေဇာ (LiDAR) သွက်ဂွံ ဆဵု ဒၞာဲ ဍုင် တြေံ မၞုံ သၟဝ် ဂြိုပ် ဇၞော် ရ။
# '''ပွမၜံက်ခါဲ (Excavation):''' ဍေံ ဒှ် ကမၠောန် မကၠောန် ဗွဲမသတိ ဇၞော် အိုတ် ရ။ ညးတအ် ပါ် လဝ် တိ နကဵု ဇယား ကွက် (Grid system) တုဲ ၜံက် ခါဲ စှ်ေ အာ သိုက်သိုက် နကဵု ဓရိ (Trowel) ရ။ ကပေါတ် သီုဖအိုတ် မဆဵု ဂွံ ဂှ် ဒး စၟတ် သမ္တီ လဝ် လၟိဟ် ကေုာံ ဒၞာဲ (X, Y, Z coordinates) ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။
# '''ပွမပါ်ပဲါ ပ္ဍဲ ရုံ (Laboratory Analysis):''' ကြဴနူ ၜံက် ခါဲ တုဲ မ္ဂး၊ ကပေါတ် တအ် ဏအ် ဒး ဏာ ရုံ စၟဳစၟတ် သွက်ဂွံ ကြာတ် ကြဴ၊ ဆက် စပ် ကေုာံ လ္ၚတ် ပါ်ပဲါ နကဵု မိုက်ခရဝ်သကုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတုဗေဒ ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ဇယား ထ္ၜးပျး နဲကဲ စၟတ်သမ္တီ အခိင် ပ္ဍဲ သုတေသန ခေတ်တြေံ
!ဂကူ နဲကဲ
!အဓိပ္ပါယ်
!ဥပမာ သုင်စောဲ
|-
|'''စၟတ်သမ္တီ အခိင် အဆက်စပ် (Relative Dating)'''
|ဟွံမာန် ဟီု စၟတ် သၞာံ ချိုတ်ပၠိုတ်၊ ဆဂး ဟီု မာန် ဒဒှ်ရ &quot;A ဂှ် တြေံ နူ B&quot; ရ။
|အလန် တိ (Stratigraphy) ကေုာံ လၟေင် ဗီုပြင် ကပေါတ် (Typology)။
|-
|'''စၟတ်သမ္တီ အခိင် ချိုတ်ပၠိုတ် (Absolute Dating)'''
|မာန် ဟီု စၟတ် သၞာံ ချိုတ်ပၠိုတ် နကဵု ဂၞန် သင်္ချာ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ (ဥပမာ - လောန် ကၠုင် ၃၀၀၀ သၞာံ)။
|ကာဗောန်-၁၄ (Radiocarbon dating) သွက် အရာ နွံ လမျီု တြေံ၊ ပွမရိုဟ် လစောတ် တၞံ ဆု (Dendrochronology)။
|}

== ၅။ ပွမစၟတ်သမ္တီ အခိင် ကေုာံ နဲပညာ (Dating Methods) ==
နဲပညာ ကာဗောန်-၁၄ (Radiocarbon dating) မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု Willard Libby ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၉ ဂှ် ဍေံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဘာသာရပ် သုတေသန ခေတ်တြေံ အလုံ မွဲ ရ။ ဍေံ မာန် ၜတ် ကၞာတ် အခိင် ဇုတ်، ဆု، ကေုာံ ချး တအ် ဒဒှ်ရ ဍေံ တြေံ ၜိုတ် လဵု ရော ဂှ် မာန် စဵုကဵု ၅၀,၀၀၀ သၞာံ ရ။ နဲကဲ တၞဟ် ဗီုကဵု Potassium-Argon dating ဂှ် မာန် ၜတ် ကၞာတ် တၟအ် မၞုံ အာယုက် မဳလဳယျာန် သၞာံ မာန် ရ။

== ၆။ ကဏ္ဍ ဘာသာရပ်ခွဲဂမၠိုင် (Sub-disciplines of Archaeology) ==
သုတေသန ခေတ်တြေံ ဝွံ ဍေံ လှဲလး လောန် တုဲ ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ ဘာသာရပ် ဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ-

* '''သုတေသန ခေတ်ကိုပ်ကၠာဝင် (Prehistoric Archaeology):''' လ္ၚတ် ရံင် အခိင် ကိုပ်ကၠာ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဟွံဖန်ဗဒှ် လိက်ပတ် ဏီ ร။ (ဥပမာ - ခေတ် တၟအ်၊ ခေတ် ဗရိုတ်)။
* '''သုတေသန ခေတ်ဝင် (Historical Archaeology):''' လ္ၚတ် ပံင်နှဴ အကြာ အာဲကၟာဲ ရုပ်ဝတ္ထု ကဵု လိက် ဝင် မသှ်ေ တ္ၜက် ဒၟံင် ရ။ (ဥပမာ - ပွမလ္ၚတ် ဍုင် ဗုကာံ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင် ဟံသာဝတဳ)။
* '''သုတေသန သၟဝ်ဍာ် (Underwater Archaeology):''' လ္ၚတ် ရံင် က္ၜင် မဗၠိုတ် တၞီ အာ ပ္ဍဲ သၟဝ် ၜဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင် တြေံ မဒး ဒုင် ဂြောပ် လဝ် နကဵု ဍာ် ရ။
* '''သုတေသန ယေန်သၞာင် မၞိဟ် (Ethnoarchaeology):''' ပွမလ္ၚတ် ယေန်သၞာင် ကောန်မၞိဟ် မဂျိုၚ် ဒၟံင် လၟုဟ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် ခလင် ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ် ခေတ် တြေံ တအ် ညးတအ် ကၠောန် လဝ် ကပေါတ် ရ။
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
ဝှာင်:Rosetta_Stone.JPG|တၟအ် ရဝ်သေတ္တာ (Rosetta Stone) မကဵု ရီုဗင် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် လိက် အဳဂျေပ် တြေံ
ဝှာင်:Angkor_Wat_from_reflecting_pool.jpg|ကျာ် အၚ်ကောရ် ဝတ် (Angkor Wat) ပ္ဍဲ ကမ္ဗောဒဳယျာ
ဝှာင်:Excavation_in_progress.jpg|ကမၠောန် ပွမၜံက်ခါဲ သုတေသန ခေတ်တြေံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဍာံဍာံ
&lt;/gallery&gt;

== ၇။ သုတေသန ခေတ်တြေံ ကေုာံ မနုဿဗေဒ ယေန်သၞာင် (Archaeology and Anthropology) ==
ပ္ဍဲကဵု လညာတ် Multicultural Studies (ကတ်လ္ၚတ် ယေန်သၞာင် စုင်လေင်) မ္ဂး၊ သုတေသန ခေတ်တြေံ ဝွံ ဍေံ ထ္ၜး ပျး ကဵု ဒဒှ်ရ ဂကောံမၞိဟ် ပ္ဍဲ အတိတ် တေအ် ဍေံ ဟွံသေင် ဒှ် ဒၟံင် &quot;မွဲ ဂကူ မွဲ ယေန်သၞာင်&quot; ပုဟ်။ ဥပမာ - ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ အရှေ့တောင် မ္ဂး ပွမဆဵု ဂဗ အာဲကၟာဲ ဝင် နူကဵု ဂကူ ဟွံတုပ် ညးသကအ် (ဗီုကဵု မန်၊ ခမာ၊ သေံ) မပံင်နှဴ ဒၟံင် ညးသကအ် ပ္ဍဲ မွဲ ဒၞာဲ ဓဝ် ဂှ် ဍေံ ထ္ၜး ပျး ကဵု ပရေင် ဆက်ဆောံ ကေုာံ ယေန်သၞာင် စုင်လေင် နူကဵု ခေတ် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ရ။ ဍေံ ကဵု သက်သဳ ညံင် ဂွံ ပလီု ထောအ် ဝါဒ ကောန်ဍုင် (Nationalism) မဟီု တွံ ဒဒှ်ရ &quot;တိဍာ် ဏအ် ဍေံ ဆေင် ကု ဂကူ ပိုဲ မွဲ ဓဝ်&quot; ရ။

== ၈။ ပြသၞာ ကေုာံ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Ethics and Challenges) ==
သုတေသန ခေတ်တြေံ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် နွံ ကု ပြသၞာ ဒ္ဂေတ် လၟေတ် ဗွဲမဂၠိုင်-

* '''ပွမကၠတ် ၜံက်ခါဲ (Looting):''' ပွမကၠတ် ၜံက် ခါဲ အာဲကၟာဲ ဝင် တုဲ သွံ ရာန် လတူ ဂၠံင် မလမ္စံက် (Black market) ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် မွဲ မပလီု ပလာ် ထောအ် ဝင် ရ။
* '''ပွမကလေင်ပအပ် အာဲကၟာဲ (Repatriation):''' ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ - အဳဂျေပ်، ဂရိတ်) တအ် အာတ် မိက် ညံင် တိုက် ထ္ၜး ပျး ပ္ဍဲ ဥရောပ (ဗီုကဵု British Museum) ဂွံ ကလေင် ပအပ် ကဵု အာဲကၟာဲ ဝင် ညးတအ် မဒး ဒုင် ကေတ် ဏာ လဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ တေအ် ရ။
* '''အခေါင် ကောန်ဍုင် အရေင် (Indigenous Rights):''' ၜံက် ခါဲ တိုပ် ဇွ ကေုာံ ဒၞာဲ မပြဲသၠုင် သွက် ကောန်ဍုင် အရေင် (ဥပမာ - ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ကဵု သြသတြေလျ) ဂှ် ဒး ဒုင် ဒစဵုဒစး ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် တုဲ လၟုဟ် မ္ဂး သ္ဒး ကလိဂွံ အခေါင် နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဒေသ တအ် ကိုပ်ကၠာ ရ။

== ၉။ သုတေသန ခေတ်တြေံ ပ္ဍဲ ရးနိဂီုသေံ ကဵု ဍုင်ဗၟာ (Archaeology in Thailand and Myanmar) ==
ဒေသ အာရှ အရှေ့တောင် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မၞုံ ကု ဝင် ယေန်သၞာင် ဗွဲမလှဲလး ရ-

* '''ပ္ဍဲ ရးနိဂီု သေံ:''' ပွမၜံက် ခါဲ ပ္ဍဲ ကွာန် ဗာန် ချင်း (Ban Chiang) ထ္ၜး ပျး လဝ် ဒဒှ်ရ ဒေသ ဏအ် နွံ ကု နဲပညာ ကၠောန် ဗရိုတ် နူကဵု ဘဳသဳ ၂၀၀၀ ပြင် တေအ် ရ။ တုဲပၠန် သုတေသန ခေတ်တြေံ ဍုင် သေံ လ္ၚတ် ဗွဲမလှဲလး လတူ ယေန်သၞာင် ဒွါရဝတဳ (Dvaravati) မဒှ် ယေန်သၞာင် မဆက်စပ် ကု ဂကူ မန် မစိုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၆ တေအ် ရ။
* '''ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဒေသမန်:''' သုတေသန ခေတ်တြေံ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ၜံက် ခါဲ ဆဵု ဂဗ လဝ် ဍုင် တြေံ ဂကူ ပျူ (Pyu) မပ္တံကဵု ဍုင် ဗိဿနိုး၊ ဟန်လင်း ကဵု သရေခေတ္တရာ ရ။ သွက် ဝင် ဂကူ [[မန်]] မ္ဂး၊ ပွမလ္ၚတ် ရံင် ဒေသ ဍုင် သဓီု (သုဝဏ္ဏဘူမိ - Suvarnabhumi) ကေုာံ ဍုင် ဟံသာဝတဳ တအ် ဂှ် ဍေံ ကဵု သက်သဳ ဗွဲမခိုဟ် လတူ ပရေင် ဆက်ဆောံ ယေန်သၞာင် အကြာ အိန္ဒိယ الكေုာံ ဒေသ အာရှ အရှေ့တောင် ရ။&lt;ref&gt;Aung-Thwin, M. (2005). ''The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma''. University of Hawaii Press.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အနာဂတ် သုတေသန ကေုာံ နဲပညာ တၟိ (Future and New Technologies) ==
အနာဂတ် သွက် ဘာသာရပ် ဏအ် ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု နဲပညာ ခေတ် တၟိ ရ-

* '''LiDAR (လေဇာ စၟဳစၟတ်):''' ပွမပန် လေဇာ နူကဵု က္ၜင်ကျာ သွက်ဂွံ ဓဇက် မြေပုံ ဍုင် တြေံ မၞုံ သၟဝ် ဂြိုပ် ဇၞော် (ဥပမာ - ပွမဆဵု ဂဗ ဍုင် ဇၞော် အၚ်ကောရ် ဝတ် တၟိ ပ္ဍဲ ကမ္ဗောဒဳယျာ) ရ။
* '''ဉာဏ်ပညာ AI:''' ညးတအ် စကာ AI သွက်ဂွံ ဗှ် လိက် တြေံ မလီုလာ် ဒၟံင် ကေုာံ သွက်ဂွံ ပါ်ပဲါ တင်ဂၞင် ဒေတာ ဇၞော်ဇၞော် ရ။
* '''သုတေသန ဟွံၜံက်ခါဲ (Non-destructive Archaeology):''' လၟုဟ် မ္ဂး တၠပညာ တအ် ဖအောန် ဖျေဟ် ပွမၜံက် ခါဲ ဍာံဍာံ တုဲ ညးတအ် စကာ နဲကဲ Ground-penetrating radar (ရာဒါ လ္ၚတ် သၟဝ် တိ) သွက်ဂွံ ဆဵု အရာ မၞုံ သၟဝ် တိ နကဵု ဟွံဒး ပလီု ပလာ် တိဍာ် ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် သုတေသန ခေတ်တြေံ လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ပရေင် ပညာ နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=dQw4w9WgXcQ|title=What is Archaeology?}}{{ဝဳကဳ ဒေအ်သ္ကအ်}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[မနုဿဗေဒ]] (Anthropology)
* [[ဝင်]] (History)
* [[ယေန်သၞာင်]] (Culture)
* [[အာဲကၟာဲ ဝင် ဂၠးတိ]] (World Heritage Site)
* [[သုတေသန ခေတ်ကိုပ်ကၠာဝင်]] (Prehistory)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}

* Renfrew, Colin, and Paul Bahn. (2016). ''Archaeology: Theories, Methods, and Practice'' (7th ed.). Thames &amp; Hudson. ISBN 978-0500292798.
* Trigger, Bruce G. (2006). ''A History of Archaeological Thought'' (2nd ed.). Cambridge University Press. ISBN 978-0521600491.
* Aung-Thwin, Michael A. (2005). ''The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma''. University of Hawaii Press. ISBN 978-0824828868.
* Higham, Charles. (2014). ''Early Mainland Southeast Asia: From First Humans to Angkor''. River Books.
* Moore, Elizabeth H. (2007). ''Early Landscapes of Myanmar''. River Books.
* Fagan, Brian M. (2015). ''A Brief History of Archaeology: Classical Times to the Twenty-First Century''. Routledge.
* Ashmore, Wendy, and Robert J. Sharer. (2013). ''Discovering Our Past: A Brief Introduction to Archaeology''. McGraw-Hill.
* နိုင်ပန်းလှ (၁၉၉၇). ''မွန်သမိုင်း သုတေသနစာတမ်းများ''. ရန်ကုန်.
* တင်လှိုင်၊ ဦး (၂၀၁၀). ''ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ နိဒါန်း''. ရန်ကုန်: တက္ကသိုလ်များ ပုံနှိပ်တိုက်.
* [https://www.saa.org/ Society for American Archaeology (SAA)]. Official Website and Educational Resources.
{{သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်}}</text>
      <sha1>742vo2amesvfwdkb93jyd6kecx1vxv2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၈. မေ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>10905</id>
    <revision>
      <id>54544</id>
      <timestamp>2026-05-08T03:00:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{#switch: {{CURRENTDAY}} | 1 =  * '''[[တ္ၚဲ ကောန်ကမၠောန် ဂၠးတိ]]''' (International Workers' Day ဟွံသေင်မ္ဂး May Day) * ၁၈၈၆ – ပရေင်ထ္ၜးဆန္ဒ ကောန်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ၈ နာဍဳ ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ ဂှ် စ က္တဵ...&quot;</comment>
      <origin>54544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18211" sha1="i1jabi9zmt48ckyg1hoy5efbpq2we98" xml:space="preserve">{{#switch: {{CURRENTDAY}}
| 1 = 
* '''[[တ္ၚဲ ကောန်ကမၠောန် ဂၠးတိ]]''' (International Workers' Day ဟွံသေင်မ္ဂး May Day)
* ၁၈၈၆ – ပရေင်ထ္ၜးဆန္ဒ ကောန်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ၈ နာဍဳ ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ ဂှ် စ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် ရှဳကာဂဝ် (Chicago)၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်။
* ၁၉၄၇ – ဂကောံသၟတ် မန် (MYO) မဒှ် ဂကောံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မန် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဂှ် စ ဒက်ပ္တန် လဝ်။

| 2 = 
* ၁၉၄၅ – ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ: ဒပ် ပၞာန် သဵုဗိယေတ် (Soviet Union) တအ် သီ ဂွံ အာ ဍုင် [[ဗာလိန်]] (Berlin) တုဲ အလဵုအသဳ ဂျာမနဳ ဖာသေတ် တအ် ဒး ဒုၚ် ကျ ပၞာန်။
* ၁၉၉၇ – ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် [[ယူကေ|တြိတိန်]] မၞုံ ယၟု ဗော် လေဘာ (Labour Party) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု တဝ်နဳ ဗလဲ (Tony Blair) တအ် ဇၞး မဲ တုဲ ကလိဂွံ အဝဵု အလဵုအသဳ။

| 3 = 
* '''[[တ္ၚဲ သၠးပွး ပရိုင် ဂၠးတိ]]''' (World Press Freedom Day)
* ၁၉၆၈ – ပရေင်ထ္ၜးဆန္ဒ ကွးဘာ &quot;မေ ၆၈&quot; စ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် သောရ်ဗောန် (Sorbonne) ဍုင် ပဴရဳ၊ ရးနိဂီု ပြင်သေတ်။

| 4 = 
* '''တ္ၚဲ [[ကြယ်တာရာစစ်ပွဲများ|Star Wars]]''' (May the Fourth be with you)
* ၁၉၇၉ – မာဂရက် သက်ချာ (Margaret Thatcher) ဒှ် အာ ဝန်ကြီးချုပ် ဗြဴ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ယူကေ (UK)။
* ၁၉၉၀ – ဍုင် [[လတ်ဗဳယျာ]] (Latvia) လလောင်တြး သၠးပွး နူကဵု ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ် (Soviet Union)။

| 5 = 
* ၁၈၁၈ – [[ကားလ် မာက်]] (Karl Marx) မဒှ် တၠပညာ ဒဿနိက ကေုာံ မအံက် ဝါဒ ကောမ်မျူနေတ် ညး သၠး ဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဂျာမနဳ။
* ၁၉၂၁ – ကမ္မဏဳ ရေမောဝ် (Chanel) တအ် စ ပတိတ် ဍာ်မောဝ် ယၟု ပြာကတ် &quot;Chanel No. 5&quot;။

| 6 = 
* ၁၈၈၉ – တာဝါ အဳဖှယ် (Eiffel Tower) မၞုံ ပ္ဍဲ ဍုင် ပဴရဳ ဂှ် စ ပံက် လဝ် သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ အာ ဗဵု လ္ၚတ်။
* ၁၉၉၄ – လိုဏ်ခေါင်း ဥရောပ (Channel Tunnel) မဆက် လဝ် အကြာ ဍုင် ယူကေ ကဵု ပြင်သေတ် သၟဝ် ၜဳ ဂှ် စ ပံက် လဝ် နကဵု သမၠဲ ရ။

| 7 = 
* ၁၉၄၅ – ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ: ဂျာမနဳ ဒုင် ကျ ပၞာန် (Unconditional surrender) ကု မဟာမိတ် တအ် တုဲ ပၞာန် ပ္ဍဲ ဥရောပ ဒေါအ် အာ။
* ၁၉၉၂ – ဂြိုဟ် တု (Space Shuttle Endeavour) အလန် ပထမ စ ပဝ် တိတ် အာ လတူ အကာသ။

| 8 = 
* '''တ္ၚဲ ဂကောံ ကြက်ခြေနီ ဂၠးတိ''' (World Red Cross and Red Crescent Day)
* ၁၉၄၅ – တ္ၚဲ ဇၞး ပၞာန် ပ္ဍဲ ဥရောပ (V-E Day) မဒှ် တ္ၚဲ အလဵုအသဳ မဟာမိတ် တအ် လလောင်တြး ပရေင် ဇၞး ပၞာန် လတူ ဂျာမနဳ။

| 9 = 
* ၁၉၅၀ – ရောဘတ် ရှူးမန်း (Robert Schuman) ညး ပတိုန် ထ္ၜး လညာတ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် &quot;သမဂ္ဂ ဥရောပ&quot; (European Union) ကိုပ်ကၠာအိုတ်။
* ၁၉၉၄ – နယ်လ်ဆင် မန်ဒဲလာ (Nelson Mandela) ဒှ် အာ သမ္မတ လမ္စံက် ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက် ဍုင် အာဖရိက သၠုင်ကျာ ကြဴနူ စကာ လဝ် သၞောတ်ဝ် ပါ်ပဲါ စၞာံ (Apartheid)။

| 10 = 
* ၁၈၆၉ – ဂၠံင် ပသဲ လတူ တိုက် အမေရိက အလန် ပထမ (First Transcontinental Railroad) ဂှ် သြိုင် ခၞံ တုဲ ဒှ် အာ ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင် ယူထာ (Utah)။
* ၁၉၄၀ – ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ: ဝေန်သတန် ချာချဳ (Winston Churchill) ဂွံ ဒှ် အာ ဝန်ကြီးချုပ် သွက် ဍုင် ဗြိတိန်။

| 11 = 
* ၃၃၀ – အေန်ပါယာ ကောန်သတန်တိန် (Constantine the Great) ညး ပြံင် ဍုင် ဇၞော် အေန်ပါယာ ရဝ်မ ဏာ ဇရေင် ဍုင် ကောန်သတန်တဳနိုပယ် (Constantinople / လၟုဟ် Istanbul)။
* ၁၉၉၇ – ကောန်ပျူတာ မဝေင် စက္ကရင် Deep Blue နူ IBM တအ် ဇၞး အာ သၟာ စက္ကရင် ဂၠးတိ ဂျာရဳ ကာသပါရော့ဗ် (Garry Kasparov)။

| 12 = 
* '''တ္ၚဲ နာနာဂၠးတိ သွက် မၞိဟ်လွဳယဲ (International Nurses Day)''' - တ္ၚဲ ဒတုံ ၜံင် ဖလောရင့် နိုက်တင်ဂေးလ် (Florence Nightingale)။
* ၂၀၀၈ – ကသဳ တိ ဇၞော် (Wenchuan earthquake) က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ တွဵုရး သဳချွမ် (Sichuan)، ဍုင် ကြုက် တုဲ မၞိဟ် စဵုကဵု ၈၀,၀၀၀ ပြင် ဒး ချိုတ် အာ။

| 13 = 
* ၁၉၅၈ – ပရေင် ထ္ၜး ဆန္ဒ မေ ၁၉၅၈ ပ္ဍဲ အလ်ဂျီးရီးယား (Algeria) စ က္တဵုဒှ် တုဲ ဍေံ ပကဵု ညံင် အလဵုအသဳ ရးနိဂီု ပြင်သေတ် ဒး လီုလာ် အာ။
* ၁၉၈၁ – သမ္မပုပ် ယောန် ပေါလ် ဒုတိယ (Pope John Paul II) ဒး ဒုင် ပန် ကု လွဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဗာတီကန် (Vatican City) ဆဂး ဟွံချိုတ်။

| 14 = 
* ၁၆၀၇ – ဂျိမ်းစ်တောင်း (Jamestown) မဒှ် ကွာန် ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက် ဂကူ အင်္ဂလိက် တအ် မသြိုင် လဝ် ပ္ဍဲ အမေရိက မြောက်ပိုင်း ဂှ် စ ဒက်ပ္တန် လဝ်။
* ၁၉၄၈ – ရးနိဂီု [[အေတ်သရေ]] (Israel) လလောင်တြး ဍုင် သၠးပွး တုဲ ဓဝါဲ ဂှ် ပၞာန် အာရပ်-အေတ်သရေ စ က္တဵုဒှ် ရ။

| 15 = 
* '''တ္ၚဲ သ္ၚိကၟိန် ဂၠးတိ (International Day of Families)'''
* ၁၉၂၈ – ကာတွန်း မိက္ကဳ မောက်သ် (Mickey Mouse) အလန် ပထမ စ ထ္ၜး ပျး ပ္ဍဲ ရုပ်ရှင် ဇမၠေအ် &quot;Plane Crazy&quot;။

| 16 = 
* ၁၉၂၉ – ပွဲ ကဵု လာပ် အဝ်သကာ (Academy Awards) အလန် ပထမ ဂှ် စ ကၠောန် လဝ် ပ္ဍဲ ဟဝ်လဳဝုဒ် (Hollywood)။
* ၁၉၆၆ – ပၠန်ဂတး ယေန်သၞာင် (Cultural Revolution) အလုံ ဍုင် ကြုက် ဂှ် ဥက္ကဋ္ဌ မော်စီတုန်း (Mao Zedong) စ လလောင်တြး ဖျေဟ် လဝ်။

| 17 = 
* '''တ္ၚဲ သၞောတ်ဝ် ပရေင်ဆက်စောံ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် တင်ဂၞင် ဂၠးတိ''' (World Telecommunication and Information Society Day)
* ၁၉၅၄ – ရုင်သၞောဝ် ဇၞော် အမေရိကာန် ဖျေဟ် အမိင် &quot;Brown v. Board of Education&quot; မစၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ပွမပါ်ခြာ စၞာံ လမ္စံက် ကဵု ဗု ပ္ဍဲ ဘာ ဗ္တောန် လိက် ဂှ် ဟွံစှ်ေ သၞောဝ် ရ။

| 18 = 
* '''တ္ၚဲ တိုက်ထ္ၜးပျး ဂၠးတိ''' (International Museum Day)
* ၁၈၀၄ – [[နပိုလဳယောန်]] (Napoleon Bonaparte) လလောင်တြး ဒဒှ် ဨကရာဇ် ဇၞော် (Emperor) သွက် ရးနိဂီု ပြင်သေတ်။
* ၁၉၈၀ – ဒဵု ပၟတ် သူစိန့်ဟယ်လင် (Mount St. Helens) ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ခတိုဟ် တိတ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် တုဲ မၞိဟ် ၅၇ တၠ ဒး ချိုတ် အာ။

| 19 = 
* ၁၅၃၆ – အန်း ဘိုလင်း (Anne Boleyn) မဒှ် မိ ဂၞကျာ် သွက် ဨကရာဇ် အင်္ဂလာန် ဟင်နရီ (Henry VIII) ဒး ဒုင် ဂစိုတ် ဖျေဟ် လတူ လစှ်ေ အမိင်။
* ၁၉၂၅ – မောလ်ကောမ် အက်စ် (Malcolm X) မဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် လမ္စံက် ညး သၠး ဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင် နဳဘရာသကာ (Nebraska)။

| 20 = 
* '''တ္ၚဲ မှိင် ဂၠးတိ''' (World Bee Day)
* ၃၂၅ – ကောံဓရံင် နာဲသဳယျာ အလန် ပထမ (First Council of Nicaea) စ ကၠောန် လဝ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် စည်းကမ်း သာသနာ ခရေတ်ယာန်။
* ၂၀၀၂ – ရးနိဂီု တဳမောရ် ဗမံက် (East Timor) ကလိဂွံ ဍုင် သၠးပွး ဍိုက်က်ပေင်င် နူကဵု ဍုင် အေန်ဒဝ်နဳရှာ (Indonesia)။

| 21 = 
* ၁၉၀၄ – ဂကောံ မေတ္တာ ဘောလုံး ဂၠးတိ (FIFA) ဂှ် စ ဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် ပဴရဳ (Paris)။
* ၁၉၂၇ – ချားလ် လိนด์ဘာ့ဂ် (Charles Lindbergh) မာန် ပဝ် က္ၜင်ကျာ ညးမွဲ ဓဝ် တတ် ၜဳ သမုဒ္ဒရာ အတ္တလန်တိတ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင်။

| 22 = 
* '''တ္ၚဲ သဘာဝ ဇဳဝ ဂၠးတိ''' (International Day for Biological Diversity)
* ၁၉၉၀ – သမ္မတ ယေမင် မြောက် ကဵု ယေမင် တောင် တအ် ပံင်ကောံ ညးသကအ် တုဲ ဒက်ပ္တန် ရးနိဂီု ယေမင် (Yemen) မွဲ ဓဝ် ရ။
* ၂၀၁၇ – သတိုဟ် ဘုံ ပ္ဍဲ ပွဲ ဒွက် ပ္ဍဲ ဍုင် မန်ချက်စတာ (Manchester Arena bombing)၊ ယူကေ တုဲ မၞိဟ် ၂၂ တၠ ဒး ချိုတ် အာ။

| 23 = 
* ၁၄၃၀ – သူရဲဂံင် ဗြဴ ပြင်သေတ် ဂျုန်း အော့ဖ် အတ် (Joan of Arc) ဒး ဒုင် ရပ် နကဵု ဒပ် ပၞာန် ဘာဂန်ဒဳ (Burgundians)။
* ၁၉၉၅ – အရေဝ် ပရဝ်ဂရမ် ဂျာဗာ (Java programming language) အလန် ပထမ စ လလောင်တြး လဝ် သွက် ညးဍုင်ကွာန် ဂွံ စကာ။

| 24 = 
* ၁၈၄၄ – သယ်မြူယယ် မော့စ် (Samuel Morse) ပလံင် လိက် တယ်လဳဂရပ် (Telegraph) အလန် ပထမ နူကဵု ဝါရှင်တန် ဒီစီ ဏာ ဇရေင် ဍုင် ဘော်လ်တီးမိုး ရ။
* ၁၉၉၃ – ရးနိဂီု အီရီထရီးယား (Eritrea) ကလိဂွံ ဍုင် သၠးပွး နူကဵု ဍုင် အီသီယိုးပီးယား (Ethiopia)။

| 25 = 
* '''တ္ၚဲ အာဖရိက''' (Africa Day) ကေုာံ '''တ္ၚဲ တဝှ် ဂျပ် ဂၠးတိ''' (Towel Day - သွက် Douglas Adams)
* ၁၉၇၇ – ရုပ်ရှင် [[ကြယ်တာရာစစ်ပွဲများ|Star Wars]] ကိုပ်ကၠာအိုတ် မၞုံ ယၟု &quot;Episode IV – A New Hope&quot; ဂှ် စ ထ္ၜး ပျး ပ္ဍဲ ရုံ ရုပ်ရှင် တအ်။
* ၂၀၂၀ – ဂျော့ချ် ဖလွိုက် (George Floyd) ဒး ဒုင် ဂစိုတ် နကဵု ဒပ် ဗၠာဲရဲ အမေရိကာန် တုဲ ပရေင်ထ္ၜးဆန္ဒ &quot;Black Lives Matter&quot; က္တဵုဒှ် အလုံ ဂၠးတိ။

| 26 = 
* ၁၈၉၆ – ဒပ် ပၞာန် ရုရှား တအ် ခုတ် ယၟု ဨကရာဇ် နီကိုလပ်စ် ဒုတိယ (Nicholas II) ညး မဒှ် ဇာ (Tsar) လက္ကရဴအိုတ် သွက် ဝင် ရုရှား ရ။
* ၁၉၈၆ – ဂကောံ သမဂ္ဂ ဥရောပ စ စကာ ဖလာတ် ခဍောင် သမဂ္ဂ ဥရောပ (Flag of Europe) မၞုံ ကု ရုပ် သၞံင် ၁၂ မ မွဲ ဓဝ်။

| 27 = 
* ၁၇၀၃ – ဨကရာဇ် ပီတာ ဂရိတ် (Peter the Great) ညး စ ဒက်ပ္တန် သြိုင် ခၞံ ဍုင် စိန့်ပီတာစဘတ် (Saint Petersburg) ပ္ဍဲ ရုရှား။
* ၁၉၃၇ – ဒဒန် ဇၞော် ဂိုးလ်ဒင်းဂိတ် (Golden Gate Bridge) ပ္ဍဲ ဍုင် ဆန်ဖရန်စစ်စကို မဆက် လဝ် အကြာ ၜဳ ဂှ် စ ပံက် လဝ် သွက် ညးဍုင်ကွာန်။

| 28 = 
* ၁၈၃၀ – သမ္မတ အမေရိကာန် အင်ဒရူး ဂျက်ဆန် (Andrew Jackson) ထပက် စၟတ်တဲ လတူ သၞောဝ် မကဵု အခေါင် ပတိတ် ထောအ် ကောန်ဍုင် အရေင် အမေရိကာန် (Indian Removal Act) ရ။
* ၁၉၆၁ – ဂကောံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ မၞုံ ယၟု &quot;Amnesty International&quot; ဂှ် စ ဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် လန်ဒန်။

| 29 = 
* '''တ္ၚဲ ဂကောံ မင်မဲ ၜိုဟ်သြိုဟ် ကုလသမဂ္ဂ ဂၠးတိ''' (International Day of UN Peacekeepers)
* ၁၄၅၃ – ဍုင် ကောန်သတန်တဳနိုပယ် (Constantinople) ဒး ဒုင် သီ ကေတ် နကဵု ဒပ် ပၞာန် အော့တိုမန် (Ottoman Empire) တုဲ အေန်ပါယာ ဘိုင်ဇန်တိုင် (Byzantine) လီုလာ် အာ။
* ၁၉၅၃ – အက်ဒမန် ဟီလာရီ (Edmund Hillary) ကဵု တန်ဇင်း နော်ဂေး (Tenzing Norgay) တအ် စိုပ် က္ဍိုပ် ဒဵု ဧဝရတ် (Mount Everest) ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင်။

| 30 = 
* ၁၄၃၁ – ဂျုန်း အော့ဖ် အတ် (Joan of Arc) မဒှ် သူရဲဂံင် ဗြဴ ပြင်သေတ် ဂှ် ဒး ဒုင် စံင် ဂစိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ရိုအန်း (Rouen) နကဵု ဒုဟ် မဆေင် ကု ဘာသာ ရ။
* ၁၉၈၉ – ပရေင်ထ္ၜးဆန္ဒ ကွးဘာ သွက် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပ္ဍဲ ကၠအ် တီအန်အန်မင် (Tiananmen Square)၊ ဍုင် ပေကျင်း ဂှ် ညးတအ် ပတိုန် ရုပ် ဇမၠိင် &quot;Goddess of Democracy&quot; ရ။

| 31 = 
* '''တ္ၚဲ ဒစဵုဒစး သုင် ဘယိ ဂၠးတိ''' (World No Tobacco Day)
* ၁၈၅၉ – နာဍဳ ဇၞော် ဗစ်ဘင် (Big Ben) မၞုံ ပ္ဍဲ စၠတ်ထဝ် ဗြိတိန် ဂှ် အလန် ပထမ စ ဗြု လဝ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး အခိင် ရ။
* ၁၉၁၁ – က္ၜင် ဇၞော် တိုင်တန်နစ် (RMS Titanic) ဂှ် စ ဖျေဟ် လဝ် ပ္ဍဲ ၜာင် က္ၜင် ပ္ဍဲ ဍုင် ဘဲလ်ဖတ် (Belfast)။

| #default = ''ဟွံမွဲ ကု တင်ဂၞင် ဝင် သွက် တ္ၚဲ ဏအ် ပ္ဍဲ ဂိတု မေ ဏီ ရ။''
}}</text>
      <sha1>i1jabi9zmt48ckyg1hoy5efbpq2we98</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54548</id>
      <parentid>54544</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T03:10:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1822" sha1="qifew8769bvt834vrfmrze091y74jvl" xml:space="preserve">* '''တ္ၚဲ ဂကောံ ကြက်ခြေနီ ကေုာံ ဂိတုသၟာတ်ဗကေတ် ဂၠးတိ''' (World Red Cross and Red Crescent Day)

* ၁၈၈၆ – အစာဂဥုဲ ဂျောန် ပေမ်ဗာတောန် (John Pemberton) စသွံဖျာ ဍာ်ယာမ မၞုံယၟု &quot;ကိုဝ်ကာကိုဝ်လာ&quot; (Coca-Cola) အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်။
* ၁၉၄၅ – တ္ၚဲ ဇၞးပၞာန် ပ္ဍဲ ဥရောပ (V-E Day): မဟာမိတ်တအ် လလောၚ်တြး ပရေၚ်ဇၞးပၞာန် လတူ ဂျာမနဳဖာသေတ် တုဲ ပၞာန်ဂၠးတိအလန်ဒုတိယ ပ္ဍဲ ဥရောပ သ္ဒးဒေါအ်ဇူအာ။
* ၁၉၈၀ – ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO) လလောၚ်တြး ပဒတန် ဒဒှ်ရ ယဲကျာ် (Smallpox) ကၠေအ်ကၠက်အာ နူကဵု ဂၠးတိ ဍိုက်က်ပေၚ်ၚ်။

&lt;div style=&quot;text-align: right; margin-top: 1em;&quot;&gt;
[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၇. မေ|တ္ၚဲ ကိုပ်ကၠာ]] – [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/မေ|ဂိတု မေ]] – [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၉. မေ|တ္ၚဲ ဂတ]]
&lt;/div&gt;
&lt;noinclude&gt;
[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qifew8769bvt834vrfmrze091y74jvl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54550</id>
      <parentid>54548</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T03:17:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2188" sha1="5yr5z9u8429h4vmhkwqtommk24w286c" xml:space="preserve">* '''{{ill|တ္ၚဲ ဂကောံ ကြက်ခြေနီ ကေုာံ ဂိတုသၟာတ်ဗကေတ် ဂၠးတိ|en|World Red Cross and Red Crescent Day}}''' (World Red Cross and Red Crescent Day)

* ၁၈၈၆ – အစာဂဥုဲ {{ill|ဂျောန် ပေမ်ဗာတောန်|en|John Stith Pemberton}} စသွံဖျာ ဍာ်ယာမ မၞုံယၟု &quot;{{ill|ကိုဝ်ကာကိုဝ်လာ|en|Coca-Cola}}&quot; (Coca-Cola) အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ [[ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]။
* ၁၉၄၅ – {{ill|တ္ၚဲ ဇၞးပၞာန် ပ္ဍဲ ဥရောပ|en|Victory in Europe Day}} (V-E Day): {{ill|မဟာမိတ် (ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ)|en|Allies of World War II|မဟာမိတ်}}တအ် လလောၚ်တြး ပရေၚ်ဇၞးပၞာန် လတူ {{ill|ဂျာမနဳ ဖာသေတ်|en|Nazi Germany|ဂျာမနဳဖာသေတ်}} တုဲ [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ]] ပ္ဍဲ [[ဥရောပ]] သ္ဒးဒေါအ်ဇူအာ။
* ၁၉၈၀ – {{ill|ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ|en|World Health Organization}} (WHO) လလောၚ်တြး ပဒတန် ဒဒှ်ရ {{ill|ယဲကျာ်|en|Smallpox}} (Smallpox) ကၠေအ်ကၠက်အာ နူကဵု ဂၠးတိ ဍိုက်က်ပေၚ်ၚ်။

&lt;div style=&quot;text-align: right; margin-top: 1em;&quot;&gt;
[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၇. မေ|တ္ၚဲ ကိုပ်ကၠာ]] – [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/မေ|ဂိတု မေ]] – [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၉. မေ|တ္ၚဲ ဂတ]]
&lt;/div&gt;
&lt;noinclude&gt;
[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5yr5z9u8429h4vmhkwqtommk24w286c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၂. မေ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>10906</id>
    <revision>
      <id>54545</id>
      <timestamp>2026-05-08T03:02:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;* '''တ္ၚဲ နာနာဂၠးတိ သွက် မၞိဟ်လွဳယဲ''' (International Nurses Day)  * ၁၃၆၄ – တက္ကသိုလ် ဂျာဂဳလဝ်နဳယျာန် (Jagiellonian University) မဒှ် တက္ကသိုလ် တြေံ အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် [[ပိုလာန်]] (Poland) ဂှ် စ ဒက်ပ္တန် လဝ်...&quot;</comment>
      <origin>54545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2682" sha1="3vzogs90oa2a5f3xxz4crpz8tyy437y" xml:space="preserve">* '''တ္ၚဲ နာနာဂၠးတိ သွက် မၞိဟ်လွဳယဲ''' (International Nurses Day)

* ၁၃၆၄ – တက္ကသိုလ် ဂျာဂဳလဝ်နဳယျာန် (Jagiellonian University) မဒှ် တက္ကသိုလ် တြေံ အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် [[ပိုလာန်]] (Poland) ဂှ် စ ဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် ကရာကောဗ် (Kraków)။
* ၁၈၂၀ – ဖလောရင့် နိုက်တင်ဂေးလ် (Florence Nightingale) ညး မဒှ် မအံက် ပညာ မၞိဟ်လွဳယဲ ခေတ် တၟိ ညး သၠး ဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဖလဝ်ရင့်၊ ရးနိဂီု အဳတလဳ (ဟိုတ်ဂှ်ရ တ္ၚဲ ဏအ် ဒှ် အာ တ္ၚဲ မၞိဟ်လွဳယဲ ဂၠးတိ)။
* ၁၉၄၉ – ပၞာန် စိုတ်ဓါတ် (Cold War): သဵုဗိယေတ် တအ် ပံက် ကဵု အခေါင် သွက်ဂွံ လုပ် တိတ် ဍုင် [[ဗာလိန်]] (Berlin Blockade) ကြဴနူ ကၟာတ် လဒဵု လဝ် လုကဴ ၁၁ ဂိတု။
* ၂၀၀၈ – ကသဳ တိ ဇၞော် အလုံ တွဵုရး သဳချွမ် (Sichuan earthquake) က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် ကြုက် မၞုံ ဇမၞော် ၇.၉ ရစ်ချ်တာစကေးလ် တုဲ၊ မၞိဟ် စဵုကဵု ၈၀,၀၀၀ ပြင် ဒး ချိုတ် အာ။
* ၂၀၁၇ – ပရဝ်ဂရမ် ယဲ စၟ ကောန်ပျူတာ (WannaCry ransomware attack) ဂှ် စ ပြးဇး အာ အလုံ ဂၠးတိ တုဲ ဍေံ ပကဵု ညံင် ကောန်ပျူတာ ၂ ဠက် ပြင် ပ္ဍဲ ဍုင် ၁၅၀ ပြင် ဒး လီုလာ် အာ။

&lt;div style=&quot;text-align: right; margin-top: 1em;&quot;&gt;
[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၁. မေ|တ္ၚဲ ကိုပ်ကၠာ]] – [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/မေ|ဂိတု မေ]] – [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၃. မေ|တ္ၚဲ ဂတ]]
&lt;/div&gt;
&lt;noinclude&gt;
[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3vzogs90oa2a5f3xxz4crpz8tyy437y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၃. မေ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>10907</id>
    <revision>
      <id>54546</id>
      <timestamp>2026-05-08T03:05:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;* ၁၈၈၈ – ဍုင် [[ဗြာဇြိလ်]] (Brazil) သၟိင်ဗြဴ အဳဇာဗဴ (Princess Isabel) ထပက် စၟတ်တဲ လတူ သၞောဝ် &quot;Lei Áurea&quot; (သၞောဝ် ထဝ်) သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ကေုာံ ဖျေဟ် လအိတ် သၞောတ်ဝ် ဍိက် (Abolition of slavery) အလုံ မွဲ ဍ...&quot;</comment>
      <origin>54546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2618" sha1="hnoc7wdx9cb8xeszrp71fnqki6ojvqh" xml:space="preserve">* ၁၈၈၈ – ဍုင် [[ဗြာဇြိလ်]] (Brazil) သၟိင်ဗြဴ အဳဇာဗဴ (Princess Isabel) ထပက် စၟတ်တဲ လတူ သၞောဝ် &quot;Lei Áurea&quot; (သၞောဝ် ထဝ်) သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ကေုာံ ဖျေဟ် လအိတ် သၞောတ်ဝ် ဍိက် (Abolition of slavery) အလုံ မွဲ ဍုင်။
* ၁၉၁၇ – ကောန်ၚာ် ပိ တၠ နူ ဍုင် [[ပဝ်တူဂြဳ]] (Portugal) ဆဵုဂဗ မိဂၞကျာ် ဖာတဳမာ (Our Lady of Fátima) အလန် ပထမအိုတ်။
* ၁೯၅၀ – ပြိုင်ပကာန် ကွဳစက် ဖဝ်မျူလာ ဝမ်း (Formula One World Championship) အလန် ပထမအိုတ် ဂှ် စ ကၠောန် လဝ် ပ္ဍဲ သေလ်ဗာသတောန် (Silverstone)၊ ဍုင် အင်္ဂလာန်။
* ၁۹၆၉ – ပရေင် ကလိုက်ကမဵု ၁၃ မေ (May 13 incident): ပရေင် ပဋိပက္ခ ကေုာံ ကလိုက်ကမဵု အကြာ ဂကူ မလေ ကဵု ကြုက် က္တဵုဒှ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် ကွာလာလာမ်ပူ (Kuala Lumpur)၊ ရးနိဂီု [[မလေယှာ]] တုဲ အလဵုအသဳ တအ် ဒး လလောင်တြး အကာဲအရာ အရေးပေါ် ရ။
* ၁၉၈၁ – သမ္မပုပ် ယောန် ပေါလ် ဒုတိယ (Pope John Paul II) ဒး ဒုင် ပန် ကု လွဟ် နကဵု သၟာ ဂစိုတ် ပ္ဍဲ ကၠအ် စိန့်ပီတာ၊ ဍုင် ဗာတီကန် (Vatican City) ဆဂး ညး ဟွံချိုတ် တုဲ ဗၠး ဂျိုင် တိတ် ကၠုင် ရ။

&lt;div style=&quot;text-align: right; margin-top: 1em;&quot;&gt;
[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၂. မေ|တ္ၚဲ ကိုပ်ကၠာ]] – [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/မေ|ဂိတု မေ]] – [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၄. မေ|တ္ၚဲ ဂတ]]
&lt;/div&gt;
&lt;noinclude&gt;
[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hnoc7wdx9cb8xeszrp71fnqki6ojvqh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၄. မေ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>10908</id>
    <revision>
      <id>54547</id>
      <timestamp>2026-05-08T03:07:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;* ၁၆၄၃ – ကြဴနူ သၟိၚ် ပြၚ်သေတ် လူဝဳ မရနုက်ကဵု ၁၃ (Louis XIII) စုတိအာတုဲ၊ ကောန်ၚာ် အာယုက် ၄ သၞာံ လူဝဳ မရနုက်ကဵု ၁၄ (Louis XIV) ဂွံဒှ်အာ ဨကရာဇ် ရးနိဂီု ပြၚ်သေတ် (France)။ * ၁၇၉၆ – တၠပ...&quot;</comment>
      <origin>54547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2584" sha1="m0adz1aurdc6ysx0wyieh9hm3uut7ei" xml:space="preserve">* ၁၆၄၃ – ကြဴနူ သၟိၚ် ပြၚ်သေတ် လူဝဳ မရနုက်ကဵု ၁၃ (Louis XIII) စုတိအာတုဲ၊ ကောန်ၚာ် အာယုက် ၄ သၞာံ လူဝဳ မရနုက်ကဵု ၁၄ (Louis XIV) ဂွံဒှ်အာ ဨကရာဇ် ရးနိဂီု ပြၚ်သေတ် (France)။
* ၁၇၉၆ – တၠပညာဂဥုဲ အေဒ်ဝါဒ် ဂျေန်နာ (Edward Jenner) စကဵု ဂဥုဲစဵုဒၞာ ယဲကျာ် (Smallpox vaccine) အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ကု ကောန်ၚာ်မွဲ။ ပရေၚ်ဏအ် ဒှ်အာ သဇိုၚ် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ယဲကျာ် အလုံဂၠးတိ။
* ၁၉၄၈ – ဒေးဗစ် ဘင်-ဂူရီယန် (David Ben-Gurion) လလောၚ်တြး ဍုၚ်သၠးပွး တုဲ ရးနိဂီု [[အေတ်သရေ]] (Israel) က္တဵုဒှ်ကၠုၚ်။ ဓဝါဲဂှ် ပၞာန် အာရပ်-အေတ်သရေ စက္တဵုဒှ်ရ။
* ၁၉၅၅ – ပၞာန်စိုတ်ဓါတ် (Cold War): ရးနိဂီု သဵုဗိယေတ် (Soviet Union) ကေုာံ ဍုၚ်ဝါဒကောမ်မျူနေတ် (Communist) ဥရောပဗၟံက် ၇ ဍုၚ် ထပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ဝါဆော (Warsaw Pact) သွက်ဂွံ ပံၚ်ကောံ စဵုဒၞာ ပရေၚ်ပၞာန် ညးသကအ်။
* ၁၉၇၃ – သကိုက်လာပ် (Skylab) မဒှ် စခန်အကာသ (Space station) ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် (USA) ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဂှ် စပဝ်တိတ်အာ လတူအကာသ။

&lt;div style=&quot;text-align: right; margin-top: 1em;&quot;&gt;
[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၃. မေ|တ္ၚဲ ကိုပ်ကၠာ]] – [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/မေ|ဂိတု မေ]] – [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၅. မေ|တ္ၚဲ ဂတ]]
&lt;/div&gt;
&lt;noinclude&gt;
[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m0adz1aurdc6ysx0wyieh9hm3uut7ei</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10909</id>
    <revision>
      <id>54551</id>
      <timestamp>2026-05-08T03:21:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|အေဂျေန်သဳ သီးသန့် နူ ကုလသမဂ္ဂ မကေတ်တာလျိုၚ် လပါ် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးဍုၚ်ကွာန် အလုံဂၠးတိ}}{{Infobox organization|name=ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ|native_name=World Health Organization (WHO)|image=File:World Health...&quot;</comment>
      <origin>54551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25050" sha1="tcknaerml3r9zjnxuzftobxrzowx2yz" xml:space="preserve">{{Short description|အေဂျေန်သဳ သီးသန့် နူ ကုလသမဂ္ဂ မကေတ်တာလျိုၚ် လပါ် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးဍုၚ်ကွာန် အလုံဂၠးတိ}}{{Infobox organization|name=ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ|native_name=World Health Organization (WHO)|image=[[File:World Health Organization Logo.svg|250px|သင်္ကေတ တဆိပ် ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]]|caption=သင်္ကေတ တဆိပ် ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ|abbreviation=WHO / OMS|formation=၇ ဧပြဳ ၁၉၄၈ (တ္ၚဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ)|type=အေဂျေန်သဳ သီးသန့် နူ {{ill|ကုလသမဂ္ဂ|en|United Nations}}|headquarters=ဂျနဳဗာ, သွိဇြာလာန်|leader_title=ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် (Director-General)|leader_name={{ill|တေဒရော့စ် အက်ဒ်ဟာနွမ်|en|Tedros Adhanom Ghebreyesus}}|parent_organization=[[ကုလသမဂ္ဂ]]|website=[https://www.who.int www.who.int]}}'''[[wikt:mnw:ဂကောံ|ဂကောံ]] [[wikt:mnw:ပရေၚ်ထတ်ယုက်|ပရေၚ်ထတ်ယုက်]] ဂၠးတိ''' ({{lang-en|World Health Organization}}၊ က္ဍိုပ်လိက် - '''WHO''') ဝွံ ဍေံဒှ် အေဂျေန်သဳ သီးသန့် (Specialized agency) မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် {{ill|ကုလသမဂ္ဂ|en|United Nations}} တုဲ၊ ဍေံ ကေတ် တာလျိုၚ် အဓိက လပါ် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးဍုၚ်ကွာန် အလုံဂၠးတိ (International public health) ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် ဂကောံ WHO အတိုင် မချူ ဓဇက် လဝ် ပ္ဍဲ ဥပဒေသဇိုင် ညးတအ် ဂှ် &quot;သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဂွံ ကလိဂွံ ကဆံင် ပရေၚ်ထတ်ယုက် မသၠုင် အိုတ် မာန်&quot; ဒှ် ရ။

ဂကောံ WHO ဝွံ စ ဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲကဵု စၟတ်တ္ၚဲ ၇ ဧပြဳ ၁၉၄၈ တုဲ، တ္ၚဲ ဏအ် ဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် '''{{ill|တ္ၚဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ|en|World Health Day}}''' ရ။ ဗဟဵု ဌာနချုပ် (Headquarters) ဂကောံ ဏအ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုၚ် {{ill|ဂျနဳဗာ|en|Geneva}}، ရးနိဂီု သွိဇြာလာန် တုဲ၊ ဍေံ နွံ ကု ရုင် လဒေါဝ် ဒေသ ၆ ရုင် ကေုာံ ရုင် လစှ်ေ ပ္ဍဲ ဍုၚ် နာနာ လ္တူ ၁၅၀ ဍုၚ် ရ။ ဂကောံ ဏအ် ဍေံ အံင်ဇၞး လဝ် ပ္ဍဲကဵု ပရေၚ် ကမၠောန် ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု ပွမပလီုပလာ် ထောအ် {{ill|ယဲကျာ်|en|Smallpox}} (Smallpox) အလုံ ဂၠးတိ၊ ပွမဖအောန် ဖျေဟ် {{ill|ယဲပိုလဳယဝ်|en|Polio}} ကေုာံ ပွမဇၞော်မောဝ် ပတိုန် [[wikt:mnw:ဂဥုဲစဵုဒၞာ|ဂဥုဲစဵုဒၞာ]] (Vaccines) သွက် ယဲ ကၠောအ်က္ဍ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။&lt;ref&gt;McCarthy, M. (2002). ''A brief history of the World Health Organization''. The Lancet.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ဝင် လဒက်ပ္တန် (Introduction and History) ==
ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒက်ပ္တန် WHO ဏီ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် သမဂ္ဂ ဍုၚ်ဂမၠိုင် (League of Nations) တေအ် ညးတအ် နွံ ကု &quot;ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် သမဂ္ဂ&quot; ရ။ ဆဂး ကြဴနူ [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ]] တုဲ၊ ကုလသမဂ္ဂ တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဍေံ နွံ ပၟိက် ကု ဂကောံ မၞုံ ကု အဝဵု ကေုာံ ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ယဲကၠောအ်က္ဍ အလုံ ဂၠးတိ ရ။

* '''ပွမဒက်ပ္တန်:''' ပ္ဍဲကဵု ကောံဓရံင် ကုလသမဂ္ဂ သၞာံ ၁၉၄၅ ပ္ဍဲ ဍုၚ် သန်ဖရန်စစ်စကို ဂှ် ဍုၚ် ကြုက် ကဵု ဗြာဇြိလ် တအ် ပတိုန် ထ္ၜး သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဂကောံ ဏအ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။
* '''ဥပဒေသဇိုင်:''' ဥပဒေသဇိုင် (Constitution) WHO ဂှ် ဍုၚ် ၅၁ ဍုၚ် ထပက် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၆ တုဲ ဍေံ စ ဍိုက်ပေင် အာဏာ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ၇ ဧပြဳ ၁၉၄၈ ရ။
* '''ကမၠောန် ကိုပ်ကၠာအိုတ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဂှ် WHO စွံ အာရီု လတူ ပွမထိင်ဒဝ် {{ill|ယဲမေလာရဳယျာ|en|Malaria}} (Malaria)၊ {{ill|ယဲတီဘီ|en|Tuberculosis}} (TB) ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် မိ ကဵု ကောန်ၚာ် ร။

== ၂။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် (Structure and Governance) ==
WHO ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဌာန အဓိက ပိ သာ် ရ-

# '''ကောံဓရံင် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (World Health Assembly - WHA):''' ဍေံ ဒှ် ဂကောံ မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အဆင့် သၠုင် အိုတ် ရ။ ကလုတ် နူကဵု ၁၉၄ ဍုၚ် တအ် တိုန် စိုပ် ကောံဓရံင် ဏအ် ဇၟာပ် သၞာံ ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဂျနဳဗာ သွက်ဂွံ ရုဲစှ် မူဝါဒ ကေုာံ ဖျေဟ် ဘတ်ဂျက် ငွေစာရင်း ရ။
# '''ဂကောံ ကေင်ကာ (Executive Board):''' ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု တၠပညာ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ၃၄ တၠ มရုဲစှ် လဝ် နူကဵု WHA သွက် အာယုက် ၃ သၞာံ ရ။ ညးတအ် ကဵု ကသပ် ကေုာံ ရီုဗင် ကမၠောန် WHA ร။
# '''ရုင် ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် (Secretariat &amp; Director-General):''' ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် အုပ်ဓုပ် အဓိက တုဲ လၟုဟ် မ္ဂး ဒံက်တာ တေဒရော့စ် အက်ဒ်ဟာနွမ် မဒှ် ကောန်ဍုၚ် အီသီယိုးပီးယား ညး ကေတ် လဝ် တာလျိုၚ် ရ။&lt;ref&gt;World Health Organization (2020). ''Basic Documents: 49th Edition''. WHO Press.&lt;/ref&gt;

== ၃။ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ ကမၠောန် အဓိက (Objectives and Core Functions) ==
ကမၠောန် အဓိက WHO နွံ ၆ သာ် ရ-

* ပွမက္ဍိုက်က္ဍိုပ် လပါ် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ ကေုာံ ဖျေဟ် တင်ရန်တၟအ် အနာဂတ်။
* ပွမဖျေဟ် သုတေသန ကေုာံ ဓမံက် ထ္ၜး တင်ဂၞင် သိပ္ပံ မဍာံစၟတ်။
* ပွမဖျေဟ် စံညွှန်း ကေုာံ သၞောဝ် (Norms and standards) ဗီုကဵု စၟတ်သမ္တီ ယၟု ဂဥုဲ ကေုာံ သၞောတ်ဝ် စၟတ်သမ္တီ ယဲ (ICD)။
* ပွမပံက် ထ္ၜး မူဝါဒ မအုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု သက်သဳ ဍာံ (Evidence-based policy)။
* ပွမကဵု အရီုအဗင် နဲပညာ ကု ဍုၚ် မနွံ ပၟိက် တအ် ကေုာံ ပွမဇၞော်မောဝ် အစောံစရာဲ ညးတအ်။
* ပွမစၟဳစၟတ် ကေုာံ ပါ်ပဲါ အကာဲအရာ ပရေၚ်ထတ်ယုက် အလုံ ဂၠးတိ လၟိုန်။

== ၄။ ကဏ္ဍ ယဲကၠောအ်က္ဍ ကေုာံ ပရေၚ်စဵုဒၞာ (Infectious Diseases and Pandemics) ==
ပရေၚ် အံင်ဇၞး ဇၞော် အိုတ် သွက် WHO ဂှ် ဍေံ ဒှ် လပါ် ပွမတဝ်စၞေဟ် ကု [[wikt:mnw:ယဲ|ယဲ]] မလေပ် ကၠောအ်က္ဍ (Infectious diseases) ရ-

* '''ယဲကျာ် (Smallpox Eradication):''' နူ သၞာံ ၁၉၆၇ ညးတအ် စ လလောင်တြး ကမၠောန် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ယဲ ဏအ် တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၀ ဂှ် WHO လလောင်တြး ပဒတန် ဒဒှ်ရ ယဲ ဏအ် ကၠေအ် ကၠက် အာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ဏအ် ဂှ် ဒှ် အောင်ပွဲ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကောန်မၞိဟ် ရ။
* '''ယဲ HIV/AIDS ကဵု မေလာရဳယျာ:''' WHO ဒက်ပ္တန် လဝ် အစဳအစန် သီးသန့် သွက်ဂွံ ကဵု ဂဥုဲ ARV ကု ညး မဒး ဒုင် စၟ ယဲ HIV ကေုာံ ဖအောန် ဖျေဟ် လၟိဟ် မၞိဟ် ချိုတ် ဟိုတ်နူ ဇဳ (Malaria)။
* '''ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉ (COVID-19 Pandemic):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀، WHO ညး လလောင်တြး ယဲ ကဝ်ရဝ်နာဗိုင်းရပ်စ် နဒဒှ် ယဲ ကပ် ဂၠးတိ (Pandemic) တုဲ ညးတအ် ပံင်ကောံ ကဵု ကမ္မဏဳ တအ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် အစဳအစန် {{ill|COVAX|en|COVAX}} သွက်ဂွံ ပါ် ပရအ် ဂဥုဲစဵုဒၞာ ကု ဍုၚ် ဒိုက် တအ် ဗွဲမတုပ်သၟဟ် ရ။&lt;ref&gt;Nitsche, M. (2021). ''Global Health Governance and the COVID-19 Pandemic''. Global Public Health.&lt;/ref&gt;

== ၅။ ယဲဟွံကၠောအ် ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် စိုတ် (Non-communicable Diseases and Mental Health) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်، WHO စွံ အာရီု ဂၠိုင် တိုန် လတူ ယဲ မဟွံလေပ် ကၠောအ် (NCDs) မဒှ် ဟိုတ် အဓိက မၞိဟ် ဂၠးတိ ဒး ချိုတ် ရ-

* '''ယဲ NCDs:''' ယဲ မပ္တံကဵု ယဲ ကေန်သာ (Cancer)၊ ယဲ ဂြိုဟ် (Heart disease) ကေုာံ ယဲ ဍာ်မောတ် ဍာတ် (Diabetes) တအ် ဏအ် ဂှ် WHO ညးတအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် မူဝါဒ သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ပွမသုင် ဘယိ (Tobacco Control) ကေုာံ ပွမစၞ စ မဟွံမွဲ ကု ဓါတ် ခိုဟ် ရ။
* '''ပရေၚ်ထတ်ယုက် စိုတ် (Mental Health):''' WHO စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ဟွံမွဲ ကု ပရေၚ်ထတ်ယုက် စိုတ် မ္ဂး၊ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဍာံဍာံ ဟွံမွဲ ရ&quot; (No health without mental health)။ ညးတအ် လလောင်တြး အစဳအစန် သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ယဲ စိုတ် ဍောတ် ကေုာံ ပွမဂစိုတ် ဇကု အလုံ ဂၠးတိ ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ဇယား ထ္ၜးပျး ရုင် လဒေါဝ် ဒေသ ၆ ရုင် သွက် ဂကောံ WHO (WHO Regional Offices)
!ဒေသ
!အက္ခရ် က္ဍိုပ်
!ဌာနချုပ်
!ဍုၚ် မပါလုပ် အဓိက
|-
|ဒေသ အာဖရိက
|AFRO
|Brazzaville, ကွန်ဂို
|ဍုၚ် အာဖရိက ဗွဲမဂၠိုင်
|-
|ဒေသ အမေရိက (PAHO)
|AMRO
|Washington D.C., ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
|အမေရိက မြောက်၊ တောင် ကေုာံ လဒေါဝ်
|-
|ဒေသ အာရှ အရှေ့တောင်
|SEARO
|နေပြည်တော်/ဒေလဳ၊ အိန္ဒိယ
|အိန္ဒိယ၊ '''ဍုၚ်ဗၟာ'''၊ သေံ၊ အေန်ဒဝ်နဳရှာ
|-
|ဒေသ ဥရောပ
|EURO
|ကိုပင်ဟေဂင်၊ ဒိန်းမတ်
|ဍုၚ် ဥရောပ၊ ရုရှား၊ ကေုာံ အေတ်သရေ
|-
|ဒေသ လဒေါဝ် ဗမံက်
|EMRO
|ကိုင်ရို၊ အဳဂျေပ်
|ဍုၚ် အာရပ် ကေုာံ မြောက် အာဖရိက
|-
|ဒေသ ပစိဖိတ် ရးပလိုတ်
|WPRO
|မနီလာ၊ ဖိလစ်ပိုင်
|ကြုက်၊ ဂျပေန်၊ သြသတြေလျ
|}

== ၆။ သၞောတ်ဝ် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကေုာံ အခေါင်အရာ (Health Systems and Universal Health Coverage) ==
WHO ဝွံ ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂှ် ဒှ် အခေါင်အရာ သဇိုင် သွက် ကောန်မၞိဟ် (Fundamental human right) ရ-

* '''ပရေၚ်ထတ်ယုက် အလုံ ကောန်မၞိဟ် (Universal Health Coverage - UHC):''' တင်ရန်တၟအ် အဓိက WHO လၟုဟ် ဂှ် သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ညးဍုၚ်ကွာန် သီုဖအိုတ် ဂွံ ကလိဂွံ လွဳ ယဲ မၞုံ ကု အရည်အသွေး နကဵု ၚုဟ်မး သက်သာ ကေုာံ ဟွံဒး ဒုင် အခက်အခုဲ လပါ် သြန် ရ။
* '''ဂဥုဲ သဇိုင် (Essential Medicines):''' WHO ညးတအ် ပတိတ် လဝ် စရင် ဂဥုဲ သဇိုင် (Model List of Essential Medicines) မဒှ် စရင် ဂဥုဲ အဓိက မဒး နွံ ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ် ဍုၚ် သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ အဓိက တအ် ရ။

== ၇။ ပရေၚ် သုတေသန ကေုာံ တင်ဂၞင် သဇိုင် (Research, Data, and ICD) ==
WHO ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဗဟဵု သွက်ဂွံ ပကောံ တင်ဂၞင် ပရေၚ်ထတ်ယုက် အလုံ ဂၠးတိ ရ-

* '''သၞောတ်ဝ် စၟတ်သမ္တီ ယဲ (ICD):''' {{ill|ICD|en|International Classification of Diseases}} (International Classification of Diseases) ဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် မဖျေဟ် ကောဒ် သွက် ယဲ ကေုာံ ဟိုတ် မချိုတ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ (လၟုဟ် ညးတအ် စကာ ဒၟံင် ICD-11)။ ဍေံ ကဵု ရီုဗင် သွက် သဝ်ဝန် တအ် ဂွံ ဆက်ဆောံ ညးသကအ် နကဵု ဘာသာ ဇေတ်တ် မွဲ ရ။
* '''World Health Statistics:''' ဇၟာပ် သၞာံ WHO ပတိတ် လိက် အစီရင်ခံစာ မထ္ၜး ပျး တင်ဂၞင် ဗီုကဵု အာယုက် ဇမၠိင်၊ လၟိဟ် ကောန်ၚာ် ချိုတ် ကေုာံ အကာဲအရာ ယဲ ပ္ဍဲ ဍုၚ် နာနာ သွက်ဂွံ ဖျေဟ် မူဝါဒ ရ။

== ၈။ ပရေၚ်ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ ကေုာံ ဍုၚ်ဗၟာ (Activities in Asia and Myanmar) ==
သွက် ဒေသ အာရှ အရှေ့တောင် မ္ဂး၊ WHO ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ရုင် လဒေါဝ် ဒေသ {{ill|SEARO|en|WHO South-East Asia Region}} ပ္ဍဲ ဍုၚ် အိန္ဒိယ ရ-

* '''ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ကေုာံ ဒေသ မန်:''' WHO ညးတအ် ပံင်ကောံ ကု ဝန်ကြီးဌာန ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဍုၚ်ဗၟာ သွက်ဂွံ ကဵု ဂဥုဲ စဵုဒၞာ ယဲ ပိုလဳယဝ်၊ ယဲ ကာလသား ကေုာံ ကဵု ရီုဗင် နဲပညာ သွက် ယဲ HIV ကဵု မေလာရဳယျာ ရ။ ပ္ဍဲ တွဵုရး မန် မ္ဂး၊ ညးတအ် ထံက်ပင် လဝ် အစဳအစန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ မေလာရဳယျာ နူကဵု စၟ ဇမၠိင် ကေုာံ ယဲ ဇွဟ် ပ္ဍဲ ဒေသ သ္ၚောဲ ခြာ တအ် ရ။&lt;ref&gt;WHO Myanmar (2020). ''Country Cooperation Strategy Myanmar 2019-2023''. World Health Organization.&lt;/ref&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
ဝှာင်:Palais_des_Nations_Geneva.jpg|ရုင် ကုလသမဂ္ဂ (Palais des Nations) မၞုံ ကြပ် ကု ဌာနချုပ် WHO ပ္ဍဲ ဂျနဳဗာ
ဝှာင်:Tedros_Adhanom_Ghebreyesus_(2018).jpg|ဒံက်တာ တေဒရော့စ် အက်ဒ်ဟာနွမ် မဒှ် ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် WHO လၟုဟ်
ဝှာင်:World_Health_Organization_logo_old.svg|တဆိပ် ကိုပ်ကၠာ သွက် ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ
&lt;/gallery&gt;

== ၉။ အခက်အခုဲ ကေုာံ ပွမဒးဒုင်ပါ်ပဲါ (Challenges and Criticisms) ==
ၜိုန်ရ WHO ကၠောန် ကမၠောန် ခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီု လေဝ်၊ ညးတအ် ဒး ဒုင် ပါ်ပဲါ ကေုာံ ဆဵု ဂဗ အခက်အခုဲ လၟိုန် ရ-

* '''အခက်အခုဲ လပါ် သြန် (Funding Issues):''' ဘတ်ဂျက် ငွေစာရင်း WHO ဂှ် ဍေံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ သြန် ထံက်ပင် နူကဵု ဍုၚ် ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ဂကောံ မပ္တံကဵု Bill &amp; Melinda Gates Foundation ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် WHO ဒး ဗက် အလိုက် ပၟိက် ညး မကဵု သြန် တအ် ဒှ် မာန် ရ။
* '''ပွမဒးဒုင် ပါ်ပဲါ လတူ ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉:''' ပ္ဍဲ အခိင် ကပ် ယဲ ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉ စ က္တဵုဒှ် ဂှ်၊ WHO ဒး ဒုင် ပါ်ပဲါ ဒဒှ်ရ ညးတအ် ကဵု သတိ လဇုဲ လောန် အာ ကေုာံ အလိုက် ဇိုင် ဍုၚ် ကြုက် ဂၠိုင် လောန် အာ ရ။ ရးနိဂီု အမေရိကာန် (သၟဝ် သမ္မတ ထရမ့်) ညးတအ် လလောင်တြး နုတ် တိတ် နူ WHO ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀ (ဆဂး ကလေင် လုပ် ပၠန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁ သၟဝ် သမ္မတ ဘိုင်ဒန်) ရ။&lt;ref&gt;Gostin, L. O. (2020). ''WHO’s past, present, and future''. JAMA.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် ဇၞော်မောဝ် (Future and SDGs) ==
သွက် အနာဂတ် မ္ဂး၊ WHO ညးတအ် စွံ အာရီု အဓိက လတူ တင်ရန်တၟအ် ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ (Sustainable Development Goals - SDGs) ရ-

* '''SDG တင်ရန်တၟအ် မရနုက်ကဵု ၃:''' ဍေံ ဒှ် တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ &quot;ဖန် ညံင် မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဂွံ ကလိဂွံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် မခိုဟ် ကေုာံ ဘဝ မတန်တဴ&quot; ရ။
* '''ပွမပြင်ဆင် သွက် ကပ် ယဲ အနာဂတ် (Pandemic Preparedness):''' ကြဴနူ သင်ခန်းစာ ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉ တုဲ၊ WHO ညးတအ် ဓဇက် ဒၟံင် သၞောဝ် လိက်ကသုက် တၟိ (Pandemic Treaty) သွက် ဍုၚ် အလုံ ဂၠးတိ ဂွံ ပံင်ကောံ ကေုာံ ပြင်ဆင် လဝ် ကိုပ်ကၠာ ယဝ်ရ ယဲ ကပ် တၟိ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ပၠန် ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ကမၠောန် အဓိက သွက် ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ပရေင် ပညာ နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=7t_sFmKzJcE|title=What does the World Health Organization do?}}{{ဝဳကဳ ဒေအ်သ္ကအ်}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* {{ill|ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးဍုၚ်ကွာန်|en|Public health}} (Public health)
* [[ယဲ ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉]] (COVID-19)
* {{ill|တ္ၚဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ|en|World Health Day}} (World Health Day)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}

* McCarthy, Michael. (2002). ''A brief history of the World Health Organization''. The Lancet, 360(9340), 1111-1112.
* World Health Organization. (2020). ''Basic Documents: 49th Edition''. WHO Press, Geneva.
* Gostin, Lawrence O. (2020). ''WHO’s past, present, and future''. JAMA, 324(20), 2021-2022.
* Nitsche, M. (2021). ''Global Health Governance and the COVID-19 Pandemic''. Global Public Health Journal.
* Lee, Kelley. (2009). ''The World Health Organization (WHO)''. Routledge. ISBN 978-0415370134.
* WHO Myanmar. (2020). ''Country Cooperation Strategy Myanmar 2019-2023''. World Health Organization Regional Office for South-East Asia.
* Packard, Randall M. (2016). ''A History of Global Health: Interventions into the Lives of Other Peoples''. Johns Hopkins University Press.
* ဘီဘီစီ မြန်မာပိုင်း (၂၀၂၀). ''ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ WHO ဆိုတာ ဘာလဲ၊ ဘာတွေလုပ်သလဲ''. BBC News.
* ကျန်းမာရေးနှင့် အားကစား ဝန်ကြီးဌာန (၂၀၁၉). ''မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်သူ့ကျန်းမာရေး သမိုင်းကြောင်း''. နေပြည်တော်.
* [https://www.who.int/ World Health Organization (WHO)]. Official Website and Global Health Observatory Data.

{{ကုလသမဂ္ဂ}}{{သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်}}</text>
      <sha1>tcknaerml3r9zjnxuzftobxrzowx2yz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54552</id>
      <parentid>54551</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T03:21:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25477" sha1="djlm5wwula5neq5s2sl0og7l48g3lsg" xml:space="preserve">{{Short description|အေဂျေန်သဳ သီးသန့် နူ ကုလသမဂ္ဂ မကေတ်တာလျိုၚ် လပါ် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးဍုၚ်ကွာန် အလုံဂၠးတိ}}
{{Infobox organization
| name = ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ
| native_name = World Health Organization (WHO)
| image = [[File:World Health Organization Logo.svg|250px|သင်္ကေတ တဆိပ် ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]]
| caption = သင်္ကေတ တဆိပ် ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ
| abbreviation = WHO / OMS
| formation = ၇ ဧပြဳ ၁၉၄၈ (တ္ၚဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ)
| type = အေဂျေန်သဳ သီးသန့် နူ {{ill|ကုလသမဂ္ဂ|en|United Nations}}
| headquarters = ဂျနဳဗာ, သွိဇြာလာန်
| leader_title = ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် (Director-General)
| leader_name = {{ill|တေဒရော့စ် အက်ဒ်ဟာနွမ်|en|Tedros Adhanom Ghebreyesus}}
| parent_organization = [[ကုလသမဂ္ဂ]]
| website = [https://www.who.int www.who.int]
}}

'''[[wikt:mnw:ဂကောံ|ဂကောံ]] [[wikt:mnw:ပရေၚ်ထတ်ယုက်|ပရေၚ်ထတ်ယုက်]] ဂၠးတိ''' ({{lang-en|World Health Organization}}၊ က္ဍိုပ်လိက် - '''WHO''') ဝွံ ဍေံဒှ် အေဂျေန်သဳ သီးသန့် (Specialized agency) မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် {{ill|ကုလသမဂ္ဂ|en|United Nations}} တုဲ၊ ဍေံ ကေတ် တာလျိုၚ် အဓိက လပါ် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးဍုၚ်ကွာန် အလုံဂၠးတိ (International public health) ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် ဂကောံ WHO အတိုင် မချူ ဓဇက် လဝ် ပ္ဍဲ ဥပဒေသဇိုင် ညးတအ် ဂှ် &quot;သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဂွံ ကလိဂွံ ကဆံင် ပရေၚ်ထတ်ယုက် မသၠုင် အိုတ် မာန်&quot; ဒှ် ရ။

ဂကောံ WHO ဝွံ စ ဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲကဵု စၟတ်တ္ၚဲ ၇ ဧပြဳ ၁၉၄၈ တုဲ، တ္ၚဲ ဏအ် ဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် '''{{ill|တ္ၚဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ|en|World Health Day}}''' ရ။ ဗဟဵု ဌာနချုပ် (Headquarters) ဂကောံ ဏအ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုၚ် {{ill|ဂျနဳဗာ|en|Geneva}}، ရးနိဂီု သွိဇြာလာန် တုဲ၊ ဍေံ နွံ ကု ရုင် လဒေါဝ် ဒေသ ၆ ရုင် ကေုာံ ရုင် လစှ်ေ ပ္ဍဲ ဍုၚ် နာနာ လ္တူ ၁၅၀ ဍုၚ် ရ။ ဂကောံ ဏအ် ဍေံ အံင်ဇၞး လဝ် ပ္ဍဲကဵု ပရေၚ် ကမၠောန် ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု ပွမပလီုပလာ် ထောအ် {{ill|ယဲကျာ်|en|Smallpox}} (Smallpox) အလုံ ဂၠးတိ၊ ပွမဖအောန် ဖျေဟ် {{ill|ယဲပိုလဳယဝ်|en|Polio}} ကေုာံ ပွမဇၞော်မောဝ် ပတိုန် [[wikt:mnw:ဂဥုဲစဵုဒၞာ|ဂဥုဲစဵုဒၞာ]] (Vaccines) သွက် ယဲ ကၠောအ်က္ဍ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။&lt;ref&gt;McCarthy, M. (2002). ''A brief history of the World Health Organization''. The Lancet.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ဝင် လဒက်ပ္တန် (Introduction and History) ==
ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒက်ပ္တန် WHO ဏီ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် သမဂ္ဂ ဍုၚ်ဂမၠိုင် (League of Nations) တေအ် ညးတအ် နွံ ကု &quot;ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် သမဂ္ဂ&quot; ရ။ ဆဂး ကြဴနူ [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ]] တုဲ၊ ကုလသမဂ္ဂ တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဍေံ နွံ ပၟိက် ကု ဂကောံ မၞုံ ကု အဝဵု ကေုာံ ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ယဲကၠောအ်က္ဍ အလုံ ဂၠးတိ ရ။
* '''ပွမဒက်ပ္တန်:''' ပ္ဍဲကဵု ကောံဓရံင် ကုလသမဂ္ဂ သၞာံ ၁၉၄၅ ပ္ဍဲ ဍုၚ် သန်ဖရန်စစ်စကို ဂှ် ဍုၚ် ကြုက် ကဵု ဗြာဇြိလ် တအ် ပတိုန် ထ္ၜး သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဂကောံ ဏအ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။
* '''ဥပဒေသဇိုင်:''' ဥပဒေသဇိုင် (Constitution) WHO ဂှ် ဍုၚ် ၅၁ ဍုၚ် ထပက် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၆ တုဲ ဍေံ စ ဍိုက်ပေင် အာဏာ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ၇ ဧပြဳ ၁၉၄၈ ရ။
* '''ကမၠောန် ကိုပ်ကၠာအိုတ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဂှ် WHO စွံ အာရီု လတူ ပွမထိင်ဒဝ် {{ill|ယဲမေလာရဳယျာ|en|Malaria}} (Malaria)၊ {{ill|ယဲတီဘီ|en|Tuberculosis}} (TB) ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် မိ ကဵု ကောန်ၚာ် ร။

== ၂။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် (Structure and Governance) ==
WHO ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဌာန အဓိက ပိ သာ် ရ-
# '''ကောံဓရံင် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (World Health Assembly - WHA):''' ဍေံ ဒှ် ဂကောံ မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အဆင့် သၠုင် အိုတ် ရ။ ကလုတ် နူကဵု ၁၉၄ ဍုၚ် တအ် တိုန် စိုပ် ကောံဓရံင် ဏအ် ဇၟာပ် သၞာံ ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဂျနဳဗာ သွက်ဂွံ ရုဲစှ် မူဝါဒ ကေုာံ ဖျေဟ် ဘတ်ဂျက် ငွေစာရင်း ရ။
# '''ဂကောံ ကေင်ကာ (Executive Board):''' ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု တၠပညာ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ၃၄ တၠ มရုဲစှ် လဝ် နူကဵု WHA သွက် အာယုက် ၃ သၞာံ ရ။ ညးတအ် ကဵု ကသပ် ကေုာံ ရီုဗင် ကမၠောန် WHA ร။
# '''ရုင် ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် (Secretariat &amp; Director-General):''' ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် အုပ်ဓုပ် အဓိက တုဲ လၟုဟ် မ္ဂး ဒံက်တာ တေဒရော့စ် အက်ဒ်ဟာနွမ် မဒှ် ကောန်ဍုၚ် အီသီယိုးပီးယား ညး ကေတ် လဝ် တာလျိုၚ် ရ။&lt;ref&gt;World Health Organization (2020). ''Basic Documents: 49th Edition''. WHO Press.&lt;/ref&gt;

== ၃။ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ ကမၠောန် အဓိက (Objectives and Core Functions) ==
ကမၠောန် အဓိက WHO နွံ ၆ သာ် ရ-
* ပွမက္ဍိုက်က္ဍိုပ် လပါ် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ ကေုာံ ဖျေဟ် တင်ရန်တၟအ် အနာဂတ်။
* ပွမဖျေဟ် သုတေသန ကေုာံ ဓမံက် ထ္ၜး တင်ဂၞင် သိပ္ပံ မဍာံစၟတ်။
* ပွမဖျေဟ် စံညွှန်း ကေုာံ သၞောဝ် (Norms and standards) ဗီုကဵု စၟတ်သမ္တီ ယၟု ဂဥုဲ ကေုာံ သၞောတ်ဝ် စၟတ်သမ္တီ ယဲ (ICD)။
* ပွမပံက် ထ္ၜး မူဝါဒ မအုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု သက်သဳ ဍာံ (Evidence-based policy)။
* ပွမကဵု အရီုအဗင် နဲပညာ ကု ဍုၚ် မနွံ ပၟိက် တအ် ကေုာံ ပွမဇၞော်မောဝ် အစောံစရာဲ ညးတအ်။
* ပွမစၟဳစၟတ် ကေုာံ ပါ်ပဲါ အကာဲအရာ ပရေၚ်ထတ်ယုက် အလုံ ဂၠးတိ လၟိုန်။

== ၄။ ကဏ္ဍ ယဲကၠောအ်က္ဍ ကေုာံ ပရေၚ်စဵုဒၞာ (Infectious Diseases and Pandemics) ==
ပရေၚ် အံင်ဇၞး ဇၞော် အိုတ် သွက် WHO ဂှ် ဍေံ ဒှ် လပါ် ပွမတဝ်စၞေဟ် ကု [[wikt:mnw:ယဲ|ယဲ]] မလေပ် ကၠောအ်က္ဍ (Infectious diseases) ရ-
* '''ယဲကျာ် (Smallpox Eradication):''' နူ သၞာံ ၁၉၆၇ ညးတအ် စ လလောင်တြး ကမၠောန် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ယဲ ဏအ် တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၀ ဂှ် WHO လလောင်တြး ပဒတန် ဒဒှ်ရ ယဲ ဏအ် ကၠေအ် ကၠက် အာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ဏအ် ဂှ် ဒှ် အောင်ပွဲ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကောန်မၞိဟ် ရ။
* '''ယဲ HIV/AIDS ကဵု မေလာရဳယျာ:''' WHO ဒက်ပ္တန် လဝ် အစဳအစန် သီးသန့် သွက်ဂွံ ကဵု ဂဥုဲ ARV ကု ညး မဒး ဒုင် စၟ ယဲ HIV ကေုာံ ဖအောန် ဖျေဟ် လၟိဟ် မၞိဟ် ချိုတ် ဟိုတ်နူ ဇဳ (Malaria)။
* '''ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉ (COVID-19 Pandemic):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀، WHO ညး လလောင်တြး ယဲ ကဝ်ရဝ်နာဗိုင်းရပ်စ် နဒဒှ် ယဲ ကပ် ဂၠးတိ (Pandemic) တုဲ ညးတအ် ပံင်ကောံ ကဵု ကမ္မဏဳ တအ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် အစဳအစန် {{ill|COVAX|en|COVAX}} သွက်ဂွံ ပါ် ပရအ် ဂဥုဲစဵုဒၞာ ကု ဍုၚ် ဒိုက် တအ် ဗွဲမတုပ်သၟဟ် ရ။&lt;ref&gt;Nitsche, M. (2021). ''Global Health Governance and the COVID-19 Pandemic''. Global Public Health.&lt;/ref&gt;

== ၅။ ယဲဟွံကၠောအ် ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် စိုတ် (Non-communicable Diseases and Mental Health) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်، WHO စွံ အာရီု ဂၠိုင် တိုန် လတူ ယဲ မဟွံလေပ် ကၠောအ် (NCDs) မဒှ် ဟိုတ် အဓိက မၞိဟ် ဂၠးတိ ဒး ချိုတ် ရ-
* '''ယဲ NCDs:''' ယဲ မပ္တံကဵု ယဲ ကေန်သာ (Cancer)၊ ယဲ ဂြိုဟ် (Heart disease) ကေုာံ ယဲ ဍာ်မောတ် ဍာတ် (Diabetes) တအ် ဏအ် ဂှ် WHO ညးတအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် မူဝါဒ သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ပွမသုင် ဘယိ (Tobacco Control) ကေုာံ ပွမစၞ စ မဟွံမွဲ ကု ဓါတ် ခိုဟ် ရ။
* '''ပရေၚ်ထတ်ယုက် စိုတ် (Mental Health):''' WHO စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ဟွံမွဲ ကု ပရေၚ်ထတ်ယုက် စိုတ် မ္ဂး၊ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဍာံဍာံ ဟွံမွဲ ရ&quot; (No health without mental health)။ ညးတအ် လလောင်တြး အစဳအစန် သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ယဲ စိုတ် ဍောတ် ကေုာံ ပွမဂစိုတ် ဇကု အလုံ ဂၠးတိ ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ရုင် လဒေါဝ် ဒေသ ၆ ရုင် သွက် ဂကောံ WHO (WHO Regional Offices)
|-
! ဒေသ !! အက္ခရ် က္ဍိုပ် !! ဌာနချုပ် !! ဍုၚ် မပါလုပ် အဓိက
|-
| ဒေသ အာဖရိက || AFRO || Brazzaville, ကွန်ဂို || ဍုၚ် အာဖရိက ဗွဲမဂၠိုင်
|-
| ဒေသ အမေရိက (PAHO) || AMRO || Washington D.C., ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် || အမေရိက မြောက်၊ တောင် ကေုာံ လဒေါဝ်
|-
| ဒေသ အာရှ အရှေ့တောင် || SEARO || နေပြည်တော်/ဒေလဳ၊ အိန္ဒိယ || အိန္ဒိယ၊ '''ဍုၚ်ဗၟာ'''၊ သေံ၊ အေန်ဒဝ်နဳရှာ
|-
| ဒေသ ဥရောပ || EURO || ကိုပင်ဟေဂင်၊ ဒိန်းမတ် || ဍုၚ် ဥရောပ၊ ရုရှား၊ ကေုာံ အေတ်သရေ
|-
| ဒေသ လဒေါဝ် ဗမံက် || EMRO || ကိုင်ရို၊ အဳဂျေပ် || ဍုၚ် အာရပ် ကေုာံ မြောက် အာဖရိက
|-
| ဒေသ ပစိဖိတ် ရးပလိုတ် || WPRO || မနီလာ၊ ဖိလစ်ပိုင် || ကြုက်၊ ဂျပေန်၊ သြသတြေလျ
|}

== ၆။ သၞောတ်ဝ် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကေုာံ အခေါင်အရာ (Health Systems and Universal Health Coverage) ==
WHO ဝွံ ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂှ် ဒှ် အခေါင်အရာ သဇိုင် သွက် ကောန်မၞိဟ် (Fundamental human right) ရ-
* '''ပရေၚ်ထတ်ယုက် အလုံ ကောန်မၞိဟ် (Universal Health Coverage - UHC):''' တင်ရန်တၟအ် အဓိက WHO လၟုဟ် ဂှ် သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ညးဍုၚ်ကွာန် သီုဖအိုတ် ဂွံ ကလိဂွံ လွဳ ယဲ မၞုံ ကု အရည်အသွေး နကဵု ၚုဟ်မး သက်သာ ကေုာံ ဟွံဒး ဒုင် အခက်အခုဲ လပါ် သြန် ရ။
* '''ဂဥုဲ သဇိုင် (Essential Medicines):''' WHO ညးတအ် ပတိတ် လဝ် စရင် ဂဥုဲ သဇိုင် (Model List of Essential Medicines) မဒှ် စရင် ဂဥုဲ အဓိက မဒး နွံ ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ် ဍုၚ် သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ အဓိက တအ် ရ။

== ၇။ ပရေၚ် သုတေသန ကေုာံ တင်ဂၞင် သဇိုင် (Research, Data, and ICD) ==
WHO ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဗဟဵု သွက်ဂွံ ပကောံ တင်ဂၞင် ပရေၚ်ထတ်ယုက် အလုံ ဂၠးတိ ရ-
* '''သၞောတ်ဝ် စၟတ်သမ္တီ ယဲ (ICD):''' {{ill|ICD|en|International Classification of Diseases}} (International Classification of Diseases) ဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် မဖျေဟ် ကောဒ် သွက် ယဲ ကေုာံ ဟိုတ် မချိုတ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ (လၟုဟ် ညးတအ် စကာ ဒၟံင် ICD-11)။ ဍေံ ကဵု ရီုဗင် သွက် သဝ်ဝန် တအ် ဂွံ ဆက်ဆောံ ညးသကအ် နကဵု ဘာသာ ဇေတ်တ် မွဲ ရ။
* '''World Health Statistics:''' ဇၟာပ် သၞာံ WHO ပတိတ် လိက် အစီရင်ခံစာ မထ္ၜး ပျး တင်ဂၞင် ဗီုကဵု အာယုက် ဇမၠိင်၊ လၟိဟ် ကောန်ၚာ် ချိုတ် ကေုာံ အကာဲအရာ ယဲ ပ္ဍဲ ဍုၚ် နာနာ သွက်ဂွံ ဖျေဟ် မူဝါဒ ရ။

== ၈။ ပရေၚ်ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ ကေုာံ ဍုၚ်ဗၟာ (Activities in Asia and Myanmar) ==
သွက် ဒေသ အာရှ အရှေ့တောင် မ္ဂး၊ WHO ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ရုင် လဒေါဝ် ဒေသ {{ill|SEARO|en|WHO South-East Asia Region}} ပ္ဍဲ ဍုၚ် အိန္ဒိယ ရ-
* '''ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ကေုာံ ဒေသ မန်:''' WHO ညးတအ် ပံင်ကောံ ကု ဝန်ကြီးဌာန ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဍုၚ်ဗၟာ သွက်ဂွံ ကဵု ဂဥုဲ စဵုဒၞာ ယဲ ပိုလဳယဝ်၊ ယဲ ကာလသား ကေုာံ ကဵု ရီုဗင် နဲပညာ သွက် ယဲ HIV ကဵု မေလာရဳယျာ ရ။ ပ္ဍဲ တွဵုရး မန် မ္ဂး၊ ညးတအ် ထံက်ပင် လဝ် အစဳအစန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ မေလာရဳယျာ နူကဵု စၟ ဇမၠိင် ကေုာံ ယဲ ဇွဟ် ပ္ဍဲ ဒေသ သ္ၚောဲ ခြာ တအ် ရ။&lt;ref&gt;WHO Myanmar (2020). ''Country Cooperation Strategy Myanmar 2019-2023''. World Health Organization.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Palais des Nations Geneva.jpg | ရုင် ကုလသမဂ္ဂ (Palais des Nations) မၞုံ ကြပ် ကု ဌာနချုပ် WHO ပ္ဍဲ ဂျနဳဗာ
File:Tedros Adhanom Ghebreyesus (2018).jpg | ဒံက်တာ တေဒရော့စ် အက်ဒ်ဟာနွမ် မဒှ် ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် WHO လၟုဟ်
File:World Health Organization logo old.svg | တဆိပ် ကိုပ်ကၠာ သွက် ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ
&lt;/gallery&gt;

== ၉။ အခက်အခုဲ ကေုာံ ပွမဒးဒုင်ပါ်ပဲါ (Challenges and Criticisms) ==
ၜိုန်ရ WHO ကၠောန် ကမၠောန် ခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီု လေဝ်၊ ညးတအ် ဒး ဒုင် ပါ်ပဲါ ကေုာံ ဆဵု ဂဗ အခက်အခုဲ လၟိုန် ရ-
* '''အခက်အခုဲ လပါ် သြန် (Funding Issues):''' ဘတ်ဂျက် ငွေစာရင်း WHO ဂှ် ဍေံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ သြန် ထံက်ပင် နူကဵု ဍုၚ် ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ဂကောံ မပ္တံကဵု Bill &amp; Melinda Gates Foundation ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် WHO ဒး ဗက် အလိုက် ပၟိက် ညး မကဵု သြန် တအ် ဒှ် မာန် ရ။
* '''ပွမဒးဒုင် ပါ်ပဲါ လတူ ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉:''' ပ္ဍဲ အခိင် ကပ် ယဲ ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉ စ က္တဵုဒှ် ဂှ်၊ WHO ဒး ဒုင် ပါ်ပဲါ ဒဒှ်ရ ညးတအ် ကဵု သတိ လဇုဲ လောန် အာ ကေုာံ အလိုက် ဇိုင် ဍုၚ် ကြုက် ဂၠိုင် လောန် အာ ရ။ ရးနိဂီု အမေရိကာန် (သၟဝ် သမ္မတ ထရမ့်) ညးတအ် လလောင်တြး နုတ် တိတ် နူ WHO ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀ (ဆဂး ကလေင် လုပ် ပၠန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁ သၟဝ် သမ္မတ ဘိုင်ဒန်) ရ။&lt;ref&gt;Gostin, L. O. (2020). ''WHO’s past, present, and future''. JAMA.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် ဇၞော်မောဝ် (Future and SDGs) ==
သွက် အနာဂတ် မ္ဂး၊ WHO ညးတအ် စွံ အာရီု အဓိက လတူ တင်ရန်တၟအ် ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ (Sustainable Development Goals - SDGs) ရ-
* '''SDG တင်ရန်တၟအ် မရနုက်ကဵု ၃:''' ဍေံ ဒှ် တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ &quot;ဖန် ညံင် မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဂွံ ကလိဂွံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် မခိုဟ် ကေုာံ ဘဝ မတန်တဴ&quot; ရ။
* '''ပွမပြင်ဆင် သွက် ကပ် ယဲ အနာဂတ် (Pandemic Preparedness):''' ကြဴနူ သင်ခန်းစာ ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉ တုဲ၊ WHO ညးတအ် ဓဇက် ဒၟံင် သၞောဝ် လိက်ကသုက် တၟိ (Pandemic Treaty) သွက် ဍုၚ် အလုံ ဂၠးတိ ဂွံ ပံင်ကောံ ကေုာံ ပြင်ဆင် လဝ် ကိုပ်ကၠာ ယဝ်ရ ယဲ ကပ် တၟိ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ပၠန် ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ကမၠောန် အဓိက သွက် ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ပရေင် ပညာ နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=7t_sFmKzJcE|title=What does the World Health Organization do?}}

{{ဝဳကဳ ဒေအ်သ္ကအ်}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* {{ill|ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးဍုၚ်ကွာန်|en|Public health}} (Public health)
* [[ယဲ ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉]] (COVID-19)
* {{ill|တ္ၚဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ|en|World Health Day}} (World Health Day)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* McCarthy, Michael. (2002). ''A brief history of the World Health Organization''. The Lancet, 360(9340), 1111-1112.
* World Health Organization. (2020). ''Basic Documents: 49th Edition''. WHO Press, Geneva.
* Gostin, Lawrence O. (2020). ''WHO’s past, present, and future''. JAMA, 324(20), 2021-2022.
* Nitsche, M. (2021). ''Global Health Governance and the COVID-19 Pandemic''. Global Public Health Journal.
* Lee, Kelley. (2009). ''The World Health Organization (WHO)''. Routledge. ISBN 978-0415370134.
* WHO Myanmar. (2020). ''Country Cooperation Strategy Myanmar 2019-2023''. World Health Organization Regional Office for South-East Asia.
* Packard, Randall M. (2016). ''A History of Global Health: Interventions into the Lives of Other Peoples''. Johns Hopkins University Press.
* ဘီဘီစီ မြန်မာပိုင်း (၂၀၂၀). ''ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ WHO ဆိုတာ ဘာလဲ၊ ဘာတွေလုပ်သလဲ''. BBC News.
* ကျန်းမာရေးနှင့် အားကစား ဝန်ကြီးဌာန (၂၀၁၉). ''မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်သူ့ကျန်းမာရေး သမိုင်းကြောင်း''. နေပြည်တော်.
* [https://www.who.int/ World Health Organization (WHO)]. Official Website and Global Health Observatory Data.

{{ကုလသမဂ္ဂ}}
{{သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်}}

{{DEFAULTSORT:ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ}}
[[Category:ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]]
[[Category:အေဂျေန်သဳ ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]]
[[Category:ဂကောံ အလုံဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>djlm5wwula5neq5s2sl0og7l48g3lsg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:ကုလသမဂ္ဂ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10910</id>
    <revision>
      <id>54553</id>
      <timestamp>2026-05-08T03:23:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Navbox | name  = ကုလသမဂ္ဂ | title = [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image = [[File:Emblem of the United Nations.svg|80px|UN Emblem]]  | group1 = ဌာန အဓိကဂမၠိုင်&lt;br/&gt;(Main Organs) | list1  =  * {{ill|ကောံဓရံင်နာနာ ကုလသမဂ္ဂ|en|United Nations General Assembly|က...&quot;</comment>
      <origin>54553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2600" sha1="ko162idbroq4gnnqmjotte027acmnwo" xml:space="preserve">{{Navbox
| name  = ကုလသမဂ္ဂ
| title = [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| image = [[File:Emblem of the United Nations.svg|80px|UN Emblem]]

| group1 = ဌာန အဓိကဂမၠိုင်&lt;br/&gt;(Main Organs)
| list1  = 
* {{ill|ကောံဓရံင်နာနာ ကုလသမဂ္ဂ|en|United Nations General Assembly|ကောံဓရံင်နာနာ}} (General Assembly)
* {{ill|ကံင်သဳ ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ|en|United Nations Security Council|ကံင်သဳ ဂီုကၠီု}} (Security Council)
* {{ill|ကံင်သဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ကုလသမဂ္ဂ|en|United Nations Economic and Social Council|ကံင်သဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်}} (ECOSOC)
* {{ill|ကံင်သဳ ဇိုန်နှင် ကုလသမဂ္ဂ|en|United Nations Trusteeship Council|ကံင်သဳ ဇိုန်နှင်}} (Trusteeship Council)
* {{ill|ရုင်သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးတိ|en|International Court of Justice}} (ICJ)
* {{ill|ဌာနအုပ်ဓုပ် ကုလသမဂ္ဂ|en|United Nations Secretariat|ဌာနအုပ်ဓုပ်}} (Secretariat)

| group2 = အေဂျေန်သဳ သီးသန့်ဂမၠိုင်&lt;br/&gt;(Specialized Agencies)
| list2  = 
* [[FAO]]
* [[ICAO]]
* [[IFAD]]
* [[ILO]]
* [[IMO]]
* {{ill|သြန်ဗဏ္ဍာ ဂၠးတိ|en|International Monetary Fund|IMF}}
* [[ITU]]
* {{ill|ယူနက်သကဝ်|en|UNESCO|UNESCO}}
* [[UNIDO]]
* [[UPU]]
* {{ill|ဘဏ် ဂၠးတိ|en|World Bank|World Bank}}
* [[ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ|WHO]]
* [[WIPO]]
* [[WMO]]
* [[UNWTO]]

| group3 = ဂကောံ ရန်ပုံငွေ ကေုာံ အစဳအစန်&lt;br/&gt;(Funds &amp; Programmes)
| list3  = 
* [[UNDP]]
* [[UNEP]]
* [[UNFPA]]
* [[UN-HABITAT]]
* {{ill|ယူနဳသေပ်|en|UNICEF|UNICEF}}
* [[WFP]]

| group4 = မဆက်စပ်
| list4  = 
* {{ill|ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ|en|Charter of the United Nations}} (UN Charter)
* {{ill|ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် ကုလသမဂ္ဂ|en|Secretary-General of the United Nations}} (Secretary-General)
* {{ill|တ္ၚဲ ကုလသမဂ္ဂ|en|United Nations Day}} (UN Day)
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ko162idbroq4gnnqmjotte027acmnwo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54554</id>
      <parentid>54553</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T03:25:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2564" sha1="49z8l05pp4kpdwpduth3q3rnorxwtjq" xml:space="preserve">{{Navbox
| name  = ကုလသမဂ္ဂ
| title = [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| image = [[File:Emblem of the United Nations.svg|80px|UN Emblem]]

| group1 = ဌာန အဓိကဂမၠိုင်&lt;br/&gt;(Main Organs)
| list1  = 
* {{ill|ကောံဓရီုနာနာ ကုလသမဂ္ဂ|en|United Nations General Assembly|ကောံဓရီုနာနာ}} (General Assembly)
* {{ill|ကံင်သဳ ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ|en|United Nations Security Council|ကံင်သဳ ဂီုကၠီု}} (Security Council)
* {{ill|ကံင်သဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ကုလသမဂ္ဂ|en|United Nations Economic and Social Council|ကံင်သဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်}} (ECOSOC)
* {{ill|ကံင်သဳ ဇိုန်နှင် ကုလသမဂ္ဂ|en|United Nations Trusteeship Council|ကံင်သဳ ဇိုန်နှင်}} (Trusteeship Council)
* {{ill|ရုင်သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးတိ|en|International Court of Justice}} (ICJ)
* {{ill|ဌာနအုပ်ဓုပ် ကုလသမဂ္ဂ|en|United Nations Secretariat|ဌာနအုပ်ဓုပ်}} (Secretariat)

| group2 = အေဂျေန်သဳ တၞဟ်ခြာဂမၠိုင်&lt;br/&gt;(Specialized Agencies)
| list2  = 
* [[FAO]]
* [[ICAO]]
* [[IFAD]]
* [[ILO]]
* [[IMO]]
* {{ill|သြန်ဘဏ္ဍာ ဂၠးတိ|en|International Monetary Fund|IMF}}
* [[ITU]]
* {{ill|ယူနက်သကဝ်|en|UNESCO|UNESCO}}
* [[UNIDO]]
* [[UPU]]
* {{ill|ဘဏ် ဂၠးတိ|en|World Bank|World Bank}}
* [[ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ|WHO]]
* [[WIPO]]
* [[WMO]]
* [[UNWTO]]

| group3 = ဂကောံ သြန်ဗွဝ် ကေုာံ အစဳအစန်&lt;br/&gt;(Funds &amp; Programmes)
| list3  = 
* [[UNDP]]
* [[UNEP]]
* [[UNFPA]]
* [[UN-HABITAT]]
* {{ill|ယူနဳသေပ်|en|UNICEF|UNICEF}}
* [[WFP]]

| group4 = မဆက်စပ်
| list4  = 
* {{ill|ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ|en|Charter of the United Nations}} (UN Charter)
* {{ill|ညးအုပ်ကာနာနာ ကုလသမဂ္ဂ|en|Secretary-General of the United Nations}} (Secretary-General)
* {{ill|တ္ၚဲ ကုလသမဂ္ဂ|en|United Nations Day}} (UN Day)
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>49z8l05pp4kpdwpduth3q3rnorxwtjq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တ္ၚဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10911</id>
    <revision>
      <id>54555</id>
      <timestamp>2026-05-08T03:29:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|တ္ၚဲ သမ္တီ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ မကၠောန်ဗဒှ် ဇၟာပ်သၞာံ ပ္ဍဲ ၇ ဧပြဳ}} {{Infobox holiday | holiday_name = တ္ၚဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ | native_name = World Health Day | image = File:Universal Health Coverage.jpg|300px|သင်္ကေတ ပရေၚ်...&quot;</comment>
      <origin>54555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25264" sha1="1z4k45l3k039rkyb7s7i9408v31jr8l" xml:space="preserve">{{Short description|တ္ၚဲ သမ္တီ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ မကၠောန်ဗဒှ် ဇၟာပ်သၞာံ ပ္ဍဲ ၇ ဧပြဳ}}
{{Infobox holiday
| holiday_name = တ္ၚဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ
| native_name = World Health Day
| image = [[File:Universal Health Coverage.jpg|300px|သင်္ကေတ ပရေၚ်ထတ်ယုက် သွက် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ်]]
| caption = တ္ၚဲ ဏအ် ဂှ် ရန်တၟအ် လဝ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် လညာတ် သတိ လပါ် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကေုာံ ကလိဂွံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် သွက် သီုဖအိုတ် (Health for All)
| type = အလုံဂၠးတိ, ကုလသမဂ္ဂ
| significance = စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲ ဒက်ပ္တန် [[ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]] (WHO) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈
| date = ၇ ဧပြဳ
| frequency = ဇၟာပ် သၞာံ
| firsttime = ၇ ဧပြဳ ၁၉၅၀
| related_holidays = {{ill|တ္ၚဲ ထတ်ယုက် စိုတ် ဂၠးတိ|en|World Mental Health Day}}, {{ill|တ္ၚဲ ကောန်ၚာ် ဂၠးတိ|en|World Children's Day}}
}}

'''[[wikt:mnw:တ္ၚဲ|တ္ၚဲ]] [[wikt:mnw:ပရေၚ်ထတ်ယုက်|ပရေၚ်ထတ်ယုက်]] ဂၠးတိ''' ({{lang-en|World Health Day}}) ဝွံ ဍေံဒှ် တ္ၚဲ စၟတ်သမ္တီ ပရေၚ် အသိင် သတိ (Awareness day) လပါ် ပရေၚ်ထတ်ယုက် အလုံ ဂၠးတိ မွဲ မဒး ဒုင် ကၠောန် ဗဒှ် လၟိုန် ဇၟာပ် သၞာံ ပ္ဍဲကဵု စၟတ်တ္ၚဲ '''၇ ဧပြဳ''' သၟဝ် ပရေၚ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် [[ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]] (World Health Organization - WHO) ကေုာံ အေဂျေန်သဳ တၞဟ်တအ် မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]] (UN) ရ။

ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၄၈ ဂှ်၊ ဂကောံ WHO ညးတအ် ကၠောန် ဗဒှ် လဝ် {{ill|ကောံဓရံင် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ|en|World Health Assembly}} (World Health Assembly) အလန် ပထမအိုတ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ ကောံဓရံင် ဂှ် ညးတအ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ &quot;တ္ၚဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ&quot; ရ။ တ္ၚဲ ဏအ် ဝွံ ဍေံ စ ကၠောန် ဗဒှ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၀ တုဲ၊ ဍေံ ဒှ် သင်္ကေတ သွက်ဂွံ သမ္တီ စၟတ်တ္ၚဲ မဒက်ပ္တန် လဝ် ဂကောံ WHO ရ။ ဇၟာပ် သၞာံ မ္ဂး، ညးတအ် ရုဲစှ် ကေတ် က္ဍိုပ် လညာတ် ပရူပရာ (Theme) အဓိက မွဲ မဒှ် ဒၟံင် ပြသၞာ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဇၞော် အိုတ် သွက် ဂၠးတိ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် သွက်ဂွံ ဓမံက် ထ္ၜး ကေုာံ ဂၠာဲ သွဟ် ရ။&lt;ref&gt;World Health Organization (2020). ''History of World Health Day''. WHO Official Publications.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ဝင် (Introduction and History) ==
တ္ၚဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ ဂှ် ဍေံ ဒှ် တ္ၚဲ သမ္တီ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ကြက္ကဒိန် ကုလသမဂ္ဂ ရ။ 
* '''ပွမဒက်ပ္တန်:''' ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ တုဲ၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဂၠးတိ တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ &quot;ပရေၚ်ထတ်ယုက်&quot; ဂှ် ဍေံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ ပ္ဍဲ ၇ ဧပြဳ ၁၉၄၈ ဂှ် ဥပဒေသဇိုင် WHO စ ဍိုက်ပေင် အာဏာ တုဲ ဍေံ ဒှ် အာ တ္ၚဲ ဒက်ပ္တန် တန်တဴ ဍာံဍာံ ရ။
* '''ပွမပြံင်လှာဲ စၟတ်တ္ၚဲ:''' ပ္ဍဲ ကောံဓရံင် အလန် ပထမ (၁၉၄၈) ဂှ် ညးတအ် ရန်တၟအ် လဝ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ပ္ဍဲ ဇူလိုင် ၂၂ ရ။ ဆဂး ကြဴ နူ ဂှ် ညးတအ် ပြံင် လှာဲ ဏာ ၇ ဧပြဳ ညံင် ဂွံ ကိတ် ညဳ ကု တ္ၚဲ မဒက်ပ္တန် လဝ် WHO တုဲ ဖန် ညံင် ကွးဘာ တအ် ဂွံ ပါလုပ် မာန် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ကၟာတ် ဘာ ပ္ဍဲ ဂိတု ကညင် ရ။
* '''ကမၠောန် အဓိက:''' စတမ် နူ သၞာံ ၁၉၅၀ စဵုကဵု လၟုဟ်၊ တ္ၚဲ ဏအ် ဍေံ ပံက် လဝ် အခေါင် သွက် အလဵုအသဳ၊ ဂကောံ ဟွံသေင် အလဵုအသဳ (NGOs) ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ ပံင်ကောံ တုဲ ချဳဒရာင် လပါ် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ရ။&lt;ref&gt;Gostin, L. O. (2014). ''Global Health Law''. Harvard University Press.&lt;/ref&gt;

== ၂။ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ ကိစ္စဇၞော် (Objectives and Significance) ==
တ္ၚဲ ဏအ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ တ္ၚဲ သမ္တီ ဓမ္မတာ မွဲ ပုဟ်။ ဍေံ နွံ ကု တင်ရန်တၟအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်-
# '''ပွမပတိုန် အသိင် သတိ (Raising Awareness):''' သွက်ဂွံ ပကဵု ညံင် မၞိဟ် ဂၠးတိ တအ် ဂွံ တီ ညာတ် လတူ ယဲ တၟိ ကေုာံ ပြသၞာ ပရေၚ်ထတ်ယုက် (ဥပမာ - လပါ် ယဲ စိုတ်၊ ပွမသုင် ဘယိ، ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲ ကိုဝ်ဗေဒ်)။
# '''ပွမဓရိုဟ် မူဝါဒ (Policy Advocacy):''' သွက်ဂွံ ဓရိုဟ် ပတိုန် ညံင် အလဵုအသဳ ဍုင် တအ် ဂွံ ဖျေဟ် သြန် ဘတ်ဂျက် ကေုာံ မူဝါဒ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန် ညးတအ်။
# '''ပွမပံင်ကောံ ဂၠးတိ (Global Solidarity):''' ဖန် ညံင် ဍုင် သိုက် ကဵု ဍုင် ဒိုက် တအ် ဂွံ ပံင်ကောံ တုဲ ကဵု အရီုအဗင် လပါ် ဂဥုဲ ကေုာံ နဲပညာ ညးသကအ် ရ။

== ၃။ က္ဍိုပ်လညာတ် ပရူပရာ လၟေင်သၞာံ (Annual Themes and Campaigns) ==
ဇၟာပ် သၞာံ၊ ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် WHO ရုဲစှ် က္ဍိုပ် လညာတ် အဓိက မွဲ သွက် တ္ၚဲ ဏအ် ရ။ လညာတ် ဏအ် ဍေံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင် ကမၠောန် အလုံ မွဲ သၞာံ ဂှ် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး က္ဍိုပ်လညာတ် တ္ၚဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (၂၀၁၈ - ၂၀၂၄)
|-
! သၞာံ !! က္ဍိုပ်လညာတ် (အင်္ဂလိက်) !! အဓိပ္ပါယ် ဗွဲမန် !! အဓိက အာရီု
|-
| ၂၀၁၈ || Universal Health Coverage: Everyone, Everywhere || ပရေၚ်ထတ်ယုက် သွက် သီုဖအိုတ်: ဇၟာပ် မၞိဟ်၊ ဇၟာပ် ဒၞာဲ || ဖန် ညံင် မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဂွံ ကလိဂွံ လွဳ ယဲ မသက်သာ။
|-
| ၂၀၁၉ || Universal Health Coverage: Everyone, Everywhere || ပရေၚ်ထတ်ယုက် သွက် သီုဖအိုတ်: ဇၟာပ် မၞိဟ်၊ ဇၟာပ် ဒၞာဲ || ဆက် စွံ အာရီု လတူ ပရေၚ်ထတ်ယုက် အလုံ ဍုင်။
|-
| ၂၀၂၀ || Support Nurses and Midwives || ထံက်ပင် ကဵု မၞိဟ်လွဳယဲ ကေုာံ သဝ်ဝန်ဗြဴ || ပွမစၟတ်သမ္တီ ၚုဟ်မး မၞိဟ်လွဳယဲ ပ္ဍဲ အခိင် ကပ် ယဲ ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉။
|-
| ၂၀၂၁ || Building a Fairer, Healthier World || သြိုင် ခၞံ ဂၠးတိ မတုပ်သၟဟ် ကေုာံ ထတ်ယုက် || ဖအောန် ဖျေဟ် ကွာဟမှု ပရေၚ်ထတ်ယုက် အကြာ ဍုင် သိုက် ကဵု ဍုင် ဒိုက်။
|-
| ၂၀၂၂ || Our Planet, Our Health || ဂၠးတိ ပိုဲ၊ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ပိုဲ || ပရေင် ဆက်စပ် အကြာ ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု ကဵု ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကောန်မၞိဟ်။
|-
| ၂၀၂၃ || Health For All || ပရေၚ်ထတ်ယုက် သွက် သီုဖအိုတ် || သမ္တီ စၟတ်တ္ၚဲ WHO ပေင် ၇၅ သၞာံ ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အတိတ်။
|-
| ၂၀၂၄ || My Health, My Right || ပရေၚ်ထတ်ယုက် အဲ၊ အခေါင်အရာ အဲ || ဓမံက် ထ္ၜး ပရေၚ်ထတ်ယုက် နဒဒှ် အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် မသဇိုင်။
|}

== ၄။ အခန်းကဏ္ဍ ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (Role of the WHO) ==
WHO ဂှ် ဒှ် ညး မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် အဓိက သွက် တ္ၚဲ ဏအ် ရ။ 
* '''ပွမဖျေဟ် အစဳအစန်:''' ဂိတု ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဂှ်၊ WHO ညးတအ် ပတိတ် လိက် လလောင်တြး၊ ပိုစတာ (Posters)၊ ကေုာံ တင်ဂၞင် ဒေတာ (Data toolkits) သွက် အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံ နာနာ တအ် ဂွံ စကာ သွက် ပွဲ ထ္ၜး ပျး ရ။
* '''World Health Statistics Report:''' ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ဏအ်، WHO ညးတအ် လလောင်တြး ပတိတ် လိက် အစီရင်ခံစာ တင်ဂၞင် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ မထ္ၜး ပျး ကဵု လၟိဟ် အာယုက် ဇမၠိင်، ယဲ အဓိက ကေုာံ ကွာဟမှု ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

== ၅။ ပရေၚ်ချဳဒရာင် အလုံဂၠးတိ (Global Activities and Observations) ==
ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ဏအ် ဂှ် ပရေင် ချဳဒရာင် နာနာ က္တဵုဒှ် အလုံ ဂၠးတိ ရ-
* '''အလဵုအသဳ ကေုာံ ဝန်ကြီးဌာန:''' ညးတအ် ကၠောန် ပွဲ မဟီု တွံ၊ ပံက် ထ္ၜး သေနာတ် တၟိ ကေုာံ ကဵု လာပ် ကု သဝ်ဝန် မစောန်သကီု တအ် ရ။
* '''ပရေင် ကဵု လွဳ ယဲ မသၠးၚုဟ်:''' ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု တအ်၊ ဂကောံ NGOs ကဵု ဘာ ဂဥုဲ တအ် ပံက် ကဵု ကလဳနေတ် (Clinics) သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ယဲ ကေုာံ ထပက် ဂဥုဲ စဵုဒၞာ သၠး ၚုဟ် (Free health checkups) ရ။
* '''ပရေင် ထ္ၜး ဆန္ဒ ကေုာံ အသိင် သတိ:''' သၟတ် တအ် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ကွာ် တရဴ (Marches)၊ ဓဇက် ရုပ်၊ ကေုာံ ကၠောန် ပွဲ ပြိုင် မာရသွန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သြန် ထံက်ပင် သွက် ယဲ ဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ။

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:World Health Day 2020.jpg | ပရေင် ကၠောန် ဗဒှ် တ္ၚဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ မစွံ အာရီု လတူ မၞိဟ်လွဳယဲ
File:A nurse checks a child's health.jpg | ပွမစၟဳစၟတ် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ဏအ်
File:WHO headquarters building.jpg | ဌာနချုပ် WHO ပ္ဍဲ ဂျနဳဗာ၊ ညး မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကမၠောန် အဓိက
&lt;/gallery&gt;

== ၆။ တ္ၚဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ ကေုာံ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် (WHD and Human Rights) ==
ပ္ဍဲ လညာတ် ကုလသမဂ္ဂ မ္ဂး၊ &quot;ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂှ် ဍေံ ဒှ် အခေါင်အရာ သဇိုင် သွက် ကောန်မၞိဟ် ဇၟာပ် တၠ ရ&quot; (Health is a fundamental human right)။
* '''ပရေၚ်ထတ်ယုက် အလုံ ကောန်မၞိဟ် (UHC):''' တ္ၚဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ ဂှ် ဍေံ လလောင် တြး လၟိုန် ဒဒှ်ရ ဍုင် သီုဖအိုတ် သ္ဒး ဖန်ဗဒှ် သၞောတ်ဝ် လွဳ ယဲ မဟွံဒး စကာ သြန် ဂၠိုင် (UHC) ရ။ ညံင် မၞိဟ် ဒိုက် တအ် ဟွံဂွံ ဒး စိုပ် ဘဝ မလီုလာ် ဟိုတ်နူ သြန် လွဳ ယဲ ရ။
* '''ပွမဟွံပါ်ပဲါ (Non-discrimination):''' တ္ၚဲ ဏအ် ဍေံ ဓရိုဟ် ပတိုန် ညံင် ဂွံ ကဵု လွဳ ယဲ ဗွဲမတုပ်သၟဟ် ကု ညး မၞုံ ကု ယဲ HIV، ညး စောဲ ပၞာန် (Refugees) ကေုာံ ဂကူ ကောန်ဍုင် အရေင် တအ် ရ။&lt;ref&gt;Farmer, P. (2005). ''Pathologies of Power: Health, Human Rights, and the New War on the Poor''. University of California Press.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေၚ်ဇီုကပိုက် လတူ မူဝါဒ ပရေၚ်ထတ်ယုက် (Impact on Health Policies) ==
က္ဍိုပ် လညာတ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ဏအ် ဍေံ ဇီုကပိုက် လတူ သၞောဝ် ကေုာံ မူဝါဒ အလဵုအသဳ ဍာံဍာံ ရ-
* '''သၞောတ်ဝ် လွဳ ယဲ စိုတ်:''' ကြဴနူ တ္ၚဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် မစွံ အာရီု လတူ ယဲ စိုတ် ဍောတ် (Depression) တုဲ، ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပံက် လဝ် ဟော့လိုင်း (Hotlines) ကေုာံ စွံ ဘတ်ဂျက် ဂၠိုင် တိုန် သွက် ပရေၚ်ထတ်ယုက် စိုတ် ရ။
* '''ပွမထိင်ဒဝ် ယဲ ကၠောအ်က္ဍ:''' သွက် ယဲ မပ္တံကဵု ပိုလဳယဝ် ကဵု တီဘီ ဂှ်၊ ပရေင် အသိင် သတိ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ဏအ် ဍေံ ဖန် ညံင် ဍုင် သိုက် တအ် ဂွံ ထံက်ပင် သြန် (Global Fund) ကု ဍုင် ဒိုက် တအ် ဂၠိုင် တိုန် ရ။

== ၈။ တ္ၚဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဒေသမန် (WHD in Myanmar and Mon Region) ==
ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီု [[ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]] ကေုာံ ဒေသ တွဵုရး [[မန်]] မ္ဂး၊ တ္ၚဲ ဏအ် ဍေံ ကိစ္စဇၞော် လောန် ရ-
* '''ပရေင် ကမၠောန် အလဵုအသဳ:''' ဝန်ကြီးဌာန ပရေၚ်ထတ်ယုက် (MoHS) ကၠောန် ပွဲ ဇၞော် ပ္ဍဲ နေပျဳဒဝ် ကေုာံ ရန်ကုန် တုဲ ပတိတ် လိက် သောင် ကလး သွက် ပြသၞာ ပရေၚ်ထတ်ယုက် အပ္ဍဲ ဍုင် ရ။
* '''ဒေသ မန် ကေုာံ ဂကောံ NGOs:''' ပ္ဍဲ တွဵုရး မန် မ္ဂး၊ ဂကောံ မပ္တံကဵု {{ill|ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် မန်|en|Mon National Health Committee}} (MNHC) ကဵု ဂကောံ ကြက်ခြေနီ ဍုင်ဗၟာ တအ် စှ်ေ အာ လ္ပာ် ကွာန် ဇမ္ၚောဲ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ သၠး ၚုဟ်၊ ကဵု ပညာ စဵုဒၞာ ယဲ မေလာရဳယျာ ကေုာံ ပွမမင်မဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် မိ ကဵု ကောန်ၚာ် ร။
* '''ကွာဟမှု ပရေၚ်ထတ်ယုက်:''' ၜိုန်ရ ကၠောန် ဗဒှ် တ္ၚဲ ဏအ် ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ ဒေသ ကောန်ဍုင် အရေင် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် သၞောတ်ဝ် လွဳ ယဲ ဟွံပေင် တၟာ ဏီ တုဲ တ္ၚဲ ဏအ် ဍေံ ဒှ် အခိင် သွက်ဂွံ အာတ် မိက် အခေါင်အရာ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ရ။&lt;ref&gt;Ministry of Health and Sports Myanmar (2019). ''World Health Day Report Myanmar''. Naypyidaw.&lt;/ref&gt;

== ၉။ အခက်အခုဲ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် ကေုာံ ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉ (Modern Challenges and COVID-19) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ ဒး ဆဵု ဂဗ အခက်အခုဲ တၟိ-
* '''ကပ် ယဲ ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ကဵု ၂၀၂၁၊ တ္ၚဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ ဂှ် ဒး ကၠောန် လဝ် နကဵု လပှ်ကျာ (Online) သၟး ဟိုတ်နူ ပရေင် ကၟာတ် ဍုင် (Lockdowns) ร။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ထ္ၜး ပျး ကဵု ဒဒှ်ရ သၞောတ်ဝ် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ ပိုဲ လီုလာ် လောဲ ဒၟံင် ဏီ ရ။
* '''ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ဍေံ ဒှ် ပြသၞာ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဇၞော် အိုတ် သွက် ရာစုသၞာံ ၂၁ ဏအ် ရ။ ကျာ ပရေအ်၊ တိက္တဴ ကေုာံ ဍာ် ဒဳ တအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံင် ယဲ ဂွံ ပြးဇး လောဲ တုဲ WHO ညးတအ် ဓရိုဟ် လတူ လညာတ် &quot;ဂၠးတိ ထတ်ယုက် မ္ဂး မၞိဟ် ထတ်ယုက်&quot; (Our planet, our health) ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် တ္ၚဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ ကေုာံ SDGs (Future and SDGs) ==
အနာဂတ် သွက် တ္ၚဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ ဂှ် ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု တင်ရန်တၟအ် ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ (Sustainable Development Goals - SDGs) ရ-
* '''SDG တင်ရန်တၟအ် မရနုက်ကဵု ၃:''' ဂှ် ရန်တၟအ် လဝ် သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် မၞိဟ် သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ ဂွံ ကလိဂွံ ဘဝ မထတ်ယုက် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၀ ရ။ တ္ၚဲ ဏအ် ဍေံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် ၜတ် ကၞာတ် (Checkpoint) မွဲ သွက်ဂွံ ရံင် ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ပိုဲ စိုပ် အာ ၜိုတ် လဵု ယျ ရော ရ။
* '''ပရေင် ဇၞော်မောဝ် နဲပညာ:''' ပ္ဍဲ အနာဂတ် မ္ဂး ညးတအ် သ္ဂောအ် စွံ အာရီု လတူ ပွမစကာ နဲပညာ (Digital Health) ကေုာံ AI သွက်ဂွံ ကဵု လွဳ ယဲ ညံင် ဂွံ စိုပ် ဒၞာဲ ဇမ္ၚောဲ တအ် ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ကမၠောန် အဓိက သွက် တ္ၚဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ပရေင် ပညာ နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=7t_sFmKzJcE|title=The Importance of World Health Day}}

{{ဝဳကဳ ဒေအ်သ္ကအ်}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]] (WHO)
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* {{ill|ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးဍုၚ်ကွာန်|en|Public health}} (Public health)
* {{ill|တ္ၚဲ ထတ်ယုက် စိုတ် ဂၠးတိ|en|World Mental Health Day}} (World Mental Health Day)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* World Health Organization. (2020). ''History of World Health Day''. WHO Official Publications, Geneva.
* Gostin, Lawrence O. (2014). ''Global Health Law''. Harvard University Press. ISBN 978-0674728844.
* Farmer, Paul. (2005). ''Pathologies of Power: Health, Human Rights, and the New War on the Poor''. University of California Press. ISBN 978-0520243262.
* Kickbusch, Ilona. (2003). ''The contribution of the World Health Organization to a new public health and health promotion''. American Journal of Public Health, 93(3), 383-388.
* WHO Regional Office for South-East Asia. (2021). ''Universal Health Coverage in South-East Asia''.
* Ministry of Health and Sports Myanmar. (2019). ''World Health Day Report Myanmar''. Naypyidaw.
* မြန်မာနိုင်ငံ ကျန်းမာရေးပညာရေးဌာန (၂၀၁၈). ''ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးနေ့ အထိမ်းအမှတ် လက်ကမ်းစာစောင်''.
* သတင်းနှင့် စာနယ်ဇင်းလုပ်ငန်း (၂၀၂၁). ''ကျန်းမာရေးသည် လူတိုင်း၏ အခွင့်အရေးဖြစ်သည်''. မြန်မာ့အလင်း.
* [https://www.who.int/campaigns/world-health-day World Health Organization Official Campaign Site].
* [https://www.un.org/en/observances/world-health-day United Nations Observances: World Health Day].

{{ကုလသမဂ္ဂ}}
{{သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်}}

{{DEFAULTSORT:တ္ၚဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ}}
[[Category:တ္ၚဲ ဂၠးတိ]]
[[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]]
[[Category:စၟတ်တ္ၚဲ ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>1z4k45l3k039rkyb7s7i9408v31jr8l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် မန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10912</id>
    <revision>
      <id>54556</id>
      <timestamp>2026-05-08T03:37:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဂကောံပရေၚ်ထတ်ယုက် ကောန်ဍုၚ်အရၚ် မကဵုဒၟံၚ် လွဳယဲ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကုညးဍုၚ်ကွာန်မန်}} {{Infobox organization | name = ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် မန် | native_name = Mon National Health Committee (MNHC) | image = F...&quot;</comment>
      <origin>54556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22754" sha1="021po385uq7w5iq078fkr3ce2b64o0x" xml:space="preserve">{{Short description|ဂကောံပရေၚ်ထတ်ယုက် ကောန်ဍုၚ်အရၚ် မကဵုဒၟံၚ် လွဳယဲ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကုညးဍုၚ်ကွာန်မန်}}
{{Infobox organization
| name = ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် မန်
| native_name = Mon National Health Committee (MNHC)
| image = [[File:Mon State in Myanmar.svg|250px|မြေပုံ တွဵုရးမန် မဒှ် ဒေသအဓိက သွက် ကမၠောန် MNHC]]
| caption = [[တွဵုရးမန်]] ကေုာံ ဒေသပယျဵု မဒှ် ဒေသ ကမၠောန် အဓိက သွက် ဂကောံ MNHC
| abbreviation = MNHC
| formation = အံက်တဝ်ဗါ ၁၉၉၂
| type = {{ill|ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကောန်ဍုၚ်အရၚ်|en|Ethnic Health Organization}} (EHO), ဟွံမွဲကဵုပရဲ (Not-for-profit)
| purpose = ပရေၚ်ထတ်ယုက် သဇိုၚ်၊ ပွမလွဳယဲ၊ ပရေၚ်ထတ်ယုက် မိကဵုကောန်ၚာ်
| headquarters = ရုၚ်ဗဟဵု: ဒေသ ဇရေၚ်ၜဳ (Ye Chaung Phyar) &lt;br/&gt; ရုၚ် သေံ: ဍုၚ်{{ill|သၚ်ခလပူရဳ|en|Sangkhla Buri district}} &lt;br/&gt; ရုၚ် မတ်မလီု: အရာပ် ဇေဂျဵု
| region_served = [[တွဵုရးမန်]]၊ တွဵုရးကရေၚ်၊ ရးတၞင်သဳ
| parent_organization = {{ill|ဗော်ဍုၚ်မန်တၟိ|en|New Mon State Party}} (NMSP) 
| website = [https://mnhcmon.org/ mnhcmon.org]
}}

'''[[wikt:mnw:ဂကောံ|ဂကောံ]] ပရေၚ်ထတ်ယုက် မန်''' ({{lang-en|Mon National Health Committee}}, က္ဍိုပ်လိက်: '''MNHC''') ဝွံ ဍေံဒှ် ဂကောံ ဟွံမွဲ ကု ပရဲ (Not-for-profit) ကေုာံ ဒှ် ဂကောံ ဌာန လပါ် [[wikt:mnw:ပရေၚ်ထတ်ယုက်|ပရေၚ်ထတ်ယုက်]] သွက် ကောန်ဂကူ [[မန်]] မကေတ် တာလျိုၚ် လွဳယဲ ကေုာံ ကဵု ပရေၚ် ပညာ ထတ်ယုက် ကု ညးဍုၚ်ကွာန် မၞုံ ပ္ဍဲ ဒေသ မဒး ဒုၚ် ဇီုကပိုက် နကဵု ပၞာန် ကေုာံ ဒေသ သ္ၚောဲ ခြာ တအ် ရ။ ဂကောံ ဏအ် စ ဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၂ တုဲ၊ ဍေံ ကဵု ဒၟံၚ် ရီုဗၚ် သဇိုၚ် ပ္ဍဲ [[တွဵုရးမန်]]၊ တွဵုရး ကရေၚ် ကေုာံ ရးတၞင်သဳ မၞုံ ဇရေၚ် ပယျဵု ရးနိဂီု သေံ ကဵု ဍုၚ်ဗၟာ ရ။

MNHC ဝွံ ဍေံ ပါ် လဝ် အဆင့် လွဳယဲ မပ္တံကဵု ရုၚ်ဂဥုဲ (Hospitals)၊ ခန်လွဳယဲ (Clinics) ကေုာံ ဌာန ပရေၚ်ထတ်ယုက် သဇိုၚ် (Primary Health Care) ร။ အစဳအစန် အဓိက ဂကောံ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပွမလွဳယဲ သဇိုၚ်၊ ပရေၚ်ထတ်ယုက် မိ ကဵု ကောန်ၚာ်၊ ပွမစဵုဒၞာ ယဲကၠောအ်က္ဍ ဗီုကဵု ဇဳ ကဵု တဳဘဳ၊ ကေုာံ ပွမကဵု ပညာ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ရ။ ဍေံ ဒှ် &quot;ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကောန်ဍုၚ်အရၚ်&quot; (Ethnic Health Organization - EHO) မၞုံ ကု လဒက်ပ္တန် မခိုၚ်ကၠိုက် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှ အရှေ့တောင် ร။&lt;ref&gt;South, A. (2003). ''Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake''. Routledge.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ဝင် (Introduction and History) ==
ဝင် လဒက်ပ္တန် MNHC ဝွံ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံၚ် ကု ပရေၚ် ချဳဒရာၚ် ပၠန်ဂတး ကေုာံ ပရေၚ် ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေၚ် မၞိဟ် ဂကူ မန် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ-
* '''ခေတ် ကိုပ်ကၠာ (၁၉၉၀):''' ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒက်ပ္တန် MNHC ဏီ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ဂိတု ဖေဖဝ်ဝါရဳ သၞာံ ၁၉၉၀ ဂှ် {{ill|ဂကောံ ခရိုက် မန်|en|Mon National Relief Committee}} (MNRC) စ က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နကဵု ပရေၚ် ထံက်ပၚ် နူကဵု ဂကောံ သဝ်ဝန် မဟွံမွဲ ကု ပယျဵု ({{ill|MSF|en|Médecins Sans Frontières}}) သွက်ဂွံ ကဵု ရီုဗၚ် ကု ညး မဒး ဒြေပ် ဒဴ ပၞာန် (IDPs) ร။
* '''ပွမဒက်ပ္တန် MNHC (၁၉၉၂):''' ပ္ဍဲ ဂိတု အံက်တဝ်ဗါ သၞာံ ၁၉၉၂ ဂှ်၊ ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် မန် (MNHC) ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ဗွဲမစှ်ေ သၞောဝ် နူကဵု ဗော်ဍုၚ်မန်တၟိ ရ။ ညးတအ် ပံၚ်ကောံ ကု ဂကောံ ဍုၚ်သ္အာၚ် တုဲ စ ပံက် လဝ် ခန် လွဳယဲ ပ္ဍဲ ဗဒိုပ် ညးဒြေပ်ဒဴ ပၞာန် ဗီုကဵု ဗဒိုပ် ဟလံက်ခနဳ (Halockhani) ร။
* '''ပွမဇၞော်မောဝ် ကောန်ကမၠောန်:''' စတမ် နူ သၞာံ ၁၉၉၃၊ MNHC စ ပံက် ဘာ ဗ္တောန် ကွတ် သဝ်ဝန် ကေုာံ ကောန် ကမၠောန် ပရေၚ်ထတ်ယုက် (Medic training) ညံၚ် ဂွံ အာ လွဳယဲ အလုံ ကွာန် မန် မသ္ၚောဲ ခြာ တအ် ရ။

== ၂။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် (Structure and Governance) ==
MNHC ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် မခိုၚ်ကၠိုက် မွဲ မဆက်စပ် ကု ဌာန အုပ်ဓုပ် ဗော်ဍုၚ်မန်တၟိ ရ-
* '''ဗဟဵု ကဵု ခရိုၚ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၁ ဂှ်၊ ညးတအ် ပလေဝ် ပြံၚ် လဒက်ပ္တန် ညံၚ် ဂွံ မျှတ အကြာ ဗဟဵု (Central level) ကဵု ခရိုၚ် (District level) မပ္တံကဵု ခရိုၚ် မတ်မလီု၊ သဓီု ကဵု ထဝါဲ ရ။
* '''ဌာန သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် (Community Health Department):''' ညးတအ် ပံက် လဝ် ဌာန သီးသန့် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ကမၠောန် လွဳယဲ ပ္ဍဲ ကွာန် တအ် ညံၚ် ဂွံ တန်တဴ လအ်လ ရ။ 
* '''ရုၚ် အဓိကဂမၠိုင်:''' 
    # ရုၚ် ဗဟဵု ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဒေသ ဇရေၚ်ၜဳ (Ye Chaung Phyar) မဒှ် ဒေသ ဌာနချုပ် NMSP ร။
    # ရုၚ် သေံ ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုၚ် သၚ်ခလပူရဳ၊ ကာန်ချနပူရဳ သွက်ဂွံ ဆက်ဆောံ ကု ဂကောံ NGO ဍုၚ်သ္အာၚ် ร။
    # ရုၚ် မတ်မလီု ဂှ် စ ပံက် လဝ် ကြဴနူ ပရေၚ် ဒေါအ် ပန်ပှော် (Ceasefire) သွက်ဂွံ ဆက်ဆောံ ကု ဌာန အလဵုအသဳ ရ။

== ၃။ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ ကမၠောန် အဓိက (Objectives and Core Programs) ==
တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် MNHC ဂှ် &quot;သွက်ဂွံ ဖန် ညံၚ် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် မၞုံ ပ္ဍဲ ဒေသ မန် ဂွံ ကလိဂွံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် သဇိုၚ် နကဵု ၚုဟ်မး သက်သာ ကေုာံ အခေါၚ်အရာ မတုပ်သၟဟ်&quot; ရ။ ကမၠောန် အဓိက ညးတအ် နွံ-
* '''ပရေၚ်ထတ်ယုက် သဇိုၚ် (Primary Health Care):''' လွဳယဲ သဇိုၚ် ကေုာံ ကဵု ဂဥုဲ သွက် ယဲ ဓမ္မတာ။
* '''ပရေၚ်ထတ်ယုက် မိ ကဵု ကောန်ၚာ် (MCH):''' ကဵု ရီုဗၚ် လွဳယဲ သွက် မိ မၞုံ ကု ဂဝ်ဂၞဴ ကေုာံ ကောန်ၚာ် ဍောတ်တ်။
* '''ပွမစဵုဒၞာ ယဲကၠောအ်က္ဍ:''' အစဳအစန် လွဳ {{ill|ယဲမေလာရဳယျာ|en|Malaria}} (Malaria)، {{ill|ယဲတဳဘဳ|en|Tuberculosis}} (TB) ကေုာံ HIV/AIDS ရ။
* '''WASH (ဍာ် ကဵု ဇမ္အး):''' ဖန်ဗဒှ် ညံၚ် ဂွံ ကလိဂွံ ဍာ် သုၚ် သ္အးဇ္ၚး ကေုာံ သ္ၚိဍာ် မစှ်ေ သၞောဝ် ပ္ဍဲ ကွာန်။

== ၄။ ကဏ္ဍ ရုင်ဂဥုဲ ကေုာံ ပွမလွဳယဲ (Clinical Services and Hospitals) ==
ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ လွဳယဲ ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် သဇိုၚ် သွက် MNHC ร။ ညးတအ် နွံ ကု ရုၚ်ဂဥုဲ (Hospitals) ကေုာံ ခန်လွဳယဲ (Clinics) မပြးဇး ဒၟံၚ် လတူ ဒေသ မန် ร။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ကမၠောန် လွဳယဲ အဓိက သွက် MNHC
|-
! ကဆံၚ် လွဳယဲ !! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ကမၠောန်
|-
| '''ရုၚ်ဂဥုဲ ဗဟဵု (Central Hospital)''' || နွံ ပ္ဍဲ ဒေသ ဇရေၚ်ၜဳ။ ကဵု ဒၟံၚ် ကမၠောန် လွဳယဲ သဇိုၚ်၊ ပွမစွံ မၞိဟ် ယဲ ပ္ဍဲ ရုၚ် (Inpatient care)၊ ကေုာံ စၟဳစၟတ် ဆီ (Lab diagnosis)။
|-
| '''ခန်လွဳယဲ ကွာန် (Village Clinics)''' || နွံ ပ္ဍဲ ကွာန် မသ္ၚောဲ ခြာ သွက်ဂွံ ကဵု ဂဥုဲ သဇိုၚ် ကေုာံ စဵုဒၞာ ယဲ ဓမ္မတာ။
|-
| '''လွဳယဲ အရေးပေါ် (Emergency)''' || ကဵု ရီုဗၚ် ဓဝါဲဂှ် သွက် ညး မဒး သရ ပၞာန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲ က္တဵုဒှ် မွဲ ရိုဟ်။
|-
| '''ပွမပလံၚ် ယဲ (Referral System)''' || ပလံၚ် ဏာ မၞိဟ် ယဲ ဇၞော် ဇရေၚ် ရုၚ်ဂဥုဲ ကဆံၚ် သၠုၚ် ပ္ဍဲ မတ်မလီု ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ ဍုၚ် သေံ။
|}

== ၅။ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပွမစဵုဒၞာ ယဲ (Community Health and Prevention) ==
MNHC ဝွံ ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ &quot;ပွမစဵုဒၞာ ယဲ ဂှ် ဍေံ ခိုဟ် နူကဵု ပွမလွဳ ယဲ&quot; ร-
* '''ဂကောံ သဝ်ဝန် မချဳဒရာၚ် (Mobile Clinics):''' သွက် ကွာန် မဟွံမွဲ ကု ခန် လွဳယဲ တအ် ဂှ်၊ MNHC ညးတအ် ပလံၚ် ကွဳစက် ဟွံသေင်မ္ဂး က္ၜၚ် မၞုံ ကု ဂဥုဲ ကေုာံ သဝ်ဝန် သွက်ဂွံ အာ စၟဳစၟတ် စဵုကဵု စိုပ် ကွာန် ရ။
* '''ကောန် ကမၠောန် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကွာန် (CHWs):''' ညးတအ် ရုဲစှ် ကေတ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ကွာန် ဂှ် တုဲ ဗ္တောန် ကဵု ကွတ် သဝ်ဝန် သဇိုၚ် သွက် ညးတအ် ဂွံ ကဵု ပညာ ကေုာံ လွဳယဲ ဍောတ်တ် ရ။
* '''အစာ သၠးဂၠံဂဝ် အခိုက်တြေံ (TBAs):''' ဗ္တောန် ကဵု ကွတ် သွက် မိ မကဵု သၠး ဂၠံဂဝ် (Traditional Birth Attendants) ညံၚ် ဂွံ သ္အးဇ္ၚး ကေုာံ ဗၠးဘဲ ရ။

== ၆။ ပရေၚ်ဆက်စပ် ကေုာံ ဂကောံ မပံင်ကောံဂမၠိုင် (Partnerships and Networks) ==
သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး ကမၠောန် ဂှ် MNHC ညးတအ် ပံၚ်ကောံ လဝ် ကု ဂကောံ အလုံ ဂၠးတိ ကေုာံ ဂကောံ တၞဟ် တအ် ရ-
* '''BPHWT:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၈ ဂှ်၊ MNHC ဒှ် ဂကောံ မပါလုပ် ဒက်ပ္တန် (Key founder) {{ill|ဂကောံ သဝ်ဝန် ကွာ် တရဴ|en|Back Pack Health Worker Team}} (BPHWT) မွဲ စွံ ကု ဂကူ ကရေၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် မဲသံက် ရ။
* '''HCCB &amp; HISWG:''' ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ မပံၚ်ကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကောန်ဍုၚ်အရၚ် (Health Convergence Core Group) ကေုာံ ဂကောံ ပကောံ တင်ဂၞင် ထတ်ယုက် (HISWG) သွက်ဂွံ ဖျေဟ် မူဝါဒ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဖေဒရေဝ် ရ။
* '''ဂကောံ အလုံ ဂၠးတိ:''' ကလိဂွံ အရီုအဗင် နူကဵု {{ill|ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ|en|World Health Organization}} (WHO)၊ {{ill|ယူနဳသေပ်|en|UNICEF}} ကေုာံ ကမ္မကထ သြန် သွက် ယဲ ဂၠးတိ (Global Fund) ရ။

== ၇။ အခေါင်အရာ မိ ကဵု ကောန်ၚာ် ကေုာံ ပွမဗ္တောန်ကွတ် (Maternal/Child Health &amp; Training) ==
* '''ပရေၚ်ထတ်ယုက် SRHR:''' MNHC စွံ အာရီု လတူ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဇက်ဂကူ ကေုာံ လိင် (Sexual and Reproductive Health and Rights) သွက် မၞိဟ် ဗြဴ ပ္ဍဲ ဒေသ ကောန်ဍုၚ် အရၚ် သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် လၟိဟ် ကောန်ၚာ် ကေုာံ မိ မချိုတ် အခိၚ် သၠး ဂၠံဂဝ် ရ။
* '''ပွမဗ္တောန် ကွတ် (Capacity Building):''' ဇၟာပ် သၞာံ MNHC ပံက် ဘာ ဗ္တောန် သွက် သဝ်ဝန် (Medics)၊ CHWs, ကေုာံ TBAs ညံၚ် ဂွံ စိုန်သကီု တိုန် လၟိုန် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံၚ် ဂကောံ ဂွံ နွံ ကု ဒြဟတ် မၞိဟ် မတန်တဴ မာန် ရ။

== ၈။ အခက်အခုဲ ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဘဏ္ဍာ (Political and Financial Challenges) ==
MNHC ဝွံ ညးတအ် ဒး ဆဵု ဂဗ အခက်အခုဲ ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် ရ-
* '''ပရေၚ် သြန် ဘဏ္ဍာ အောန် စှ်ေ:''' ကြဴနူ အလဵုအသဳ ဗၟာ ပြံၚ်လှာဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၂ တုဲ၊ ဍုၚ် ညး မကဵု သြန် (Donors) တအ် ပြံၚ် ဏာ သြန် ထံက်ပၚ် ဇရေၚ် ဍုၚ် ရန်ကုန် တုဲ၊ MNHC ကေုာံ ဂကောံ ပယျဵု တအ် ဒး ဆဵု ဂဗ ပြသၞာ သြန် ဘဏ္ဍာ အောန် စှ်ေ အာ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။
* '''ပြသၞာ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်:''' ကြဴနူ ပၞာန် သီ အဝဵု သၞာံ ၂၀၂၁ တုဲ၊ အကာဲအရာ ပရေၚ် ဂီုကၠီု လီုလာ် အာ တုဲ၊ ပွမပလံၚ် ဂဥုဲ ကေုာံ ပွမအာ လွဳယဲ ပ္ဍဲ ကွာန် တအ် ဂှ် ဒှ် အာ အန္တရာယ် ဇၞော် လောန် ရ။

== ၉။ လညာတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် အနာဂတ် (Future Perspectives and Development) ==
သွက် အနာဂတ် မ္ဂး၊ MNHC နွံ ကု တင်ရန်တၟအ် ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ ဇၞော် မောဝ် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကောန်ဂကူ ရ-
* '''သၞောတ်ဝ် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဖေဒရေဝ် (Federal Health System):''' MNHC ဂစာန် ဒၟံၚ် ညံၚ် ဂွံ ဓမံက် ရုပ်ရဴ သၞောတ်ဝ် ပရေၚ်ထတ်ယုက် မပါ် ပရအ် အဝဵု (Decentralized health system) မွဲ မကဵု အခေါၚ် ကု ကောန်ဍုၚ်အရၚ် တအ် ဂွံ အုပ်ဓုပ် လွဳယဲ ညးတအ် အလဵု ဇကု မာန် ရ။
* '''ပရေၚ် ပံၚ်နှဴ (Health Convergence):''' ညးတအ် လ္ၚတ် ဒၟံၚ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ပံၚ်နှဴ (Converge) စရင် ကမၠောန် လွဳယဲ ညးတအ် ကဵု ဌာန အလဵုအသဳ ညံၚ် ဂွံ ဒှ် မွဲ စွံ (ကာလ အကာဲအရာ ဍုၚ် ခိုဟ် တိုန် မ္ဂး) ရ။

== ၁၀။ သွဟ် ကေုာံ ဖဵုလတူ ကောန်ဂကူ မန် (Conclusion and Impact on Mon People) ==
ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် မန် (MNHC) ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် ဆ ဌာန လွဳယဲ ဓမ္မတာ မွဲ ပုဟ်။ ပ္ဍဲ လုကဴ အခိၚ် ၃၀ သၞာံ ပြင် ဏအ်، ဍေံ ဒှ် လမျီု ကေုာံ ဒြဟတ် သဇိုၚ် သွက် ကောန်ဂကူ မန် မၞုံ ပ္ဍဲ ဒေသ သ္ၚောဲ ခြာ ကေုာံ ဒေသ ပၞာန် တအ် ညံၚ် ဂွံ ဂျိုၚ် တန်တဴ မာန် ရ။ ပွမစွံ အာရီု လတူ ယေန်သၞာင် (Culturally sensitive care) ကေုာံ ပွမစကာ ဘာသာ မန် ပ္ဍဲ ပရေၚ် လွဳယဲ ဂှ် ဍေံ ဒှ် အရာ မကဵု ၚုဟ်မး သၠုင် အိုတ် သွက် ညးဍုၚ်ကွာန် မန် တအ် ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗီုလဵု ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကောန်ဍုၚ်အရၚ် ဗီုကဵု MNHC ကဵု BPHWT တအ် ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဒေသ ပယျဵု လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဗဳဒဳယဝ် ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=dQw4w9WgXcQ|title=Ethnic Health Workers in Eastern Burma}}

{{ဝဳကဳ ဒေအ်သ္ကအ်}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* {{ill|ဗော်ဍုၚ်မန်တၟိ|en|New Mon State Party}}
* {{ill|ဂကောံ သဝ်ဝန် ကွာ် တရဴ|en|Back Pack Health Worker Team}}
* [[တွဵုရးမန်]]
* [[wikt:mnw:ပရေၚ်ထတ်ယုက်|ပရေၚ်ထတ်ယုက် သဇိုၚ်]]

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* South, Ashley. (2003). ''Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake''. Routledge. ISBN 978-0700717141.
* Jolliffe, Kim. (2014). ''Ethnic Armed Conflict and Territorial Administration in Myanmar''. The Asia Foundation.
* Suphanchaimat, R., et al. (2015). ''Health insurance for people with citizenship problems in Thailand''. WHO Bulletin.
* Health Convergence Core Group (HCCB). (2013). ''Federal Health System Vision in Myanmar''.
* Back Pack Health Worker Team (BPHWT). (2020). ''Annual Report: Providing Health Care in Conflict Zones''.
* Davis, Karen. (2016). ''Health and Human Rights in Eastern Myanmar''. Human Rights Watch.
* Lanjouw, S., Macrae, J., &amp; Zwi, A. B. (2000). ''Rehabilitating health systems in post-conflict situations''.
* Mon National Health Committee (MNHC). (2022). ''Annual Health Report and Strategic Plan''. MNHC Publications.
* Parmar, P., et al. (2014). ''Health and human rights in eastern Myanmar after the political transition''. The Lancet.
* Smith, Martin. (1999). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books.

{{သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်}}
{{ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ}}

{{DEFAULTSORT:ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် မန်}}
[[Category:ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် မန်]]
[[Category:ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]
[[Category:ဗော်ဍုၚ်မန်တၟိ]]
[[Category:တွဵုရးမန်]]
[[Category:ဂကောံ မဟွံမွဲ ကုပရဲ]]</text>
      <sha1>021po385uq7w5iq078fkr3ce2b64o0x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တွဵုရးမန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10913</id>
    <revision>
      <id>54557</id>
      <timestamp>2026-05-08T03:41:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|တွဵုရး မၞုံ ပ္ဍဲ လပါ် သၠုင်ကျာ ရးနိဂီု ဗၟာ မဒှ် ဒတန် ဌာန်တၟုပ် ဂကူမန်}} {{Infobox settlement | name = တွဵုရးဍုင်မန် | native_name = Mon State | image_skyline = Kyaikhtiyo Pagoda in Mon State.jpg | image_caption = [[ကျာ်ဣသိယဵု]] မဒှ...&quot;</comment>
      <origin>54557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25006" sha1="cmel59ko2v82dm7z31kucqt20rfs3z6" xml:space="preserve">{{Short description|တွဵုရး မၞုံ ပ္ဍဲ လပါ် သၠုင်ကျာ ရးနိဂီု ဗၟာ မဒှ် ဒတန် ဌာန်တၟုပ် ဂကူမန်}}
{{Infobox settlement
| name = တွဵုရးဍုင်မန်
| native_name = Mon State
| image_skyline = Kyaikhtiyo Pagoda in Mon State.jpg
| image_caption = [[ကျာ်ဣသိယဵု]] မဒှ် ဒၞာဲကျာ်စေတဳ ပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲ တွဵုရးမန်
| image_flag = Flag of Mon State.svg
| image_seal = Seal of Mon State.svg
| subdivision_type = ရးနိဂီု
| subdivision_name = [[ဍုင်ဗၟာ]]
| seat_type = ဍုင်ဇၞော်
| seat = [[မတ်မလီု]] (Mawlamyine)
| government_type = အလဵုအသဳ တွဵုရးမန်
| legislature = {{ill|ကၠတ်ထဝ် တွဵုရးမန်|en|Mon State Hluttaw}}
| area_total_km2 = 12296.6
| population_total = 2054393
| population_as_of = ၂၀၁၄
| blank_name_sec1 = ဂကူဂမၠိုင်
| blank_info_sec1 = [[မန်]]၊ ဗၟာ၊ ကရေင်၊ ပအိုဝ်၊ သေံ
| blank_name_sec2 = ဘာသာ အဓိက
| blank_info_sec2 = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (၉၂.၆%)
| website = [http://www.monstate.gov.mm/ monstate.gov.mm]
}}

'''တွဵုရး[[wikt:mnw:မန်|မန်]]''' ({{lang-en|Mon State}}; {{lang-my|မွန်ပြည်နယ်}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဒေသ အုပ်ဓုပ် (Administrative division) မွဲ မၞုံ ပ္ဍဲကဵု လပါ် သၠုင်ကျာ ရးနိဂီု [[ဍုင်ဗၟာ]] ရ။ တွဵုရး ဝွံ ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ အကြာ {{ill|တွဵုရးကရေင်|en|Kayin State}} ပ္ဍဲ လပါ် ဗမံက်၊ ၜဳ အန်ဒမန် (Andaman Sea) ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ်၊ ရးဗဂေါ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ ကေုာံ ရးတၞင်သဳ ပ္ဍဲ လပါ် သၠုင်ကျာ ရ။ တုဲပၠန် ဍေံ နွံ ကု ပယျဵု မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု တွဵုရး ကာန်ချနပူရဳ (Kanchanaburi) ရးနိဂီု သေံ ပ္ဍဲကဵု လပါ် သၠုင်ကျာ-ဗမံက် ညိ ဏီ ရ။ 

ဇမၞော် အနာံ တိဍာ် သီုဖအိုတ် ဂှ် နွံ ၁၂,၁၅၅ စတုရန်း ကဳလဝ်မဳတာ (၄,၆၉၃ စတုရန်း မိုင်) ရ။ ဍုင် ဇၞော် အဓိက သွက် တွဵုရးမန် ဂှ် ဒှ် ဍုင် [[မတ်မလီု]] (Mawlamyine) ရ။ တွဵုရးမန် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒတန် ဌာန်တၟုပ် အဓိက သွက် ကောန်ဂကူ မန် တအ် မမံင် တန်တဴ ကေုာံ ဍေံ နွံ ကု ဝင်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် သွက် ရးနိဂီု ဗၟာ ရ။&lt;ref&gt;South, A. (2003). ''Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake''. Routledge.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပထဝဳဒတန် (Introduction and Geography) ==
တွဵုရးမန် ဂှ် နွံ လတူ လေတ္တီတွဒ် ၁၄ ဒီဂရဳ ၅၂ မိနစ် မြောက် ကဵု ၁၇ ဒီဂရဳ ၃၂ မိနစ် မြောက် အကြာ၊ လောင်ဂျီတွဒ် ၉၆ ဒီဂရဳ ၅၁ မိနစ် အရှေ့ ကဵု ၉၈ ဒီဂရဳ ၁၃ မိနစ် အရှေ့ အကြာ ရ။ 
* '''ပယျဵု ကေုာံ ဒဵု:''' ပ္ဍဲ လပါ် ဗမံက် ဂှ် ဒဵု ဒေါန (Dawna Range) မတန် တဴ ဒၟံင် နဒဒှ် ပယျဵု သဘာဝ မပါ် ခြာ လဝ် တွဵုရး မန် ကဵု တွဵုရး ကရေင် ရ။ 
* '''ၜဳ ကေုာံ တကအ်:''' လပါ် ပလိုတ် တွဵုရး မန် ဂှ် ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ၜဳ အန်ဒမန် ကေုာံ ပင်လယ်ကွေ့ မုတ္တမ (Gulf of Mottama) မၞုံ ကု ဇမၠိင် သြင် ၜဳ ၅၆၆ ကဳလဝ်မဳတာ (၃၅၂ မိုင်) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သြင် ၜဳ ဏအ် ဂှ် တကအ် ဍောတ်တ် ဗီုကဵု တကအ် ကၠေင်ဂေါက် (Kalegauk Island) ကေုာံ တကအ် ဇၞော် တအ် နွံ ရ။ 
တိဍာ် ပ္ဍဲ တွဵုရး မန် ဂှ် လပါ် ဗမံက် နွံ ကု ဒဵု ကေုာံ ဂြိုပ် ဇၞော် တုဲ၊ လပါ် ပလိုတ် ကဵု လပါ် ၜဳ ဂှ် ဒှ် တိ ဗလး မခိုဟ် သွက်ဂွံ တဵု လွဳ သြောအ် ရ။

== ၂။ ဝင် အတိတ် ကေုာံ ဍုင်မန် (History and Mon Kingdoms) ==
ကောန်ဂကူ မန် ဝွံ ညးတအ် ဒှ် ဂကူ မလုပ် စိုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ အရှေ့တောင် (Southeast Asia) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မွဲ တုဲ ညးတအ် ဒှ် မၞိဟ် မပလံင် ဗစိုပ် သာသနာ ဗုဒ္ဓ ထေရဝါဒ (Theravada Buddhism) ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ရ-
* '''ဍုင် ဒွါရဝတဳ:''' ဍုင် မန် မပြာကတ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဂှ် ဒှ် ဍုင် {{ill|ဒွါရဝတဳ|en|Dvaravati}} (Dvaravati) မဇၞော် မောဝ် လဝ် စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် ရာစုသၞာံ ၁၁ (1024 AD) တေအ် ရ။ ကြဴနူ အေန်ပါယာ ခမာ တအ် သီ ကေတ် ဍုင် ညးတအ် တုဲ၊ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ပြံင် ဒဴ ကၠုင် လပါ် ပလိုတ် မဒှ် ဒေသ ဍုင်ဗၟာ လၟုဟ် တုဲ ဒက်ပ္တန် ဍုင် တၟိ ဗီုကဵု သဓီု ကဵု ဟံသာဝတဳ ရ။
* '''ယေန်သၞာင်:''' ၜိုန်ရ ဒး ဒုင် ပြိုင်ပကာန် ကု ဂကူ တၞဟ် ဗီုကဵု သေံ ကဵု ဗၟာ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီု လေဝ်، ယေန်သၞာင် ကေုာံ လိက်ပတ် မန် ဂှ် ဍေံ လုပ် ဇီုကပိုက် လတူ ဂကူ ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။&lt;ref&gt;Higham, C. (2014). ''Early Mainland Southeast Asia''. River Books.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ခေတ် အင်္ဂလိက် ကေုာံ ပရေင်သၠးပွး (British Colonial Era and Independence) ==
ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၈၂၄ ဂှ်၊ ပၞာန် အင်္ဂလိက်-ဗၟာ အလန် ပထမ က္တဵုဒှ် တုဲ ဍုင်ဗၟာ သၟဝ် (Lower Burma) မပါ လုပ် သီု တွဵုရးမန် လၟုဟ် ဂှ် ဒး ဒုင် သီ ကေတ် နကဵု ဒပ် ပၞာန် အင်္ဂလိက် ဗြိတိန် (Great Britain) ရ-
* '''ပရေင် ပံင်ကောံ:''' ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန် ဂှ် ဂကူ မန် တအ် ရီုဗင် လဝ် အင်္ဂလိက် နကဵု တင်ရန်တၟအ် ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် အုပ်ဓုပ် ဍုင် ညးတအ် ဇကု ညးတအ် (Self-determination) ကြဴနူ ပၞာန် တုဲ ရ။ ကောန်မန် ဗွဲမဂၠိုင် မပြံင် ဒဴ အာ ဍုင် သေံ တအ် ကလေင် စဴ ကၠုင် ဌာန် ဇာတိ ညးတအ် ရ။ ဆဂး အင်္ဂလိက် တအ် ဟွံကဵု လဝ် ဍုင် သၠးပွး အတိုင် ကတိ ကဝတ် ပုဟ်။
* '''အင်္ဂလန် ဍောတ်:''' ပ္ဍဲ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ တေအ်، ဍုင် မတ်မလီု ဂှ် ညးတအ် ကော်စ &quot;အင်္ဂလန် ဍောတ်&quot; (Little England) ဟိုတ်နူ နွံ ကု မၞိဟ် ဂကူ ပံင်နှဴ အင်္ဂလိက်-ဗၟာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== ၄။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပဋိပက္ခ (Politics and Armed Conflict) ==
ကြဴနူ ဍုင်ဗၟာ ကလိဂွံ သၠးပွး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ တုဲ၊ ပရေင် ပဋိပက္ခ အပ္ဍဲ ဍုင် စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် သွက် အခေါင်အရာ ကောန်ဍုင် အရင် တအ် ရ-
* '''ပွမအာတ် မိက် အခေါင်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၇ ဂကူ မန် တအ် အာတ် မိက် သကိုပ် ဝန်ကြီး ဦးနု ညံင် ဂွံ ကဵု အခေါင် သၠးပွး ကေုာံ တွဵုရး မန် သီးသန့် ရ။ ဆဂး ဦးနု ဟွံဒုင် တဲ တုဲ ဒပ် ပၞာန် ဗၟာ တအ် လုပ် သီ ကေတ် ဒေသ မန် ရ။
* '''ပၠန်ဂတး ကေုာံ ဗော်:''' ဟိုတ်နူ ဏအ် တုဲ သၟာ ပၠန်ဂတး မန် တအ် ဒက်ပ္တန် ဂကောံ မန် (Mon Peoples Front) တုဲ ဗွဲလက္ကရဴ ဒှ် အာ {{ill|ဗော်ဍုင်မန်တၟိ|en|New Mon State Party}} (NMSP) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၂ ရ။
* '''တွဵုရး မန် တၟိ:''' သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ဒြဟတ် ပၠန်ဂတး မန် တုဲ၊ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၃ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၇၄ ဂှ် အလဵုအသဳ နေဝင်း ပါ် ပတိတ် ဒေသ နူ ရးတၞင်သဳ ကဵု ရးဗဂေါ တုဲ ဒက်ပ္တန် ကဵု &quot;တွဵုရးမန်&quot; ဗွဲမစှ်ေ သၞောဝ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၅ ဂှ် NMSP ထပက် လိက်ကသုက် ဒေါအ် ပၞာန် ကု အလဵုအသဳ နဝတ ရ။&lt;ref&gt;Thawnghmung, A. M. (2011). ''Beyond Armed Conflict: Ethnonational Politics in Burma (Myanmar)''. East-West Center.&lt;/ref&gt;

== ၅။ လဒက်ပ္တန် အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ခရိုင် (Government and Administrative Divisions) ==
တွဵုရးမန် ဂှ် ညးတအ် ပါ် လဝ် နကဵု ခရိုင် အဓိက ၜါ ခရိုင် ရ- 
# '''ခရိုင် မတ်မလီု (Mawlamyine District):''' ဒှ် ဒေသ လပါ် သၠုင်ကျာ မပါ လုပ် ပွိုင်ဍုင် ဗီုကဵု မတ်မလီု၊ မုဒုံ၊ ဇြပ်ဗု၊ တကအ်ခၟိုင်، ကေုာံ ရေး ရ။
# '''ခရိုင် သဓီု (Thaton District):''' ဒှ် ဒေသ လပါ် သၟဝ်ကျာ မပါ လုပ် ပွိုင်ဍုင် ဗီုကဵု သဓီု၊ ပေါင်၊ ကျာ်ထဝ်، ကေုာံ ဗီးလင်း ရ။
သီုဖအိုတ် ပွိုင်ဍုင် (Townships) နွံ ၁၀ ပွိုင်ဍုင် တုဲ ကွာန် ကေုာံ အရာပ် နွံ ၄၆၃ မ ရ။ လပါ် ဥပဒေ မ္ဂး ဍေံ နွံ ကု {{ill|ကၠတ်ထဝ် တွဵုရးမန်|en|Mon State Hluttaw}} မၞုံ ကု လၟိဟ် ညးစၞး ၃၁ တၠ (ညးစၞး မရုဲစှ် ၂၃ တၠ ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် ၈ တၠ) ရ။
== ၆။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ (Economy and Agriculture) ==
ပရေင် ပိုန်ဒြပ် တွဵုရးမန် ဝွံ ဍေံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ပရေင် တဵုလွဳ ကေုာံ သယံဇာတ သဘာဝ ရ-
* '''တဵုလွဳ (Agriculture):''' တွဵုရးမန် နွံ ကု တိ တဵု လွဳ ၜိုတ် ၄.၅ မဳလဳယျာန် ဧက (၁.၈ မဳလဳယျာန် ဟက်တာ) ရ။ ကမၠောန် အဓိက ဂှ် ဒှ် ပွမတဵု သြောအ် ရ။ ကပေါတ် မပတိတ် အဓိက မရနုက်ကဵု ၜါ ဂှ် ဒှ် ကၠအ် ရဝ်ဗါ (Rubber) တုဲ တဵု လွဳ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဒေသ ဒဵု တအ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ဏီ သတ် ဆု၊ သတ် ကေုာံ ကၠအ် သတ် တအ် လေဝ် နွံ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''ပရေင် ကမၠောန် ၜဳ (Fishing Industry):''' ပ္ဍဲ ဒေသ သြင် ၜဳ လပါ် သၠုင်ကျာ ဗီုကဵု ပွိုင်ဍုင် ရေး မ္ဂး၊ ညးတအ် ကၠောန် ကမၠောန် ရပ် က၊ ပတိတ် က ဇမ္ကဟ်၊ ဍာ် ငံပြာရည် ကေုာံ ကျောက်ကျော တအ် ရ။
* '''သယံဇာတ (Minerals):''' သယံဇာတ မပ္တံကဵု ၜဵု، ခဲမဖြူ ကေုာံ တၟအ် (Granite) တအ် လေဝ် ၜံက် ခါဲ ပတိတ် ဒၟံင် ရ။ ဆဂး ပရေင် ပိုန်ဒြပ် အဓိက မွဲ ပၠန် ဂှ် ဒှ် သြန် မပလံင် နင် နူကဵု ကောန် ကမၠောန် မန် မကၠောန် ဒၟံင် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဍုင် သေံ (Remittances) ရ။&lt;ref&gt;Kudo, T. (2010). ''Myanmar's Economy: Its Integration into ASEAN''. IDE-JETRO.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ရာသဳဥတု ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ (Climate and Environment) ==
တွဵုရးမန် ဂှ် ဍေံ နွံ ကု ရာသဳဥတု ဂမ္တဴ (Tropical climate) ร။ ဟိုတ်နူ ဍေံ နွံ ကြပ် ကု ၜဳ တုဲ ရာသဳဥတု ဍေံ ဟွံပြံင်လှာဲ အာ ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ပုဟ်။ 
* '''အကာဲအရာ ရာသဳ:''' အခိင် ကညင် မ္ဂး ဥတု ဂမ္တဴ နွံ အကြာ ၈၅ ဒီဂရဳ ဖာရင်ဟိုက် (၂၉ ဒီဂရဳ စင်တီဂရိတ်) ပ္ဍဲ ဂိတု ဧပြဳ တုဲ၊ အခိင် ဂံက် မ္ဂး နွံ ၜိုတ် ၇၈ ဒီဂရဳ ဖာရင်ဟိုက် (၂၆ ဒီဂရဳ စင်တီဂရိတ်) ပ္ဍဲ ဂိတု ဇာန်နဝါရဳ ရ။ 
* '''ဗြဲ:''' ဟိုတ်နူ ဒဵု ဒေါန ကဵု သြင် ၜဳ တုဲ အခိင် ဗြဲ မ္ဂး ဗြဲ ဂူ လောန် စဵုကဵု ၂၀၀ ၝောအ်တဲ ပြင် ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ ร။ ၜိုန်ရ သဘာဝ ကျေဝ်ဂေါဝ် ကီု လေဝ်၊ ပရေင် ၜံက် ခါဲ သယံဇာတ လောန် အာ (Deforestation and mining) ဂှ် ဒှ် ဒၟံင် အန္တရာယ် သွက် သဘာဝ တွဵုရးမန် ရ။

== ၈။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူနာနာ (Demographics and Ethnic Makeup) ==
အတိုင် တင်ဂၞင် စရင် လၟိဟ် မၞိဟ် သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး، တွဵုရးမန် ဝွံ ဍေံ နွံ ကု လၟိဟ် မၞိဟ် ၂,၀၅၄,၃၉၃ တၠ ရ-
* '''ဂကူ (Ethnicities):''' ၜိုန်ရ ခုတ် လဝ် ယၟု တွဵုရးမန် ကီု လေဝ်၊ လၟိဟ် မၞိဟ် ဂကူ {{ill|မန်|en|Mon people}} ကဵု ဂကူ ဗၟာ ဂှ် ဍေံ ကြပ် တုပ် ညးသကအ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် မ္ဂး ဂကူ ကရေင်، ဂကူ ပအိုဝ် ကေုာံ ဂကူ သေံ တအ် လေဝ် မံင် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ တွဵုရး ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီု ရ။
* '''ဘာသာ (Religion):''' မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ၜိုတ် ၉၂.၆% ဂှ် ရှ်ေသှ်ေ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ ပါဲနူ ဂှ် မ္ဂး ဘာသာ အေတ်သလာမ် နွံ ၅.၈%၊ ဘာသာ ဟိန္ဒူ နွံ ၁.၀% ကေုာံ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် နွံ ၀.၅% ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး လၟိဟ် ဘာသာ မရှ်ေသှ်ေ ပ္ဍဲ တွဵုရးမန် (၂၀၁၄)
|-
! ဘာသာ !! ရာခိုင်နှုန်း (%) !! လၟိဟ် မၞိဟ် (ခန့်မှန်း)
|-
| [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] || ၉၂.၆% || ၁,၉၀၀,၀၀၀+
|-
| အေတ်သလာမ် || ၅.၈% || ၁၁၉,၀၀၀+
|-
| ဟိန္ဒူ || ၁.၀% || ၂၀,၀၀၀+
|-
| ခရေတ်ယာန် || ၀.၅% || ၁၀,၀၀၀+
|-
| တၞဟ်တၞဟ် || ၀.၁% || ၂,၀၀၀+
|}

== ၉။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ဒၞာဲအာတရဴ (Education and Tourism) ==
တွဵုရးမန် ဝွံ ဍေံ နွံ ကု ဒၞာဲ ဝေင် အာ တရဴ မပြာကတ် အလုံ ဍုင်ဗၟာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ-
* '''ဒၞာဲ အာ တရဴ:''' ဒၞာဲ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် [[ကျာ်ဣသိယဵု]] (Kyaiktiyo Pagoda / Golden Rock) မၞုံ ပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင် ကျာ်ထဝ် ရ။ တုဲပၠန် [[ကျာ်ဝိဇ္ဇာယ တောရ]] (Win Sein Taw Ya) မဒှ် ရုပ် ကျာ် သတိက် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ လေဝ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရး မန် ရ။ သြင် ၜဳ စက်သဲ (Setse Beach) ကဵု ကျာ် တၟအ် ကၠင် (Kyaik Than Lan) ပ္ဍဲ မတ်မလီု တအ် ဂှ် လေဝ် မၞိဟ် အာ ဝေင် ဂၠိုင် ရ။
* '''ပရေင် ပညာ:''' သွက် ပရေင် ပညာ အဆင့် သၠုင် ဂှ်၊ တွဵုရး မန် နွံ ကု တက္ကသိုလ် မတ်မလီု (Mawlamyine University)၊ တက္ကသိုလ် နဲပညာ ကေုာံ တက္ကသိုလ် ကောန်ပျူတာ ပ္ဍဲ မတ်မလီု ကဵု သဓီု ရ။

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Kyaiktiyo Pagoda - Golden Rock.jpg | ကျာ်ဣသိယဵု မဒှ် ကျာ် စေတဳ တၟအ် ထဝ် ပြာကတ်
File:Win Sein Taw Ya.jpg | ကျာ် သတိက် ဇၞော် အိုတ် Win Sein Taw Ya
File:Mawlamyine waterfront.jpg | မုက် ဍုင် မတ်မလီု မဒှ် ဍုင် ဇၞော် သွက် တွဵုရး
&lt;/gallery&gt;

== ၁၀။ အခက်အခုဲ လၟုဟ် ကေုာံ အနာဂတ် (Current Challenges and Future) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဏအ် တွဵုရးမန် ဒး ဆဵု ဂဗ ဒၟံင် အခက်အခုဲ ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ဇၞော် မောဝ်-
* '''ပွမပြံင် ဌာန် (Migration):''' ဟိုတ်နူ အခက်အခုဲ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင် ဍုင်ကွာန် တုဲ၊ သၟတ် မန် ကေုာံ ကောန် တွဵုရး ဗွဲမဂၠိုင် ပြံင် အာ ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု သေံ ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံင် ကွာန် မန် တအ် ဂွံ လ္ၚု အာ ကေုာံ ဒြဟတ် ကောန် ကမၠောန် အောန် စှ်ေ အာ ရ။
* '''သယံဇာတ ကေုာံ ဖဵု ပရဲ:''' ၜိုန်ရ တွဵုရး မန် နွံ ကု သယံဇာတ သဘာဝ ကေုာံ ပရေင် တဵု လွဳ ခိုဟ် ကီု လေဝ်၊ ဖဵု ပရဲ (Profits) ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒး ဒုင် သီ ကေတ် အာ နကဵု အလဵုအသဳ ဗဟဵု ကေုာံ ကမ္မဏဳ ဇၞော် တအ် တုဲ ညးဍုင်ကွာန် မန် တအ် ဟွံကလိဂွံ ခိုဟ်ဟ် ရ။
* '''ယေန်သၞာင် ကေုာံ လိက်ပတ်:''' ဂကောံ မန် တအ် ဂစာန် ဒၟံင် ညံင် ဂွံ မင်မဲ လိက်ပတ် ကေုာံ အရေဝ် ဘာသာ မန် ညံင် ဟွံဂွံ ကၠေအ် ကၠက် အာ သၟဝ် စနစ် ပရေင် ပညာ ဗဟဵု ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ရုပ် ရာ ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ် ပရူ တွဵုရးမန် ကေုာံ ဒၞာဲ ပြာကတ် တအ် လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=dQw4w9WgXcQ|title=Discovering Mon State: Beauty and Culture}}

{{ဝဳကဳ ဒေအ်သ္ကအ်}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[မတ်မလီု]]
* [[မန်]]
* [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ]]
* {{ill|တွဵုရးကရေင်|en|Kayin State}}
* {{ill|ဗော်ဍုင်မန်တၟိ|en|New Mon State Party}}

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* South, Ashley (2003). ''Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake''. Routledge. ISBN 978-0700717141.
* Thawnghmung, Ardeth Maung (2011). ''Beyond Armed Conflict: Ethnonational Politics in Burma (Myanmar)''. East-West Center.
* Higham, Charles (2014). ''Early Mainland Southeast Asia: From First Humans to Angkor''. River Books.
* Kudo, Toshihiro (2010). ''Myanmar's Economy: Its Integration into ASEAN''. IDE-JETRO.
* Ministry of Immigration and Population (2015). ''The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Mon State Report''. Government of Myanmar.
* Myanmar Information Management Unit (MIMU) (2014). ''Mon State Profile''. UNHCR.
* Smith, Martin (1999). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books.
* Ooi, Keat Gin (2004). ''Southeast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor''. ABC-CLIO.
* Aung-Thwin, Michael A. (2005). ''The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma''. University of Hawaii Press.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Mon_State English Wikipedia: Mon State]. Retrieved May 8, 2026.

{{ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ}}
{{ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ}}

{{DEFAULTSORT:တွဵုရးမန်}}
[[Category:တွဵုရးမန်]]
[[Category:တွဵုရး ကေုာံ ရး ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ]]
[[Category:ဒေသ ကောန်ဍုင်အရင်]]</text>
      <sha1>cmel59ko2v82dm7z31kucqt20rfs3z6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10914</id>
    <revision>
      <id>54558</id>
      <timestamp>2026-05-08T03:44:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Navbox | name  = ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ | title = [[File:Flag of Myanmar.svg|25px]] တွဵုရး ကေုာံ ရးဇၞော်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[ဍုင်ဗၟာ|ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image = [[File:Myanmar locator map.png|80px|မြေပုံ ဍုင်ဗၟာ]]  | group1...&quot;</comment>
      <origin>54558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3277" sha1="2ebhnpwl9le9lcujwtdfk5msl7gmyek" xml:space="preserve">{{Navbox
| name  = ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ
| title = [[File:Flag of Myanmar.svg|25px]] တွဵုရး ကေုာံ ရးဇၞော်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[ဍုင်ဗၟာ|ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ]]
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| image = [[File:Myanmar locator map.png|80px|မြေပုံ ဍုင်ဗၟာ]]

| group1 = တွဵုရးဂမၠိုင်&lt;br/&gt;(States)
| list1  = 
* {{ill|တွဵုရးကချေင်|en|Kachin State|ကချေင်}}
* {{ill|တွဵုရးကယျာ|en|Kayah State|ကယျာ}}
* {{ill|တွဵုရးကရေင်|en|Kayin State|ကရေင်}}
* {{ill|တွဵုရးချေင်|en|Chin State|ချေင်}}
* [[တွဵုရးမန်|မန်]]
* {{ill|တွဵုရးယခေင်|en|Rakhine State|ယခေင်}}
* {{ill|တွဵုရးသေံ|en|Shan State|သေံ}}

| group2 = ရးဇၞော်ဂမၠိုင်&lt;br/&gt;(Regions)
| list2  = 
* {{ill|ရးဇၞော်သကိုင်|en|Sagaing Region|သကိုင်}}
* {{ill|ရးဇၞော်တၞင်သဳ|en|Tanintharyi Region|တၞင်သဳ}}
* {{ill|ရးဇၞော်ဗဂေါ|en|Bago Region|ဗဂေါ}}
* {{ill|ရးဇၞော်မကွေ|en|Magway Region|မကွေ}}
* {{ill|ရးဇၞော်မာန္တလေ|en|Mandalay Region|မာန္တလေ}}
* {{ill|ရးဇၞော်လ္ဂုင်|en|Yangon Region|လ္ဂုင်}}
* {{ill|ရးဇၞော်ဨရာဝတဳ|en|Ayeyarwady Region|ဨရာဝတဳ}}

| group3 = နယ်မြေ အုပ်ဓုပ် သီးသန့်&lt;br/&gt;(Union Territory)
| list3  = 
* {{ill|နယ်မြေ ကၟိန်ဍုင် နေပြည်တော်|en|Naypyidaw Union Territory|နေပြည်တော်}}

| group4 = ဒေသ အုပ်ဓုပ် သီးသန့်&lt;br/&gt;(Self-Administered Zones)
| list4  = 
* {{ill|ဒေသအုပ်ဓုပ်သီးသန့် နာဂ|en|Naga Self-Administered Zone|နာဂ}}
* {{ill|ဒေသအုပ်ဓုပ်သီးသန့် ဓနု|en|Danu Self-Administered Zone|ဓနု}}
* {{ill|ဒေသအုပ်ဓုပ်သီးသန့် ပအိုဝ်|en|Pa-O Self-Administered Zone|ပအိုဝ်}}
* {{ill|ဒေသအုပ်ဓုပ်သီးသန့် ပလောင်|en|Pa Laung Self-Administered Zone|ပလောင်}}
* {{ill|ဒေသအုပ်ဓုပ်သီးသန့် ကိုဝ်ကန့်|en|Kokang Self-Administered Zone|ကိုဝ်ကန့်}}
* {{ill|ဒေသအုပ်ဓုပ်သီးသန့် ဝ|en|Wa Self-Administered Division|ဝ (ဒေသဇၞော်)}}

| below = 
* {{ill|ခရိုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ|en|Districts of Myanmar|ခရိုင်}}
* {{ill|ပွိုင်ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ|en|Townships of Myanmar|ပွိုင်ဍုင်}}
* {{ill|ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ|en|List of cities and towns in Myanmar|ဍုင်}}
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2ebhnpwl9le9lcujwtdfk5msl7gmyek</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10915</id>
    <revision>
      <id>54559</id>
      <timestamp>2026-05-08T03:47:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Navbox | name  = ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ | title = {{ill|ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ|en|Geography of Myanmar}} | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image = [[File:Myanmar Topography.png|80px|မြေပုံ ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ]]  | group1 = ၜဳ ကေုာံ လစဂမၠိုင်&lt;br/&gt;(Rivers &amp; Lakes) | list1  =  * {{ill|ၜဳ ဨရာဝတဳ|en|I...&quot;</comment>
      <origin>54559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3105" sha1="e5cs58fm6wfe2gy2umxk1gophvssrm3" xml:space="preserve">{{Navbox
| name  = ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ
| title = {{ill|ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ|en|Geography of Myanmar}}
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| image = [[File:Myanmar Topography.png|80px|မြေပုံ ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ]]

| group1 = ၜဳ ကေုာံ လစဂမၠိုင်&lt;br/&gt;(Rivers &amp; Lakes)
| list1  = 
* {{ill|ၜဳ ဨရာဝတဳ|en|Irrawaddy River}}
* {{ill|ၜဳ သာလောန်|en|Salween River}} (ၜဳ သံလွင်)
* {{ill|ၜဳ ချေန်တွေန်|en|Chindwin River}} (ၜဳ ချင်းတွင်း)
* {{ill|ၜဳ သစ်တံင်|en|Sittaung River}}
* {{ill|လစ အင်းလေး|en|Inle Lake}}
* {{ill|လစ အင်းတော်ကြီး|en|Indawgyi Lake}}
* {{ill|ၜဳ အန်ဒမန်|en|Andaman Sea}} (ကပ္ပလီ ပင်လယ်)
* {{ill|ပင်လယ်ကွေ့ ဘင်္ဂလား|en|Bay of Bengal}}

| group2 = ရေင်ဒဵု ကေုာံ က္ဍိုပ်ဒဵု&lt;br/&gt;(Mountains &amp; Ranges)
| list2  = 
* {{ill|က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇီ|en|Hkakabo Razi}} (ဒဵု သၠုင်အိုတ်)
* {{ill|ရေင်ဒဵု ယခေင်|en|Arakan Mountains}} (ရခိုင်ရိုးမ)
* {{ill|ရေင်ဒဵု ဗဂေါ|en|Bago Mountains}} (ပဲခူးရိုးမ)
* {{ill|ကုန်းပြင်မြင့် သေံ|en|Shan Hills}} (ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်)
* {{ill|ရေင်ဒဵု တၞင်သဳ|en|Tenasserim Hills}} (တနင်္သာရီရိုးမ)
* {{ill|ရေင်ဒဵု ဒေါန|en|Dawna Range}} (ဒေါနတောင်တန်း)

| group3 = တကအ်ဂမၠိုင်&lt;br/&gt;(Islands)
| list3  = 
* {{ill|တကအ် မြိတ်|en|Mergui Archipelago}} (မြိတ်ကျွန်းစု)
* {{ill|တကအ် ရမ်းဗြဲ|en|Ramree Island}}
* {{ill|တကအ် မာန်အောင်|en|Cheduba Island}}
* {{ill|တကအ် ကိုဝ်ကိုဝ်|en|Coco Islands}} (ကိုကိုးကျွန်း)
* {{ill|တကအ် ကၠေင်ဂေါက်|en|Kalegauk Island}} (ကလဂုတ်ကျွန်း)

| group4 = ပွဳပွူသဘာဝ&lt;br/&gt;(Environment)
| list4  = 
* {{ill|သယံဇာတ ဍုင်ဗၟာ|en|Natural resources of Myanmar}}
* {{ill|ရာသဳဥတု ဍုင်ဗၟာ|en|Climate of Myanmar}}
* {{ill|တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ဂြိုပ် သဘာဝ ဍုင်ဗၟာ|en|Wildlife of Myanmar}}
* {{ill|ကသဳတိ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ|en|List of earthquakes in Myanmar}}

| below = 
* '''[[ထာမ်ပလိက်:ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ|တွဵုရး ကေုာံ ရးဇၞော်ဂမၠိုင်]]'''
* '''[[:Category:ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ|ကဏ္ဍ: ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ]]'''
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e5cs58fm6wfe2gy2umxk1gophvssrm3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10916</id>
    <revision>
      <id>54560</id>
      <timestamp>2026-05-08T03:50:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|လ္ၚတ် ပထဝဳဒတန်၊ ရာသဳဥတု ကေုာံ သယံဇာတ ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ}} {{Infobox country geography | country = ဍုင်ဗၟာ | image = File:Myanmar Topography.png|300px|မြေပုံ ပထဝဳရုပ် ဍုင်ဗၟာ ထ္ၜးပျးလဝ် ဒဵု ကေုာံ တိဗ...&quot;</comment>
      <origin>54560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22297" sha1="5kc9rvx2gaovm7hwktyo4vguvca9xeb" xml:space="preserve">{{Short description|လ္ၚတ် ပထဝဳဒတန်၊ ရာသဳဥတု ကေုာံ သယံဇာတ ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ}}
{{Infobox country geography
| country = ဍုင်ဗၟာ
| image = [[File:Myanmar Topography.png|300px|မြေပုံ ပထဝဳရုပ် ဍုင်ဗၟာ ထ္ၜးပျးလဝ် ဒဵု ကေုာံ တိဗလး]]
| caption = မြေပုံ ပထဝဳရုပ် ဍုင်ဗၟာ (Topographic map)
| continent = [[အာရှ]]
| region = [[အာရှ အရှေ့တောင်]]
| coordinates = {{coord|22|00|N|98|00|E|type:country_region:MM|display=inline,title}}
| area_total_km2 = 676578
| area_land_km2 = 653508
| area_water_km2 = 23070
| coastline_km = 1930
| borders = တရုတ် (၂,၁၂၉ ကဳလဝ်မဳတာ)&lt;br&gt;သေံ (၂,၄၁၆ ကဳလဝ်မဳတာ)&lt;br&gt;အိန္ဒိယ (၁,၄၆၈ ကဳလဝ်မဳတာ)&lt;br&gt;လာအို (၂၃၈ ကဳလဝ်မဳတာ)&lt;br&gt;ဗင်္ဂလားဒေ့ရှ် (၂၇၁ ကဳလဝ်မဳတာ)
| highest_point = {{ill|က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇီ|en|Hkakabo Razi}} (၅,၈၈၁ မဳတာ)
| lowest_point = [[ၜဳ အန်ဒမန်]] (၀ မဳတာ)
| longest_river = [[ၜဳ ဨရာဝတဳ]] (၂,၂၁၀ ကဳလဝ်မဳတာ)
| largest_lake = {{ill|လစ အင်းတော်ကြီး|en|Indawgyi Lake}}
| climate = ရာသဳဥတု ဂမ္တဴ (Tropical monsoon)
| natural_resources = ရေနံ၊ သဘာဝဓါတ်ငွေ့၊ တၟအ်ကသဲ၊ ကၠေင်၊ သတ်ဆု
}}

'''[[wikt:mnw:ပထဝဳ|ပထဝဳ]] [[ဍုင်ဗၟာ]]''' ({{lang-en|Geography of Myanmar}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ပွမလ္ၚတ် အကာဲအရာ သဘာဝ၊ တိဍာ်၊ ၜဳ၊ ရာသဳဥတု ကေုာံ သယံဇာတ မၞုံ ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ ရ။ ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုင် မၞုံ ဇမၞော် တိဍာ် အာရှ အရှေ့တောင် အလုံ တိုက် ကုန်းတွင်းပိုင်း ဇၞော် အိုတ် မွဲ တုဲ၊ နွံ ကု ဇမၞော် ၆၇၆,၅၇၈ စတုရန်း ကဳလဝ်မဳတာ (၂၆၁,၂၂၈ စတုရန်း မိုင်) ရ။ ဟိုတ်နူ တိဍာ် မဇၞော် လှဲလး တုဲ ဍုင်ဗၟာ နွံ ကု အကာဲအရာ ပထဝဳ နာနာ သာ် မပ္တံကဵု ဒဵု မၞုံ ကု မာတ်၊ ဂြိုပ် ဇၞော်၊ တိ ဗလး ကေုာံ သြင် ၜဳ မဂၠိင် သ္ၚောဲ ရ။&lt;ref&gt;Seekins, D. M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press.&lt;/ref&gt;

== ၁။ ဒတန်ဒၞာဲ ကေုာံ ပယျဵု (Location and Borders) ==
ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် အိုတ် နူကဵု တိုက် အာရှ အရှေ့တောင် တုဲ၊ နွံ အကြာ လေတ္တီတွဒ် ၉° ကဵု ၂၉° မြောက်၊ ကေုာံ လောင်ဂျီတွဒ် ၉၂° ကဵု ၁၀၂° အရှေ့ ရ။ 
* '''ပယျဵု အိမ်နီးချင်း:''' လပါ် သၟဝ်ကျာ ကဵု ဗမံက် ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဍုင် တရုတ်၊ လပါ် ဗမံက် ကဵု သၠုင်ကျာ ဂှ် ဍုင် လာအို ကဵု သေံ၊ လပါ် ပလိုတ် ကဵု သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ် ဂှ် ဍုင် ဗင်္ဂလားဒေ့ရှ် ကဵု အိန္ဒိယ ရ။ 
* '''သြင် ၜဳ:''' လပါ် ပလိုတ် ကဵု သၠုင်ကျာ ဂှ် ဆက်စပ် ကု ပင်လယ်ကွေ့ ဘင်္ဂလား (Bay of Bengal) ကေုာံ ၜဳ အန်ဒမန် (Andaman Sea) တုဲ သြင် ၜဳ ဇမၠိင် သီုဖအိုတ် နွံ ၁,၉၃၀ ကဳလဝ်မဳတာ ရ။ ဒတန် ဏအ် ဍေံ ကဵု ဖဵု ပရေင် ကူသာန် သွံ ရာန် သွက် ဂၠံင် ဍာ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။

== ၂။ ပထဝဳရုပ် ကေုာံ ရေင်ဒဵုဂမၠိုင် (Topography and Mountains) ==
ပထဝဳရုပ် ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ပါ် လဝ် ပိ ကဏ္ဍ အဓိက ရ-
# '''ရေင်ဒဵု လပါ် ပလိုတ် (Western Mountain Ranges):''' စတမ် နူ ရေင်ဒဵု ဟိမဝန္တာ လပါ် သၟဝ်ကျာ တုဲ ဆက် စှ်ေ ကၠုင် စဵုကဵု လပါ် သၠုင်ကျာ ရ။ ပ္ဍဲ ဏအ် မ္ဂး {{ill|ရေင်ဒဵု ယခေင်|en|Arakan Mountains}} (Arakan Yoma) ကေုာံ ဒဵု ချေန် ပါ လုပ် ရ။ ဒဵု သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ (ကေုာံ အာရှ အရှေ့တောင်) ဂှ် ဒှ် {{ill|က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇီ|en|Hkakabo Razi}} မၞုံ ဇမၠိင် ၅,၈၈၁ မဳတာ ရ။
# '''ကုန်းပြင်မြင့် လပါ် ဗမံက် (Eastern Shan Plateau):''' {{ill|ကုန်းပြင်မြင့် သေံ|en|Shan Hills}} ဝွံ ဍေံ ဒှ် တိ သၠုင် မၞုံ ကု ဇမၠိင် အကြာ ၁,၀၀၀ စဵုကဵု ၂,၀၀၀ မဳတာ ရ။ ဒေသ ဏအ် ဆက်စပ် အာ ကု {{ill|ရေင်ဒဵု တၞင်သဳ|en|Tenasserim Hills}} လပါ် သၠုင်ကျာ စဵုကဵု စိုပ် ပယျဵု သေံ ရ။
# '''တိဗလး လဒေါဝ် (Central Basin):''' နွံ အကြာ ဒဵု လပါ် ပလိုတ် ကဵု ဗမံက် ရ။ ဍေံ ဒှ် တိ ဗလး မဖလှိင် လဝ် နကဵု ၜဳ ဨရာဝတဳ၊ ၜဳ ချေန်တွေန် ကေုာံ ၜဳ သစ်တံင် တုဲ၊ ဒှ် ဒၞာဲ မတဵု လွဳ သြောအ် ခိုဟ် အိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Bender, F. (1983). ''Geology of Burma''. Gebrüder Borntraeger.&lt;/ref&gt;

== ၃။ သၞောတ် ၜဳ ကေုာံ လစ (Rivers and Hydrology) ==
ဍုင်ဗၟာ နွံ ကု [[wikt:mnw:ဍာ်|ဍာ်]] ၜဳ မဇၞော် လှဲလး တုဲ၊ ၜဳ အဓိက ၄ မ နွံ ရ-
* '''[[ၜဳ ဨရာဝတဳ]] (Irrawaddy River):''' ဍေံ ဒှ် ၜဳ ဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ဍုင်ဗၟာ ရ။ နွံ ဇမၠိင် ၂,၂၁၀ ကဳလဝ်မဳတာ၊ က္တဵုဒှ် နူ ဒဵု မာတ် လပါ် သၟဝ်ကျာ တုဲ ဇွောဝ် စှ်ေ အာ ပင်လယ် ၜဳ အန်ဒမန် ရ။
* '''{{ill|ၜဳ သာလောန်|en|Salween River}} (Salween River):''' ဇွောဝ် စှ်ေ ကၠုင် နူ ဍုင် တရုတ်၊ ဇွောဝ် ဖြတ် ကုန်းပြင်မြင့် သေံ ကေုာံ ကယျာ၊ တုဲ ဇွောဝ် စှ်ေ ပ္ဍဲ ၜဳ ကြပ် ဍုင် မတ်မလီု ရ။ ဍေံ ဒှ် ၜဳ မဇွောဝ် ပြဟ် လောန် ရ။
* '''{{ill|ၜဳ ချေန်တွေန်|en|Chindwin River}} (Chindwin River):''' ဒှ် ၜဳ မဆက်စပ် ကု ၜဳ ဨရာဝတဳ ဇၞော် အိုတ်။
* '''လစ အဓိက:''' {{ill|လစ အင်းလေး|en|Inle Lake}} ပ္ဍဲ တွဵုရး သေံ ဂှ် ပြာကတ် သွက် ယေန်သၞာင် တုဲ၊ {{ill|လစ အင်းတော်ကြီး|en|Indawgyi Lake}} ပ္ဍဲ တွဵုရး ကချေင် ဂှ် ဒှ် လစ သဘာဝ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ၜဳ ဇၞော် အဓိက ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ
|-
! ယၟု ၜဳ !! ဇမၠိင် (ကဳလဝ်မဳတာ) !! တမ်မူလ !! ဒၞာဲ ဇွောဝ် စှ်ေ
|-
| [[ၜဳ ဨရာဝတဳ]] || ၂,၂၁၀ || ရေင်ဒဵု သၟဝ်ကျာ || ၜဳ အန်ဒမန်
|-
| {{ill|ၜဳ သာလောန်|en|Salween River}} || ၂,၈၁၅ (သီု တရုတ်) || တိဗလး တိဗက် || ပင်လယ်ကွေ့ မုတ္တမ
|-
| {{ill|ၜဳ ချေန်တွေန်|en|Chindwin River}} || ၁,၂၀၇ || ကချေင် || ၜဳ ဨရာဝတဳ (ပံင်ကောံ)
|-
| {{ill|ၜဳ သစ်တံင်|en|Sittaung River}} || ၄၂၀ || ဒဵု ပဲခူး || ပင်လယ်ကွေ့ မုတ္တမ
|}

== ၄။ ရာသဳဥတု ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Climate) ==
ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဍေံ နွံ ကု ရာသဳဥတု မကော်စ &quot;ရာသဳ မုတ်သုံ&quot; (Tropical monsoon climate) တုဲ၊ ရာသဳ အဓိက ၃ သာ် နွံ ရ-
* '''ရာသဳ ကညင် (Hot Season):''' ဂိတု မတ် စဵုကဵု မေ။ ဓါတ် ဂမ္တဴ မာန် စိုပ် စဵုကဵု ၄၀°C (၁၀၄°F) ပ္ဍဲ တိ ဗလး လဒေါဝ် ဍုင် (Dry Zone) ရ။
* '''ရာသဳ ဗြဲ (Rainy Season):''' ဂိတု ဂျောန် စဵုကဵု အံက်တဝ်ဗါ။ ကျာ မုတ်သုံ နူ ၜဳ ပလံင် နင် ဗြဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဒေသ သြင် ၜဳ ဗီုကဵု ယခေင် ကေုာံ တၞင်သဳ တအ် ဗြဲ ဂူ စဵုကဵု ၂၀၀ ၝောအ်တဲ (၅,၀၀၀ မဳလဳမဳတာ) ပြင် ရ။
* '''ရာသဳ ဂံက် (Cool Season):''' ဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗါ စဵုကဵု ဖေဖဝ်ဝါရဳ။ ရာသဳ ၜိုတ် စှ်ေ တုဲ ဒေသ ဒဵု လပါ် သၟဝ်ကျာ မ္ဂး မာတ် ဂူ လောန် ရ။&lt;ref&gt;Kottek, M., et al. (2006). ''World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated''. Meteorologische Zeitschrift.&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဂြိုပ်ဆု ကေုာံ သဘာဝဂြိုပ် (Flora and Ecoregions) ==
ဍုင်ဗၟာ ဝွံ နွံ ကု သဘာဝ ဂြိုပ် (Flora) မလှဲလး တုဲ ၜိုတ် ၄၂% နူ တိ ဍုင် ဂှ် ဂြောပ် လဝ် နကဵု ဂြိုပ် ဇၞော် ဏီ ရ-
* '''ဂြိုပ် ဗြဲ (Tropical Rainforests):''' နွံ ပ္ဍဲ ဒေသ လပါ် သၠုင်ကျာ ကေုာံ သြင် ၜဳ မပ္တံကဵု ရးတၞင်သဳ ကေုာံ တွဵုရး မန် ရ။
* '''ဂြိုပ် တၞး ဍာ် (Mangroves):''' နွံ ပ္ဍဲ မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဨရာဝတဳ ကေုာံ ဇရေင် ၜဳ ယခေင်။ ဍေံ စဵုဒၞာ ကဵု အန္တရာယ် ကျာ မှိုင်း ရ။
* '''ဂြိုပ် ဆု ကျွန်း (Teak Forests):''' ဒေသ ပဲခူးရိုးမ ကေုာံ တိ သၠုင် လပါ် သၟဝ်ကျာ တအ် ဂှ် ပြာကတ် သွက် ဆု ကျွန်း (Teak) မၞုံ ၚုဟ်မး သၠုင် ရ။

== ၆။ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ဇဳဝစုံလင် (Fauna and Biodiversity) ==
ဍုင်ဗၟာ ဒှ် ဒၞာဲ ဒတန် သွက် တိရစ္ဆာန် သဘာဝ (Wildlife) ဗွဲမဂၠိုင် မာန် မံင် တန်တဴ ร-
* '''တိရစ္ဆာန် အဓိက:''' စိင် ဂြိုပ် (Asian elephants)၊ ကၠ (Tigers)၊ ပြင် (Leopards)၊ ကေုာံ ကၞုဲ ရှားပါး တအ် နွံ ပ္ဍဲ ဂြိုပ် လပါ် သၟဝ်ကျာ ကဵု တၞင်သဳ ရ။
* '''တိရစ္ဆာန် ကၠေအ်ကၠက်မာန်:''' ကၞုဲ သၟူ စမ္ပာ (Snub-nosed monkey) ပ္ဍဲ ကချေင် ကေုာံ လဒ် (Dugong) ပ္ဍဲ ၜဳ တၞင်သဳ တအ် ဂှ် ဒှ် တိရစ္ဆာန် မဒး မင်မဲ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။
* '''စရင် ဇဳဝ:''' ဍုင်ဗၟာ နွံ ကု ဂကူ သတ္တဝါ ဂစေံ လ္တူ ၁,၀၀၀ ဂကူ ကေုာံ သတ္တဝါ ဍာ် ဗွဲမဂၠိုင် ร။&lt;ref&gt;Rabinowitz, A. (2001). ''Beyond the Last Village: A Journey of Discovery in Asia's Forbidden Wilderness''. Island Press.&lt;/ref&gt;

== ၇။ သယံဇာတ သဘာဝ (Natural Resources) ==
ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ပိုက်တမ် နူ သယံဇာတ (Natural resources) ဗွဲမလှဲလး ရ-
* '''တၟအ် ကသဲ (Gems):''' တွဵုရး ကချေင် (ဖားကန့်) ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ပတိတ် {{ill|ကျောက်စိမ်း|en|Jade}} (Jade) ခိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဍုင် မိုးကုတ် ပ္ဍဲ မာန္တလေ ဂှ် ပြာကတ် သွက် ပတ္တမြား ကဵု နီလာ ရ။
* '''ရေနံ ကဵု သဘာဝ ဓါတ်ငွေ့ (Oil and Gas):''' ၜံက် ခါဲ ပတိတ် နူကဵု ကမ်းလွန် ပင်လယ် (Offshore) ပ္ဍဲ ရး ယခေင် ကေုာံ တၞင်သဳ တုဲ သွံ ဏာ ဍုင် တရုတ် ကဵု သေံ ရ။
* '''ဒြဟတ် ဍာ် (Hydropower):''' ၜဳ ဇၞော်ဇၞော် တအ် မာန် ဖန်ဗဒှ် ဒြဟတ် လျှပ်စစ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီု လေဝ်، ပရေင် သြိုင် ဒဒန် ကၟာတ် ဍာ် (Dams) တအ် ဒး ဒုင် ကန့်ကွက် ဟိုတ်နူ ဇီုကပိုက် လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ ရ။

== ၈။ ပထဝဳ မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Human Geography and Administration) ==
ဍုင်ဗၟာ နွံ လၟိဟ် မၞိဟ် ၜိုတ် ၅၄ မဳလဳယျာန် (၂၀၂၄) တုဲ ပွမမံင် တန်တဴ မၞိဟ် တအ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပထဝဳ ရ-
* '''ဒေသ မၞိဟ် ဂၠိုင်:''' တိ ဗလး ဨရာဝတဳ ကေုာံ ရးဇၞော် လ္ဂုင်، မာန္တလေ တအ် ဂှ် နွံ လၟိဟ် မၞိဟ် ဂၠိုင် အိုတ် ဟိုတ်နူ တိ ခိုဟ် ကေုာံ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဇၞော် မောဝ် ရ။
* '''ဒေသ ဒဵု ကေုာံ ကောန်ဍုင်အရင်:''' တွဵုရး ၇ တွဵုရး (ဗီုကဵု တွဵုရးမန်، သေံ، ချေင်) တအ် နွံ လပါ် ပယျဵု ကေုာံ ဒဵု တုဲ လၟိဟ် မၞိဟ် အောန် ညိ ရ။ ဒေသ တအ် ဏအ် ဒှ် ဒတန် ကောန်ဍုင် အရင် (Ethnic minorities) တအ် ရ။

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Hkakabo Razi 2.jpg | က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇီ မဒှ် ဒဵု သၠုင်အိုတ်
File:Inle lake Myanmar.jpg | လစ အင်းလေး မပြာကတ် သွက် ယေန်သၞာင် ဒေသ
File:Myeik Archipelago.jpg | တကအ် မြိတ် ပ္ဍဲ ၜဳ တၞင်သဳ လပါ် သၠုင်ကျာ
&lt;/gallery&gt;

== ၉။ ပြသၞာ ပွဳပွူသဘာဝ (Environmental Issues) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်، ဍုင်ဗၟာ ဒး ဆဵု ဂဗ ဒၟံင် အန္တရာယ် ပွဳပွူသဘာဝ (Environmental degradation) ဗွဲမဇၞော်ကၠေင်-
* '''ပွမလီုလာ် ဂြိုပ် (Deforestation):''' ဟိုတ်နူ ပွမၜံက် ခါဲ သယံဇာတ، တဵု လွဳ လတူ ဒဵု ကေုာံ ခုတ် ဆု ဗွဲမလောန် တုဲ ဂြိုပ် ဇၞော် ဍုင်ဗၟာ အောန် စှ်ေ အာ ဗွဲမပြဟ် ရ။
* '''ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ (Climate Change):''' ဍုင်ဗၟာ ဒှ် ဍုင် မဒး ဒုင် ဘဲ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ လောဲ အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ် {{ill|မုန်တိုင်း နာဂစ်|en|Cyclone Nargis}} (Cyclone Nargis) လုပ် ဇီုကပိုက် လတူ မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဨရာဝတဳ တုဲ မၞိဟ် ၁၃၀,၀၀၀ ပြင် ဒး ချိုတ် အာ ရ။&lt;ref&gt;Webb, E. L., et al. (2014). ''Deforestation in the Ayeyarwady Delta and the conservation implications of an internationally-engaged Myanmar''. Global Environmental Change.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ကေုာံ အနာဂတ် (Conservation and Future) ==
သွက်ဂွံ မင်မဲ အာဲကၟာဲ သဘာဝ ဍုင်ဗၟာ ဏအ် ဂှ် ဂကောံ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံ ဂၠးတိ တအ် ဂစာန် ဒၟံင် ရ-
* '''ဒၞာဲ မင်မဲ သဘာဝ (Protected Areas):''' ဍုင်ဗၟာ ဒက်ပ္တန် လဝ် ပန်းခြံ သဘာဝ ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု {{ill|ပန်းခြံ အမျိုးသား ခါကာဘိုရာဇီ|en|Hkakabo Razi National Park}} ကေုာံ ဂြိုပ် မင်မဲ စိင် တအ် ရ။ 
* '''အနာဂတ် (Future Outlook):''' သွက် အနာဂတ် မ္ဂး၊ ဍုင်ဗၟာ သ္ဒး ဖန် ညံင် ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ် (Economic development) ကေုာံ ပရေင် မင်မဲ သဘာဝ (Environmental conservation) ဂွံ အာ ညိင်ညိင် ညးသကအ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပထဝဳ ဍုင် ညံင် ဟွံဂွံ လီုလာ် ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ရုပ် ရာ ပထဝဳဒတန် ကေုာံ သဘာဝ ဍုင်ဗၟာ ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ် လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=Y362P7UvP6g|title=Geography of Myanmar Explained}}

{{ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ}}
{{ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဍုင်ဗၟာ]]
* [[တွဵုရးမန်]]
* {{ill|ဝင် ဍုင်ဗၟာ|en|History of Myanmar}}
* {{ill|ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ဗၟာ|en|Economy of Myanmar}}
* [[ၜဳ ဨရာဝတဳ]]

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Seekins, Donald M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press. ISBN 978-0810854765.
* Bender, F. (1983). ''Geology of Burma''. Gebrüder Borntraeger. ISBN 978-3443110166.
* Rabinowitz, Alan (2001). ''Beyond the Last Village: A Journey of Discovery in Asia's Forbidden Wilderness''. Island Press. ISBN 978-1559637996.
* Kottek, M., J. Grieser, C. Beck, B. Rudolf, and F. Rubel (2006). ''World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated''. Meteorologische Zeitschrift, 15(3), 259-263.
* Webb, E. L., Jachowski, N. R., Phelps, J., Friess, D. A., Than, M. M., &amp; Ziegler, A. D. (2014). ''Deforestation in the Ayeyarwady Delta and the conservation implications of an internationally-engaged Myanmar''. Global Environmental Change, 24, 321-333.
* Stamp, L. Dudley (1950). ''Asia: A Regional and Economic Geography''. Methuen.
* Hlaing, Kyaw Yin (2005). ''Myanmar: Geopolitics and the Imperative of Reform''. Institute of Southeast Asian Studies.
* Thet, Lwin (2015). ''Myanmar's Environment: Problems and Prospects''. Myanmar Environmental NGO Network.
* [[wikt:mnw:ပထဝဳ|ပထဝဳ]] (၂၀၂၆). ဝိက်ရှေန်နရဳ မန်။
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Geography_of_Myanmar Geography of Myanmar]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{DEFAULTSORT:ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ}}
[[Category:ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ]]
[[Category:ပထဝဳ အာရှ]]
[[Category:ဍုင်ဗၟာ]]</text>
      <sha1>5kc9rvx2gaovm7hwktyo4vguvca9xeb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox country geography</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10917</id>
    <revision>
      <id>54561</id>
      <timestamp>2026-05-08T03:53:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox | above       = ပထဝဳ [[{{{country|{{PAGENAME}}}}}]] | abovestyle  = background-color: #efefef; font-size: 110%;  | subheader   =  | subheaderstyle = font-weight: normal; font-size: 90%;  | image       = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|250px}}}|alt={{{alt|}}}}} | caption     = {{{caption|}}}  | header1     = {{#if:{{{continent|}}}{{{region|}}}{{{coordinates|}}...&quot;</comment>
      <origin>54561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2487" sha1="e0hidur1d0ig1nhuog2bwhlkbp6l935" xml:space="preserve">{{Infobox
| above       = ပထဝဳ [[{{{country|{{PAGENAME}}}}}]]
| abovestyle  = background-color: #efefef; font-size: 110%;

| subheader   = 
| subheaderstyle = font-weight: normal; font-size: 90%;

| image       = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|250px}}}|alt={{{alt|}}}}}
| caption     = {{{caption|}}}

| header1     = {{#if:{{{continent|}}}{{{region|}}}{{{coordinates|}}}|ဒတန်ဒၞာဲ}}
| headerstyle = background-color: #efefef;

| label2      = တိုက်
| data2       = {{{continent|}}}

| label3      = ဒေသ
| data3       = {{{region|}}}

| label4      = ကိုဩဒိနိတ်
| data4       = {{{coordinates|}}}

| header5     = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_land_km2|}}}{{{area_water_km2|}}}{{{coastline_km|}}}{{{borders|}}}|တိဍာ် ကေုာံ ပယျဵု}}

| label6      = ဇမၞော် တိဍာ် သီုဖအိုတ်
| data6       = {{#if:{{{area_total_km2|}}}|{{{area_total_km2}}} ကဳလဝ်မဳတာ&lt;sup&gt;၂&lt;/sup&gt;}}

| label7      = တိ
| data7       = {{#if:{{{area_land_km2|}}}|{{{area_land_km2}}} ကဳလဝ်မဳတာ&lt;sup&gt;၂&lt;/sup&gt;}}

| label8      = ဍာ်
| data8       = {{#if:{{{area_water_km2|}}}|{{{area_water_km2}}} ကဳလဝ်မဳတာ&lt;sup&gt;၂&lt;/sup&gt;}}

| label9      = သြင် ၜဳ (Coastline)
| data9       = {{#if:{{{coastline_km|}}}|{{{coastline_km}}} ကဳလဝ်မဳတာ}}

| label10     = ပယျဵု အဆက်စပ်
| data10      = {{{borders|}}}

| header11    = {{#if:{{{highest_point|}}}{{{lowest_point|}}}{{{longest_river|}}}{{{largest_lake|}}}|ပထဝဳရုပ် အဓိကဂမၠိုင်}}

| label12     = ဒၞာဲ သၠုင်အိုတ်
| data12      = {{{highest_point|}}}

| label13     = ဒၞာဲ သဝ်အိုတ်
| data13      = {{{lowest_point|}}}

| label14     = ၜဳ ဇမၠိင်အိုတ်
| data14      = {{{longest_river|}}}

| label15     = လစ ဇၞော်အိုတ်
| data15      = {{{largest_lake|}}}

| header16    = {{#if:{{{climate|}}}{{{natural_resources|}}}|သဘာဝ ကေုာံ သယံဇာတ}}

| label17     = ရာသဳဥတု
| data17      = {{{climate|}}}

| label18     = သယံဇာတ သဘာဝ
| data18      = {{{natural_resources|}}}

| below       = {{#if:{{{notes|}}}|&lt;hr/&gt;''တင်စၟတ်: {{{notes}}}''}}
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e0hidur1d0ig1nhuog2bwhlkbp6l935</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဍုင်ဗၟာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10918</id>
    <revision>
      <id>54562</id>
      <timestamp>2026-05-08T03:57:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ရးနိဂီု ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှ အရှေ့တောင် မၞုံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် ၅၄ မဳလဳယျာန်}} {{Infobox country | common_name = ဍုင်ဗၟာ | native_name = ပြည်ထောင်စု သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော်&lt;br&gt;''(Republic of the Union of Myanmar)...&quot;</comment>
      <origin>54562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27952" sha1="hgrplkelzzlpqrai5fyigx5m7vsc3y2" xml:space="preserve">{{Short description|ရးနိဂီု ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှ အရှေ့တောင် မၞုံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် ၅၄ မဳလဳယျာန်}}
{{Infobox country
| common_name = ဍုင်ဗၟာ
| native_name = ပြည်ထောင်စု သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော်&lt;br&gt;''(Republic of the Union of Myanmar)''
| image_flag = Flag of Myanmar.svg
| alt_flag = ဖလာတ် ဍုင်ဗၟာ
| image_coat = State seal of Myanmar.svg
| alt_coat = တဆိပ် ဍုင်ဗၟာ
| image_map = Myanmar (orthographic projection).svg
| map_caption = ဒတန် ဍုင်ဗၟာ (သာ်သ္ၚေက်) ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှ ကေုာံ အာဆီယံ (ASEAN)
| capital = [[နေပြည်တော်]] (Naypyidaw)
| largest_city = [[လ္ဂုင်]] (Yangon)
| official_languages = ဗၟာ
| regional_languages = [[မန်]]၊ သေံ၊ ကရေင်၊ ယခေင်၊ ချေင်၊ ကချေင် ကေုာံ တၞဟ်တၞဟ်
| ethnic_groups = ဗၟာ (၆၈%)၊ သေံ (၉%)၊ ကရေင် (၇%)၊ ယခေင် (၄%)၊ မန် (၂%)၊ ချေင်၊ ကချေင် 
| religion = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (၈၇.၉%)၊ ခရေတ်ယာန် (၆.၂%)၊ အေတ်သလာမ် (၄.၃%)၊ ဟိန္ဒူ (၀.၅%)
| government_type = သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် ပၞာန် (Military junta) ကေုာံ ကၟိန်ဍုင် (Unitary Republic)
| leader_title1 = ဥက္ကဋ္ဌ ကံင်သဳ စၟိန်ပြမာန် ဍုင်
| leader_name1 = {{ill|မင်းအောင်လှိုင်|en|Min Aung Hlaing}}
| leader_title2 = သမ္မတ (ယာယဳ)
| leader_name2 = {{ill|မြင့်ဆွေ|en|Myint Swe}}
| area_km2 = 676578
| population_estimate = 54,000,000
| population_census = 51,486,253 (၂၀၁၄)
| currency = [[ဒကေဝ်]] (Kyat - MMK)
| time_zone = MMT (UTC+06:30)
| calling_code = +95
| cctld = .mm
}}

'''[[wikt:mnw:ဍုင်|ဍုင်]]ဗၟာ''' ({{lang-en|Myanmar}} ဟွံသေင်မ္ဂး Burma) ဝွံ ယၟု အလဵုအသဳ မ္ဂး ကော်စ '''ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ ဍုင်ဗၟာ''' (Republic of the Union of Myanmar) တုဲ ဍေံဒှ် ရးနိဂီု မွဲ မၞုံ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ {{ill|အာရှ အရှေ့တောင်|en|Southeast Asia}} ရ။ ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုင် မၞုံ ဇမၞော် တိဍာ် အာရှ အရှေ့တောင် အလုံ တိုက် (Mainland Southeast Asia) ဇၞော် အိုတ် မွဲ တုဲ၊ နွံ ကု လၟိဟ် မၞိဟ် ၜိုတ် ၅၄ မဳလဳယျာန် ရ။ ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပယျဵု ဍုင် ဗင်္ဂလားဒေ့ရှ် ကဵု အိန္ဒိယ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ်၊ ဍုင် တရုတ် ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ-ဗမံက်၊ ဍုင် လာအို ကဵု သေံ ပ္ဍဲ လပါ် ဗမံက်-သၠုင်ကျာ ရ။ လပါ် ပလိုတ် ကဵု သၠုင်ကျာ ဂှ် ဍေံ ဆက်စပ် ကု ပင်လယ်ကွေ့ ဘင်္ဂလား ကေုာံ ၜဳ အန်ဒမန် ရ။ ဍုင် ဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် လ္ဂုင် (Yangon) တုဲ၊ ဍုင် ဇၞော် အလဵုအသဳ (Capital) ဂှ် ဒှ် ဍုင် နေပြည်တော် (Naypyidaw) ရ။&lt;ref&gt;Seekins, D. M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ နိရုတ္တိ (Introduction and Etymology) ==
ယၟု ဍုင်ဗၟာ နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ ၜါ သာ် မပ္တံကဵု &quot;Burma&quot; ကေုာံ &quot;Myanmar&quot; ရ။ 
* '''နိရုတ္တိ (Etymology):''' ယၟု သီု ၜါ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူကဵု တမ်မူလ ယၟု ဂကူ &quot;ဗမာ&quot; (Bamar) မဒှ် ဂကူ လၟိဟ် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၉ ဂှ် အလဵုအသဳ ပၞာန် (SLORC) ညးတအ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် ယၟု ဍုင် နူကဵု &quot;Union of Burma&quot; စိုပ် အာ &quot;Union of Myanmar&quot; သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပျး ဒဒှ်ရ ဍုင် ဏအ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ ဍုင် သွက် ဂကူ ဗၟာ မွဲ ဓဝ် ပုဟ်، ဍေံ ဒှ် သီု ဍုင် သွက် ကောန်ဍုင် အရင် သီုဖအိုတ် ရ။
* '''ပွမစကာ ယၟု:''' ၜိုန်ရ ကုလသမဂ္ဂ (UN) ကေုာံ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် တအ် စကာ ယၟု &quot;Myanmar&quot; ကီု လေဝ်၊ ရးနိဂီု အမေရိကာန် ကေုာံ ယူကေ တအ် ဂှ် လဆောဝ် လဆောဝ် ညးတအ် ဆက် စကာ ဒၟံင် ယၟု &quot;Burma&quot; ဏီ ရ။ သွက် ဂကူ မန် မ္ဂး ပိုဲ ကော်စ &quot;ဍုင်ဗၟာ&quot; ရ။&lt;ref&gt;Houtman, G. (1999). ''Mental culture in Burmese crisis politics: Aung San Suu Kyi and the National League for Democracy''. ILCAA.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် အတိတ် ကေုာံ ဍုင်ဨကရာဇ်ဂမၠိုင် (Early History and Kingdoms) ==
ဝင် ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဍေံ ဇၞော် လှဲလး တုဲ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အေန်ပါယာ ကေုာံ ဂကူ နာနာ သာ် ရ-
* '''ခေတ် ပျူ ကဵု မန် (Pyu and Mon City-States):''' ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဂကူ ညးမမံင် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ လဒေါဝ် ဂှ် ဒှ် ဂကူ ပျူ (Pyu) ရ။ ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ဍုင် သရေခေတ္တရာ၊ ဟန်လင်း ကဵု ဗိဿနိုး ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် သၠုင်ကျာ ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဂကူ {{ill|မန်|en|Mon people}} တအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ဍုင် သဓီု (Thaton) ကေုာံ ဟံသာဝတဳ တုဲ ညးတအ် ပလံင် ဗစိုပ် ပရေင် သာသနာ ဗုဒ္ဓ ထေရဝါဒ ရ။
* '''အေန်ပါယာ ဗုကာံ (Pagan Empire):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၁ (1044 AD) ဂှ် သၟိင် အနဝ်ရထာ (Anawrahta) ဒက်ပ္တန် ဍုင် {{ill|ဗုကာံ|en|Pagan Kingdom}} (Bagan) တုဲ သီ ကေတ် ဍုင် မန် သဓီု ရ။ ဍုင် ဗုကာံ ဂှ် ဒှ် အေန်ပါယာ ဗၟာ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မာန် အုပ်ဓုပ် လဝ် ဍုင်ဗၟာ သီုဖအိုတ် ရ။
* '''ခေတ် တောင်ငူ ကဵု ကုန်းဘောင်:''' ကြဴနူ ဗုကာံ လီုလာ် အာ တုဲ، အေန်ပါယာ တောင်ငူ (Taungoo Dynasty) ကေုာံ အေန်ပါယာ ကုန်းဘောင် (Konbaung Dynasty) တအ် ကလေင် ဒက်ပ္တန် ဍုင်ဗၟာ မွဲ ဝါ ပၠန် ရ။ ခေတ် ကုန်းဘောင် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ခေတ် ဨကရာဇ် လက္ကရဴ အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင်ဗၟာ ရ။&lt;ref&gt;Aung-Thwin, M. A. (2005). ''The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma''. University of Hawaii Press.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ အင်္ဂလိက် (British Colonial Era) ==
ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၉ ဂှ် ဍုင်ဗၟာ ဒး ဆဵု ဂဗ ကု ပရေင် ဇီုကပိုက် လပါ် ဍုင် အင်္ဂလိက်-
* '''ပၞာန် အင်္ဂလိက်-ဗၟာ (Anglo-Burmese Wars):''' ပၞာန် အလန် ပထမ (၁၈၂၄-၁၈၂၆) က္တဵုဒှ် တုဲ ဍုင်ဗၟာ ဒး ဒုင် ကျ ပၞာန် တုဲ ဒး ပအပ် ကဵု ရး ယခေင် ကဵု တၞင်သဳ ကု အင်္ဂလိက် ရ။ ကြဴနူ ပၞာန် အလန် ဒုတိယ (၁၈၅၂) ကဵု တတိယ (၁၈၈၅) တုဲ ဍုင်ဗၟာ သီုဖအိုတ် သ္ဒး ဒုင် အုပ်ဓုပ် သၟဝ် အင်္ဂလိက် ရ။
* '''ပရေင် အုပ်ဓုပ် (British Rule):''' အင်္ဂလိက် တအ် စၟတ်သမ္တီ ဍုင်ဗၟာ နဒဒှ် တွဵုရး မွဲ သွက် ဍုင် အိန္ဒိယ (British India) စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၃၇ ร။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် တဵု လွဳ သြောအ် ဇၞော် မောဝ် ကၠုင် ဗွဲမလောန် ဆဂး ညးဍုင်ကွာန် ဗၟာ တအ် ဒး ဒုင် ပ္ဍဵုပ္ဍိုက် ကေုာံ ကျ အာ ဒြပ် ရတ် တိဍာ် ရ။
* '''ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ:''' ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန် ဒုတိယ ဂှ် ဒပ် ပၞာန် ဂျပေန် တအ် လုပ် သီ ကေတ် ဍုင်ဗၟာ တုဲ، ဗိုလ်ချုပ် အောင်ဆန်း က္ဍိုက်က္ဍိုပ် တုဲ ကလေင် တဝ်စၞေဟ် ကု ဂျပေန် နကဵု အရီုအဗင် မဟာမိတ် တအ် ရ။

== ၄။ ပရေင် သၠးပွး ကေုာံ ဝင် လက္ကရဴဏအ် (Independence and Recent History) ==
ဍုင်ဗၟာ ကလိဂွံ ဍုင် သၠးပွး ပ္ဍဲကဵု စၟတ်တ္ၚဲ ၄ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၄၈-
* '''ခေတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင်:''' ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဍုင်ဗၟာ အုပ်ဓုပ် နကဵု သၞောတ်ဝ် ပါလဳမန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ရ။ ဆဂး ပဋိပက္ခ အကြာ ဂကူ ဗၟာ ကဵု ကောန်ဍုင် အရင် (ဗီုကဵု ကရေင်၊ မန်) တအ် စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ဓဝါဲ ဂှ် ရ။
* '''သၞောတ်ဝ် ပၞာန် ဦးနေဝင်း (၁၉၆၂-၁၉၈၈):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၂ ဗိုလ်ချုပ် နေဝင်း သီ ကေတ် အဝဵု ဍုင် တုဲ အုပ်ဓုပ် နကဵု &quot;လမ်းစဉ်ပါတီ&quot; မဒှ် သၞောတ်ဝ် ဝါဒ ဆိုရှယ်လစ် ဍုင်ဗၟာ ရ။ ဍေံ ပကဵု ညံင် ဍုင်ဗၟာ ဒး ကျ ဒိုက် အာ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။
* '''ပရေင် ထ္ၜး ဆန္ဒ ၈၈၈၈ ကေုာံ ခေတ် တၟိ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၈ မၞိဟ် ဂၠိုင် သ္ၚောဲ ထ္ၜး ဆန္ဒ (8888 Uprising) ဆဂး ပၞာန် (SLORC) တအ် ပန် ဂစိုတ် တုဲ ကလေင် သီ အဝဵု ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ဗော် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် NLD ဇၞး မဲ တုဲ ကလိဂွံ အဝဵု အလဵုအသဳ ညိ ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ ဂိတု ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ ဂှ် ဒပ် ပၞာန် ကလေင် သီ အဝဵု မွဲ ဝါ ပၠန် တုဲ ဍုင်ဗၟာ လၟုဟ် နွံ ဒၟံင် သၟဝ် ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် (Civil War) ရ။&lt;ref&gt;Smith, M. (1999). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books.&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဍေံ နွံ ကု အကာဲအရာ ပထဝဳ သဘာဝ စုင်လေင် ရ-
* '''ပထဝဳရုပ် (Topography):''' လပါ် သၟဝ်ကျာ ဂှ် ဒှ် ဒဵု သၠုင် သၠုင် มပ္တံကဵု ဒဵု {{ill|ခါကာဘိုရာဇီ|en|Hkakabo Razi}} (၅,၈၈၁ မဳတာ) မဒှ် ဒဵု သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ အာရှ အရှေ့တောင် ရ။ လပါ် ဗမံက် ဂှ် ဒှ် ကုန်းပြင်မြင့် သေံ ကေုာံ လပါ် ပလိုတ် ဂှ် ဒှ် ရေင်ဒဵု ယခေင် ရ။
* '''သၞောတ် ၜဳ (Rivers):''' [[ၜဳ ဨရာဝတဳ]] (Irrawaddy River) မၞုံ ဇမၠိင် ၂,၂၁၀ ကဳလဝ်မဳတာ ဂှ် ဒှ် ၜဳ အဓိက သွက် ဍုင်ဗၟာ တုဲ ဍေံ ပါ် ဖြတ် ဍုင် နူ သၟဝ်ကျာ စဵုကဵု စိုပ် ၜဳ အန်ဒမန် ရ။ ၜဳ တၞဟ် ဗီုကဵု ၜဳ သာလောန် ကဵု ၜဳ ချေန်တွေန် တအ် လေဝ် ကိစ္စဇၞော် လောန် ရ။
* '''ရာသဳဥတု:''' ဍုင်ဗၟာ နွံ ကု ရာသဳဥတု မုတ်သုံ ဂမ္တဴ (Tropical monsoon) တုဲ ဍေံ နွံ ၃ ရာသဳ (ကညင်၊ ဗြဲ၊ ဂံက်) ရ။ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် ဂှ် ဒှ် ဒေသ ဂမ္တဴ ကေုာံ စဲ (Dry Zone) ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး တွဵုရး ကေုာံ ရးဇၞော် အဓိက ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ
|-
! တွဵုရး/ရးဇၞော် !! ဍုင် ဇၞော် !! လၟိဟ် မၞိဟ် (ခန့်မှန်း)
|-
| {{ill|ရးဇၞော် လ္ဂုင်|en|Yangon Region}} || လ္ဂုင် || ၇.၃ မဳလဳယျာန်
|-
| {{ill|ရးဇၞော် မာန္တလေ|en|Mandalay Region}} || မာန္တလေ || ၆.၁ မဳလဳယျာန်
|-
| {{ill|တွဵုရး သေံ|en|Shan State}} || တောင်ကြီး || ၅.၈ မဳလဳယျာန်
|-
| {{ill|ရးဇၞော် ဨရာဝတဳ|en|Ayeyarwady Region}} || ပုသိမ် || ၆.၁ မဳလဳယျာန်
|-
| '''[[တွဵုရးမန်]]''' || မတ်မလီု || ၂.၀ မဳလဳယျာန်
|}

== ၆။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics and Government) ==
အတိုင် ဥပဒေသဇိုင် (Constitution) သၞာံ ၂၀၀၈ မ္ဂး ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မအုပ်ဓုပ် နကဵု သမ္မတ ကေုာံ ကၠတ်ထဝ် (Parliamentary republic) ရ-
* '''ကၠတ်ထဝ် ကၟိန်ဍုင် (Assembly of the Union):''' ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ကၠတ်ထဝ် ညးစၞး ဍုင် (Pyithu Hluttaw) ကဵု ကၠတ်ထဝ် ဂကူ (Amyotha Hluttaw) ရ။ ဆဂး ၂၅% နူကဵု ခုင် ကၠတ်ထဝ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ပၞာန် တအ် ကေတ် လဝ် အလဵုအလျောက် ရ။
* '''ပရေင် အုပ်ဓုပ် လၟုဟ် (Current Situation):''' ကြဴနူ ပၞာန် သီ အဝဵု သၞာံ ၂၀၂၁ တုဲ၊ အလဵုအသဳ ပၞာန် (State Administration Council - SAC) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် တအ် ကေတ် လဝ် အဝဵု ဍုင် ရ။ ပရေင် ဒစဵုဒစး ဗွဲမသကာတ်မြဟ် နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ (NUG) ကေုာံ ဒပ် ပၠန်ဂတး (PDF / EROs) တအ် က္တဵုဒှ် ဒၟံင် အလုံ မွဲ ဍုင် ရ။&lt;ref&gt;Bünte, M. (2014). ''Myanmar in Transition: Challenges, Opportunities and Options''. ISEAS Publishing.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မၞုံ ကု သယံဇာတ သဘာဝ ဗွဲမလှဲလး ဆဂး ဟိုတ်နူ ပရေင် အုပ်ဓုပ် ပၞာန် ကေုာံ ပဋိပက္ခ တုဲ ဍေံ ဒှ် ဍုင် မဒိုက် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ အာရှ ရ-
* '''ပရေင် တဵုလွဳ (Agriculture):''' ကမၠောန် အဓိက သွက် ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒှ် ပွမတဵု လွဳ သြောအ် ရ။ ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဒှ် ဍုင် ပတိတ် သြောအ် ဇၞော် အိုတ် မွဲ ကိုပ်ကၠာ ခေတ် ပၞာန် တေအ် ရ။
* '''သယံဇာတ (Resources):''' ဍုင်ဗၟာ ပြာကတ် သွက် ပွမပတိတ် {{ill|ကျောက်စိမ်း|en|Jade}} (Jade)၊ ပတ္တမြား ကေုာံ ကျောက်မျက် နာနာ သာ် ရ။ တုဲပၠန် ရေနံ၊ သဘာဝ ဓါတ်ငွေ့ ကေုာံ ဆု ကျွန်း (Teak) တအ် လေဝ် ဒှ် ကပေါတ် ပတိတ် အဓိက သွက် ဍုင် ရ။
* '''အခက်အခုဲ (Economic Challenges):''' ကြဴနူ ပၞာန် သီ အဝဵု သၞာံ ၂၀၂၁ တုဲ၊ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ဗၟာ လီုလာ် အာ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် တုဲ ၚုဟ်မး သြန် ဒကေဝ် စှ်ေ အာ တုဲ ကမ္မဏဳ မ္ၚး ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် နုတ် တိတ် အာ နူ ဍုင်ဗၟာ ရ။

== ၈။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူနာနာ (Demographics and Ethnic Groups) ==
ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မၞုံ ကု ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဂကူ နာနာ သာ် မပံင်နှဴ ဒၟံင် ရ-
* '''လၟိဟ် မၞိဟ် (Population):''' နွံ ၜိုတ် ၅၄ မဳလဳယျာန် ရ။ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မံင် ပ္ဍဲ ဒေသ တိ ဗလး ဨရာဝတဳ၊ လ္ဂုင် ကေုာံ မာန္တလေ ရ။
* '''ဂကူ ဂမၠိုင် (Ethnic Groups):''' အလဵုအသဳ ဍုင်ဗၟာ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဂကူ ကောန်ဍုင် အရင် ၈ ဂကူ ဇၞော် ကေုာံ ၁၃၅ ဂကူ ဍောတ်တ် ရ။ ဂကူ ဗၟာ (Bamar) နွံ ၜိုတ် ၆၈% တုဲ၊ ဂကူ {{ill|သေံ|en|Shan people}} (၉%)၊ {{ill|ကရေင်|en|Karen people}} (၇%)၊ ယခေင်၊ {{ill|မန်|en|Mon people}}၊ ချေင်၊ ကချေင် ကေုာံ ကယျာ တအ် ပါလုပ် ရ။ 
* '''ပြသၞာ ရဝ်ဟင်ဂျာ (Rohingya Crisis):''' ဂကူ ရဝ်ဟင်ဂျာ (Rohingya) တအ် ဂှ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင် စၟတ်သမ္တီ ကောန်ဍုင် တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၇ ဂှ် ဟိုတ်နူ ပရေင် ပန် ဂစိုတ် နကဵု ဒပ် ပၞာန် တုဲ မၞိဟ် ၇၀၀,၀၀၀ ပြင် ဒး ဒြေပ် ဒဴ အာ ဍုင် ဗင်္ဂလားဒေ့ရှ် ရ။&lt;ref&gt;Hlaing, K. Y. (2012). ''Understanding Myanmar's Peace Process''. Asian Survey.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Shwedagon Pagoda, Yangon, Myanmar 11.jpg | ကျာ်လ္ဂုင် (Shwedagon Pagoda) မဒှ် သင်္ကေတ ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ
File:Bagan temples.jpg | ဍုင်ဗုကာံ မၞုံ ကု ကျာ်စေတဳ လ္ၚီ ပြင် မဒှ် အာဲကၟာဲ ဝင် ဂၠးတိ
File:Inle lake Myanmar.jpg | လစ အင်းလေး ပ္ဍဲ တွဵုရး သေံ မပြာကတ် သွက် ဗီုပြင် မံင် တန်တဴ ညးဒေသ
&lt;/gallery&gt;

== ၉။ ယေန်သၞာင်၊ ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်ပညာ (Culture, Religion, and Education) ==
* '''ဘာသာ (Religion):''' မၞိဟ် ၜိုတ် ၈၈% ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ရှ်ေသှ်ေ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Theravada Buddhism) ร။ ကျာ်လ္ဂုင် ကေုာံ ဍုင် ဗုကာံ တအ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် ကျာ် ပြာကတ် အိုတ် ရ။ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် ဂှ် ဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဒေသ ချေင်၊ ကချေင် ကေုာံ ကရေင် တုဲ၊ အေတ်သလာမ် ကဵု ဟိန္ဒူ လေဝ် နွံ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''ယေန်သၞာင် ကေုာံ ကယျိုင် (Culture):''' ကယျိုင် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် &quot;လုံချည်&quot; (Longyi) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိက် မစကာ သီု တြုံ ကဵု ဗြဴ ရ။ ပွမစကာ &quot;သနပ်ခါး&quot; (Thanaka) လတူ မုက် သွက်ဂွံ ဂွံ အခေါင် အရာ သ္အးဇ္ၚး လေဝ် ဒှ် အခိုက်ကၞာ မွဲ ရ။ 
* '''စၞ စ (Cuisine):''' စၞ စ အဓိက ဂှ် ဒှ် ပုင် တုဲ၊ သွ မၞုံ ကု ဍာ် ငံပြာရည် ကေုာံ သွ ဟင်းရည် တအ် ပါလုပ် ရ။ &quot;မုန့်ဟင်းခါး&quot; (Mohinga) မဒှ် ခၞံကြုက် ဍာ် သွ က တအ် ဂှ် ဒှ် စၞ စ ယၟု ပြာကတ် အိုတ် ရ။

== ၁၀။ အခက်အခုဲ လၟုဟ် ကေုာံ အနာဂတ် (Current Challenges and Future Outlook) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဏအ် ဍုင်ဗၟာ ဒး ဆဵု ဂဗ ဒၟံင် ပြသၞာ ဗွဲမသကာတ်မြဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ညးတအ်-
* '''ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် (Ongoing Civil War):''' ပဋိပက္ခ အကြာ ဒပ် ပၞာန် (Tatmadaw) ကဵု ဂကောံ ဒစဵုဒစး တအ် (PDF ကေုာံ EROs ဗီုကဵု KNU, KIA, MNDAA, NMSP) တအ် က္တဵုဒှ် ဒၟံင် ပြးဇး အလုံ မွဲ ဍုင် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံင် ညးဍုင်ကွာန် မဳလဳယျာန် ပြင် ဒး ဒြေပ် ဒဴ နူ ဌာန် သ္ၚိ ညးတအ် ရ။
* '''ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ဖက်ဒရယ် (Federalism):''' သွက် အနာဂတ် မ္ဂး၊ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဂကောံ ကောန်ဍုင် အရင် တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပွမဒက်ပ္တန် သၞောတ်ဝ် &quot;ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ&quot; (Federal Democratic Union) මွဲ ဓဝ် သၟး ဟေင် ဍေံ မာန် ကဵု ဍုင် ညိင် သ္ကီု ကေုာံ သၠးပွး မာန် ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် ဝင် ကေုာံ အကာဲအရာ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဍုင်ဗၟာ ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ် လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ပရေင် ပညာ နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=7t_sFmKzJcE|title=A Brief History of Myanmar (Burma)}}

{{ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ}}
{{ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဝင် ဍုင်ဗၟာ]]
* [[တွဵုရးမန်]]
* [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ]]
* {{ill|အာဆီယံ|en|ASEAN}} (ASEAN)
* [[ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ]]

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Seekins, Donald M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press. ISBN 978-0810854765.
* Smith, Martin (1999). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books. ISBN 978-1856496605.
* Aung-Thwin, Michael A. (2005). ''The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma''. University of Hawaii Press. ISBN 978-0824828868.
* Houtman, Gustaaf (1999). ''Mental culture in Burmese crisis politics: Aung San Suu Kyi and the National League for Democracy''. ILCAA. ISBN 978-4872977486.
* Bünte, Marco (2014). ''Myanmar in Transition: Challenges, Opportunities and Options''. ISEAS Publishing.
* Thawnghmung, Ardeth Maung (2011). ''Beyond Armed Conflict: Ethnonational Politics in Burma (Myanmar)''. East-West Center.
* Hlaing, Kyaw Yin (2012). ''Understanding Myanmar's Peace Process''. Asian Survey, 52(5), 931-954.
* Taylor, Robert H. (2009). ''The State in Myanmar''. NUS Press. ISBN 978-9971694661.
* Lintner, Bertil (1990). ''Outrage: Burma's Struggle for Democracy''. Review Publishing.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Myanmar Myanmar (Burma)]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{အာရှ}}
{{အာဆီယံ}}

{{DEFAULTSORT:ဍုင်ဗၟာ}}
[[Category:ဍုင်ဗၟာ]]
[[Category:ရးနိဂီု ပ္ဍဲ အာရှ]]
[[Category:ရးနိဂီု ပ္ဍဲ အာရှ အရှေ့တောင်]]
[[Category:အာဆီယံ]]</text>
      <sha1>hgrplkelzzlpqrai5fyigx5m7vsc3y2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54563</id>
      <parentid>54562</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T04:03:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27910" sha1="868y2es30546tvsdzbdo64l1xu8h0e4" xml:space="preserve">{{Short description|ရးနိဂီု ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှ အရှေ့တောင် မၞုံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် ၅၄ မဳလဳယျာန်}}
{{Infobox country
| common_name = ဍုင်ဗၟာ
| native_name = ပြည်ထောင်စု သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော်&lt;br&gt;''(Republic of the Union of Myanmar)''
| image_flag = Flag of Myanmar.svg
| alt_flag = ဖလာတ် ဍုင်ဗၟာ
| image_coat = State seal of Myanmar.svg
| alt_coat = တဆိပ် ဍုင်ဗၟာ
| image_map = Myanmar (orthographic projection).svg
| map_caption = ဒတန် ဍုင်ဗၟာ (သာ်သ္ၚေက်) ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှ ကေုာံ အာဆီယံ (ASEAN)
| capital = [[နေပြည်တော်]] (Naypyidaw)
| largest_city = [[လ္ဂုင်]] (Yangon)
| official_languages = ဗၟာ
| regional_languages = [[မန်]]၊ သေံ၊ ကရေင်၊ ယခေင်၊ ချေင်၊ ကချေင် ကေုာံ တၞဟ်တၞဟ်
| ethnic_groups = ဗၟာ (၆၈%)၊ သေံ (၉%)၊ ကရေင် (၇%)၊ ယခေင် (၄%)၊ မန် (၂%)၊ ချေင်၊ ကချေင် 
| religion = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (၈၇.၉%)၊ ခရေတ်ယာန် (၆.၂%)၊ အေတ်သလာမ် (၄.၃%)၊ ဟိန္ဒူ (၀.၅%)
| government_type = သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် ပၞာန် (Military junta) ကေုာံ ကၟိန်ဍုင် (Unitary Republic)
| leader_title1 = ဥက္ကဋ္ဌ ကံင်သဳ စၟိန်ပြမာန် ဍုင်
| leader_name1 = {{ill|မင်းအောင်လှိုင်|en|Min Aung Hlaing}}
| leader_title2 = သမ္မတ (ယာယဳ)
| leader_name2 = {{ill|မြင့်ဆွေ|en|Myint Swe}}
| area_km2 = 676578
| population_estimate = 54,000,000
| population_census = 51,486,253 (၂၀၁၄)
| currency = [[ဒကေဝ်]] (Kyat - MMK)
| time_zone = MMT (UTC+06:30)
| calling_code = +95
| cctld = .mm
}}

'''[[wikt:mnw:ဍုင်|ဍုင်]]ဗၟာ''' ({{lang-en|Myanmar}} ဟွံသေင်မ္ဂး Burma) ဝွံ ယၟု အလဵုအသဳ မ္ဂး ကော်စ '''ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ ဍုင်ဗၟာ''' (Republic of the Union of Myanmar) တုဲ ဍေံဒှ် ရးနိဂီု မွဲ မၞုံ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ {{ill|အာရှ ဂၞဴ|en|Southeast Asia}} ရ။ ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုင် မၞုံ ဇမၞော် တိဍာ် အာရှ ဂၞဴ အလုံ တိုက် (Mainland Southeast Asia) ဇၞော် အိုတ် မွဲ တုဲ၊ နွံ ကု လၟိဟ် မၞိဟ် ၜိုတ် ၅၄ မဳလဳယျာန် ရ။ ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပယျဵု ဍုင် ဗင်္ဂလားဒေ့ရှ် ကဵု အိန္ဒိယ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ်၊ ဍုင် တရုတ် ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ-ဗမံက်၊ ဍုင် လာအို ကဵု သေံ ပ္ဍဲ လပါ် ဗမံက်-သၠုင်ကျာ ရ။ လပါ် ပလိုတ် ကဵု သၠုင်ကျာ ဂှ် ဍေံ ဆက်စပ် ကု ပင်လယ်ကွေ့ ဘင်္ဂလား ကေုာံ ၜဳ အန်ဒမန် ရ။ ဍုင် ဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် လ္ဂုင် (Yangon) တုဲ၊ ဍုင် ဇၞော် အလဵုအသဳ (Capital) ဂှ် ဒှ် ဍုင် နေပြည်တော် (Naypyidaw) ရ။&lt;ref&gt;Seekins, D. M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ နိရုတ္တိ (Introduction and Etymology) ==
ယၟု ဍုင်ဗၟာ နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ ၜါ သာ် မပ္တံကဵု &quot;Burma&quot; ကေုာံ &quot;Myanmar&quot; ရ။ 
* '''နိရုတ္တိ (Etymology):''' ယၟု သီု ၜါ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူကဵု တမ်မူလ ယၟု ဂကူ &quot;ဗမာ&quot; (Bamar) မဒှ် ဂကူ လၟိဟ် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၉ ဂှ် အလဵုအသဳ ပၞာန် (SLORC) ညးတအ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် ယၟု ဍုင် နူကဵု &quot;Union of Burma&quot; စိုပ် အာ &quot;Union of Myanmar&quot; သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပျး ဒဒှ်ရ ဍုင် ဏအ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ ဍုင် သွက် ဂကူ ဗၟာ မွဲ ဓဝ် ပုဟ်، ဍေံ ဒှ် သီု ဍုင် သွက် ကောန်ဍုင် အရင် သီုဖအိုတ် ရ။
* '''ပွမစကာ ယၟု:''' ၜိုန်ရ ကုလသမဂ္ဂ (UN) ကေုာံ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် တအ် စကာ ယၟု &quot;Myanmar&quot; ကီု လေဝ်၊ ရးနိဂီု အမေရိကာန် ကေုာံ ယူကေ တအ် ဂှ် လဆောဝ် လဆောဝ် ညးတအ် ဆက် စကာ ဒၟံင် ယၟု &quot;Burma&quot; ဏီ ရ။ သွက် ဂကူ မန် မ္ဂး ပိုဲ ကော်စ &quot;ဍုင်ဗၟာ&quot; ရ။&lt;ref&gt;Houtman, G. (1999). ''Mental culture in Burmese crisis politics: Aung San Suu Kyi and the National League for Democracy''. ILCAA.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် အတိတ် ကေုာံ ဍုင်ဨကရာဇ်ဂမၠိုင် (Early History and Kingdoms) ==
ဝင် ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဍေံ ဇၞော် လှဲလး တုဲ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အေန်ပါယာ ကေုာံ ဂကူ နာနာ သာ် ရ-
* '''ခေတ် ပျူ ကဵု မန် (Pyu and Mon City-States):''' ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဂကူ ညးမမံင် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ လဒေါဝ် ဂှ် ဒှ် ဂကူ ပျူ (Pyu) ရ။ ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ဍုင် သရေခေတ္တရာ၊ ဟန်လင်း ကဵု ဗိဿနိုး ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် သၠုင်ကျာ ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဂကူ {{ill|မန်|en|Mon people}} တအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ဍုင် သဓီု (Thaton) ကေုာံ ဟံသာဝတဳ တုဲ ညးတအ် ပလံင် ဗစိုပ် ပရေင် သာသနာ ဗုဒ္ဓ ထေရဝါဒ ရ။
* '''အေန်ပါယာ ဗုကာံ (Pagan Empire):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၁ (1044 AD) ဂှ် သၟိင် အနဝ်ရထာ (Anawrahta) ဒက်ပ္တန် ဍုင် {{ill|ဗုကာံ|en|Pagan Kingdom}} (Bagan) တုဲ သီ ကေတ် ဍုင် မန် သဓီု ရ။ ဍုင် ဗုကာံ ဂှ် ဒှ် အေန်ပါယာ ဗၟာ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မာန် အုပ်ဓုပ် လဝ် ဍုင်ဗၟာ သီုဖအိုတ် ရ။
* '''ခေတ် တောင်ငူ ကဵု ကုန်းဘောင်:''' ကြဴနူ ဗုကာံ လီုလာ် အာ တုဲ، အေန်ပါယာ တောင်ငူ (Taungoo Dynasty) ကေုာံ အေန်ပါယာ ကုန်းဘောင် (Konbaung Dynasty) တအ် ကလေင် ဒက်ပ္တန် ဍုင်ဗၟာ မွဲ ဝါ ပၠန် ရ။ ခေတ် ကုန်းဘောင် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ခေတ် ဨကရာဇ် လက္ကရဴ အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင်ဗၟာ ရ။&lt;ref&gt;Aung-Thwin, M. A. (2005). ''The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma''. University of Hawaii Press.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ အင်္ဂလိက် (British Colonial Era) ==
ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၉ ဂှ် ဍုင်ဗၟာ ဒး ဆဵု ဂဗ ကု ပရေင် ဇီုကပိုက် လပါ် ဍုင် အင်္ဂလိက်-
* '''ပၞာန် အင်္ဂလိက်-ဗၟာ (Anglo-Burmese Wars):''' ပၞာန် အလန် ပထမ (၁၈၂၄-၁၈၂၆) က္တဵုဒှ် တုဲ ဍုင်ဗၟာ ဒး ဒုင် ကျ ပၞာန် တုဲ ဒး ပအပ် ကဵု ရး ယခေင် ကဵု တၞင်သဳ ကု အင်္ဂလိက် ရ။ ကြဴနူ ပၞာန် အလန် ဒုတိယ (၁၈၅၂) ကဵု တတိယ (၁၈၈၅) တုဲ ဍုင်ဗၟာ သီုဖအိုတ် သ္ဒး ဒုင် အုပ်ဓုပ် သၟဝ် အင်္ဂလိက် ရ။
* '''ပရေင် အုပ်ဓုပ် (British Rule):''' အင်္ဂလိက် တအ် စၟတ်သမ္တီ ဍုင်ဗၟာ နဒဒှ် တွဵုရး မွဲ သွက် ဍုင် အိန္ဒိယ (British India) စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၃၇ ร။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် တဵု လွဳ သြောအ် ဇၞော် မောဝ် ကၠုင် ဗွဲမလောန် ဆဂး ညးဍုင်ကွာန် ဗၟာ တအ် ဒး ဒုင် ပ္ဍဵုပ္ဍိုက် ကေုာံ ကျ အာ ဒြပ် ရတ် တိဍာ် ရ။
* '''ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ:''' ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန် ဒုတိယ ဂှ် ဒပ် ပၞာန် ဂျပေန် တအ် လုပ် သီ ကေတ် ဍုင်ဗၟာ တုဲ، ဗိုလ်ချုပ် အောင်ဆန်း က္ဍိုက်က္ဍိုပ် တုဲ ကလေင် တဝ်စၞေဟ် ကု ဂျပေန် နကဵု အရီုအဗင် မဟာမိတ် တအ် ရ။

== ၄။ ပရေင် သၠးပွး ကေုာံ ဝင် လက္ကရဴဏအ် (Independence and Recent History) ==
ဍုင်ဗၟာ ကလိဂွံ ဍုင် သၠးပွး ပ္ဍဲကဵု စၟတ်တ္ၚဲ ၄ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၄၈-
* '''ခေတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင်:''' ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဍုင်ဗၟာ အုပ်ဓုပ် နကဵု သၞောတ်ဝ် ပါလဳမန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ရ။ ဆဂး ပဋိပက္ခ အကြာ ဂကူ ဗၟာ ကဵု ကောန်ဍုင် အရင် (ဗီုကဵု ကရေင်၊ မန်) တအ် စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ဓဝါဲ ဂှ် ရ။
* '''သၞောတ်ဝ် ပၞာန် ဦးနေဝင်း (၁၉၆၂-၁၉၈၈):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၂ ဗိုလ်ချုပ် နေဝင်း သီ ကေတ် အဝဵု ဍုင် တုဲ အုပ်ဓုပ် နကဵု &quot;လမ်းစဉ်ပါတီ&quot; မဒှ် သၞောတ်ဝ် ဝါဒ ဆိုရှယ်လစ် ဍုင်ဗၟာ ရ။ ဍေံ ပကဵု ညံင် ဍုင်ဗၟာ ဒး ကျ ဒိုက် အာ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။
* '''ပရေင် ထ္ၜး ဆန္ဒ ၈၈၈၈ ကေုာံ ခေတ် တၟိ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၈ မၞိဟ် ဂၠိုင် သ္ၚောဲ ထ္ၜး ဆန္ဒ (8888 Uprising) ဆဂး ပၞာန် (SLORC) တအ် ပန် ဂစိုတ် တုဲ ကလေင် သီ အဝဵု ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ဗော် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် NLD ဇၞး မဲ တုဲ ကလိဂွံ အဝဵု အလဵုအသဳ ညိ ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ ဂိတု ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ ဂှ် ဒပ် ပၞာန် ကလေင် သီ အဝဵု မွဲ ဝါ ပၠန် တုဲ ဍုင်ဗၟာ လၟုဟ် နွံ ဒၟံင် သၟဝ် ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် (Civil War) ရ။&lt;ref&gt;Smith, M. (1999). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books.&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဍေံ နွံ ကု အကာဲအရာ ပထဝဳ သဘာဝ စုင်လေင် ရ-
* '''ပထဝဳရုပ် (Topography):''' လပါ် သၟဝ်ကျာ ဂှ် ဒှ် ဒဵု သၠုင် သၠုင် มပ္တံကဵု ဒဵု {{ill|ခါကာဘိုရာဇီ|en|Hkakabo Razi}} (၅,၈၈၁ မဳတာ) မဒှ် ဒဵု သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ အာရှ အရှေ့တောင် ရ။ လပါ် ဗမံက် ဂှ် ဒှ် ကုန်းပြင်မြင့် သေံ ကေုာံ လပါ် ပလိုတ် ဂှ် ဒှ် ရေင်ဒဵု ယခေင် ရ။
* '''သၞောတ် ၜဳ (Rivers):''' [[ၜဳ ဨရာဝတဳ]] (Irrawaddy River) မၞုံ ဇမၠိင် ၂,၂၁၀ ကဳလဝ်မဳတာ ဂှ် ဒှ် ၜဳ အဓိက သွက် ဍုင်ဗၟာ တုဲ ဍေံ ပါ် ဖြတ် ဍုင် နူ သၟဝ်ကျာ စဵုကဵု စိုပ် ၜဳ အန်ဒမန် ရ။ ၜဳ တၞဟ် ဗီုကဵု ၜဳ သာလောန် ကဵု ၜဳ ချေန်တွေန် တအ် လေဝ် ကိစ္စဇၞော် လောန် ရ။
* '''ရာသဳဥတု:''' ဍုင်ဗၟာ နွံ ကု ရာသဳဥတု မုတ်သုံ ဂမ္တဴ (Tropical monsoon) တုဲ ဍေံ နွံ ၃ ရာသဳ (ကညင်၊ ဗြဲ၊ ဂံက်) ရ။ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် ဂှ် ဒှ် ဒေသ ဂမ္တဴ ကေုာံ စဲ (Dry Zone) ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး တွဵုရး ကေုာံ ရးဇၞော် အဓိက ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ
|-
! တွဵုရး/ရးဇၞော် !! ဍုင် ဇၞော် !! လၟိဟ် မၞိဟ် (ခန့်မှန်း)
|-
| {{ill|ရးဇၞော် လ္ဂုင်|en|Yangon Region}} || လ္ဂုင် || ၇.၃ မဳလဳယျာန်
|-
| {{ill|ရးဇၞော် မာန္တလေ|en|Mandalay Region}} || မာန္တလေ || ၆.၁ မဳလဳယျာန်
|-
| {{ill|တွဵုရး သေံ|en|Shan State}} || တောင်ကြီး || ၅.၈ မဳလဳယျာန်
|-
| {{ill|ရးဇၞော် ဨရာဝတဳ|en|Ayeyarwady Region}} || ပုသိမ် || ၆.၁ မဳလဳယျာန်
|-
| '''[[တွဵုရးမန်]]''' || မတ်မလီု || ၂.၀ မဳလဳယျာန်
|}

== ၆။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics and Government) ==
အတိုင် ဥပဒေသဇိုင် (Constitution) သၞာံ ၂၀၀၈ မ္ဂး ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မအုပ်ဓုပ် နကဵု သမ္မတ ကေုာံ ကၠတ်ထဝ် (Parliamentary republic) ရ-
* '''ကၠတ်ထဝ် ကၟိန်ဍုင် (Assembly of the Union):''' ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ကၠတ်ထဝ် ညးစၞး ဍုင် (Pyithu Hluttaw) ကဵု ကၠတ်ထဝ် ဂကူ (Amyotha Hluttaw) ရ။ ဆဂး ၂၅% နူကဵု ခုင် ကၠတ်ထဝ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ပၞာန် တအ် ကေတ် လဝ် အလဵုအလျောက် ရ။
* '''ပရေင် အုပ်ဓုပ် လၟုဟ် (Current Situation):''' ကြဴနူ ပၞာန် သီ အဝဵု သၞာံ ၂၀၂၁ တုဲ၊ အလဵုအသဳ ပၞာန် (State Administration Council - SAC) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် တအ် ကေတ် လဝ် အဝဵု ဍုင် ရ။ ပရေင် ဒစဵုဒစး ဗွဲမသကာတ်မြဟ် နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ (NUG) ကေုာံ ဒပ် ပၠန်ဂတး (PDF / EROs) တအ် က္တဵုဒှ် ဒၟံင် အလုံ မွဲ ဍုင် ရ။&lt;ref&gt;Bünte, M. (2014). ''Myanmar in Transition: Challenges, Opportunities and Options''. ISEAS Publishing.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မၞုံ ကု သယံဇာတ သဘာဝ ဗွဲမလှဲလး ဆဂး ဟိုတ်နူ ပရေင် အုပ်ဓုပ် ပၞာန် ကေုာံ ပဋိပက္ခ တုဲ ဍေံ ဒှ် ဍုင် မဒိုက် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ အာရှ ရ-
* '''ပရေင် တဵုလွဳ (Agriculture):''' ကမၠောန် အဓိက သွက် ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒှ် ပွမတဵု လွဳ သြောအ် ရ။ ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဒှ် ဍုင် ပတိတ် သြောအ် ဇၞော် အိုတ် မွဲ ကိုပ်ကၠာ ခေတ် ပၞာန် တေအ် ရ။
* '''သယံဇာတ (Resources):''' ဍုင်ဗၟာ ပြာကတ် သွက် ပွမပတိတ် {{ill|ကျောက်စိမ်း|en|Jade}} (Jade)၊ ပတ္တမြား ကေုာံ ကျောက်မျက် နာနာ သာ် ရ။ တုဲပၠန် ရေနံ၊ သဘာဝ ဓါတ်ငွေ့ ကေုာံ ဆု ကျွန်း (Teak) တအ် လေဝ် ဒှ် ကပေါတ် ပတိတ် အဓိက သွက် ဍုင် ရ။
* '''အခက်အခုဲ (Economic Challenges):''' ကြဴနူ ပၞာန် သီ အဝဵု သၞာံ ၂၀၂၁ တုဲ၊ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ဗၟာ လီုလာ် အာ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် တုဲ ၚုဟ်မး သြန် ဒကေဝ် စှ်ေ အာ တုဲ ကမ္မဏဳ မ္ၚး ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် နုတ် တိတ် အာ နူ ဍုင်ဗၟာ ရ။

== ၈။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူနာနာ (Demographics and Ethnic Groups) ==
ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မၞုံ ကု ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဂကူ နာနာ သာ် မပံင်နှဴ ဒၟံင် ရ-
* '''လၟိဟ် မၞိဟ် (Population):''' နွံ ၜိုတ် ၅၄ မဳလဳယျာန် ရ။ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မံင် ပ္ဍဲ ဒေသ တိ ဗလး ဨရာဝတဳ၊ လ္ဂုင် ကေုာံ မာန္တလေ ရ။
* '''ဂကူ ဂမၠိုင် (Ethnic Groups):''' အလဵုအသဳ ဍုင်ဗၟာ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဂကူ ကောန်ဍုင် အရင် ၈ ဂကူ ဇၞော် ကေုာံ ၁၃၅ ဂကူ ဍောတ်တ် ရ။ ဂကူ ဗၟာ (Bamar) နွံ ၜိုတ် ၆၈% တုဲ၊ ဂကူ {{ill|သေံ|en|Shan people}} (၉%)၊ {{ill|ကရေင်|en|Karen people}} (၇%)၊ ယခေင်၊ {{ill|မန်|en|Mon people}}၊ ချေင်၊ ကချေင် ကေုာံ ကယျာ တအ် ပါလုပ် ရ။ 
* '''ပြသၞာ ရဝ်ဟင်ဂျာ (Rohingya Crisis):''' ဂကူ ရဝ်ဟင်ဂျာ (Rohingya) တအ် ဂှ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင် စၟတ်သမ္တီ ကောန်ဍုင် တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၇ ဂှ် ဟိုတ်နူ ပရေင် ပန် ဂစိုတ် နကဵု ဒပ် ပၞာန် တုဲ မၞိဟ် ၇၀၀,၀၀၀ ပြင် ဒး ဒြေပ် ဒဴ အာ ဍုင် ဗင်္ဂလားဒေ့ရှ် ရ။&lt;ref&gt;Hlaing, K. Y. (2012). ''Understanding Myanmar's Peace Process''. Asian Survey.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Shwedagon Pagoda, Yangon, Myanmar 11.jpg | ကျာ်လ္ဂုင် (Shwedagon Pagoda) မဒှ် သင်္ကေတ ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ
File:Bagan temples.jpg | ဍုင်ဗုကာံ မၞုံ ကု ကျာ်စေတဳ လ္ၚီ ပြင် မဒှ် အာဲကၟာဲ ဝင် ဂၠးတိ
File:Inle lake Myanmar.jpg | လစ အင်းလေး ပ္ဍဲ တွဵုရး သေံ မပြာကတ် သွက် ဗီုပြင် မံင် တန်တဴ ညးဒေသ
&lt;/gallery&gt;

== ၉။ ယေန်သၞာင်၊ ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်ပညာ (Culture, Religion, and Education) ==
* '''ဘာသာ (Religion):''' မၞိဟ် ၜိုတ် ၈၈% ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ရှ်ေသှ်ေ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Theravada Buddhism) ร။ ကျာ်လ္ဂုင် ကေုာံ ဍုင် ဗုကာံ တအ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် ကျာ် ပြာကတ် အိုတ် ရ။ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် ဂှ် ဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဒေသ ချေင်၊ ကချေင် ကေုာံ ကရေင် တုဲ၊ အေတ်သလာမ် ကဵု ဟိန္ဒူ လေဝ် နွံ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''ယေန်သၞာင် ကေုာံ ကယျိုင် (Culture):''' ကယျိုင် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် &quot;လုံချည်&quot; (Longyi) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိက် မစကာ သီု တြုံ ကဵု ဗြဴ ရ။ ပွမစကာ &quot;သနပ်ခါး&quot; (Thanaka) လတူ မုက် သွက်ဂွံ ဂွံ အခေါင် အရာ သ္အးဇ္ၚး လေဝ် ဒှ် အခိုက်ကၞာ မွဲ ရ။ 
* '''စၞ စ (Cuisine):''' စၞ စ အဓိက ဂှ် ဒှ် ပုင် တုဲ၊ သွ မၞုံ ကု ဍာ် ငံပြာရည် ကေုာံ သွ ဟင်းရည် တအ် ပါလုပ် ရ။ &quot;မုန့်ဟင်းခါး&quot; (Mohinga) မဒှ် ခၞံကြုက် ဍာ် သွ က တအ် ဂှ် ဒှ် စၞ စ ယၟု ပြာကတ် အိုတ် ရ။

== ၁၀။ အခက်အခုဲ လၟုဟ် ကေုာံ အနာဂတ် (Current Challenges and Future Outlook) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဏအ် ဍုင်ဗၟာ ဒး ဆဵု ဂဗ ဒၟံင် ပြသၞာ ဗွဲမသကာတ်မြဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ညးတအ်-
* '''ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် (Ongoing Civil War):''' ပဋိပက္ခ အကြာ ဒပ် ပၞာန် (Tatmadaw) ကဵု ဂကောံ ဒစဵုဒစး တအ် (PDF ကေုာံ EROs ဗီုကဵု KNU, KIA, MNDAA, NMSP) တအ် က္တဵုဒှ် ဒၟံင် ပြးဇး အလုံ မွဲ ဍုင် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံင် ညးဍုင်ကွာန် မဳလဳယျာန် ပြင် ဒး ဒြေပ် ဒဴ နူ ဌာန် သ္ၚိ ညးတအ် ရ။
* '''ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ဖက်ဒရယ် (Federalism):''' သွက် အနာဂတ် မ္ဂး၊ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဂကောံ ကောန်ဍုင် အရင် တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပွမဒက်ပ္တန် သၞောတ်ဝ် &quot;ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ&quot; (Federal Democratic Union) මွဲ ဓဝ် သၟး ဟေင် ဍေံ မာန် ကဵု ဍုင် ညိင် သ္ကီု ကေုာံ သၠးပွး မာန် ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် ဝင် ကေုာံ အကာဲအရာ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဍုင်ဗၟာ ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ် လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ပရေင် ပညာ နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=7t_sFmKzJcE|title=A Brief History of Myanmar (Burma)}}

{{ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ}}
{{ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဝင် ဍုင်ဗၟာ]]
* [[တွဵုရးမန်]]
* [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ]]
* {{ill|အာဆီယံ|en|ASEAN}} (ASEAN)
* [[ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ]]

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Seekins, Donald M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press. ISBN 978-0810854765.
* Smith, Martin (1999). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books. ISBN 978-1856496605.
* Aung-Thwin, Michael A. (2005). ''The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma''. University of Hawaii Press. ISBN 978-0824828868.
* Houtman, Gustaaf (1999). ''Mental culture in Burmese crisis politics: Aung San Suu Kyi and the National League for Democracy''. ILCAA. ISBN 978-4872977486.
* Bünte, Marco (2014). ''Myanmar in Transition: Challenges, Opportunities and Options''. ISEAS Publishing.
* Thawnghmung, Ardeth Maung (2011). ''Beyond Armed Conflict: Ethnonational Politics in Burma (Myanmar)''. East-West Center.
* Hlaing, Kyaw Yin (2012). ''Understanding Myanmar's Peace Process''. Asian Survey, 52(5), 931-954.
* Taylor, Robert H. (2009). ''The State in Myanmar''. NUS Press. ISBN 978-9971694661.
* Lintner, Bertil (1990). ''Outrage: Burma's Struggle for Democracy''. Review Publishing.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Myanmar Myanmar (Burma)]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{အာရှ}}
{{အာဆီယံ}}

{{DEFAULTSORT:ဍုင်ဗၟာ}}
[[Category:ဍုင်ဗၟာ]]
[[Category:ရးနိဂီု ပ္ဍဲ အာရှ]]
[[Category:ရးနိဂီု ပ္ဍဲ အာရှ အရှေ့တောင်]]
[[Category:အာဆီယံ]]</text>
      <sha1>868y2es30546tvsdzbdo64l1xu8h0e4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54564</id>
      <parentid>54563</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T04:04:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၅။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) */</comment>
      <origin>54564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27910" sha1="pzb2g8gj67od8mokcjh5k75gpsl1op9" xml:space="preserve">{{Short description|ရးနိဂီု ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှ အရှေ့တောင် မၞုံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် ၅၄ မဳလဳယျာန်}}
{{Infobox country
| common_name = ဍုင်ဗၟာ
| native_name = ပြည်ထောင်စု သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော်&lt;br&gt;''(Republic of the Union of Myanmar)''
| image_flag = Flag of Myanmar.svg
| alt_flag = ဖလာတ် ဍုင်ဗၟာ
| image_coat = State seal of Myanmar.svg
| alt_coat = တဆိပ် ဍုင်ဗၟာ
| image_map = Myanmar (orthographic projection).svg
| map_caption = ဒတန် ဍုင်ဗၟာ (သာ်သ္ၚေက်) ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှ ကေုာံ အာဆီယံ (ASEAN)
| capital = [[နေပြည်တော်]] (Naypyidaw)
| largest_city = [[လ္ဂုင်]] (Yangon)
| official_languages = ဗၟာ
| regional_languages = [[မန်]]၊ သေံ၊ ကရေင်၊ ယခေင်၊ ချေင်၊ ကချေင် ကေုာံ တၞဟ်တၞဟ်
| ethnic_groups = ဗၟာ (၆၈%)၊ သေံ (၉%)၊ ကရေင် (၇%)၊ ယခေင် (၄%)၊ မန် (၂%)၊ ချေင်၊ ကချေင် 
| religion = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (၈၇.၉%)၊ ခရေတ်ယာန် (၆.၂%)၊ အေတ်သလာမ် (၄.၃%)၊ ဟိန္ဒူ (၀.၅%)
| government_type = သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် ပၞာန် (Military junta) ကေုာံ ကၟိန်ဍုင် (Unitary Republic)
| leader_title1 = ဥက္ကဋ္ဌ ကံင်သဳ စၟိန်ပြမာန် ဍုင်
| leader_name1 = {{ill|မင်းအောင်လှိုင်|en|Min Aung Hlaing}}
| leader_title2 = သမ္မတ (ယာယဳ)
| leader_name2 = {{ill|မြင့်ဆွေ|en|Myint Swe}}
| area_km2 = 676578
| population_estimate = 54,000,000
| population_census = 51,486,253 (၂၀၁၄)
| currency = [[ဒကေဝ်]] (Kyat - MMK)
| time_zone = MMT (UTC+06:30)
| calling_code = +95
| cctld = .mm
}}

'''[[wikt:mnw:ဍုင်|ဍုင်]]ဗၟာ''' ({{lang-en|Myanmar}} ဟွံသေင်မ္ဂး Burma) ဝွံ ယၟု အလဵုအသဳ မ္ဂး ကော်စ '''ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ ဍုင်ဗၟာ''' (Republic of the Union of Myanmar) တုဲ ဍေံဒှ် ရးနိဂီု မွဲ မၞုံ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ {{ill|အာရှ ဂၞဴ|en|Southeast Asia}} ရ။ ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုင် မၞုံ ဇမၞော် တိဍာ် အာရှ ဂၞဴ အလုံ တိုက် (Mainland Southeast Asia) ဇၞော် အိုတ် မွဲ တုဲ၊ နွံ ကု လၟိဟ် မၞိဟ် ၜိုတ် ၅၄ မဳလဳယျာန် ရ။ ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပယျဵု ဍုင် ဗင်္ဂလားဒေ့ရှ် ကဵု အိန္ဒိယ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ်၊ ဍုင် တရုတ် ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ-ဗမံက်၊ ဍုင် လာအို ကဵု သေံ ပ္ဍဲ လပါ် ဗမံက်-သၠုင်ကျာ ရ။ လပါ် ပလိုတ် ကဵု သၠုင်ကျာ ဂှ် ဍေံ ဆက်စပ် ကု ပင်လယ်ကွေ့ ဘင်္ဂလား ကေုာံ ၜဳ အန်ဒမန် ရ။ ဍုင် ဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် လ္ဂုင် (Yangon) တုဲ၊ ဍုင် ဇၞော် အလဵုအသဳ (Capital) ဂှ် ဒှ် ဍုင် နေပြည်တော် (Naypyidaw) ရ။&lt;ref&gt;Seekins, D. M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ နိရုတ္တိ (Introduction and Etymology) ==
ယၟု ဍုင်ဗၟာ နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ ၜါ သာ် မပ္တံကဵု &quot;Burma&quot; ကေုာံ &quot;Myanmar&quot; ရ။ 
* '''နိရုတ္တိ (Etymology):''' ယၟု သီု ၜါ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူကဵု တမ်မူလ ယၟု ဂကူ &quot;ဗမာ&quot; (Bamar) မဒှ် ဂကူ လၟိဟ် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၉ ဂှ် အလဵုအသဳ ပၞာန် (SLORC) ညးတအ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် ယၟု ဍုင် နူကဵု &quot;Union of Burma&quot; စိုပ် အာ &quot;Union of Myanmar&quot; သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပျး ဒဒှ်ရ ဍုင် ဏအ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ ဍုင် သွက် ဂကူ ဗၟာ မွဲ ဓဝ် ပုဟ်، ဍေံ ဒှ် သီု ဍုင် သွက် ကောန်ဍုင် အရင် သီုဖအိုတ် ရ။
* '''ပွမစကာ ယၟု:''' ၜိုန်ရ ကုလသမဂ္ဂ (UN) ကေုာံ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် တအ် စကာ ယၟု &quot;Myanmar&quot; ကီု လေဝ်၊ ရးနိဂီု အမေရိကာန် ကေုာံ ယူကေ တအ် ဂှ် လဆောဝ် လဆောဝ် ညးတအ် ဆက် စကာ ဒၟံင် ယၟု &quot;Burma&quot; ဏီ ရ။ သွက် ဂကူ မန် မ္ဂး ပိုဲ ကော်စ &quot;ဍုင်ဗၟာ&quot; ရ။&lt;ref&gt;Houtman, G. (1999). ''Mental culture in Burmese crisis politics: Aung San Suu Kyi and the National League for Democracy''. ILCAA.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် အတိတ် ကေုာံ ဍုင်ဨကရာဇ်ဂမၠိုင် (Early History and Kingdoms) ==
ဝင် ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဍေံ ဇၞော် လှဲလး တုဲ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အေန်ပါယာ ကေုာံ ဂကူ နာနာ သာ် ရ-
* '''ခေတ် ပျူ ကဵု မန် (Pyu and Mon City-States):''' ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဂကူ ညးမမံင် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ လဒေါဝ် ဂှ် ဒှ် ဂကူ ပျူ (Pyu) ရ။ ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ဍုင် သရေခေတ္တရာ၊ ဟန်လင်း ကဵု ဗိဿနိုး ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် သၠုင်ကျာ ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဂကူ {{ill|မန်|en|Mon people}} တအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ဍုင် သဓီု (Thaton) ကေုာံ ဟံသာဝတဳ တုဲ ညးတအ် ပလံင် ဗစိုပ် ပရေင် သာသနာ ဗုဒ္ဓ ထေရဝါဒ ရ။
* '''အေန်ပါယာ ဗုကာံ (Pagan Empire):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၁ (1044 AD) ဂှ် သၟိင် အနဝ်ရထာ (Anawrahta) ဒက်ပ္တန် ဍုင် {{ill|ဗုကာံ|en|Pagan Kingdom}} (Bagan) တုဲ သီ ကေတ် ဍုင် မန် သဓီု ရ။ ဍုင် ဗုကာံ ဂှ် ဒှ် အေန်ပါယာ ဗၟာ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မာန် အုပ်ဓုပ် လဝ် ဍုင်ဗၟာ သီုဖအိုတ် ရ။
* '''ခေတ် တောင်ငူ ကဵု ကုန်းဘောင်:''' ကြဴနူ ဗုကာံ လီုလာ် အာ တုဲ، အေန်ပါယာ တောင်ငူ (Taungoo Dynasty) ကေုာံ အေန်ပါယာ ကုန်းဘောင် (Konbaung Dynasty) တအ် ကလေင် ဒက်ပ္တန် ဍုင်ဗၟာ မွဲ ဝါ ပၠန် ရ။ ခေတ် ကုန်းဘောင် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ခေတ် ဨကရာဇ် လက္ကရဴ အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင်ဗၟာ ရ။&lt;ref&gt;Aung-Thwin, M. A. (2005). ''The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma''. University of Hawaii Press.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ အင်္ဂလိက် (British Colonial Era) ==
ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၉ ဂှ် ဍုင်ဗၟာ ဒး ဆဵု ဂဗ ကု ပရေင် ဇီုကပိုက် လပါ် ဍုင် အင်္ဂလိက်-
* '''ပၞာန် အင်္ဂလိက်-ဗၟာ (Anglo-Burmese Wars):''' ပၞာန် အလန် ပထမ (၁၈၂၄-၁၈၂၆) က္တဵုဒှ် တုဲ ဍုင်ဗၟာ ဒး ဒုင် ကျ ပၞာန် တုဲ ဒး ပအပ် ကဵု ရး ယခေင် ကဵု တၞင်သဳ ကု အင်္ဂလိက် ရ။ ကြဴနူ ပၞာန် အလန် ဒုတိယ (၁၈၅၂) ကဵု တတိယ (၁၈၈၅) တုဲ ဍုင်ဗၟာ သီုဖအိုတ် သ္ဒး ဒုင် အုပ်ဓုပ် သၟဝ် အင်္ဂလိက် ရ။
* '''ပရေင် အုပ်ဓုပ် (British Rule):''' အင်္ဂလိက် တအ် စၟတ်သမ္တီ ဍုင်ဗၟာ နဒဒှ် တွဵုရး မွဲ သွက် ဍုင် အိန္ဒိယ (British India) စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၃၇ ร။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် တဵု လွဳ သြောအ် ဇၞော် မောဝ် ကၠုင် ဗွဲမလောန် ဆဂး ညးဍုင်ကွာန် ဗၟာ တအ် ဒး ဒုင် ပ္ဍဵုပ္ဍိုက် ကေုာံ ကျ အာ ဒြပ် ရတ် တိဍာ် ရ။
* '''ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ:''' ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန် ဒုတိယ ဂှ် ဒပ် ပၞာန် ဂျပေန် တအ် လုပ် သီ ကေတ် ဍုင်ဗၟာ တုဲ، ဗိုလ်ချုပ် အောင်ဆန်း က္ဍိုက်က္ဍိုပ် တုဲ ကလေင် တဝ်စၞေဟ် ကု ဂျပေန် နကဵု အရီုအဗင် မဟာမိတ် တအ် ရ။

== ၄။ ပရေင် သၠးပွး ကေုာံ ဝင် လက္ကရဴဏအ် (Independence and Recent History) ==
ဍုင်ဗၟာ ကလိဂွံ ဍုင် သၠးပွး ပ္ဍဲကဵု စၟတ်တ္ၚဲ ၄ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၄၈-
* '''ခေတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင်:''' ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဍုင်ဗၟာ အုပ်ဓုပ် နကဵု သၞောတ်ဝ် ပါလဳမန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ရ။ ဆဂး ပဋိပက္ခ အကြာ ဂကူ ဗၟာ ကဵု ကောန်ဍုင် အရင် (ဗီုကဵု ကရေင်၊ မန်) တအ် စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ဓဝါဲ ဂှ် ရ။
* '''သၞောတ်ဝ် ပၞာန် ဦးနေဝင်း (၁၉၆၂-၁၉၈၈):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၂ ဗိုလ်ချုပ် နေဝင်း သီ ကေတ် အဝဵု ဍုင် တုဲ အုပ်ဓုပ် နကဵု &quot;လမ်းစဉ်ပါတီ&quot; မဒှ် သၞောတ်ဝ် ဝါဒ ဆိုရှယ်လစ် ဍုင်ဗၟာ ရ။ ဍေံ ပကဵု ညံင် ဍုင်ဗၟာ ဒး ကျ ဒိုက် အာ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။
* '''ပရေင် ထ္ၜး ဆန္ဒ ၈၈၈၈ ကေုာံ ခေတ် တၟိ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၈ မၞိဟ် ဂၠိုင် သ္ၚောဲ ထ္ၜး ဆန္ဒ (8888 Uprising) ဆဂး ပၞာန် (SLORC) တအ် ပန် ဂစိုတ် တုဲ ကလေင် သီ အဝဵု ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ဗော် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် NLD ဇၞး မဲ တုဲ ကလိဂွံ အဝဵု အလဵုအသဳ ညိ ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ ဂိတု ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ ဂှ် ဒပ် ပၞာန် ကလေင် သီ အဝဵု မွဲ ဝါ ပၠန် တုဲ ဍုင်ဗၟာ လၟုဟ် နွံ ဒၟံင် သၟဝ် ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် (Civil War) ရ။&lt;ref&gt;Smith, M. (1999). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books.&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဍေံ နွံ ကု အကာဲအရာ ပထဝဳ သဘာဝ စုင်လေင် ရ-
* '''ပထဝဳရုပ် (Topography):''' လပါ် သၟဝ်ကျာ ဂှ် ဒှ် ဒဵု သၠုင် သၠုင် မပ္တံကဵု ဒဵု {{ill|ခါကာဘိုရာဇီ|en|Hkakabo Razi}} (၅,၈၈၁ မဳတာ) မဒှ် ဒဵု သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ အာရှ အရှေ့တောင် ရ။ လပါ် ဗမံက် ဂှ် ဒှ် ကုန်းပြင်မြင့် သေံ ကေုာံ လပါ် ပလိုတ် ဂှ် ဒှ် ရေင်ဒဵု ယခေင် ရ။
* '''သၞောတ် ၜဳ (Rivers):''' [[ၜဳ ဨရာဝတဳ]] (Irrawaddy River) မၞုံ ဇမၠိင် ၂,၂၁၀ ကဳလဝ်မဳတာ ဂှ် ဒှ် ၜဳ အဓိက သွက် ဍုင်ဗၟာ တုဲ ဍေံ ပါ် ဖြတ် ဍုင် နူ သၟဝ်ကျာ စဵုကဵု စိုပ် ၜဳ အန်ဒမန် ရ။ ၜဳ တၞဟ် ဗီုကဵု ၜဳ သာလောန် ကဵု ၜဳ ချေန်တွေန် တအ် လေဝ် ကိစ္စဇၞော် လောန် ရ။
* '''ရာသဳဥတု:''' ဍုင်ဗၟာ နွံ ကု ရာသဳဥတု မုတ်သုံ ဂမ္တဴ (Tropical monsoon) တုဲ ဍေံ နွံ ၃ ရာသဳ (ကညင်၊ ဗြဲ၊ ဂံက်) ရ။ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် ဂှ် ဒှ် ဒေသ ဂမ္တဴ ကေုာံ စဲ (Dry Zone) ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး တွဵုရး ကေုာံ ရးဇၞော် အဓိက ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ
|-
! တွဵုရး/ရးဇၞော် !! ဍုင် ဇၞော် !! လၟိဟ် မၞိဟ် (ခန့်မှန်း)
|-
| {{ill|ရးဇၞော် လ္ဂုင်|en|Yangon Region}} || လ္ဂုင် || ၇.၃ မဳလဳယျာန်
|-
| {{ill|ရးဇၞော် မာန္တလေ|en|Mandalay Region}} || မာန္တလေ || ၆.၁ မဳလဳယျာန်
|-
| {{ill|တွဵုရး သေံ|en|Shan State}} || တောင်ကြီး || ၅.၈ မဳလဳယျာန်
|-
| {{ill|ရးဇၞော် ဨရာဝတဳ|en|Ayeyarwady Region}} || ပုသိမ် || ၆.၁ မဳလဳယျာန်
|-
| '''[[တွဵုရးမန်]]''' || မတ်မလီု || ၂.၀ မဳလဳယျာန်
|}

== ၆။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics and Government) ==
အတိုင် ဥပဒေသဇိုင် (Constitution) သၞာံ ၂၀၀၈ မ္ဂး ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မအုပ်ဓုပ် နကဵု သမ္မတ ကေုာံ ကၠတ်ထဝ် (Parliamentary republic) ရ-
* '''ကၠတ်ထဝ် ကၟိန်ဍုင် (Assembly of the Union):''' ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ကၠတ်ထဝ် ညးစၞး ဍုင် (Pyithu Hluttaw) ကဵု ကၠတ်ထဝ် ဂကူ (Amyotha Hluttaw) ရ။ ဆဂး ၂၅% နူကဵု ခုင် ကၠတ်ထဝ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ပၞာန် တအ် ကေတ် လဝ် အလဵုအလျောက် ရ။
* '''ပရေင် အုပ်ဓုပ် လၟုဟ် (Current Situation):''' ကြဴနူ ပၞာန် သီ အဝဵု သၞာံ ၂၀၂၁ တုဲ၊ အလဵုအသဳ ပၞာန် (State Administration Council - SAC) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် တအ် ကေတ် လဝ် အဝဵု ဍုင် ရ။ ပရေင် ဒစဵုဒစး ဗွဲမသကာတ်မြဟ် နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ (NUG) ကေုာံ ဒပ် ပၠန်ဂတး (PDF / EROs) တအ် က္တဵုဒှ် ဒၟံင် အလုံ မွဲ ဍုင် ရ။&lt;ref&gt;Bünte, M. (2014). ''Myanmar in Transition: Challenges, Opportunities and Options''. ISEAS Publishing.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မၞုံ ကု သယံဇာတ သဘာဝ ဗွဲမလှဲလး ဆဂး ဟိုတ်နူ ပရေင် အုပ်ဓုပ် ပၞာန် ကေုာံ ပဋိပက္ခ တုဲ ဍေံ ဒှ် ဍုင် မဒိုက် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ အာရှ ရ-
* '''ပရေင် တဵုလွဳ (Agriculture):''' ကမၠောန် အဓိက သွက် ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒှ် ပွမတဵု လွဳ သြောအ် ရ။ ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဒှ် ဍုင် ပတိတ် သြောအ် ဇၞော် အိုတ် မွဲ ကိုပ်ကၠာ ခေတ် ပၞာန် တေအ် ရ။
* '''သယံဇာတ (Resources):''' ဍုင်ဗၟာ ပြာကတ် သွက် ပွမပတိတ် {{ill|ကျောက်စိမ်း|en|Jade}} (Jade)၊ ပတ္တမြား ကေုာံ ကျောက်မျက် နာနာ သာ် ရ။ တုဲပၠန် ရေနံ၊ သဘာဝ ဓါတ်ငွေ့ ကေုာံ ဆု ကျွန်း (Teak) တအ် လေဝ် ဒှ် ကပေါတ် ပတိတ် အဓိက သွက် ဍုင် ရ။
* '''အခက်အခုဲ (Economic Challenges):''' ကြဴနူ ပၞာန် သီ အဝဵု သၞာံ ၂၀၂၁ တုဲ၊ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ဗၟာ လီုလာ် အာ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် တုဲ ၚုဟ်မး သြန် ဒကေဝ် စှ်ေ အာ တုဲ ကမ္မဏဳ မ္ၚး ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် နုတ် တိတ် အာ နူ ဍုင်ဗၟာ ရ။

== ၈။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူနာနာ (Demographics and Ethnic Groups) ==
ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မၞုံ ကု ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဂကူ နာနာ သာ် မပံင်နှဴ ဒၟံင် ရ-
* '''လၟိဟ် မၞိဟ် (Population):''' နွံ ၜိုတ် ၅၄ မဳလဳယျာန် ရ။ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မံင် ပ္ဍဲ ဒေသ တိ ဗလး ဨရာဝတဳ၊ လ္ဂုင် ကေုာံ မာန္တလေ ရ။
* '''ဂကူ ဂမၠိုင် (Ethnic Groups):''' အလဵုအသဳ ဍုင်ဗၟာ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဂကူ ကောန်ဍုင် အရင် ၈ ဂကူ ဇၞော် ကေုာံ ၁၃၅ ဂကူ ဍောတ်တ် ရ။ ဂကူ ဗၟာ (Bamar) နွံ ၜိုတ် ၆၈% တုဲ၊ ဂကူ {{ill|သေံ|en|Shan people}} (၉%)၊ {{ill|ကရေင်|en|Karen people}} (၇%)၊ ယခေင်၊ {{ill|မန်|en|Mon people}}၊ ချေင်၊ ကချေင် ကေုာံ ကယျာ တအ် ပါလုပ် ရ။ 
* '''ပြသၞာ ရဝ်ဟင်ဂျာ (Rohingya Crisis):''' ဂကူ ရဝ်ဟင်ဂျာ (Rohingya) တအ် ဂှ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင် စၟတ်သမ္တီ ကောန်ဍုင် တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၇ ဂှ် ဟိုတ်နူ ပရေင် ပန် ဂစိုတ် နကဵု ဒပ် ပၞာန် တုဲ မၞိဟ် ၇၀၀,၀၀၀ ပြင် ဒး ဒြေပ် ဒဴ အာ ဍုင် ဗင်္ဂလားဒေ့ရှ် ရ။&lt;ref&gt;Hlaing, K. Y. (2012). ''Understanding Myanmar's Peace Process''. Asian Survey.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Shwedagon Pagoda, Yangon, Myanmar 11.jpg | ကျာ်လ္ဂုင် (Shwedagon Pagoda) မဒှ် သင်္ကေတ ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ
File:Bagan temples.jpg | ဍုင်ဗုကာံ မၞုံ ကု ကျာ်စေတဳ လ္ၚီ ပြင် မဒှ် အာဲကၟာဲ ဝင် ဂၠးတိ
File:Inle lake Myanmar.jpg | လစ အင်းလေး ပ္ဍဲ တွဵုရး သေံ မပြာကတ် သွက် ဗီုပြင် မံင် တန်တဴ ညးဒေသ
&lt;/gallery&gt;

== ၉။ ယေန်သၞာင်၊ ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်ပညာ (Culture, Religion, and Education) ==
* '''ဘာသာ (Religion):''' မၞိဟ် ၜိုတ် ၈၈% ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ရှ်ေသှ်ေ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Theravada Buddhism) ร။ ကျာ်လ္ဂုင် ကေုာံ ဍုင် ဗုကာံ တအ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် ကျာ် ပြာကတ် အိုတ် ရ။ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် ဂှ် ဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဒေသ ချေင်၊ ကချေင် ကေုာံ ကရေင် တုဲ၊ အေတ်သလာမ် ကဵု ဟိန္ဒူ လေဝ် နွံ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''ယေန်သၞာင် ကေုာံ ကယျိုင် (Culture):''' ကယျိုင် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် &quot;လုံချည်&quot; (Longyi) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိက် မစကာ သီု တြုံ ကဵု ဗြဴ ရ။ ပွမစကာ &quot;သနပ်ခါး&quot; (Thanaka) လတူ မုက် သွက်ဂွံ ဂွံ အခေါင် အရာ သ္အးဇ္ၚး လေဝ် ဒှ် အခိုက်ကၞာ မွဲ ရ။ 
* '''စၞ စ (Cuisine):''' စၞ စ အဓိက ဂှ် ဒှ် ပုင် တုဲ၊ သွ မၞုံ ကု ဍာ် ငံပြာရည် ကေုာံ သွ ဟင်းရည် တအ် ပါလုပ် ရ။ &quot;မုန့်ဟင်းခါး&quot; (Mohinga) မဒှ် ခၞံကြုက် ဍာ် သွ က တအ် ဂှ် ဒှ် စၞ စ ယၟု ပြာကတ် အိုတ် ရ။

== ၁၀။ အခက်အခုဲ လၟုဟ် ကေုာံ အနာဂတ် (Current Challenges and Future Outlook) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဏအ် ဍုင်ဗၟာ ဒး ဆဵု ဂဗ ဒၟံင် ပြသၞာ ဗွဲမသကာတ်မြဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ညးတအ်-
* '''ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် (Ongoing Civil War):''' ပဋိပက္ခ အကြာ ဒပ် ပၞာန် (Tatmadaw) ကဵု ဂကောံ ဒစဵုဒစး တအ် (PDF ကေုာံ EROs ဗီုကဵု KNU, KIA, MNDAA, NMSP) တအ် က္တဵုဒှ် ဒၟံင် ပြးဇး အလုံ မွဲ ဍုင် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံင် ညးဍုင်ကွာန် မဳလဳယျာန် ပြင် ဒး ဒြေပ် ဒဴ နူ ဌာန် သ္ၚိ ညးတအ် ရ။
* '''ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ဖက်ဒရယ် (Federalism):''' သွက် အနာဂတ် မ္ဂး၊ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဂကောံ ကောန်ဍုင် အရင် တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပွမဒက်ပ္တန် သၞောတ်ဝ် &quot;ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ&quot; (Federal Democratic Union) මွဲ ဓဝ် သၟး ဟေင် ဍေံ မာန် ကဵု ဍုင် ညိင် သ္ကီု ကေုာံ သၠးပွး မာန် ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် ဝင် ကေုာံ အကာဲအရာ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဍုင်ဗၟာ ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ် လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ပရေင် ပညာ နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=7t_sFmKzJcE|title=A Brief History of Myanmar (Burma)}}

{{ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ}}
{{ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဝင် ဍုင်ဗၟာ]]
* [[တွဵုရးမန်]]
* [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ]]
* {{ill|အာဆီယံ|en|ASEAN}} (ASEAN)
* [[ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ]]

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Seekins, Donald M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press. ISBN 978-0810854765.
* Smith, Martin (1999). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books. ISBN 978-1856496605.
* Aung-Thwin, Michael A. (2005). ''The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma''. University of Hawaii Press. ISBN 978-0824828868.
* Houtman, Gustaaf (1999). ''Mental culture in Burmese crisis politics: Aung San Suu Kyi and the National League for Democracy''. ILCAA. ISBN 978-4872977486.
* Bünte, Marco (2014). ''Myanmar in Transition: Challenges, Opportunities and Options''. ISEAS Publishing.
* Thawnghmung, Ardeth Maung (2011). ''Beyond Armed Conflict: Ethnonational Politics in Burma (Myanmar)''. East-West Center.
* Hlaing, Kyaw Yin (2012). ''Understanding Myanmar's Peace Process''. Asian Survey, 52(5), 931-954.
* Taylor, Robert H. (2009). ''The State in Myanmar''. NUS Press. ISBN 978-9971694661.
* Lintner, Bertil (1990). ''Outrage: Burma's Struggle for Democracy''. Review Publishing.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Myanmar Myanmar (Burma)]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{အာရှ}}
{{အာဆီယံ}}

{{DEFAULTSORT:ဍုင်ဗၟာ}}
[[Category:ဍုင်ဗၟာ]]
[[Category:ရးနိဂီု ပ္ဍဲ အာရှ]]
[[Category:ရးနိဂီု ပ္ဍဲ အာရှ အရှေ့တောင်]]
[[Category:အာဆီယံ]]</text>
      <sha1>pzb2g8gj67od8mokcjh5k75gpsl1op9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54568</id>
      <parentid>54564</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T04:14:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် */</comment>
      <origin>54568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27916" sha1="45py9ushdp9i3d56j8b898tjg0irfs7" xml:space="preserve">{{Short description|ရးနိဂီု ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှ အရှေ့တောင် မၞုံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် ၅၄ မဳလဳယျာန်}}
{{Infobox country
| common_name = ဍုင်ဗၟာ
| native_name = ပြည်ထောင်စု သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော်&lt;br&gt;''(Republic of the Union of Myanmar)''
| image_flag = Flag of Myanmar.svg
| alt_flag = ဖလာတ် ဍုင်ဗၟာ
| image_coat = State seal of Myanmar.svg
| alt_coat = တဆိပ် ဍုင်ဗၟာ
| image_map = Myanmar (orthographic projection).svg
| map_caption = ဒတန် ဍုင်ဗၟာ (သာ်သ္ၚေက်) ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှ ကေုာံ အာဆီယံ (ASEAN)
| capital = [[နေပြည်တော်]] (Naypyidaw)
| largest_city = [[လ္ဂုင်]] (Yangon)
| official_languages = ဗၟာ
| regional_languages = [[မန်]]၊ သေံ၊ ကရေင်၊ ယခေင်၊ ချေင်၊ ကချေင် ကေုာံ တၞဟ်တၞဟ်
| ethnic_groups = ဗၟာ (၆၈%)၊ သေံ (၉%)၊ ကရေင် (၇%)၊ ယခေင် (၄%)၊ မန် (၂%)၊ ချေင်၊ ကချေင် 
| religion = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (၈၇.၉%)၊ ခရေတ်ယာန် (၆.၂%)၊ အေတ်သလာမ် (၄.၃%)၊ ဟိန္ဒူ (၀.၅%)
| government_type = သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် ပၞာန် (Military junta) ကေုာံ ကၟိန်ဍုင် (Unitary Republic)
| leader_title1 = ဥက္ကဋ္ဌ ကံင်သဳ စၟိန်ပြမာန် ဍုင်
| leader_name1 = {{ill|မင်းအောင်လှိုင်|en|Min Aung Hlaing}}
| leader_title2 = သမ္မတ (ယာယဳ)
| leader_name2 = {{ill|မြင့်ဆွေ|en|Myint Swe}}
| area_km2 = 676578
| population_estimate = 54,000,000
| population_census = 51,486,253 (၂၀၁၄)
| currency = [[ဒကေဝ်]] (Kyat - MMK)
| time_zone = MMT (UTC+06:30)
| calling_code = +95
| cctld = .mm
}}

'''[[wikt:mnw:ဍုင်|ဍုင်]]ဗၟာ''' ({{lang-en|Myanmar}} ဟွံသေင်မ္ဂး Burma) ဝွံ ယၟု အလဵုအသဳ မ္ဂး ကော်စ '''ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ ဍုင်ဗၟာ''' (Republic of the Union of Myanmar) တုဲ ဍေံဒှ် ရးနိဂီု မွဲ မၞုံ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ {{ill|အာရှ ဂၞဴ|en|Southeast Asia}} ရ။ ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုင် မၞုံ ဇမၞော် တိဍာ် အာရှ ဂၞဴ အလုံ တိုက် (Mainland Southeast Asia) ဇၞော် အိုတ် မွဲ တုဲ၊ နွံ ကု လၟိဟ် မၞိဟ် ၜိုတ် ၅၄ မဳလဳယျာန် ရ။ ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပယျဵု ဍုင် ဗင်္ဂလားဒေ့ရှ် ကဵု အိန္ဒိယ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ်၊ ဍုင် တရုတ် ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ-ဗမံက်၊ ဍုင် လာအို ကဵု သေံ ပ္ဍဲ လပါ် ဗမံက်-သၠုင်ကျာ ရ။ လပါ် ပလိုတ် ကဵု သၠုင်ကျာ ဂှ် ဍေံ ဆက်စပ် ကု ပင်လယ်ကွေ့ ဘင်္ဂလား ကေုာံ ၜဳ အန်ဒမန် ရ။ ဍုင် ဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် လ္ဂုင် (Yangon) တုဲ၊ ဍုင် ဇၞော် အလဵုအသဳ (Capital) ဂှ် ဒှ် ဍုင် နေပြည်တော် (Naypyidaw) ရ။&lt;ref&gt;Seekins, D. M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ နိရုတ္တိ (Introduction and Etymology) ==
ယၟု ဍုင်ဗၟာ နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ ၜါ သာ် မပ္တံကဵု &quot;Burma&quot; ကေုာံ &quot;Myanmar&quot; ရ။ 
* '''နိရုတ္တိ (Etymology):''' ယၟု သီု ၜါ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူကဵု တမ်မူလ ယၟု ဂကူ &quot;ဗမာ&quot; (Bamar) မဒှ် ဂကူ လၟိဟ် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၉ ဂှ် အလဵုအသဳ ပၞာန် (SLORC) ညးတအ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် ယၟု ဍုင် နူကဵု &quot;Union of Burma&quot; စိုပ် အာ &quot;Union of Myanmar&quot; သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပျး ဒဒှ်ရ ဍုင် ဏအ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ ဍုင် သွက် ဂကူ ဗၟာ မွဲ ဓဝ် ပုဟ်، ဍေံ ဒှ် သီု ဍုင် သွက် ကောန်ဍုင် အရင် သီုဖအိုတ် ရ။
* '''ပွမစကာ ယၟု:''' ၜိုန်ရ ကုလသမဂ္ဂ (UN) ကေုာံ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် တအ် စကာ ယၟု &quot;Myanmar&quot; ကီု လေဝ်၊ ရးနိဂီု အမေရိကာန် ကေုာံ ယူကေ တအ် ဂှ် လဆောဝ် လဆောဝ် ညးတအ် ဆက် စကာ ဒၟံင် ယၟု &quot;Burma&quot; ဏီ ရ။ သွက် ဂကူ မန် မ္ဂး ပိုဲ ကော်စ &quot;ဍုင်ဗၟာ&quot; ရ။&lt;ref&gt;Houtman, G. (1999). ''Mental culture in Burmese crisis politics: Aung San Suu Kyi and the National League for Democracy''. ILCAA.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် အတိတ် ကေုာံ ဍုင်ဨကရာဇ်ဂမၠိုင် (Early History and Kingdoms) ==
ဝင် ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဍေံ ဇၞော် လှဲလး တုဲ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အေန်ပါယာ ကေုာံ ဂကူ နာနာ သာ် ရ-
* '''ခေတ် ပျူ ကဵု မန် (Pyu and Mon City-States):''' ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဂကူ ညးမမံင် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ လဒေါဝ် ဂှ် ဒှ် ဂကူ ပျူ (Pyu) ရ။ ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ဍုင် သရေခေတ္တရာ၊ ဟန်လင်း ကဵု ဗိဿနိုး ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် သၠုင်ကျာ ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဂကူ {{ill|မန်|en|Mon people}} တအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ဍုင် သဓီု (Thaton) ကေုာံ ဟံသာဝတဳ တုဲ ညးတအ် ပလံင် ဗစိုပ် ပရေင် သာသနာ ဗုဒ္ဓ ထေရဝါဒ ရ။
* '''အေန်ပါယာ ဗုကာံ (Pagan Empire):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၁ (1044 AD) ဂှ် သၟိင် အနဝ်ရထာ (Anawrahta) ဒက်ပ္တန် ဍုင် {{ill|ဗုကာံ|en|Pagan Kingdom}} (Bagan) တုဲ သီ ကေတ် ဍုင် မန် သဓီု ရ။ ဍုင် ဗုကာံ ဂှ် ဒှ် အေန်ပါယာ ဗၟာ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မာန် အုပ်ဓုပ် လဝ် ဍုင်ဗၟာ သီုဖအိုတ် ရ။
* '''ခေတ် တောင်ငူ ကဵု ကုန်းဘောင်:''' ကြဴနူ ဗုကာံ လီုလာ် အာ တုဲ، အေန်ပါယာ တောင်ငူ (Taungoo Dynasty) ကေုာံ အေန်ပါယာ ကုန်းဘောင် (Konbaung Dynasty) တအ် ကလေင် ဒက်ပ္တန် ဍုင်ဗၟာ မွဲ ဝါ ပၠန် ရ။ ခေတ် ကုန်းဘောင် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ခေတ် ဨကရာဇ် လက္ကရဴ အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင်ဗၟာ ရ။&lt;ref&gt;Aung-Thwin, M. A. (2005). ''The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma''. University of Hawaii Press.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ အင်္ဂလိက် (British Colonial Era) ==
ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၉ ဂှ် ဍုင်ဗၟာ ဒး ဆဵု ဂဗ ကု ပရေင် ဇီုကပိုက် လပါ် ဍုင် အင်္ဂလိက်-
* '''ပၞာန် အင်္ဂလိက်-ဗၟာ (Anglo-Burmese Wars):''' ပၞာန် အလန် ပထမ (၁၈၂၄-၁၈၂၆) က္တဵုဒှ် တုဲ ဍုင်ဗၟာ ဒး ဒုင် ကျ ပၞာန် တုဲ ဒး ပအပ် ကဵု ရး ယခေင် ကဵု တၞင်သဳ ကု အင်္ဂလိက် ရ။ ကြဴနူ ပၞာန် အလန် ဒုတိယ (၁၈၅၂) ကဵု တတိယ (၁၈၈၅) တုဲ ဍုင်ဗၟာ သီုဖအိုတ် သ္ဒး ဒုင် အုပ်ဓုပ် သၟဝ် အင်္ဂလိက် ရ။
* '''ပရေင် အုပ်ဓုပ် (British Rule):''' အင်္ဂလိက် တအ် စၟတ်သမ္တီ ဍုင်ဗၟာ နဒဒှ် တွဵုရး မွဲ သွက် ဍုင် အိန္ဒိယ (British India) စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၃၇ ร။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် တဵု လွဳ သြောအ် ဇၞော် မောဝ် ကၠုင် ဗွဲမလောန် ဆဂး ညးဍုင်ကွာန် ဗၟာ တအ် ဒး ဒုင် ပ္ဍဵုပ္ဍိုက် ကေုာံ ကျ အာ ဒြပ် ရတ် တိဍာ် ရ။
* '''ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ:''' ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန် ဒုတိယ ဂှ် ဒပ် ပၞာန် ဂျပေန် တအ် လုပ် သီ ကေတ် ဍုင်ဗၟာ တုဲ، ဗိုလ်ချုပ် အောင်ဆန်း က္ဍိုက်က္ဍိုပ် တုဲ ကလေင် တဝ်စၞေဟ် ကု ဂျပေန် နကဵု အရီုအဗင် မဟာမိတ် တအ် ရ။

== ၄။ ပရေင် သၠးပွး ကေုာံ ဝင် လက္ကရဴဏအ် (Independence and Recent History) ==
ဍုင်ဗၟာ ကလိဂွံ ဍုင် သၠးပွး ပ္ဍဲကဵု စၟတ်တ္ၚဲ ၄ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၄၈-
* '''ခေတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင်:''' ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဍုင်ဗၟာ အုပ်ဓုပ် နကဵု သၞောတ်ဝ် ပါလဳမန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ရ။ ဆဂး ပဋိပက္ခ အကြာ ဂကူ ဗၟာ ကဵု ကောန်ဍုင် အရင် (ဗီုကဵု ကရေင်၊ မန်) တအ် စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ဓဝါဲ ဂှ် ရ။
* '''သၞောတ်ဝ် ပၞာန် ဦးနေဝင်း (၁၉၆၂-၁၉၈၈):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၂ ဗိုလ်ချုပ် နေဝင်း သီ ကေတ် အဝဵု ဍုင် တုဲ အုပ်ဓုပ် နကဵု &quot;လမ်းစဉ်ပါတီ&quot; မဒှ် သၞောတ်ဝ် ဝါဒ ဆိုရှယ်လစ် ဍုင်ဗၟာ ရ။ ဍေံ ပကဵု ညံင် ဍုင်ဗၟာ ဒး ကျ ဒိုက် အာ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။
* '''ပရေင် ထ္ၜး ဆန္ဒ ၈၈၈၈ ကေုာံ ခေတ် တၟိ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၈ မၞိဟ် ဂၠိုင် သ္ၚောဲ ထ္ၜး ဆန္ဒ (8888 Uprising) ဆဂး ပၞာန် (SLORC) တအ် ပန် ဂစိုတ် တုဲ ကလေင် သီ အဝဵု ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ဗော် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် NLD ဇၞး မဲ တုဲ ကလိဂွံ အဝဵု အလဵုအသဳ ညိ ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ ဂိတု ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ ဂှ် ဒပ် ပၞာန် ကလေင် သီ အဝဵု မွဲ ဝါ ပၠန် တုဲ ဍုင်ဗၟာ လၟုဟ် နွံ ဒၟံင် သၟဝ် ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် (Civil War) ရ။&lt;ref&gt;Smith, M. (1999). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books.&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဍေံ နွံ ကု အကာဲအရာ ပထဝဳ သဘာဝ စုင်လေင် ရ-
* '''ပထဝဳရုပ် (Topography):''' လပါ် သၟဝ်ကျာ ဂှ် ဒှ် ဒဵု သၠုင် သၠုင် မပ္တံကဵု ဒဵု {{ill|ခါကာဘိုရာဇီ|en|Hkakabo Razi}} (၅,၈၈၁ မဳတာ) မဒှ် ဒဵု သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ အာရှ အရှေ့တောင် ရ။ လပါ် ဗမံက် ဂှ် ဒှ် ကုန်းပြင်မြင့် သေံ ကေုာံ လပါ် ပလိုတ် ဂှ် ဒှ် ရေင်ဒဵု ယခေင် ရ။
* '''သၞောတ် ၜဳ (Rivers):''' [[ၜဳ ဨရာဝတဳ]] (Irrawaddy River) မၞုံ ဇမၠိင် ၂,၂၁၀ ကဳလဝ်မဳတာ ဂှ် ဒှ် ၜဳ အဓိက သွက် ဍုင်ဗၟာ တုဲ ဍေံ ပါ် ဖြတ် ဍုင် နူ သၟဝ်ကျာ စဵုကဵု စိုပ် ၜဳ အန်ဒမန် ရ။ ၜဳ တၞဟ် ဗီုကဵု ၜဳ သာလောန် ကဵု ၜဳ ချေန်တွေန် တအ် လေဝ် ကိစ္စဇၞော် လောန် ရ။
* '''ရာသဳဥတု:''' ဍုင်ဗၟာ နွံ ကု ရာသဳဥတု မုတ်သုံ ဂမ္တဴ (Tropical monsoon) တုဲ ဍေံ နွံ ၃ ရာသဳ (ကညင်၊ ဗြဲ၊ ဂံက်) ရ။ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် ဂှ် ဒှ် ဒေသ ဂမ္တဴ ကေုာံ စဲ (Dry Zone) ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး တွဵုရး ကေုာံ ရးဇၞော် အဓိက ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ
|-
! တွဵုရး/ရးဇၞော် !! ဍုင် ဇၞော် !! လၟိဟ် မၞိဟ် (ခန့်မှန်း)
|-
| {{ill|ရးဇၞော် လ္ဂုင်|en|Yangon Region}} || လ္ဂုင် || ၇.၃ မဳလဳယျာန်
|-
| {{ill|ရးဇၞော် မာန္တလေ|en|Mandalay Region}} || မာန္တလေ || ၆.၁ မဳလဳယျာန်
|-
| {{ill|တွဵုရး သေံ|en|Shan State}} || တောင်ကြီး || ၅.၈ မဳလဳယျာန်
|-
| {{ill|ရးဇၞော် ဨရာဝတဳ|en|Ayeyarwady Region}} || ပုသိမ် || ၆.၁ မဳလဳယျာန်
|-
| '''[[တွဵုရးမန်]]''' || မတ်မလီု || ၂.၀ မဳလဳယျာန်
|}

== ၆။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics and Government) ==
အတိုင် ဥပဒေသဇိုင် (Constitution) သၞာံ ၂၀၀၈ မ္ဂး ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မအုပ်ဓုပ် နကဵု သမ္မတ ကေုာံ ကၠတ်ထဝ် (Parliamentary republic) ရ-
* '''ကၠတ်ထဝ် ကၟိန်ဍုင် (Assembly of the Union):''' ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ကၠတ်ထဝ် ညးစၞး ဍုင် (Pyithu Hluttaw) ကဵု ကၠတ်ထဝ် ဂကူ (Amyotha Hluttaw) ရ။ ဆဂး ၂၅% နူကဵု ခုင် ကၠတ်ထဝ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ပၞာန် တအ် ကေတ် လဝ် အလဵုအလျောက် ရ။
* '''ပရေင် အုပ်ဓုပ် လၟုဟ် (Current Situation):''' ကြဴနူ ပၞာန် သီ အဝဵု သၞာံ ၂၀၂၁ တုဲ၊ အလဵုအသဳ ပၞာန် (State Administration Council - SAC) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် တအ် ကေတ် လဝ် အဝဵု ဍုင် ရ။ ပရေင် ဒစဵုဒစး ဗွဲမသကာတ်မြဟ် နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ (NUG) ကေုာံ ဒပ် ပၠန်ဂတး (PDF / EROs) တအ် က္တဵုဒှ် ဒၟံင် အလုံ မွဲ ဍုင် ရ။&lt;ref&gt;Bünte, M. (2014). ''Myanmar in Transition: Challenges, Opportunities and Options''. ISEAS Publishing.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မၞုံ ကု သယံဇာတ သဘာဝ ဗွဲမလှဲလး ဆဂး ဟိုတ်နူ ပရေင် အုပ်ဓုပ် ပၞာန် ကေုာံ ပဋိပက္ခ တုဲ ဍေံ ဒှ် ဍုင် မဒိုက် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ အာရှ ရ-
* '''ပရေင် တဵုလွဳ (Agriculture):''' ကမၠောန် အဓိက သွက် ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒှ် ပွမတဵု လွဳ သြောအ် ရ။ ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဒှ် ဍုင် ပတိတ် သြောအ် ဇၞော် အိုတ် မွဲ ကိုပ်ကၠာ ခေတ် ပၞာန် တေအ် ရ။
* '''သယံဇာတ (Resources):''' ဍုင်ဗၟာ ပြာကတ် သွက် ပွမပတိတ် {{ill|ကျောက်စိမ်း|en|Jade}} (Jade)၊ ပတ္တမြား ကေုာံ ကျောက်မျက် နာနာ သာ် ရ။ တုဲပၠန် ရေနံ၊ သဘာဝ ဓါတ်ငွေ့ ကေုာံ ဆု ကျွန်း (Teak) တအ် လေဝ် ဒှ် ကပေါတ် ပတိတ် အဓိက သွက် ဍုင် ရ။
* '''အခက်အခုဲ (Economic Challenges):''' ကြဴနူ ပၞာန် သီ အဝဵု သၞာံ ၂၀၂၁ တုဲ၊ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ဗၟာ လီုလာ် အာ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် တုဲ ၚုဟ်မး သြန် ဒကေဝ် စှ်ေ အာ တုဲ ကမ္မဏဳ မ္ၚး ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် နုတ် တိတ် အာ နူ ဍုင်ဗၟာ ရ။

== ၈။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူနာနာ (Demographics and Ethnic Groups) ==
ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မၞုံ ကု ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဂကူ နာနာ သာ် မပံင်နှဴ ဒၟံင် ရ-
* '''လၟိဟ် မၞိဟ် (Population):''' နွံ ၜိုတ် ၅၄ မဳလဳယျာန် ရ။ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မံင် ပ္ဍဲ ဒေသ တိ ဗလး ဨရာဝတဳ၊ လ္ဂုင် ကေုာံ မာန္တလေ ရ။
* '''ဂကူ ဂမၠိုင် (Ethnic Groups):''' အလဵုအသဳ ဍုင်ဗၟာ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဂကူ ကောန်ဍုင် အရင် ၈ ဂကူ ဇၞော် ကေုာံ ၁၃၅ ဂကူ ဍောတ်တ် ရ။ ဂကူ ဗၟာ (Bamar) နွံ ၜိုတ် ၆၈% တုဲ၊ ဂကူ {{ill|သေံ|en|Shan people}} (၉%)၊ {{ill|ကရေင်|en|Karen people}} (၇%)၊ ယခေင်၊ {{ill|မန်|en|Mon people}}၊ ချေင်၊ ကချေင် ကေုာံ ကယျာ တအ် ပါလုပ် ရ။ 
* '''ပြသၞာ ရဝ်ဟင်ဂျာ (Rohingya Crisis):''' ဂကူ ရဝ်ဟင်ဂျာ (Rohingya) တအ် ဂှ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင် စၟတ်သမ္တီ ကောန်ဍုင် တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၇ ဂှ် ဟိုတ်နူ ပရေင် ပန် ဂစိုတ် နကဵု ဒပ် ပၞာန် တုဲ မၞိဟ် ၇၀၀,၀၀၀ ပြင် ဒး ဒြေပ် ဒဴ အာ ဍုင် ဗင်္ဂလားဒေ့ရှ် ရ။&lt;ref&gt;Hlaing, K. Y. (2012). ''Understanding Myanmar's Peace Process''. Asian Survey.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Shwedagon Pagoda, Yangon, Myanmar 11.jpg | ကျာ်လ္ဂုင် (Shwedagon Pagoda) မဒှ် သင်္ကေတ ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ
File:Bagan temples.jpg | ဍုင်ဗုကာံ မၞုံ ကု ကျာ်စေတဳ လ္ၚီ ပြင် မဒှ် အာဲကၟာဲ ဝင် ဂၠးတိ
File:Inle lake Myanmar.jpg | လစ အင်းလေး ပ္ဍဲ တွဵုရး သေံ မပြာကတ် သွက် ဗီုပြင် မံင် တန်တဴ ညးဒေသ
&lt;/gallery&gt;

== ၉။ ယေန်သၞာင်၊ ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်ပညာ (Culture, Religion, and Education) ==
* '''ဘာသာ (Religion):''' မၞိဟ် ၜိုတ် ၈၈% ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ရှ်ေသှ်ေ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Theravada Buddhism) ร။ ကျာ်လ္ဂုင် ကေုာံ ဍုင် ဗုကာံ တအ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် ကျာ် ပြာကတ် အိုတ် ရ။ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် ဂှ် ဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဒေသ ချေင်၊ ကချေင် ကေုာံ ကရေင် တုဲ၊ အေတ်သလာမ် ကဵု ဟိန္ဒူ လေဝ် နွံ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''ယေန်သၞာင် ကေုာံ ကယျိုင် (Culture):''' ကယျိုင် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် &quot;လုံချည်&quot; (Longyi) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိက် မစကာ သီု တြုံ ကဵု ဗြဴ ရ။ ပွမစကာ &quot;သနပ်ခါး&quot; (Thanaka) လတူ မုက် သွက်ဂွံ ဂွံ အခေါင် အရာ သ္အးဇ္ၚး လေဝ် ဒှ် အခိုက်ကၞာ မွဲ ရ။ 
* '''စၞ စ (Cuisine):''' စၞ စ အဓိက ဂှ် ဒှ် ပုင် တုဲ၊ သွ မၞုံ ကု ဍာ် ငံပြာရည် ကေုာံ သွ ဟင်းရည် တအ် ပါလုပ် ရ။ &quot;မုန့်ဟင်းခါး&quot; (Mohinga) မဒှ် ခၞံကြုက် ဍာ် သွ က တအ် ဂှ် ဒှ် စၞ စ ယၟု ပြာကတ် အိုတ် ရ။

== ၁၀။ အခက်အခုဲ လၟုဟ် ကေုာံ အနာဂတ် (Current Challenges and Future Outlook) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဏအ် ဍုင်ဗၟာ ဒး ဆဵု ဂဗ ဒၟံင် ပြသၞာ ဗွဲမသကာတ်မြဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ညးတအ်-
* '''ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် (Ongoing Civil War):''' ပဋိပက္ခ အကြာ ဒပ် ပၞာန် (Tatmadaw) ကဵု ဂကောံ ဒစဵုဒစး တအ် (PDF ကေုာံ EROs ဗီုကဵု KNU, KIA, MNDAA, NMSP) တအ် က္တဵုဒှ် ဒၟံင် ပြးဇး အလုံ မွဲ ဍုင် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံင် ညးဍုင်ကွာန် မဳလဳယျာန် ပြင် ဒး ဒြေပ် ဒဴ နူ ဌာန် သ္ၚိ ညးတအ် ရ။
* '''ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ဖက်ဒရယ် (Federalism):''' သွက် အနာဂတ် မ္ဂး၊ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဂကောံ ကောန်ဍုင် အရင် တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပွမဒက်ပ္တန် သၞောတ်ဝ် &quot;ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ&quot; (Federal Democratic Union) මွဲ ဓဝ် သၟး ဟေင် ဍေံ မာန် ကဵု ဍုင် ညိင် သ္ကီု ကေုာံ သၠးပွး မာန် ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် ဝင် ကေုာံ အကာဲအရာ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဍုင်ဗၟာ ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ် လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ပရေင် ပညာ နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=7t_sFmKzJcE|title=A Brief History of Myanmar (Burma)}}

{{ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ}}
{{ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဝင် ဍုင်ဗၟာ]]
* [[တွဵုရးမန်]]
* [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ]]
* {{ill|အာသဳယာန်|en|ASEAN}} (ASEAN)
* [[ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ]]

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Seekins, Donald M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press. ISBN 978-0810854765.
* Smith, Martin (1999). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books. ISBN 978-1856496605.
* Aung-Thwin, Michael A. (2005). ''The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma''. University of Hawaii Press. ISBN 978-0824828868.
* Houtman, Gustaaf (1999). ''Mental culture in Burmese crisis politics: Aung San Suu Kyi and the National League for Democracy''. ILCAA. ISBN 978-4872977486.
* Bünte, Marco (2014). ''Myanmar in Transition: Challenges, Opportunities and Options''. ISEAS Publishing.
* Thawnghmung, Ardeth Maung (2011). ''Beyond Armed Conflict: Ethnonational Politics in Burma (Myanmar)''. East-West Center.
* Hlaing, Kyaw Yin (2012). ''Understanding Myanmar's Peace Process''. Asian Survey, 52(5), 931-954.
* Taylor, Robert H. (2009). ''The State in Myanmar''. NUS Press. ISBN 978-9971694661.
* Lintner, Bertil (1990). ''Outrage: Burma's Struggle for Democracy''. Review Publishing.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Myanmar Myanmar (Burma)]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{အာရှ}}
{{အာဆီယံ}}

{{DEFAULTSORT:ဍုင်ဗၟာ}}
[[Category:ဍုင်ဗၟာ]]
[[Category:ရးနိဂီု ပ္ဍဲ အာရှ]]
[[Category:ရးနိဂီု ပ္ဍဲ အာရှ အရှေ့တောင်]]
[[Category:အာဆီယံ]]</text>
      <sha1>45py9ushdp9i3d56j8b898tjg0irfs7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54569</id>
      <parentid>54568</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T04:15:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* နိဿဲ */</comment>
      <origin>54569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27922" sha1="h0pcbo9vui28fic5u1vzv0u1e02jm5j" xml:space="preserve">{{Short description|ရးနိဂီု ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှ အရှေ့တောင် မၞုံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် ၅၄ မဳလဳယျာန်}}
{{Infobox country
| common_name = ဍုင်ဗၟာ
| native_name = ပြည်ထောင်စု သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော်&lt;br&gt;''(Republic of the Union of Myanmar)''
| image_flag = Flag of Myanmar.svg
| alt_flag = ဖလာတ် ဍုင်ဗၟာ
| image_coat = State seal of Myanmar.svg
| alt_coat = တဆိပ် ဍုင်ဗၟာ
| image_map = Myanmar (orthographic projection).svg
| map_caption = ဒတန် ဍုင်ဗၟာ (သာ်သ္ၚေက်) ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှ ကေုာံ အာဆီယံ (ASEAN)
| capital = [[နေပြည်တော်]] (Naypyidaw)
| largest_city = [[လ္ဂုင်]] (Yangon)
| official_languages = ဗၟာ
| regional_languages = [[မန်]]၊ သေံ၊ ကရေင်၊ ယခေင်၊ ချေင်၊ ကချေင် ကေုာံ တၞဟ်တၞဟ်
| ethnic_groups = ဗၟာ (၆၈%)၊ သေံ (၉%)၊ ကရေင် (၇%)၊ ယခေင် (၄%)၊ မန် (၂%)၊ ချေင်၊ ကချေင် 
| religion = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (၈၇.၉%)၊ ခရေတ်ယာန် (၆.၂%)၊ အေတ်သလာမ် (၄.၃%)၊ ဟိန္ဒူ (၀.၅%)
| government_type = သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် ပၞာန် (Military junta) ကေုာံ ကၟိန်ဍုင် (Unitary Republic)
| leader_title1 = ဥက္ကဋ္ဌ ကံင်သဳ စၟိန်ပြမာန် ဍုင်
| leader_name1 = {{ill|မင်းအောင်လှိုင်|en|Min Aung Hlaing}}
| leader_title2 = သမ္မတ (ယာယဳ)
| leader_name2 = {{ill|မြင့်ဆွေ|en|Myint Swe}}
| area_km2 = 676578
| population_estimate = 54,000,000
| population_census = 51,486,253 (၂၀၁၄)
| currency = [[ဒကေဝ်]] (Kyat - MMK)
| time_zone = MMT (UTC+06:30)
| calling_code = +95
| cctld = .mm
}}

'''[[wikt:mnw:ဍုင်|ဍုင်]]ဗၟာ''' ({{lang-en|Myanmar}} ဟွံသေင်မ္ဂး Burma) ဝွံ ယၟု အလဵုအသဳ မ္ဂး ကော်စ '''ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ ဍုင်ဗၟာ''' (Republic of the Union of Myanmar) တုဲ ဍေံဒှ် ရးနိဂီု မွဲ မၞုံ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ {{ill|အာရှ ဂၞဴ|en|Southeast Asia}} ရ။ ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုင် မၞုံ ဇမၞော် တိဍာ် အာရှ ဂၞဴ အလုံ တိုက် (Mainland Southeast Asia) ဇၞော် အိုတ် မွဲ တုဲ၊ နွံ ကု လၟိဟ် မၞိဟ် ၜိုတ် ၅၄ မဳလဳယျာန် ရ။ ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပယျဵု ဍုင် ဗင်္ဂလားဒေ့ရှ် ကဵု အိန္ဒိယ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ်၊ ဍုင် တရုတ် ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ-ဗမံက်၊ ဍုင် လာအို ကဵု သေံ ပ္ဍဲ လပါ် ဗမံက်-သၠုင်ကျာ ရ။ လပါ် ပလိုတ် ကဵု သၠုင်ကျာ ဂှ် ဍေံ ဆက်စပ် ကု ပင်လယ်ကွေ့ ဘင်္ဂလား ကေုာံ ၜဳ အန်ဒမန် ရ။ ဍုင် ဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် လ္ဂုင် (Yangon) တုဲ၊ ဍုင် ဇၞော် အလဵုအသဳ (Capital) ဂှ် ဒှ် ဍုင် နေပြည်တော် (Naypyidaw) ရ။&lt;ref&gt;Seekins, D. M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ နိရုတ္တိ (Introduction and Etymology) ==
ယၟု ဍုင်ဗၟာ နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ ၜါ သာ် မပ္တံကဵု &quot;Burma&quot; ကေုာံ &quot;Myanmar&quot; ရ။ 
* '''နိရုတ္တိ (Etymology):''' ယၟု သီု ၜါ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူကဵု တမ်မူလ ယၟု ဂကူ &quot;ဗမာ&quot; (Bamar) မဒှ် ဂကူ လၟိဟ် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၉ ဂှ် အလဵုအသဳ ပၞာန် (SLORC) ညးတအ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် ယၟု ဍုင် နူကဵု &quot;Union of Burma&quot; စိုပ် အာ &quot;Union of Myanmar&quot; သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပျး ဒဒှ်ရ ဍုင် ဏအ် ဍေံ ဟွံသေင် ဆ ဍုင် သွက် ဂကူ ဗၟာ မွဲ ဓဝ် ပုဟ်، ဍေံ ဒှ် သီု ဍုင် သွက် ကောန်ဍုင် အရင် သီုဖအိုတ် ရ။
* '''ပွမစကာ ယၟု:''' ၜိုန်ရ ကုလသမဂ္ဂ (UN) ကေုာံ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် တအ် စကာ ယၟု &quot;Myanmar&quot; ကီု လေဝ်၊ ရးနိဂီု အမေရိကာန် ကေုာံ ယူကေ တအ် ဂှ် လဆောဝ် လဆောဝ် ညးတအ် ဆက် စကာ ဒၟံင် ယၟု &quot;Burma&quot; ဏီ ရ။ သွက် ဂကူ မန် မ္ဂး ပိုဲ ကော်စ &quot;ဍုင်ဗၟာ&quot; ရ။&lt;ref&gt;Houtman, G. (1999). ''Mental culture in Burmese crisis politics: Aung San Suu Kyi and the National League for Democracy''. ILCAA.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် အတိတ် ကေုာံ ဍုင်ဨကရာဇ်ဂမၠိုင် (Early History and Kingdoms) ==
ဝင် ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဍေံ ဇၞော် လှဲလး တုဲ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အေန်ပါယာ ကေုာံ ဂကူ နာနာ သာ် ရ-
* '''ခေတ် ပျူ ကဵု မန် (Pyu and Mon City-States):''' ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဂကူ ညးမမံင် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ လဒေါဝ် ဂှ် ဒှ် ဂကူ ပျူ (Pyu) ရ။ ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ဍုင် သရေခေတ္တရာ၊ ဟန်လင်း ကဵု ဗိဿနိုး ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် သၠုင်ကျာ ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဂကူ {{ill|မန်|en|Mon people}} တအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ဍုင် သဓီု (Thaton) ကေုာံ ဟံသာဝတဳ တုဲ ညးတအ် ပလံင် ဗစိုပ် ပရေင် သာသနာ ဗုဒ္ဓ ထေရဝါဒ ရ။
* '''အေန်ပါယာ ဗုကာံ (Pagan Empire):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၁ (1044 AD) ဂှ် သၟိင် အနဝ်ရထာ (Anawrahta) ဒက်ပ္တန် ဍုင် {{ill|ဗုကာံ|en|Pagan Kingdom}} (Bagan) တုဲ သီ ကေတ် ဍုင် မန် သဓီု ရ။ ဍုင် ဗုကာံ ဂှ် ဒှ် အေန်ပါယာ ဗၟာ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မာန် အုပ်ဓုပ် လဝ် ဍုင်ဗၟာ သီုဖအိုတ် ရ။
* '''ခေတ် တောင်ငူ ကဵု ကုန်းဘောင်:''' ကြဴနူ ဗုကာံ လီုလာ် အာ တုဲ، အေန်ပါယာ တောင်ငူ (Taungoo Dynasty) ကေုာံ အေန်ပါယာ ကုန်းဘောင် (Konbaung Dynasty) တအ် ကလေင် ဒက်ပ္တန် ဍုင်ဗၟာ မွဲ ဝါ ပၠန် ရ။ ခေတ် ကုန်းဘောင် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ခေတ် ဨကရာဇ် လက္ကရဴ အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင်ဗၟာ ရ။&lt;ref&gt;Aung-Thwin, M. A. (2005). ''The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma''. University of Hawaii Press.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ အင်္ဂလိက် (British Colonial Era) ==
ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၉ ဂှ် ဍုင်ဗၟာ ဒး ဆဵု ဂဗ ကု ပရေင် ဇီုကပိုက် လပါ် ဍုင် အင်္ဂလိက်-
* '''ပၞာန် အင်္ဂလိက်-ဗၟာ (Anglo-Burmese Wars):''' ပၞာန် အလန် ပထမ (၁၈၂၄-၁၈၂၆) က္တဵုဒှ် တုဲ ဍုင်ဗၟာ ဒး ဒုင် ကျ ပၞာန် တုဲ ဒး ပအပ် ကဵု ရး ယခေင် ကဵု တၞင်သဳ ကု အင်္ဂလိက် ရ။ ကြဴနူ ပၞာန် အလန် ဒုတိယ (၁၈၅၂) ကဵု တတိယ (၁၈၈၅) တုဲ ဍုင်ဗၟာ သီုဖအိုတ် သ္ဒး ဒုင် အုပ်ဓုပ် သၟဝ် အင်္ဂလိက် ရ။
* '''ပရေင် အုပ်ဓုပ် (British Rule):''' အင်္ဂလိက် တအ် စၟတ်သမ္တီ ဍုင်ဗၟာ နဒဒှ် တွဵုရး မွဲ သွက် ဍုင် အိန္ဒိယ (British India) စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၃၇ ร။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် တဵု လွဳ သြောအ် ဇၞော် မောဝ် ကၠုင် ဗွဲမလောန် ဆဂး ညးဍုင်ကွာန် ဗၟာ တအ် ဒး ဒုင် ပ္ဍဵုပ္ဍိုက် ကေုာံ ကျ အာ ဒြပ် ရတ် တိဍာ် ရ။
* '''ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ:''' ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန် ဒုတိယ ဂှ် ဒပ် ပၞာန် ဂျပေန် တအ် လုပ် သီ ကေတ် ဍုင်ဗၟာ တုဲ، ဗိုလ်ချုပ် အောင်ဆန်း က္ဍိုက်က္ဍိုပ် တုဲ ကလေင် တဝ်စၞေဟ် ကု ဂျပေန် နကဵု အရီုအဗင် မဟာမိတ် တအ် ရ။

== ၄။ ပရေင် သၠးပွး ကေုာံ ဝင် လက္ကရဴဏအ် (Independence and Recent History) ==
ဍုင်ဗၟာ ကလိဂွံ ဍုင် သၠးပွး ပ္ဍဲကဵု စၟတ်တ္ၚဲ ၄ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၄၈-
* '''ခေတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင်:''' ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဍုင်ဗၟာ အုပ်ဓုပ် နကဵု သၞောတ်ဝ် ပါလဳမန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ရ။ ဆဂး ပဋိပက္ခ အကြာ ဂကူ ဗၟာ ကဵု ကောန်ဍုင် အရင် (ဗီုကဵု ကရေင်၊ မန်) တအ် စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ဓဝါဲ ဂှ် ရ။
* '''သၞောတ်ဝ် ပၞာန် ဦးနေဝင်း (၁၉၆၂-၁၉၈၈):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၂ ဗိုလ်ချုပ် နေဝင်း သီ ကေတ် အဝဵု ဍုင် တုဲ အုပ်ဓုပ် နကဵု &quot;လမ်းစဉ်ပါတီ&quot; မဒှ် သၞောတ်ဝ် ဝါဒ ဆိုရှယ်လစ် ဍုင်ဗၟာ ရ။ ဍေံ ပကဵု ညံင် ဍုင်ဗၟာ ဒး ကျ ဒိုက် အာ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။
* '''ပရေင် ထ္ၜး ဆန္ဒ ၈၈၈၈ ကေုာံ ခေတ် တၟိ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၈ မၞိဟ် ဂၠိုင် သ္ၚောဲ ထ္ၜး ဆန္ဒ (8888 Uprising) ဆဂး ပၞာန် (SLORC) တအ် ပန် ဂစိုတ် တုဲ ကလေင် သီ အဝဵု ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ဗော် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် NLD ဇၞး မဲ တုဲ ကလိဂွံ အဝဵု အလဵုအသဳ ညိ ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ ဂိတု ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ ဂှ် ဒပ် ပၞာန် ကလေင် သီ အဝဵု မွဲ ဝါ ပၠန် တုဲ ဍုင်ဗၟာ လၟုဟ် နွံ ဒၟံင် သၟဝ် ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် (Civil War) ရ။&lt;ref&gt;Smith, M. (1999). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books.&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဍေံ နွံ ကု အကာဲအရာ ပထဝဳ သဘာဝ စုင်လေင် ရ-
* '''ပထဝဳရုပ် (Topography):''' လပါ် သၟဝ်ကျာ ဂှ် ဒှ် ဒဵု သၠုင် သၠုင် မပ္တံကဵု ဒဵု {{ill|ခါကာဘိုရာဇီ|en|Hkakabo Razi}} (၅,၈၈၁ မဳတာ) မဒှ် ဒဵု သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ အာရှ အရှေ့တောင် ရ။ လပါ် ဗမံက် ဂှ် ဒှ် ကုန်းပြင်မြင့် သေံ ကေုာံ လပါ် ပလိုတ် ဂှ် ဒှ် ရေင်ဒဵု ယခေင် ရ။
* '''သၞောတ် ၜဳ (Rivers):''' [[ၜဳ ဨရာဝတဳ]] (Irrawaddy River) မၞုံ ဇမၠိင် ၂,၂၁၀ ကဳလဝ်မဳတာ ဂှ် ဒှ် ၜဳ အဓိက သွက် ဍုင်ဗၟာ တုဲ ဍေံ ပါ် ဖြတ် ဍုင် နူ သၟဝ်ကျာ စဵုကဵု စိုပ် ၜဳ အန်ဒမန် ရ။ ၜဳ တၞဟ် ဗီုကဵု ၜဳ သာလောန် ကဵု ၜဳ ချေန်တွေန် တအ် လေဝ် ကိစ္စဇၞော် လောန် ရ။
* '''ရာသဳဥတု:''' ဍုင်ဗၟာ နွံ ကု ရာသဳဥတု မုတ်သုံ ဂမ္တဴ (Tropical monsoon) တုဲ ဍေံ နွံ ၃ ရာသဳ (ကညင်၊ ဗြဲ၊ ဂံက်) ရ။ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် ဂှ် ဒှ် ဒေသ ဂမ္တဴ ကေုာံ စဲ (Dry Zone) ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး တွဵုရး ကေုာံ ရးဇၞော် အဓိက ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ
|-
! တွဵုရး/ရးဇၞော် !! ဍုင် ဇၞော် !! လၟိဟ် မၞိဟ် (ခန့်မှန်း)
|-
| {{ill|ရးဇၞော် လ္ဂုင်|en|Yangon Region}} || လ္ဂုင် || ၇.၃ မဳလဳယျာန်
|-
| {{ill|ရးဇၞော် မာန္တလေ|en|Mandalay Region}} || မာန္တလေ || ၆.၁ မဳလဳယျာန်
|-
| {{ill|တွဵုရး သေံ|en|Shan State}} || တောင်ကြီး || ၅.၈ မဳလဳယျာန်
|-
| {{ill|ရးဇၞော် ဨရာဝတဳ|en|Ayeyarwady Region}} || ပုသိမ် || ၆.၁ မဳလဳယျာန်
|-
| '''[[တွဵုရးမန်]]''' || မတ်မလီု || ၂.၀ မဳလဳယျာန်
|}

== ၆။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics and Government) ==
အတိုင် ဥပဒေသဇိုင် (Constitution) သၞာံ ၂၀၀၈ မ္ဂး ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မအုပ်ဓုပ် နကဵု သမ္မတ ကေုာံ ကၠတ်ထဝ် (Parliamentary republic) ရ-
* '''ကၠတ်ထဝ် ကၟိန်ဍုင် (Assembly of the Union):''' ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ကၠတ်ထဝ် ညးစၞး ဍုင် (Pyithu Hluttaw) ကဵု ကၠတ်ထဝ် ဂကူ (Amyotha Hluttaw) ရ။ ဆဂး ၂၅% နူကဵု ခုင် ကၠတ်ထဝ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ပၞာန် တအ် ကေတ် လဝ် အလဵုအလျောက် ရ။
* '''ပရေင် အုပ်ဓုပ် လၟုဟ် (Current Situation):''' ကြဴနူ ပၞာန် သီ အဝဵု သၞာံ ၂၀၂၁ တုဲ၊ အလဵုအသဳ ပၞာန် (State Administration Council - SAC) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် တအ် ကေတ် လဝ် အဝဵု ဍုင် ရ။ ပရေင် ဒစဵုဒစး ဗွဲမသကာတ်မြဟ် နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ (NUG) ကေုာံ ဒပ် ပၠန်ဂတး (PDF / EROs) တအ် က္တဵုဒှ် ဒၟံင် အလုံ မွဲ ဍုင် ရ။&lt;ref&gt;Bünte, M. (2014). ''Myanmar in Transition: Challenges, Opportunities and Options''. ISEAS Publishing.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မၞုံ ကု သယံဇာတ သဘာဝ ဗွဲမလှဲလး ဆဂး ဟိုတ်နူ ပရေင် အုပ်ဓုပ် ပၞာန် ကေုာံ ပဋိပက္ခ တုဲ ဍေံ ဒှ် ဍုင် မဒိုက် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ အာရှ ရ-
* '''ပရေင် တဵုလွဳ (Agriculture):''' ကမၠောန် အဓိက သွက် ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒှ် ပွမတဵု လွဳ သြောအ် ရ။ ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဒှ် ဍုင် ပတိတ် သြောအ် ဇၞော် အိုတ် မွဲ ကိုပ်ကၠာ ခေတ် ပၞာန် တေအ် ရ။
* '''သယံဇာတ (Resources):''' ဍုင်ဗၟာ ပြာကတ် သွက် ပွမပတိတ် {{ill|ကျောက်စိမ်း|en|Jade}} (Jade)၊ ပတ္တမြား ကေုာံ ကျောက်မျက် နာနာ သာ် ရ။ တုဲပၠန် ရေနံ၊ သဘာဝ ဓါတ်ငွေ့ ကေုာံ ဆု ကျွန်း (Teak) တအ် လေဝ် ဒှ် ကပေါတ် ပတိတ် အဓိက သွက် ဍုင် ရ။
* '''အခက်အခုဲ (Economic Challenges):''' ကြဴနူ ပၞာန် သီ အဝဵု သၞာံ ၂၀၂၁ တုဲ၊ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ဗၟာ လီုလာ် အာ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် တုဲ ၚုဟ်မး သြန် ဒကေဝ် စှ်ေ အာ တုဲ ကမ္မဏဳ မ္ၚး ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် နုတ် တိတ် အာ နူ ဍုင်ဗၟာ ရ။

== ၈။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူနာနာ (Demographics and Ethnic Groups) ==
ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မၞုံ ကု ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဂကူ နာနာ သာ် မပံင်နှဴ ဒၟံင် ရ-
* '''လၟိဟ် မၞိဟ် (Population):''' နွံ ၜိုတ် ၅၄ မဳလဳယျာန် ရ။ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မံင် ပ္ဍဲ ဒေသ တိ ဗလး ဨရာဝတဳ၊ လ္ဂုင် ကေုာံ မာန္တလေ ရ။
* '''ဂကူ ဂမၠိုင် (Ethnic Groups):''' အလဵုအသဳ ဍုင်ဗၟာ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဂကူ ကောန်ဍုင် အရင် ၈ ဂကူ ဇၞော် ကေုာံ ၁၃၅ ဂကူ ဍောတ်တ် ရ။ ဂကူ ဗၟာ (Bamar) နွံ ၜိုတ် ၆၈% တုဲ၊ ဂကူ {{ill|သေံ|en|Shan people}} (၉%)၊ {{ill|ကရေင်|en|Karen people}} (၇%)၊ ယခေင်၊ {{ill|မန်|en|Mon people}}၊ ချေင်၊ ကချေင် ကေုာံ ကယျာ တအ် ပါလုပ် ရ။ 
* '''ပြသၞာ ရဝ်ဟင်ဂျာ (Rohingya Crisis):''' ဂကူ ရဝ်ဟင်ဂျာ (Rohingya) တအ် ဂှ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင် စၟတ်သမ္တီ ကောန်ဍုင် တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၇ ဂှ် ဟိုတ်နူ ပရေင် ပန် ဂစိုတ် နကဵု ဒပ် ပၞာန် တုဲ မၞိဟ် ၇၀၀,၀၀၀ ပြင် ဒး ဒြေပ် ဒဴ အာ ဍုင် ဗင်္ဂလားဒေ့ရှ် ရ။&lt;ref&gt;Hlaing, K. Y. (2012). ''Understanding Myanmar's Peace Process''. Asian Survey.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Shwedagon Pagoda, Yangon, Myanmar 11.jpg | ကျာ်လ္ဂုင် (Shwedagon Pagoda) မဒှ် သင်္ကေတ ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ
File:Bagan temples.jpg | ဍုင်ဗုကာံ မၞုံ ကု ကျာ်စေတဳ လ္ၚီ ပြင် မဒှ် အာဲကၟာဲ ဝင် ဂၠးတိ
File:Inle lake Myanmar.jpg | လစ အင်းလေး ပ္ဍဲ တွဵုရး သေံ မပြာကတ် သွက် ဗီုပြင် မံင် တန်တဴ ညးဒေသ
&lt;/gallery&gt;

== ၉။ ယေန်သၞာင်၊ ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်ပညာ (Culture, Religion, and Education) ==
* '''ဘာသာ (Religion):''' မၞိဟ် ၜိုတ် ၈၈% ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ရှ်ေသှ်ေ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Theravada Buddhism) ร။ ကျာ်လ္ဂုင် ကေုာံ ဍုင် ဗုကာံ တအ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် ကျာ် ပြာကတ် အိုတ် ရ။ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် ဂှ် ဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဒေသ ချေင်၊ ကချေင် ကေုာံ ကရေင် တုဲ၊ အေတ်သလာမ် ကဵု ဟိန္ဒူ လေဝ် နွံ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''ယေန်သၞာင် ကေုာံ ကယျိုင် (Culture):''' ကယျိုင် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် &quot;လုံချည်&quot; (Longyi) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိက် မစကာ သီု တြုံ ကဵု ဗြဴ ရ။ ပွမစကာ &quot;သနပ်ခါး&quot; (Thanaka) လတူ မုက် သွက်ဂွံ ဂွံ အခေါင် အရာ သ္အးဇ္ၚး လေဝ် ဒှ် အခိုက်ကၞာ မွဲ ရ။ 
* '''စၞ စ (Cuisine):''' စၞ စ အဓိက ဂှ် ဒှ် ပုင် တုဲ၊ သွ မၞုံ ကု ဍာ် ငံပြာရည် ကေုာံ သွ ဟင်းရည် တအ် ပါလုပ် ရ။ &quot;မုန့်ဟင်းခါး&quot; (Mohinga) မဒှ် ခၞံကြုက် ဍာ် သွ က တအ် ဂှ် ဒှ် စၞ စ ယၟု ပြာကတ် အိုတ် ရ။

== ၁၀။ အခက်အခုဲ လၟုဟ် ကေုာံ အနာဂတ် (Current Challenges and Future Outlook) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဏအ် ဍုင်ဗၟာ ဒး ဆဵု ဂဗ ဒၟံင် ပြသၞာ ဗွဲမသကာတ်မြဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ညးတအ်-
* '''ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် (Ongoing Civil War):''' ပဋိပက္ခ အကြာ ဒပ် ပၞာန် (Tatmadaw) ကဵု ဂကောံ ဒစဵုဒစး တအ် (PDF ကေုာံ EROs ဗီုကဵု KNU, KIA, MNDAA, NMSP) တအ် က္တဵုဒှ် ဒၟံင် ပြးဇး အလုံ မွဲ ဍုင် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံင် ညးဍုင်ကွာန် မဳလဳယျာန် ပြင် ဒး ဒြေပ် ဒဴ နူ ဌာန် သ္ၚိ ညးတအ် ရ။
* '''ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ဖက်ဒရယ် (Federalism):''' သွက် အနာဂတ် မ္ဂး၊ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဂကောံ ကောန်ဍုင် အရင် တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပွမဒက်ပ္တန် သၞောတ်ဝ် &quot;ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ&quot; (Federal Democratic Union) මွဲ ဓဝ် သၟး ဟေင် ဍေံ မာန် ကဵု ဍုင် ညိင် သ္ကီု ကေုာံ သၠးပွး မာန် ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် ဝင် ကေုာံ အကာဲအရာ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဍုင်ဗၟာ ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ် လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ပရေင် ပညာ နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=7t_sFmKzJcE|title=A Brief History of Myanmar (Burma)}}

{{ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ}}
{{ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဝင် ဍုင်ဗၟာ]]
* [[တွဵုရးမန်]]
* [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ]]
* {{ill|အာသဳယာန်|en|ASEAN}} (ASEAN)
* [[ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ]]

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Seekins, Donald M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press. ISBN 978-0810854765.
* Smith, Martin (1999). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books. ISBN 978-1856496605.
* Aung-Thwin, Michael A. (2005). ''The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma''. University of Hawaii Press. ISBN 978-0824828868.
* Houtman, Gustaaf (1999). ''Mental culture in Burmese crisis politics: Aung San Suu Kyi and the National League for Democracy''. ILCAA. ISBN 978-4872977486.
* Bünte, Marco (2014). ''Myanmar in Transition: Challenges, Opportunities and Options''. ISEAS Publishing.
* Thawnghmung, Ardeth Maung (2011). ''Beyond Armed Conflict: Ethnonational Politics in Burma (Myanmar)''. East-West Center.
* Hlaing, Kyaw Yin (2012). ''Understanding Myanmar's Peace Process''. Asian Survey, 52(5), 931-954.
* Taylor, Robert H. (2009). ''The State in Myanmar''. NUS Press. ISBN 978-9971694661.
* Lintner, Bertil (1990). ''Outrage: Burma's Struggle for Democracy''. Review Publishing.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Myanmar Myanmar (Burma)]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{အာရှ}}
{{အာသဳယာန်}}

{{DEFAULTSORT:ဍုင်ဗၟာ}}
[[Category:ဍုင်ဗၟာ]]
[[Category:ရးနိဂီု ပ္ဍဲ အာရှ]]
[[Category:ရးနိဂီု ပ္ဍဲ အာရှ အရှေ့တောင်]]
[[Category:အာဆီယံ]]</text>
      <sha1>h0pcbo9vui28fic5u1vzv0u1e02jm5j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:အာရှ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10919</id>
    <revision>
      <id>54565</id>
      <timestamp>2026-05-08T04:12:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Navbox | name  = အာရှ | title = [[File:Asia (orthographic projection).svg|25px]] ရးနိဂီု ကေုာံ ဒေသဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[အာရှ]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image = [[File:Asia location map.svg|100px|ဗီုတိ အာရှ]]  | group1 = {{ill|အာရှ သၟဝ်ကျာ|en|North Asia}}&lt;br/&gt;(North Asia) | list1  =  *...&quot;</comment>
      <origin>54565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3624" sha1="bp4fs5nn96efgexxxzntn1ssnjj3fj5" xml:space="preserve">{{Navbox
| name  = အာရှ
| title = [[File:Asia (orthographic projection).svg|25px]] ရးနိဂီု ကေုာံ ဒေသဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[အာရှ]]
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| image = [[File:Asia location map.svg|100px|ဗီုတိ အာရှ]]

| group1 = {{ill|အာရှ သၟဝ်ကျာ|en|North Asia}}&lt;br/&gt;(North Asia)
| list1  = 
* [[ရုရှာ]] (လပါ် အာရှ)

| group2 = {{ill|အာရှ ဗမံက်|en|East Asia}}&lt;br/&gt;(East Asia)
| list2  = 
* [[ကြုက်]]
* [[ဂျပါန်]]
* {{ill|ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ|en|North Korea}}
* {{ill|ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ|en|South Korea}}
* {{ill|မန်ဂိုလဳယျာ|en|Mongolia}}
* {{ill|ထာဲဝါန်|en|Taiwan}}

| group3 = {{ill|အာရှ အဂၞဲ|en|Southeast Asia}}&lt;br/&gt;(Southeast Asia)
| list3  = 
* {{ill|ဗရူနာင်|en|Brunei}}
* {{ill|ကမ္ဗောဒဳယျာ|en|Cambodia}}
* {{ill|အေန်ဒဝ်နဳရှာ|en|Indonesia}}
* {{ill|လာအို|en|Laos}}
* {{ill|မလေယှာ|en|Malaysia}}
* [[ဍုင်ဗၟာ]]
* {{ill|ဖိလေတ်ပိုင်|en|Philippines}}
* {{ill|သေင်္ကာပူ|en|Singapore}}
* [[သေံ]]
* {{ill|တဳမောရ် ဗမံက်|en|East Timor}}
* {{ill|ဗဳယေတ်နာမ်|en|Vietnam}}

| group4 = {{ill|အာရှ သၠုင်ကျာ|en|South Asia}}&lt;br/&gt;(South Asia)
| list4  = 
* {{ill|အာဖဂါန်နဳသတာန်|en|Afghanistan}}
* {{ill|ဗင်္ဂလာဒေရှ်|en|Bangladesh}}
* {{ill|ဘူတာန်|en|Bhutan}}
* [[အိန္ဒိယ]]
* {{ill|မော်ဒိုက်|en|Maldives}}
* {{ill|နဳပေါ|en|Nepal}}
* {{ill|ပါကစ္စတာန်|en|Pakistan}}
* {{ill|သဳရိလင်္ကာ|en|Sri Lanka}}

| group5 = {{ill|အာရှ လဒေါဝ်|en|Central Asia}}&lt;br/&gt;(Central Asia)
| list5  = 
* {{ill|ကာဇြက်သတာန်|en|Kazakhstan}}
* {{ill|ကာဂျေတ်သတာန်|en|Kyrgyzstan}}
* {{ill|တာဂျေတ်ကဿတာန်|en|Tajikistan}}
* {{ill|တာခ်မေန်နဿတာန်|en|Turkmenistan}}
* {{ill|ဥဇဗက်ကဿတာန်|en|Uzbekistan}}

| group6 = {{ill|အာရှ ပလိုတ်|en|Western Asia}} (လဒေါဝ်ဗမံက်)&lt;br/&gt;(West Asia / Middle East)
| list6  = 
* {{ill|အာမေနဳယာ|en|Armenia}}
* {{ill|အဇြာဘိုင်ဂျာန်|en|Azerbaijan}}
* {{ill|ဗာရိန်|en|Bahrain}}
* {{ill|ဆိုက်ပရပ်စ်|en|Cyprus}}
* {{ill|ဂျော်ဂျီယာ|en|Georgia (country)}}
* {{ill|အဳရန်|en|Iran}}
* {{ill|အဳရက်|en|Iraq}}
* {{ill|အေတ်သရေ|en|Israel}}
* {{ill|ဂျော်ဒန်|en|Jordan}}
* {{ill|ကူဝိတ်|en|Kuwait}}
* {{ill|လေဗနွန်|en|Lebanon}}
* {{ill|အိုမာန်|en|Oman}}
* {{ill|ပါလက်စတိုင်း|en|State of Palestine}}
* {{ill|ကာတာ|en|Qatar}}
* {{ill|သော်ဒဳ အာရေဗျ|en|Saudi Arabia}}
* {{ill|ဆဳရဳယာ|en|Syria}}
* {{ill|တူရကဳ|en|Turkey}}
* {{ill|ယူအေအဳ|en|United Arab Emirates}}
* {{ill|ယေမင်|en|Yemen}}

| below = 
* '''[[:Category:အာရှ|ကဏ္ဍ: အာရှ]]'''
* '''[[:Category:ရးနိဂီု ပ္ဍဲ အာရှ|ကဏ္ဍ: ရးနိဂီုဂမၠိုင်]]'''
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bp4fs5nn96efgexxxzntn1ssnjj3fj5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:အာသဳယာန်</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10920</id>
    <revision>
      <id>54566</id>
      <timestamp>2026-05-08T04:13:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Navbox | name  = အာသဳယာန် | title = [[File:ASEAN Emblem.svg|25px]] ဂကောံ ရးနိဂီု အာရှ အရှေ့တောင် ([[အာသဳယာန်|ASEAN]]) | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image = [[File:ASEAN location map.svg|100px|မြေပုံ အာသဳယာန်]]  | group1 = ဍုင် ကောန်ဂကောံဂမၠို...&quot;</comment>
      <origin>54566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2127" sha1="1igpu67d4nj151sznmpxl83qcmxgkv7" xml:space="preserve">{{Navbox
| name  = အာသဳယာန်
| title = [[File:ASEAN Emblem.svg|25px]] ဂကောံ ရးနိဂီု အာရှ အရှေ့တောင် ([[အာသဳယာန်|ASEAN]])
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| image = [[File:ASEAN location map.svg|100px|မြေပုံ အာသဳယာန်]]

| group1 = ဍုင် ကောန်ဂကောံဂမၠိုင်&lt;br/&gt;(Member States)
| list1  = 
* {{ill|ဗရူနိုင်း|en|Brunei}}
* {{ill|ကမ္ဗောဒဳယျာ|en|Cambodia}}
* {{ill|အေန်ဒဝ်နဳရှာ|en|Indonesia}}
* {{ill|လာအို|en|Laos}}
* {{ill|မလေယှာ|en|Malaysia}}
* [[ဍုင်ဗၟာ]]
* {{ill|ဖိလစ်ပိုင်|en|Philippines}}
* {{ill|သေင်္ကာပူ|en|Singapore}}
* [[သေံ|ရးနိဂီုသေံ]]
* {{ill|ဗဳယေတ်နာမ်|en|Vietnam}}

| group2 = ဍုင် မင်ရံင်ဂမၠိုင်&lt;br/&gt;(Observers)
| list2  = 
* {{ill|တဳမောရ် ဗမံက်|en|East Timor}}
* {{ill|ပါပူဝါ နယူးဂီနီ|en|Papua New Guinea}}

| group3 = မဆက်စပ်ဂမၠိုင်&lt;br/&gt;(Related Topics)
| list3  = 
* {{ill|ပဋိညာဉ် အာသဳယာန်|en|ASEAN Charter|ပဋိညာဉ် အာသဳယာန်}}
* {{ill|ကောံဓရံင် အာသဳယာန်|en|ASEAN Summit|ကောံဓရံင် အာသဳယာန်}}
* {{ill|ဒေသ သွံရာန် သၠးပွး အာသဳယာန်|en|ASEAN Free Trade Area|AFTA (ဒေသ သွံရာန် သၠးပွး)}}
* {{ill|ရုင် ဌာနအုပ်ဓုပ် အာသဳယာန်|en|ASEAN Secretariat|ရုင် ဌာနအုပ်ဓုပ်}}

| below = 
* '''[[:Category:အာသဳယာန်|ကဏ္ဍ: အာသဳယာန်]]'''
* '''[[:Category:ရးနိဂီု ပ္ဍဲ အာရှ အရှေ့တောင်|ကဏ္ဍ: အာရှ အရှေ့တောင်]]'''
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1igpu67d4nj151sznmpxl83qcmxgkv7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54567</id>
      <parentid>54566</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T04:14:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2118" sha1="cwam5c6ptl8xh5hpdyu1riw9wrtkxk5" xml:space="preserve">{{Navbox
| name  = အာသဳယာန်
| title = [[File:ASEAN Emblem.svg|25px]] ဂကောံ ရးနိဂီု အာရှ အရှေ့တောင် ([[အာသဳယာန်|ASEAN]])
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| image = [[File:ASEAN location map.svg|100px|မြေပုံ အာသဳယာန်]]

| group1 = ဍုင် ကောန်ဂကောံဂမၠိုင်&lt;br/&gt;(Member States)
| list1  = 
* {{ill|ဗရူနာင်|en|Brunei}}
* {{ill|ကမ္ဗောဒဳယျာ|en|Cambodia}}
* {{ill|အေန်ဒဝ်နဳရှာ|en|Indonesia}}
* {{ill|လာအို|en|Laos}}
* {{ill|မလေယှာ|en|Malaysia}}
* [[ဍုင်ဗၟာ]]
* {{ill|ဖိလေတ်ပိုင်|en|Philippines}}
* {{ill|သေင်္ကာပူ|en|Singapore}}
* [[သေံ|ရးနိဂီုသေံ]]
* {{ill|ဗဳယေတ်နာမ်|en|Vietnam}}

| group2 = ဍုင် မင်ရံင်ဂမၠိုင်&lt;br/&gt;(Observers)
| list2  = 
* {{ill|တဳမောရ် ဗမံက်|en|East Timor}}
* {{ill|ပါပူဝါ နယူဂဳနဳ|en|Papua New Guinea}}

| group3 = မဆက်စပ်ဂမၠိုင်&lt;br/&gt;(Related Topics)
| list3  = 
* {{ill|ပဋိညာဉ် အာသဳယာန်|en|ASEAN Charter|ပဋိညာဉ် အာသဳယာန်}}
* {{ill|ကောံဓရီု အာသဳယာန်|en|ASEAN Summit|ကောံဓရံင် အာသဳယာန်}}
* {{ill|ဒေသ သွံရာန် သၠးပွး အာသဳယာန်|en|ASEAN Free Trade Area|AFTA (ဒေသ သွံရာန် သၠးပွး)}}
* {{ill|ရုင် ဌာနအုပ်ဓုပ် အာသဳယာန်|en|ASEAN Secretariat|ရုင် ဌာနအုပ်ဓုပ်}}

| below = 
* '''[[:Category:အာသဳယာန်|ကဏ္ဍ: အာသဳယာန်]]'''
* '''[[:Category:ရးနိဂီု ပ္ဍဲ အာရှ အရှေ့တောင်|ကဏ္ဍ: အာရှ အရှေ့တောင်]]'''
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cwam5c6ptl8xh5hpdyu1riw9wrtkxk5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54570</id>
      <parentid>54567</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T04:16:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2052" sha1="3zo1a8smzgj4cpg8da6degfkyya7tew" xml:space="preserve">{{Navbox
| name  = အာသဳယာန်
| title = [[File:ASEAN Emblem.svg|25px]] ဂကောံ ရးနိဂီု အာရှ ဂၞဴ ([[အာသဳယာန်|ASEAN]])
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| image = [[File:ASEAN location map.svg|100px|မြေပုံ အာသဳယာန်]]

| group1 = ဍုင် ကောန်ဂကောံဂမၠိုင်&lt;br/&gt;(Member States)
| list1  = 
* {{ill|ဗရူနာင်|en|Brunei}}
* {{ill|ကမ္ဗောဒဳယျာ|en|Cambodia}}
* {{ill|အေန်ဒဝ်နဳရှာ|en|Indonesia}}
* {{ill|လာအို|en|Laos}}
* {{ill|မလေယှာ|en|Malaysia}}
* [[ဍုင်ဗၟာ]]
* {{ill|ဖိလေတ်ပိုင်|en|Philippines}}
* {{ill|သေင်္ကာပူ|en|Singapore}}
* [[သေံ|ရးနိဂီုသေံ]]
* {{ill|ဗဳယေတ်နာမ်|en|Vietnam}}

| group2 = ဍုင် မင်ရံင်ဂမၠိုင်&lt;br/&gt;(Observers)
| list2  = 
* {{ill|တဳမောရ် ဗမံက်|en|East Timor}}
* {{ill|ပါပူဝါ နယူဂဳနဳ|en|Papua New Guinea}}

| group3 = မဆက်စပ်ဂမၠိုင်&lt;br/&gt;(Related Topics)
| list3  = 
* {{ill|ပဋိညာဉ် အာသဳယာန်|en|ASEAN Charter|ပဋိညာဉ် အာသဳယာန်}}
* {{ill|ကောံဓရီု အာသဳယာန်|en|ASEAN Summit|ကောံဓရီု အာသဳယာန်}}
* {{ill|ဒေသ သွံရာန် သၠးပွး အာသဳယာန်|en|ASEAN Free Trade Area|AFTA (ဒေသ သွံရာန် သၠးပွး)}}
* {{ill|ရုင် ဌာနအုပ်ဓုပ် အာသဳယာန်|en|ASEAN Secretariat|ရုင် ဌာနအုပ်ဓုပ်}}

| below = 
* '''[[:Category:အာသဳယာန်|ကဏ္ဍ: အာသဳယာန်]]'''
* '''[[:Category:ရးနိဂီု ပ္ဍဲ အာရှ ဂၞဴ|ကဏ္ဍ: အာရှ ဂၞဴ]]'''
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3zo1a8smzgj4cpg8da6degfkyya7tew</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အာသဳယာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10921</id>
    <revision>
      <id>54571</id>
      <timestamp>2026-05-08T04:19:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဂကောံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သွက် ဍုၚ် ပ္ဍဲ အာရှ ဂၞဴ ၁၀ ဍုၚ်}} {{Infobox geopolitical organization | name = ဂကောံ ရးနိဂီု အာရှ ဂၞဴ | native_name = Association of Southeast Asian Nations (ASEAN) | image_flag = Flag of ASEAN.s...&quot;</comment>
      <origin>54571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26334" sha1="gagq7hwp91nuqj0kxvs8la4k7ttenwt" xml:space="preserve">{{Short description|ဂကောံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သွက် ဍုၚ် ပ္ဍဲ အာရှ ဂၞဴ ၁၀ ဍုၚ်}}
{{Infobox geopolitical organization
| name = ဂကောံ ရးနိဂီု အာရှ ဂၞဴ
| native_name = Association of Southeast Asian Nations (ASEAN)
| image_flag = Flag of ASEAN.svg
| alt_flag = ဖလာတ် အာသဳယာန်
| image_seal = ASEAN Emblem.svg
| alt_seal = တဆိပ် အာသဳယာန်
| motto = &quot;One Vision, One Identity, One Community&quot;&lt;br/&gt;(မွဲ ရန်တၟအ်၊ မွဲ လက်သန်၊ မွဲ ဂကောံမၞိဟ်)
| image_map = ASEAN map.svg
| map_caption = ဒတန် ဍုၚ် ကောန်ဂကောံ အာသဳယာန် (သာ်သ္ၚေက် ဓမ္မတာ) ကေုာံ ဍုၚ် မၚ်ရံၚ် (သာ်သ္ၚေက် ၜတ်တ်)
| admin_center_type = ဌာနချုပ် (Secretariat)
| admin_center = {{ill|ဂျာကာတာ|en|Jakarta}}၊ ဍုၚ် အေန်ဒဝ်နဳရှာ
| official_languages = အင်္ဂလိက် (English)
| membership_type = ဍုၚ် ကောန်ဂကောံဂမၠိုင်
| membership = ၁၀ ဍုၚ်
| leader_title1 = ဥက္ကဋ္ဌ အာသဳယာန် (၂၀၂၆)
| leader_name1 = {{ill|ဖိလေတ်ပိုင်|en|Philippines}}
| leader_title2 = ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ်
| leader_name2 = {{ill|ကော ကင်ဟွန်း|en|Kao Kim Hourn}} (Kao Kim Hourn)
| established_event1 = လိက်လလောၚ်တြး ဗာန်ကံက်
| established_date1 = ၈ အဝ်ဂေတ် ၁၉၆၇
| established_event2 = ပဋိညာဉ် အာသဳယာန်
| established_date2 = ၁၅ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၀၈
| area_km2 = 4522518
| population_estimate = 673,000,000
| population_year = ၂၀၂၃
| GDP_PPP = $ 10.2 ထရဳလဳယျာန် (မရနုက်ကဵု ၄ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ)
| currency = နာနာ (Baht, Rupiah, Kyat, Peso, etc.)
| time_zone = UTC+06:30 စဵုကဵု UTC+09:00
}}

'''[[wikt:mnw:ဂကောံ|ဂကောံ]] ရးနိဂီု [[wikt:mnw:အာရှ|အာရှ]] ဂၞဴ''' ({{lang-en|Association of Southeast Asian Nations}}၊ က္ဍိုပ်လိက်: '''ASEAN''' - '''အာသဳယာန်''') ဝွံ ဍေံဒှ် ဂကောံ ပံၚ်ကောံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဒေသနာ (Regional intergovernmental organization) မွဲ မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဍုၚ် ၁၀ ဍုၚ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ {{ill|အာရှ ဂၞဴ|en|Southeast Asia}} ရ။ တၚ်ရန်တၟအ် အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် အာသဳယာန် ဂှ် သွက်ဂွံ ပံၚ်ကောံ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ပရေၚ် ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေၚ် မၞိဟ်၊ ပရေၚ် ယေန်သၞာၚ်၊ ကေုာံ ပွမမၚ်မဲ ပရေၚ် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဂီုကၠီု ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ရ။ 

အာသဳယာန် ဝွံ ဍေံ နွံ ကု လၟိဟ် မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ၜိုတ် ၆၇၀ မဳလဳယျာန် ပြၚ် (ၜိုတ် ၈.၅% နူကဵု လၟိဟ် မၞိဟ် ဂၠးတိ) တုဲ၊ ယဝ်ရ ပံၚ်ကောံ ထောအ် ဍုၚ် သီု ၁၀ ဍုၚ် နဒဒှ် ရးနိဂီု မွဲ ဓဝ် မ္ဂး ဍေံ ဒှ် ဒြဟတ် ပရေၚ် ပိုန်ဒြပ် မဇၞော် အိုတ် မရနုက်ကဵု ၅ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဌာနချုပ် အာသဳယာန် (ASEAN Secretariat) ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုၚ် {{ill|ဂျာကာတာ|en|Jakarta}}၊ ရးနိဂီု အေန်ဒဝ်နဳရှာ ร။&lt;ref&gt;Kishore Mahbubani and Jeffery Sng (2017). ''The ASEAN Miracle: A Catalyst for Peace''. NUS Press.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ဝင် လဒက်ပ္တန် (Introduction and Formation) ==
ပ္ဍဲကဵု အခိၚ် ပၞာန် စိုတ်ဓါတ် (Cold War) တေံ၊ ဒေသ အာရှ ဂၞဴ ဝွံ ဍေံ ဒး ဆဵု ဂဗ ဒၟံၚ် ကု အန္တရာယ် ပွမပြးဇး အာ ဝါဒ ကောမ်မျူနေတ် ကေုာံ ပဋိပက္ခ အကြာ ဍုၚ် ညးသကအ် ရ-
* '''လိက်လလောၚ်တြး ဗာန်ကံက်:''' ပ္ဍဲကဵု စၟတ်တ္ၚဲ ၈ အဝ်ဂေတ် သၞာံ ၁၉၆၇ ဂှ်၊ ဝန်ဇၞော် ပရေၚ် မ္ၚး ဍုၚ် နူကဵု ဍုၚ် ၅ ဍုၚ် (အေန်ဒဝ်နဳရှာ၊ မလေယှာ၊ ဖိလေတ်ပိုင်၊ သေၚ်္ကာပူ၊ ကေုာံ သေံ) တအ် ကောံဓရီု ညးသကအ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် [[ဗာန်ကံက်]] (Bangkok) တုဲ ထပက် လဝ် စၟတ်တဲ လတူ {{ill|လိက်လလောၚ်တြး အာသဳယာန်|en|ASEAN Declaration}} သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဂကောံ ဏအ် ဗွဲမစှ်ေ သၞောဝ် ရ။ 
* '''ဟိုတ် မဒက်ပ္တန်:''' တၚ်ရန်တၟအ် အဓိက ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဂှ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အန္တရာယ် ကောမ်မျူနေတ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေၚ် ဇီုကပိုက် အကြာ ဍုၚ် မပ္တံကဵု သေံ ကဵု ကမ္ဗောဒဳယျာ၊ မလေယှာ ကဵု အေန်ဒဝ်နဳရှာ (Konfrontasi) တအ် ညံၚ် ဂွံ ပြေပြီု အာ ရ။&lt;ref&gt;Acharya, A. (2001). ''Constructing a Security Community in Southeast Asia: ASEAN and the Problem of Regional Order''. Routledge.&lt;/ref&gt;

== ၂။ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ သဘဴဓရ် &quot;ဂၠံင်တရဴ အာသဳယာန်&quot; (Objectives and The ASEAN Way) ==
အာသဳယာန် ဝွံ ဍေံ ချဳဒရာၚ် အာ နကဵု သဘဴဓရ် သီးသန့် မွဲ မကော်စ '''&quot;ဂၠံၚ်တရဴ အာသဳယာန်&quot;''' (The ASEAN Way) ရ-
* '''ပွမဟွံလုပ် စဵုစွက် (Non-interference):''' သဘဴဓရ် အဓိက အိုတ် မွဲ ဂှ် ဒှ် ပွမဟွံလုပ် နှဴရဴ ပ္ဍဲကဵု ပရေၚ် ကေၚ်ကာ အပ္ဍဲ ဍုၚ် ကောန်ဂကောံ ညးသကအ် ร။ ဍုၚ် ဇၟာပ် ဍုၚ် တအ် နွံ အခေါၚ် အုပ်ဓုပ် ဇကု ညးတအ် ဗွဲမသၠးပွး ရ။
* '''ပွမဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု ညဳသၟဟ် (Consensus):''' သ္ဂုတ်သွာတ် အာသဳယာန် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒး ဖျေဟ် နကဵု တၚ်တုပ်စိုတ် ညဳသၟဟ် (Consensus) နူ ဍုၚ် သီု ၁၀ ဍုၚ် ရ။ ယဝ်ရ ဍုၚ် မွဲ ဍုၚ် ဒစဵုဒစး မ္ဂး၊ သ္ဂုတ်သွာတ် ဂှ် ဟွံအံၚ်ဇၞး ပုဟ်။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ကဵု ဖဵု သွက်ဂွံ ညဳသာ ကီု လေဝ်၊ လဆောဝ် လဆောဝ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ကမၠောန် ဂွံ ဇြိုၚ် လဇုဲ အာ မာန် ရ။

== ၃။ ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကေုာံ ပွမဇၞော်မောဝ် (Member States and Expansion) ==
နူကဵု တမ်မူလ ၅ ဍုၚ် ဂှ်၊ အာသဳယာန် ဆက် ဇၞော်မောဝ် တုဲ ဒုၚ် တဲ ဍုၚ် ကောန်ဂကောံ တၟိ လၟိုန် ရ-
* သၞာံ ၁၉၈၄ ဂှ် {{ill|ဗရူနာၚ်|en|Brunei}} လုပ် ပါ နဒဒှ် ဍုၚ် မရနုက်ကဵု ၆ ร။
* ကြဴနူ ပၞာန် စိုတ်ဓါတ် တုဲ၊ သၞာံ ၁၉၉၅ ဂှ် {{ill|ဗဳယေတ်နာမ်|en|Vietnam}} လုပ် ပါ၊ ကေုာံ သၞာံ ၁၉၉၇ ဂှ် {{ill|လာအို|en|Laos}} ကဵု [[ဍုင်ဗၟာ]] (Myanmar) တအ် လုပ် ပါ ကၠုၚ် ရ။ 
* သၞာံ ၁၉၉၉ ဂှ် {{ill|ကမ္ဗောဒဳယျာ|en|Cambodia}} လုပ် ပါ တုဲ ဒှ် အာ ၁၀ ဍုၚ် ဍိုက်က်ပေၚ်ၚ် ရ။
* ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် အာသဳယာန် တအ် တုပ် စိုတ် သွက်ဂွံ ဒုၚ် တဲ ဍုၚ် {{ill|တဳမောရ် ဗမံက်|en|East Timor}} (Timor-Leste) နဒဒှ် ဍုၚ် ကောန်ဂကောံ မရနုက်ကဵု ၁၁ ဆဂး လၟုဟ် ညးတအ် နွံ ပ္ဍဲ အဆင့် ဍုၚ် မၚ်ရံၚ် (Observer state) ဏီ ရ။&lt;ref&gt;Severino, R. C. (2006). ''Southeast Asia in Search of an ASEAN Community''. ISEAS Publishing.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ဍုၚ် ကောန်ဂကောံ အာသဳယာန် (၁၀ ဍုၚ်)
|-
! ဍုၚ် !! စၟတ်တ္ၚဲ လုပ်ပါ !! ဍုၚ် ဇၞော် !! လၟိဟ် မၞိဟ် (ခန့်မှန်း) !! GDP (Billion USD)
|-
| {{flag|Indonesia}} || ၈ အဝ်ဂေတ် ၁၉၆၇ || ဂျာကာတာ || ၂၇၅ မဳလဳယျာန် || ၁,၃၁၉
|-
| {{flag|Thailand}} || ၈ အဝ်ဂေတ် ၁၉၆၇ || ဗာန်ကံက် || ၇၁ မဳလဳယျာန် || ၅၁၂
|-
| {{flag|Malaysia}} || ၈ အဝ်ဂေတ် ၁၉၆၇ || ကွာလာလာမ်ပူ || ၃၃ မဳလဳယျာန် || ၄၃၄
|-
| {{flag|Singapore}} || ၈ အဝ်ဂေတ် ၁၉၆၇ || သေၚ်္ကာပူ || ၅.၆ မဳလဳယျာန် || ၄၆၆
|-
| {{flag|Philippines}} || ၈ အဝ်ဂေတ် ၁၉၆၇ || မနီလာ || ၁၁၃ မဳလဳယျာန် || ၄၃၅
|-
| {{flag|Brunei}} || ၇ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၈၄ || ဘန်ဒါသရဳ ဗဂါဝါန် || ၀.၄ မဳလဳယျာန် || ၁၈
|-
| {{flag|Vietnam}} || ၂၈ ဂျူလာၚ် ၁၉၉၅ || ဟနွိုင်း || ၉၉ မဳလဳယျာန် || ၄၀၈
|-
| {{flag|Myanmar}} || ၂၃ ဂျူလာၚ် ၁၉၉၇ || နေပြည်တော် || ၅၄ မဳလဳယျာန် || ၆၉
|-
| {{flag|Laos}} || ၂၃ ဂျူလာၚ် ၁၉၉၇ || ဗီယင်ကျန်း || ၇.၄ မဳလဳယျာန် || ၁၅
|-
| {{flag|Cambodia}} || ၃၀ ဧပြဳ ၁၉၉၉ || ဖနွမ်းပင် || ၁၆ မဳလဳယျာန် || ၂၉
|}

== ၄။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Structure and Governance) ==
ကြဴနူ မထပက် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲ {{ill|ပဋိညာဉ် အာသဳယာန်|en|ASEAN Charter}} (ASEAN Charter) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၈ တုဲ၊ အာသဳယာန် နွံ ကု လဒက်ပ္တန် ဥပဒေ ဗွဲမခိုၚ်ကၠိုက် ရ-
* '''ကောံဓရီု အာသဳယာန် (ASEAN Summit):''' ဒှ် ကောံဓရီု ကဆံၚ် သၠုၚ် အိုတ် မကၠောန် ဗဒှ် ၜါ ဝါ ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ နကဵု ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဍုၚ် (Heads of State/Government) သီု ၁၀ ဍုၚ် ရ။
* '''ဥက္ကဋ္ဌ အာသဳယာန် (ASEAN Chairmanship):''' တာလျိုၚ် ဥက္ကဋ္ဌ ဂှ် ဍေံ ပြံၚ် အာ နကဵု အက္ခရ် အင်္ဂလိက် (Alphabetical order) ဇၟာပ် သၞာံ ရ။
* '''ရုၚ် ဌာနချုပ် (ASEAN Secretariat):''' နွံ ပ္ဍဲ ဂျာကာတာ၊ မအုပ်ဓုပ် နကဵု ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် (Secretary-General) မရုဲစှ် လဝ် သွက် အာယုက် ၅ သၞာံ ร။

== ၅။ ဒယိုင် ပိ သာ် အာသဳယာန် (The Three ASEAN Pillars) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ် အာသဳယာန် တအ် လလောၚ်တြး ပွမဒက်ပ္တန် &quot;ဂကောံ မၞိဟ် အာသဳယာန်&quot; (ASEAN Community) မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဒယိုၚ် အဓိက ပိ သာ် (Three Pillars) ရ-
# '''AEC (ASEAN Economic Community):''' ဒယိုၚ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်။ တၚ်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ဖန် ညံၚ် အာသဳယာန် ဂွံ ဒှ် ဒေသ ဗဇာတ် (Single Market) မွဲ ဓဝ်၊ ညံၚ် ကပေါတ်၊ ကောန် ကမၠောန် ကေုာံ သြန် ရင်းနှီး တအ် ဂွံ အာ ကၠုၚ် သၠးပွး ร။
# '''APSC (ASEAN Political-Security Community):''' ဒယိုၚ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကဵု ဂီုကၠီု။ သွက်ဂွံ မၚ်မဲ ပရေၚ် ၜိုဟ်သြိုဟ် အလုံ ဒေသ၊ ပွမစဵုဒၞာ ဘဲ ကေုာံ ပွမပံၚ်ကောံ တဝ်စၞေဟ် ကု ဒုစရိုက် နာနာ ရ။
# '''ASCC (ASEAN Socio-Cultural Community):''' ဒယိုၚ် ပရေၚ်မၞိဟ် ကဵု ယေန်သၞာၚ်။ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ဘဝ ညးဍုၚ်ကွာန်၊ ပရေၚ် ပညာ၊ ပွဳပွူ သဘာဝ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် လက်သန် (Identity) မွဲ ဓဝ် သွက် ကောန် အာသဳယာန် သီုဖအိုတ် ရ။&lt;ref&gt;ASEAN Secretariat (2015). ''ASEAN Community Vision 2025: Forging Ahead Together''. Jakarta: ASEAN.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သွံရာန် သၠးပွး (Economy and Free Trade Area) ==
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အာသဳယာန် ဂှ် ဍေံ ဇၞော် မောဝ် ဗွဲမပြဟ် လောန် ရ-
* '''AFTA:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၂ အာသဳယာန် ဒက်ပ္တန် {{ill|ဒေသ သွံရာန် သၠးပွး အာသဳယာန်|en|ASEAN Free Trade Area}} (AFTA) သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် အခေါန် (Tariffs) အကြာ ဍုၚ် ကောန်ဂကောံ ညးသကအ် ร။
* '''RCEP:''' အာသဳယာန် ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် လိက်ကသုက် {{ill|RCEP|en|Regional Comprehensive Economic Partnership}} (Regional Comprehensive Economic Partnership) မဒှ် လိက်ကသုက် သွံ ရာန် သၠးပွး မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် မပံၚ်ကောံ လဝ် ဍုၚ် အာသဳယာန် ၁၀ ဍုၚ် ကေုာံ ကြုက်၊ ဂျပေန်၊ ကိုဝ်ရဳယျာ၊ သြသတြေလျ ကဵု နယူးဇီလန် ရ။

== ၇။ ပရေင်ဆက်ဆောံ မ္ၚး ကေုာံ အာသဳယာန် ပံင်ကောံ (External Relations and ASEAN Plus) ==
အာသဳယာန် ဝွံ ဍေံ ကေတ် လဝ် တာလျိုၚ် မဒှ် ဒၞာဲ လဒေါဝ် (ASEAN Centrality) သွက်ဂွံ ဆက်ဆောံ ကု ဍုၚ် ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ร-
* '''ASEAN+3 (အာသဳယာန် ပံၚ်ကောံ ၃):''' ကောံဓရီု ပံၚ်ကောံ အကြာ အာသဳယာန် ကဵု ဍုၚ် ဗမံက် အာရှ ပိ ဍုၚ် မပ္တံကဵု ကြုက်၊ ဂျပေန် ကေုာံ ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုၚ်ကျာ ร။
* '''EAS (ကောံဓရီု အာရှ ဗမံက်):''' {{ill|East Asia Summit|en|East Asia Summit}} ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပံၚ်ကောံ လဝ် အာသဳယာန် သီု ကု ကၟိန်ဍုၚ် အမေရိကာန်၊ ရုရှား ကေုာံ အိန္ဒိယ တအ် သွက်ဂွံ ချပ် ဂၞန် ပရူ ပရေၚ် ဂီုကၠီု ကေုာံ ဗျူဟာ ร။&lt;ref&gt;Goh, E. (2007). ''Developing the 'ASEAN Way': Assuring Southeast Asia's Security''. Stanford University.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:ASEAN Summit 2023.jpg | ကောံဓရီု အာသဳယာန် (ASEAN Summit) မကၠောန် ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၃
File:ASEAN Secretariat in Jakarta.jpg | ရုၚ် ဌာနချုပ် အာသဳယာန် (ASEAN Secretariat) ပ္ဍဲ ဂျာကာတာ
File:Flag of ASEAN.svg | ဖလာတ် အာသဳယာန် မထ္ၜး ပျး လဝ် ဍာ် သြောအ် ၁၀ စလောၚ်
&lt;/gallery&gt;

== ၈။ ယေန်သၞာင်၊ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ (Culture, Social, and Education) ==
အာသဳယာန် ဂှ် ဍေံ ဟွံသေၚ် ဆ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မွဲ ဓဝ် ပုဟ်، ပရေၚ် မၞိဟ် လေဝ် ကိစ္စဇၞော် လောန် ရ-
* '''ပရေၚ် ဇက်ဂကူ (Visa-free Travel):''' ညးဍုၚ်ကွာန် အာသဳယာန် တအ် နွံ အခေါၚ် အာ ကၠုၚ် လ္ၚတ် ဍုၚ် ညးသကအ် နကဵု သၞောတ်ဝ် ဟွံဒး ကေတ် ဗီဇာ (Visa-free) သွက် အခိၚ် ဂၠေအ်ဂၠေအ် ร။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဇၞော် မောဝ် ပတိုန် ပရေၚ် ကူသာန် သွံ ရာန် ကေုာံ ဒၞာဲ ဝေၚ် အာ တရဴ (Tourism) ရ။
* '''ပရေၚ် ပညာ (Education):''' ဂကောံ {{ill|AUN|en|ASEAN University Network}} (ASEAN University Network) ဂှ် ပံၚ်ကောံ လဝ် တက္ကသိုလ် ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဒေသ သွက်ဂွံ ပြံၚ်လှာဲ ကွတ် ပညာ ကေုာံ ကွးဘာ အကြာ ဍုၚ် ညးသကအ် ရ။

== ၉။ အခက်အခုဲ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပဲါ (Challenges and Criticisms) ==
ၜိုန်ရ အာသဳယာန် အံၚ်ဇၞး လဝ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ကီု လေဝ်၊ ညးတအ် ဒး ဆဵု ဂဗ ဒၟံၚ် အခက်အခုဲ ဇၞော်ဇၞော် လၟိုန် ရ-
* '''ပြသၞာ ၜဳ ကြုက် သၠုၚ်ကျာ (South China Sea):''' တိဍာ် ကေုာံ တကအ် ပ္ဍဲ ၜဳ ကြုက် သၠုၚ်ကျာ ဂှ် ဍုၚ် ကြုက် ကဵု ဍုၚ် အာသဳယာန် ၄ ဍုၚ် (ဗဳယေတ်နာမ်၊ ဖိလေတ်ပိုင်၊ မလေယှာ၊ ဗရူနာၚ်) တအ် ပြိုၚ်ပကာန် ဒၟံၚ် ညးသကအ် ရ။ အာသဳယာန် တအ် ဟွံမာန် ပတိတ် သ္ဂုတ်သွာတ် မွဲ ဓဝ် ဟိုတ်နူ ဍုၚ် လ္ၚဵု ဗီုကဵု ကမ္ဗောဒဳယျာ တအ် ပါလုပ် လပါ် ကြုက် ရ။
* '''ပြသၞာ ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ (Myanmar Crisis):''' ကြဴနူ ပၞာန် သီ အဝဵု သၞာံ ၂၀၂၁ ပ္ဍဲ [[ဍုင်ဗၟာ]] တုဲ၊ အာသဳယာန် တအ် ပတိတ် လဝ် တၚ် တုပ် စိုတ် ၅ တၚ် (Five-Point Consensus) ဆဂး အလဵုအသဳ ပၞာန် ဍုၚ်ဗၟာ ဟွံဗက် စ အတိုၚ် တၚ် ဂှ် တုဲ အာသဳယာန် တအ် ဒး ဒုၚ် ပါ်ပဲါ ဒဒှ်ရ အစောံစရာဲ ဟွံမွဲ ရ။
* '''သဘဴဓရ် ဟွံလုပ် နှဴရဴ (Non-interference):''' သဘဴဓရ် ဏအ် ဂှ် လဆောဝ် လဆောဝ် ဍေံ ဒှ် အာ အခက်အခုဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါၚ်အရာ ကောန်မၞိဟ် (Human Rights) ပ္ဍဲ ဍုၚ် ကောန်ဂကောံ တအ် ရ။&lt;ref&gt;Emmers, R. (2003). ''Cooperative Security and the Balance of Power in ASEAN and the ARF''. RoutledgeCurzon.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ဗီုပြင် အာသဳယာန် ၂၀၄၅ (Future and ASEAN Vision 2045) ==
သွက် အနာဂတ် မ္ဂး၊ အာသဳယာန် တအ် ဓဇက် လဝ် မူဝါဒ တၟိ သွက်ဂွံ ဇၞော် မောဝ် အာ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၄၅ ร-
* '''ဗီုပြၚ် ၂၀၄၅ (ASEAN Vision 2045):''' ညးတအ် ရန်တၟအ် လဝ် ညံၚ် ဒေသ ဏအ် ဂွံ ဒှ် ဒေသ မၞုံ ကု ဒြဟတ် ရာၚ်ဆာဲ တန်တဴ (Resilient and sustainable)၊ ဒေသ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital economy) ကေုာံ ပွမဇၞော်မောဝ် စက်ယန္တရား အစောံစရာဲ (Innovation-driven) ร။
* '''ပရေၚ် ပြံၚ်လှာဲ (Transformation):''' ယဝ်ရ အာသဳယာန် မိက်ဂွံ အံၚ်ဇၞး ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ မ္ဂး၊ ညးတအ် သ္ဒး ဖန် ညံၚ် သၞောတ်ဝ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် WHA (Consensus) ဏအ် ဂွံ ပြဟ် တိုန် ကေုာံ သ္ဒး ဖန် ညံၚ် ဍုၚ် ကောန်ဂကောံ တအ် ဂွံ ညဳသာ ညးသကအ် ဍာံဍာံ ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် ဝင် လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ဒြဟတ် အာသဳယာန် ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ် လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ပရေင် ပညာ နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=7t_sFmKzJcE|title=What is ASEAN and why does it matter?}}

{{အာသဳယာန်}}
{{အာရှ}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဍုင်ဗၟာ]]
* [[သေံ|ရးနိဂီု သေံ]]
* {{ill|ပဋိညာဉ် အာသဳယာန်|en|ASEAN Charter}}
* {{ill|ဒေသ သွံရာန် သၠးပွး အာသဳယာန်|en|ASEAN Free Trade Area}}

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Acharya, Amitav (2001). ''Constructing a Security Community in Southeast Asia: ASEAN and the Problem of Regional Order''. Routledge. ISBN 0-415-15763-3.
* Kishore Mahbubani, and Jeffery Sng (2017). ''The ASEAN Miracle: A Catalyst for Peace''. NUS Press. ISBN 978-981-4722-49-0.
* Severino, Rodolfo C. (2006). ''Southeast Asia in Search of an ASEAN Community''. Institute of Southeast Asian Studies. ISBN 978-981-230-389-9.
* ASEAN Secretariat (2015). ''ASEAN Community Vision 2025: Forging Ahead Together''. Jakarta: ASEAN Secretariat.
* Emmers, Ralf (2003). ''Cooperative Security and the Balance of Power in ASEAN and the ARF''. RoutledgeCurzon. ISBN 978-0-415-30491-7.
* Goh, Evelyn (2007). ''Developing the 'ASEAN Way': Assuring Southeast Asia's Security''. Stanford University.
* Jones, Lee (2012). ''ASEAN, Sovereignty and Intervention in Southeast Asia''. Palgrave Macmillan. ISBN 978-0-230-33675-0.
* Weatherbee, Donald E. (2014). ''International Relations in Southeast Asia: The Struggle for Autonomy''. Rowman &amp; Littlefield.
* Stubbs, Richard (2014). ''ASEAN's Role in Asian Regionalism''. Pacific Affairs Journal.
* [https://asean.org/ Official Website of the Association of Southeast Asian Nations (ASEAN)]. Retrieved May 8, 2026.

{{DEFAULTSORT:အာသဳယာန်}}
[[Category:အာသဳယာန်]]
[[Category:ဂကောံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် အလုံဂၠးတိ]]
[[Category:ရးနိဂီု ပ္ဍဲ အာရှ ဂၞဴ]]
[[Category:အာရှ ဂၞဴ]]</text>
      <sha1>gagq7hwp91nuqj0kxvs8la4k7ttenwt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အာရှ ဂၞဴ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10922</id>
    <revision>
      <id>54572</id>
      <timestamp>2026-05-08T04:37:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဒေသ ပ္ဍဲကဵု တိုက် အာရှ လပါ် သၠုၚ်ကျာ-ဗမံက် မၞုံ ကု ၁၁ ဍုၚ်}} {{Infobox settlement | name = အာရှ ဂၞဴ | native_name = Southeast Asia | image_map = Southeast Asia (orthographic projection).svg | map_caption = ဒတန် ဒၞာဲ အာရှ ဂၞဴ ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတ...&quot;</comment>
      <origin>54572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23693" sha1="7hx5eq9e7g26tffepjs735pywuqpy8g" xml:space="preserve">{{Short description|ဒေသ ပ္ဍဲကဵု တိုက် အာရှ လပါ် သၠုၚ်ကျာ-ဗမံက် မၞုံ ကု ၁၁ ဍုၚ်}}
{{Infobox settlement
| name = အာရှ ဂၞဴ
| native_name = Southeast Asia
| image_map = Southeast Asia (orthographic projection).svg
| map_caption = ဒတန် ဒၞာဲ အာရှ ဂၞဴ ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ (သာ်သ္ၚေက်)
| subdivision_type = တိုက် (Continent)
| subdivision_name = [[အာရှ]]
| area_total_km2 = 4545792
| population_estimate = 686,832,234
| population_as_of = ၂၀၂၃
| population_density_km2 = 150
| blank_name = ဍုၚ် မပါလုပ်ဂမၠိုင်
| blank_info = ၁၁ ဍုၚ်
| blank1_name = ဇမၞော် ပိုန်ဒြပ် (GDP)
| blank1_info = $၃.၉ ထရဳလဳယျာန် (Nominal, ၂၀၂၃)
| blank2_name = ဘာသာ အဓိက
| blank2_info = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ အေတ်သလာမ်၊ ခရေတ်ယာန်
}}

'''[[wikt:mnw:အာရှ|အာရှ]] [[wikt:mnw:ဂၞဴ|ဂၞဴ]]''' ({{lang-en|Southeast Asia}} ဟွံသေၚ်မ္ဂး Southeastern Asia) ဝွံ ဍေံဒှ် ဒေသ ဇၞော် မွဲ မၞုံ ပ္ဍဲကဵု လပါ် သၠုၚ်ကျာ-ဗမံက် (South-eastern) နူကဵု တိုက် အာရှ ရ။ ဒေသ ဏအ် ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ အကြာ ဍုၚ် [[အိန္ဒိယ]] လပါ် ပလိုတ်၊ ဍုၚ် [[ကြုက်]] လပါ် သၟဝ်ကျာ၊ ကေုာံ တိုက် သြသတြေလျ လပါ် သၠုၚ်ကျာ ရ။ ဍေံ ဒှ် ဒေသ မဆက်စပ် ဒၟံၚ် အကြာ ၜဳ မှာသၟိတ် အိန္ဒိယ ကဵု ၜဳ မှာသၟိတ် ပစိဖိတ် ရ။

အာရှ ဂၞဴ ဝွံ ဍေံ ပါ် လဝ် နကဵု ဒေသ အဓိက ၜါ သ္ကုတ် ရ- တိ ဇၞော် အာရှ ဂၞဴ (Mainland Southeast Asia ဟွံသေၚ်မ္ဂး Indochina) ကေုာံ တကအ် အာရှ ဂၞဴ (Maritime Southeast Asia ဟွံသေၚ်မ္ဂး Malay Archipelago) ရ။ ဒေသ ဏအ် ဂှ် နွံ ကု ရးနိဂီု သၠးပွး ၁၁ ဍုၚ် တုဲ ဍုၚ် ၁၀ ဍုၚ် ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ [[အာသဳယာန်]] (ASEAN) ရ။ နွံ ကု လၟိဟ် မၞိဟ် ၜိုတ် ၆၈၆ မဳလဳယျာန် ပြၚ် တုဲ ဍေံ ဒှ် ဒေသ မၞုံ ကု ယေန်သၞာၚ်၊ ဘာသာ၊ ကေုာံ ဇဳဝသဘာဝ မစုၚ်လေၚ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref&gt;Tarling, N. (1999). ''The Cambridge History of Southeast Asia''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပထဝဳဒတန် (Introduction and Geography) ==
အာရှ ဂၞဴ ဝွံ ဍေံ နွံ ကု ဇမၞော် တိဍာ် ၜိုတ် ၄.၅ မဳလဳယျာန် စတုရန်း ကဳလဝ်မဳတာ ရ-
* '''တိ ဇၞော် (Mainland):''' မပါလုပ် ဍုၚ် ဗီုကဵု [[ဍုင်ဗၟာ]]၊ [[သေံ]]၊ {{ill|လာအို|en|Laos}}၊ {{ill|ကမ္ဗောဒဳယျာ|en|Cambodia}} ကဵု {{ill|ဗဳယေတ်နာမ်|en|Vietnam}} ရ။ တိဍာ် လပါ် ဏအ် ဂှ် ပြာကတ် သွက် ၜဳ ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု {{ill|ၜဳ မဲခေါင်|en|Mekong}} (Mekong)၊ [[ၜဳ ဨရာဝတဳ]] ကေုာံ ၜဳ စဝ်ဖယျာ မဒှ် သဇိုၚ် သွက် ပရေၚ် တဵုလွဳ သြောအ် ရ။
* '''ဒေသ တကအ် (Maritime):''' မပါလုပ် ဍုၚ် ဗီုကဵု {{ill|အေန်ဒဝ်နဳရှာ|en|Indonesia}}၊ {{ill|ဖိလေတ်ပိုင်|en|Philippines}}၊ {{ill|မလေယှာ|en|Malaysia}}၊ {{ill|သေၚ်္ကာပူ|en|Singapore}}၊ {{ill|ဗရူနာၚ်|en|Brunei}} ကေုာံ {{ill|တဳမောရ် ဗမံက်|en|East Timor}} ရ။ အေန်ဒဝ်နဳရှာ ဂှ် ဒှ် ဍုၚ် မၞုံ ကု တကအ် ဂၠိုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မွဲ ရ။ 
* '''အကာဲအရာ သဘာဝ:''' ဒေသ ဏအ် ဍေံ နွံ လတူ လေတ္တီတွဒ် အီကွေတာ တုဲ နွံ ကု ရာသဳဥတု ဂမ္တဴ ကေုာံ ဗြဲ မုတ်သုံ (Tropical monsoon) ရ။ တုဲပၠန် ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ လတူ လစွံ ပၟတ် ပစိဖိတ် (Ring of Fire) တုဲ မလေပ် က္တဵုဒှ် ကသဳတိ ကေုာံ ဒဵုပၟတ် ဍာ် ပါ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ အေန်ပါယာ အတိတ် (History and Past Empires) ==
ဝင် ဒေသ အာရှ ဂၞဴ ဝွံ ဍေံ ဒး ဒုၚ် ဇီုကပိုက် လပါ် ယေန်သၞာၚ် နူကဵု အိန္ဒိယ ကေုာံ ကြုက် ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် ရ-
* '''ခေတ် ပြယေန်သၞာၚ် အိန္ဒိယ (Indianized Kingdoms):''' စတမ် နူ ရာစုသၞာံ ၁ တေံ၊ ယေန်သၞာၚ် ဟိန္ဒူ ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ စိုပ် ကၠုၚ် တုဲ ဍုၚ် အေန်ပါယာ ဇၞော်ဇၞော် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ရ။ ဥပမာ - အေန်ပါယာ {{ill|ခမာ|en|Khmer Empire}} (Khmer Empire) မသြိုၚ် လဝ် ကျာ် အၚ်ကောဝတ် (Angkor Wat)၊ အေန်ပါယာ {{ill|သြဳဝိဇယ|en|Srivijaya}} (Srivijaya) ပ္ဍဲ အေန်ဒဝ်နဳရှာ၊ ကေုာံ အေန်ပါယာ ဗုကာံ ကဵု ဍုၚ်မန် ဟံသာဝတဳ ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ရ။
* '''ခေတ် ကြုက် ကဵု အေတ်သလာမ်:''' ဍုၚ် ဗဳယေတ်နာမ် လပါ် သၟဝ်ကျာ ဂှ် ဒး ဒုၚ် အုပ်ဓုပ် သၟဝ် ကြုက် ပွိုၚ် ၁၀၀၀ သၞာံ ပြၚ် ရ။ ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၃ တေံ ဘာသာ အေတ်သလာမ် စိုပ် ကၠုၚ် လပါ် တကအ် မလေယှာ ကဵု အေန်ဒဝ်နဳရှာ နူကဵု သၟာ ဗၞိက် အာရပ် တအ် ရ။&lt;ref&gt;Coedès, G. (1968). ''The Indianized States of Southeast Asia''. University of Hawaii Press.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ ကေုာံ ပရေင်သၠးပွး (Colonial Era and Independence) ==
စတမ် နူ ရာစုသၞာံ ၁၆ ဂှ် ရးနိဂီု ဥရောပ တအ် လုပ် စိုပ် ကၠုၚ် သွက်ဂွံ သွံ ရာန် ကပေါတ် စမၠောၚ် (Spices) တုဲ ဗွဲလက္ကရဴ ဒှ် အာ ခေတ် အုပ်ဓုပ် ကဝ်လဝ်နဳ ရ-
* '''ပွမပါ် ပရအ် တိဍာ်:''' ဍုၚ် ဗြိတိန် (အင်္ဂလိက်) သီ ကေတ် ဍုၚ်ဗၟာ ကဵု မလေယှာ၊ ဍုၚ် ပြၚ်သေတ် သီ ကေတ် အေန်ဒဝ်ချာၚ်နာ (ဗဳယေတ်နာမ်၊ လာအို၊ ကမ္ဗောဒဳယျာ)၊ ဟဝ်လာန် (ဒတ်ချ်) သီ ကေတ် အေန်ဒဝ်နဳရှာ၊ ကေုာံ သပိန် (ဗွဲလက္ကရဴ အမေရိကာန်) သီ ကေတ် ဖိလေတ်ပိုင် ရ။ [[သေံ|ဍုၚ်သေံ]] မွဲ ဓဝ် ဟေၚ် မဟွံဒး ဒုၚ် သီ သၟဝ် ဥရောပ ရ။
* '''ပၞာန် ဂၠးတိ ကဵု သၠးပွး:''' ပ္ဍဲ အခိၚ် [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ]]၊ ဒပ် ပၞာန် ဂျပေန် တအ် လုပ် သီ ကေတ် ဒေသ ဏအ် သီုဖအိုတ် ရ။ ကြဴနူ ပၞာန် တုဲ၊ ပရေၚ် ချဳဒရာၚ် သၠးပွး (Independence movements) က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် တုဲ ဍုၚ် သီုဖအိုတ် ကလိဂွံ အဝဵု သၠးပွး မာန် ကၠုၚ် ရ။

== ၄။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူနာနာ (Demographics and Ethnic Groups) ==
အာရှ ဂၞဴ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ မၞိဟ် မမံၚ် တန်တဴ တိုပ် သ္ၚဳ အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ-
* '''လၟိဟ် မၞိဟ်:''' အေန်ဒဝ်နဳရှာ ဂှ် ဒှ် ဍုၚ် လၟိဟ် မၞိဟ် ဂၠိုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဒေသ (၂၇၅ မဳလဳယျာန် ပြၚ်) တုဲ ဍေံ ဒှ် ဍုၚ် လၟိဟ် မၞိဟ် မရနုက်ကဵု ၄ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဍုၚ် လၟိဟ် မၞိဟ် အောန် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဗရူနာၚ် ရ။
* '''ဂကူ ကေုာံ အရေဝ် ဘာသာ:''' ဒေသ ဏအ် နွံ ကု အရေဝ် ဘာသာ လ္တူ ၁၀၀၀ ပြၚ် ရ။ တမ်မူလ ဂကူ အဓိက ဂှ် ဒှ် ဂကောံ {{ill|သြသထြောနဳရှာ|en|Austronesian peoples}} (မလေယှာ၊ အေန်ဒဝ်နဳရှာ၊ ဖိလေတ်ပိုင်)၊ ဂကောံ {{ill|သြသထြောအေရှတေတ်|en|Austroasiatic languages}} (မန်၊ ခမာ၊ ဗဳယေတ်နာမ်)၊ ကေုာံ ဂကောံ Kra-Dai (သေံ၊ လာအို) တအ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ဂကူ ကြုက် လေဝ် ပြးဇး နွံ ဒၟံၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ရ။

== ၅။ ယေန်သၞာင်၊ ဘာသာ ကေုာံ စၞစ (Culture, Religion, and Cuisine) ==
* '''ဘာသာ ဂမၠိုင်:''' ဘာသာ မရှ်ေသှ်ေ အဓိက ပ္ဍဲ ဒေသ တကအ် (အေန်ဒဝ်နဳရှာ၊ မလေယှာ) ဂှ် ဒှ် အေတ်သလာမ် ร။ ပ္ဍဲ တိ ဇၞော် (သေံ၊ ဍုၚ်ဗၟာ၊ ကမ္ဗောဒဳယျာ) ဂှ် ဒှ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (ထေရဝါဒ) ရ။ ဖိလေတ်ပိုင် ကဵု တဳမောရ် ဗမံက် ဂှ် ဒှ် ဘာသာ ခရေတ်ယာန် (ကက်သလစ်) မဂၠိုၚ် အိုတ် ရ။
* '''ယေန်သၞာၚ်:''' ယေန်သၞာၚ် အာရှ ဂၞဴ ဍေံ ဇၞော် မောဝ် လတူ သဇိုၚ် ပရေၚ် တဵုလွဳ သြောအ် (Rice culture) ရ။ ပွဲ သဘၚ် ဍာ် (ဗီုကဵု သၚ်္ကြာန်၊ ဆောၚ်ကရန်) တအ် ဂှ် ပြာကတ် လောန် ရ။
* '''စၞ စ (Cuisine):''' စၞ အာရှ ဂၞဴ ဂှ် ဍေံ ပြာကတ် သွက် ရဟ် ရှ် မဖက်နှဴ ဍာတ်၊ ဖျး၊ ပ္ဍုၚ် ကေုာံ ကတဴ (Spicy) ร။ ကပေါတ် သဇိုၚ် ဗီုကဵု ဍာ် ၚံပြာရည် (Fish sauce)၊ ပ္ကဴ ကၠေၚ် သတ် (Coconut milk) ကေုာံ သၞေဝ် ကေဝ် (Lemongrass, Chili) တအ် စကာ ဂၠိုၚ် ရ။&lt;ref&gt;Reid, A. (1988). ''Southeast Asia in the Age of Commerce''. Yale University Press.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အာသဳယာန် (Economy and ASEAN) ==
ပရေၚ် ပိုန်ဒြပ် အာရှ ဂၞဴ ဝွံ ဍေံ ဇၞော် မောဝ် ဒၟံၚ် ဗွဲမပြဟ် လောန် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ လၟုဟ် ဏအ် ရ-
* '''ဂကောံ [[အာသဳယာန်]] (ASEAN):''' ဍုၚ် ၁၀ ဍုၚ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ဂကောံ ဏအ် သွက်ဂွံ ဇၞော် မောဝ် ပရေၚ် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ် သွံ ရာန် သၠးပွး (AFTA) မွဲ စွံ ရ။ 
* '''စက်ယန္တရား ကေုာံ တဵုလွဳ:''' သေၚ်္ကာပူ ဂှ် ဒှ် ဍုၚ် မၞုံ ကု ပရေၚ် ပိုန်ဒြပ် သၠုၚ် အိုတ် ကေုာံ ဗဟဵု သြန် ဗဏ္ဍာ (Financial Hub) ร။ ဗဳယေတ်နာမ်၊ သေံ ကဵု မလေယှာ တအ် ဂှ် ပြာကတ် သွက် ပရေၚ် ကမၠောန် စက်ယန္တရား ကေုာံ ပတိတ် ကပေါတ် (Manufacturing) ရ။ အေန်ဒဝ်နဳရှာ ကဵု မလေယှာ ဂှ် ဒှ် ဍုၚ် ပတိတ် ကၠေၚ် စမၠောၚ် (Palm oil) ဂၠိုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

== ၇။ ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ဇဳဝစုံလင် (Environment and Biodiversity) ==
အာရှ ဂၞဴ ဍေံ နွံ ကု ဒေသ သဘာဝ မၞုံ ကု ဂကူ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံ ဆု ဗွဲမဂၠိုၚ် (Megadiverse region) ရ-
* '''ဂြိုပ် ဗြဲ (Rainforests):''' ဂြိုပ် ဇၞော် ပ္ဍဲ ဗဝ်နဳယဝ် (Borneo) ကဵု သုမတြာ (Sumatra) တအ် ဂှ် ဒှ် သ္ၚိ ဌာန် သွက် တိရစ္ဆာန် မပ္တံကဵု ဩရန်အူတန် (Orangutan)၊ ကၠ ကေုာံ စိၚ် အာရှ ရ။
* '''ပြသၞာ သဘာဝ:''' ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဏအ် ဟိုတ်နူ ပွမခုတ် ဆု ဗွဲမလောန် (Deforestation) သွက်ဂွံ တဵု ကၠေၚ် စမၠောၚ် ကေုာံ သယံဇာတ တုဲ၊ ဒေသ ဏအ် ဒး ဆဵု ဂဗ ဒၟံၚ် ဘဲ အန္တရာယ် ပွဳပွူ သဘာဝ လီုလာ် ကေုာံ ယက် မှိုင်း (Haze pollution) လၟိုန် ရ။

== ၈။ ဍုင် ကေုာံ ရးနိဂီု မပါလုပ်ဂမၠိုင် (Countries and States) ==
သီုဖအိုတ် ရးနိဂီု သၠးပွး ၁၁ ဍုၚ် နွံ ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ ဂၞဴ ဏအ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ ဂၞဴ (ASEAN + Timor-Leste)
|-
! ဍုၚ် !! ဍုၚ် ဇၞော် !! လၟိဟ် မၞိဟ် (ခန့်မှန်း) !! ဇမၞော် တိဍာ် (km²) !! ဘာသာ အဓိက
|-
| {{flag|Indonesia}} || ဂျာကာတာ || ၂၇၇ မဳလဳယျာန် || ၁,၉၀၄,၅၆၉ || အေတ်သလာမ်
|-
| {{flag|Philippines}} || မနီလာ || ၁၁၅ မဳလဳယျာန် || ၃၀၀,၀၀၀ || ခရေတ်ယာန်
|-
| {{flag|Vietnam}} || ဟနွိုင်း || ၉၉ မဳလဳယျာန် || ၃၃၁,၂၁၂ || ဗုဒ္ဓဘာသာ / ဟွံမွဲ 
|-
| {{flag|Thailand}} || ဗာန်ကံက် || ၇၁ မဳလဳယျာန် || ၅၁၃,၁၂၀ || ဗုဒ္ဓဘာသာ
|-
| {{flag|Myanmar}} || နေပြည်တော် || ၅၄ မဳလဳယျာန် || ၆၇၆,၅၇၈ || ဗုဒ္ဓဘာသာ
|-
| {{flag|Malaysia}} || ကွာလာလာမ်ပူ || ၃၄ မဳလဳယျာန် || ၃၃၀,၈၀၃ || အေတ်သလာမ်
|-
| {{flag|Cambodia}} || ဖနွမ်းပင် || ၁၇ မဳလဳယျာန် || ၁၈၁,၀၃၅ || ဗုဒ္ဓဘာသာ
|-
| {{flag|Laos}} || ဗီယင်ကျန်း || ၇.၅ မဳလဳယျာန် || ၂၃၆,၈၀၀ || ဗုဒ္ဓဘာသာ
|-
| {{flag|Singapore}} || သေၚ်္ကာပူ || ၅.၆ မဳလဳယျာန် || ၇၂၈ || ဗုဒ္ဓဘာသာ / နာနာ
|-
| {{flag|East Timor}} || ဒီလီ (Dili) || ၁.၃ မဳလဳယျာန် || ၁၄,၈၇၄ || ခရေတ်ယာန်
|-
| {{flag|Brunei}} || ဘန်ဒါသရဳ ဗဂါဝါန် || ၀.၄ မဳလဳယျာန် || ၅,၇၆၅ || အေတ်သလာမ်
|}

== ၉။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အခက်အခုဲ (Politics and Challenges) ==
ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲ အာရှ ဂၞဴ ဝွံ ဍေံ စုၚ်လေၚ် လောန် ရ-
* '''သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ်:''' သေၚ်္ကာပူ ကဵု ဖိလေတ်ပိုင် ဒှ် ဍုၚ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မရုဲစှ် သမ္မတ/ဝေါန်ဇၞော်။ ဗဳယေတ်နာမ် ကဵု လာအို ဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် ဗော် ကောမ်မျူနေတ် မွဲ ဓဝ် (One-party state) ရ။ ဗရူနာၚ် ဂှ် အုပ်ဓုပ် နကဵု သၟိၚ် သြဇာ (Absolute monarchy) ร။
* '''အခက်အခုဲ လၟုဟ်:''' ပရေၚ် ပဋိပက္ခ အကြာ ဒပ် ပၞာန် ကဵု ညးဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲ [[ဍုင်ဗၟာ]] (Myanmar civil war) ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် ဒေသ ရ။ တုဲပၠန် ပြသၞာ သွက်ဂွံ ပိုၚ် ပြဳ တိဍာ် ပ္ဍဲ {{ill|ၜဳ ကြုက် သၠုၚ်ကျာ|en|South China Sea}} အကြာ ဍုၚ် အာသဳယာန် လ္ၚဵု ကဵု ဍုၚ် ကြုက် ဂှ် လေဝ် ဒှ် အန္တရာယ် ပရေၚ် ဂီုကၠီု ဇၞော် မွဲ ရ။&lt;ref&gt;Kishore Mahbubani (2017). ''The ASEAN Miracle''. NUS Press.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Future and Development) ==
သွက် အနာဂတ် မ္ဂး အာရှ ဂၞဴ ဝွံ ဍေံ နွံ ကု အခေါၚ်အရာ သွက်ဂွံ ဇၞော် မောဝ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် ရ-
* '''ဒြဟတ် သၟတ်:''' ဒေသ ဏအ် နွံ ကု လၟိဟ် သၟတ် ကောန် ကမၠောန် (Demographic dividend) ဗွဲမဂၠိုၚ် မာန် ဖန်ဗဒှ် ပရေၚ် ဇၞော်မောဝ် စက်ယန္တရား ကေုာံ နဲပညာ ဒဳဂျဳတေဝ် ရ။
* '''ဗီုပြၚ် ၂၀၄၅:''' အာသဳယာန် တအ် ရန်တၟအ် လဝ် ညံၚ် ဂွံ ပံၚ်ကောံ ဒှ် ဒေသ မၞုံ ကု ပရေၚ် ပိုန်ဒြပ် ဇၞော် အိုတ် မရနုက်ကဵု ၄ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ဂကောံ မၞိဟ် မတန်တဴ (Sustainable community) ညံၚ် ဂွံ အံၚ်ဇၞး ရ။

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Angkor wat temple.jpg | ကျာ် အၚ်ကောဝတ် (Angkor Wat) ပ္ဍဲ ကမ္ဗောဒဳယျာ မဒှ် အာဲကၟာဲ ဝင် ဂၠးတိ
File:Borobudur Temple.jpg | ကျာ် ဘောရဝ်ဗူဒူ (Borobudur) ပ္ဍဲ အေန်ဒဝ်နဳရှာ မဒှ် ကျာ်စေတဳ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဇၞော်အိုတ်
File:Singapore Skyline at night.jpg | ဍုၚ် ဇၞော် သေၚ်္ကာပူ မဒှ် ဗဟဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သွက် အာရှ ဂၞဴ
File:Halong Bay Vietnam.jpg | ဟာလံၚ် ဘေး (Halong Bay) ပ္ဍဲ ဗဳယေတ်နာမ် မပြာကတ် သွက် သဘာဝ ကျေဝ်ဂေါဝ်
&lt;/gallery&gt;

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရူ ပထဝဳဒတန် ကေုာံ ဝင် အာရှ ဂၞဴ ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ် လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ပရေၚ် ပညာ နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=dQw4w9WgXcQ|title=Geography and History of Southeast Asia}}

{{အာသဳယာန်}}
{{အာရှ}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[အာသဳယာန်]] (ASEAN)
* [[အာရှ]]
* [[ဍုင်ဗၟာ]]
* [[သေံ|ရးနိဂီု သေံ]]
* {{ill|ဝင် အာရှ ဂၞဴ|en|History of Southeast Asia}}

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Tarling, Nicholas (1999). ''The Cambridge History of Southeast Asia''. Cambridge University Press. ISBN 978-0521663694.
* Coedès, George (1968). ''The Indianized States of Southeast Asia''. University of Hawaii Press. ISBN 978-0824803681.
* Reid, Anthony (1988). ''Southeast Asia in the Age of Commerce, 1450-1680''. Yale University Press. ISBN 978-0300047509.
* Kishore Mahbubani, and Jeffery Sng (2017). ''The ASEAN Miracle: A Catalyst for Peace''. NUS Press. ISBN 978-981-4722-49-0.
* Osborne, Milton (2013). ''Southeast Asia: An Introductory History''. Allen &amp; Unwin. ISBN 978-1743312670.
* Owen, Norman G. (2005). ''The Emergence of Modern Southeast Asia: A New History''. University of Hawaii Press. ISBN 978-0824828905.
* Church, Peter (2017). ''A Short History of South-East Asia''. John Wiley &amp; Sons. ISBN 978-1119062493.
* Ricklefs, M. C. (2010). ''A New History of Southeast Asia''. Palgrave Macmillan. ISBN 978-0230212145.
* World Bank Data (2023). ''Southeast Asia Regional Economic Report''. The World Bank Group.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Southeast_Asia Southeast Asia]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{DEFAULTSORT:အာရှ ဂၞဴ}}
[[Category:အာရှ ဂၞဴ]]
[[Category:ဒေသဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ အာရှ]]
[[Category:အာရှ]]</text>
      <sha1>7hx5eq9e7g26tffepjs735pywuqpy8g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ၜဳ ဨရာဝတဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10923</id>
    <revision>
      <id>54573</id>
      <timestamp>2026-05-08T05:14:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ၜဳ မဇၞော် ကေုာံ ဂၠိင်အိုတ်၊ သီုကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ}} {{Infobox river | name               = ၜဳ ဨရာဝတဳ | native_name        = ဧရာဝတီမြစ် | image              = Ayeyarwady River at Sagaing.jpg | image_caption      = ၜဳ ဨရ...&quot;</comment>
      <origin>54573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25265" sha1="jh07yj7zljzgiis5wlsn0qvtpwy52c1" xml:space="preserve">{{Short description|ၜဳ မဇၞော် ကေုာံ ဂၠိင်အိုတ်၊ သီုကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ}}
{{Infobox river
| name               = ၜဳ ဨရာဝတဳ
| native_name        = ဧရာဝတီမြစ်
| image              = Ayeyarwady River at Sagaing.jpg
| image_caption      = ၜဳ ဨရာဝတဳ ဇွောဝ် ဖြတ် ဒၟံင် ကြပ် ကု တၟအ် ဒဵု စစ်ကိုင်း ကေုာံ ဒဒန် အင်းဝ
| map                = Irrawaddy river basin map.png
| map_caption        = မြေပုံ ထ္ၜးပျး ဒတန် ကေုာံ ဇမၠိင် ၜဳ ဨရာဝတဳ
| source1_location   = ပွမပံင်ကောံ {{ill|ၜဳ မေခ|en|N'Mai River}} ကေုာံ {{ill|ၜဳ မလိ|en|Mali River}} (တွဵုရး ကချေင်)
| mouth              = [[ၜဳ အန်ဒမန်]] (Andaman Sea)
| mouth_coordinates  = {{coord|15|46|N|95|01|E|display=inline,title}}
| length             = ၂,၂၁၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၁,၃၇၃ မိုင်)
| basin_size         = ၄၀၄,၂၀၀ စတုရန်း ကဳလဝ်မဳတာ (၁၅၆,၁၀၀ စတုရန်း မိုင်)
| discharge1_avg     = ၁၃,၀၀၀ ကုဗ မဳတာ ပ္ဍဲ မွဲ စက္က (၄၆၀,၀၀၀ cu ft/s)
| basin_countries    = [[ဍုင်ဗၟာ]] (အဓိက)၊ [[ကြုက်]] (ဒေသ တမ်မူလ ညိည)
}}

'''[[wikt:mnw:ၜဳ|ၜဳ]] ဨရာဝတဳ''' ({{lang-en|Irrawaddy River}} ဟွံသေင်မ္ဂး Ayeyarwady River; {{lang-my|ဧရာဝတီမြစ်}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ၜဳ မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ဇွောဝ် ဂၠိင် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီု [[ဍုင်ဗၟာ]] ရ။ ၜဳ ဝွံ ဍေံ ဒှ် တမ် ကြက် လပါ် ပရေင် ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင် စမၠောန် ဍာ်၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။ ၜဳ ဨရာဝတဳ ဂှ် စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပွမပံင်ကောံ ၜဳ ၜါ မတွဟ် ဂး ၜဳ မေခ ကေုာံ ၜဳ မလိ မၞုံ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ တွဵုရး ကချေင် တုဲ၊ ဇွောဝ် စှ်ေ အာ လပါ် သၠုင်ကျာ အလုံ မွဲ ဍုင်ဗၟာ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဇွောဝ် စှ်ေ လုပ် အာ ပ္ဍဲ ပင်လယ် ၜဳ အန်ဒမန် ဇရေင် ဒေသ တိ ဗလး မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဨရာဝတဳ ရ။ 

ၜဳ ဝွံ ဍေံ နွံ ဇမၠိင် သီုဖအိုတ် ၜိုတ် ၂,၂၁၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၁,၃၇၃ မိုင်) တုဲ ဇမၞော် တိ ဍာ် (Drainage basin) ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၄၀၄,၂၀၀ စတုရန်း ကဳလဝ်မဳတာ ရ။ ၜဳ ဨရာဝတဳ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဒတန် မမံင် တန်တဴ သွက် တိရစ္ဆာန် မဒး ဒုင် အန္တရာယ် ကၠေအ် ကၠက် ဗီုကဵု {{ill|ကောန်ပၠိုတ် ဨရာဝတဳ|en|Irrawaddy dolphin}} (Irrawaddy dolphin) ကေုာံ ဒှ် ဒေသ တဵု လွဳ သြောအ် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ရ။&lt;ref&gt;Landon, K. P. (1939). ''The Irrawaddy River''. The Geographical Journal, 94(5), 405-419.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ နိရုတ္တိ (Introduction and Etymology) ==
ယၟု &quot;ဨရာဝတဳ&quot; ဝွံ ဍေံ တမ် မူလ ကၠုင် နူကဵု ဘာသာ သက္ကတ ကေုာံ ပါဠိ ရ-
* '''နိရုတ္တိ (Etymology):''' အစာ ဝင် တအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ယၟု ဏအ် ကၠုင် နူကဵု ဝေါဟာရ သက္ကတ &quot;{{ill|အဲရဝတဳ|en|Airavata}}&quot; (Iravati) မဒှ် ယၟု စိင် သၠိုက် မပိုင်ပြဳ လဝ် နကဵု သၟိင် အိန် (Indra) မဒှ် ဒေဝတဴ ဟိန္ဒူ ร။ လ္ၚဵု တအ် ဂး ဒဒှ်ရ ဍေံ ကၠုင် နူ ယၟု ၜဳ ရာဗဳ (Ravi River) ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ ရ။
* '''ပွမစၟတ်သမ္တီ ယၟု:''' ပ္ဍဲ အခိင် ခေတ် အင်္ဂလိက် (British era) ညးတအ် ချူ စ &quot;Irrawaddy&quot; ရ။ ဆဂး ကြဴနူ သၞာံ ၁၉၈၉ ဂှ် အလဵုအသဳ ဍုင်ဗၟာ တအ် ပြံင်လှာဲ စၟတ်သမ္တီ ယၟု အလဵုအသဳ နကဵု အင်္ဂလိက် &quot;Ayeyarwady&quot; ညံင် ဂွံ တုပ် ကု ရမ္သာင် ဗၟာ မဟီု ဂး ရ။ ၜိုန်ရ ပြံင် လဝ် ကီု လေဝ်၊ ယၟု တြေံ Irrawaddy ဂှ် မၞိဟ် စကာ ဒၟံင် ဂၠိုင် ဏီ ရ။&lt;ref&gt;Yule, H., &amp; Burnell, A. C. (1903). ''Hobson-Jobson: A Glossary of Colloquial Anglo-Indian Words''. J. Murray.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပထဝဳဒတန် ကေုာံ တမ်မူလ (Geography and Source) ==
ၜဳ ဨရာဝတဳ ဂှ် ဟွံက္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု တမ် ဍာ် မွဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူ ပွမပံင်ကောံ ၜဳ ၜါ ရ-
* '''ၜဳ မေခ ကဵု ၜဳ မလိ:''' ၜဳ ဨရာဝတဳ စ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ မြစ်ဆုံ (Myitsone)၊ မၞုံ ဇရေင် ၄၃ ကဳလဝ်မဳတာ (၂၇ မိုင်) လပါ် သၟဝ်ကျာ ဍုင် မြစ်ကြီးနား ပ္ဍဲ တွဵုရး ကချေင် ရ။ ဒၞာဲ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ၜဳ မေခ (N'Mai River) မဇွောဝ် ကၠုင် နူ လပါ် ဗမံက် ကေုာံ ၜဳ မလိ (Mali River) မဇွောဝ် ကၠုင် နူ လပါ် ပလိုတ် တအ် ပံင် ကောံ ညးသကအ် ရ။
* '''တမ် မူလ ဍာ်:''' ၜဳ ၜါ ဏအ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ဒဵု မာတ် မရိုဟ် လှ်ေ ဒၟံင် နူကဵု {{ill|ရေင်ဒဵု ဟိမဝန္တာ|en|Himalayas}} (Himalayas) ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ ဍုင်ဗၟာ မဆက်စပ် ကု ပယျဵု ဍုင် တရုတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ အခိင် ကညင် မာတ် လှ်ေ မ္ဂး ဍာ် ပ္ဍဲ ၜဳ ဨရာဝတဳ ဇၞော် တိုန် လၟိုန် ရ။

== ၃။ လၟေင် ဇွောဝ်စှ်ေ ကေုာံ ၜဳ မဆက်စပ် (Course and Tributaries) ==
နူကဵု တွဵုရး ကချေင် ဂှ်၊ ၜဳ ဨရာဝတဳ ဇွောဝ် ဖြတ် စှ်ေ ကၠုင် လဒေါဝ် ဍုင်ဗၟာ ရ-
* '''သ္ကုတ် လတူ ကေုာံ လဒေါဝ်:''' ၜဳ ဏအ် ဇွောဝ် ဖြတ် ကၠုင် ဍုင် ဗန်းမော်، ကသာ တုဲ လုပ် စိုပ် တိ ဗလး လဒေါဝ် ဍုင် ရ။ ဍေံ ဇွောဝ် ဖြတ် ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု မာန္တလေ (Mandalay)၊ စစ်ကိုင်း ကေုာံ ဍုင် တြေံ ဗုကာံ (Bagan) ရ။
* '''ၜဳ မဆက်စပ် အဓိက:''' ၜဳ မလုပ် ပံင်ကောံ ကု ဨရာဝတဳ ဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် {{ill|ၜဳ ချေန်တွေန်|en|Chindwin River}} (Chindwin River) မလုပ် ပံင်ကောံ ဇရေင် ဍုင် မြင်းခြံ ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ဏီ ၜဳ ဒုဋ္ဌဝတီ (Myitnge)၊ ၜဳ မူး ကေုာံ ၜဳ မင်းဘူး တအ် လေဝ် လုပ် ပံင်ကောံ ဒၟံင် ကီု ရ။ 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ၜဳ မလုပ် ပံင်ကောံ (Tributaries) အဓိက ပ္ဍဲ ဨရာဝတဳ
|-
! ယၟု ၜဳ !! ဇမၠိင် !! ဒၞာဲ တမ်မူလ !! ဒၞာဲ လုပ် ပံင်ကောံ
|-
| {{ill|ၜဳ ချေန်တွေန်|en|Chindwin River}} || ၁,၂၀၇ ကဳလဝ်မဳတာ || ကချေင် (လပါ် ပလိုတ်) || မြင်းခြံ (ကြပ် ပခုက္ကူ)
|-
| ၜဳ မြစ်ငယ် (ဒုဋ္ဌဝတီ) || ၂၀၉ ကဳလဝ်မဳတာ || တွဵုရး သေံ || စစ်ကိုင်း (ကြပ် အင်းဝ)
|-
| ၜဳ မူး (Mu River) || ၂၇၅ ကဳလဝ်မဳတာ || ရးဇၞော် စစ်ကိုင်း || ကြပ် ဍုင် မြင်းမူ
|-
| ၜဳ ချောင်းမကြီး || ဟွံချိုတ်ပၠိုတ် || တွဵုရး သေံ || လပါ် သၠုင်ကျာ မာန္တလေ
|}

== ၄။ တိဗလး မြစ်ဝကျွန်းပေါ် (The Ayeyarwady Delta) ==
ကာလ ၜဳ ဨရာဝတဳ စိုပ် အာ လပါ် သၠုင်ကျာ ကြပ် ကု ဍုင် ပြည် (Pyay) ဂှ်၊ ဍေံ စ ပါ် ထောအ် နကဵု လစှ်ေ ၜဳ ဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ-
* '''မြစ်ဝကျွန်းပေါ်:''' ဒေသ ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ တိ ဗလး ဨရာဝတဳ (Irrawaddy Delta) ร။ ဍေံ စ ပါ် တိတ် နူကဵု ဍုင် ဟင်္သာတ (Hinthada) တုဲ ဇွောဝ် စှ်ေ အာ ပင်လယ် ၜဳ အန်ဒမန် နကဵု ပါင် ၜဳ သီုဖအိုတ် ၉ မ ရ။
* '''ၜဳ ပုသိမ် ကေုာံ လ္ဂုင်:''' လစှ်ေ ၜဳ ဇၞော် အိုတ် လပါ် ပလိုတ် ဂှ် ဒှ် ၜဳ ပုသိမ် (Pathein River) တုဲ လပါ် ဗမံက် ဂှ် ဆက်စပ် အာ ကု ၜဳ လ္ဂုင် (Yangon River) နကဵု တူးမြောင်း တွံတေး (Twante Canal) မဖန် လဝ် သွက် က္ၜင် ဂွံ အာ ကၠုင် လောဲ သွာ ရ။ ဒေသ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ တိ မနွံ ကု ဓါတ် ဝါစာ ခိုဟ် အိုတ် သွက်ဂွံ တဵု လွဳ သြောအ် ရ။&lt;ref&gt;Stamp, L. D. (1950). ''Asia: A Regional and Economic Geography''. Methuen &amp; Co.&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဝင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (History and Culture) ==
ၜဳ ဨရာဝတဳ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဇိုင် မက္တဵုဒှ် လဝ် ဝင် ကေုာံ အေန်ပါယာ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ရ-
* '''ခေတ် ပျူ ကဵု ဗုကာံ:''' ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဍုင် ဂကူ ပျူ (Pyu city-states) ဗီုကဵု သရေခေတ္တရာ တအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ဇရေင် ၜဳ ဏအ် ရ။ ဗွဲလက္ကရဴ ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၉ ဂှ် အေန်ပါယာ ဗုကာံ (Pagan Empire) က္တဵုဒှ် ကၠုင် ဇရေင် သြင် ၜဳ ဨရာဝတဳ တုဲ ဒက်ပ္တန် လဝ် ကျာ် စေတဳ လ္ၚီ ပြင် မဒှ် အာဲကၟာဲ ဝင် ဂၠးတိ လၟုဟ် ရ။
* '''ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ အင်္ဂလိက်:''' ကြဴနူ အင်္ဂလိက် တအ် သီ ကေတ် ဍုင်ဗၟာ တုဲ၊ ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် {{ill|ကမ္မဏဳ က္ၜင် ဨရာဝတဳ|en|Irrawaddy Flotilla Company}} (Irrawaddy Flotilla Company) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၅ ร။ ကမ္မဏဳ ဏအ် ဍေံ ဒှ် ဂကောံ က္ၜင် သမ္ဗာန် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မွဲ အခိင် တေအ် တုဲ ဍေံ ပြာပ် ပလံင် ဏာ ကပေါတ် ကေုာံ မၞိဟ် အလုံ မွဲ ၜဳ ဨရာဝတဳ ရ။

== ၆။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်စမၠောန် (Economy and Transportation) ==
ၜဳ ဨရာဝတဳ ဂှ် ဒှ် &quot;ဂၠံင် ဇၞော် ပရေင် ပိုန်ဒြပ်&quot; သွက် ဍုင်ဗၟာ ရ-
* '''ပရေင် စမၠောန် ဍာ် (Inland Water Transport):''' စဵုကဵု ခေတ် လၟုဟ် ၜဳ ဨရာဝတဳ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ပလံင် ဗစိုပ် ကပေါတ် ဇြိုင်ဇြိုင် ဗီုကဵု သြောအ်၊ ဆု ကျွန်း (Teak)၊ ရေနံ ကေုာံ ကပေါတ် သြိုင် ခၞံ တအ် ရ။ က္ၜင် သမ္ဗာန် ကေုာံ က္ၜင် ဖေရဳ (Ferries) တအ် အာ ကၠုင် ဒၟံင် ရိုဟ်ဟ် တ္ၚဲ ရ။
* '''တဵုလွဳ ကေုာံ သြောအ်:''' ဒေသ မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ &quot;ပ္ၚာန် သြောအ် ဍုင်ဗၟာ&quot; (Rice bowl of Myanmar) ร။ ပရေင် တဵု လွဳ သြောအ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ဂှ် ပတိတ် ကဵု သြောအ် သွက်ဂွံ စ အလုံ မွဲ ဍုင် ကေုာံ သွံ ပတိတ် မ္ၚး ဍုင် ရ။&lt;ref&gt;Kudo, T. (2010). ''Myanmar's Economy: Its Integration into ASEAN''. IDE-JETRO.&lt;/ref&gt;

== ၇။ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ဇဳဝစုံလင် (Fauna and Biodiversity) ==
ၜဳ ဨရာဝတဳ ဏအ် ဂှ် နွံ ကု သတ္တဝါ ဍာ် မတၟေင် ကေုာံ ရှားပါး ဗွဲမဂၠိုင် ရ-
* '''ကောန်ပၠိုတ် ဨရာဝတဳ (Irrawaddy Dolphin):''' {{ill|ကောန်ပၠိုတ် ဨရာဝတဳ|en|Irrawaddy dolphin}} (''Orcaella brevirostris'') ဂှ် ဒှ် ကောန်ပၠိုတ် (Dolphin) ဍာ် ၜိုတ် မမံင် ပ္ဍဲ ၜဳ ဏအ် ร။ ညးတအ် ပြာကတ် သွက် အခိုက်အကၞာ မပံင်ကောံ ရပ် က မွဲ စွံ ကု သၟာ ရပ် က တအ် (Cooperative fishing) ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ကောန်ပၠိုတ် ဏအ် ဒး ဒုင် ဘဲ အန္တရာယ် ဇၞော်ကၠေင် (Critically Endangered) တုဲ သှ်ေ ဒၟံင် အောန် လောန် ယျ။
* '''က ဨရာဝတဳ ကေုာံ ကၠုင် ၜဳ:''' ပါဲနူ ဂှ် ဏီ သတ္တဝါ ဗီုကဵု မၚ်ကၠံင် ၜဳ (Irrawaddy river shark) ကေုာံ က က္ၜင် (Pangasius) တအ် လေဝ် နွံ ပ္ဍဲ ၜဳ ဏအ် ရ။ ဒေသ မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဂှ် လေဝ် ဒှ် ဒၞာဲ ဇၞော် မောဝ် သွက် ကၞု ဗီုကဵု ကၞု ဍာ် (Crocodiles) ကေုာံ ဂစေံ ဍာ် နာနာ သာ် ရ။

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Irrawaddy Dolphin.jpg | ကောန်ပၠိုတ် ဨရာဝတဳ မဒှ် သတ္တဝါ ရှားပါး မမံင် ပ္ဍဲ ၜဳ
File:Bagan temples.jpg | ဍုင် တြေံ ဗုကာံ မၞုံ ဇရေင် သြင် ၜဳ ဨရာဝတဳ
File:Ayeyarwady Delta satellite image.jpg | ဗီုရုပ် ဂြိုဟ်တု (Satellite) ထ္ၜးပျး တိ ဗလး ဨရာဝတဳ လပါ် သၠုင်ကျာ
&lt;/gallery&gt;

== ၈။ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ဒြဟတ်ဍာ် (Agriculture and Hydropower) ==
* '''ဒြဟတ် လျှပ်စစ် ဍာ် (Hydropower):''' ၜိုန်ရ ၜဳ ဨရာဝတဳ ဂှ် ဟွံမွဲ ကု ကၟာတ် ဍာ် (Dam) ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ၜဳ ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ၜဳ မဆက်စပ် ဗီုကဵု ၜဳ ချေန်တွေန် ကဵု ဒုဋ္ဌဝတီ တအ် ဂှ် နွံ ကု ကၟာတ် ဍာ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် လျှပ်စစ် ရ။ 
* '''ကၟာတ် မြစ်ဆုံ (Myitsone Dam Controversy):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၉ ဂှ် အလဵုအသဳ ကဵု ကမ္မဏဳ ကြုက် တအ် စ သြိုင် ခၞံ ကၟာတ် ဍာ် မြစ်ဆုံ (Myitsone Dam) ပ္ဍဲ ဒၞာဲ တမ် ၜဳ ဨရာဝတဳ ร။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ပရေင် ဒစဵုဒစး နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ညး မင်မဲ သဘာဝ တအ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် တုဲ၊ သမ္မတ ဦးသိန်းစိန် ညး ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပဒေါအ် လဝ် ပရေင် သြိုင် ခၞံ ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၁ စဵုကဵု လၟုဟ် ရ။&lt;ref&gt;Kiik, L. (2016). ''Nationalism and anti-ethno-politics: why 'Chinese Development' failed at Myanmar's Myitsone Dam''. Eurasian Geography and Economics, 57(3), 374-402.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပြသၞာ ပွဳပွူသဘာဝ (Environmental Issues and Climate Change) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ ၜဳ ဨရာဝတဳ ဒး ဆဵု ဂဗ ဒၟံင် ပြသၞာ ပွဳပွူသဘာဝ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင်-
* '''ပွမလီုလာ် ဂြိုပ် ကေုာံ သဲ စိုပ် (Deforestation and Siltation):''' ဟိုတ်နူ ပွမခုတ် ဆု ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဒေသ တမ် ၜဳ တုဲ တိ ကေုာံ သဲ တအ် ဇွောဝ် စှ်ေ ကၠုင် ပ္ဍဲ ၜဳ ဂၠိုင် တိုန် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံင် ၜဳ ဂွံ တိမ် အာ ကေုာံ က္ၜင် တအ် အာ ကၠုင် ဝါတ် လောန် ရ။
* '''ပွမၜံက် ထဝ် (Gold Mining):''' ပွမၜံက် ထဝ် လတူ ၜဳ ဨရာဝတဳ ကေုာံ ၜဳ ချေန်တွေန် တအ် ဂှ် စကာ ဒၟံင် ဓါတ် ပြဒါး (Mercury) ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ ဍေံ ပလီု ပလာ် ဒၟံင် [[wikt:mnw:ဍာ်|ဍာ်]] ကေုာံ ယဲ က ကေုာံ ကောန်ပၠိုတ် တအ် ရ။
* '''ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ (Climate Change):''' ဒေသ မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မဒး ဒုင် ဘဲ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ လောဲ အိုတ် မွဲ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ် {{ill|မုန်တိုင်း နာဂစ်|en|Cyclone Nargis}} (Cyclone Nargis) လုပ် ဇီုကပိုက် တုဲ မၞိဟ် မွဲ ကိုဋ် ပြင် ဒး ချိုတ် အာ ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ (Future and Conservation) ==
သွက် အနာဂတ် ၜဳ ဨရာဝတဳ ဂှ် ဍေံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ပရေင် မင်မဲ သဘာဝ ကေုာံ ပရေင် အုပ်ဓုပ် မစှ်ေ သၞောဝ် ရ-
* '''မင်မဲ ကောန်ပၠိုတ် (Dolphin Conservation):''' အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံ မင်မဲ သဘာဝ WCS တအ် ညးတအ် ပံက် လဝ် ဒၞာဲ မင်မဲ ကောန်ပၠိုတ် ပ္ဍဲ အကြာ ဍုင် မာန္တလေ ကဵု ကျောက်မြောင်း သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပွမရပ် က နကဵု ဓါတ် လျှပ်စစ် (Electric fishing) ရ။
* '''ပရေင် ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ (Sustainable Development):''' ၜဳ ဨရာဝတဳ ဝွံ ဍေံ ဒှ် သြီ ဆီ သွက် ဍုင်ဗၟာ ရ။ သွက်ဂွံ မင်မဲ ၜဳ ဏအ် ဂှ် သ္ဒး ဖန် ညံင် ပရေင် ကမၠောန် ပိုန်ဒြပ် တအ် ဟွံဂွံ ပလီု ပလာ် သဘာဝ ဍာ် ကေုာံ သ္ဒး ဖန် ညံင် သၟာ ရပ် က တအ် ဂွံ ဆက် မံင် တန်တဴ အာ မာန် ร။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ရုပ် ရာ ၜဳ ဨရာဝတဳ၊ ကောန်ပၠိုတ် ဨရာဝတဳ ကေုာံ ယေန်သၞာင် မၞိဟ် ပ္ဍဲ သြင် ၜဳ ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ် လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=dQw4w9WgXcQ|title=The Ayeyarwady: River of Myanmar}}

{{ဝဳကဳ ဒေအ်သ္ကအ်}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဍုင်ဗၟာ]]
* [[ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ]]
* {{ill|ၜဳ သာလောန်|en|Salween River}} (ၜဳ သံလွင်)
* {{ill|ၜဳ ချေန်တွေန်|en|Chindwin River}} (ၜဳ ချင်းတွင်း)
* {{ill|ကောန်ပၠိုတ် ဨရာဝတဳ|en|Irrawaddy dolphin}}

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Landon, Kenneth P. (1939). ''The Irrawaddy River''. The Geographical Journal, 94(5), 405-419.
* Yule, Henry, &amp; Burnell, Arthur C. (1903). ''Hobson-Jobson: A Glossary of Colloquial Anglo-Indian Words and Phrases''. J. Murray.
* Stamp, L. Dudley (1950). ''Asia: A Regional and Economic Geography''. Methuen &amp; Co.
* Kudo, Toshihiro (2010). ''Myanmar's Economy: Its Integration into ASEAN''. IDE-JETRO.
* Kiik, Laur (2016). ''Nationalism and anti-ethno-politics: why 'Chinese Development' failed at Myanmar's Myitsone Dam''. Eurasian Geography and Economics, 57(3), 374-402.
* Smith, Brian D., et al. (2007). ''Investigating the causes of mortality in Irrawaddy dolphins in the Ayeyarwady River, Myanmar''. Wildlife Conservation Society.
* Thant Myint-U (2001). ''The Making of Modern Burma''. Cambridge University Press. ISBN 978-0521799140.
* Kraas, Frauke, et al. (2017). ''Megacity Yangon: Transformation processes and modern developments''. LIT Verlag Münster.
* Taft, L., &amp; Evers, M. (2016). ''A review of current and future vulnerability of the Ayeyarwady Delta''. Global and Planetary Change.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Irrawaddy_River Irrawaddy River]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ}}
{{ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ}}

{{DEFAULTSORT:ဨရာဝတဳ, ၜဳ}}
[[Category:ၜဳ ဨရာဝတဳ]]
[[Category:ၜဳ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ]]
[[Category:ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ]]</text>
      <sha1>jh07yj7zljzgiis5wlsn0qvtpwy52c1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54574</id>
      <parentid>54573</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T05:16:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၅။ ဝင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (History and Culture) */</comment>
      <origin>54574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25262" sha1="s8inj28qo1w7q4s6h8s71jdx8jumykd" xml:space="preserve">{{Short description|ၜဳ မဇၞော် ကေုာံ ဂၠိင်အိုတ်၊ သီုကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ}}
{{Infobox river
| name               = ၜဳ ဨရာဝတဳ
| native_name        = ဧရာဝတီမြစ်
| image              = Ayeyarwady River at Sagaing.jpg
| image_caption      = ၜဳ ဨရာဝတဳ ဇွောဝ် ဖြတ် ဒၟံင် ကြပ် ကု တၟအ် ဒဵု စစ်ကိုင်း ကေုာံ ဒဒန် အင်းဝ
| map                = Irrawaddy river basin map.png
| map_caption        = မြေပုံ ထ္ၜးပျး ဒတန် ကေုာံ ဇမၠိင် ၜဳ ဨရာဝတဳ
| source1_location   = ပွမပံင်ကောံ {{ill|ၜဳ မေခ|en|N'Mai River}} ကေုာံ {{ill|ၜဳ မလိ|en|Mali River}} (တွဵုရး ကချေင်)
| mouth              = [[ၜဳ အန်ဒမန်]] (Andaman Sea)
| mouth_coordinates  = {{coord|15|46|N|95|01|E|display=inline,title}}
| length             = ၂,၂၁၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၁,၃၇၃ မိုင်)
| basin_size         = ၄၀၄,၂၀၀ စတုရန်း ကဳလဝ်မဳတာ (၁၅၆,၁၀၀ စတုရန်း မိုင်)
| discharge1_avg     = ၁၃,၀၀၀ ကုဗ မဳတာ ပ္ဍဲ မွဲ စက္က (၄၆၀,၀၀၀ cu ft/s)
| basin_countries    = [[ဍုင်ဗၟာ]] (အဓိက)၊ [[ကြုက်]] (ဒေသ တမ်မူလ ညိည)
}}

'''[[wikt:mnw:ၜဳ|ၜဳ]] ဨရာဝတဳ''' ({{lang-en|Irrawaddy River}} ဟွံသေင်မ္ဂး Ayeyarwady River; {{lang-my|ဧရာဝတီမြစ်}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ၜဳ မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ဇွောဝ် ဂၠိင် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီု [[ဍုင်ဗၟာ]] ရ။ ၜဳ ဝွံ ဍေံ ဒှ် တမ် ကြက် လပါ် ပရေင် ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင် စမၠောန် ဍာ်၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။ ၜဳ ဨရာဝတဳ ဂှ် စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပွမပံင်ကောံ ၜဳ ၜါ မတွဟ် ဂး ၜဳ မေခ ကေုာံ ၜဳ မလိ မၞုံ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ တွဵုရး ကချေင် တုဲ၊ ဇွောဝ် စှ်ေ အာ လပါ် သၠုင်ကျာ အလုံ မွဲ ဍုင်ဗၟာ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဇွောဝ် စှ်ေ လုပ် အာ ပ္ဍဲ ပင်လယ် ၜဳ အန်ဒမန် ဇရေင် ဒေသ တိ ဗလး မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဨရာဝတဳ ရ။ 

ၜဳ ဝွံ ဍေံ နွံ ဇမၠိင် သီုဖအိုတ် ၜိုတ် ၂,၂၁၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၁,၃၇၃ မိုင်) တုဲ ဇမၞော် တိ ဍာ် (Drainage basin) ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၄၀၄,၂၀၀ စတုရန်း ကဳလဝ်မဳတာ ရ။ ၜဳ ဨရာဝတဳ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဒတန် မမံင် တန်တဴ သွက် တိရစ္ဆာန် မဒး ဒုင် အန္တရာယ် ကၠေအ် ကၠက် ဗီုကဵု {{ill|ကောန်ပၠိုတ် ဨရာဝတဳ|en|Irrawaddy dolphin}} (Irrawaddy dolphin) ကေုာံ ဒှ် ဒေသ တဵု လွဳ သြောအ် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ရ။&lt;ref&gt;Landon, K. P. (1939). ''The Irrawaddy River''. The Geographical Journal, 94(5), 405-419.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ နိရုတ္တိ (Introduction and Etymology) ==
ယၟု &quot;ဨရာဝတဳ&quot; ဝွံ ဍေံ တမ် မူလ ကၠုင် နူကဵု ဘာသာ သက္ကတ ကေုာံ ပါဠိ ရ-
* '''နိရုတ္တိ (Etymology):''' အစာ ဝင် တအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ယၟု ဏအ် ကၠုင် နူကဵု ဝေါဟာရ သက္ကတ &quot;{{ill|အဲရဝတဳ|en|Airavata}}&quot; (Iravati) မဒှ် ယၟု စိင် သၠိုက် မပိုင်ပြဳ လဝ် နကဵု သၟိင် အိန် (Indra) မဒှ် ဒေဝတဴ ဟိန္ဒူ ร။ လ္ၚဵု တအ် ဂး ဒဒှ်ရ ဍေံ ကၠုင် နူ ယၟု ၜဳ ရာဗဳ (Ravi River) ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ ရ။
* '''ပွမစၟတ်သမ္တီ ယၟု:''' ပ္ဍဲ အခိင် ခေတ် အင်္ဂလိက် (British era) ညးတအ် ချူ စ &quot;Irrawaddy&quot; ရ။ ဆဂး ကြဴနူ သၞာံ ၁၉၈၉ ဂှ် အလဵုအသဳ ဍုင်ဗၟာ တအ် ပြံင်လှာဲ စၟတ်သမ္တီ ယၟု အလဵုအသဳ နကဵု အင်္ဂလိက် &quot;Ayeyarwady&quot; ညံင် ဂွံ တုပ် ကု ရမ္သာင် ဗၟာ မဟီု ဂး ရ။ ၜိုန်ရ ပြံင် လဝ် ကီု လေဝ်၊ ယၟု တြေံ Irrawaddy ဂှ် မၞိဟ် စကာ ဒၟံင် ဂၠိုင် ဏီ ရ။&lt;ref&gt;Yule, H., &amp; Burnell, A. C. (1903). ''Hobson-Jobson: A Glossary of Colloquial Anglo-Indian Words''. J. Murray.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပထဝဳဒတန် ကေုာံ တမ်မူလ (Geography and Source) ==
ၜဳ ဨရာဝတဳ ဂှ် ဟွံက္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု တမ် ဍာ် မွဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူ ပွမပံင်ကောံ ၜဳ ၜါ ရ-
* '''ၜဳ မေခ ကဵု ၜဳ မလိ:''' ၜဳ ဨရာဝတဳ စ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ မြစ်ဆုံ (Myitsone)၊ မၞုံ ဇရေင် ၄၃ ကဳလဝ်မဳတာ (၂၇ မိုင်) လပါ် သၟဝ်ကျာ ဍုင် မြစ်ကြီးနား ပ္ဍဲ တွဵုရး ကချေင် ရ။ ဒၞာဲ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ၜဳ မေခ (N'Mai River) မဇွောဝ် ကၠုင် နူ လပါ် ဗမံက် ကေုာံ ၜဳ မလိ (Mali River) မဇွောဝ် ကၠုင် နူ လပါ် ပလိုတ် တအ် ပံင် ကောံ ညးသကအ် ရ။
* '''တမ် မူလ ဍာ်:''' ၜဳ ၜါ ဏအ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ဒဵု မာတ် မရိုဟ် လှ်ေ ဒၟံင် နူကဵု {{ill|ရေင်ဒဵု ဟိမဝန္တာ|en|Himalayas}} (Himalayas) ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ ဍုင်ဗၟာ မဆက်စပ် ကု ပယျဵု ဍုင် တရုတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ အခိင် ကညင် မာတ် လှ်ေ မ္ဂး ဍာ် ပ္ဍဲ ၜဳ ဨရာဝတဳ ဇၞော် တိုန် လၟိုန် ရ။

== ၃။ လၟေင် ဇွောဝ်စှ်ေ ကေုာံ ၜဳ မဆက်စပ် (Course and Tributaries) ==
နူကဵု တွဵုရး ကချေင် ဂှ်၊ ၜဳ ဨရာဝတဳ ဇွောဝ် ဖြတ် စှ်ေ ကၠုင် လဒေါဝ် ဍုင်ဗၟာ ရ-
* '''သ္ကုတ် လတူ ကေုာံ လဒေါဝ်:''' ၜဳ ဏအ် ဇွောဝ် ဖြတ် ကၠုင် ဍုင် ဗန်းမော်، ကသာ တုဲ လုပ် စိုပ် တိ ဗလး လဒေါဝ် ဍုင် ရ။ ဍေံ ဇွောဝ် ဖြတ် ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု မာန္တလေ (Mandalay)၊ စစ်ကိုင်း ကေုာံ ဍုင် တြေံ ဗုကာံ (Bagan) ရ။
* '''ၜဳ မဆက်စပ် အဓိက:''' ၜဳ မလုပ် ပံင်ကောံ ကု ဨရာဝတဳ ဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် {{ill|ၜဳ ချေန်တွေန်|en|Chindwin River}} (Chindwin River) မလုပ် ပံင်ကောံ ဇရေင် ဍုင် မြင်းခြံ ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ဏီ ၜဳ ဒုဋ္ဌဝတီ (Myitnge)၊ ၜဳ မူး ကေုာံ ၜဳ မင်းဘူး တအ် လေဝ် လုပ် ပံင်ကောံ ဒၟံင် ကီု ရ။ 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ၜဳ မလုပ် ပံင်ကောံ (Tributaries) အဓိက ပ္ဍဲ ဨရာဝတဳ
|-
! ယၟု ၜဳ !! ဇမၠိင် !! ဒၞာဲ တမ်မူလ !! ဒၞာဲ လုပ် ပံင်ကောံ
|-
| {{ill|ၜဳ ချေန်တွေန်|en|Chindwin River}} || ၁,၂၀၇ ကဳလဝ်မဳတာ || ကချေင် (လပါ် ပလိုတ်) || မြင်းခြံ (ကြပ် ပခုက္ကူ)
|-
| ၜဳ မြစ်ငယ် (ဒုဋ္ဌဝတီ) || ၂၀၉ ကဳလဝ်မဳတာ || တွဵုရး သေံ || စစ်ကိုင်း (ကြပ် အင်းဝ)
|-
| ၜဳ မူး (Mu River) || ၂၇၅ ကဳလဝ်မဳတာ || ရးဇၞော် စစ်ကိုင်း || ကြပ် ဍုင် မြင်းမူ
|-
| ၜဳ ချောင်းမကြီး || ဟွံချိုတ်ပၠိုတ် || တွဵုရး သေံ || လပါ် သၠုင်ကျာ မာန္တလေ
|}

== ၄။ တိဗလး မြစ်ဝကျွန်းပေါ် (The Ayeyarwady Delta) ==
ကာလ ၜဳ ဨရာဝတဳ စိုပ် အာ လပါ် သၠုင်ကျာ ကြပ် ကု ဍုင် ပြည် (Pyay) ဂှ်၊ ဍေံ စ ပါ် ထောအ် နကဵု လစှ်ေ ၜဳ ဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ-
* '''မြစ်ဝကျွန်းပေါ်:''' ဒေသ ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ တိ ဗလး ဨရာဝတဳ (Irrawaddy Delta) ร။ ဍေံ စ ပါ် တိတ် နူကဵု ဍုင် ဟင်္သာတ (Hinthada) တုဲ ဇွောဝ် စှ်ေ အာ ပင်လယ် ၜဳ အန်ဒမန် နကဵု ပါင် ၜဳ သီုဖအိုတ် ၉ မ ရ။
* '''ၜဳ ပုသိမ် ကေုာံ လ္ဂုင်:''' လစှ်ေ ၜဳ ဇၞော် အိုတ် လပါ် ပလိုတ် ဂှ် ဒှ် ၜဳ ပုသိမ် (Pathein River) တုဲ လပါ် ဗမံက် ဂှ် ဆက်စပ် အာ ကု ၜဳ လ္ဂုင် (Yangon River) နကဵု တူးမြောင်း တွံတေး (Twante Canal) မဖန် လဝ် သွက် က္ၜင် ဂွံ အာ ကၠုင် လောဲ သွာ ရ။ ဒေသ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ တိ မနွံ ကု ဓါတ် ဝါစာ ခိုဟ် အိုတ် သွက်ဂွံ တဵု လွဳ သြောအ် ရ။&lt;ref&gt;Stamp, L. D. (1950). ''Asia: A Regional and Economic Geography''. Methuen &amp; Co.&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဝင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (History and Culture) ==
ၜဳ ဨရာဝတဳ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဇိုင် မက္တဵုဒှ် လဝ် ဝင် ကေုာံ အေန်ပါယာ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ရ-
* '''ခေတ် ပျူ ကဵု ဗုကာံ:''' ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဍုင် ဂကူ ပျူ (Pyu city-states) ဗီုကဵု သရေခေတ္တရာ တအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ဇရေင် ၜဳ ဏအ် ရ။ ဗွဲလက္ကရဴ ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၉ ဂှ် အေန်ပါယာ ဗုကာံ (Pagan Empire) က္တဵုဒှ် ကၠုင် ဇရေင် သြင် ၜဳ ဨရာဝတဳ တုဲ ဒက်ပ္တန် လဝ် ကျာ် စေတဳ လ္ၚီ ပြင် မဒှ် အာဲကၟာဲ ဝင် ဂၠးတိ လၟုဟ် ရ။
* '''ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ အင်္ဂလိက်:''' ကြဴနူ အင်္ဂလိက် တအ် သီ ကေတ် ဍုင်ဗၟာ တုဲ၊ ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် {{ill|ကမ္မဏဳ က္ၜင် ဨရာဝတဳ|en|Irrawaddy Flotilla Company}} (Irrawaddy Flotilla Company) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၅ ။ ကမ္မဏဳ ဏအ် ဍေံ ဒှ် ဂကောံ က္ၜင် သမ္ဗာန် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မွဲ အခိင် တေအ် တုဲ ဍေံ ပြာပ် ပလံင် ဏာ ကပေါတ် ကေုာံ မၞိဟ် အလုံ မွဲ ၜဳ ဨရာဝတဳ ရ။

== ၆။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်စမၠောန် (Economy and Transportation) ==
ၜဳ ဨရာဝတဳ ဂှ် ဒှ် &quot;ဂၠံင် ဇၞော် ပရေင် ပိုန်ဒြပ်&quot; သွက် ဍုင်ဗၟာ ရ-
* '''ပရေင် စမၠောန် ဍာ် (Inland Water Transport):''' စဵုကဵု ခေတ် လၟုဟ် ၜဳ ဨရာဝတဳ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ပလံင် ဗစိုပ် ကပေါတ် ဇြိုင်ဇြိုင် ဗီုကဵု သြောအ်၊ ဆု ကျွန်း (Teak)၊ ရေနံ ကေုာံ ကပေါတ် သြိုင် ခၞံ တအ် ရ။ က္ၜင် သမ္ဗာန် ကေုာံ က္ၜင် ဖေရဳ (Ferries) တအ် အာ ကၠုင် ဒၟံင် ရိုဟ်ဟ် တ္ၚဲ ရ။
* '''တဵုလွဳ ကေုာံ သြောအ်:''' ဒေသ မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ &quot;ပ္ၚာန် သြောအ် ဍုင်ဗၟာ&quot; (Rice bowl of Myanmar) ร။ ပရေင် တဵု လွဳ သြောအ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ဂှ် ပတိတ် ကဵု သြောအ် သွက်ဂွံ စ အလုံ မွဲ ဍုင် ကေုာံ သွံ ပတိတ် မ္ၚး ဍုင် ရ။&lt;ref&gt;Kudo, T. (2010). ''Myanmar's Economy: Its Integration into ASEAN''. IDE-JETRO.&lt;/ref&gt;

== ၇။ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ဇဳဝစုံလင် (Fauna and Biodiversity) ==
ၜဳ ဨရာဝတဳ ဏအ် ဂှ် နွံ ကု သတ္တဝါ ဍာ် မတၟေင် ကေုာံ ရှားပါး ဗွဲမဂၠိုင် ရ-
* '''ကောန်ပၠိုတ် ဨရာဝတဳ (Irrawaddy Dolphin):''' {{ill|ကောန်ပၠိုတ် ဨရာဝတဳ|en|Irrawaddy dolphin}} (''Orcaella brevirostris'') ဂှ် ဒှ် ကောန်ပၠိုတ် (Dolphin) ဍာ် ၜိုတ် မမံင် ပ္ဍဲ ၜဳ ဏအ် ร။ ညးတအ် ပြာကတ် သွက် အခိုက်အကၞာ မပံင်ကောံ ရပ် က မွဲ စွံ ကု သၟာ ရပ် က တအ် (Cooperative fishing) ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ကောန်ပၠိုတ် ဏအ် ဒး ဒုင် ဘဲ အန္တရာယ် ဇၞော်ကၠေင် (Critically Endangered) တုဲ သှ်ေ ဒၟံင် အောန် လောန် ယျ။
* '''က ဨရာဝတဳ ကေုာံ ကၠုင် ၜဳ:''' ပါဲနူ ဂှ် ဏီ သတ္တဝါ ဗီုကဵု မၚ်ကၠံင် ၜဳ (Irrawaddy river shark) ကေုာံ က က္ၜင် (Pangasius) တအ် လေဝ် နွံ ပ္ဍဲ ၜဳ ဏအ် ရ။ ဒေသ မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဂှ် လေဝ် ဒှ် ဒၞာဲ ဇၞော် မောဝ် သွက် ကၞု ဗီုကဵု ကၞု ဍာ် (Crocodiles) ကေုာံ ဂစေံ ဍာ် နာနာ သာ် ရ။

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Irrawaddy Dolphin.jpg | ကောန်ပၠိုတ် ဨရာဝတဳ မဒှ် သတ္တဝါ ရှားပါး မမံင် ပ္ဍဲ ၜဳ
File:Bagan temples.jpg | ဍုင် တြေံ ဗုကာံ မၞုံ ဇရေင် သြင် ၜဳ ဨရာဝတဳ
File:Ayeyarwady Delta satellite image.jpg | ဗီုရုပ် ဂြိုဟ်တု (Satellite) ထ္ၜးပျး တိ ဗလး ဨရာဝတဳ လပါ် သၠုင်ကျာ
&lt;/gallery&gt;

== ၈။ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ဒြဟတ်ဍာ် (Agriculture and Hydropower) ==
* '''ဒြဟတ် လျှပ်စစ် ဍာ် (Hydropower):''' ၜိုန်ရ ၜဳ ဨရာဝတဳ ဂှ် ဟွံမွဲ ကု ကၟာတ် ဍာ် (Dam) ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ၜဳ ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ၜဳ မဆက်စပ် ဗီုကဵု ၜဳ ချေန်တွေန် ကဵု ဒုဋ္ဌဝတီ တအ် ဂှ် နွံ ကု ကၟာတ် ဍာ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် လျှပ်စစ် ရ။ 
* '''ကၟာတ် မြစ်ဆုံ (Myitsone Dam Controversy):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၉ ဂှ် အလဵုအသဳ ကဵု ကမ္မဏဳ ကြုက် တအ် စ သြိုင် ခၞံ ကၟာတ် ဍာ် မြစ်ဆုံ (Myitsone Dam) ပ္ဍဲ ဒၞာဲ တမ် ၜဳ ဨရာဝတဳ ร။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ပရေင် ဒစဵုဒစး နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ညး မင်မဲ သဘာဝ တအ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် တုဲ၊ သမ္မတ ဦးသိန်းစိန် ညး ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပဒေါအ် လဝ် ပရေင် သြိုင် ခၞံ ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၁ စဵုကဵု လၟုဟ် ရ။&lt;ref&gt;Kiik, L. (2016). ''Nationalism and anti-ethno-politics: why 'Chinese Development' failed at Myanmar's Myitsone Dam''. Eurasian Geography and Economics, 57(3), 374-402.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပြသၞာ ပွဳပွူသဘာဝ (Environmental Issues and Climate Change) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ ၜဳ ဨရာဝတဳ ဒး ဆဵု ဂဗ ဒၟံင် ပြသၞာ ပွဳပွူသဘာဝ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင်-
* '''ပွမလီုလာ် ဂြိုပ် ကေုာံ သဲ စိုပ် (Deforestation and Siltation):''' ဟိုတ်နူ ပွမခုတ် ဆု ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဒေသ တမ် ၜဳ တုဲ တိ ကေုာံ သဲ တအ် ဇွောဝ် စှ်ေ ကၠုင် ပ္ဍဲ ၜဳ ဂၠိုင် တိုန် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံင် ၜဳ ဂွံ တိမ် အာ ကေုာံ က္ၜင် တအ် အာ ကၠုင် ဝါတ် လောန် ရ။
* '''ပွမၜံက် ထဝ် (Gold Mining):''' ပွမၜံက် ထဝ် လတူ ၜဳ ဨရာဝတဳ ကေုာံ ၜဳ ချေန်တွေန် တအ် ဂှ် စကာ ဒၟံင် ဓါတ် ပြဒါး (Mercury) ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ ဍေံ ပလီု ပလာ် ဒၟံင် [[wikt:mnw:ဍာ်|ဍာ်]] ကေုာံ ယဲ က ကေုာံ ကောန်ပၠိုတ် တအ် ရ။
* '''ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ (Climate Change):''' ဒေသ မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မဒး ဒုင် ဘဲ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ လောဲ အိုတ် မွဲ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ် {{ill|မုန်တိုင်း နာဂစ်|en|Cyclone Nargis}} (Cyclone Nargis) လုပ် ဇီုကပိုက် တုဲ မၞိဟ် မွဲ ကိုဋ် ပြင် ဒး ချိုတ် အာ ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ (Future and Conservation) ==
သွက် အနာဂတ် ၜဳ ဨရာဝတဳ ဂှ် ဍေံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ပရေင် မင်မဲ သဘာဝ ကေုာံ ပရေင် အုပ်ဓုပ် မစှ်ေ သၞောဝ် ရ-
* '''မင်မဲ ကောန်ပၠိုတ် (Dolphin Conservation):''' အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံ မင်မဲ သဘာဝ WCS တအ် ညးတအ် ပံက် လဝ် ဒၞာဲ မင်မဲ ကောန်ပၠိုတ် ပ္ဍဲ အကြာ ဍုင် မာန္တလေ ကဵု ကျောက်မြောင်း သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပွမရပ် က နကဵု ဓါတ် လျှပ်စစ် (Electric fishing) ရ။
* '''ပရေင် ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ (Sustainable Development):''' ၜဳ ဨရာဝတဳ ဝွံ ဍေံ ဒှ် သြီ ဆီ သွက် ဍုင်ဗၟာ ရ။ သွက်ဂွံ မင်မဲ ၜဳ ဏအ် ဂှ် သ္ဒး ဖန် ညံင် ပရေင် ကမၠောန် ပိုန်ဒြပ် တအ် ဟွံဂွံ ပလီု ပလာ် သဘာဝ ဍာ် ကေုာံ သ္ဒး ဖန် ညံင် သၟာ ရပ် က တအ် ဂွံ ဆက် မံင် တန်တဴ အာ မာန် ร။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ရုပ် ရာ ၜဳ ဨရာဝတဳ၊ ကောန်ပၠိုတ် ဨရာဝတဳ ကေုာံ ယေန်သၞာင် မၞိဟ် ပ္ဍဲ သြင် ၜဳ ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ် လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=dQw4w9WgXcQ|title=The Ayeyarwady: River of Myanmar}}

{{ဝဳကဳ ဒေအ်သ္ကအ်}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဍုင်ဗၟာ]]
* [[ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ]]
* {{ill|ၜဳ သာလောန်|en|Salween River}} (ၜဳ သံလွင်)
* {{ill|ၜဳ ချေန်တွေန်|en|Chindwin River}} (ၜဳ ချင်းတွင်း)
* {{ill|ကောန်ပၠိုတ် ဨရာဝတဳ|en|Irrawaddy dolphin}}

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Landon, Kenneth P. (1939). ''The Irrawaddy River''. The Geographical Journal, 94(5), 405-419.
* Yule, Henry, &amp; Burnell, Arthur C. (1903). ''Hobson-Jobson: A Glossary of Colloquial Anglo-Indian Words and Phrases''. J. Murray.
* Stamp, L. Dudley (1950). ''Asia: A Regional and Economic Geography''. Methuen &amp; Co.
* Kudo, Toshihiro (2010). ''Myanmar's Economy: Its Integration into ASEAN''. IDE-JETRO.
* Kiik, Laur (2016). ''Nationalism and anti-ethno-politics: why 'Chinese Development' failed at Myanmar's Myitsone Dam''. Eurasian Geography and Economics, 57(3), 374-402.
* Smith, Brian D., et al. (2007). ''Investigating the causes of mortality in Irrawaddy dolphins in the Ayeyarwady River, Myanmar''. Wildlife Conservation Society.
* Thant Myint-U (2001). ''The Making of Modern Burma''. Cambridge University Press. ISBN 978-0521799140.
* Kraas, Frauke, et al. (2017). ''Megacity Yangon: Transformation processes and modern developments''. LIT Verlag Münster.
* Taft, L., &amp; Evers, M. (2016). ''A review of current and future vulnerability of the Ayeyarwady Delta''. Global and Planetary Change.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Irrawaddy_River Irrawaddy River]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ}}
{{ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ}}

{{DEFAULTSORT:ဨရာဝတဳ, ၜဳ}}
[[Category:ၜဳ ဨရာဝတဳ]]
[[Category:ၜဳ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ]]
[[Category:ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ]]</text>
      <sha1>s8inj28qo1w7q4s6h8s71jdx8jumykd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54575</id>
      <parentid>54574</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T05:17:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၇။ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ဇဳဝစုံလင် (Fauna and Biodiversity) */</comment>
      <origin>54575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25259" sha1="2be8b8uk6fyrzdw6xbp3xl01d5b6cdm" xml:space="preserve">{{Short description|ၜဳ မဇၞော် ကေုာံ ဂၠိင်အိုတ်၊ သီုကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ}}
{{Infobox river
| name               = ၜဳ ဨရာဝတဳ
| native_name        = ဧရာဝတီမြစ်
| image              = Ayeyarwady River at Sagaing.jpg
| image_caption      = ၜဳ ဨရာဝတဳ ဇွောဝ် ဖြတ် ဒၟံင် ကြပ် ကု တၟအ် ဒဵု စစ်ကိုင်း ကေုာံ ဒဒန် အင်းဝ
| map                = Irrawaddy river basin map.png
| map_caption        = မြေပုံ ထ္ၜးပျး ဒတန် ကေုာံ ဇမၠိင် ၜဳ ဨရာဝတဳ
| source1_location   = ပွမပံင်ကောံ {{ill|ၜဳ မေခ|en|N'Mai River}} ကေုာံ {{ill|ၜဳ မလိ|en|Mali River}} (တွဵုရး ကချေင်)
| mouth              = [[ၜဳ အန်ဒမန်]] (Andaman Sea)
| mouth_coordinates  = {{coord|15|46|N|95|01|E|display=inline,title}}
| length             = ၂,၂၁၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၁,၃၇၃ မိုင်)
| basin_size         = ၄၀၄,၂၀၀ စတုရန်း ကဳလဝ်မဳတာ (၁၅၆,၁၀၀ စတုရန်း မိုင်)
| discharge1_avg     = ၁၃,၀၀၀ ကုဗ မဳတာ ပ္ဍဲ မွဲ စက္က (၄၆၀,၀၀၀ cu ft/s)
| basin_countries    = [[ဍုင်ဗၟာ]] (အဓိက)၊ [[ကြုက်]] (ဒေသ တမ်မူလ ညိည)
}}

'''[[wikt:mnw:ၜဳ|ၜဳ]] ဨရာဝတဳ''' ({{lang-en|Irrawaddy River}} ဟွံသေင်မ္ဂး Ayeyarwady River; {{lang-my|ဧရာဝတီမြစ်}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ၜဳ မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ဇွောဝ် ဂၠိင် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီု [[ဍုင်ဗၟာ]] ရ။ ၜဳ ဝွံ ဍေံ ဒှ် တမ် ကြက် လပါ် ပရေင် ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင် စမၠောန် ဍာ်၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။ ၜဳ ဨရာဝတဳ ဂှ် စ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပွမပံင်ကောံ ၜဳ ၜါ မတွဟ် ဂး ၜဳ မေခ ကေုာံ ၜဳ မလိ မၞုံ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ တွဵုရး ကချေင် တုဲ၊ ဇွောဝ် စှ်ေ အာ လပါ် သၠုင်ကျာ အလုံ မွဲ ဍုင်ဗၟာ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဇွောဝ် စှ်ေ လုပ် အာ ပ္ဍဲ ပင်လယ် ၜဳ အန်ဒမန် ဇရေင် ဒေသ တိ ဗလး မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဨရာဝတဳ ရ။ 

ၜဳ ဝွံ ဍေံ နွံ ဇမၠိင် သီုဖအိုတ် ၜိုတ် ၂,၂၁၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၁,၃၇၃ မိုင်) တုဲ ဇမၞော် တိ ဍာ် (Drainage basin) ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၄၀၄,၂၀၀ စတုရန်း ကဳလဝ်မဳတာ ရ။ ၜဳ ဨရာဝတဳ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဒတန် မမံင် တန်တဴ သွက် တိရစ္ဆာန် မဒး ဒုင် အန္တရာယ် ကၠေအ် ကၠက် ဗီုကဵု {{ill|ကောန်ပၠိုတ် ဨရာဝတဳ|en|Irrawaddy dolphin}} (Irrawaddy dolphin) ကေုာံ ဒှ် ဒေသ တဵု လွဳ သြောအ် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ရ။&lt;ref&gt;Landon, K. P. (1939). ''The Irrawaddy River''. The Geographical Journal, 94(5), 405-419.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ နိရုတ္တိ (Introduction and Etymology) ==
ယၟု &quot;ဨရာဝတဳ&quot; ဝွံ ဍေံ တမ် မူလ ကၠုင် နူကဵု ဘာသာ သက္ကတ ကေုာံ ပါဠိ ရ-
* '''နိရုတ္တိ (Etymology):''' အစာ ဝင် တအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ယၟု ဏအ် ကၠုင် နူကဵု ဝေါဟာရ သက္ကတ &quot;{{ill|အဲရဝတဳ|en|Airavata}}&quot; (Iravati) မဒှ် ယၟု စိင် သၠိုက် မပိုင်ပြဳ လဝ် နကဵု သၟိင် အိန် (Indra) မဒှ် ဒေဝတဴ ဟိန္ဒူ ร။ လ္ၚဵု တအ် ဂး ဒဒှ်ရ ဍေံ ကၠုင် နူ ယၟု ၜဳ ရာဗဳ (Ravi River) ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ ရ။
* '''ပွမစၟတ်သမ္တီ ယၟု:''' ပ္ဍဲ အခိင် ခေတ် အင်္ဂလိက် (British era) ညးတအ် ချူ စ &quot;Irrawaddy&quot; ရ။ ဆဂး ကြဴနူ သၞာံ ၁၉၈၉ ဂှ် အလဵုအသဳ ဍုင်ဗၟာ တအ် ပြံင်လှာဲ စၟတ်သမ္တီ ယၟု အလဵုအသဳ နကဵု အင်္ဂလိက် &quot;Ayeyarwady&quot; ညံင် ဂွံ တုပ် ကု ရမ္သာင် ဗၟာ မဟီု ဂး ရ။ ၜိုန်ရ ပြံင် လဝ် ကီု လေဝ်၊ ယၟု တြေံ Irrawaddy ဂှ် မၞိဟ် စကာ ဒၟံင် ဂၠိုင် ဏီ ရ။&lt;ref&gt;Yule, H., &amp; Burnell, A. C. (1903). ''Hobson-Jobson: A Glossary of Colloquial Anglo-Indian Words''. J. Murray.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပထဝဳဒတန် ကေုာံ တမ်မူလ (Geography and Source) ==
ၜဳ ဨရာဝတဳ ဂှ် ဟွံက္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု တမ် ဍာ် မွဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူ ပွမပံင်ကောံ ၜဳ ၜါ ရ-
* '''ၜဳ မေခ ကဵု ၜဳ မလိ:''' ၜဳ ဨရာဝတဳ စ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ မြစ်ဆုံ (Myitsone)၊ မၞုံ ဇရေင် ၄၃ ကဳလဝ်မဳတာ (၂၇ မိုင်) လပါ် သၟဝ်ကျာ ဍုင် မြစ်ကြီးနား ပ္ဍဲ တွဵုရး ကချေင် ရ။ ဒၞာဲ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ၜဳ မေခ (N'Mai River) မဇွောဝ် ကၠုင် နူ လပါ် ဗမံက် ကေုာံ ၜဳ မလိ (Mali River) မဇွောဝ် ကၠုင် နူ လပါ် ပလိုတ် တအ် ပံင် ကောံ ညးသကအ် ရ။
* '''တမ် မူလ ဍာ်:''' ၜဳ ၜါ ဏအ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ဒဵု မာတ် မရိုဟ် လှ်ေ ဒၟံင် နူကဵု {{ill|ရေင်ဒဵု ဟိမဝန္တာ|en|Himalayas}} (Himalayas) ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ ဍုင်ဗၟာ မဆက်စပ် ကု ပယျဵု ဍုင် တရုတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ အခိင် ကညင် မာတ် လှ်ေ မ္ဂး ဍာ် ပ္ဍဲ ၜဳ ဨရာဝတဳ ဇၞော် တိုန် လၟိုန် ရ။

== ၃။ လၟေင် ဇွောဝ်စှ်ေ ကေုာံ ၜဳ မဆက်စပ် (Course and Tributaries) ==
နူကဵု တွဵုရး ကချေင် ဂှ်၊ ၜဳ ဨရာဝတဳ ဇွောဝ် ဖြတ် စှ်ေ ကၠုင် လဒေါဝ် ဍုင်ဗၟာ ရ-
* '''သ္ကုတ် လတူ ကေုာံ လဒေါဝ်:''' ၜဳ ဏအ် ဇွောဝ် ဖြတ် ကၠုင် ဍုင် ဗန်းမော်، ကသာ တုဲ လုပ် စိုပ် တိ ဗလး လဒေါဝ် ဍုင် ရ။ ဍေံ ဇွောဝ် ဖြတ် ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု မာန္တလေ (Mandalay)၊ စစ်ကိုင်း ကေုာံ ဍုင် တြေံ ဗုကာံ (Bagan) ရ။
* '''ၜဳ မဆက်စပ် အဓိက:''' ၜဳ မလုပ် ပံင်ကောံ ကု ဨရာဝတဳ ဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် {{ill|ၜဳ ချေန်တွေန်|en|Chindwin River}} (Chindwin River) မလုပ် ပံင်ကောံ ဇရေင် ဍုင် မြင်းခြံ ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ဏီ ၜဳ ဒုဋ္ဌဝတီ (Myitnge)၊ ၜဳ မူး ကေုာံ ၜဳ မင်းဘူး တအ် လေဝ် လုပ် ပံင်ကောံ ဒၟံင် ကီု ရ။ 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ၜဳ မလုပ် ပံင်ကောံ (Tributaries) အဓိက ပ္ဍဲ ဨရာဝတဳ
|-
! ယၟု ၜဳ !! ဇမၠိင် !! ဒၞာဲ တမ်မူလ !! ဒၞာဲ လုပ် ပံင်ကောံ
|-
| {{ill|ၜဳ ချေန်တွေန်|en|Chindwin River}} || ၁,၂၀၇ ကဳလဝ်မဳတာ || ကချေင် (လပါ် ပလိုတ်) || မြင်းခြံ (ကြပ် ပခုက္ကူ)
|-
| ၜဳ မြစ်ငယ် (ဒုဋ္ဌဝတီ) || ၂၀၉ ကဳလဝ်မဳတာ || တွဵုရး သေံ || စစ်ကိုင်း (ကြပ် အင်းဝ)
|-
| ၜဳ မူး (Mu River) || ၂၇၅ ကဳလဝ်မဳတာ || ရးဇၞော် စစ်ကိုင်း || ကြပ် ဍုင် မြင်းမူ
|-
| ၜဳ ချောင်းမကြီး || ဟွံချိုတ်ပၠိုတ် || တွဵုရး သေံ || လပါ် သၠုင်ကျာ မာန္တလေ
|}

== ၄။ တိဗလး မြစ်ဝကျွန်းပေါ် (The Ayeyarwady Delta) ==
ကာလ ၜဳ ဨရာဝတဳ စိုပ် အာ လပါ် သၠုင်ကျာ ကြပ် ကု ဍုင် ပြည် (Pyay) ဂှ်၊ ဍေံ စ ပါ် ထောအ် နကဵု လစှ်ေ ၜဳ ဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ-
* '''မြစ်ဝကျွန်းပေါ်:''' ဒေသ ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ တိ ဗလး ဨရာဝတဳ (Irrawaddy Delta) ร။ ဍေံ စ ပါ် တိတ် နူကဵု ဍုင် ဟင်္သာတ (Hinthada) တုဲ ဇွောဝ် စှ်ေ အာ ပင်လယ် ၜဳ အန်ဒမန် နကဵု ပါင် ၜဳ သီုဖအိုတ် ၉ မ ရ။
* '''ၜဳ ပုသိမ် ကေုာံ လ္ဂုင်:''' လစှ်ေ ၜဳ ဇၞော် အိုတ် လပါ် ပလိုတ် ဂှ် ဒှ် ၜဳ ပုသိမ် (Pathein River) တုဲ လပါ် ဗမံက် ဂှ် ဆက်စပ် အာ ကု ၜဳ လ္ဂုင် (Yangon River) နကဵု တူးမြောင်း တွံတေး (Twante Canal) မဖန် လဝ် သွက် က္ၜင် ဂွံ အာ ကၠုင် လောဲ သွာ ရ။ ဒေသ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ တိ မနွံ ကု ဓါတ် ဝါစာ ခိုဟ် အိုတ် သွက်ဂွံ တဵု လွဳ သြောအ် ရ။&lt;ref&gt;Stamp, L. D. (1950). ''Asia: A Regional and Economic Geography''. Methuen &amp; Co.&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဝင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (History and Culture) ==
ၜဳ ဨရာဝတဳ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဇိုင် မက္တဵုဒှ် လဝ် ဝင် ကေုာံ အေန်ပါယာ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ရ-
* '''ခေတ် ပျူ ကဵု ဗုကာံ:''' ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဍုင် ဂကူ ပျူ (Pyu city-states) ဗီုကဵု သရေခေတ္တရာ တအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ဇရေင် ၜဳ ဏအ် ရ။ ဗွဲလက္ကရဴ ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၉ ဂှ် အေန်ပါယာ ဗုကာံ (Pagan Empire) က္တဵုဒှ် ကၠုင် ဇရေင် သြင် ၜဳ ဨရာဝတဳ တုဲ ဒက်ပ္တန် လဝ် ကျာ် စေတဳ လ္ၚီ ပြင် မဒှ် အာဲကၟာဲ ဝင် ဂၠးတိ လၟုဟ် ရ။
* '''ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ အင်္ဂလိက်:''' ကြဴနူ အင်္ဂလိက် တအ် သီ ကေတ် ဍုင်ဗၟာ တုဲ၊ ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် {{ill|ကမ္မဏဳ က္ၜင် ဨရာဝတဳ|en|Irrawaddy Flotilla Company}} (Irrawaddy Flotilla Company) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၅ ။ ကမ္မဏဳ ဏအ် ဍေံ ဒှ် ဂကောံ က္ၜင် သမ္ဗာန် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မွဲ အခိင် တေအ် တုဲ ဍေံ ပြာပ် ပလံင် ဏာ ကပေါတ် ကေုာံ မၞိဟ် အလုံ မွဲ ၜဳ ဨရာဝတဳ ရ။

== ၆။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်စမၠောန် (Economy and Transportation) ==
ၜဳ ဨရာဝတဳ ဂှ် ဒှ် &quot;ဂၠံင် ဇၞော် ပရေင် ပိုန်ဒြပ်&quot; သွက် ဍုင်ဗၟာ ရ-
* '''ပရေင် စမၠောန် ဍာ် (Inland Water Transport):''' စဵုကဵု ခေတ် လၟုဟ် ၜဳ ဨရာဝတဳ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ပလံင် ဗစိုပ် ကပေါတ် ဇြိုင်ဇြိုင် ဗီုကဵု သြောအ်၊ ဆု ကျွန်း (Teak)၊ ရေနံ ကေုာံ ကပေါတ် သြိုင် ခၞံ တအ် ရ။ က္ၜင် သမ္ဗာန် ကေုာံ က္ၜင် ဖေရဳ (Ferries) တအ် အာ ကၠုင် ဒၟံင် ရိုဟ်ဟ် တ္ၚဲ ရ။
* '''တဵုလွဳ ကေုာံ သြောအ်:''' ဒေသ မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ &quot;ပ္ၚာန် သြောအ် ဍုင်ဗၟာ&quot; (Rice bowl of Myanmar) ร။ ပရေင် တဵု လွဳ သြောအ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ဂှ် ပတိတ် ကဵု သြောအ် သွက်ဂွံ စ အလုံ မွဲ ဍုင် ကေုာံ သွံ ပတိတ် မ္ၚး ဍုင် ရ။&lt;ref&gt;Kudo, T. (2010). ''Myanmar's Economy: Its Integration into ASEAN''. IDE-JETRO.&lt;/ref&gt;

== ၇။ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ဇဳဝစုံလင် (Fauna and Biodiversity) ==
ၜဳ ဨရာဝတဳ ဏအ် ဂှ် နွံ ကု သတ္တဝါ ဍာ် မတၟေင် ကေုာံ ရှားပါး ဗွဲမဂၠိုင် ရ-
* '''ကောန်ပၠိုတ် ဨရာဝတဳ (Irrawaddy Dolphin):''' {{ill|ကောန်ပၠိုတ် ဨရာဝတဳ|en|Irrawaddy dolphin}} (''Orcaella brevirostris'') ဂှ် ဒှ် ကောန်ပၠိုတ် (Dolphin) ဍာ် ၜိုတ် မမံင် ပ္ဍဲ ၜဳ ဏအ် ။ ညးတအ် ပြာကတ် သွက် အခိုက်အကၞာ မပံင်ကောံ ရပ် က မွဲ စွံ ကု သၟာ ရပ် က တအ် (Cooperative fishing) ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ကောန်ပၠိုတ် ဏအ် ဒး ဒုင် ဘဲ အန္တရာယ် ဇၞော်ကၠေင် (Critically Endangered) တုဲ သှ်ေ ဒၟံင် အောန် လောန် ယျ။
* '''က ဨရာဝတဳ ကေုာံ ကၠုင် ၜဳ:''' ပါဲနူ ဂှ် ဏီ သတ္တဝါ ဗီုကဵု မၚ်ကၠံင် ၜဳ (Irrawaddy river shark) ကေုာံ က က္ၜင် (Pangasius) တအ် လေဝ် နွံ ပ္ဍဲ ၜဳ ဏအ် ရ။ ဒေသ မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဂှ် လေဝ် ဒှ် ဒၞာဲ ဇၞော် မောဝ် သွက် ကၞု ဗီုကဵု ကၞု ဍာ် (Crocodiles) ကေုာံ ဂစေံ ဍာ် နာနာ သာ် ရ။

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Irrawaddy Dolphin.jpg | ကောန်ပၠိုတ် ဨရာဝတဳ မဒှ် သတ္တဝါ ရှားပါး မမံင် ပ္ဍဲ ၜဳ
File:Bagan temples.jpg | ဍုင် တြေံ ဗုကာံ မၞုံ ဇရေင် သြင် ၜဳ ဨရာဝတဳ
File:Ayeyarwady Delta satellite image.jpg | ဗီုရုပ် ဂြိုဟ်တု (Satellite) ထ္ၜးပျး တိ ဗလး ဨရာဝတဳ လပါ် သၠုင်ကျာ
&lt;/gallery&gt;

== ၈။ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ဒြဟတ်ဍာ် (Agriculture and Hydropower) ==
* '''ဒြဟတ် လျှပ်စစ် ဍာ် (Hydropower):''' ၜိုန်ရ ၜဳ ဨရာဝတဳ ဂှ် ဟွံမွဲ ကု ကၟာတ် ဍာ် (Dam) ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ၜဳ ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ၜဳ မဆက်စပ် ဗီုကဵု ၜဳ ချေန်တွေန် ကဵု ဒုဋ္ဌဝတီ တအ် ဂှ် နွံ ကု ကၟာတ် ဍာ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် လျှပ်စစ် ရ။ 
* '''ကၟာတ် မြစ်ဆုံ (Myitsone Dam Controversy):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၉ ဂှ် အလဵုအသဳ ကဵု ကမ္မဏဳ ကြုက် တအ် စ သြိုင် ခၞံ ကၟာတ် ဍာ် မြစ်ဆုံ (Myitsone Dam) ပ္ဍဲ ဒၞာဲ တမ် ၜဳ ဨရာဝတဳ ร။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ပရေင် ဒစဵုဒစး နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ညး မင်မဲ သဘာဝ တအ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် တုဲ၊ သမ္မတ ဦးသိန်းစိန် ညး ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပဒေါအ် လဝ် ပရေင် သြိုင် ခၞံ ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၁ စဵုကဵု လၟုဟ် ရ။&lt;ref&gt;Kiik, L. (2016). ''Nationalism and anti-ethno-politics: why 'Chinese Development' failed at Myanmar's Myitsone Dam''. Eurasian Geography and Economics, 57(3), 374-402.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပြသၞာ ပွဳပွူသဘာဝ (Environmental Issues and Climate Change) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ ၜဳ ဨရာဝတဳ ဒး ဆဵု ဂဗ ဒၟံင် ပြသၞာ ပွဳပွူသဘာဝ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင်-
* '''ပွမလီုလာ် ဂြိုပ် ကေုာံ သဲ စိုပ် (Deforestation and Siltation):''' ဟိုတ်နူ ပွမခုတ် ဆု ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဒေသ တမ် ၜဳ တုဲ တိ ကေုာံ သဲ တအ် ဇွောဝ် စှ်ေ ကၠုင် ပ္ဍဲ ၜဳ ဂၠိုင် တိုန် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံင် ၜဳ ဂွံ တိမ် အာ ကေုာံ က္ၜင် တအ် အာ ကၠုင် ဝါတ် လောန် ရ။
* '''ပွမၜံက် ထဝ် (Gold Mining):''' ပွမၜံက် ထဝ် လတူ ၜဳ ဨရာဝတဳ ကေုာံ ၜဳ ချေန်တွေန် တအ် ဂှ် စကာ ဒၟံင် ဓါတ် ပြဒါး (Mercury) ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ ဍေံ ပလီု ပလာ် ဒၟံင် [[wikt:mnw:ဍာ်|ဍာ်]] ကေုာံ ယဲ က ကေုာံ ကောန်ပၠိုတ် တအ် ရ။
* '''ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ (Climate Change):''' ဒေသ မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မဒး ဒုင် ဘဲ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ လောဲ အိုတ် မွဲ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ် {{ill|မုန်တိုင်း နာဂစ်|en|Cyclone Nargis}} (Cyclone Nargis) လုပ် ဇီုကပိုက် တုဲ မၞိဟ် မွဲ ကိုဋ် ပြင် ဒး ချိုတ် အာ ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ (Future and Conservation) ==
သွက် အနာဂတ် ၜဳ ဨရာဝတဳ ဂှ် ဍေံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ပရေင် မင်မဲ သဘာဝ ကေုာံ ပရေင် အုပ်ဓုပ် မစှ်ေ သၞောဝ် ရ-
* '''မင်မဲ ကောန်ပၠိုတ် (Dolphin Conservation):''' အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံ မင်မဲ သဘာဝ WCS တအ် ညးတအ် ပံက် လဝ် ဒၞာဲ မင်မဲ ကောန်ပၠိုတ် ပ္ဍဲ အကြာ ဍုင် မာန္တလေ ကဵု ကျောက်မြောင်း သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပွမရပ် က နကဵု ဓါတ် လျှပ်စစ် (Electric fishing) ရ။
* '''ပရေင် ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ (Sustainable Development):''' ၜဳ ဨရာဝတဳ ဝွံ ဍေံ ဒှ် သြီ ဆီ သွက် ဍုင်ဗၟာ ရ။ သွက်ဂွံ မင်မဲ ၜဳ ဏအ် ဂှ် သ္ဒး ဖန် ညံင် ပရေင် ကမၠောန် ပိုန်ဒြပ် တအ် ဟွံဂွံ ပလီု ပလာ် သဘာဝ ဍာ် ကေုာံ သ္ဒး ဖန် ညံင် သၟာ ရပ် က တအ် ဂွံ ဆက် မံင် တန်တဴ အာ မာန် ร။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ရုပ် ရာ ၜဳ ဨရာဝတဳ၊ ကောန်ပၠိုတ် ဨရာဝတဳ ကေုာံ ယေန်သၞာင် မၞိဟ် ပ္ဍဲ သြင် ၜဳ ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ် လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=dQw4w9WgXcQ|title=The Ayeyarwady: River of Myanmar}}

{{ဝဳကဳ ဒေအ်သ္ကအ်}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဍုင်ဗၟာ]]
* [[ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ]]
* {{ill|ၜဳ သာလောန်|en|Salween River}} (ၜဳ သံလွင်)
* {{ill|ၜဳ ချေန်တွေန်|en|Chindwin River}} (ၜဳ ချင်းတွင်း)
* {{ill|ကောန်ပၠိုတ် ဨရာဝတဳ|en|Irrawaddy dolphin}}

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Landon, Kenneth P. (1939). ''The Irrawaddy River''. The Geographical Journal, 94(5), 405-419.
* Yule, Henry, &amp; Burnell, Arthur C. (1903). ''Hobson-Jobson: A Glossary of Colloquial Anglo-Indian Words and Phrases''. J. Murray.
* Stamp, L. Dudley (1950). ''Asia: A Regional and Economic Geography''. Methuen &amp; Co.
* Kudo, Toshihiro (2010). ''Myanmar's Economy: Its Integration into ASEAN''. IDE-JETRO.
* Kiik, Laur (2016). ''Nationalism and anti-ethno-politics: why 'Chinese Development' failed at Myanmar's Myitsone Dam''. Eurasian Geography and Economics, 57(3), 374-402.
* Smith, Brian D., et al. (2007). ''Investigating the causes of mortality in Irrawaddy dolphins in the Ayeyarwady River, Myanmar''. Wildlife Conservation Society.
* Thant Myint-U (2001). ''The Making of Modern Burma''. Cambridge University Press. ISBN 978-0521799140.
* Kraas, Frauke, et al. (2017). ''Megacity Yangon: Transformation processes and modern developments''. LIT Verlag Münster.
* Taft, L., &amp; Evers, M. (2016). ''A review of current and future vulnerability of the Ayeyarwady Delta''. Global and Planetary Change.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Irrawaddy_River Irrawaddy River]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ}}
{{ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ}}

{{DEFAULTSORT:ဨရာဝတဳ, ၜဳ}}
[[Category:ၜဳ ဨရာဝတဳ]]
[[Category:ၜဳ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ]]
[[Category:ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ]]</text>
      <sha1>2be8b8uk6fyrzdw6xbp3xl01d5b6cdm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ၜဳ မေခ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10924</id>
    <revision>
      <id>54576</id>
      <timestamp>2026-05-08T05:19:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ၜဳ မၞုံ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ ဍုၚ်ဗၟာ မပံၚ်ကောံ ကု ၜဳ မလိခ တုဲ ဒှ် အာ ၜဳ ဨရာဝတဳ}}{{Infobox river|name=ၜဳ မေခ|native_name=မေခမြစ် / N'Mai Hka|image=File:Myitsone confluence.jpg|250px|ဒၞာဲ ၜဳပံၚ်ကောံ မြစ်ဆုံ မဒှ...&quot;</comment>
      <origin>54576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21183" sha1="9p7ip3dlxyzn2a3xhozff45uveqrqnt" xml:space="preserve">{{Short description|ၜဳ မၞုံ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ ဍုၚ်ဗၟာ မပံၚ်ကောံ ကု ၜဳ မလိခ တုဲ ဒှ် အာ ၜဳ ဨရာဝတဳ}}{{Infobox river|name=ၜဳ မေခ|native_name=မေခမြစ် / N'Mai Hka|image=[[File:Myitsone confluence.jpg|250px|ဒၞာဲ ၜဳပံၚ်ကောံ မြစ်ဆုံ မဒှ် ဒၞာဲ ၜဳ မေခ ကဵု မလိခ ပံၚ်ကောံ ညးသကအ်]]|image_caption=ဒၞာဲ {{ill|ၜဳပံၚ်ကောံ မြစ်ဆုံ|en|Myitsone|မြစ်ဆုံ}} မဒှ် ဒၞာဲ ၜဳ မေခ (လပါ် ဗမံက်) ကဵု ၜဳ မလိခ (လပါ် ပလိုတ်) ပံၚ်ကောံ ညးသကအ်|source1_location=ဂြိုပ်ဒဵု ဟိမဝန္တာ၊ ပယျဵု တိဗက်|mouth_location=ဒၞာဲ မြစ်ဆုံ၊ [[ၜဳ ဨရာဝတဳ]]|mouth_coordinates={{coord|25|42|37|N|97|30|10|E|display=inline,title}}|length_km=230.88|basin_size_km2=24336.7|discharge_m3/s=1383.3|location_country={{ill|ဍုၚ် တရုတ်|en|China}}၊ [[ဍုၚ်ဗၟာ]]|region={{ill|တွဵုရးကချေၚ်|en|Kachin State}}}}'''[[wikt:mnw:ၜဳ|ၜဳ]] မေခ''' ({{lang-en|N'Mai River}} ဟွံသေၚ်မ္ဂး N'Mai Hka၊ {{lang-my|မေခမြစ်}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ၜဳ အဓိက မွဲ မၞုံ ပ္ဍဲကဵု လပါ် သၟဝ်ကျာ ရးနိဂီု [[ဍုၚ်ဗၟာ]] ရ။ ၜဳ မေခ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဇွောဝ် စှ်ေ ကၠုၚ် နူကဵု ဂြိုပ် ဒဵု ဟိမဝန္တာ မၞုံ ပ္ဍဲ လပါ် ဗမံက် တိဗက် (Tibet)၊ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် နူကဵု ဍုၚ်ဗၟာ ရ။ ၜဳ ဏအ် ဍေံ ဇွောဝ် စှ်ေ အာ လပါ် သၠုၚ်ကျာ မွဲ လစောတ် ဒဵု တုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု တွဵုရးကချေၚ် ဂှ် ဍေံ အာ ပံၚ်ကောံ ကု {{ill|ၜဳ မလိခ|en|Mali River}} (Mali River) ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲ {{ill|မြစ်ဆုံ|en|Myitsone}} (Myit-son) တုဲ က္တဵုဒှ် အာ [[ၜဳ ဨရာဝတဳ]] (Ayeyarwady River) မဒှ် ၜဳ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ဍုၚ်ဗၟာ ရ။

ၜဳ မေခ ဏအ် ဂှ် ဍေံ နွံ ဇမၠိၚ် ၜိုတ် ၂၃၁ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ ဟိုတ်နူ ဇွောဝ် စှ်ေ နူ ဒဵု မာတ်မာတ် ကေုာံ ဍာ် ဇွောဝ် ပြဟ် လောန် တုဲ، ဍေံ ဟွံမာန် စကာ သွက်ဂွံ ဒက် က္ၜၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကၠောန် ပရေၚ် ကူသာန် သွံ ရာန် (Unnavigable) ပုဟ်။ ၜိုန်ရ ဍာ် ဇွောဝ် ပြဟ် ကီု လေဝ်၊ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ မၞုံ ကု တန်ဖိုး ယေန်သၞာၚ် သွက် ဂကူ ကချေၚ် ကေုာံ သဘာဝ ဂြိုပ် ဒဵု မလှဲလး မွဲ ရ။&lt;ref&gt;Smythies, B. E. (1949). &quot;A Reconnaissance of the N'Mai Hka Drainage, Northern Burma&quot;. ''Ibis'', 91(4), 627-648.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ နိရုတ္တိ (Introduction and Etymology) ==
ယၟု ၜဳ &quot;မေခ&quot; ဝွံ ပ္ဍဲကဵု အရေဝ် ဘာသာ ကချေၚ် (ဂျိန်ဖော့) မ္ဂး ညးတအ် ကော်စ &quot;N'Mai Hka&quot; ร။ ဝေါဟာရ &quot;Hka&quot; (ခ) ဂှ် ပ္ဍဲ အရေဝ် ကချေၚ် မ္ဂး ဍေံ ဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ၜဳ&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ဍာ်&quot; ရ။

* လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် နူကဵု ၜဳ ဏအ် ဂှ် လဆောဝ် လဆောဝ် ညးတအ် ကော်စ အရေဝ် ဒေသ &quot;Nam Tamai&quot; ဏီ ရ။
* ၜဳ မေခ ဂှ် ဍေံ ဒှ် ၜဳ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် ဍာ် ဨရာဝတဳ (Irrawaddy River Basin) တုဲ၊ ဍေံ ဒှ် တမ်မူလ အဓိက မွဲ မပလံၚ် ဗစိုပ် ဍာ် ၜိုတ် ၄၈,၈၅၀ ကုဗပေ (Cubic feet per second) ဇၟာပ် စက္က ရ။

== ၂။ ပထဝဳဒတန် ကေုာံ တမ်မူလ (Geography and Source) ==
ၜဳ မေခ ဝွံ ဍေံ နွံ ပထဝဳ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ မာတ် လောန် ရ-

* '''တမ်မူလ (Source):''' ၜဳ ဏအ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နူကဵု ဍာ် မဇွောဝ် စှ်ေ နူ လမၠီု (Glaciers) ဂြိုပ် ဒဵု ဟိမဝန္တာ မၞုံ ကြပ် ကု လေတ္တီတွဒ် ၂၈° မြောက် ရ။ ဒၞာဲ တမ်မူလ ဍေံ ဇေတ်တ် ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံၚ် ကု လမၠီု Languela Glacier လပါ် သၟဝ်ကျာ ဍုၚ် {{ill|ပူတာအို|en|Putao}} ရ။
* '''ပွဳပွူ ဒတန်:''' ဍေံ ဇွောဝ် ဖြတ် ကၠုၚ် က္ဍိုပ် ဒဵု သၠုၚ်သၠုၚ်၊ တိ မာတ်မာတ် ကေုာံ ဂြိုပ် ဇၞော် မၞုံ ပ္ဍဲ တွဵုရးကချေၚ် လပါ် သၟဝ်ကျာ ရ။ ၜဳ ဏအ် ဍေံ ဇွောဝ် လပါ် ဗမံက် (Parallel) တုပ် ညဳ အာ ကု ၜဳ မလိခ မၞုံ လပါ် ပလိုတ် ရ။

== ၃။ လၟေင် ၜဳ ကေုာံ ဒၞာဲ မြစ်ဆုံ (Course and Confluence) ==
ၜဳ မေခ ဏအ် ဍေံ ဇွောဝ် စှ်ေ ကၠုၚ် ပွိုၚ် ၂၃၀ ကဳလဝ်မဳတာ ပြၚ် တုဲ ဍေံ အာ အုပ် နိဂီု ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲ အဓိက မွဲ ရ-

* '''ဒၞာဲ ၜဳပံၚ်ကောံ (Myitsone Confluence):''' ဒၞာဲ ၜဳ မေခ ကဵု ၜဳ မလိခ မဆဵု ဂဗ ကောံ ညးသကအ် ပ္ဍဲကဵု တွဵုရးကချေၚ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ &quot;မြစ်ဆုံ&quot; ရ။ ဒၞာဲ ဏအ် ဂှ် နွံ အကြာ လေတ္တီတွဒ် 25°42′37″N ကေုာံ လောင်ဂျီတွဒ် 97°30′10″E ရ။
* '''တန်ဖိုး ယေန်သၞာၚ်:''' မြစ်ဆုံ ဝွံ ဍေံ ဟွံသေၚ် ဆ ဒၞာဲ သဘာဝ ကျေဝ်ဂေါဝ် မွဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ မၞုံ ကု တန်ဖိုး ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ဝင် ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် သွက် ဂကူ ကချေၚ် တအ် သီုကဵု ညးဍုၚ်ကွာန် ဍုၚ်ဗၟာ သီုဖအိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Burma Rivers Network. (2009). &quot;Irrawaddy/N'Mai/Mali Dams, 2009&quot;.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ဇဳဝစုံလင် ကေုာံ ဂြိုပ်ဆု (Biodiversity and Ecosystems) ==
ပွဳပွူ သဘာဝ အကြာ ၜဳ မေခ ဝွံ ဍေံ နွံ ကု ဇဳဝစုံလင် (Biodiversity) မလှဲလး ဗွဲမလောန် ရ-

* '''ဂြိုပ် ကေုာံ တၞံ:''' အတိုၚ် သုတေသန နူကဵု တၠပညာ Kalaya Lu (၂၀၀၆) မ္ဂး، ဒေသ ဏအ် နွံ ကု ဂကူ ဂြိုပ် နာနာ (Different ecosystems) မစတမ် နူကဵု ဒၞာဲ သၠုၚ် ၈၀၀ မဳတာ စဵုကဵု ၄,၆၀၀ မဳတာ ပြၚ် ရ။ ဍေံ ပါ လုပ် သီု ဂြိုပ် သၟဝ်ကျာ တြေံ (Northern Triangle temperate forests) ကေုာံ ချုံပုတ် ဒဵု သၠုၚ် (Alpine shrub) ရ။
* '''သတ္တဝါ:''' ဒေသ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဌာန် သွက် တိရစ္ဆာန် သဘာဝ မကၠေအ် ကၠက် လောဲ တအ် မပ္တံကဵု ဂကူ ကၞုဲ ရှားပါး ကေုာံ ဂစေံ သတ္တဝါ နာနာ မာန် ဂျိုၚ် လမျီု ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ဇယား တောဲၜတ် ထ္ၜးပျး ၜဳ မေခ ကေုာံ ၜဳ မလိခ
!တၚ်ဂၞၚ် အဓိက
!ၜဳ မေခ (N'Mai Hka)
!ၜဳ မလိခ (Mali Hka)
|-
|'''ဒၞာဲ ဒတန်'''
|လပါ် ဗမံက်
|လပါ် ပလိုတ်
|-
|'''ဇမၠိၚ်'''
|၂၃၁ ကဳလဝ်မဳတာ
|၃၂၀ ကဳလဝ်မဳတာ
|-
|'''ပွမစကာ က္ၜၚ် (Navigability)'''
|စကာ ဟွံဂွံ (ဍာ် ဇွောဝ် ပြဟ် လောန်)
|စကာ ဂွံ ညိည (နွံ ဒၞာဲ ကျောက်ဆောင်)
|-
|'''တမ်မူလ'''
|လမၠီု Languela (တိဗက်)
|ဂြိုပ် ဒဵု လပါ် သၟဝ်ကျာ ပူတာအို
|-
|'''ဒၞာဲ အုပ် နိဂီု'''
|မြစ်ဆုံ (က္တဵုဒှ် ဨရာဝတဳ)
|မြစ်ဆုံ (က္တဵုဒှ် ဨရာဝတဳ)
|}

== ၅။ ဝင် သုတေသန လပါ် သိပ္ပံ (Historical Research and Exploration) ==
ၜဳ မေခ ဂှ် ဟိုတ်နူ ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဒဵု မာတ်မာတ် ကေုာံ အာ ကၠုၚ် ဝါတ် တုဲ၊ ပရေၚ် သုတေသန ပ္ဍဲ အတိတ် တေံ နွံ အောန် ရ-

* ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၄၀ တအ် ဂှ်၊ တၠပညာ သတ္တဗေဒ ဂစေံ ကေုာံ ဂြိုပ် ဆု နူကဵု ဗြိတိန် {{ill|Bertram E. Smythies|en|Bertram Smythies}} (Bertram E. Smythies) စိုပ် ကၠုၚ် ဒေသ ဏအ် တုဲ ညး လ္ၚတ် လဝ် ပရူ ဍာ် ဇွောဝ် ကေုာံ ဂစေံ ပ္ဍဲ ဇရေၚ် ၜဳ မေခ (N'Mai Hka Drainage) ဏအ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။
* လက္ကရဴ ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၂ စဵုကဵု ၂၀၀၆ ဂှ် အစာဘာ တက္ကသိုလ် မြစ်ကြီးနား (Myitkyina University) Kalaya Lu တအ် ဆက် လ္ၚတ် သုတေသန လတူ တၞံ ဆု ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ (Floradiversity) ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ရ။&lt;ref&gt;Kalaya Lu. (2006). &quot;Abstract: Floradiversity of North-eastern Kachin Myanmar Section of Sino-himalaya&quot;. Myitkyina University.&lt;/ref&gt;

== ၆။ လွပ် သွက် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ အခက်အခုဲ (Usage by Locals and Challenges) ==
ဟိုတ်နူ အကာဲအရာ သဘာဝ ဍာ် မဇွောဝ် ပြဟ် လောန် ကေုာံ ကျောက်ဆောင် ဂၠိုၚ် တုဲ-

* '''ပရေၚ် ကူသာန် သွံ ရာန်:''' ၜဳ မေခ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဟွံမာန် ဒုၚ် တဲ သွက် က္ၜၚ် ကေုာံ ဂၠုၚ် စက် တအ် သွက်ဂွံ ဇွောဝ် တိုန် စှ်ေ (Not navigable) ပုဟ်။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ၜဳ မလိခ မမာန် စကာ ဂၠုၚ် ဍောတ်တ် ဂွံ ညိည ရ။
* '''ဘဝ ညးဒေသ:''' ၜိုန်ဂှ် လေဝ်၊ ညးဍုၚ်ကွာန် မံၚ် ကြပ် ဇရေၚ် သြၚ် ၜဳ တအ် စကာ ဍာ် နူကဵု ၜဳ သွက်ဂွံ တဵု လွဳ သြောအ် ညိည ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် ရပ် က (Fishing) နကဵု နဲကဲ သဘာဝ တြေံ ရ။

== ၇။ ပရေင် ကမၠောန် ကၟာတ်ဍာ် ကေုာံ ဒြဟတ် လျှပ်စစ် (Hydropower and Dam Projects) ==
ဟိုတ်နူ ဍာ် ဇွောဝ် ပြဟ် လောန် ဂှ်၊ ၜဳ မေခ ဏအ် ဍေံ နွံ ကု ဒြဟတ် သဘာဝ သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် လျှပ်စစ် (Hydroelectric potential) ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် ရ-

* ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၇ ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ပၞာန် ဍုၚ်ဗၟာ ထပက် လိက်ကသုက် ကု ကမ္မဏဳ တရုတ် (China Power Investment Corporation - CPI) သွက်ဂွံ သြိုၚ် ခၞံ ကၟာတ် ဍာ် (Dams) လတူ ၜဳ မေခ، မလိခ ကေုာံ ဨရာဝတဳ ရ။
* သွက် ၜဳ မေခ မွဲ ဓဝ် ဂှ် ညးတအ် ဓဇက် လဝ် အစဳအစန် သွက်ဂွံ သြိုၚ် ကၟာတ် ဍာ် ၅ မ ရ။ အစဳအစန် ဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ကၟာတ် ဍာ် မြစ်ဆုံ (Myitsone Dam) မၞုံ ဒြဟတ် 3600 MW มသြိုၚ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ၜဳပံၚ်ကောံ ဂှ် ရ။&lt;ref&gt;Kachin News. (2008). &quot;Kachin hydropower projects to spell doom&quot;. Shyamal Sarkar.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပြသၞာ ကၟာတ်ဍာ် မြစ်ဆုံ ကေုာံ ပွမဒစဵုဒစး (Myitsone Dam Controversy) ==
အစဳအစန် သြိုၚ် ကၟာတ် ဍာ် ဏအ် ဍေံ က္တဵုဗဒှ် ပရေၚ် ပြသၞာ ကေုာံ ဒစဵုဒစး ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် အလုံ မွဲ ဍုၚ် ရ-

* '''ဟိုတ် မဒစဵုဒစး:''' ယဝ်ရ သြိုၚ် ကၟာတ် ဍာ် မြစ်ဆုံ မ္ဂး၊ ဒၞာဲ ၜဳပံၚ်ကောံ မဒှ် သင်္ကေတ ယေန်သၞာၚ် ကချေၚ် ဏအ် ဍေံ သ္ဒး ဒုၚ် ဗၠိုက် တၞီ အာ သၟဝ် ဍာ် တုဲ، ကွာန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ဂှ် လေဝ် သ္ဒး ပြံၚ် ဌာန် ရ။ တုဲပၠန် ဍေံ မာန် ပလီု ပလာ် ထောအ် သၞောတ်ဝ် သဘာဝ (Ecosystem) သွက် ၜဳ ဨရာဝတဳ အလုံ မွဲ လၟေၚ် ရ။
* '''ပရေၚ် ပဒေါအ် ယာယဳ:''' ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ထ္ၜး ဆန္ဒ ကေုာံ ဆဝ်မ္ၚုဟ် နူကဵု ညးဍုၚ်ကွာန် သီုဖအိုတ် ဂၠိုၚ် ကၠုၚ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၃၀ သေပ်တေမ်ဗါ ၂၀၁၁ ဂှ် သမ္မတ ဦးသိန်းစိန် လလောၚ်တြး ပဒေါအ် ထောအ် ကမၠောန် သြိုၚ် ကၟာတ် ဍာ် မြစ်ဆုံ (Suspension of Myitsone Dam) ယာယဳ စဵုကဵု အိုတ် အာယုက် အလဵုအသဳ ညး ရ။&lt;ref&gt;BBC News. (2011). &quot;Burma dam: Work halted on divisive Myitsone project&quot;. 30 September 2011.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဆက်စပ် ကု ၜဳ သာလောန် ကဵု မေခေါင် (Relation to Three Parallel Rivers) ==
ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ-ဗမံက် ၜဳ မေခ ဏအ် ဂှ်၊ ဍေံ နွံ ကြပ် ကု ဒေသ &quot;ၜဳ ပိ မဇွောဝ် တုပ် ညဳ အာ ညးသကအ်&quot; (Three Parallel Rivers) မၞုံ ပ္ဍဲ ယူနန်၊ ဍုၚ် တရုတ် ရ။

* ဒေသ ဂှ် မ္ဂး ၜဳ ဇၞော် အာရှ မပ္တံကဵု ၜဳ ဇြန်ဇြဳ (Yangtze)၊ ၜဳ မေခေါၚ် (Mekong) ကေုာံ {{ill|ၜဳ သာလောန်|en|Salween River}} (Salween) တအ် ဇွောဝ် စှ်ေ ကၠုၚ် လပါ် သၠုၚ်ကျာ ဗွဲမကြပ် ညးသကအ် ร။
* ၜဳ မေခ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဇွောဝ် စှ်ေ လပါ် ပလိုတ် ညိ နူကဵု ၜဳ ပိ ဏအ် တုဲ، ဍေံ ကဵု သက်သဳ ဒဒှ်ရ ဒေသ တိဗက် ကဵု ဟိမဝန္တာ ဏအ် ဂှ် ဒှ် &quot;မိမ ဍာ်&quot; မသၠး ပတိတ် ၜဳ ဇၞော် အိုတ် ၅ သာ် သွက် တိုက် အာရှ ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ၜဳ မေခ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ (Future and Conservation) ==
သွက် အနာဂတ် ၜဳ မေခ ဏအ် ဂှ် ဍေံ တန်တဴ ဒၟံၚ် လတူ ဗီုလဵု ပိုဲ ညးဍုၚ်ကွာန် ကဵု အလဵုအသဳ တအ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက် ပွဳပွူ သဘာဝ ရ-

* '''ပရေၚ် ဂီုကၠီု ဍာ်:''' ၜဳ ဨရာဝတဳ မဒှ် သဇိုၚ် လမျီု သွက် ဍုၚ်ဗၟာ ဏအ် ဂှ် ဍေံ တန်တဴ ဒၟံၚ် လတူ ဍာ် နူကဵု ၜဳ မေခ ကဵု မလိခ ရ။ ယဝ်ရ သဘာဝ ပ္ဍဲ ၜဳ ဏအ် လီုလာ် အာ မ္ဂး ဍေံ ဇီုကပိုက် အလုံ ဍုၚ် မာန် ရ။
* '''ပွမမၚ်မဲ (Conservation):''' ဂကောံ သဘာဝ ဂၠးတိ ကေုာံ ညးဒေသ တအ် ဂစာန် ဒၟံၚ် ညံၚ် ဂွံ မၚ်မဲ ဂြိုပ် ဆု ကေုာံ တိရစ္ဆာန် ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ၜဳ မေခ ညံၚ် ဟွံဂွံ ဒး ဒုၚ် ပလီု ပလာ် နကဵု ပရေၚ် သြိုၚ် ကၟာတ် ဍာ် ကေုာံ ၜံက် ခါဲ သယံဇာတ ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် ပွဳပွူ သဘာဝ ကေုာံ ပြသၞာ ကၟာတ် ဍာ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ၜဳပံၚ်ကောံ (Myitsone) လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=aX3c9W7b_9M|title=The Myitsone Dam Controversy and Myanmar's Rivers}}{{ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ}}{{ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[ၜဳ ဨရာဝတဳ]]
* {{ill|ၜဳ မလိခ|en|Mali River}}
* {{ill|တွဵုရးကချေၚ်|en|Kachin State}}
* {{ill|မြစ်ဆုံ|en|Myitsone}}
* [[wikt:mnw:ၜဳ|ၜဳ]] (ဝိက်ရှေန်နရဳ)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}

* Smythies, Bertram E. (1949). &quot;A Reconnaissance of the N'Mai Hka Drainage, Northern Burma&quot;. ''Ibis'', Volume 91, Issue 4, Pages 627-648. Wiley.
* Kalaya Lu (2006). &quot;Abstract: Floradiversity of North-eastern Kachin Myanmar Section of Sino-himalaya (N'mai Hka-Than Lwin Water Division)&quot;. ''Myitkyina University, Faculty of Botanics''.
* BBC News. (30 September 2011). &quot;Burma dam: Work halted on divisive Myitsone project&quot;. Retrieved May 8, 2026.
* Burma Rivers Network. (2009). &quot;Irrawaddy/N'Mai/Mali Dams, 2009&quot;.
* Shyamal Sarkar. (31 January 2008). &quot;Kachin hydropower projects to spell doom&quot;. ''Kachin News''.
* Burma News Network. (29 July 2008). &quot;Christian leaders questioned over anti-dam campaign&quot;.
* Seekins, Donald M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press.
* Earth Snapshot. &quot;N'Mai River and Mali River Satellite image&quot;.
* Higham, Charles (2014). ''Early Mainland Southeast Asia''. River Books.
* [[:en:N'Mai_River|English Wikipedia: N'Mai River]]. Retrieved May 8, 2026.</text>
      <sha1>9p7ip3dlxyzn2a3xhozff45uveqrqnt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54579</id>
      <parentid>54576</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T05:27:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* နိဿဲ */</comment>
      <origin>54579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21400" sha1="lh2t3uv05ouc651sura4a7ska7c3p2l" xml:space="preserve">{{Short description|ၜဳ မၞုံ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ ဍုၚ်ဗၟာ မပံၚ်ကောံ ကု ၜဳ မလိခ တုဲ ဒှ် အာ ၜဳ ဨရာဝတဳ}}{{Infobox river|name=ၜဳ မေခ|native_name=မေခမြစ် / N'Mai Hka|image=[[File:Myitsone confluence.jpg|250px|ဒၞာဲ ၜဳပံၚ်ကောံ မြစ်ဆုံ မဒှ် ဒၞာဲ ၜဳ မေခ ကဵု မလိခ ပံၚ်ကောံ ညးသကအ်]]|image_caption=ဒၞာဲ {{ill|ၜဳပံၚ်ကောံ မြစ်ဆုံ|en|Myitsone|မြစ်ဆုံ}} မဒှ် ဒၞာဲ ၜဳ မေခ (လပါ် ဗမံက်) ကဵု ၜဳ မလိခ (လပါ် ပလိုတ်) ပံၚ်ကောံ ညးသကအ်|source1_location=ဂြိုပ်ဒဵု ဟိမဝန္တာ၊ ပယျဵု တိဗက်|mouth_location=ဒၞာဲ မြစ်ဆုံ၊ [[ၜဳ ဨရာဝတဳ]]|mouth_coordinates={{coord|25|42|37|N|97|30|10|E|display=inline,title}}|length_km=230.88|basin_size_km2=24336.7|discharge_m3/s=1383.3|location_country={{ill|ဍုၚ် တရုတ်|en|China}}၊ [[ဍုၚ်ဗၟာ]]|region={{ill|တွဵုရးကချေၚ်|en|Kachin State}}}}'''[[wikt:mnw:ၜဳ|ၜဳ]] မေခ''' ({{lang-en|N'Mai River}} ဟွံသေၚ်မ္ဂး N'Mai Hka၊ {{lang-my|မေခမြစ်}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ၜဳ အဓိက မွဲ မၞုံ ပ္ဍဲကဵု လပါ် သၟဝ်ကျာ ရးနိဂီု [[ဍုၚ်ဗၟာ]] ရ။ ၜဳ မေခ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဇွောဝ် စှ်ေ ကၠုၚ် နူကဵု ဂြိုပ် ဒဵု ဟိမဝန္တာ မၞုံ ပ္ဍဲ လပါ် ဗမံက် တိဗက် (Tibet)၊ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် နူကဵု ဍုၚ်ဗၟာ ရ။ ၜဳ ဏအ် ဍေံ ဇွောဝ် စှ်ေ အာ လပါ် သၠုၚ်ကျာ မွဲ လစောတ် ဒဵု တုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု တွဵုရးကချေၚ် ဂှ် ဍေံ အာ ပံၚ်ကောံ ကု {{ill|ၜဳ မလိခ|en|Mali River}} (Mali River) ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲ {{ill|မြစ်ဆုံ|en|Myitsone}} (Myit-son) တုဲ က္တဵုဒှ် အာ [[ၜဳ ဨရာဝတဳ]] (Ayeyarwady River) မဒှ် ၜဳ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ဍုၚ်ဗၟာ ရ။

ၜဳ မေခ ဏအ် ဂှ် ဍေံ နွံ ဇမၠိၚ် ၜိုတ် ၂၃၁ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ ဟိုတ်နူ ဇွောဝ် စှ်ေ နူ ဒဵု မာတ်မာတ် ကေုာံ ဍာ် ဇွောဝ် ပြဟ် လောန် တုဲ، ဍေံ ဟွံမာန် စကာ သွက်ဂွံ ဒက် က္ၜၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကၠောန် ပရေၚ် ကူသာန် သွံ ရာန် (Unnavigable) ပုဟ်။ ၜိုန်ရ ဍာ် ဇွောဝ် ပြဟ် ကီု လေဝ်၊ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ မၞုံ ကု တန်ဖိုး ယေန်သၞာၚ် သွက် ဂကူ ကချေၚ် ကေုာံ သဘာဝ ဂြိုပ် ဒဵု မလှဲလး မွဲ ရ။&lt;ref&gt;Smythies, B. E. (1949). &quot;A Reconnaissance of the N'Mai Hka Drainage, Northern Burma&quot;. ''Ibis'', 91(4), 627-648.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ နိရုတ္တိ (Introduction and Etymology) ==
ယၟု ၜဳ &quot;မေခ&quot; ဝွံ ပ္ဍဲကဵု အရေဝ် ဘာသာ ကချေၚ် (ဂျိန်ဖော့) မ္ဂး ညးတအ် ကော်စ &quot;N'Mai Hka&quot; ร။ ဝေါဟာရ &quot;Hka&quot; (ခ) ဂှ် ပ္ဍဲ အရေဝ် ကချေၚ် မ္ဂး ဍေံ ဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ၜဳ&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ဍာ်&quot; ရ။

* လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် နူကဵု ၜဳ ဏအ် ဂှ် လဆောဝ် လဆောဝ် ညးတအ် ကော်စ အရေဝ် ဒေသ &quot;Nam Tamai&quot; ဏီ ရ။
* ၜဳ မေခ ဂှ် ဍေံ ဒှ် ၜဳ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် ဍာ် ဨရာဝတဳ (Irrawaddy River Basin) တုဲ၊ ဍေံ ဒှ် တမ်မူလ အဓိက မွဲ မပလံၚ် ဗစိုပ် ဍာ် ၜိုတ် ၄၈,၈၅၀ ကုဗပေ (Cubic feet per second) ဇၟာပ် စက္က ရ။

== ၂။ ပထဝဳဒတန် ကေုာံ တမ်မူလ (Geography and Source) ==
ၜဳ မေခ ဝွံ ဍေံ နွံ ပထဝဳ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ မာတ် လောန် ရ-

* '''တမ်မူလ (Source):''' ၜဳ ဏအ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နူကဵု ဍာ် မဇွောဝ် စှ်ေ နူ လမၠီု (Glaciers) ဂြိုပ် ဒဵု ဟိမဝန္တာ မၞုံ ကြပ် ကု လေတ္တီတွဒ် ၂၈° မြောက် ရ။ ဒၞာဲ တမ်မူလ ဍေံ ဇေတ်တ် ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံၚ် ကု လမၠီု Languela Glacier လပါ် သၟဝ်ကျာ ဍုၚ် {{ill|ပူတာအို|en|Putao}} ရ။
* '''ပွဳပွူ ဒတန်:''' ဍေံ ဇွောဝ် ဖြတ် ကၠုၚ် က္ဍိုပ် ဒဵု သၠုၚ်သၠုၚ်၊ တိ မာတ်မာတ် ကေုာံ ဂြိုပ် ဇၞော် မၞုံ ပ္ဍဲ တွဵုရးကချေၚ် လပါ် သၟဝ်ကျာ ရ။ ၜဳ ဏအ် ဍေံ ဇွောဝ် လပါ် ဗမံက် (Parallel) တုပ် ညဳ အာ ကု ၜဳ မလိခ မၞုံ လပါ် ပလိုတ် ရ။

== ၃။ လၟေင် ၜဳ ကေုာံ ဒၞာဲ မြစ်ဆုံ (Course and Confluence) ==
ၜဳ မေခ ဏအ် ဍေံ ဇွောဝ် စှ်ေ ကၠုၚ် ပွိုၚ် ၂၃၀ ကဳလဝ်မဳတာ ပြၚ် တုဲ ဍေံ အာ အုပ် နိဂီု ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲ အဓိက မွဲ ရ-

* '''ဒၞာဲ ၜဳပံၚ်ကောံ (Myitsone Confluence):''' ဒၞာဲ ၜဳ မေခ ကဵု ၜဳ မလိခ မဆဵု ဂဗ ကောံ ညးသကအ် ပ္ဍဲကဵု တွဵုရးကချေၚ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ &quot;မြစ်ဆုံ&quot; ရ။ ဒၞာဲ ဏအ် ဂှ် နွံ အကြာ လေတ္တီတွဒ် 25°42′37″N ကေုာံ လောင်ဂျီတွဒ် 97°30′10″E ရ။
* '''တန်ဖိုး ယေန်သၞာၚ်:''' မြစ်ဆုံ ဝွံ ဍေံ ဟွံသေၚ် ဆ ဒၞာဲ သဘာဝ ကျေဝ်ဂေါဝ် မွဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ မၞုံ ကု တန်ဖိုး ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ဝင် ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် သွက် ဂကူ ကချေၚ် တအ် သီုကဵု ညးဍုၚ်ကွာန် ဍုၚ်ဗၟာ သီုဖအိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Burma Rivers Network. (2009). &quot;Irrawaddy/N'Mai/Mali Dams, 2009&quot;.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ဇဳဝစုံလင် ကေုာံ ဂြိုပ်ဆု (Biodiversity and Ecosystems) ==
ပွဳပွူ သဘာဝ အကြာ ၜဳ မေခ ဝွံ ဍေံ နွံ ကု ဇဳဝစုံလင် (Biodiversity) မလှဲလး ဗွဲမလောန် ရ-

* '''ဂြိုပ် ကေုာံ တၞံ:''' အတိုၚ် သုတေသန နူကဵု တၠပညာ Kalaya Lu (၂၀၀၆) မ္ဂး، ဒေသ ဏအ် နွံ ကု ဂကူ ဂြိုပ် နာနာ (Different ecosystems) မစတမ် နူကဵု ဒၞာဲ သၠုၚ် ၈၀၀ မဳတာ စဵုကဵု ၄,၆၀၀ မဳတာ ပြၚ် ရ။ ဍေံ ပါ လုပ် သီု ဂြိုပ် သၟဝ်ကျာ တြေံ (Northern Triangle temperate forests) ကေုာံ ချုံပုတ် ဒဵု သၠုၚ် (Alpine shrub) ရ။
* '''သတ္တဝါ:''' ဒေသ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဌာန် သွက် တိရစ္ဆာန် သဘာဝ မကၠေအ် ကၠက် လောဲ တအ် မပ္တံကဵု ဂကူ ကၞုဲ ရှားပါး ကေုာံ ဂစေံ သတ္တဝါ နာနာ မာန် ဂျိုၚ် လမျီု ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ဇယား တောဲၜတ် ထ္ၜးပျး ၜဳ မေခ ကေုာံ ၜဳ မလိခ
!တၚ်ဂၞၚ် အဓိက
!ၜဳ မေခ (N'Mai Hka)
!ၜဳ မလိခ (Mali Hka)
|-
|'''ဒၞာဲ ဒတန်'''
|လပါ် ဗမံက်
|လပါ် ပလိုတ်
|-
|'''ဇမၠိၚ်'''
|၂၃၁ ကဳလဝ်မဳတာ
|၃၂၀ ကဳလဝ်မဳတာ
|-
|'''ပွမစကာ က္ၜၚ် (Navigability)'''
|စကာ ဟွံဂွံ (ဍာ် ဇွောဝ် ပြဟ် လောန်)
|စကာ ဂွံ ညိည (နွံ ဒၞာဲ ကျောက်ဆောင်)
|-
|'''တမ်မူလ'''
|လမၠီု Languela (တိဗက်)
|ဂြိုပ် ဒဵု လပါ် သၟဝ်ကျာ ပူတာအို
|-
|'''ဒၞာဲ အုပ် နိဂီု'''
|မြစ်ဆုံ (က္တဵုဒှ် ဨရာဝတဳ)
|မြစ်ဆုံ (က္တဵုဒှ် ဨရာဝတဳ)
|}

== ၅။ ဝင် သုတေသန လပါ် သိပ္ပံ (Historical Research and Exploration) ==
ၜဳ မေခ ဂှ် ဟိုတ်နူ ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဒဵု မာတ်မာတ် ကေုာံ အာ ကၠုၚ် ဝါတ် တုဲ၊ ပရေၚ် သုတေသန ပ္ဍဲ အတိတ် တေံ နွံ အောန် ရ-

* ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၄၀ တအ် ဂှ်၊ တၠပညာ သတ္တဗေဒ ဂစေံ ကေုာံ ဂြိုပ် ဆု နူကဵု ဗြိတိန် {{ill|Bertram E. Smythies|en|Bertram Smythies}} (Bertram E. Smythies) စိုပ် ကၠုၚ် ဒေသ ဏအ် တုဲ ညး လ္ၚတ် လဝ် ပရူ ဍာ် ဇွောဝ် ကေုာံ ဂစေံ ပ္ဍဲ ဇရေၚ် ၜဳ မေခ (N'Mai Hka Drainage) ဏအ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။
* လက္ကရဴ ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၂ စဵုကဵု ၂၀၀၆ ဂှ် အစာဘာ တက္ကသိုလ် မြစ်ကြီးနား (Myitkyina University) Kalaya Lu တအ် ဆက် လ္ၚတ် သုတေသန လတူ တၞံ ဆု ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ (Floradiversity) ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ရ။&lt;ref&gt;Kalaya Lu. (2006). &quot;Abstract: Floradiversity of North-eastern Kachin Myanmar Section of Sino-himalaya&quot;. Myitkyina University.&lt;/ref&gt;

== ၆။ လွပ် သွက် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ အခက်အခုဲ (Usage by Locals and Challenges) ==
ဟိုတ်နူ အကာဲအရာ သဘာဝ ဍာ် မဇွောဝ် ပြဟ် လောန် ကေုာံ ကျောက်ဆောင် ဂၠိုၚ် တုဲ-

* '''ပရေၚ် ကူသာန် သွံ ရာန်:''' ၜဳ မေခ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဟွံမာန် ဒုၚ် တဲ သွက် က္ၜၚ် ကေုာံ ဂၠုၚ် စက် တအ် သွက်ဂွံ ဇွောဝ် တိုန် စှ်ေ (Not navigable) ပုဟ်။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ၜဳ မလိခ မမာန် စကာ ဂၠုၚ် ဍောတ်တ် ဂွံ ညိည ရ။
* '''ဘဝ ညးဒေသ:''' ၜိုန်ဂှ် လေဝ်၊ ညးဍုၚ်ကွာန် မံၚ် ကြပ် ဇရေၚ် သြၚ် ၜဳ တအ် စကာ ဍာ် နူကဵု ၜဳ သွက်ဂွံ တဵု လွဳ သြောအ် ညိည ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် ရပ် က (Fishing) နကဵု နဲကဲ သဘာဝ တြေံ ရ။

== ၇။ ပရေင် ကမၠောန် ကၟာတ်ဍာ် ကေုာံ ဒြဟတ် လျှပ်စစ် (Hydropower and Dam Projects) ==
ဟိုတ်နူ ဍာ် ဇွောဝ် ပြဟ် လောန် ဂှ်၊ ၜဳ မေခ ဏအ် ဍေံ နွံ ကု ဒြဟတ် သဘာဝ သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် လျှပ်စစ် (Hydroelectric potential) ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် ရ-

* ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၇ ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ပၞာန် ဍုၚ်ဗၟာ ထပက် လိက်ကသုက် ကု ကမ္မဏဳ တရုတ် (China Power Investment Corporation - CPI) သွက်ဂွံ သြိုၚ် ခၞံ ကၟာတ် ဍာ် (Dams) လတူ ၜဳ မေခ، မလိခ ကေုာံ ဨရာဝတဳ ရ။
* သွက် ၜဳ မေခ မွဲ ဓဝ် ဂှ် ညးတအ် ဓဇက် လဝ် အစဳအစန် သွက်ဂွံ သြိုၚ် ကၟာတ် ဍာ် ၅ မ ရ။ အစဳအစန် ဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ကၟာတ် ဍာ် မြစ်ဆုံ (Myitsone Dam) မၞုံ ဒြဟတ် 3600 MW มသြိုၚ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ၜဳပံၚ်ကောံ ဂှ် ရ။&lt;ref&gt;Kachin News. (2008). &quot;Kachin hydropower projects to spell doom&quot;. Shyamal Sarkar.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပြသၞာ ကၟာတ်ဍာ် မြစ်ဆုံ ကေုာံ ပွမဒစဵုဒစး (Myitsone Dam Controversy) ==
အစဳအစန် သြိုၚ် ကၟာတ် ဍာ် ဏအ် ဍေံ က္တဵုဗဒှ် ပရေၚ် ပြသၞာ ကေုာံ ဒစဵုဒစး ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် အလုံ မွဲ ဍုၚ် ရ-

* '''ဟိုတ် မဒစဵုဒစး:''' ယဝ်ရ သြိုၚ် ကၟာတ် ဍာ် မြစ်ဆုံ မ္ဂး၊ ဒၞာဲ ၜဳပံၚ်ကောံ မဒှ် သင်္ကေတ ယေန်သၞာၚ် ကချေၚ် ဏအ် ဍေံ သ္ဒး ဒုၚ် ဗၠိုက် တၞီ အာ သၟဝ် ဍာ် တုဲ، ကွာန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ဂှ် လေဝ် သ္ဒး ပြံၚ် ဌာန် ရ။ တုဲပၠန် ဍေံ မာန် ပလီု ပလာ် ထောအ် သၞောတ်ဝ် သဘာဝ (Ecosystem) သွက် ၜဳ ဨရာဝတဳ အလုံ မွဲ လၟေၚ် ရ။
* '''ပရေၚ် ပဒေါအ် ယာယဳ:''' ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ထ္ၜး ဆန္ဒ ကေုာံ ဆဝ်မ္ၚုဟ် နူကဵု ညးဍုၚ်ကွာန် သီုဖအိုတ် ဂၠိုၚ် ကၠုၚ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၃၀ သေပ်တေမ်ဗါ ၂၀၁၁ ဂှ် သမ္မတ ဦးသိန်းစိန် လလောၚ်တြး ပဒေါအ် ထောအ် ကမၠောန် သြိုၚ် ကၟာတ် ဍာ် မြစ်ဆုံ (Suspension of Myitsone Dam) ယာယဳ စဵုကဵု အိုတ် အာယုက် အလဵုအသဳ ညး ရ။&lt;ref&gt;BBC News. (2011). &quot;Burma dam: Work halted on divisive Myitsone project&quot;. 30 September 2011.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဆက်စပ် ကု ၜဳ သာလောန် ကဵု မေခေါင် (Relation to Three Parallel Rivers) ==
ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ-ဗမံက် ၜဳ မေခ ဏအ် ဂှ်၊ ဍေံ နွံ ကြပ် ကု ဒေသ &quot;ၜဳ ပိ မဇွောဝ် တုပ် ညဳ အာ ညးသကအ်&quot; (Three Parallel Rivers) မၞုံ ပ္ဍဲ ယူနန်၊ ဍုၚ် တရုတ် ရ။

* ဒေသ ဂှ် မ္ဂး ၜဳ ဇၞော် အာရှ မပ္တံကဵု ၜဳ ဇြန်ဇြဳ (Yangtze)၊ ၜဳ မေခေါၚ် (Mekong) ကေုာံ {{ill|ၜဳ သာလောန်|en|Salween River}} (Salween) တအ် ဇွောဝ် စှ်ေ ကၠုၚ် လပါ် သၠုၚ်ကျာ ဗွဲမကြပ် ညးသကအ် ร။
* ၜဳ မေခ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဇွောဝ် စှ်ေ လပါ် ပလိုတ် ညိ နူကဵု ၜဳ ပိ ဏအ် တုဲ، ဍေံ ကဵု သက်သဳ ဒဒှ်ရ ဒေသ တိဗက် ကဵု ဟိမဝန္တာ ဏအ် ဂှ် ဒှ် &quot;မိမ ဍာ်&quot; မသၠး ပတိတ် ၜဳ ဇၞော် အိုတ် ၅ သာ် သွက် တိုက် အာရှ ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ၜဳ မေခ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ (Future and Conservation) ==
သွက် အနာဂတ် ၜဳ မေခ ဏအ် ဂှ် ဍေံ တန်တဴ ဒၟံၚ် လတူ ဗီုလဵု ပိုဲ ညးဍုၚ်ကွာန် ကဵု အလဵုအသဳ တအ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက် ပွဳပွူ သဘာဝ ရ-

* '''ပရေၚ် ဂီုကၠီု ဍာ်:''' ၜဳ ဨရာဝတဳ မဒှ် သဇိုၚ် လမျီု သွက် ဍုၚ်ဗၟာ ဏအ် ဂှ် ဍေံ တန်တဴ ဒၟံၚ် လတူ ဍာ် နူကဵု ၜဳ မေခ ကဵု မလိခ ရ။ ယဝ်ရ သဘာဝ ပ္ဍဲ ၜဳ ဏအ် လီုလာ် အာ မ္ဂး ဍေံ ဇီုကပိုက် အလုံ ဍုၚ် မာန် ရ။
* '''ပွမမၚ်မဲ (Conservation):''' ဂကောံ သဘာဝ ဂၠးတိ ကေုာံ ညးဒေသ တအ် ဂစာန် ဒၟံၚ် ညံၚ် ဂွံ မၚ်မဲ ဂြိုပ် ဆု ကေုာံ တိရစ္ဆာန် ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ၜဳ မေခ ညံၚ် ဟွံဂွံ ဒး ဒုၚ် ပလီု ပလာ် နကဵု ပရေၚ် သြိုၚ် ကၟာတ် ဍာ် ကေုာံ ၜံက် ခါဲ သယံဇာတ ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် ပွဳပွူ သဘာဝ ကေုာံ ပြသၞာ ကၟာတ် ဍာ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ၜဳပံၚ်ကောံ (Myitsone) လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=aX3c9W7b_9M|title=The Myitsone Dam Controversy and Myanmar's Rivers}}{{ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ}}{{ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[ၜဳ ဨရာဝတဳ]]
* {{ill|ၜဳ မလိခ|en|Mali River}}
* {{ill|တွဵုရးကချေၚ်|en|Kachin State}}
* {{ill|မြစ်ဆုံ|en|Myitsone}}
* [[wikt:mnw:ၜဳ|ၜဳ]] (ဝိက်ရှေန်နရဳ)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}

* Smythies, Bertram E. (1949). &quot;A Reconnaissance of the N'Mai Hka Drainage, Northern Burma&quot;. ''Ibis'', Volume 91, Issue 4, Pages 627-648. Wiley.
* Kalaya Lu (2006). &quot;Abstract: Floradiversity of North-eastern Kachin Myanmar Section of Sino-himalaya (N'mai Hka-Than Lwin Water Division)&quot;. ''Myitkyina University, Faculty of Botanics''.
* BBC News. (30 September 2011). &quot;Burma dam: Work halted on divisive Myitsone project&quot;. Retrieved May 8, 2026.
* Burma Rivers Network. (2009). &quot;Irrawaddy/N'Mai/Mali Dams, 2009&quot;.
* Shyamal Sarkar. (31 January 2008). &quot;Kachin hydropower projects to spell doom&quot;. ''Kachin News''.
* Burma News Network. (29 July 2008). &quot;Christian leaders questioned over anti-dam campaign&quot;.
* Seekins, Donald M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press.
* Earth Snapshot. &quot;N'Mai River and Mali River Satellite image&quot;.
* Higham, Charles (2014). ''Early Mainland Southeast Asia''. River Books.
* [[:en:N'Mai_River|English Wikipedia: N'Mai River]]. Retrieved May 8, 2026.
{{DEFAULTSORT:ၜဳ မေခ}} [[Category:ၜဳ မေခ]] [[Category:ၜဳ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ]] [[Category:တွဵုရး ကချေင်]] [[Category:ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ]]</text>
      <sha1>lh2t3uv05ouc651sura4a7ska7c3p2l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ၜဳ မလိခ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10925</id>
    <revision>
      <id>54577</id>
      <timestamp>2026-05-08T05:25:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ၜဳ မၞုံ ပ္ဍဲ တွဵုရးကချေင် မဒှ် တမ်မူလ သွက် ၜဳ ဨရာဝတဳ}}{{Infobox river|name=ၜဳ မလိခ|native_name=Mali Kha / မလိခမြစ် / Mali Hka|image=Mali Hka River.jpg|image_caption=ၜဳ မလိခ ပ္ဍဲ ဒေသ သၟဝ်ကျာ တွဵုရးကချေင်|source1_location=...&quot;</comment>
      <origin>54577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20491" sha1="b0r506470gxbyy6l08gh6azyvmsxkay" xml:space="preserve">{{Short description|ၜဳ မၞုံ ပ္ဍဲ တွဵုရးကချေင် မဒှ် တမ်မူလ သွက် ၜဳ ဨရာဝတဳ}}{{Infobox river|name=ၜဳ မလိခ|native_name=Mali Kha / မလိခမြစ် / Mali Hka|image=Mali Hka River.jpg|image_caption=ၜဳ မလိခ ပ္ဍဲ ဒေသ သၟဝ်ကျာ တွဵုရးကချေင်|source1_location=ဒဵု ကချေင် (Kachin Hills)၊ [[ဍုင်ဗၟာ]]|source1_coordinates={{coord|27|44|48|N|97|0|5|E|display=inline,title}}|mouth=ဒၞာဲ ပံင်ကောံ {{ill|မြစ်ဆုံ|en|Myitsone}} (ပံင်ကောံ ကု {{ill|ၜဳ မေခ|en|N'Mai River}})|mouth_location=တွဵုရးကချေင်၊ ဍုင်ဗၟာ|mouth_coordinates={{coord|25|42|37|N|97|30|10|E|display=inline}}|mouth_elevation=150 m (490 ft)|length=၃၂၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၂၀၀ မိုင်)|basin_size=၂၃,၂၂၀.၈ ကဳလဝ်မဳတာ&lt;sup&gt;၂&lt;/sup&gt;|discharge1_avg=၂,၆၉၃.၃ မဳတာ&lt;sup&gt;၃&lt;/sup&gt;/စက္က|river_system=သၞောတ် ၜဳ ဨရာဝတဳ}}'''[[wikt:mnw:ၜဳ|ၜဳ]] မလိခ''' ({{lang-en|Mali River}} ဟွံသေင်မ္ဂး Mali Kha၊ {{lang-my|မလိခမြစ်}}၊ အရေဝ် ကချေင်: Mali Hka) ဝွံ ဍေံဒှ် ၜဳ အဓိက မွဲ မၞုံ ပ္ဍဲကဵု လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု [[ဍုင်ဗၟာ]] မဒှ် ပ္ဍဲ {{ill|တွဵုရးကချေင်|en|Kachin State}} ร။ ၜဳ ဝွံ ဍေံ တမ်မူလ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ရေင်ဒဵု ကချေင် (Kachin Hills) လပါ် သၟဝ်ကျာ တုဲ ဇွောဝ် စှ်ေ ကၠုင် လပါ် သၠုင်ကျာ နွံ ဇမၠိင် ၜိုတ် ၃၂၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၂၀၀ မိုင်) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲ မကော်စ &quot;မြစ်ဆုံ&quot; (Myitsone) ဂှ် ၜဳ မလိခ ဏအ် ဍေံ ပံင်ကောံ ကု {{ill|ၜဳ မေခ|en|N'Mai River}} (N'Mai River) တုဲ ဒှ် အာ [[ၜဳ ဨရာဝတဳ]] မဒှ် ၜဳ ဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ဍုင်ဗၟာ ရ။

ၜဳ မလိခ ဂှ် ၜိုန်ရ ဇမၠိင် ဂၠေအ် နူ ၜဳ မေခ ကီု လေဝ်၊ ဍေံ ဒှ် ၜဳ မဇွောဝ် ညိင် တုဲ က္ၜင် ကဵု ဂၠုင် တအ် မာန် အာ ကၠုင် လောဲ သွာ နူကဵု ၜဳ မေခ မၞုံ ကု ကျောက်ဆောင် ကေုာံ ဍာ် ဇွောဝ် ပြဟ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကောန်ဍုင် အရင် ကချေင် တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ၜဳ မလိခ ဏအ် နဒဒှ် ၜဳ တမ်မူလ အဓိက သွက် ဨရာဝတဳ ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ နိရုတ္တိ (Introduction and Etymology) ==
ယၟု ၜဳ &quot;မလိခ&quot; ဝွံ ဍေံ ကၠုင် နူကဵု အရေဝ် ဂကူ ကချေင် (Jinghpaw) ရ-

* '''မလိ (Mali):''' ပ္ဍဲ အရေဝ် ကချေင် ဂျိန်းဖော မ္ဂး မလိ ဂှ် ဒှ် ယၟု သီးသန့် သွက် ၜဳ ဏအ်၊ ကေုာံ လဆောဝ် လဆောဝ် ညးတအ် ကော်စ ၜဳ ဨရာဝတဳ လေဝ် &quot;မလိ&quot; ကီု ရ။
* '''ခ (Hka / Kha):''' မအရေဝ် &quot;ခ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;Hka&quot; ဂှ် အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဂှ် ဒှ် &quot;ၜဳ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ကြုင်&quot; ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ &quot;မလိခ&quot; ဟီု ဂှ် &quot;ၜဳ မလိ&quot; မာန် သောင် ကလး ကေတ် လောဲလောဲ ရ။ (ဗီုကဵု ၜဳ မေခ - N'Mai Kha ညးတအ် လေဝ် မအရေဝ် တုပ် ဒၟံင် ရ)။&lt;ref&gt;Kachin Development Networking Group. (2007). ''Damming the Irrawaddy''. KDNG.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဒတန်ဒၞာဲ ကေုာံ ပထဝဳဒတန် (Location and Geography) ==
ၜဳ မလိခ ဝွံ ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ ဒေသ ဒဵု သၠုင် လပါ် သၟဝ်ကျာ ဍုင်ဗၟာ (Northern Myanmar)-

* '''တမ်မူလ:''' က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ဒဵု သၠုင် လပါ် သၟဝ်ကျာ ဍုင် ပူတာအို (Putao) ကြပ် ကု ပယျဵု တရုတ် (Tibet) ကဵု ဍုင်ဗၟာ ရ။ ဒေသ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒေသ ရေင်ဒဵု ဟိမဝန္တာ လပါ် ဗမံက် (Eastern Himalayas) ร။
* '''အကာဲအရာ တိဍာ်:''' ၜဳ ဝွံ ဇွောဝ် ဖြတ် ကၠုင် ဇရေင် ကြုင် ကေုာံ ဒဵု သၠုင် မၞုံ ကု ဂြိုပ် ဇၞော် ဗွဲမသတီု ရ။ ၜိုန်ရ နွံ ပ္ဍဲ ဒေသ ဒဵု ကီု လေဝ်၊ တိ ဗလး ဇရေင် ၜဳ (River valley) ပ္ဍဲ ဒေသ ပူတာအို ကဵု မချမ်းဘော ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ် မံင် တန်တဴ ကေုာံ တဵု လွဳ သြောအ် ခိုဟ် အိုတ် ရ။

== ၃။ သၞောတ် ၜဳ ကေုာံ ဍာ်ဇွောဝ် (Hydrology and River System) ==
ၜဳ မလိခ ဂှ် ဍေံ ဒှ် လစှ်ေ အဓိက မွဲ သွက် သၞောတ် ၜဳ ဨရာဝတဳ ရ-

* '''ဇမၞော် တိဍာ် (Basin Size):''' တိဍာ် မဇွောဝ် စှ်ေ ဇရေင် ၜဳ မလိခ သီုဖအိုတ် နွံ ၂၃,၂၂၀ စတုရန်း ကဳလဝ်မဳတာ (၈,၉၆၅ စတုရန်း မိုင်) ရ။
* '''လၟိဟ် ဍာ် ဇွောဝ် (Discharge):''' ပ္ဍဲ အခိင် ဗြဲ မ္ဂး ဍာ် ဇွောဝ် စှ်ေ ပြဟ် လောန် တုဲ ဍာ် မဇွောဝ် စှ်ေ အလုံ မွဲ သၞာံ ၜတ် ကၞာတ် လဝ် မ္ဂး နွံ ၜိုတ် ၂,၆၉၃ မဳတာ ကုဗ် (Cubic meters) ပ္ဍဲ မွဲ စက္က ร။
* '''ဍာ် မတမ် နူ လမု:''' ဟိုတ်နူ တမ်မူလ ဍေံ ကၠုင် နူကဵု ဒဵု မၞုံ ကု ဍာ် ကလခ် (Glaciers) လပါ် သၟဝ်ကျာ တုဲ၊ အခိင် ကညင် မ္ဂး လၟိဟ် ဍာ် မလိခ ဂှ် တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ဍာ် မရိုဟ် စှ်ေ နူကဵု ဒဵု ဟိမဝန္တာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== ၄။ ဝင် ကေုာံ ပရေင် ၜံက်ခါဲ (History and Exploration) ==
ဝင် ၜဳ မလိခ ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဝင် ဂကူ ကချေင် ကေုာံ ပရေင် လ္ၚတ် အင်္ဂလိက် ပ္ဍဲ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ ရ-

* '''ခေတ် ကိုပ်ကၠာ:''' သွက် ဂကူ ဂျိန်းဖော ကေုာံ ဂကူ ရဝမ် (Rawang) တအ် မ္ဂး ၜဳ ဏအ် ဒှ် ဂၠံင် တရဴ သွံ ရာန် ဗၞိက် ကေုာံ ဂၠံင် အာ ကၠုင် အဓိက နူကဵု အဆက် အဆက် ရ။
* '''ပရေင် လ္ၚတ် အင်္ဂလိက်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၁ ဂှ်၊ မေဂျာ ဟော့ဘ်ဒေး (Major Hobday) နူကဵု ဒပ် ပၞာန် အင်္ဂလိက် တအ် စိုပ် ကၠုင် ဇရေင် ၜဳ မလိခ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် (ကြပ် ကု ကွာန် Ting Sa) သွက်ဂွံ ဓဇက် မြေပုံ ဒေသ ပယျဵု အိန္ဒိယ-ဍုင်ဗၟာ ရ။ အင်္ဂလိက် တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ၜဳ မလိခ ဏအ် ဂှ် က္ၜင် မာန် အာ ကၠုင် လောဲ နူ ၜဳ မေခ ရ။&lt;ref&gt;Encyclopædia Britannica (1911). ''Irrawaddy River''. Wikisource.&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဒေသ ပံင်ကောံ မြစ်ဆုံ (The Myitsone Confluence) ==
ဒၞာဲ မပြာကတ် အိုတ် သွက် ၜဳ မလိခ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မပံင်ကောံ ကု ၜဳ မေခ မကော်စ {{ill|မြစ်ဆုံ|en|Myitsone}} ရ-

* '''ပထဝဳ ကေုာံ ကျက်သြဳ:''' နွံ ဇရေင် ၄၃ ကဳလဝ်မဳတာ (၂၇ မိုင်) လပါ် သၟဝ်ကျာ နူ ဍုင် {{ill|မြစ်ကြီးနား|en|Myitkyina}} ရ။ ဒၞာဲ ဏအ် ဍာ် ၜဳ သီု ၜါ မၞုံ ကု အရံင် ဟွံတုပ် ညးသကအ် (မလိခ ဍာ် သ္အး တုဲ မေခ ဍာ် နွံ ကု ဗတဳ) ပံင်ကောံ ညးသကအ် တုဲ ဒှ် အာ ၜဳ ဨရာဝတဳ ရ။
* '''ယေန်သၞာင် သွက် ကချေင်:''' သွက် ကောန်ဍုင် အရင် ကချေင် တအ် မ္ဂး မြစ်ဆုံ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် ကျက်သြဳ မၞုံ ကု ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဝင် ဝိညာဉ် မဇၞော်ကၠေင် ရ။

== ၆။ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂၠံင် က္ၜင် (Economy and Navigation) ==
ၜဳ မလိခ ဂှ် ဒှ် သြန် ကြေဟ် အဓိက သွက် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ညးဒေသ ရ-

* '''ဂၠံင် က္ၜင် (Navigation):''' ၜိုန်ရ လပါ် လတူ အိုတ် ဂှ် က္ၜင် အာ ဟွံဂွံ ကီု လေဝ်၊ နူကဵု ဍုင် {{ill|မချမ်းဘော|en|Machanbaw}} စှ်ေ ကၠုင် လပါ် သၠုင်ကျာ စဵုကဵု စိုပ် မြစ်ဆုံ ဂှ် ဂၠုင် စက် ဍောတ်တ် ကေုာံ က္ၜင် တအ် မာန် အာ ကၠုင် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ပလံင် ကပေါတ် ကေုာံ မၞိဟ် ရ။
* '''ပရေင် တဵုလွဳ ကေုာံ က:''' တိ ဗလး ဇရေင် ၜဳ ဂှ် ညးတအ် တဵု လွဳ သြောအ်၊ သတ် ဆု၊ ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် ရပ် က (Fishing) မဒှ် စၞ အဓိက သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ဇယား ထ္ၜးပျး တင်ဂၞင် အကြာ ၜဳ မလိခ ကဵု ၜဳ မေခ
!တင်ဂၞင်
!ၜဳ မလိခ (Mali Kha)
!ၜဳ မေခ (N'Mai Kha)
|-
|'''ဇမၠိင်'''
|၃၂၀ ကဳလဝ်မဳတာ
|၄၈၀ ကဳလဝ်မဳတာ
|-
|'''လပါ်'''
|လပါ် ပလိုတ် (Western branch)
|လပါ် ဗမံက် (Eastern branch)
|-
|'''အကာဲအရာ ဍာ်'''
|ဇွောဝ် ညိင်، ဂၠုင် အာ ဂွံ
|ဇွောဝ် ပြဟ် လောန်، တၟအ် ဂၠိုင်
|-
|'''ဒေသ အဓိက'''
|ပူတာအို၊ မချမ်းဘော
|ချီဖွေ (Chipwi)
|-
|'''တမ်မူလ'''
|ဒဵု ဟိမဝန္တာ လပါ် သၟဝ်ကျာ
|လန်ဂူလာ (Languela Glacier)
|}

== ၇။ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ (Ecology and Environment) ==
ဒေသ ၜဳ မလိခ ဝွံ ဍေံ နွံ ကု သဘာဝ ဇဳဝ (Biodiversity) မလှဲလး အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ-

* '''ဂြိုပ် ဆု:''' ဒေသ ဏအ် ဍေံ ပါ လုပ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဂြိုပ် သၟဝ်ကျာ ဍုင်ဗၟာ (Northern Triangle temperate forests) မၞုံ ကု တၞံ ဆု ရှားပါး ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု တၞံ ရတနာ ကေုာံ သစ်ခွ ร။
* '''သတ္တဝါ ဂြိုပ်:''' ဒေသ ဏအ် ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် တန်တဴ သွက် တိရစ္ဆာန် ဗီုကဵု ကၠ (Tigers)၊ ပြင် လမ္စံက် (Clouded leopard)၊ ကၞုဲ သၟူ စမ္ပာ (Snub-nosed monkey) ကေုာံ ဝက်ဝံ တအ် ရ။
* '''က:''' ပ္ဍဲ ဍာ် ၜဳ မလိခ ဂှ် နွံ ကု ဂကူ က သဘာဝ မၞုံ ဆ ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ဓဝ် (Endemic fish species) ဗွဲမဂၠိုင် ร။&lt;ref&gt;Rabinowitz, A. (2001). ''Beyond the Last Village''. Island Press.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဂကူ ညးဒေသ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Local Ethnicities and Culture) ==
ၜဳ မလိခ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဒတန် အဓိက သွက် ဂကူ ကောန်ဍုင် အရင် နာနာ-

* '''ဂကူ ကချေင် (Jinghpaw):''' ဒှ် ဂကူ လၟိဟ် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် တုဲ ညးတအ် ရှ်ေသှ်ေ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် ကေုာံ နတ် သဘာဝ ร။
* '''ဂကူ ရဝမ် ကဵု လီဆူ (Rawang and Lisu):''' ဂကူ တအ် ဏအ် မံင် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဒေသ ဒဵု သၠုင် ဇရေင် ၜဳ မလိခ လပါ် သၟဝ်ကျာ (ဒေသ ပူတာအို) ရ။ ညးတအ် နွံ ကု ယေန်သၞာင် ပွမတဵု လွဳ လတူ ဒဵု ကေုာံ ပွမရပ် စ တိရစ္ဆာန် ဂြိုပ် ရ။

== ၉။ ပြသၞာ ကၟာတ်ဍာ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Dam Controversies and Politics) ==
ၜဳ မလိခ ဝွံ ဒး ဆဵု ဂဗ ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် မွဲ မဆေင် ကု ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ဍုင် တရုတ်-

* '''စီမံကိန်း ကၟာတ်ဍာ် မြစ်ဆုံ (Myitsone Dam Project):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၉ ဂှ် အလဵုအသဳ ဍုင်ဗၟာ ကဵု ကမ္မဏဳ တရုတ် (CPI) တအ် တုပ် စိုတ် သွက်ဂွံ သြိုင် ကၟာတ် ဍာ် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မြစ်ဆုံ မဒှ် ဒၞာဲ ၜဳ မလိခ ကဵု မေခ ပံင်ကောံ ရ။
* '''ပရေင် ကန့်ကွက်:''' ညးဍုင်ကွာန် ကချေင် ကေုာံ ညးမင်မဲ သဘာဝ အလုံ ဍုင်ဗၟာ တအ် ဒစဵုဒစး ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ဟိုတ်နူ ဍေံ သ္ဂောအ် ဗၠိုတ် တၞီ အာ တိဍာ် ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ပလီု ပလာ် ထောအ် သဘာဝ ၜဳ ဨရာဝတဳ ကေုာံ သယံဇာတ ရ။
* '''ပွမဒေါအ် ဇူ (Suspension):''' ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၃၀ သေပ်တေမ်ဗါ ၂၀၁၁ ဂှ်၊ သမ္မတ ဦးသိန်းစိန် လလောင်တြး ပဒေါအ် ဇူ ထောအ် ကမၠောန် သြိုင် ကၟာတ် ဍာ် ဏအ် ပ္ဍဲ အခိင် ညး အုပ်ဓုပ် ဍုင် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဒှ် အောင်ပွဲ ဇၞော် အိုတ် သွက် ညးဍုင်ကွာန် ဍုင်ဗၟာ မွဲ ရ။&lt;ref&gt;BBC News. (2011). ''Burma dam: Work halted on divisive Myitsone project''. Retrieved from BBC.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ (Future and Conservation) ==
သွက် အနာဂတ် မ္ဂး၊ ၜဳ မလိခ ဏအ် သ္ဒး မင်မဲ လဝ် ညံင် သဘာဝ ဟွံဂွံ လီုလာ် အာ ရ-

* '''ပွမမင်မဲ တမ်မူလ ဍာ် (Watershed Protection):''' ဒေသ သၟဝ်ကျာ ၜဳ မလိခ ဂှ် ဒှ် တမ်မူလ ဍာ် အဓိက သွက် ၜဳ ဨရာဝတဳ ရ။ ယဝ်ရ ဆု တအ် ဒး ဒုင် ခုတ် ဗွဲမလောန် မ္ဂး၊ ဍေံ ဇီုကပိုက် လတူ လၟိဟ် ဍာ် အလုံ ဍုင်ဗၟာ မာန် ရ။
* '''ခရီးသွားလာရေး (Ecotourism):''' ၜိုန်ရ ဒေသ ဏအ် နွံ ကု အန္တရာယ် ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် ကီု လေဝ်၊ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ခရီးသွားလာရေး သဘာဝ (Ecotourism) ပ္ဍဲ ဒေသ ပူတာအို ကဵု မလိခ ဂှ် နွံ အလားအလာ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် သွက်ဂွံ ကဵု ဖဵု ပရဲ ကု ညးဒေသ နကဵု ဟွံဒး ပလီု သဘာဝ ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ဗဵု ရုပ် ရာ ၜဳ မလိခ ကေုာံ ဒၞာဲ မြစ်ဆုံ ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ် မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=Y362P7UvP6g|title=The Beauty of Mali Kha and Myitsone}}{{ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ}}{{ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[ၜဳ ဨရာဝတဳ]]
* {{ill|ၜဳ မေခ|en|N'Mai River}}
* {{ill|မြစ်ဆုံ|en|Myitsone}}
* {{ill|တွဵုရးကချေင်|en|Kachin State}}
* [[ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ]]

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}

* Chisholm, Hugh, ed. (1911). ''Irrawaddy River''. Encyclopædia Britannica (11th ed.). Cambridge University Press.
* Kachin Development Networking Group (KDNG) (2007). ''Damming the Irrawaddy''. Chiang Mai: KDNG.
* Rabinowitz, Alan (2001). ''Beyond the Last Village: A Journey of Discovery in Asia's Forbidden Wilderness''. Island Press. ISBN 978-1559637996.
* BBC News (2011). ''Burma dam: Work halted on divisive Myitsone project''. Published 30 September 2011.
* Seekins, Donald M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press. ISBN 978-0810854765.
* Burma Rivers Network (2010). ''The Impacts of the Myitsone Dam''. BRN Report.
* Global Flood Awareness System (GloFAS) (2020). ''Case Study: Ayeyarwady river basin, Myanmar''. Copernicus Emergency Management Service.
* Kudo, Toshihiro (2010). ''Myanmar's Economy: Its Integration into ASEAN''. IDE-JETRO.
* Smith, Martin (1999). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books.
* [[:en:Mali_River|Mali River]]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.</text>
      <sha1>b0r506470gxbyy6l08gh6azyvmsxkay</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54578</id>
      <parentid>54577</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T05:25:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20715" sha1="1pfsjsyrq3cxqs41ok7uvjx9nchv7pc" xml:space="preserve">{{Short description|ၜဳ မၞုံ ပ္ဍဲ တွဵုရးကချေင် မဒှ် တမ်မူလ သွက် ၜဳ ဨရာဝတဳ}}{{Infobox river|name=ၜဳ မလိခ|native_name=Mali Kha / မလိခမြစ် / Mali Hka|image=Mali Hka River.jpg|image_caption=ၜဳ မလိခ ပ္ဍဲ ဒေသ သၟဝ်ကျာ တွဵုရးကချေင်|source1_location=ဒဵု ကချေင် (Kachin Hills)၊ [[ဍုင်ဗၟာ]]|source1_coordinates={{coord|27|44|48|N|97|0|5|E|display=inline,title}}|mouth=ဒၞာဲ ပံင်ကောံ {{ill|မြစ်ဆုံ|en|Myitsone}} (ပံင်ကောံ ကု {{ill|ၜဳ မေခ|en|N'Mai River}})|mouth_location=တွဵုရးကချေင်၊ ဍုင်ဗၟာ|mouth_coordinates={{coord|25|42|37|N|97|30|10|E|display=inline}}|mouth_elevation=150 m (490 ft)|length=၃၂၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၂၀၀ မိုင်)|basin_size=၂၃,၂၂၀.၈ ကဳလဝ်မဳတာ&lt;sup&gt;၂&lt;/sup&gt;|discharge1_avg=၂,၆၉၃.၃ မဳတာ&lt;sup&gt;၃&lt;/sup&gt;/စက္က|river_system=သၞောတ် ၜဳ ဨရာဝတဳ}}'''[[wikt:mnw:ၜဳ|ၜဳ]] မလိခ''' ({{lang-en|Mali River}} ဟွံသေင်မ္ဂး Mali Kha၊ {{lang-my|မလိခမြစ်}}၊ အရေဝ် ကချေင်: Mali Hka) ဝွံ ဍေံဒှ် ၜဳ အဓိက မွဲ မၞုံ ပ္ဍဲကဵု လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု [[ဍုင်ဗၟာ]] မဒှ် ပ္ဍဲ {{ill|တွဵုရးကချေင်|en|Kachin State}} ร။ ၜဳ ဝွံ ဍေံ တမ်မူလ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ရေင်ဒဵု ကချေင် (Kachin Hills) လပါ် သၟဝ်ကျာ တုဲ ဇွောဝ် စှ်ေ ကၠုင် လပါ် သၠုင်ကျာ နွံ ဇမၠိင် ၜိုတ် ၃၂၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၂၀၀ မိုင်) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲ မကော်စ &quot;မြစ်ဆုံ&quot; (Myitsone) ဂှ် ၜဳ မလိခ ဏအ် ဍေံ ပံင်ကောံ ကု {{ill|ၜဳ မေခ|en|N'Mai River}} (N'Mai River) တုဲ ဒှ် အာ [[ၜဳ ဨရာဝတဳ]] မဒှ် ၜဳ ဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ဍုင်ဗၟာ ရ။

ၜဳ မလိခ ဂှ် ၜိုန်ရ ဇမၠိင် ဂၠေအ် နူ ၜဳ မေခ ကီု လေဝ်၊ ဍေံ ဒှ် ၜဳ မဇွောဝ် ညိင် တုဲ က္ၜင် ကဵု ဂၠုင် တအ် မာန် အာ ကၠုင် လောဲ သွာ နူကဵု ၜဳ မေခ မၞုံ ကု ကျောက်ဆောင် ကေုာံ ဍာ် ဇွောဝ် ပြဟ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကောန်ဍုင် အရင် ကချေင် တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ၜဳ မလိခ ဏအ် နဒဒှ် ၜဳ တမ်မူလ အဓိက သွက် ဨရာဝတဳ ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ နိရုတ္တိ (Introduction and Etymology) ==
ယၟု ၜဳ &quot;မလိခ&quot; ဝွံ ဍေံ ကၠုင် နူကဵု အရေဝ် ဂကူ ကချေင် (Jinghpaw) ရ-

* '''မလိ (Mali):''' ပ္ဍဲ အရေဝ် ကချေင် ဂျိန်းဖော မ္ဂး မလိ ဂှ် ဒှ် ယၟု သီးသန့် သွက် ၜဳ ဏအ်၊ ကေုာံ လဆောဝ် လဆောဝ် ညးတအ် ကော်စ ၜဳ ဨရာဝတဳ လေဝ် &quot;မလိ&quot; ကီု ရ။
* '''ခ (Hka / Kha):''' မအရေဝ် &quot;ခ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;Hka&quot; ဂှ် အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဂှ် ဒှ် &quot;ၜဳ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ကြုင်&quot; ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ &quot;မလိခ&quot; ဟီု ဂှ် &quot;ၜဳ မလိ&quot; မာန် သောင် ကလး ကေတ် လောဲလောဲ ရ။ (ဗီုကဵု ၜဳ မေခ - N'Mai Kha ညးတအ် လေဝ် မအရေဝ် တုပ် ဒၟံင် ရ)။&lt;ref&gt;Kachin Development Networking Group. (2007). ''Damming the Irrawaddy''. KDNG.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဒတန်ဒၞာဲ ကေုာံ ပထဝဳဒတန် (Location and Geography) ==
ၜဳ မလိခ ဝွံ ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ ဒေသ ဒဵု သၠုင် လပါ် သၟဝ်ကျာ ဍုင်ဗၟာ (Northern Myanmar)-

* '''တမ်မူလ:''' က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ဒဵု သၠုင် လပါ် သၟဝ်ကျာ ဍုင် ပူတာအို (Putao) ကြပ် ကု ပယျဵု တရုတ် (Tibet) ကဵု ဍုင်ဗၟာ ရ။ ဒေသ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒေသ ရေင်ဒဵု ဟိမဝန္တာ လပါ် ဗမံက် (Eastern Himalayas) ร။
* '''အကာဲအရာ တိဍာ်:''' ၜဳ ဝွံ ဇွောဝ် ဖြတ် ကၠုင် ဇရေင် ကြုင် ကေုာံ ဒဵု သၠုင် မၞုံ ကု ဂြိုပ် ဇၞော် ဗွဲမသတီု ရ။ ၜိုန်ရ နွံ ပ္ဍဲ ဒေသ ဒဵု ကီု လေဝ်၊ တိ ဗလး ဇရေင် ၜဳ (River valley) ပ္ဍဲ ဒေသ ပူတာအို ကဵု မချမ်းဘော ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ် မံင် တန်တဴ ကေုာံ တဵု လွဳ သြောအ် ခိုဟ် အိုတ် ရ။

== ၃။ သၞောတ် ၜဳ ကေုာံ ဍာ်ဇွောဝ် (Hydrology and River System) ==
ၜဳ မလိခ ဂှ် ဍေံ ဒှ် လစှ်ေ အဓိက မွဲ သွက် သၞောတ် ၜဳ ဨရာဝတဳ ရ-

* '''ဇမၞော် တိဍာ် (Basin Size):''' တိဍာ် မဇွောဝ် စှ်ေ ဇရေင် ၜဳ မလိခ သီုဖအိုတ် နွံ ၂၃,၂၂၀ စတုရန်း ကဳလဝ်မဳတာ (၈,၉၆၅ စတုရန်း မိုင်) ရ။
* '''လၟိဟ် ဍာ် ဇွောဝ် (Discharge):''' ပ္ဍဲ အခိင် ဗြဲ မ္ဂး ဍာ် ဇွောဝ် စှ်ေ ပြဟ် လောန် တုဲ ဍာ် မဇွောဝ် စှ်ေ အလုံ မွဲ သၞာံ ၜတ် ကၞာတ် လဝ် မ္ဂး နွံ ၜိုတ် ၂,၆၉၃ မဳတာ ကုဗ် (Cubic meters) ပ္ဍဲ မွဲ စက္က ร။
* '''ဍာ် မတမ် နူ လမု:''' ဟိုတ်နူ တမ်မူလ ဍေံ ကၠုင် နူကဵု ဒဵု မၞုံ ကု ဍာ် ကလခ် (Glaciers) လပါ် သၟဝ်ကျာ တုဲ၊ အခိင် ကညင် မ္ဂး လၟိဟ် ဍာ် မလိခ ဂှ် တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ဍာ် မရိုဟ် စှ်ေ နူကဵု ဒဵု ဟိမဝန္တာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== ၄။ ဝင် ကေုာံ ပရေင် ၜံက်ခါဲ (History and Exploration) ==
ဝင် ၜဳ မလိခ ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဝင် ဂကူ ကချေင် ကေုာံ ပရေင် လ္ၚတ် အင်္ဂလိက် ပ္ဍဲ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ ရ-

* '''ခေတ် ကိုပ်ကၠာ:''' သွက် ဂကူ ဂျိန်းဖော ကေုာံ ဂကူ ရဝမ် (Rawang) တအ် မ္ဂး ၜဳ ဏအ် ဒှ် ဂၠံင် တရဴ သွံ ရာန် ဗၞိက် ကေုာံ ဂၠံင် အာ ကၠုင် အဓိက နူကဵု အဆက် အဆက် ရ။
* '''ပရေင် လ္ၚတ် အင်္ဂလိက်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၁ ဂှ်၊ မေဂျာ ဟော့ဘ်ဒေး (Major Hobday) နူကဵု ဒပ် ပၞာန် အင်္ဂလိက် တအ် စိုပ် ကၠုင် ဇရေင် ၜဳ မလိခ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် (ကြပ် ကု ကွာန် Ting Sa) သွက်ဂွံ ဓဇက် မြေပုံ ဒေသ ပယျဵု အိန္ဒိယ-ဍုင်ဗၟာ ရ။ အင်္ဂလိက် တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ၜဳ မလိခ ဏအ် ဂှ် က္ၜင် မာန် အာ ကၠုင် လောဲ နူ ၜဳ မေခ ရ။&lt;ref&gt;Encyclopædia Britannica (1911). ''Irrawaddy River''. Wikisource.&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဒေသ ပံင်ကောံ မြစ်ဆုံ (The Myitsone Confluence) ==
ဒၞာဲ မပြာကတ် အိုတ် သွက် ၜဳ မလိခ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မပံင်ကောံ ကု ၜဳ မေခ မကော်စ {{ill|မြစ်ဆုံ|en|Myitsone}} ရ-

* '''ပထဝဳ ကေုာံ ကျက်သြဳ:''' နွံ ဇရေင် ၄၃ ကဳလဝ်မဳတာ (၂၇ မိုင်) လပါ် သၟဝ်ကျာ နူ ဍုင် {{ill|မြစ်ကြီးနား|en|Myitkyina}} ရ။ ဒၞာဲ ဏအ် ဍာ် ၜဳ သီု ၜါ မၞုံ ကု အရံင် ဟွံတုပ် ညးသကအ် (မလိခ ဍာ် သ္အး တုဲ မေခ ဍာ် နွံ ကု ဗတဳ) ပံင်ကောံ ညးသကအ် တုဲ ဒှ် အာ ၜဳ ဨရာဝတဳ ရ။
* '''ယေန်သၞာင် သွက် ကချေင်:''' သွက် ကောန်ဍုင် အရင် ကချေင် တအ် မ္ဂး မြစ်ဆုံ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် ကျက်သြဳ မၞုံ ကု ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဝင် ဝိညာဉ် မဇၞော်ကၠေင် ရ။

== ၆။ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂၠံင် က္ၜင် (Economy and Navigation) ==
ၜဳ မလိခ ဂှ် ဒှ် သြန် ကြေဟ် အဓိက သွက် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ညးဒေသ ရ-

* '''ဂၠံင် က္ၜင် (Navigation):''' ၜိုန်ရ လပါ် လတူ အိုတ် ဂှ် က္ၜင် အာ ဟွံဂွံ ကီု လေဝ်၊ နူကဵု ဍုင် {{ill|မချမ်းဘော|en|Machanbaw}} စှ်ေ ကၠုင် လပါ် သၠုင်ကျာ စဵုကဵု စိုပ် မြစ်ဆုံ ဂှ် ဂၠုင် စက် ဍောတ်တ် ကေုာံ က္ၜင် တအ် မာန် အာ ကၠုင် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ပလံင် ကပေါတ် ကေုာံ မၞိဟ် ရ။
* '''ပရေင် တဵုလွဳ ကေုာံ က:''' တိ ဗလး ဇရေင် ၜဳ ဂှ် ညးတအ် တဵု လွဳ သြောအ်၊ သတ် ဆု၊ ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် ရပ် က (Fishing) မဒှ် စၞ အဓိက သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ဇယား ထ္ၜးပျး တင်ဂၞင် အကြာ ၜဳ မလိခ ကဵု ၜဳ မေခ
!တင်ဂၞင်
!ၜဳ မလိခ (Mali Kha)
!ၜဳ မေခ (N'Mai Kha)
|-
|'''ဇမၠိင်'''
|၃၂၀ ကဳလဝ်မဳတာ
|၄၈၀ ကဳလဝ်မဳတာ
|-
|'''လပါ်'''
|လပါ် ပလိုတ် (Western branch)
|လပါ် ဗမံက် (Eastern branch)
|-
|'''အကာဲအရာ ဍာ်'''
|ဇွောဝ် ညိင်، ဂၠုင် အာ ဂွံ
|ဇွောဝ် ပြဟ် လောန်، တၟအ် ဂၠိုင်
|-
|'''ဒေသ အဓိက'''
|ပူတာအို၊ မချမ်းဘော
|ချီဖွေ (Chipwi)
|-
|'''တမ်မူလ'''
|ဒဵု ဟိမဝန္တာ လပါ် သၟဝ်ကျာ
|လန်ဂူလာ (Languela Glacier)
|}

== ၇။ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ (Ecology and Environment) ==
ဒေသ ၜဳ မလိခ ဝွံ ဍေံ နွံ ကု သဘာဝ ဇဳဝ (Biodiversity) မလှဲလး အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ-

* '''ဂြိုပ် ဆု:''' ဒေသ ဏအ် ဍေံ ပါ လုပ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဂြိုပ် သၟဝ်ကျာ ဍုင်ဗၟာ (Northern Triangle temperate forests) မၞုံ ကု တၞံ ဆု ရှားပါး ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု တၞံ ရတနာ ကေုာံ သစ်ခွ ร။
* '''သတ္တဝါ ဂြိုပ်:''' ဒေသ ဏအ် ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် တန်တဴ သွက် တိရစ္ဆာန် ဗီုကဵု ကၠ (Tigers)၊ ပြင် လမ္စံက် (Clouded leopard)၊ ကၞုဲ သၟူ စမ္ပာ (Snub-nosed monkey) ကေုာံ ဝက်ဝံ တအ် ရ။
* '''က:''' ပ္ဍဲ ဍာ် ၜဳ မလိခ ဂှ် နွံ ကု ဂကူ က သဘာဝ မၞုံ ဆ ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ဓဝ် (Endemic fish species) ဗွဲမဂၠိုင် ร။&lt;ref&gt;Rabinowitz, A. (2001). ''Beyond the Last Village''. Island Press.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဂကူ ညးဒေသ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Local Ethnicities and Culture) ==
ၜဳ မလိခ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဒတန် အဓိက သွက် ဂကူ ကောန်ဍုင် အရင် နာနာ-

* '''ဂကူ ကချေင် (Jinghpaw):''' ဒှ် ဂကူ လၟိဟ် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် တုဲ ညးတအ် ရှ်ေသှ်ေ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် ကေုာံ နတ် သဘာဝ ร။
* '''ဂကူ ရဝမ် ကဵု လီဆူ (Rawang and Lisu):''' ဂကူ တအ် ဏအ် မံင် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဒေသ ဒဵု သၠုင် ဇရေင် ၜဳ မလိခ လပါ် သၟဝ်ကျာ (ဒေသ ပူတာအို) ရ။ ညးတအ် နွံ ကု ယေန်သၞာင် ပွမတဵု လွဳ လတူ ဒဵု ကေုာံ ပွမရပ် စ တိရစ္ဆာန် ဂြိုပ် ရ။

== ၉။ ပြသၞာ ကၟာတ်ဍာ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Dam Controversies and Politics) ==
ၜဳ မလိခ ဝွံ ဒး ဆဵု ဂဗ ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် မွဲ မဆေင် ကု ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ဍုင် တရုတ်-

* '''စီမံကိန်း ကၟာတ်ဍာ် မြစ်ဆုံ (Myitsone Dam Project):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၉ ဂှ် အလဵုအသဳ ဍုင်ဗၟာ ကဵု ကမ္မဏဳ တရုတ် (CPI) တအ် တုပ် စိုတ် သွက်ဂွံ သြိုင် ကၟာတ် ဍာ် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မြစ်ဆုံ မဒှ် ဒၞာဲ ၜဳ မလိခ ကဵု မေခ ပံင်ကောံ ရ။
* '''ပရေင် ကန့်ကွက်:''' ညးဍုင်ကွာန် ကချေင် ကေုာံ ညးမင်မဲ သဘာဝ အလုံ ဍုင်ဗၟာ တအ် ဒစဵုဒစး ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ဟိုတ်နူ ဍေံ သ္ဂောအ် ဗၠိုတ် တၞီ အာ တိဍာ် ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ပလီု ပလာ် ထောအ် သဘာဝ ၜဳ ဨရာဝတဳ ကေုာံ သယံဇာတ ရ။
* '''ပွမဒေါအ် ဇူ (Suspension):''' ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၃၀ သေပ်တေမ်ဗါ ၂၀၁၁ ဂှ်၊ သမ္မတ ဦးသိန်းစိန် လလောင်တြး ပဒေါအ် ဇူ ထောအ် ကမၠောန် သြိုင် ကၟာတ် ဍာ် ဏအ် ပ္ဍဲ အခိင် ညး အုပ်ဓုပ် ဍုင် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဒှ် အောင်ပွဲ ဇၞော် အိုတ် သွက် ညးဍုင်ကွာန် ဍုင်ဗၟာ မွဲ ရ။&lt;ref&gt;BBC News. (2011). ''Burma dam: Work halted on divisive Myitsone project''. Retrieved from BBC.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ (Future and Conservation) ==
သွက် အနာဂတ် မ္ဂး၊ ၜဳ မလိခ ဏအ် သ္ဒး မင်မဲ လဝ် ညံင် သဘာဝ ဟွံဂွံ လီုလာ် အာ ရ-

* '''ပွမမင်မဲ တမ်မူလ ဍာ် (Watershed Protection):''' ဒေသ သၟဝ်ကျာ ၜဳ မလိခ ဂှ် ဒှ် တမ်မူလ ဍာ် အဓိက သွက် ၜဳ ဨရာဝတဳ ရ။ ယဝ်ရ ဆု တအ် ဒး ဒုင် ခုတ် ဗွဲမလောန် မ္ဂး၊ ဍေံ ဇီုကပိုက် လတူ လၟိဟ် ဍာ် အလုံ ဍုင်ဗၟာ မာန် ရ။
* '''ခရီးသွားလာရေး (Ecotourism):''' ၜိုန်ရ ဒေသ ဏအ် နွံ ကု အန္တရာယ် ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် ကီု လေဝ်၊ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ခရီးသွားလာရေး သဘာဝ (Ecotourism) ပ္ဍဲ ဒေသ ပူတာအို ကဵု မလိခ ဂှ် နွံ အလားအလာ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် သွက်ဂွံ ကဵု ဖဵု ပရဲ ကု ညးဒေသ နကဵု ဟွံဒး ပလီု သဘာဝ ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ဗဵု ရုပ် ရာ ၜဳ မလိခ ကေုာံ ဒၞာဲ မြစ်ဆုံ ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ် မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=Y362P7UvP6g|title=The Beauty of Mali Kha and Myitsone}}{{ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ}}{{ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[ၜဳ ဨရာဝတဳ]]
* {{ill|ၜဳ မေခ|en|N'Mai River}}
* {{ill|မြစ်ဆုံ|en|Myitsone}}
* {{ill|တွဵုရးကချေင်|en|Kachin State}}
* [[ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ]]

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}

* Chisholm, Hugh, ed. (1911). ''Irrawaddy River''. Encyclopædia Britannica (11th ed.). Cambridge University Press.
* Kachin Development Networking Group (KDNG) (2007). ''Damming the Irrawaddy''. Chiang Mai: KDNG.
* Rabinowitz, Alan (2001). ''Beyond the Last Village: A Journey of Discovery in Asia's Forbidden Wilderness''. Island Press. ISBN 978-1559637996.
* BBC News (2011). ''Burma dam: Work halted on divisive Myitsone project''. Published 30 September 2011.
* Seekins, Donald M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press. ISBN 978-0810854765.
* Burma Rivers Network (2010). ''The Impacts of the Myitsone Dam''. BRN Report.
* Global Flood Awareness System (GloFAS) (2020). ''Case Study: Ayeyarwady river basin, Myanmar''. Copernicus Emergency Management Service.
* Kudo, Toshihiro (2010). ''Myanmar's Economy: Its Integration into ASEAN''. IDE-JETRO.
* Smith, Martin (1999). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books.
* [[:en:Mali_River|Mali River]]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{DEFAULTSORT:ၜဳ မလိခ}} [[Category:ၜဳ မလိခ]] [[Category:ၜဳ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ]] [[Category:တွဵုရး ကချေင်]] [[Category:ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ]]</text>
      <sha1>1pfsjsyrq3cxqs41ok7uvjx9nchv7pc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပူတာအို</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10926</id>
    <revision>
      <id>54580</id>
      <timestamp>2026-05-08T05:42:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဍုၚ် မၞုံ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် ပ္ဍဲ တွဵုရးကချေၚ်၊ ရးနိဂီု ဍုၚ်ဗၟာ}} {{Infobox settlement | name = ပူတာအို | native_name = Putao (ပူတာအိုမြို့) | image_skyline = Putao scenery.jpg | image_caption = ဗီုပြၚ် သဘာဝ ဒဵု ကေုာ...&quot;</comment>
      <origin>54580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20679" sha1="mdu885oalqh1e40dowqpnymlmvaoptt" xml:space="preserve">{{Short description|ဍုၚ် မၞုံ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် ပ္ဍဲ တွဵုရးကချေၚ်၊ ရးနိဂီု ဍုၚ်ဗၟာ}}
{{Infobox settlement
| name = ပူတာအို
| native_name = Putao (ပူတာအိုမြို့)
| image_skyline = Putao scenery.jpg
| image_caption = ဗီုပြၚ် သဘာဝ ဒဵု ကေုာံ တိဗလး ပ္ဍဲ ဒေသ ပူတာအို
| image_map = Kachin State in Myanmar.svg
| map_caption = ဒတန် တွဵုရးကချေၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ (ပူတာအို နွံ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ်)
| subdivision_type = ရးနိဂီု
| subdivision_name = [[ဍုင်ဗၟာ]]
| subdivision_type1 = တွဵုရး
| subdivision_name1 = {{ill|တွဵုရးကချေၚ်|en|Kachin State}}
| subdivision_type2 = ခရိုၚ်
| subdivision_name2 = {{ill|ခရိုၚ် ပူတာအို|en|Putao District}}
| elevation_m = 305
| elevation_ft = 1000
| population_total = 10000
| population_as_of = (ဆိင်ဆ)
| population_blank1_title = ဂကူဂမၠိုၚ်
| population_blank1 = {{ill|ရဝမ်|en|Rawang people}}၊ {{ill|လဳဆူ|en|Lisu people}}၊ ကချေၚ်၊ ဖြမ (ခန္တဳသေံ)၊ ဗၟာ
| timezone = [[ဘုံအခိၚ် ဍုၚ်ဗၟာ|MMT]]
| utc_offset = +06:30
| postal_code = 01061
| website = 
}}

'''[[wikt:mnw:ဍုၚ်|ဍုၚ်]]ပူတာအို''' ({{lang-en|Putao}}၊ {{lang-my|ပူတာအိုမြို့}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဍုၚ် မၞုံ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီု [[ဍုင်ဗၟာ]] တုဲ ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု {{ill|တွဵုရးကချေၚ်|en|Kachin State}} ။ ဍုၚ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဍုၚ် ဇၞော် အုပ်ဓုပ် သွက် {{ill|ခရိုၚ် ပူတာအို|en|Putao District}} (Putao District) ကေုာံ ပွိုၚ်ဍုၚ် ပူတာအို ရ။ ပူတာအို ဝွံ ဍေံ ပြာကတ် တဴ သွက် ပွဳပွူ သဘာဝ ဒဵု ဇၞော် မၞုံ ကု လတိုပ်၊ တၞံ သဘာဝ မဟွံမွဲ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ တၞဟ် ဗီုကဵု &quot;ပ္ကဴဆု သာ်လမ္စံက်&quot; (Black Orchid) ကေုာံ ဂကူ သတ် ဂစေံ နာနာ သာ် ရ။ 

နူကဵု ဍုၚ် ပူတာအို ဏအ် မ္ဂး ပိုဲ  ညာတ် ကေတ် {{ill|က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇြဳ|en|Hkakabo Razi}} (Hkakabo Razi) မဒှ် ဒဵု သၠုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ကေုာံ ဒဵု တၞဟ် မၞုံ ကု လတိုပ် (Snow-capped peaks) တအ် လောဲလောဲ သွာသွာ ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ ဒေသ သ္ၚောဲ ခြာ ကေုာံ ဂၠံၚ် တရဴ ဟွံခိုဟ် တုဲ၊ ပရေၚ် ဆက်စောံ အဓိက သွက်ဂွံ အာ ဍုၚ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဂၠံၚ် က္ၜၚ်ကျာ ရ။&lt;ref&gt;Schell, O. (2015). ''In Far-Flung Myanmar, a Land of Contradictions''. New York Times.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ မူလယၟု (Etymology and Introduction) ==
ယၟု ဍုၚ် &quot;ပူတာအို&quot; ဏအ် ဂှ် ဍေံ ကၠုၚ် နူကဵု အရေဝ် ဘာသာ ဖြမ (ရှမ်း) တုဲ ဍေံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဍုၚ် မၞိဟ် ဇၞော် မရံၚ် စၟဳ ဒၟံၚ်&quot; (Town an old man is looking at) ။ 
* '''ခန္တဳလုံ (Hkamti Long):''' ကိုပ်ကၠာ တေံ ဍုၚ် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ {{ill|ခန္တဳလုံ|en|Hkamti Long}} မဒှ် ဍုၚ် ဨကရာဇ် ဖြမ (Shan princely state) မွဲ ရ။ &quot;ခန္တဳလုံ&quot; ဟီု ဂှ် ပ္ဍဲ အရေဝ် ဖြမ မ္ဂး မၞုံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဒၞာဲ ဒတန် ထဝ် မဇၞော် ကၠေၚ်&quot; ရ။
* ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ဍုၚ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒတန် သွက် ကောန်ဍုၚ် အရၚ် နာနာ ဗီုကဵု ရဝမ် (Rawang)၊ လဳဆူ (Lisu) ကေုာံ ကချေၚ် တအ် မံၚ် တန်တဴ ညဳသာ ညးသကအ် ရ။&lt;ref&gt;Kurabe, K. (2021). ''Oronyms in northern Burma: Asymmetry between highland and lowland place names''. Studies in Geolinguistics.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် အတိတ် ကေုာံ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ (History and Fort Hertz) ==
ဍုၚ် ပူတာအို ဝွံ ဍေံ နွံ ဝင် အတိတ် မဆက်စပ် ဒၟံၚ် ကု အင်္ဂလိက် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် ဒေသ ပယျဵု-
* '''ပွမဒက်ပ္တန် ကၟာၚ်တပ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၄ ဂှ် အလဵုအသဳ အင်္ဂလိက် (British Empire) တအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ကၟာၚ်တပ် ပၞာန် မွဲ ပ္ဍဲ ကြပ် ဍုၚ် ပူတာအို သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဒေသ သၟဝ်ကျာ အိုတ် ရ။
* '''ဖေါဟာတ် (Fort Hertz):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၅ ဂှ် ကၟာၚ်တပ် ဏအ် ညးတအ် ခုတ် ဇိုန် ကဵု ယၟု {{ill|ဖေါဟာတ်|en|Fort Hertz}} (Fort Hertz) သွက်ဂွံ ဂိုၚ် သမ္တီ ညးအုပ်ဓုပ် ဒေသ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဝဳလျာန် အက်သဲ ဟာတ် (William Axel Hertz) ရ။ ဝဳလျာန် ဟာတ် ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မပကောံ ပတိတ် လိက် စရၚ် ပထဝဳ (Gazetteer) သွက် ဒေသ ကချေၚ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၂ ရ။

== ၃။ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ (World War II in Putao) ==
ပ္ဍဲ အခိၚ် ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ ဂှ် ပူတာအို (ဖေါ့ဟတ်) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ဗျူဟာ မကိစ္စဇၞော် လောန် သွက် ဒပ် မဟာမိတ် (Allied Forces) တအ် ရ-
* '''ဒၞာဲ ဟွံဒး ဒုၚ် သီ:''' ဟိုတ်နူ ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ ဒေသ သ္ၚောဲ ခြာ ကေုာံ ဒဵု သၠုၚ် တုဲ၊ ဍုၚ် ဏအ် ဂှ် ဂျပေန် တအ် ဟွံမာန် သီ ကေတ် လဝ် ပုဟ်။ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ကၟာၚ်တပ် အင်္ဂလိက် မသှ်ေ ၜက် ဒၟံၚ် မွဲ ဓဝ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ သၟဝ်ကျာ ရ။
* '''ဂၠံၚ် လတူ အကာသ (The Hump):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉৪৩ ကဵု ၁၉၄၄ ဂှ် က္ၜၚ်ကျာ မဟာမိတ် တအ် စကာ ဗ္တဳ က္ၜၚ်ကျာ ပူတာအို ဏအ် နဒဒှ် ဒၞာဲ စှ်ေ ဇူ အရေးပေါ် အခိၚ် ညးတအ် ပဝ် ဖြတ် ဒဵု ဟိမဝန္တာ နူ အိန္ဒိယ အာ ဍုၚ် ကြုက် ရ။ ဒပ် ပၞာန် အမေရိကာန် (Kachin Rangers) တအ် လေဝ် ကၠုၚ် ဖျေဟ် ဗဒိုပ် ပ္ဍဲ ဏအ် ကီု ရ။&lt;ref&gt;Fellowes-Gordon, I. (1971). ''The Battle for Naw Seng's Kingdom''. Leo Cooper.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပထဝဳဒတန် ကေုာံ ပွဳပွူ (Geography and Topography) ==
ပူတာအို ဝွံ ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ ဒေသ တၞုၚ် ဒဵု ဟိမဝန္တာ (Sub-Himalayan region) တုဲ ဍေံ နွံ အကာဲအရာ ပထဝဳ မတၟေၚ် တဴ ရ-
* '''တိဗလး ပ္ဍဲ အကြာ ဒဵု:''' ၜိုန်ရ ဍေံ ဒး ဒုၚ် ဗိုၚ် လဝ် နကဵု ရေၚ်ဒဵု သၠုၚ်သၠုၚ် ကီု လေဝ်၊ ဍုၚ် ပူတာအို အလဵု ဇကု ဍေံ ဂှ် နွံ လတူ တိဗလး မၞုံ ဇမၠိၚ် ၜိုတ် ၁,၀၀၀ ပေ (၃၀၅ မဳတာ) လတူ ၜဳ ရ။
* '''က္ဍိုပ်ဒဵု မာတ်ဂမၠိုၚ်:''' နူ ဍုၚ် ပူတာအို ဂှ် ပိုဲ ညာတ် ကေတ် က္ဍိုပ်ဒဵု မၞုံ ကု မာတ် တွဵု ဗီုကဵု ခါကာဘိုရာဇီ (Hkakabo Razi - ၅,၈၈၁ မဳတာ)၊ ကေုာံ ဂမ်လန်ရာဇီ (Gamlang Razi) တအ် မာန် ရ။ ဒေသ ဏအ် ဍေံ ဒှ် တမ်မူလ သွက် သၞောတ် ၜဳ ဨရာဝတဳ (Irrawaddy River basin) ရ။

== ၅။ ရာသဳဥတု (Climate) ==
ပူတာအို ဍေံ နွံ ကု ရာသဳဥတု ဂမ္တဴ မၞုံ ကု ဗြဲ မုတ်သုံ (Humid subtropical climate - Köppen ''Cwa'') ရ။ ဟိုတ်နူ နွံ ကြပ် ကု ဒဵု သၠုၚ် တုဲ ဥတု ဍေံ ၜိုတ် စှ်ေ နူ ဒေသ တၞဟ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ရ-
* '''ရာသဳ ဗြဲ:''' အခိၚ် မုတ်သုံ မ္ဂး ဗြဲ ဂူ လောန် စဵုကဵု စိုပ် ၄,၀၀၀ မဳလဳမဳတာ (၁၅၇ ၝောံတဲ) ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ ရ။
* '''ရာသဳ ဂံက်:''' ဂိတု ဇာန်နဝါရဳ မ္ဂး ဂမ္တဴ စှ်ေ စိုပ် ၁၃°C (၅၅°F) တုဲ အခိၚ် ဗတံ မ္ဂး ၜိုတ် လောန် စဵုကဵု ၅°C ရ။ ပ္ဍဲ ဒဵု မသ္ၚောဲ နူ ဍုၚ် ညိ မ္ဂး မာတ် စှ်ေ တွဵု ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ရာသဳဥတု လဒေါဝ် သွက် ဍုၚ် ပူတာအို
|-
! ဂိတု !! ဂမ္တဴ သၠုၚ်အိုတ် (°C) !! ဂမ္တဴ သဝ်အိုတ် (°C) !! လၟိဟ် ဗြဲ (မဳလဳမဳတာ)
|-
| ဇာန်နဝါရဳ || ၂၁.၁ || ၆.၉ || ၁၄
|-
| ဧပြဳ || ၂၆.၈ || ၁၅.၈ || ၁၄၇
|-
| ဂျူလာၚ် || ၂၈.၂ || ၂၂.၇ || ၉၉၈
|-
| အံက်တဝ်ဗါ || ၂၇.၅ || ၁၈.၄ || ၂၂၀
|-
| '''လဒေါဝ် သၞာံ''' || '''၂၅.၂''' || '''၁၆.၀''' || '''၄,၀၀၁'''
|}

== ၆။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူနာနာ (Demographics and Ethnicities) ==
အတိုၚ် တၚ်ဂၞၚ် ခန့်မှန်း မ္ဂး ဍုၚ် ပူတာအို ဏအ် နွံ လၟိဟ် မၞိဟ် ၜိုတ် ၁၀,၀၀၀ တၠ (ပ္ဍဲ ဍုၚ်) ကေုာံ ၉၀,၀၀၀ တၠ ပ္ဍဲ အလုံ ပွိုၚ်ဍုၚ် ရ-
* '''ဂကူ ဂမၠိုၚ်:''' ဂကူ မမံၚ် တန်တဴ ဂၠိုၚ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဂကူ ကချေၚ်၊ ဖြမ (Hkamti Shan)၊ ရဝမ် (Rawang)၊ ကေုာံ လီဆူ (Lisu) ရ။ ညးတအ် မံၚ် တန်တဴ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် တုဲ ယေန်သၞာၚ် ညးတအ် ပံၚ်နှဴ ဒၟံၚ် ရ။ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂှ် ဒှ် ဘာသာ အဓိက ရ။
* '''ဂကူ တရွန် (Taron people):''' ပ္ဍဲ ဒေသ ဒဵု လပါ် ပလိုတ် ပူတာအို ဂှ် နွံ ကု ဂကူ အရိုၚ် ဍောတ်တ် မွဲ မကော်စ &quot;တရွန်&quot; (Pygmies) മၞုံ ဇမၠိၚ် ဇကု သဝ် နူ ၄ ပေ ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဂကူ ဏအ် ဍေံ ကြပ် ကၠေအ် ကၠက် အာ ယျ။&lt;ref&gt;Kyi, A. (2005). ''The Taron of Myanmar: An Endangered Ethnic Group''. Journal of Southeast Asian Studies.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သယံဇာတ (Economy and Agriculture) ==
ပရေၚ် ပိုန်ဒြပ် ညးဍုၚ်ကွာန် ပူတာအို ဂှ် ဍေံ တန်တဴ လတူ သဘာဝ ကေုာံ တဵု လွဳ ရ-
* '''ကမၠောန် တဵုလွဳ:''' ညးတအ် တဵု သြောအ်၊ လ္ၚဴ ကေုာံ သတ် ဆု ပ္ဍဲ တိဗလး ရ။
* '''ဂဥုဲ သဘာဝ:''' ကမၠောန် အဓိက သွက်ဂွံ ဂယျိုၚ် လမျီု သွက် ညး ဒေသ ဂှ် ဒှ် ပွမဂၠာဲ ဂဥုဲ သဘာဝ ပ္ဍဲ ဂြိုပ် ဒဵု ရ။ အဓိက ဂှ် ဒှ် ကတိုဟ် သတ္တဝါ မကော်စ &quot;ရှီးပတီး&quot; (Burmese Cordyceps - Yartsa Gunbu) မၞုံ ၚုဟ်မး သၠုၚ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ကြုက် ရ။

== ၈။ သဘာဝ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆု (Flora and Fauna) ==
ပူတာအို ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဇဳဝ စုံလင် (Biodiversity hotspot) မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ရ-
* '''ဂမိတ် သာ်လမ္စံက် (Black Orchid):''' ဒေသ ဏအ် ဍေံ ပြာကတ် တဴ သွက် ပွမနွံ ကု ပ္ကဴ ဂမိတ် မဟွံမွဲ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ တၞဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ပ္ကဴ ဂမိတ် လမ္စံက် (Paphiopedilum wardii) ဂှ် ဒှ် ပ္ကဴ အဓိက မဒး မၚ်မဲ ရ။
* '''သတ္တဝါ:''' ဒေသ ဏအ် နွံ ကု ဂကူ သတ္တဝါ သဘာဝ ရှားပါး ဗီုကဵု ကၞုဲ သၟူ စမ္ပာ (Snub-nosed monkey)၊ ကေုာံ ဂကူ ဂစေံ ဟွံမွဲ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ တၞဟ် တအ် ရ။

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Hkakabo Razi 2.jpg | က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇီ ညာတ် ကေတ် နူ ဒေသ ပူတာအို
File:Putao airport.jpg | ဗ္တဳ က္ၜၚ်ကျာ ပူတာအို မဒှ် ဂၠံၚ် အဓိက သွက်ဂွံ စိုပ်
File:Rawang people.jpg | ကောန်ၚာ် ဂကူ ရဝမ် ပ္ဍဲ ဒေသ တွဵုရး ကချေၚ် သၟဝ်ကျာ
&lt;/gallery&gt;

== ၉။ ပရေင် အာတရဴ ကေုာံ ဒၞာဲ ဝေင် (Tourism and Attractions) ==
ၜိုန်ရ အာ စ ဝါတ် ကီု လေဝ်၊ ပူတာအို ဂှ် ဒှ် ဍုၚ် ဇၞော် အိုတ် သွက် ပရေၚ် အာ တရဴ သဘာဝ (Ecotourism) ကေုာံ ပွမတိုန် ဒဵု ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ရ-
* '''ပွမတိုန် ဒဵု (Mountaineering):''' သၟာ တိုန် ဒဵု ဂၠးတိ တအ် ကၠုၚ် ပူတာအို သွက်ဂွံ တိုန် ဒဵု ဖုန်ကန်ရာဇီ (Phon Kan Razi) ကေုာံ ခါကာဘိုရာဇီ ร။ 
* '''ကျာ် ကောင်းမှုလုံ (Kaungmhulon Pagoda):''' ဒှ် ကျာ် စေတဳ ဗုဒ္ဓဘာသာ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် မၞုံ ဇရေၚ် ၜဳ မေခ (Nam Kiao) ร။

== ၁၀။ ပရေင် ဆက်စောံ ကေုာံ အနာဂတ် (Transportation and Future) ==
* '''ပရေၚ် ဆက်စောံ:''' ဂၠံၚ် ကွဳစက် နူ မြစ်ကြီးနား အာ ပူတာအို ဂှ် နွံ ကီု လေဝ် ဍေံ ဝါတ် ဂါတ် တုဲ အာ ဂွံ ဆ ပ္ဍဲ အခိၚ် ကညၚ် သၟး ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ {{ill|ဗ္တဳ က္ၜၚ်ကျာ ပူတာအို|en|Putao Airport}} (Putao Airport) ဂှ် ဒှ် ဂၠံၚ် အဓိက သွက် ကပေါတ် ကေုာံ ညး အာ တရဴ တအ် ရ။
* '''အနာဂတ် သဘာဝ:''' ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ သဘာဝ ပူတာအို ဒး ဆဵု ဂဗ အန္တရာယ် နူကဵု ပွမခုတ် ဆု၊ ခါဲ တၟအ် ကေုာံ ရပ် သတ္တဝါ အရိုၚ် နကဵု သၞောတ် ဟွံစှ်ေ သၞောဝ် ရ။ ဂကောံ မၚ်မဲ သဘာဝ တအ် ဂစာန် ဒၟံၚ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဒေသ ဏအ် ညံၚ် ဟွံဂွံ လီုလာ် အာ ရ။&lt;ref&gt;Rabinowitz, A. (2001). ''Beyond the Last Village: A Journey of Discovery in Asia's Forbidden Wilderness''. Island Press.&lt;/ref&gt;

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ဗဵု ရုပ် ရာ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် ဒေသ ပ္ဍဲ ပူတာအို မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=dQw4w9WgXcQ|title=A Trip to Putao, Northern Myanmar}}

{{ရးနိဂီု ဍုၚ်ဗၟာ}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* {{ill|တွဵုရးကချေၚ်|en|Kachin State}}
* {{ill|က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇီ|en|Hkakabo Razi}}
* [[ဍုင်ဗၟာ]]
* {{ill|ဖေါ့ဟတ်|en|Fort Hertz}}
* {{ill|ၜဳ မလိၶ|en|Mali River}} (Mali Hka)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Seekins, Donald M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press. ISBN 978-0810854765.
* Rabinowitz, Alan (2001). ''Beyond the Last Village: A Journey of Discovery in Asia's Forbidden Wilderness''. Island Press. ISBN 978-1559637996.
* Kurabe, Keita (2021). ''Oronyms in northern Burma: Asymmetry between highland and lowland place names''. Studies in Geolinguistics, 1. doi:10.5281/ZENODO.5529169.
* Schell, Orville (2015). &quot;In Far-Flung Myanmar, a Land of Contradictions&quot;. ''The New York Times''.
* Fellowes-Gordon, Ian (1971). ''The Battle for Naw Seng's Kingdom''. Leo Cooper.
* Kyi, Aung (2005). ''The Taron of Myanmar: An Endangered Ethnic Group''. Journal of Southeast Asian Studies.
* Kottek, M., et al. (2006). ''World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated''. Meteorologische Zeitschrift.
* Chisholm, Hugh, ed. (1911). &quot;Hkamti Lông&quot;. ''Encyclopædia Britannica''. Vol. 13 (11th ed.). Cambridge University Press. p. 540.
* World Meteorological Organization (2023). ''Climate Normals for Putao 1991–2020''. WMO Archives.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Putao,_Myanmar Putao, Myanmar]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{ပထဝဳ ဍုၚ်ဗၟာ}}
{{အာရှ}}

{{DEFAULTSORT:ပူတာအို}}
[[Category:ဍုၚ် ကေုာံ ကွာန် ပ္ဍဲ တွဵုရးကချေၚ်]]
[[Category:ပထဝဳ ဍုၚ်ဗၟာ]]
[[Category:ဒတန် ကောန်ဍုၚ်အရၚ်]]</text>
      <sha1>mdu885oalqh1e40dowqpnymlmvaoptt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54581</id>
      <parentid>54580</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T05:45:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20666" sha1="aj7vbdgf6tlt0onco5qk5p4te7txul0" xml:space="preserve">{{Short description|ဍုၚ် မၞုံ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် ပ္ဍဲ တွဵုရးကချေၚ်၊ ရးနိဂီု ဍုၚ်ဗၟာ}}
{{Infobox settlement
| name = ပူတာအို
| native_name = Putao (ပူတာအိုမြို့)
| image_skyline = Putao scenery.jpg
| image_caption = ဗီုပြၚ် သဘာဝ ဒဵု ကေုာံ တိဗလး ပ္ဍဲ ဒေသ ပူတာအို
| image_map = Kachin State in Myanmar.svg
| map_caption = ဒတန် တွဵုရးကချေၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ (ပူတာအို နွံ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ်)
| subdivision_type = ရးနိဂီု
| subdivision_name = [[ဍုင်ဗၟာ]]
| subdivision_type1 = တွဵုရး
| subdivision_name1 = {{ill|တွဵုရးကချေၚ်|en|Kachin State}}
| subdivision_type2 = ခရိုၚ်
| subdivision_name2 = {{ill|ခရိုၚ် ပူတာအို|en|Putao District}}
| elevation_m = 305
| elevation_ft = 1000
| population_total = 10000
| population_as_of = (ဆိင်ဆ)
| population_blank1_title = ဂကူဂမၠိုၚ်
| population_blank1 = {{ill|ရဝမ်|en|Rawang people}}၊ {{ill|လဳဆူ|en|Lisu people}}၊ ကချေၚ်၊ ဖြမ (ခန္တဳသေံ)၊ ဗၟာ
| timezone = [[ဘုံအခိၚ် ဍုၚ်ဗၟာ|MMT]]
| utc_offset = +06:30
| postal_code = 01061
| website = 
}}

'''[[wikt:mnw:ဍုၚ်|ဍုၚ်]]ပူတာအို''' ({{lang-en|Putao}}၊ {{lang-my|ပူတာအိုမြို့}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဍုၚ် မၞုံ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီု [[ဍုင်ဗၟာ]] တုဲ ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု {{ill|တွဵုရးကချေၚ်|en|Kachin State}} ။ ဍုၚ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဍုၚ် ဇၞော် အုပ်ဓုပ် သွက် {{ill|ခရိုၚ် ပူတာအို|en|Putao District}} (Putao District) ကေုာံ ပွိုၚ်ဍုၚ် ပူတာအို ရ။ ပူတာအို ဝွံ ဍေံ ပြာကတ် တဴ သွက် ပွဳပွူ သဘာဝ ဒဵု ဇၞော် မၞုံ ကု လတိုပ်၊ တၞံ သဘာဝ မဟွံမွဲ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ တၞဟ် ဗီုကဵု &quot;ပ္ကဴဆု သာ်လမ္စံက်&quot; (Black Orchid) ကေုာံ ဂကူ သတ် ဂစေံ နာနာ သာ် ရ။ 

နူကဵု ဍုၚ် ပူတာအို ဏအ် မ္ဂး ပိုဲ  ညာတ် ကေတ် {{ill|က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇြဳ|en|Hkakabo Razi}} (Hkakabo Razi) မဒှ် ဒဵု သၠုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ကေုာံ ဒဵု တၞဟ် မၞုံ ကု လတိုပ် (Snow-capped peaks) တအ် လောဲလောဲ သွာသွာ ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ ဒေသ သ္ၚောဲ ခြာ ကေုာံ ဂၠံၚ် တရဴ ဟွံခိုဟ် တုဲ၊ ပရေၚ် ဆက်စောံ အဓိက သွက်ဂွံ အာ ဍုၚ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဂၠံၚ် က္ၜၚ်ကျာ ရ။&lt;ref&gt;Schell, O. (2015). ''In Far-Flung Myanmar, a Land of Contradictions''. New York Times.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ မူလယၟု (Etymology and Introduction) ==
ယၟု ဍုၚ် &quot;ပူတာအို&quot; ဏအ် ဂှ် ဍေံ ကၠုၚ် နူကဵု အရေဝ် ဘာသာ ဖြမ (ရှမ်း) တုဲ ဍေံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဍုၚ် မၞိဟ် ဇၞော် မရံၚ် စၟဳ ဒၟံၚ်&quot; (Town an old man is looking at) ။ 
* '''ခန္တဳလုံ (Hkamti Long):''' ကိုပ်ကၠာ တေံ ဍုၚ် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ {{ill|ခန္တဳလုံ|en|Hkamti Long}} မဒှ် ဍုၚ် ဨကရာဇ် ဖြမ (Shan princely state) မွဲ ရ။ &quot;ခန္တဳလုံ&quot; ဟီု ဂှ် ပ္ဍဲ အရေဝ် ဖြမ မ္ဂး မၞုံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဒၞာဲ ဒတန် ထဝ် မဇၞော် ကၠေၚ်&quot; ရ။
* ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ဍုၚ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒတန် သွက် ကောန်ဍုၚ် အရၚ် နာနာ ဗီုကဵု ရဝမ် (Rawang)၊ လဳဆူ (Lisu) ကေုာံ ကချေၚ် တအ် မံၚ် တန်တဴ ညဳသာ ညးသကအ် ရ။&lt;ref&gt;Kurabe, K. (2021). ''Oronyms in northern Burma: Asymmetry between highland and lowland place names''. Studies in Geolinguistics.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် အတိတ် ကေုာံ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ (History and Fort Hertz) ==
ဍုၚ် ပူတာအို ဝွံ ဍေံ နွံ ဝင် အတိတ် မဆက်စပ် ဒၟံၚ် ကု အင်္ဂလိက် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် ဒေသ ပယျဵု-
* '''ပွမဒက်ပ္တန် ကၟာၚ်တပ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၄ ဂှ် အလဵုအသဳ အင်္ဂလိက် (British Empire) တအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ကၟာၚ်တပ် ပၞာန် မွဲ ပ္ဍဲ ကြပ် ဍုၚ် ပူတာအို သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဒေသ သၟဝ်ကျာ အိုတ် ရ။
* '''ဖေါဟာတ် (Fort Hertz):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၅ ဂှ် ကၟာၚ်တပ် ဏအ် ညးတအ် ခုတ် ဇိုန် ကဵု ယၟု {{ill|ဖေါဟာတ်|en|Fort Hertz}} (Fort Hertz) သွက်ဂွံ ဂိုၚ် သမ္တီ ညးအုပ်ဓုပ် ဒေသ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဝဳလျာန် အက်သဲ ဟာတ် (William Axel Hertz) ရ။ ဝဳလျာန် ဟာတ် ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မပကောံ ပတိတ် လိက် စရၚ် ပထဝဳ (Gazetteer) သွက် ဒေသ ကချေၚ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၂ ရ။

== ၃။ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ (World War II in Putao) ==
ပ္ဍဲ အခိၚ် ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ ဂှ် ပူတာအို (ဖေါ့ဟတ်) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ဗျူဟာ မကိစ္စဇၞော် လောန် သွက် ဒပ် မဟာမိတ် (Allied Forces) တအ် ရ-
* '''ဒၞာဲ ဟွံဒး ဒုၚ် သီ:''' ဟိုတ်နူ ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ ဒေသ သ္ၚောဲ ခြာ ကေုာံ ဒဵု သၠုၚ် တုဲ၊ ဍုၚ် ဏအ် ဂှ် ဂျပေန် တအ် ဟွံမာန် သီ ကေတ် လဝ် ပုဟ်။ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ကၟာၚ်တပ် အင်္ဂလိက် မသှ်ေ ၜက် ဒၟံၚ် မွဲ ဓဝ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ သၟဝ်ကျာ ရ။
* '''ဂၠံၚ် လတူ အကာသ (The Hump):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉৪৩ ကဵု ၁၉၄၄ ဂှ် က္ၜၚ်ကျာ မဟာမိတ် တအ် စကာ ဗ္တဳ က္ၜၚ်ကျာ ပူတာအို ဏအ် နဒဒှ် ဒၞာဲ စှ်ေ ဇူ အရေးပေါ် အခိၚ် ညးတအ် ပဝ် ဖြတ် ဒဵု ဟိမဝန္တာ နူ အိန္ဒိယ အာ ဍုၚ် ကြုက် ရ။ ဒပ် ပၞာန် အမေရိကာန် (Kachin Rangers) တအ် လေဝ် ကၠုၚ် ဖျေဟ် ဗဒိုပ် ပ္ဍဲ ဏအ် ကီု ရ။&lt;ref&gt;Fellowes-Gordon, I. (1971). ''The Battle for Naw Seng's Kingdom''. Leo Cooper.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပထဝဳဒတန် ကေုာံ ပွဳပွူ (Geography and Topography) ==
ပူတာအို ဝွံ ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ ဒေသ တၞုၚ် ဒဵု ဟိမဝန္တာ (Sub-Himalayan region) တုဲ ဍေံ နွံ အကာဲအရာ ပထဝဳ မတၟေၚ် တဴ ရ-
* '''တိဗလး ပ္ဍဲ အကြာ ဒဵု:''' ၜိုန်ရ ဍေံ ဒး ဒုၚ် ဗိုၚ် လဝ် နကဵု ရေၚ်ဒဵု သၠုၚ်သၠုၚ် ကီု လေဝ်၊ ဍုၚ် ပူတာအို အလဵု ဇကု ဍေံ ဂှ် နွံ လတူ တိဗလး မၞုံ ဇမၠိၚ် ၜိုတ် ၁,၀၀၀ ပေ (၃၀၅ မဳတာ) လတူ ၜဳ ရ။
* '''က္ဍိုပ်ဒဵု မာတ်ဂမၠိုၚ်:''' နူ ဍုၚ် ပူတာအို ဂှ် ပိုဲ ညာတ် ကေတ် က္ဍိုပ်ဒဵု မၞုံ ကု မာတ် တွဵု ဗီုကဵု ခါကာဘိုရာဇဳ (Hkakabo Razi - ၅,၈၈၁ မဳတာ)၊ ကေုာံ ဂမ်လန်ရာဇဳ (Gamlang Razi) တအ် မာန် ရ။ ဒေသ ဏအ် ဍေံ ဒှ် တမ်မူလ သွက် သၞောတ် ၜဳ ဨရာဝတဳ (Irrawaddy River basin) ရ။

== ၅။ ရာသဳဥတု (Climate) ==
ပူတာအို ဍေံ နွံ ကု ရာသဳဥတု ဂမ္တဴ မၞုံ ကု ဗြဲ မုတ်သုံ (Humid subtropical climate - Köppen ''Cwa'') ရ။ ဟိုတ်နူ နွံ ကြပ် ကု ဒဵု သၠုၚ် တုဲ ဥတု ဍေံ ၜိုတ် စှ်ေ နူ ဒေသ တၞဟ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ရ-
* '''ရာသဳ ဗြဲ:''' အခိၚ် မုတ်သုံ မ္ဂး ဗြဲ ဂူ လောန် စဵုကဵု စိုပ် ၄,၀၀၀ မဳလဳမဳတာ (၁၅၇ ၝောံတဲ) ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ ရ။
* '''ရာသဳ ဂံက်:''' ဂိတု ဇာန်နဝါရဳ မ္ဂး ဂမ္တဴ စှ်ေ စိုပ် ၁၃°C (၅၅°F) တုဲ အခိၚ် ဗတံ မ္ဂး ၜိုတ် လောန် စဵုကဵု ၅°C ရ။ ပ္ဍဲ ဒဵု မသ္ၚောဲ နူ ဍုၚ် ညိ မ္ဂး မာတ် စှ်ေ တွဵု ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ရာသဳဥတု လဒေါဝ် သွက် ဍုၚ် ပူတာအို
|-
! ဂိတု !! ဂမ္တဴ သၠုၚ်အိုတ် (°C) !! ဂမ္တဴ သဝ်အိုတ် (°C) !! လၟိဟ် ဗြဲ (မဳလဳမဳတာ)
|-
| ဇာန်နဝါရဳ || ၂၁.၁ || ၆.၉ || ၁၄
|-
| ဧပြဳ || ၂၆.၈ || ၁၅.၈ || ၁၄၇
|-
| ဂျူလာၚ် || ၂၈.၂ || ၂၂.၇ || ၉၉၈
|-
| အံက်တဝ်ဗါ || ၂၇.၅ || ၁၈.၄ || ၂၂၀
|-
| '''လဒေါဝ် သၞာံ''' || '''၂၅.၂''' || '''၁၆.၀''' || '''၄,၀၀၁'''
|}

== ၆။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူနာနာ (Demographics and Ethnicities) ==
အတိုၚ် တၚ်ဂၞၚ် ဆိင်ဆ မ္ဂး ဍုၚ် ပူတာအို ဏအ် နွံ လၟိဟ် မၞိဟ် ၜိုတ် ၁၀,၀၀၀ တၠ (ပ္ဍဲ ဍုၚ်) ကေုာံ ၉၀,၀၀၀ တၠ ပ္ဍဲ အလုံ ပွိုၚ်ဍုၚ် ရ-
* '''ဂကူ ဂမၠိုၚ်:''' ဂကူ မမံၚ် တန်တဴ ဂၠိုၚ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဂကူ ကချေၚ်၊ ဖြမ (Hkamti Shan)၊ ရဝမ် (Rawang)၊ ကေုာံ လီဆူ (Lisu) ရ။ ညးတအ် မံၚ် တန်တဴ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် တုဲ ယေန်သၞာၚ် ညးတအ် ပံၚ်နှဴ ဒၟံၚ် ရ။ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂှ် ဒှ် ဘာသာ အဓိက ရ။
* '''ဂကူ တရွန် (Taron people):''' ပ္ဍဲ ဒေသ ဒဵု လပါ် ပလိုတ် ပူတာအို ဂှ် နွံ ကု ဂကူ အရိုၚ် ဍောတ်တ် မွဲ မကော်စ &quot;တရွန်&quot; (Pygmies) മၞုံ ဇမၠိၚ် ဇကု သဝ် နူ ၄ ပေ ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဂကူ ဏအ် ဍေံ ကြပ် ကၠေအ် ကၠက် အာ ယျ။&lt;ref&gt;Kyi, A. (2005). ''The Taron of Myanmar: An Endangered Ethnic Group''. Journal of Southeast Asian Studies.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သယံဇာတ (Economy and Agriculture) ==
ပရေၚ် ပိုန်ဒြပ် ညးဍုၚ်ကွာန် ပူတာအို ဂှ် ဍေံ တန်တဴ လတူ သဘာဝ ကေုာံ တဵု လွဳ ရ-
* '''ကမၠောန် တဵုလွဳ:''' ညးတအ် တဵု သြောအ်၊ လ္ၚဴ ကေုာံ သတ် ဆု ပ္ဍဲ တိဗလး ရ။
* '''ဂဥုဲ သဘာဝ:''' ကမၠောန် အဓိက သွက်ဂွံ ဂယျိုၚ် လမျီု သွက် ညး ဒေသ ဂှ် ဒှ် ပွမဂၠာဲ ဂဥုဲ သဘာဝ ပ္ဍဲ ဂြိုပ် ဒဵု ရ။ အဓိက ဂှ် ဒှ် ကတိုဟ် သတ္တဝါ မကော်စ &quot;ရှီးပတီး&quot; (Burmese Cordyceps - Yartsa Gunbu) မၞုံ ၚုဟ်မး သၠုၚ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ကြုက် ရ။

== ၈။ သဘာဝ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆု (Flora and Fauna) ==
ပူတာအို ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဇဳဝ စုံလင် (Biodiversity hotspot) မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ရ-
* '''ဂမိတ် သာ်လမ္စံက် (Black Orchid):''' ဒေသ ဏအ် ဍေံ ပြာကတ် တဴ သွက် ပွမနွံ ကု ပ္ကဴ ဂမိတ် မဟွံမွဲ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ တၞဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ပ္ကဴ ဂမိတ် လမ္စံက် (Paphiopedilum wardii) ဂှ် ဒှ် ပ္ကဴ အဓိက မဒး မၚ်မဲ ရ။
* '''သတ္တဝါ:''' ဒေသ ဏအ် နွံ ကု ဂကူ သတ္တဝါ သဘာဝ ရှားပါး ဗီုကဵု ကၞုဲ သၟူ စမ္ပာ (Snub-nosed monkey)၊ ကေုာံ ဂကူ ဂစေံ ဟွံမွဲ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ တၞဟ် တအ် ရ။

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Hkakabo Razi 2.jpg | က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇဳ ညာတ် ကေတ် နူ ဒေသ ပူတာအို
File:Putao airport.jpg | ဗ္တဳ က္ၜၚ်ကျာ ပူတာအို မဒှ် ဂၠံၚ် အဓိက သွက်ဂွံ စိုပ်
File:Rawang people.jpg | ကောန်ၚာ် ဂကူ ရဝမ် ပ္ဍဲ ဒေသ တွဵုရး ကချေၚ် သၟဝ်ကျာ
&lt;/gallery&gt;

== ၉။ ပရေင် အာတရဴ ကေုာံ ဒၞာဲ ဝေင် (Tourism and Attractions) ==
ၜိုန်ရ အာ စ ဝါတ် ကီု လေဝ်၊ ပူတာအို ဂှ် ဒှ် ဍုၚ် ဇၞော် အိုတ် သွက် ပရေၚ် အာ တရဴ သဘာဝ (Ecotourism) ကေုာံ ပွမတိုန် ဒဵု ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ရ-
* '''ပွမတိုန် ဒဵု (Mountaineering):''' သၟာ တိုန် ဒဵု ဂၠးတိ တအ် ကၠုၚ် ပူတာအို သွက်ဂွံ တိုန် ဒဵု ဖုန်ကန်ရာဇဳ (Phon Kan Razi) ကေုာံ ခါကာဘိုရာဇဳ ရ။
* '''ကျာ် ကောင်းမှုလုံ (Kaungmhulon Pagoda):''' ဒှ် ကျာ် စေတဳ ဗုဒ္ဓဘာသာ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် မၞုံ ဇရေၚ် ၜဳ မေခ (Nam Kiao) ရ။

== ၁၀။ ပရေင် ဆက်စောံ ကေုာံ အနာဂတ် (Transportation and Future) ==
* '''ပရေၚ် ဆက်စောံ:''' ဂၠံၚ် ကွဳစက် နူ မြစ်ကြီးနား အာ ပူတာအို ဂှ် နွံ ကီု လေဝ် ဍေံ ဝါတ် ဂါတ် တုဲ အာ ဂွံ ဆ ပ္ဍဲ အခိၚ် ကညၚ် သၟး ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ {{ill|ဗ္တဳ က္ၜၚ်ကျာ ပူတာအို|en|Putao Airport}} (Putao Airport) ဂှ် ဒှ် ဂၠံၚ် အဓိက သွက် ကပေါတ် ကေုာံ ညး အာ တရဴ တအ် ရ။
* '''အနာဂတ် သဘာဝ:''' ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ သဘာဝ ပူတာအို ဒး ဆဵု ဂဗ အန္တရာယ် နူကဵု ပွမခုတ် ဆု၊ ခါဲ တၟအ် ကေုာံ ရပ် သတ္တဝါ အရိုၚ် နကဵု သၞောတ် ဟွံစှ်ေ သၞောဝ် ရ။ ဂကောံ မၚ်မဲ သဘာဝ တအ် ဂစာန် ဒၟံၚ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဒေသ ဏအ် ညံၚ် ဟွံဂွံ လီုလာ် အာ ရ။&lt;ref&gt;Rabinowitz, A. (2001). ''Beyond the Last Village: A Journey of Discovery in Asia's Forbidden Wilderness''. Island Press.&lt;/ref&gt;

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ဗဵု ရုပ် ရာ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် ဒေသ ပ္ဍဲ ပူတာအို မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=dQw4w9WgXcQ|title=A Trip to Putao, Northern Myanmar}}

{{ရးနိဂီု ဍုၚ်ဗၟာ}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* {{ill|တွဵုရးကချေၚ်|en|Kachin State}}
* {{ill|က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇီ|en|Hkakabo Razi}}
* [[ဍုင်ဗၟာ]]
* {{ill|ဖေါ့ဟတ်|en|Fort Hertz}}
* {{ill|ၜဳ မလိၶ|en|Mali River}} (Mali Hka)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Seekins, Donald M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press. ISBN 978-0810854765.
* Rabinowitz, Alan (2001). ''Beyond the Last Village: A Journey of Discovery in Asia's Forbidden Wilderness''. Island Press. ISBN 978-1559637996.
* Kurabe, Keita (2021). ''Oronyms in northern Burma: Asymmetry between highland and lowland place names''. Studies in Geolinguistics, 1. doi:10.5281/ZENODO.5529169.
* Schell, Orville (2015). &quot;In Far-Flung Myanmar, a Land of Contradictions&quot;. ''The New York Times''.
* Fellowes-Gordon, Ian (1971). ''The Battle for Naw Seng's Kingdom''. Leo Cooper.
* Kyi, Aung (2005). ''The Taron of Myanmar: An Endangered Ethnic Group''. Journal of Southeast Asian Studies.
* Kottek, M., et al. (2006). ''World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated''. Meteorologische Zeitschrift.
* Chisholm, Hugh, ed. (1911). &quot;Hkamti Lông&quot;. ''Encyclopædia Britannica''. Vol. 13 (11th ed.). Cambridge University Press. p. 540.
* World Meteorological Organization (2023). ''Climate Normals for Putao 1991–2020''. WMO Archives.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Putao,_Myanmar Putao, Myanmar]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{ပထဝဳ ဍုၚ်ဗၟာ}}
{{အာရှ}}

{{DEFAULTSORT:ပူတာအို}}
[[Category:ဍုၚ် ကေုာံ ကွာန် ပ္ဍဲ တွဵုရးကချေၚ်]]
[[Category:ပထဝဳ ဍုၚ်ဗၟာ]]
[[Category:ဒတန် ကောန်ဍုၚ်အရၚ်]]</text>
      <sha1>aj7vbdgf6tlt0onco5qk5p4te7txul0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54582</id>
      <parentid>54581</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T05:46:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၁၀။ ပရေင် ဆက်စောံ ကေုာံ အနာဂတ် (Transportation and Future) */</comment>
      <origin>54582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20663" sha1="9g0dhfsi6g8f7crx3wfuhokgz7kw6fr" xml:space="preserve">{{Short description|ဍုၚ် မၞုံ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် ပ္ဍဲ တွဵုရးကချေၚ်၊ ရးနိဂီု ဍုၚ်ဗၟာ}}
{{Infobox settlement
| name = ပူတာအို
| native_name = Putao (ပူတာအိုမြို့)
| image_skyline = Putao scenery.jpg
| image_caption = ဗီုပြၚ် သဘာဝ ဒဵု ကေုာံ တိဗလး ပ္ဍဲ ဒေသ ပူတာအို
| image_map = Kachin State in Myanmar.svg
| map_caption = ဒတန် တွဵုရးကချေၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ (ပူတာအို နွံ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ်)
| subdivision_type = ရးနိဂီု
| subdivision_name = [[ဍုင်ဗၟာ]]
| subdivision_type1 = တွဵုရး
| subdivision_name1 = {{ill|တွဵုရးကချေၚ်|en|Kachin State}}
| subdivision_type2 = ခရိုၚ်
| subdivision_name2 = {{ill|ခရိုၚ် ပူတာအို|en|Putao District}}
| elevation_m = 305
| elevation_ft = 1000
| population_total = 10000
| population_as_of = (ဆိင်ဆ)
| population_blank1_title = ဂကူဂမၠိုၚ်
| population_blank1 = {{ill|ရဝမ်|en|Rawang people}}၊ {{ill|လဳဆူ|en|Lisu people}}၊ ကချေၚ်၊ ဖြမ (ခန္တဳသေံ)၊ ဗၟာ
| timezone = [[ဘုံအခိၚ် ဍုၚ်ဗၟာ|MMT]]
| utc_offset = +06:30
| postal_code = 01061
| website = 
}}

'''[[wikt:mnw:ဍုၚ်|ဍုၚ်]]ပူတာအို''' ({{lang-en|Putao}}၊ {{lang-my|ပူတာအိုမြို့}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဍုၚ် မၞုံ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီု [[ဍုင်ဗၟာ]] တုဲ ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု {{ill|တွဵုရးကချေၚ်|en|Kachin State}} ။ ဍုၚ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဍုၚ် ဇၞော် အုပ်ဓုပ် သွက် {{ill|ခရိုၚ် ပူတာအို|en|Putao District}} (Putao District) ကေုာံ ပွိုၚ်ဍုၚ် ပူတာအို ရ။ ပူတာအို ဝွံ ဍေံ ပြာကတ် တဴ သွက် ပွဳပွူ သဘာဝ ဒဵု ဇၞော် မၞုံ ကု လတိုပ်၊ တၞံ သဘာဝ မဟွံမွဲ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ တၞဟ် ဗီုကဵု &quot;ပ္ကဴဆု သာ်လမ္စံက်&quot; (Black Orchid) ကေုာံ ဂကူ သတ် ဂစေံ နာနာ သာ် ရ။ 

နူကဵု ဍုၚ် ပူတာအို ဏအ် မ္ဂး ပိုဲ  ညာတ် ကေတ် {{ill|က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇြဳ|en|Hkakabo Razi}} (Hkakabo Razi) မဒှ် ဒဵု သၠုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ကေုာံ ဒဵု တၞဟ် မၞုံ ကု လတိုပ် (Snow-capped peaks) တအ် လောဲလောဲ သွာသွာ ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ ဒေသ သ္ၚောဲ ခြာ ကေုာံ ဂၠံၚ် တရဴ ဟွံခိုဟ် တုဲ၊ ပရေၚ် ဆက်စောံ အဓိက သွက်ဂွံ အာ ဍုၚ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဂၠံၚ် က္ၜၚ်ကျာ ရ။&lt;ref&gt;Schell, O. (2015). ''In Far-Flung Myanmar, a Land of Contradictions''. New York Times.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ မူလယၟု (Etymology and Introduction) ==
ယၟု ဍုၚ် &quot;ပူတာအို&quot; ဏအ် ဂှ် ဍေံ ကၠုၚ် နူကဵု အရေဝ် ဘာသာ ဖြမ (ရှမ်း) တုဲ ဍေံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဍုၚ် မၞိဟ် ဇၞော် မရံၚ် စၟဳ ဒၟံၚ်&quot; (Town an old man is looking at) ။ 
* '''ခန္တဳလုံ (Hkamti Long):''' ကိုပ်ကၠာ တေံ ဍုၚ် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ {{ill|ခန္တဳလုံ|en|Hkamti Long}} မဒှ် ဍုၚ် ဨကရာဇ် ဖြမ (Shan princely state) မွဲ ရ။ &quot;ခန္တဳလုံ&quot; ဟီု ဂှ် ပ္ဍဲ အရေဝ် ဖြမ မ္ဂး မၞုံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဒၞာဲ ဒတန် ထဝ် မဇၞော် ကၠေၚ်&quot; ရ။
* ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ဍုၚ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒတန် သွက် ကောန်ဍုၚ် အရၚ် နာနာ ဗီုကဵု ရဝမ် (Rawang)၊ လဳဆူ (Lisu) ကေုာံ ကချေၚ် တအ် မံၚ် တန်တဴ ညဳသာ ညးသကအ် ရ။&lt;ref&gt;Kurabe, K. (2021). ''Oronyms in northern Burma: Asymmetry between highland and lowland place names''. Studies in Geolinguistics.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် အတိတ် ကေုာံ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ (History and Fort Hertz) ==
ဍုၚ် ပူတာအို ဝွံ ဍေံ နွံ ဝင် အတိတ် မဆက်စပ် ဒၟံၚ် ကု အင်္ဂလိက် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် ဒေသ ပယျဵု-
* '''ပွမဒက်ပ္တန် ကၟာၚ်တပ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၄ ဂှ် အလဵုအသဳ အင်္ဂလိက် (British Empire) တအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ကၟာၚ်တပ် ပၞာန် မွဲ ပ္ဍဲ ကြပ် ဍုၚ် ပူတာအို သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဒေသ သၟဝ်ကျာ အိုတ် ရ။
* '''ဖေါဟာတ် (Fort Hertz):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၅ ဂှ် ကၟာၚ်တပ် ဏအ် ညးတအ် ခုတ် ဇိုန် ကဵု ယၟု {{ill|ဖေါဟာတ်|en|Fort Hertz}} (Fort Hertz) သွက်ဂွံ ဂိုၚ် သမ္တီ ညးအုပ်ဓုပ် ဒေသ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဝဳလျာန် အက်သဲ ဟာတ် (William Axel Hertz) ရ။ ဝဳလျာန် ဟာတ် ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မပကောံ ပတိတ် လိက် စရၚ် ပထဝဳ (Gazetteer) သွက် ဒေသ ကချေၚ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၂ ရ။

== ၃။ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ (World War II in Putao) ==
ပ္ဍဲ အခိၚ် ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ ဂှ် ပူတာအို (ဖေါ့ဟတ်) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ဗျူဟာ မကိစ္စဇၞော် လောန် သွက် ဒပ် မဟာမိတ် (Allied Forces) တအ် ရ-
* '''ဒၞာဲ ဟွံဒး ဒုၚ် သီ:''' ဟိုတ်နူ ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ ဒေသ သ္ၚောဲ ခြာ ကေုာံ ဒဵု သၠုၚ် တုဲ၊ ဍုၚ် ဏအ် ဂှ် ဂျပေန် တအ် ဟွံမာန် သီ ကေတ် လဝ် ပုဟ်။ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ကၟာၚ်တပ် အင်္ဂလိက် မသှ်ေ ၜက် ဒၟံၚ် မွဲ ဓဝ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ သၟဝ်ကျာ ရ။
* '''ဂၠံၚ် လတူ အကာသ (The Hump):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉৪৩ ကဵု ၁၉၄၄ ဂှ် က္ၜၚ်ကျာ မဟာမိတ် တအ် စကာ ဗ္တဳ က္ၜၚ်ကျာ ပူတာအို ဏအ် နဒဒှ် ဒၞာဲ စှ်ေ ဇူ အရေးပေါ် အခိၚ် ညးတအ် ပဝ် ဖြတ် ဒဵု ဟိမဝန္တာ နူ အိန္ဒိယ အာ ဍုၚ် ကြုက် ရ။ ဒပ် ပၞာန် အမေရိကာန် (Kachin Rangers) တအ် လေဝ် ကၠုၚ် ဖျေဟ် ဗဒိုပ် ပ္ဍဲ ဏအ် ကီု ရ။&lt;ref&gt;Fellowes-Gordon, I. (1971). ''The Battle for Naw Seng's Kingdom''. Leo Cooper.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပထဝဳဒတန် ကေုာံ ပွဳပွူ (Geography and Topography) ==
ပူတာအို ဝွံ ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ ဒေသ တၞုၚ် ဒဵု ဟိမဝန္တာ (Sub-Himalayan region) တုဲ ဍေံ နွံ အကာဲအရာ ပထဝဳ မတၟေၚ် တဴ ရ-
* '''တိဗလး ပ္ဍဲ အကြာ ဒဵု:''' ၜိုန်ရ ဍေံ ဒး ဒုၚ် ဗိုၚ် လဝ် နကဵု ရေၚ်ဒဵု သၠုၚ်သၠုၚ် ကီု လေဝ်၊ ဍုၚ် ပူတာအို အလဵု ဇကု ဍေံ ဂှ် နွံ လတူ တိဗလး မၞုံ ဇမၠိၚ် ၜိုတ် ၁,၀၀၀ ပေ (၃၀၅ မဳတာ) လတူ ၜဳ ရ။
* '''က္ဍိုပ်ဒဵု မာတ်ဂမၠိုၚ်:''' နူ ဍုၚ် ပူတာအို ဂှ် ပိုဲ ညာတ် ကေတ် က္ဍိုပ်ဒဵု မၞုံ ကု မာတ် တွဵု ဗီုကဵု ခါကာဘိုရာဇဳ (Hkakabo Razi - ၅,၈၈၁ မဳတာ)၊ ကေုာံ ဂမ်လန်ရာဇဳ (Gamlang Razi) တအ် မာန် ရ။ ဒေသ ဏအ် ဍေံ ဒှ် တမ်မူလ သွက် သၞောတ် ၜဳ ဨရာဝတဳ (Irrawaddy River basin) ရ။

== ၅။ ရာသဳဥတု (Climate) ==
ပူတာအို ဍေံ နွံ ကု ရာသဳဥတု ဂမ္တဴ မၞုံ ကု ဗြဲ မုတ်သုံ (Humid subtropical climate - Köppen ''Cwa'') ရ။ ဟိုတ်နူ နွံ ကြပ် ကု ဒဵု သၠုၚ် တုဲ ဥတု ဍေံ ၜိုတ် စှ်ေ နူ ဒေသ တၞဟ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ရ-
* '''ရာသဳ ဗြဲ:''' အခိၚ် မုတ်သုံ မ္ဂး ဗြဲ ဂူ လောန် စဵုကဵု စိုပ် ၄,၀၀၀ မဳလဳမဳတာ (၁၅၇ ၝောံတဲ) ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ ရ။
* '''ရာသဳ ဂံက်:''' ဂိတု ဇာန်နဝါရဳ မ္ဂး ဂမ္တဴ စှ်ေ စိုပ် ၁၃°C (၅၅°F) တုဲ အခိၚ် ဗတံ မ္ဂး ၜိုတ် လောန် စဵုကဵု ၅°C ရ။ ပ္ဍဲ ဒဵု မသ္ၚောဲ နူ ဍုၚ် ညိ မ္ဂး မာတ် စှ်ေ တွဵု ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ရာသဳဥတု လဒေါဝ် သွက် ဍုၚ် ပူတာအို
|-
! ဂိတု !! ဂမ္တဴ သၠုၚ်အိုတ် (°C) !! ဂမ္တဴ သဝ်အိုတ် (°C) !! လၟိဟ် ဗြဲ (မဳလဳမဳတာ)
|-
| ဇာန်နဝါရဳ || ၂၁.၁ || ၆.၉ || ၁၄
|-
| ဧပြဳ || ၂၆.၈ || ၁၅.၈ || ၁၄၇
|-
| ဂျူလာၚ် || ၂၈.၂ || ၂၂.၇ || ၉၉၈
|-
| အံက်တဝ်ဗါ || ၂၇.၅ || ၁၈.၄ || ၂၂၀
|-
| '''လဒေါဝ် သၞာံ''' || '''၂၅.၂''' || '''၁၆.၀''' || '''၄,၀၀၁'''
|}

== ၆။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူနာနာ (Demographics and Ethnicities) ==
အတိုၚ် တၚ်ဂၞၚ် ဆိင်ဆ မ္ဂး ဍုၚ် ပူတာအို ဏအ် နွံ လၟိဟ် မၞိဟ် ၜိုတ် ၁၀,၀၀၀ တၠ (ပ္ဍဲ ဍုၚ်) ကေုာံ ၉၀,၀၀၀ တၠ ပ္ဍဲ အလုံ ပွိုၚ်ဍုၚ် ရ-
* '''ဂကူ ဂမၠိုၚ်:''' ဂကူ မမံၚ် တန်တဴ ဂၠိုၚ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဂကူ ကချေၚ်၊ ဖြမ (Hkamti Shan)၊ ရဝမ် (Rawang)၊ ကေုာံ လီဆူ (Lisu) ရ။ ညးတအ် မံၚ် တန်တဴ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် တုဲ ယေန်သၞာၚ် ညးတအ် ပံၚ်နှဴ ဒၟံၚ် ရ။ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂှ် ဒှ် ဘာသာ အဓိက ရ။
* '''ဂကူ တရွန် (Taron people):''' ပ္ဍဲ ဒေသ ဒဵု လပါ် ပလိုတ် ပူတာအို ဂှ် နွံ ကု ဂကူ အရိုၚ် ဍောတ်တ် မွဲ မကော်စ &quot;တရွန်&quot; (Pygmies) മၞုံ ဇမၠိၚ် ဇကု သဝ် နူ ၄ ပေ ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဂကူ ဏအ် ဍေံ ကြပ် ကၠေအ် ကၠက် အာ ယျ။&lt;ref&gt;Kyi, A. (2005). ''The Taron of Myanmar: An Endangered Ethnic Group''. Journal of Southeast Asian Studies.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သယံဇာတ (Economy and Agriculture) ==
ပရေၚ် ပိုန်ဒြပ် ညးဍုၚ်ကွာန် ပူတာအို ဂှ် ဍေံ တန်တဴ လတူ သဘာဝ ကေုာံ တဵု လွဳ ရ-
* '''ကမၠောန် တဵုလွဳ:''' ညးတအ် တဵု သြောအ်၊ လ္ၚဴ ကေုာံ သတ် ဆု ပ္ဍဲ တိဗလး ရ။
* '''ဂဥုဲ သဘာဝ:''' ကမၠောန် အဓိက သွက်ဂွံ ဂယျိုၚ် လမျီု သွက် ညး ဒေသ ဂှ် ဒှ် ပွမဂၠာဲ ဂဥုဲ သဘာဝ ပ္ဍဲ ဂြိုပ် ဒဵု ရ။ အဓိက ဂှ် ဒှ် ကတိုဟ် သတ္တဝါ မကော်စ &quot;ရှီးပတီး&quot; (Burmese Cordyceps - Yartsa Gunbu) မၞုံ ၚုဟ်မး သၠုၚ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ကြုက် ရ။

== ၈။ သဘာဝ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆု (Flora and Fauna) ==
ပူတာအို ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဇဳဝ စုံလင် (Biodiversity hotspot) မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ရ-
* '''ဂမိတ် သာ်လမ္စံက် (Black Orchid):''' ဒေသ ဏအ် ဍေံ ပြာကတ် တဴ သွက် ပွမနွံ ကု ပ္ကဴ ဂမိတ် မဟွံမွဲ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ တၞဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ပ္ကဴ ဂမိတ် လမ္စံက် (Paphiopedilum wardii) ဂှ် ဒှ် ပ္ကဴ အဓိက မဒး မၚ်မဲ ရ။
* '''သတ္တဝါ:''' ဒေသ ဏအ် နွံ ကု ဂကူ သတ္တဝါ သဘာဝ ရှားပါး ဗီုကဵု ကၞုဲ သၟူ စမ္ပာ (Snub-nosed monkey)၊ ကေုာံ ဂကူ ဂစေံ ဟွံမွဲ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ တၞဟ် တအ် ရ။

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Hkakabo Razi 2.jpg | က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇဳ ညာတ် ကေတ် နူ ဒေသ ပူတာအို
File:Putao airport.jpg | ဗ္တဳ က္ၜၚ်ကျာ ပူတာအို မဒှ် ဂၠံၚ် အဓိက သွက်ဂွံ စိုပ်
File:Rawang people.jpg | ကောန်ၚာ် ဂကူ ရဝမ် ပ္ဍဲ ဒေသ တွဵုရး ကချေၚ် သၟဝ်ကျာ
&lt;/gallery&gt;

== ၉။ ပရေင် အာတရဴ ကေုာံ ဒၞာဲ ဝေင် (Tourism and Attractions) ==
ၜိုန်ရ အာ စ ဝါတ် ကီု လေဝ်၊ ပူတာအို ဂှ် ဒှ် ဍုၚ် ဇၞော် အိုတ် သွက် ပရေၚ် အာ တရဴ သဘာဝ (Ecotourism) ကေုာံ ပွမတိုန် ဒဵု ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ရ-
* '''ပွမတိုန် ဒဵု (Mountaineering):''' သၟာ တိုန် ဒဵု ဂၠးတိ တအ် ကၠုၚ် ပူတာအို သွက်ဂွံ တိုန် ဒဵု ဖုန်ကန်ရာဇဳ (Phon Kan Razi) ကေုာံ ခါကာဘိုရာဇဳ ရ။
* '''ကျာ် ကောင်းမှုလုံ (Kaungmhulon Pagoda):''' ဒှ် ကျာ် စေတဳ ဗုဒ္ဓဘာသာ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် မၞုံ ဇရေၚ် ၜဳ မေခ (Nam Kiao) ရ။

== ၁၀။ ပရေင် ဆက်စောံ ကေုာံ အနာဂတ် (Transportation and Future) ==
* '''ပရေၚ် ဆက်စောံ:''' ဂၠံၚ် ကွဳစက် နူ မြစ်ကြီးနား အာ ပူတာအို ဂှ် နွံ ကီု လေဝ် ဍေံ ဝါတ် ဂါတ် တုဲ အာ ဂွံ ဆ ပ္ဍဲ အခိၚ် ကညၚ် သၟး ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ {{ill|ဗ္တဳ က္ၜၚ်ကျာ ပူတာအို|en|Putao Airport}} (Putao Airport) ဂှ် ဒှ် ဂၠံၚ် အဓိက သွက် ကပေါတ် ကေုာံ ညး အာ တရဴ တအ် ရ။
* '''အနာဂတ် သဘာဝ:''' ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ သဘာဝ ပူတာအို ဒး ဆဵု ဂဗ အန္တရာယ် နူကဵု ပွမဗာ် ဆု၊ ခါဲ တၟအ် ကေုာံ ရပ် သတ္တဝါ အရိုၚ် နကဵု သၞောတ် ဟွံစှ်ေ သၞောဝ် ရ။ ဂကောံ မၚ်မဲ သဘာဝ တအ် ဂစာန် ဒၟံၚ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဒေသ ဏအ် ညံၚ် ဟွံဂွံ လီုလာ် အာ ရ။&lt;ref&gt;Rabinowitz, A. (2001). ''Beyond the Last Village: A Journey of Discovery in Asia's Forbidden Wilderness''. Island Press.&lt;/ref&gt;

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ဗဵု ရုပ် ရာ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် ဒေသ ပ္ဍဲ ပူတာအို မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=dQw4w9WgXcQ|title=A Trip to Putao, Northern Myanmar}}

{{ရးနိဂီု ဍုၚ်ဗၟာ}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* {{ill|တွဵုရးကချေၚ်|en|Kachin State}}
* {{ill|က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇီ|en|Hkakabo Razi}}
* [[ဍုင်ဗၟာ]]
* {{ill|ဖေါ့ဟတ်|en|Fort Hertz}}
* {{ill|ၜဳ မလိၶ|en|Mali River}} (Mali Hka)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Seekins, Donald M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press. ISBN 978-0810854765.
* Rabinowitz, Alan (2001). ''Beyond the Last Village: A Journey of Discovery in Asia's Forbidden Wilderness''. Island Press. ISBN 978-1559637996.
* Kurabe, Keita (2021). ''Oronyms in northern Burma: Asymmetry between highland and lowland place names''. Studies in Geolinguistics, 1. doi:10.5281/ZENODO.5529169.
* Schell, Orville (2015). &quot;In Far-Flung Myanmar, a Land of Contradictions&quot;. ''The New York Times''.
* Fellowes-Gordon, Ian (1971). ''The Battle for Naw Seng's Kingdom''. Leo Cooper.
* Kyi, Aung (2005). ''The Taron of Myanmar: An Endangered Ethnic Group''. Journal of Southeast Asian Studies.
* Kottek, M., et al. (2006). ''World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated''. Meteorologische Zeitschrift.
* Chisholm, Hugh, ed. (1911). &quot;Hkamti Lông&quot;. ''Encyclopædia Britannica''. Vol. 13 (11th ed.). Cambridge University Press. p. 540.
* World Meteorological Organization (2023). ''Climate Normals for Putao 1991–2020''. WMO Archives.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Putao,_Myanmar Putao, Myanmar]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{ပထဝဳ ဍုၚ်ဗၟာ}}
{{အာရှ}}

{{DEFAULTSORT:ပူတာအို}}
[[Category:ဍုၚ် ကေုာံ ကွာန် ပ္ဍဲ တွဵုရးကချေၚ်]]
[[Category:ပထဝဳ ဍုၚ်ဗၟာ]]
[[Category:ဒတန် ကောန်ဍုၚ်အရၚ်]]</text>
      <sha1>9g0dhfsi6g8f7crx3wfuhokgz7kw6fr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54583</id>
      <parentid>54582</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T05:46:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် */</comment>
      <origin>54583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20663" sha1="d6kl5lbf06or1kdtq8gs153aroywwmv" xml:space="preserve">{{Short description|ဍုၚ် မၞုံ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် ပ္ဍဲ တွဵုရးကချေၚ်၊ ရးနိဂီု ဍုၚ်ဗၟာ}}
{{Infobox settlement
| name = ပူတာအို
| native_name = Putao (ပူတာအိုမြို့)
| image_skyline = Putao scenery.jpg
| image_caption = ဗီုပြၚ် သဘာဝ ဒဵု ကေုာံ တိဗလး ပ္ဍဲ ဒေသ ပူတာအို
| image_map = Kachin State in Myanmar.svg
| map_caption = ဒတန် တွဵုရးကချေၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ (ပူတာအို နွံ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ်)
| subdivision_type = ရးနိဂီု
| subdivision_name = [[ဍုင်ဗၟာ]]
| subdivision_type1 = တွဵုရး
| subdivision_name1 = {{ill|တွဵုရးကချေၚ်|en|Kachin State}}
| subdivision_type2 = ခရိုၚ်
| subdivision_name2 = {{ill|ခရိုၚ် ပူတာအို|en|Putao District}}
| elevation_m = 305
| elevation_ft = 1000
| population_total = 10000
| population_as_of = (ဆိင်ဆ)
| population_blank1_title = ဂကူဂမၠိုၚ်
| population_blank1 = {{ill|ရဝမ်|en|Rawang people}}၊ {{ill|လဳဆူ|en|Lisu people}}၊ ကချေၚ်၊ ဖြမ (ခန္တဳသေံ)၊ ဗၟာ
| timezone = [[ဘုံအခိၚ် ဍုၚ်ဗၟာ|MMT]]
| utc_offset = +06:30
| postal_code = 01061
| website = 
}}

'''[[wikt:mnw:ဍုၚ်|ဍုၚ်]]ပူတာအို''' ({{lang-en|Putao}}၊ {{lang-my|ပူတာအိုမြို့}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဍုၚ် မၞုံ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီု [[ဍုင်ဗၟာ]] တုဲ ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု {{ill|တွဵုရးကချေၚ်|en|Kachin State}} ။ ဍုၚ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဍုၚ် ဇၞော် အုပ်ဓုပ် သွက် {{ill|ခရိုၚ် ပူတာအို|en|Putao District}} (Putao District) ကေုာံ ပွိုၚ်ဍုၚ် ပူတာအို ရ။ ပူတာအို ဝွံ ဍေံ ပြာကတ် တဴ သွက် ပွဳပွူ သဘာဝ ဒဵု ဇၞော် မၞုံ ကု လတိုပ်၊ တၞံ သဘာဝ မဟွံမွဲ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ တၞဟ် ဗီုကဵု &quot;ပ္ကဴဆု သာ်လမ္စံက်&quot; (Black Orchid) ကေုာံ ဂကူ သတ် ဂစေံ နာနာ သာ် ရ။ 

နူကဵု ဍုၚ် ပူတာအို ဏအ် မ္ဂး ပိုဲ  ညာတ် ကေတ် {{ill|က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇြဳ|en|Hkakabo Razi}} (Hkakabo Razi) မဒှ် ဒဵု သၠုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ကေုာံ ဒဵု တၞဟ် မၞုံ ကု လတိုပ် (Snow-capped peaks) တအ် လောဲလောဲ သွာသွာ ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ ဒေသ သ္ၚောဲ ခြာ ကေုာံ ဂၠံၚ် တရဴ ဟွံခိုဟ် တုဲ၊ ပရေၚ် ဆက်စောံ အဓိက သွက်ဂွံ အာ ဍုၚ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဂၠံၚ် က္ၜၚ်ကျာ ရ။&lt;ref&gt;Schell, O. (2015). ''In Far-Flung Myanmar, a Land of Contradictions''. New York Times.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ မူလယၟု (Etymology and Introduction) ==
ယၟု ဍုၚ် &quot;ပူတာအို&quot; ဏအ် ဂှ် ဍေံ ကၠုၚ် နူကဵု အရေဝ် ဘာသာ ဖြမ (ရှမ်း) တုဲ ဍေံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဍုၚ် မၞိဟ် ဇၞော် မရံၚ် စၟဳ ဒၟံၚ်&quot; (Town an old man is looking at) ။ 
* '''ခန္တဳလုံ (Hkamti Long):''' ကိုပ်ကၠာ တေံ ဍုၚ် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ {{ill|ခန္တဳလုံ|en|Hkamti Long}} မဒှ် ဍုၚ် ဨကရာဇ် ဖြမ (Shan princely state) မွဲ ရ။ &quot;ခန္တဳလုံ&quot; ဟီု ဂှ် ပ္ဍဲ အရေဝ် ဖြမ မ္ဂး မၞုံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဒၞာဲ ဒတန် ထဝ် မဇၞော် ကၠေၚ်&quot; ရ။
* ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ဍုၚ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒတန် သွက် ကောန်ဍုၚ် အရၚ် နာနာ ဗီုကဵု ရဝမ် (Rawang)၊ လဳဆူ (Lisu) ကေုာံ ကချေၚ် တအ် မံၚ် တန်တဴ ညဳသာ ညးသကအ် ရ။&lt;ref&gt;Kurabe, K. (2021). ''Oronyms in northern Burma: Asymmetry between highland and lowland place names''. Studies in Geolinguistics.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် အတိတ် ကေုာံ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ (History and Fort Hertz) ==
ဍုၚ် ပူတာအို ဝွံ ဍေံ နွံ ဝင် အတိတ် မဆက်စပ် ဒၟံၚ် ကု အင်္ဂလိက် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် ဒေသ ပယျဵု-
* '''ပွမဒက်ပ္တန် ကၟာၚ်တပ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၄ ဂှ် အလဵုအသဳ အင်္ဂလိက် (British Empire) တအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ကၟာၚ်တပ် ပၞာန် မွဲ ပ္ဍဲ ကြပ် ဍုၚ် ပူတာအို သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဒေသ သၟဝ်ကျာ အိုတ် ရ။
* '''ဖေါဟာတ် (Fort Hertz):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၅ ဂှ် ကၟာၚ်တပ် ဏအ် ညးတအ် ခုတ် ဇိုန် ကဵု ယၟု {{ill|ဖေါဟာတ်|en|Fort Hertz}} (Fort Hertz) သွက်ဂွံ ဂိုၚ် သမ္တီ ညးအုပ်ဓုပ် ဒေသ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဝဳလျာန် အက်သဲ ဟာတ် (William Axel Hertz) ရ။ ဝဳလျာန် ဟာတ် ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မပကောံ ပတိတ် လိက် စရၚ် ပထဝဳ (Gazetteer) သွက် ဒေသ ကချေၚ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၂ ရ။

== ၃။ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ (World War II in Putao) ==
ပ္ဍဲ အခိၚ် ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ ဂှ် ပူတာအို (ဖေါ့ဟတ်) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ဗျူဟာ မကိစ္စဇၞော် လောန် သွက် ဒပ် မဟာမိတ် (Allied Forces) တအ် ရ-
* '''ဒၞာဲ ဟွံဒး ဒုၚ် သီ:''' ဟိုတ်နူ ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ ဒေသ သ္ၚောဲ ခြာ ကေုာံ ဒဵု သၠုၚ် တုဲ၊ ဍုၚ် ဏအ် ဂှ် ဂျပေန် တအ် ဟွံမာန် သီ ကေတ် လဝ် ပုဟ်။ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ကၟာၚ်တပ် အင်္ဂလိက် မသှ်ေ ၜက် ဒၟံၚ် မွဲ ဓဝ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ သၟဝ်ကျာ ရ။
* '''ဂၠံၚ် လတူ အကာသ (The Hump):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉৪৩ ကဵု ၁၉၄၄ ဂှ် က္ၜၚ်ကျာ မဟာမိတ် တအ် စကာ ဗ္တဳ က္ၜၚ်ကျာ ပူတာအို ဏအ် နဒဒှ် ဒၞာဲ စှ်ေ ဇူ အရေးပေါ် အခိၚ် ညးတအ် ပဝ် ဖြတ် ဒဵု ဟိမဝန္တာ နူ အိန္ဒိယ အာ ဍုၚ် ကြုက် ရ။ ဒပ် ပၞာန် အမေရိကာန် (Kachin Rangers) တအ် လေဝ် ကၠုၚ် ဖျေဟ် ဗဒိုပ် ပ္ဍဲ ဏအ် ကီု ရ။&lt;ref&gt;Fellowes-Gordon, I. (1971). ''The Battle for Naw Seng's Kingdom''. Leo Cooper.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပထဝဳဒတန် ကေုာံ ပွဳပွူ (Geography and Topography) ==
ပူတာအို ဝွံ ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ ဒေသ တၞုၚ် ဒဵု ဟိမဝန္တာ (Sub-Himalayan region) တုဲ ဍေံ နွံ အကာဲအရာ ပထဝဳ မတၟေၚ် တဴ ရ-
* '''တိဗလး ပ္ဍဲ အကြာ ဒဵု:''' ၜိုန်ရ ဍေံ ဒး ဒုၚ် ဗိုၚ် လဝ် နကဵု ရေၚ်ဒဵု သၠုၚ်သၠုၚ် ကီု လေဝ်၊ ဍုၚ် ပူတာအို အလဵု ဇကု ဍေံ ဂှ် နွံ လတူ တိဗလး မၞုံ ဇမၠိၚ် ၜိုတ် ၁,၀၀၀ ပေ (၃၀၅ မဳတာ) လတူ ၜဳ ရ။
* '''က္ဍိုပ်ဒဵု မာတ်ဂမၠိုၚ်:''' နူ ဍုၚ် ပူတာအို ဂှ် ပိုဲ ညာတ် ကေတ် က္ဍိုပ်ဒဵု မၞုံ ကု မာတ် တွဵု ဗီုကဵု ခါကာဘိုရာဇဳ (Hkakabo Razi - ၅,၈၈၁ မဳတာ)၊ ကေုာံ ဂမ်လန်ရာဇဳ (Gamlang Razi) တအ် မာန် ရ။ ဒေသ ဏအ် ဍေံ ဒှ် တမ်မူလ သွက် သၞောတ် ၜဳ ဨရာဝတဳ (Irrawaddy River basin) ရ။

== ၅။ ရာသဳဥတု (Climate) ==
ပူတာအို ဍေံ နွံ ကု ရာသဳဥတု ဂမ္တဴ မၞုံ ကု ဗြဲ မုတ်သုံ (Humid subtropical climate - Köppen ''Cwa'') ရ။ ဟိုတ်နူ နွံ ကြပ် ကု ဒဵု သၠုၚ် တုဲ ဥတု ဍေံ ၜိုတ် စှ်ေ နူ ဒေသ တၞဟ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ရ-
* '''ရာသဳ ဗြဲ:''' အခိၚ် မုတ်သုံ မ္ဂး ဗြဲ ဂူ လောန် စဵုကဵု စိုပ် ၄,၀၀၀ မဳလဳမဳတာ (၁၅၇ ၝောံတဲ) ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ ရ။
* '''ရာသဳ ဂံက်:''' ဂိတု ဇာန်နဝါရဳ မ္ဂး ဂမ္တဴ စှ်ေ စိုပ် ၁၃°C (၅၅°F) တုဲ အခိၚ် ဗတံ မ္ဂး ၜိုတ် လောန် စဵုကဵု ၅°C ရ။ ပ္ဍဲ ဒဵု မသ္ၚောဲ နူ ဍုၚ် ညိ မ္ဂး မာတ် စှ်ေ တွဵု ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ရာသဳဥတု လဒေါဝ် သွက် ဍုၚ် ပူတာအို
|-
! ဂိတု !! ဂမ္တဴ သၠုၚ်အိုတ် (°C) !! ဂမ္တဴ သဝ်အိုတ် (°C) !! လၟိဟ် ဗြဲ (မဳလဳမဳတာ)
|-
| ဇာန်နဝါရဳ || ၂၁.၁ || ၆.၉ || ၁၄
|-
| ဧပြဳ || ၂၆.၈ || ၁၅.၈ || ၁၄၇
|-
| ဂျူလာၚ် || ၂၈.၂ || ၂၂.၇ || ၉၉၈
|-
| အံက်တဝ်ဗါ || ၂၇.၅ || ၁၈.၄ || ၂၂၀
|-
| '''လဒေါဝ် သၞာံ''' || '''၂၅.၂''' || '''၁၆.၀''' || '''၄,၀၀၁'''
|}

== ၆။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူနာနာ (Demographics and Ethnicities) ==
အတိုၚ် တၚ်ဂၞၚ် ဆိင်ဆ မ္ဂး ဍုၚ် ပူတာအို ဏအ် နွံ လၟိဟ် မၞိဟ် ၜိုတ် ၁၀,၀၀၀ တၠ (ပ္ဍဲ ဍုၚ်) ကေုာံ ၉၀,၀၀၀ တၠ ပ္ဍဲ အလုံ ပွိုၚ်ဍုၚ် ရ-
* '''ဂကူ ဂမၠိုၚ်:''' ဂကူ မမံၚ် တန်တဴ ဂၠိုၚ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဂကူ ကချေၚ်၊ ဖြမ (Hkamti Shan)၊ ရဝမ် (Rawang)၊ ကေုာံ လီဆူ (Lisu) ရ။ ညးတအ် မံၚ် တန်တဴ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် တုဲ ယေန်သၞာၚ် ညးတအ် ပံၚ်နှဴ ဒၟံၚ် ရ။ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂှ် ဒှ် ဘာသာ အဓိက ရ။
* '''ဂကူ တရွန် (Taron people):''' ပ္ဍဲ ဒေသ ဒဵု လပါ် ပလိုတ် ပူတာအို ဂှ် နွံ ကု ဂကူ အရိုၚ် ဍောတ်တ် မွဲ မကော်စ &quot;တရွန်&quot; (Pygmies) മၞုံ ဇမၠိၚ် ဇကု သဝ် နူ ၄ ပေ ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဂကူ ဏအ် ဍေံ ကြပ် ကၠေအ် ကၠက် အာ ယျ။&lt;ref&gt;Kyi, A. (2005). ''The Taron of Myanmar: An Endangered Ethnic Group''. Journal of Southeast Asian Studies.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သယံဇာတ (Economy and Agriculture) ==
ပရေၚ် ပိုန်ဒြပ် ညးဍုၚ်ကွာန် ပူတာအို ဂှ် ဍေံ တန်တဴ လတူ သဘာဝ ကေုာံ တဵု လွဳ ရ-
* '''ကမၠောန် တဵုလွဳ:''' ညးတအ် တဵု သြောအ်၊ လ္ၚဴ ကေုာံ သတ် ဆု ပ္ဍဲ တိဗလး ရ။
* '''ဂဥုဲ သဘာဝ:''' ကမၠောန် အဓိက သွက်ဂွံ ဂယျိုၚ် လမျီု သွက် ညး ဒေသ ဂှ် ဒှ် ပွမဂၠာဲ ဂဥုဲ သဘာဝ ပ္ဍဲ ဂြိုပ် ဒဵု ရ။ အဓိက ဂှ် ဒှ် ကတိုဟ် သတ္တဝါ မကော်စ &quot;ရှီးပတီး&quot; (Burmese Cordyceps - Yartsa Gunbu) မၞုံ ၚုဟ်မး သၠုၚ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ကြုက် ရ။

== ၈။ သဘာဝ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆု (Flora and Fauna) ==
ပူတာအို ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဇဳဝ စုံလင် (Biodiversity hotspot) မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ရ-
* '''ဂမိတ် သာ်လမ္စံက် (Black Orchid):''' ဒေသ ဏအ် ဍေံ ပြာကတ် တဴ သွက် ပွမနွံ ကု ပ္ကဴ ဂမိတ် မဟွံမွဲ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ တၞဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ပ္ကဴ ဂမိတ် လမ္စံက် (Paphiopedilum wardii) ဂှ် ဒှ် ပ္ကဴ အဓိက မဒး မၚ်မဲ ရ။
* '''သတ္တဝါ:''' ဒေသ ဏအ် နွံ ကု ဂကူ သတ္တဝါ သဘာဝ ရှားပါး ဗီုကဵု ကၞုဲ သၟူ စမ္ပာ (Snub-nosed monkey)၊ ကေုာံ ဂကူ ဂစေံ ဟွံမွဲ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ တၞဟ် တအ် ရ။

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Hkakabo Razi 2.jpg | က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇဳ ညာတ် ကေတ် နူ ဒေသ ပူတာအို
File:Putao airport.jpg | ဗ္တဳ က္ၜၚ်ကျာ ပူတာအို မဒှ် ဂၠံၚ် အဓိက သွက်ဂွံ စိုပ်
File:Rawang people.jpg | ကောန်ၚာ် ဂကူ ရဝမ် ပ္ဍဲ ဒေသ တွဵုရး ကချေၚ် သၟဝ်ကျာ
&lt;/gallery&gt;

== ၉။ ပရေင် အာတရဴ ကေုာံ ဒၞာဲ ဝေင် (Tourism and Attractions) ==
ၜိုန်ရ အာ စ ဝါတ် ကီု လေဝ်၊ ပူတာအို ဂှ် ဒှ် ဍုၚ် ဇၞော် အိုတ် သွက် ပရေၚ် အာ တရဴ သဘာဝ (Ecotourism) ကေုာံ ပွမတိုန် ဒဵု ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ရ-
* '''ပွမတိုန် ဒဵု (Mountaineering):''' သၟာ တိုန် ဒဵု ဂၠးတိ တအ် ကၠုၚ် ပူတာအို သွက်ဂွံ တိုန် ဒဵု ဖုန်ကန်ရာဇဳ (Phon Kan Razi) ကေုာံ ခါကာဘိုရာဇဳ ရ။
* '''ကျာ် ကောင်းမှုလုံ (Kaungmhulon Pagoda):''' ဒှ် ကျာ် စေတဳ ဗုဒ္ဓဘာသာ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် မၞုံ ဇရေၚ် ၜဳ မေခ (Nam Kiao) ရ။

== ၁၀။ ပရေင် ဆက်စောံ ကေုာံ အနာဂတ် (Transportation and Future) ==
* '''ပရေၚ် ဆက်စောံ:''' ဂၠံၚ် ကွဳစက် နူ မြစ်ကြီးနား အာ ပူတာအို ဂှ် နွံ ကီု လေဝ် ဍေံ ဝါတ် ဂါတ် တုဲ အာ ဂွံ ဆ ပ္ဍဲ အခိၚ် ကညၚ် သၟး ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ {{ill|ဗ္တဳ က္ၜၚ်ကျာ ပူတာအို|en|Putao Airport}} (Putao Airport) ဂှ် ဒှ် ဂၠံၚ် အဓိက သွက် ကပေါတ် ကေုာံ ညး အာ တရဴ တအ် ရ။
* '''အနာဂတ် သဘာဝ:''' ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ သဘာဝ ပူတာအို ဒး ဆဵု ဂဗ အန္တရာယ် နူကဵု ပွမဗာ် ဆု၊ ခါဲ တၟအ် ကေုာံ ရပ် သတ္တဝါ အရိုၚ် နကဵု သၞောတ် ဟွံစှ်ေ သၞောဝ် ရ။ ဂကောံ မၚ်မဲ သဘာဝ တအ် ဂစာန် ဒၟံၚ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဒေသ ဏအ် ညံၚ် ဟွံဂွံ လီုလာ် အာ ရ။&lt;ref&gt;Rabinowitz, A. (2001). ''Beyond the Last Village: A Journey of Discovery in Asia's Forbidden Wilderness''. Island Press.&lt;/ref&gt;

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ဗဵု ရုပ် ရာ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် ဒေသ ပ္ဍဲ ပူတာအို မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=dQw4w9WgXcQ|title=A Trip to Putao, Northern Myanmar}}

{{ရးနိဂီု ဍုၚ်ဗၟာ}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* {{ill|တွဵုရးကချေၚ်|en|Kachin State}}
* {{ill|က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇဳ|en|Hkakabo Razi}}
* [[ဍုင်ဗၟာ]]
* {{ill|ဖေါ့ဟတ်|en|Fort Hertz}}
* {{ill|ၜဳ မလိခ|en|Mali River}} (Mali Hka)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Seekins, Donald M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press. ISBN 978-0810854765.
* Rabinowitz, Alan (2001). ''Beyond the Last Village: A Journey of Discovery in Asia's Forbidden Wilderness''. Island Press. ISBN 978-1559637996.
* Kurabe, Keita (2021). ''Oronyms in northern Burma: Asymmetry between highland and lowland place names''. Studies in Geolinguistics, 1. doi:10.5281/ZENODO.5529169.
* Schell, Orville (2015). &quot;In Far-Flung Myanmar, a Land of Contradictions&quot;. ''The New York Times''.
* Fellowes-Gordon, Ian (1971). ''The Battle for Naw Seng's Kingdom''. Leo Cooper.
* Kyi, Aung (2005). ''The Taron of Myanmar: An Endangered Ethnic Group''. Journal of Southeast Asian Studies.
* Kottek, M., et al. (2006). ''World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated''. Meteorologische Zeitschrift.
* Chisholm, Hugh, ed. (1911). &quot;Hkamti Lông&quot;. ''Encyclopædia Britannica''. Vol. 13 (11th ed.). Cambridge University Press. p. 540.
* World Meteorological Organization (2023). ''Climate Normals for Putao 1991–2020''. WMO Archives.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Putao,_Myanmar Putao, Myanmar]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{ပထဝဳ ဍုၚ်ဗၟာ}}
{{အာရှ}}

{{DEFAULTSORT:ပူတာအို}}
[[Category:ဍုၚ် ကေုာံ ကွာန် ပ္ဍဲ တွဵုရးကချေၚ်]]
[[Category:ပထဝဳ ဍုၚ်ဗၟာ]]
[[Category:ဒတန် ကောန်ဍုၚ်အရၚ်]]</text>
      <sha1>d6kl5lbf06or1kdtq8gs153aroywwmv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54586</id>
      <parentid>54583</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T05:53:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20664" sha1="m04njppmw7kin8tgt45blfbf6w8kfbs" xml:space="preserve">{{Short description|ဍုၚ် မၞုံ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် ပ္ဍဲ တွဵုရးကချေၚ်၊ ရးနိဂီု ဍုၚ်ဗၟာ}}
{{Infobox settlement
| name = ပူတာအို
| native_name = Putao (ပူတာအိုမြို့)
| image_skyline = Putao scenery.jpg
| image_caption = ဗီုပြၚ် သဘာဝ ဒဵု ကေုာံ တိဗလး ပ္ဍဲ ဒေသ ပူတာအို
| image_map = Kachin State in Myanmar.svg
| map_caption = ဒတန် တွဵုရးကချေၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ (ပူတာအို နွံ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ်)
| subdivision_type = ရးနိဂီု
| subdivision_name = [[ဍုင်ဗၟာ]]
| subdivision_type1 = တွဵုရး
| subdivision_name1 = {{ill|တွဵုရးကချေၚ်|en|Kachin State}}
| subdivision_type2 = ခရိုၚ်
| subdivision_name2 = {{ill|ခရိုၚ် ပူတာအို|en|Putao District}}
| elevation_m = 305
| elevation_ft = 1000
| population_total = 10000
| population_as_of = (ဆိင်ဆ)
| population_blank1_title = ဂကူဂမၠိုၚ်
| population_blank1 = {{ill|ရဝမ်|en|Rawang people}}၊ {{ill|လဳဆူ|en|Lisu people}}၊ ကချေၚ်၊ ဖြမ (ခန္တဳသေံ)၊ ဗၟာ
| timezone = [[ဘုံအခိၚ် ဍုၚ်ဗၟာ|MMT]]
| utc_offset = +06:30
| postal_code = 01061
| website = 
}}

'''[[wikt:mnw:ဍုၚ်|ဍုၚ်]]ပူတာအို''' ({{lang-en|Putao}}၊ {{lang-my|ပူတာအိုမြို့}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဍုၚ် မၞုံ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီု [[ဍုင်ဗၟာ]] တုဲ ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု {{ill|တွဵုရးကချေၚ်|en|Kachin State}} ။ ဍုၚ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဍုၚ် ဇၞော် အုပ်ဓုပ် သွက် {{ill|ခရိုၚ် ပူတာအို|en|Putao District}} (Putao District) ကေုာံ ပွိုၚ်ဍုၚ် ပူတာအို ရ။ ပူတာအို ဝွံ ဍေံ ပြာကတ် တဴ သွက် ပွဳပွူ သဘာဝ ဒဵု ဇၞော် မၞုံ ကု လတိုပ်၊ တၞံ သဘာဝ မဟွံမွဲ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ တၞဟ် ဗီုကဵု &quot;ပ္ကဴဆု သာ်လမ္စံက်&quot; (Black Orchid) ကေုာံ ဂကူ သတ် ဂစေံ နာနာ သာ် ရ။ 

နူကဵု ဍုၚ် ပူတာအို ဏအ် မ္ဂး ပိုဲ  ညာတ် ကေတ် {{ill|က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇြဳ|en|Hkakabo Razi}} (Hkakabo Razi) မဒှ် ဒဵု သၠုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ကေုာံ ဒဵု တၞဟ် မၞုံ ကု လတိုပ် (Snow-capped peaks) တအ် လောဲလောဲ သွာသွာ ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ ဒေသ သ္ၚောဲ ခြာ ကေုာံ ဂၠံၚ် တရဴ ဟွံခိုဟ် တုဲ၊ ပရေၚ် ဆက်စောံ အဓိက သွက်ဂွံ အာ ဍုၚ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဂၠံၚ် က္ၜၚ်ကျာ ရ။&lt;ref&gt;Schell, O. (2015). ''In Far-Flung Myanmar, a Land of Contradictions''. New York Times.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ မူလယၟု (Etymology and Introduction) ==
ယၟု ဍုၚ် &quot;ပူတာအို&quot; ဏအ် ဂှ် ဍေံ ကၠုၚ် နူကဵု အရေဝ် ဘာသာ ဖြမ (ရှမ်း) တုဲ ဍေံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဍုၚ် မၞိဟ် ဇၞော် မရံၚ် စၟဳ ဒၟံၚ်&quot; (Town an old man is looking at) ။ 
* '''ခန္တဳလုံ (Hkamti Long):''' ကိုပ်ကၠာ တေံ ဍုၚ် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ {{ill|ခန္တဳလုံ|en|Hkamti Long}} မဒှ် ဍုၚ် ဨကရာဇ် ဖြမ (Shan princely state) မွဲ ရ။ &quot;ခန္တဳလုံ&quot; ဟီု ဂှ် ပ္ဍဲ အရေဝ် ဖြမ မ္ဂး မၞုံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဒၞာဲ ဒတန် ထဝ် မဇၞော် ကၠေၚ်&quot; ရ။
* ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ဍုၚ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒတန် သွက် ကောန်ဍုၚ် အရၚ် နာနာ ဗီုကဵု ရဝမ် (Rawang)၊ လဳဆူ (Lisu) ကေုာံ ကချေၚ် တအ် မံၚ် တန်တဴ ညဳသာ ညးသကအ် ရ။&lt;ref&gt;Kurabe, K. (2021). ''Oronyms in northern Burma: Asymmetry between highland and lowland place names''. Studies in Geolinguistics.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် အတိတ် ကေုာံ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ (History and Fort Hertz) ==
ဍုၚ် ပူတာအို ဝွံ ဍေံ နွံ ဝင် အတိတ် မဆက်စပ် ဒၟံၚ် ကု အင်္ဂလိက် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် ဒေသ ပယျဵု-
* '''ပွမဒက်ပ္တန် ကၟာၚ်တပ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၄ ဂှ် အလဵုအသဳ အင်္ဂလိက် (British Empire) တအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ကၟာၚ်တပ် ပၞာန် မွဲ ပ္ဍဲ ကြပ် ဍုၚ် ပူတာအို သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဒေသ သၟဝ်ကျာ အိုတ် ရ။
* '''ဖေါဟာတ် (Fort Hertz):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၅ ဂှ် ကၟာၚ်တပ် ဏအ် ညးတအ် ခုတ် ဇိုန် ကဵု ယၟု {{ill|ဖေါဟာတ်|en|Fort Hertz}} (Fort Hertz) သွက်ဂွံ ဂိုၚ် သမ္တီ ညးအုပ်ဓုပ် ဒေသ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဝဳလျာန် အက်သဲ ဟာတ် (William Axel Hertz) ရ။ ဝဳလျာန် ဟာတ် ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မပကောံ ပတိတ် လိက် စရၚ် ပထဝဳ (Gazetteer) သွက် ဒေသ ကချေၚ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၂ ရ။

== ၃။ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ (World War II in Putao) ==
ပ္ဍဲ အခိၚ် ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ ဂှ် ပူတာအို (ဖေါ့ဟတ်) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ဗျူဟာ မကိစ္စဇၞော် လောန် သွက် ဒပ် မဟာမိတ် (Allied Forces) တအ် ရ-
* '''ဒၞာဲ ဟွံဒး ဒုၚ် သီ:''' ဟိုတ်နူ ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ ဒေသ သ္ၚောဲ ခြာ ကေုာံ ဒဵု သၠုၚ် တုဲ၊ ဍုၚ် ဏအ် ဂှ် ဂျပေန် တအ် ဟွံမာန် သီ ကေတ် လဝ် ပုဟ်။ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ကၟာၚ်တပ် အင်္ဂလိက် မသှ်ေ ၜက် ဒၟံၚ် မွဲ ဓဝ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ သၟဝ်ကျာ ရ။
* '''ဂၠံၚ် လတူ အကာသ (The Hump):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉৪৩ ကဵု ၁၉၄၄ ဂှ် က္ၜၚ်ကျာ မဟာမိတ် တအ် စကာ ဗ္တဳ က္ၜၚ်ကျာ ပူတာအို ဏအ် နဒဒှ် ဒၞာဲ စှ်ေ ဇူ အရေးပေါ် အခိၚ် ညးတအ် ပဝ် ဖြတ် ဒဵု ဟိမဝန္တာ နူ အိန္ဒိယ အာ ဍုၚ် ကြုက် ရ။ ဒပ် ပၞာန် အမေရိကာန် (Kachin Rangers) တအ် လေဝ် ကၠုၚ် ဖျေဟ် ဗဒိုပ် ပ္ဍဲ ဏအ် ကီု ရ။&lt;ref&gt;Fellowes-Gordon, I. (1971). ''The Battle for Naw Seng's Kingdom''. Leo Cooper.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပထဝဳဒတန် ကေုာံ ပွဳပွူ (Geography and Topography) ==
ပူတာအို ဝွံ ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ ဒေသ တၞုၚ် ဒဵု ဟိမဝန္တာ (Sub-Himalayan region) တုဲ ဍေံ နွံ အကာဲအရာ ပထဝဳ မတၟေၚ် တဴ ရ-
* '''တိဗလး ပ္ဍဲ အကြာ ဒဵု:''' ၜိုန်ရ ဍေံ ဒး ဒုၚ် ဗိုၚ် လဝ် နကဵု ရေၚ်ဒဵု သၠုၚ်သၠုၚ် ကီု လေဝ်၊ ဍုၚ် ပူတာအို အလဵု ဇကု ဍေံ ဂှ် နွံ လတူ တိဗလး မၞုံ ဇမၠိၚ် ၜိုတ် ၁,၀၀၀ ပေ (၃၀၅ မဳတာ) လတူ ၜဳ ရ။
* '''က္ဍိုပ်ဒဵု မာတ်ဂမၠိုၚ်:''' နူ ဍုၚ် ပူတာအို ဂှ် ပိုဲ ညာတ် ကေတ် က္ဍိုပ်ဒဵု မၞုံ ကု မာတ် တွဵု ဗီုကဵု ခါကာဘိုရာဇဳ (Hkakabo Razi - ၅,၈၈၁ မဳတာ)၊ ကေုာံ ဂမ်လန်ရာဇဳ (Gamlang Razi) တအ် မာန် ရ။ ဒေသ ဏအ် ဍေံ ဒှ် တမ်မူလ သွက် သၞောတ် ၜဳ ဨရာဝတဳ (Irrawaddy River basin) ရ။

== ၅။ ရာသဳဥတု (Climate) ==
ပူတာအို ဍေံ နွံ ကု ရာသဳဥတု ဂမ္တဴ မၞုံ ကု ဗြဲ မုတ်သုံ (Humid subtropical climate - Köppen ''Cwa'') ရ။ ဟိုတ်နူ နွံ ကြပ် ကု ဒဵု သၠုၚ် တုဲ ဥတု ဍေံ ၜိုတ် စှ်ေ နူ ဒေသ တၞဟ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ရ-
* '''ရာသဳ ဗြဲ:''' အခိၚ် မုတ်သုံ မ္ဂး ဗြဲ ဂူ လောန် စဵုကဵု စိုပ် ၄,၀၀၀ မဳလဳမဳတာ (၁၅၇ ၝောံတဲ) ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ ရ။
* '''ရာသဳ ဂံက်:''' ဂိတု ဇာန်နဝါရဳ မ္ဂး ဂမ္တဴ စှ်ေ စိုပ် ၁၃°C (၅၅°F) တုဲ အခိၚ် ဗတံ မ္ဂး ၜိုတ် လောန် စဵုကဵု ၅°C ရ။ ပ္ဍဲ ဒဵု မသ္ၚောဲ နူ ဍုၚ် ညိ မ္ဂး မာတ် စှ်ေ တွဵု ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ရာသဳဥတု လဒေါဝ် သွက် ဍုၚ် ပူတာအို
|-
! ဂိတု !! ဂမ္တဴ သၠုၚ်အိုတ် (°C) !! ဂမ္တဴ သဝ်အိုတ် (°C) !! လၟိဟ် ဗြဲ (မဳလဳမဳတာ)
|-
| ဇာန်နဝါရဳ || ၂၁.၁ || ၆.၉ || ၁၄
|-
| ဧပြဳ || ၂၆.၈ || ၁၅.၈ || ၁၄၇
|-
| ဂျူလာၚ် || ၂၈.၂ || ၂၂.၇ || ၉၉၈
|-
| အံက်တဝ်ဗါ || ၂၇.၅ || ၁၈.၄ || ၂၂၀
|-
| '''လဒေါဝ် သၞာံ''' || '''၂၅.၂''' || '''၁၆.၀''' || '''၄,၀၀၁'''
|}

== ၆။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူနာနာ (Demographics and Ethnicities) ==
အတိုၚ် တၚ်ဂၞၚ် ဆိင်ဆ မ္ဂး ဍုၚ် ပူတာအို ဏအ် နွံ လၟိဟ် မၞိဟ် ၜိုတ် ၁၀,၀၀၀ တၠ (ပ္ဍဲ ဍုၚ်) ကေုာံ ၉၀,၀၀၀ တၠ ပ္ဍဲ အလုံ ပွိုၚ်ဍုၚ် ရ-
* '''ဂကူ ဂမၠိုၚ်:''' ဂကူ မမံၚ် တန်တဴ ဂၠိုၚ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဂကူ ကချေၚ်၊ ဖြမ (Hkamti Shan)၊ ရဝမ် (Rawang)၊ ကေုာံ လီဆူ (Lisu) ရ။ ညးတအ် မံၚ် တန်တဴ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် တုဲ ယေန်သၞာၚ် ညးတအ် ပံၚ်နှဴ ဒၟံၚ် ရ။ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂှ် ဒှ် ဘာသာ အဓိက ရ။
* '''ဂကူ တရွန် (Taron people):''' ပ္ဍဲ ဒေသ ဒဵု လပါ် ပလိုတ် ပူတာအို ဂှ် နွံ ကု ဂကူ အရိုၚ် ဍောတ်တ် မွဲ မကော်စ &quot;တရွန်&quot; (Pygmies) മၞုံ ဇမၠိၚ် ဇကု သဝ် နူ ၄ ပေ ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဂကူ ဏအ် ဍေံ ကြပ် ကၠေအ် ကၠက် အာ ယျ။&lt;ref&gt;Kyi, A. (2005). ''The Taron of Myanmar: An Endangered Ethnic Group''. Journal of Southeast Asian Studies.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သယံဇာတ (Economy and Agriculture) ==
ပရေၚ် ပိုန်ဒြပ် ညးဍုၚ်ကွာန် ပူတာအို ဂှ် ဍေံ တန်တဴ လတူ သဘာဝ ကေုာံ တဵု လွဳ ရ-
* '''ကမၠောန် တဵုလွဳ:''' ညးတအ် တဵု သြောအ်၊ လ္ၚဴ ကေုာံ သတ် ဆု ပ္ဍဲ တိဗလး ရ။
* '''ဂဥုဲ သဘာဝ:''' ကမၠောန် အဓိက သွက်ဂွံ ဂယျိုၚ် လမျီု သွက် ညး ဒေသ ဂှ် ဒှ် ပွမဂၠာဲ ဂဥုဲ သဘာဝ ပ္ဍဲ ဂြိုပ် ဒဵု ရ။ အဓိက ဂှ် ဒှ် ကတိုဟ် သတ္တဝါ မကော်စ &quot;ရှီးပတီး&quot; (Burmese Cordyceps - Yartsa Gunbu) မၞုံ ၚုဟ်မး သၠုၚ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ကြုက် ရ။

== ၈။ သဘာဝ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆု (Flora and Fauna) ==
ပူတာအို ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဇဳဝ စုံလင် (Biodiversity hotspot) မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ရ-
* '''ဂမိတ် သာ်လမ္စံက် (Black Orchid):''' ဒေသ ဏအ် ဍေံ ပြာကတ် တဴ သွက် ပွမနွံ ကု ပ္ကဴ ဂမိတ် မဟွံမွဲ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ တၞဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ပ္ကဴ ဂမိတ် လမ္စံက် (Paphiopedilum wardii) ဂှ် ဒှ် ပ္ကဴ အဓိက မဒး မၚ်မဲ ရ။
* '''သတ္တဝါ:''' ဒေသ ဏအ် နွံ ကု ဂကူ သတ္တဝါ သဘာဝ ရှားပါး ဗီုကဵု ကၞုဲ သၟူ စမ္ပာ (Snub-nosed monkey)၊ ကေုာံ ဂကူ ဂစေံ ဟွံမွဲ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ တၞဟ် တအ် ရ။

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Hkakabo Razi 2.jpg | က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇဳ ညာတ် ကေတ် နူ ဒေသ ပူတာအို
File:Putao airport.jpg | ဗ္တဳ က္ၜၚ်ကျာ ပူတာအို မဒှ် ဂၠံၚ် အဓိက သွက်ဂွံ စိုပ်
File:Rawang people.jpg | ကောန်ၚာ် ဂကူ ရဝမ် ပ္ဍဲ ဒေသ တွဵုရး ကချေၚ် သၟဝ်ကျာ
&lt;/gallery&gt;

== ၉။ ပရေင် အာတရဴ ကေုာံ ဒၞာဲ ဝေင် (Tourism and Attractions) ==
ၜိုန်ရ အာ စ ဝါတ် ကီု လေဝ်၊ ပူတာအို ဂှ် ဒှ် ဍုၚ် ဇၞော် အိုတ် သွက် ပရေၚ် အာ တရဴ သဘာဝ (Ecotourism) ကေုာံ ပွမတိုန် ဒဵု ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗၟာ ရ-
* '''ပွမတိုန် ဒဵု (Mountaineering):''' သၟာ တိုန် ဒဵု ဂၠးတိ တအ် ကၠုၚ် ပူတာအို သွက်ဂွံ တိုန် ဒဵု ဖုန်ကန်ရာဇဳ (Phon Kan Razi) ကေုာံ ခါကာဘိုရာဇဳ ရ။
* '''ကျာ် ကောင်းမှုလုံ (Kaungmhulon Pagoda):''' ဒှ် ကျာ် စေတဳ ဗုဒ္ဓဘာသာ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် မၞုံ ဇရေၚ် ၜဳ မေခ (Nam Kiao) ရ။

== ၁၀။ ပရေင် ဆက်စောံ ကေုာံ အနာဂတ် (Transportation and Future) ==
* '''ပရေၚ် ဆက်စောံ:''' ဂၠံၚ် ကွဳစက် နူ မြစ်ကြီးနား အာ ပူတာအို ဂှ် နွံ ကီု လေဝ် ဍေံ ဝါတ် ဂါတ် တုဲ အာ ဂွံ ဆ ပ္ဍဲ အခိၚ် ကညၚ် သၟး ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ {{ill|ဗ္တဳ က္ၜၚ်ကျာ ပူတာအို|en|Putao Airport}} (Putao Airport) ဂှ် ဒှ် ဂၠံၚ် အဓိက သွက် ကပေါတ် ကေုာံ ညး အာ တရဴ တအ် ရ။
* '''အနာဂတ် သဘာဝ:''' ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ သဘာဝ ပူတာအို ဒး ဆဵု ဂဗ အန္တရာယ် နူကဵု ပွမဗာ် ဆု၊ ခါဲ တၟအ် ကေုာံ ရပ် သတ္တဝါ အရိုၚ် နကဵု သၞောတ် ဟွံစှ်ေ သၞောဝ် ရ။ ဂကောံ မၚ်မဲ သဘာဝ တအ် ဂစာန် ဒၟံၚ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဒေသ ဏအ် ညံၚ် ဟွံဂွံ လီုလာ် အာ ရ။&lt;ref&gt;Rabinowitz, A. (2001). ''Beyond the Last Village: A Journey of Discovery in Asia's Forbidden Wilderness''. Island Press.&lt;/ref&gt;

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ ဗဵု ရုပ် ရာ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် ဒေသ ပ္ဍဲ ပူတာအို မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=dQw4w9WgXcQ|title=A Trip to Putao, Northern Myanmar}}


== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* {{ill|တွဵုရးကချေၚ်|en|Kachin State}}
* {{ill|က္ဍိုပ်ဒဵု ခါကာဘိုရာဇဳ|en|Hkakabo Razi}}
* [[ဍုင်ဗၟာ]]
* {{ill|ဖေါ့ဟတ်|en|Fort Hertz}}
* {{ill|ၜဳ မလိခ|en|Mali River}} (Mali Hka)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Seekins, Donald M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press. ISBN 978-0810854765.
* Rabinowitz, Alan (2001). ''Beyond the Last Village: A Journey of Discovery in Asia's Forbidden Wilderness''. Island Press. ISBN 978-1559637996.
* Kurabe, Keita (2021). ''Oronyms in northern Burma: Asymmetry between highland and lowland place names''. Studies in Geolinguistics, 1. doi:10.5281/ZENODO.5529169.
* Schell, Orville (2015). &quot;In Far-Flung Myanmar, a Land of Contradictions&quot;. ''The New York Times''.
* Fellowes-Gordon, Ian (1971). ''The Battle for Naw Seng's Kingdom''. Leo Cooper.
* Kyi, Aung (2005). ''The Taron of Myanmar: An Endangered Ethnic Group''. Journal of Southeast Asian Studies.
* Kottek, M., et al. (2006). ''World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated''. Meteorologische Zeitschrift.
* Chisholm, Hugh, ed. (1911). &quot;Hkamti Lông&quot;. ''Encyclopædia Britannica''. Vol. 13 (11th ed.). Cambridge University Press. p. 540.
* World Meteorological Organization (2023). ''Climate Normals for Putao 1991–2020''. WMO Archives.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Putao,_Myanmar Putao, Myanmar]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{ပထဝဳ ဍုၚ်ဗၟာ}}
{{ရးနိဂီု ဍုၚ်ဗၟာ}}
{{အာရှ}}

{{DEFAULTSORT:ပူတာအို}}
[[Category:ဍုၚ် ကေုာံ ကွာန် ပ္ဍဲ တွဵုရးကချေၚ်]]
[[Category:ပထဝဳ ဍုၚ်ဗၟာ]]
[[Category:ဒတန် ကောန်ဍုၚ်အရၚ်]]</text>
      <sha1>m04njppmw7kin8tgt45blfbf6w8kfbs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:ရးနိဂီု ဍုၚ်ဗၟာ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10927</id>
    <redirect title="ထာမ်ပလိက်:ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ" />
    <revision>
      <id>54584</id>
      <timestamp>2026-05-08T05:51:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>စာမျက်နှာကို [[ထာမ်ပလိက်:ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ]] သို့ ပြန်ညွှန်းလိုက်သည်</comment>
      <origin>54584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="00qffazsydl6dku53y8aylbk98uiqrt" xml:space="preserve">#REDIRECT[[ထာမ်ပလိက်:ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ]]</text>
      <sha1>00qffazsydl6dku53y8aylbk98uiqrt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:ပထဝဳ ဍုၚ်ဗၟာ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10928</id>
    <redirect title="ထာမ်ပလိက်:ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ" />
    <revision>
      <id>54585</id>
      <timestamp>2026-05-08T05:52:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>စာမျက်နှာကို [[ထာမ်ပလိက်:ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ]] သို့ ပြန်ညွှန်းလိုက်သည်</comment>
      <origin>54585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="6g2iohvmryspb5n99d0638lf4ert8b4" xml:space="preserve">#REDIRECT[[ထာမ်ပလိက်:ပထဝဳ ဍုင်ဗၟာ]]</text>
      <sha1>6g2iohvmryspb5n99d0638lf4ert8b4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ယဲ ဟာန်တာ လတူ က္ၜၚ် အာ တရဴ သၞာံ ၂၀၂၆</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10929</id>
    <revision>
      <id>54593</id>
      <timestamp>2026-05-08T06:26:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ယဲ ဟာန်တာ လတူ က္ၜၚ် အာ တရဴ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၆}}{{Infobox outbreak|name=က္တဵုဒှ် ယဲ ဟာန်တာ လတူ က္ၜၚ် အာ တရဴ (၂၀၂၆)|image=|caption=ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ယဲ လတူ က္ၜၚ် ပ္ဍဲ ၜဳ အတ္...&quot;</comment>
      <origin>54593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9856" sha1="b6p0cozfvlot82rg3q7jaiya0bbzff4" xml:space="preserve">{{Short description|ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ယဲ ဟာန်တာ လတူ က္ၜၚ် အာ တရဴ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၆}}{{Infobox outbreak|name=က္တဵုဒှ် ယဲ ဟာန်တာ လတူ က္ၜၚ် အာ တရဴ (၂၀၂၆)|image=|caption=ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ယဲ လတူ က္ၜၚ် ပ္ဍဲ ၜဳ အတ္တလာန်တိတ် သၠုၚ်ကျာ|disease={{ill|ယဲ ဟာန်တာ|en|Hantavirus hemorrhagic fever with renal syndrome}} (Andes hantavirus)|pathogen=Andes virus (ANDV)|location=ဒေသ ၜဳ အတ္တလာန်တိတ် သၠုၚ်ကျာ ကေုာံ အာဂျေန်တဳနာ|date=မာတ် ၂၀၂၆ – လၟုဟ်|confirmed_cases=၇ တၠ|deaths=၃ တၠ|fatality_rate=၄၂.၈% (ခန့်မှန်း)|suspected_origin=Ushuaia၊ ရးနိဂီု အာဂျေန်တဳနာ|organizations_involved=[[ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ|WHO]], {{ill|ECDC|en|European Centre for Disease Prevention and Control}}}}

'''ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ယဲ ဟာန်တာ လတူ က္ၜၚ် အာ တရဴ သၞာံ ၂၀၂၆''' ({{lang-en|2026 Cruise Ship Hantavirus outbreak}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ယဲ မစ က္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဂိတု မာတ် သၞာံ ၂၀၂၆ လတူ က္ၜၚ် အာ တရဴ မဇက် အာ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ၜဳ အတ္တလာန်တိတ် သၠုၚ်ကျာ ရ။ ပရေၚ် ဏအ် ဍေံ က္တဵုဒှ် လဝ် ဟိုတ်နူ ဂကူ စၟ ယဲ ရှားပါး မကော်စ Andes virus မာန် ကၠောအ်က္ဍ နူ မၞိဟ် စိုပ် မၞိဟ် ရ။ ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO) ကေုာံ ဌာန ဗဟဵု စဵုဒၞာ ယဲ ဥရောပ (ECDC) တအ် စၟဳစၟတ် မၚ်ရံၚ် ဒၟံၚ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် လတူ အကာဲအရာ ဏအ် ရ။

== ၁။ ပရေၚ် အာ တရဴ ကေုာံ တမ်မူလ (Voyage and Origin) ==
က္ၜၚ် ဏအ် ဍေံ စ တိတ် တရဴ နူကဵု ဍုၚ် Ushuaia ပ္ဍဲ ရးနိဂီု အာဂျေန်တဳနာ ပ္ဍဲ ဂိတု မာတ် သၞာံ ၂၀၂၆ ရ။ ဍုၚ် Ushuaia ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဍုၚ် မၞုံ လပါ် သၠုၚ်ကျာ အိုတ် ပ္ဍဲ တိုက် အမေရိက သၠုၚ်ကျာ တုဲ၊ တရဴ ဏအ် ဍေံ ဇက် အာ လပါ် ၜဳ အတ္တလာန်တိတ် သၠုၚ်ကျာ ကေုာံ ဒေသ အန်တာတိက (Antarctica) ရ။ က္ၜၚ် ဏအ် ဍေံ ယိုက် ဂၠေၚ် လဝ် ညး အာ တရဴ ကေုာံ ကောန် ကမၠောန် က္ၜၚ် ကၠုၚ် နူ ရးနိဂီု ၂၀ ပြၚ် ရ။

== ၂။ ဟိုတ် မဂွံ ကၠောအ်က္ဍ (Cause of Transmission) ==
အာဏာပိုၚ် ပရေၚ်ထတ်ယုက် တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ယဲ ဏအ် ဍေံ စ ကၠောအ်က္ဍ လတူ က္ၜၚ် ဟွံသေၚ် ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ တိုန် က္ၜၚ် တေံ، ညး အာ တရဴ တအ် အာ လ္ၚတ် ဝေၚ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဂြိုပ် ဒဵု ထူပၠိုတ် ပ္ဍဲ အာဂျေန်တဳနာ သၠုၚ်ကျာ ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂှ် ညးတအ် စုက်လုဲ ဒး အိက် ကၞိ မယိုက် ဂၠေၚ် လဝ် စၟ ယဲ Andes virus တုဲ စ ကၠောအ်က္ဍ ကၠုၚ် ရ။

== ၃။ အကာဲအရာ လတူ က္ၜၚ် (Situation on Board) ==
လက္ခဏာ ယဲ တအ် စ ပြာကတ် ကၠုၚ် လတူ က္ၜၚ် အခိၚ် ညးတအ် အာ တရဴ မွဲ စွံ ရ။ ကာလ ဆဵု ဒး မၞိဟ် ယဲ တုဲ၊ အာဏာပိုၚ် တအ် ပါ် ခြာ ကၟာတ် လဒဵု ထောအ် က္ၜၚ် ဏအ် (Quarantine) ရ။ ကု ညး အာ တရဴ မသှ်ေ တအ် ဂှ် ညးတအ် ကဵု သတိ ညံၚ် ဂွံ စၟဳစၟတ် မၚ်ရံၚ် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ပ္ဍဲ အခိၚ် ညးတအ် ကလေၚ် စိုပ် ဍုၚ် ညးတအ် ဇကု ညးတအ် ရ။ စဵုကဵု ဂိတု မေ ၂၀၂၆ မ္ဂး၊ မၞိဟ် ယဲ နွံ အောန် အိုတ် ၇ တၠ တုဲ ၃ တၠ ဒး ချိုတ် အာ ရ။

== ၄။ ဂကူ စၟ ယဲ Andes Virus (The Virus Strain) ==
စၟ ယဲ မဆဵု ဒး ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဏအ် ဂှ် ဒှ် မျိုးကွဲ ဗိုင်းရပ်စ် {{ill|Andes orthohantavirus|en|Andes orthohantavirus}} ရ။ ဍေံ ဒှ် စၟ ရှားပါး မာန် ကၠောအ်က္ဍ နူ မၞိဟ် စိုပ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ယဲ Hantavirus ရ။ ဆဂး ဍေံ ဟွံမာန် ကၠောအ်က္ဍ လောဲလောဲ ဗီု ယဲ [[ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉]] ပုဟ်၊ ဍေံ နွံ ပၟိက် ကု ပွမစုက်လုဲ ညောန်ညောန် ကေုာံ အခိၚ် လအ်လ (Close, prolonged contact) ร။

== ၅။ လက္ခဏာ ယဲ (Symptoms) ==
ယဲ Hantavirus ဏအ် ဍေံ ပကဵု လက္ခဏာ မပ္တံကဵု-

* '''အစ ကိုပ်ကၠာ:''' ဇွဟ်၊ ဇကု ဇကောဝ် ဂိၚုဟ်၊ က္ဍိုပ် ဂိ၊ ဍောၚ်ၜိုတ်၊ ကအ် အန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂၞဴ အာ ရ။
* '''လက္ကရဴ:''' ယီု ဝါတ်၊ ဍာ် လုပ် ခအိုတ်၊ ဆီ စှ်ေ၊ Shock က္တဵုဒှ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂၠေအ်ဂၠေအ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ခအိုတ် လီုလာ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် (ARDS) မာန် ရ။

== ၆။ ပွမစၟဳစၟတ် ကေုာံ မၚ်ရံၚ် ဂၠးတိ (Global Monitoring and Tracing) ==
ညး အာ တရဴ လတူ က္ၜၚ် ဏအ် ညးတအ် ကၠုၚ် နူ ရးနိဂီု ၂၀ ပြၚ် တုဲ ညး လ္ၚဵု တအ် စှ်ေ နူ က္ၜၚ် တုဲ ကလေၚ် စိုပ် အာ ဍုၚ် ညးတအ် ယျ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ WHO ကဵု ECDC တအ် ဒး ဂၠာဲ စၟဳစၟတ် သမိုၚ် မၞိဟ် မစုက်လုဲ ကု မၞိဟ် ယဲ တအ် (Contact tracing) ဗွဲမပြဟ် ရ။

== ၇။ ပရေၚ် အန္တရာယ် ကပ်ယဲ (Risk Assessment) ==
ၜိုန်ရ လၟိဟ် မၞိဟ် ချိုတ် သၠုၚ် ကီု လေဝ်، စဵုကဵု လၟုဟ် မ္ဂး ဍေံ ကၠောအ်က္ဍ လောဲလောဲ လတူ ညးဍုၚ်ကွာန် ဟွံမာန် ပုဟ်။ ကေုာံ ဍေံ မာန် ဒှ် ကပ် ယဲ ဇၞော် ဇၞော် (Pandemic) ဍေံ နွံ အောန် လောန် ရ သာ်ဏအ် ECDC ထုတ်ပြန် လဝ် ရ။ ဍေံ ဟွံမွဲ သက်သဳ ဒဒှ်ရ ဍေံ ဒှ် &quot;ကပ် ယဲ တၟိ ဗီု ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉&quot; ဏီ ပုဟ်။

== ၈။ ပွမစဵုဒၞာ ယဲ (Prevention) ==
ယဲ ဏအ် ဍေံ ကၠောအ်က္ဍ ကာလ ပိုဲ ယီု လုပ် ဒး ဓါတ် အိက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဍာ် စၚ် ကၞိ ကာလ ဍေံ ဇြိုတ် ကှ် တုဲ ပြးဇး လတူ ကျာ ရ။

* လ္ပ ရပ် စုက်လုဲ အိက် ကၞိ တိုက်ရိုက်။
* စကာ ယာတ် ဒၞာ ပါၚ် ကဵု ကရိုဟ် တဲ ကာလ သ္အးဇ္ၚး။
* ဖျာ် ဂဥုဲ ဂစိုတ် စၟ ကိုပ်ကၠာ တုဲ မ္ဂး သ္အးဇ္ၚး ဒၞာဲ မၞုံ ကု အိက် ကၞိ ရ။

== ၉။ မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]]
* {{ill|ယဲ ဟာန်တာ|en|Orthohantavirus}}
* [[ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉]]
* [[ရးနိဂီု အာဂျေန်တဳနာ]]

== ၁၀။ နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}

* European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC). (2026). ''Epidemiological update: Hantavirus outbreak on a cruise ship''.
* World Health Organization (WHO). (2026). ''Disease Outbreak News: Andes hantavirus variant''.
* Centers for Disease Control and Prevention (CDC). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome (HPS) Information''.
* Dr. Beast. (2026). ''Hantavirus outbreak overview''. Social Media Publication.

*</text>
      <sha1>b6p0cozfvlot82rg3q7jaiya0bbzff4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54594</id>
      <parentid>54593</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T06:27:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10205" sha1="j7a0auqi1i2l8a5ws0ei3iqug66md9s" xml:space="preserve">{{Short description|ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ယဲ ဟာန်တာ လတူ က္ၜၚ် အာ တရဴ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၆}}{{Infobox outbreak|name=က္တဵုဒှ် ယဲ ဟာန်တာ လတူ က္ၜၚ် အာ တရဴ (၂၀၂၆)|image=|caption=ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ယဲ လတူ က္ၜၚ် ပ္ဍဲ ၜဳ အတ္တလာန်တိတ် သၠုၚ်ကျာ|disease={{ill|ယဲ ဟာန်တာ|en|Hantavirus hemorrhagic fever with renal syndrome}} (Andes hantavirus)|pathogen=Andes virus (ANDV)|location=ဒေသ ၜဳ အတ္တလာန်တိတ် သၠုၚ်ကျာ ကေုာံ အာဂျေန်တဳနာ|date=မာတ် ၂၀၂၆ – လၟုဟ်|confirmed_cases=၇ တၠ|deaths=၃ တၠ|fatality_rate=၄၂.၈% (ခန့်မှန်း)|suspected_origin=Ushuaia၊ ရးနိဂီု အာဂျေန်တဳနာ|organizations_involved=[[ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ|WHO]], {{ill|ECDC|en|European Centre for Disease Prevention and Control}}}}

'''ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ယဲ ဟာန်တာ လတူ က္ၜၚ် အာ တရဴ သၞာံ ၂၀၂၆''' ({{lang-en|2026 Cruise Ship Hantavirus outbreak}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ယဲ မစ က္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဂိတု မာတ် သၞာံ ၂၀၂၆ လတူ က္ၜၚ် အာ တရဴ မဇက် အာ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ၜဳ အတ္တလာန်တိတ် သၠုၚ်ကျာ ရ။ ပရေၚ် ဏအ် ဍေံ က္တဵုဒှ် လဝ် ဟိုတ်နူ ဂကူ စၟ ယဲ ရှားပါး မကော်စ Andes virus မာန် ကၠောအ်က္ဍ နူ မၞိဟ် စိုပ် မၞိဟ် ရ။ ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO) ကေုာံ ဌာန ဗဟဵု စဵုဒၞာ ယဲ ဥရောပ (ECDC) တအ် စၟဳစၟတ် မၚ်ရံၚ် ဒၟံၚ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် လတူ အကာဲအရာ ဏအ် ရ။

== ၁။ ပရေၚ် အာ တရဴ ကေုာံ တမ်မူလ (Voyage and Origin) ==
က္ၜၚ် ဏအ် ဍေံ စ တိတ် တရဴ နူကဵု ဍုၚ် Ushuaia ပ္ဍဲ ရးနိဂီု အာဂျေန်တဳနာ ပ္ဍဲ ဂိတု မာတ် သၞာံ ၂၀၂၆ ရ။ ဍုၚ် Ushuaia ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဍုၚ် မၞုံ လပါ် သၠုၚ်ကျာ အိုတ် ပ္ဍဲ တိုက် အမေရိက သၠုၚ်ကျာ တုဲ၊ တရဴ ဏအ် ဍေံ ဇက် အာ လပါ် ၜဳ အတ္တလာန်တိတ် သၠုၚ်ကျာ ကေုာံ ဒေသ အန်တာတိက (Antarctica) ရ။ က္ၜၚ် ဏအ် ဍေံ ယိုက် ဂၠေၚ် လဝ် ညး အာ တရဴ ကေုာံ ကောန် ကမၠောန် က္ၜၚ် ကၠုၚ် နူ ရးနိဂီု ၂၀ ပြၚ် ရ။

== ၂။ ဟိုတ် မဂွံ ကၠောအ်က္ဍ (Cause of Transmission) ==
အာဏာပိုၚ် ပရေၚ်ထတ်ယုက် တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ယဲ ဏအ် ဍေံ စ ကၠောအ်က္ဍ လတူ က္ၜၚ် ဟွံသေၚ် ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ တိုန် က္ၜၚ် တေံ، ညး အာ တရဴ တအ် အာ လ္ၚတ် ဝေၚ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဂြိုပ် ဒဵု ထူပၠိုတ် ပ္ဍဲ အာဂျေန်တဳနာ သၠုၚ်ကျာ ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂှ် ညးတအ် စုက်လုဲ ဒး အိက် ကၞိ မယိုက် ဂၠေၚ် လဝ် စၟ ယဲ Andes virus တုဲ စ ကၠောအ်က္ဍ ကၠုၚ် ရ။

== ၃။ အကာဲအရာ လတူ က္ၜၚ် (Situation on Board) ==
လက္ခဏာ ယဲ တအ် စ ပြာကတ် ကၠုၚ် လတူ က္ၜၚ် အခိၚ် ညးတအ် အာ တရဴ မွဲ စွံ ရ။ ကာလ ဆဵု ဒး မၞိဟ် ယဲ တုဲ၊ အာဏာပိုၚ် တအ် ပါ် ခြာ ကၟာတ် လဒဵု ထောအ် က္ၜၚ် ဏအ် (Quarantine) ရ။ ကု ညး အာ တရဴ မသှ်ေ တအ် ဂှ် ညးတအ် ကဵု သတိ ညံၚ် ဂွံ စၟဳစၟတ် မၚ်ရံၚ် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ပ္ဍဲ အခိၚ် ညးတအ် ကလေၚ် စိုပ် ဍုၚ် ညးတအ် ဇကု ညးတအ် ရ။ စဵုကဵု ဂိတု မေ ၂၀၂၆ မ္ဂး၊ မၞိဟ် ယဲ နွံ အောန် အိုတ် ၇ တၠ တုဲ ၃ တၠ ဒး ချိုတ် အာ ရ။

== ၄။ ဂကူ စၟ ယဲ Andes Virus (The Virus Strain) ==
စၟ ယဲ မဆဵု ဒး ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဏအ် ဂှ် ဒှ် မျိုးကွဲ ဗိုင်းရပ်စ် {{ill|Andes orthohantavirus|en|Andes orthohantavirus}} ရ။ ဍေံ ဒှ် စၟ ရှားပါး မာန် ကၠောအ်က္ဍ နူ မၞိဟ် စိုပ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ယဲ Hantavirus ရ။ ဆဂး ဍေံ ဟွံမာန် ကၠောအ်က္ဍ လောဲလောဲ ဗီု ယဲ [[ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉]] ပုဟ်၊ ဍေံ နွံ ပၟိက် ကု ပွမစုက်လုဲ ညောန်ညောန် ကေုာံ အခိၚ် လအ်လ (Close, prolonged contact) ร။

== ၅။ လက္ခဏာ ယဲ (Symptoms) ==
ယဲ Hantavirus ဏအ် ဍေံ ပကဵု လက္ခဏာ မပ္တံကဵု-

* '''အစ ကိုပ်ကၠာ:''' ဇွဟ်၊ ဇကု ဇကောဝ် ဂိၚုဟ်၊ က္ဍိုပ် ဂိ၊ ဍောၚ်ၜိုတ်၊ ကအ် အန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂၞဴ အာ ရ။
* '''လက္ကရဴ:''' ယီု ဝါတ်၊ ဍာ် လုပ် ခအိုတ်၊ ဆီ စှ်ေ၊ Shock က္တဵုဒှ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂၠေအ်ဂၠေအ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ခအိုတ် လီုလာ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် (ARDS) မာန် ရ။

== ၆။ ပွမစၟဳစၟတ် ကေုာံ မၚ်ရံၚ် ဂၠးတိ (Global Monitoring and Tracing) ==
ညး အာ တရဴ လတူ က္ၜၚ် ဏအ် ညးတအ် ကၠုၚ် နူ ရးနိဂီု ၂၀ ပြၚ် တုဲ ညး လ္ၚဵု တအ် စှ်ေ နူ က္ၜၚ် တုဲ ကလေၚ် စိုပ် အာ ဍုၚ် ညးတအ် ယျ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ WHO ကဵု ECDC တအ် ဒး ဂၠာဲ စၟဳစၟတ် သမိုၚ် မၞိဟ် မစုက်လုဲ ကု မၞိဟ် ယဲ တအ် (Contact tracing) ဗွဲမပြဟ် ရ။

== ၇။ ပရေၚ် အန္တရာယ် ကပ်ယဲ (Risk Assessment) ==
ၜိုန်ရ လၟိဟ် မၞိဟ် ချိုတ် သၠုၚ် ကီု လေဝ်، စဵုကဵု လၟုဟ် မ္ဂး ဍေံ ကၠောအ်က္ဍ လောဲလောဲ လတူ ညးဍုၚ်ကွာန် ဟွံမာန် ပုဟ်။ ကေုာံ ဍေံ မာန် ဒှ် ကပ် ယဲ ဇၞော် ဇၞော် (Pandemic) ဍေံ နွံ အောန် လောန် ရ သာ်ဏအ် ECDC ထုတ်ပြန် လဝ် ရ။ ဍေံ ဟွံမွဲ သက်သဳ ဒဒှ်ရ ဍေံ ဒှ် &quot;ကပ် ယဲ တၟိ ဗီု ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉&quot; ဏီ ပုဟ်။

== ၈။ ပွမစဵုဒၞာ ယဲ (Prevention) ==
ယဲ ဏအ် ဍေံ ကၠောအ်က္ဍ ကာလ ပိုဲ ယီု လုပ် ဒး ဓါတ် အိက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဍာ် စၚ် ကၞိ ကာလ ဍေံ ဇြိုတ် ကှ် တုဲ ပြးဇး လတူ ကျာ ရ။

* လ္ပ ရပ် စုက်လုဲ အိက် ကၞိ တိုက်ရိုက်။
* စကာ ယာတ် ဒၞာ ပါၚ် ကဵု ကရိုဟ် တဲ ကာလ သ္အးဇ္ၚး။
* ဖျာ် ဂဥုဲ ဂစိုတ် စၟ ကိုပ်ကၠာ တုဲ မ္ဂး သ္အးဇ္ၚး ဒၞာဲ မၞုံ ကု အိက် ကၞိ ရ။

== ၉။ မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]]
* {{ill|ယဲ ဟာန်တာ|en|Orthohantavirus}}
* [[ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉]]
* [[ရးနိဂီု အာဂျေန်တဳနာ]]

== ၁၀။ နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}

* European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC). (2026). ''Epidemiological update: Hantavirus outbreak on a cruise ship''.
* World Health Organization (WHO). (2026). ''Disease Outbreak News: Andes hantavirus variant''.
* Centers for Disease Control and Prevention (CDC). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome (HPS) Information''.
* Dr. Beast. (2026). ''Hantavirus outbreak overview''. Social Media Publication.

*
{{DEFAULTSORT:က္တဵုဒှ် ယဲ ဟာန်တာ လတူ က္ၜၚ် အာ တရဴ သၞာံ ၂၀၂၆}} [[Category:ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ယဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၆]] [[Category:ယဲကၠောအ်က္ဍ]] [[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>j7a0auqi1i2l8a5ws0ei3iqug66md9s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54596</id>
      <parentid>54594</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T06:30:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၄။ ဂကူ စၟ ယဲ Andes Virus (The Virus Strain) */</comment>
      <origin>54596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10202" sha1="beg2dxmh0mxgnhcaun5u6aw0bgbjmke" xml:space="preserve">{{Short description|ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ယဲ ဟာန်တာ လတူ က္ၜၚ် အာ တရဴ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၆}}{{Infobox outbreak|name=က္တဵုဒှ် ယဲ ဟာန်တာ လတူ က္ၜၚ် အာ တရဴ (၂၀၂၆)|image=|caption=ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ယဲ လတူ က္ၜၚ် ပ္ဍဲ ၜဳ အတ္တလာန်တိတ် သၠုၚ်ကျာ|disease={{ill|ယဲ ဟာန်တာ|en|Hantavirus hemorrhagic fever with renal syndrome}} (Andes hantavirus)|pathogen=Andes virus (ANDV)|location=ဒေသ ၜဳ အတ္တလာန်တိတ် သၠုၚ်ကျာ ကေုာံ အာဂျေန်တဳနာ|date=မာတ် ၂၀၂၆ – လၟုဟ်|confirmed_cases=၇ တၠ|deaths=၃ တၠ|fatality_rate=၄၂.၈% (ခန့်မှန်း)|suspected_origin=Ushuaia၊ ရးနိဂီု အာဂျေန်တဳနာ|organizations_involved=[[ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ|WHO]], {{ill|ECDC|en|European Centre for Disease Prevention and Control}}}}

'''ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ယဲ ဟာန်တာ လတူ က္ၜၚ် အာ တရဴ သၞာံ ၂၀၂၆''' ({{lang-en|2026 Cruise Ship Hantavirus outbreak}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ယဲ မစ က္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဂိတု မာတ် သၞာံ ၂၀၂၆ လတူ က္ၜၚ် အာ တရဴ မဇက် အာ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ၜဳ အတ္တလာန်တိတ် သၠုၚ်ကျာ ရ။ ပရေၚ် ဏအ် ဍေံ က္တဵုဒှ် လဝ် ဟိုတ်နူ ဂကူ စၟ ယဲ ရှားပါး မကော်စ Andes virus မာန် ကၠောအ်က္ဍ နူ မၞိဟ် စိုပ် မၞိဟ် ရ။ ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO) ကေုာံ ဌာန ဗဟဵု စဵုဒၞာ ယဲ ဥရောပ (ECDC) တအ် စၟဳစၟတ် မၚ်ရံၚ် ဒၟံၚ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် လတူ အကာဲအရာ ဏအ် ရ။

== ၁။ ပရေၚ် အာ တရဴ ကေုာံ တမ်မူလ (Voyage and Origin) ==
က္ၜၚ် ဏအ် ဍေံ စ တိတ် တရဴ နူကဵု ဍုၚ် Ushuaia ပ္ဍဲ ရးနိဂီု အာဂျေန်တဳနာ ပ္ဍဲ ဂိတု မာတ် သၞာံ ၂၀၂၆ ရ။ ဍုၚ် Ushuaia ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဍုၚ် မၞုံ လပါ် သၠုၚ်ကျာ အိုတ် ပ္ဍဲ တိုက် အမေရိက သၠုၚ်ကျာ တုဲ၊ တရဴ ဏအ် ဍေံ ဇက် အာ လပါ် ၜဳ အတ္တလာန်တိတ် သၠုၚ်ကျာ ကေုာံ ဒေသ အန်တာတိက (Antarctica) ရ။ က္ၜၚ် ဏအ် ဍေံ ယိုက် ဂၠေၚ် လဝ် ညး အာ တရဴ ကေုာံ ကောန် ကမၠောန် က္ၜၚ် ကၠုၚ် နူ ရးနိဂီု ၂၀ ပြၚ် ရ။

== ၂။ ဟိုတ် မဂွံ ကၠောအ်က္ဍ (Cause of Transmission) ==
အာဏာပိုၚ် ပရေၚ်ထတ်ယုက် တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ယဲ ဏအ် ဍေံ စ ကၠောအ်က္ဍ လတူ က္ၜၚ် ဟွံသေၚ် ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ တိုန် က္ၜၚ် တေံ، ညး အာ တရဴ တအ် အာ လ္ၚတ် ဝေၚ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဂြိုပ် ဒဵု ထူပၠိုတ် ပ္ဍဲ အာဂျေန်တဳနာ သၠုၚ်ကျာ ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂှ် ညးတအ် စုက်လုဲ ဒး အိက် ကၞိ မယိုက် ဂၠေၚ် လဝ် စၟ ယဲ Andes virus တုဲ စ ကၠောအ်က္ဍ ကၠုၚ် ရ။

== ၃။ အကာဲအရာ လတူ က္ၜၚ် (Situation on Board) ==
လက္ခဏာ ယဲ တအ် စ ပြာကတ် ကၠုၚ် လတူ က္ၜၚ် အခိၚ် ညးတအ် အာ တရဴ မွဲ စွံ ရ။ ကာလ ဆဵု ဒး မၞိဟ် ယဲ တုဲ၊ အာဏာပိုၚ် တအ် ပါ် ခြာ ကၟာတ် လဒဵု ထောအ် က္ၜၚ် ဏအ် (Quarantine) ရ။ ကု ညး အာ တရဴ မသှ်ေ တအ် ဂှ် ညးတအ် ကဵု သတိ ညံၚ် ဂွံ စၟဳစၟတ် မၚ်ရံၚ် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ပ္ဍဲ အခိၚ် ညးတအ် ကလေၚ် စိုပ် ဍုၚ် ညးတအ် ဇကု ညးတအ် ရ။ စဵုကဵု ဂိတု မေ ၂၀၂၆ မ္ဂး၊ မၞိဟ် ယဲ နွံ အောန် အိုတ် ၇ တၠ တုဲ ၃ တၠ ဒး ချိုတ် အာ ရ။

== ၄။ ဂကူ စၟ ယဲ Andes Virus (The Virus Strain) ==
စၟ ယဲ မဆဵု ဒး ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဏအ် ဂှ် ဒှ် မျိုးကွဲ ဗိုင်းရပ်စ် {{ill|Andes orthohantavirus|en|Andes orthohantavirus}} ရ။ ဍေံ ဒှ် စၟ ရှားပါး မာန် ကၠောအ်က္ဍ နူ မၞိဟ် စိုပ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ယဲ Hantavirus ရ။ ဆဂး ဍေံ ဟွံမာန် ကၠောအ်က္ဍ လောဲလောဲ ဗီု ယဲ [[ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉]] ပုဟ်၊ ဍေံ နွံ ပၟိက် ကု ပွမစုက်လုဲ ညောန်ညောန် ကေုာံ အခိၚ် လအ်လ (Close, prolonged contact) ။

== ၅။ လက္ခဏာ ယဲ (Symptoms) ==
ယဲ Hantavirus ဏအ် ဍေံ ပကဵု လက္ခဏာ မပ္တံကဵု-

* '''အစ ကိုပ်ကၠာ:''' ဇွဟ်၊ ဇကု ဇကောဝ် ဂိၚုဟ်၊ က္ဍိုပ် ဂိ၊ ဍောၚ်ၜိုတ်၊ ကအ် အန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂၞဴ အာ ရ။
* '''လက္ကရဴ:''' ယီု ဝါတ်၊ ဍာ် လုပ် ခအိုတ်၊ ဆီ စှ်ေ၊ Shock က္တဵုဒှ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂၠေအ်ဂၠေအ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ခအိုတ် လီုလာ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် (ARDS) မာန် ရ။

== ၆။ ပွမစၟဳစၟတ် ကေုာံ မၚ်ရံၚ် ဂၠးတိ (Global Monitoring and Tracing) ==
ညး အာ တရဴ လတူ က္ၜၚ် ဏအ် ညးတအ် ကၠုၚ် နူ ရးနိဂီု ၂၀ ပြၚ် တုဲ ညး လ္ၚဵု တအ် စှ်ေ နူ က္ၜၚ် တုဲ ကလေၚ် စိုပ် အာ ဍုၚ် ညးတအ် ယျ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ WHO ကဵု ECDC တအ် ဒး ဂၠာဲ စၟဳစၟတ် သမိုၚ် မၞိဟ် မစုက်လုဲ ကု မၞိဟ် ယဲ တအ် (Contact tracing) ဗွဲမပြဟ် ရ။

== ၇။ ပရေၚ် အန္တရာယ် ကပ်ယဲ (Risk Assessment) ==
ၜိုန်ရ လၟိဟ် မၞိဟ် ချိုတ် သၠုၚ် ကီု လေဝ်، စဵုကဵု လၟုဟ် မ္ဂး ဍေံ ကၠောအ်က္ဍ လောဲလောဲ လတူ ညးဍုၚ်ကွာန် ဟွံမာန် ပုဟ်။ ကေုာံ ဍေံ မာန် ဒှ် ကပ် ယဲ ဇၞော် ဇၞော် (Pandemic) ဍေံ နွံ အောန် လောန် ရ သာ်ဏအ် ECDC ထုတ်ပြန် လဝ် ရ။ ဍေံ ဟွံမွဲ သက်သဳ ဒဒှ်ရ ဍေံ ဒှ် &quot;ကပ် ယဲ တၟိ ဗီု ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉&quot; ဏီ ပုဟ်။

== ၈။ ပွမစဵုဒၞာ ယဲ (Prevention) ==
ယဲ ဏအ် ဍေံ ကၠောအ်က္ဍ ကာလ ပိုဲ ယီု လုပ် ဒး ဓါတ် အိက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဍာ် စၚ် ကၞိ ကာလ ဍေံ ဇြိုတ် ကှ် တုဲ ပြးဇး လတူ ကျာ ရ။

* လ္ပ ရပ် စုက်လုဲ အိက် ကၞိ တိုက်ရိုက်။
* စကာ ယာတ် ဒၞာ ပါၚ် ကဵု ကရိုဟ် တဲ ကာလ သ္အးဇ္ၚး။
* ဖျာ် ဂဥုဲ ဂစိုတ် စၟ ကိုပ်ကၠာ တုဲ မ္ဂး သ္အးဇ္ၚး ဒၞာဲ မၞုံ ကု အိက် ကၞိ ရ။

== ၉။ မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]]
* {{ill|ယဲ ဟာန်တာ|en|Orthohantavirus}}
* [[ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉]]
* [[ရးနိဂီု အာဂျေန်တဳနာ]]

== ၁၀။ နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}

* European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC). (2026). ''Epidemiological update: Hantavirus outbreak on a cruise ship''.
* World Health Organization (WHO). (2026). ''Disease Outbreak News: Andes hantavirus variant''.
* Centers for Disease Control and Prevention (CDC). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome (HPS) Information''.
* Dr. Beast. (2026). ''Hantavirus outbreak overview''. Social Media Publication.

*
{{DEFAULTSORT:က္တဵုဒှ် ယဲ ဟာန်တာ လတူ က္ၜၚ် အာ တရဴ သၞာံ ၂၀၂၆}} [[Category:ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ယဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၆]] [[Category:ယဲကၠောအ်က္ဍ]] [[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>beg2dxmh0mxgnhcaun5u6aw0bgbjmke</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox outbreak</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10930</id>
    <revision>
      <id>54595</id>
      <timestamp>2026-05-08T06:29:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox | above       = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | abovestyle  = background-color: #efefef;  | image       = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|250px}}}|alt={{{alt|}}}}} | caption     = {{{caption|}}}  | label1      = ယဲ (Disease) | data1       = {{{disease|}}}  | label2      = စၟယဲ (Pathogen) | data2       = {{{pathogen|}}}  | label3      = ဒၞာဲ/ဒေသ (L...&quot;</comment>
      <origin>54595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1469" sha1="5bhnoybaamgl2usmdzit9kcahni78ki" xml:space="preserve">{{Infobox
| above       = {{{name|{{PAGENAME}}}}}
| abovestyle  = background-color: #efefef;

| image       = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|250px}}}|alt={{{alt|}}}}}
| caption     = {{{caption|}}}

| label1      = ယဲ (Disease)
| data1       = {{{disease|}}}

| label2      = စၟယဲ (Pathogen)
| data2       = {{{pathogen|}}}

| label3      = ဒၞာဲ/ဒေသ (Location)
| data3       = {{{location|}}}

| label4      = စၟတ်တ္ၚဲ (Date)
| data4       = {{{date|}}}

| label5      = မၞိဟ်ယဲ (Confirmed cases)
| data5       = {{{confirmed_cases|}}}

| label6      = မၞိဟ်ယဲ (Suspected cases)
| data6       = {{{suspected_cases|}}}

| label7      = မၞိဟ်ချိုတ် (Deaths)
| data7       = {{{deaths|}}}

| label8      = မၞိဟ်ဗၠးယဲ (Recovered)
| data8       = {{{recovered|}}}

| label9      = လၟိဟ်မၞိဟ်ချိုတ် (%)
| data9       = {{{fatality_rate|}}}

| label10     = တမ်မူလ (Suspected origin)
| data10      = {{{suspected_origin|}}}

| label11     = ဂကောံမပါလုပ်
| data11      = {{{organizations_involved|}}}

| label12     = ဝေပ်သိုက်
| data12      = {{{website|}}}

| below       = {{#if:{{{notes|}}}|&lt;hr/&gt;''တင်စၟတ်: {{{notes}}}''}}
| belowstyle  = text-align: left; font-size: 90%;
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5bhnoybaamgl2usmdzit9kcahni78ki</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယဲ ဟာန်တာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10931</id>
    <revision>
      <id>54597</id>
      <timestamp>2026-05-08T06:38:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဂကူ စၟယဲ မကၠောအ်က္ဍ နူကဵု ကၞိ စိုပ် ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ မဗဒှ် ကဵု ယဲ သကာတ်မြဟ်}}{{Infobox disease|Name=ယဲ ဟာန်တာ (Hantavirus)|Synonyms=Orthohantavirus infection, Hantavirus disease|Image=Sin Nombre virus.jpg|Caption=ရုပ် စၟယဲ Sin Nombre virus (...&quot;</comment>
      <origin>54597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24363" sha1="dw1rkv5ps4413c8usrluu8qjrnkvu1c" xml:space="preserve">{{Short description|ဂကူ စၟယဲ မကၠောအ်က္ဍ နူကဵု ကၞိ စိုပ် ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ မဗဒှ် ကဵု ယဲ သကာတ်မြဟ်}}{{Infobox disease|Name=ယဲ ဟာန်တာ (Hantavirus)|Synonyms=Orthohantavirus infection, Hantavirus disease|Image=Sin Nombre virus.jpg|Caption=ရုပ် စၟယဲ Sin Nombre virus (ဂကူ ယဲ ဟာန်တာ မွဲ) ညာတ် ကေတ် သၟဝ် မိုက်ခရဝ်သကုပ်|Specialty=[[wikt:mnw:ပရေၚ်ထတ်ယုက်|ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]၊ ယဲ ကၠောအ်က္ဍ (Infectious disease)|Symptoms=ဇွဟ်၊ ဇကုဂိ၊ က္ဍိုပ်ဂိ၊ ယီုဝါတ်၊ ခအိုတ် လီုလာ်၊ ကေၚ်ကၟောတ် လီုလာ်|Complications=Shock، {{ill|ခအိုတ် လီုလာ်|en|Acute respiratory distress syndrome}} (ARDS)، {{ill|ယဲ ကေၚ်ကၟောတ်|en|Kidney failure}}|Causes=[[wikt:mnw:စၟယဲ|စၟယဲ]] ဂကူ ''Orthohantavirus''|Transmission=ပွမယီုလုပ် ဓါတ်အိက် ကေုာံ ဍာ်စၚ် ကၞိ မပြးဇး လတူ ကျာ|Prevention=ပွမထိၚ်ဒဝ် ကၞိ၊ ပွမသ္အးဇ္ၚး သ္ၚိ ကေုာံ ဂိုဒေါၚ်|Treatment=ကဵု အောက်ဆီဂျင်၊ ပွမလွဳယဲ ထံက်ပၚ် သဇိုၚ် (Supportive care)|Frequency=ရှားပါး (ဆဂး အန္တရာယ် ဇၞော်)|Deaths=လၟိဟ် ချိုတ် သၠုၚ် (၁% စဵုကဵု ၆၀% တန်တဴ လတူ မျိုးကွဲ စၟယဲ)}}

'''[[wikt:mnw:ယဲ|ယဲ]] ဟာန်တာ''' ({{lang-en|Hantavirus}} ဟွံသေၚ်မ္ဂး Orthohantavirus) ဝွံ ဍေံဒှ် ဂကောံ [[wikt:mnw:စၟယဲ|စၟယဲ]] မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု မျိုးရင်း ''Hantaviridae'' ရ။ စၟယဲ ဏအ် (S) ဍေံ မံၚ် တန်တဴ (V) ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓကာယ ဂကူ ကၞိ နာနာ သာ် (O) ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ဍေံ (S) ဟွံဗဒှ် ကဵု (V) ယဲ မွဲမွဲ သာ် လတူ ကၞိ တအ် (O) ပုဟ်။ ဆဂး၊ ကာလ စၟယဲ ဏအ် (S) ကၠောအ်က္ဍ လုပ် (V) ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် (O) မ္ဂး၊ ဍေံ (S) ဗဒှ် ကဵု (V) ယဲ သကာတ်မြဟ် ၜါ သာ် (O) ရ။ ယဲ သီု ၜါ ဂှ် ဒှ် {{ill|ယဲ ဆီစှ်ေ ကေုာံ ကေၚ်ကၟောတ် လီုလာ်|en|Hantavirus hemorrhagic fever with renal syndrome}} (HFRS) ကေုာံ {{ill|ယဲ ခအိုတ် လီုလာ် ဟာန်တာ|en|Hantavirus pulmonary syndrome}} (HPS) ရ။ ယဲ HFRS ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ တိုက် အာရှ ကဵု ဥရောပ တုဲ၊ ယဲ HPS ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ တိုက် အမေရိက ရ။&lt;ref&gt;Jonsson, C. B. et al. (2010). ''A Global Perspective on Hantavirus Ecology, Epidemiology, and Disease''. Clinical Microbiology Reviews.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် (Introduction and Overview) ==
စၟယဲ ဟာန်တာ (S) ဍေံ ဒှ် (V) အန္တရာယ် ဇၞော် အိုတ် မွဲ (O) သွက် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးဍုၚ်ကွာန် အလုံ ဂၠးတိ ရ။

* '''သၞောတ်ဝ် လမျီု စၟယဲ:''' စၟယဲ ဏအ် (S) ဍေံ ယိုက် ဂၠေၚ် (V) လိက်ကုတ် မျိုးဗီဇ RNA တၞုၚ် မွဲ (Single-stranded RNA) (O) ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ဍေံ ရ။
* '''အန္တရာယ်:''' ကောန်မၞိဟ် တအ် (S) ကလိဂွံ (V) စၟယဲ ဏအ် (O) ပ္ဍဲ အခိၚ် ညးတအ် ယီု လုပ် ဒး ဓါတ် အိက်၊ ဍာ်စၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဍာ်ပါၚ် ကၞိ မပြးဇး လတူ ကျာ ရ။ ယဲ ဏအ် (S) ဍေံ ဟွံမွဲ ကု (V) ဂဥုဲ လွဳ သီးသန့် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (Vaccine) ဏီ (O) ပုဟ်။ လၟိဟ် မၞိဟ် ချိုတ် (Fatality rate) ဂှ် သၠုၚ် ဗွဲမလောန် တုဲ ဍေံ စိုပ် မာန် စဵုကဵု ၆၀ ရာခိုင်နှုန်း သွက် မျိုးကွဲ HPS ပ္ဍဲ တိုက် အမေရိက ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပွမဆဵုဂဗ (History and Discovery) ==
သဝ်ဝန် တအ် (S) စ ဆဵုဂဗ (V) လက္ခဏာ ယဲ ဏအ် (O) ပ္ဍဲ အခိၚ် ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ (၁၉၅၀-၁၉၅၃) တေံ ရ။

* '''ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ:''' ပ္ဍဲ အခိၚ် ပၞာန် ဂှ်၊ ကောန် ပၞာန် ကၟိန်ဍုၚ် အမေရိကာန် ကေုာံ ကောန် ပၞာန် ကုလသမဂ္ဂ လ္ၚီ ပြၚ် (S) ဒး ဒုၚ် (V) ယဲ ဇွဟ် ကေုာံ ယဲ ဆီစှ်ေ သကာတ်မြဟ် (O) ဇရေၚ် ၜဳ ဟာန်တာန် (Hantan River) ပ္ဍဲ ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုၚ်ကျာ ရ။
* '''ပွမခၞံဗဒှ် ယၟု:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၈ ဂှ်၊ တၠပညာ သုတေသန ကိုဝ်ရဳယျာ {{ill|Ho-Wang Lee|en|Ho-Wang Lee}} ကေုာံ ကောန် ကမၠောန် ညး တအ် (S) ခါ် ပတိတ် မာန် (V) စၟယဲ ဏအ် (O) နူကဵု ဂကူ ကၞိ ပ္ဍဲ ဒေသ ဂှ် ရ။ ညးတအ် (S) ခုတ် ဇိုန် ကဵု (V) ယၟု စၟယဲ ဂှ် &quot;Hantaan virus&quot; (O) နိဿဲ ကု ယၟု ၜဳ ဟာန်တာန် တေံ ရ။ ဗွဲလက္ကရဴ၊ ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (S) စၟတ်သမ္တီ (V) ဂကူ ယဲ သီုဖအိုတ် ဏအ် နဒဒှ် &quot;ယဲ ဟာန်တာ&quot; (Hantavirus) (O) ရ။&lt;ref&gt;Lee, H. W. (1982). ''Hemorrhagic fever with renal syndrome''. Progress in Medical Virology.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဗီုပြၚ် ယဲ ကေုာံ လက္ခဏာ အဓိက (Types of Disease and Key Symptoms) ==
စၟယဲ ဟာန်တာ ဏအ် (S) ဗဒှ် ကဵု (V) ယဲ ဇၞော် ၜါ သာ် (O) လတူ ကောန်မၞိဟ် ရ-

=== (က) ယဲ HFRS (Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome) ===
ယဲ ဏအ် (S) ဍေံ က္တဵုဒှ် (V) ပ္ဍဲ တိုက် အာရှ ကဵု ဥရောပ (Adv) ရ။ ဍေံ (S) ပလီုပလာ် (V) ကေၚ်ကၟောတ် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ဆီ (O) ရ။

* '''လက္ခဏာ ကိုပ်ကၠာ:''' မၞိဟ် ယဲ (S) ဒး ဒုၚ် (V) ဇွဟ်၊ ဇကု ဂိ၊ က္ဍိုပ် ဂိ၊ ကေုာံ ဂၞဴ အာ (O) ကြဴနူ ၂-၄ သတ္တာဟ ရ။
* '''လက္ခဏာ သကာတ်မြဟ်:''' ဆီ (S) စှ်ေ (V) သၟဝ် စၞာံ (O)၊ တုဲပၠန် ဆီ ဍာ်မောတ် (S) က္တဵုဒှ် (V) ပြသၞာ (O) ร။ ကေၚ်ကၟောတ် (S) လီုလာ် အာ (V) တုဲ ဍေံ (S) မာန် ပကဵု ညံၚ် မၞိဟ် ချိုတ် (V) ရ။ (လၟိဟ် ချိုတ် ၁-၁၅%)

=== (ခ) ယဲ HPS (Hantavirus Pulmonary Syndrome) ===
ယဲ ဏအ် (S) ဍေံ က္တဵုဒှ် (V) ပ္ဍဲ တိုက် အမေရိက သၟဝ်ကျာ ကဵု သၠုၚ်ကျာ (Adv) ရ။ ဍေံ (S) ပလီုပလာ် (V) ခအိုတ် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ယီု (O) ဗွဲမပြဟ် ရ။

* '''လက္ခဏာ:''' ကြဴနူ လက္ခဏာ ဇွဟ် ဓမ္မတာ တုဲ၊ ခအိုတ် မၞိဟ် ယဲ (S) ပကောံ ဒုၚ် (V) ဍာ် ဗွဲမဂၠိုၚ် (O) ร။ မၞိဟ် ယဲ (S) ယီု (V) ဝါတ် ဂါတ် ဗွဲမလောန် (O) တုဲ ဍေံ (S) စိုပ် အာ (V) အကာဲအရာ Shock (O) ပ္ဍဲ အခိၚ် ၜိုတ် ၂-၃ တ္ၚဲ ဓဝ် ရ။ (လၟိဟ် ချိုတ် ၃၀-၆၀%)

== ၄။ ဟိုတ် ကေုာံ ပွမကၠောအ်က္ဍ (Causes and Transmission) ==
ဂကူ ကၞိ နာနာ သာ် (S) ယိုက် ဂၠေၚ် (V) စၟယဲ ဏအ် (O) ရ။ ကၞိ တအ် (S) ဗလး ပတိတ် (V) စၟယဲ (O) နူကဵု ဍာ်စၚ်၊ အိက် ကေုာံ ဍာ်ပါၚ် ညးတအ် ရ။

* '''ပွမယီုလုပ် ကျာ (Aerosolization):''' ကာလ အိက် ကၞိ တအ် (S) ဇြိုတ် ကှ် အာ (V) ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ညိၚ်ၚ် (ဥပမာ - ဂိုဒေါၚ်) (Adv)၊ ဓါတ် အိက် ဂှ် (S) ပြးဇး အာ (V) လတူ ကျာ (O) ရ။ ကောန်မၞိဟ် (S) ယီု လုပ် ဒး (V) ဓါတ် အိက် ဏအ် (O) မ္ဂး ညးတအ် (S) ကလိဂွံ (V) ယဲ ဟာန်တာ (O) ရ။
* '''ပွမစုက်လုဲ တိုက်ရိုက်:''' ယဝ်ရ ကၞိ (S) ၚိတ် ဒး (V) မၞိဟ် (O) ဟွံသေၚ်မ္ဂး မၞိဟ် (S) ရပ် ဒး (V) အိက် ကၞိ တုဲ ဇွောတ် ဒး မုက် မတ် (O) မ္ဂး၊ စၟယဲ (S) မာန် လုပ် (V) ခန္ဓကာယ (O) ရ။
* '''မၞိဟ် စိုပ် မၞိဟ်:''' ဗွဲဓမ္မတာ မ္ဂး ယဲ ဏအ် (S) ဟွံကၠောအ်က္ဍ (V) နူ မၞိဟ် မွဲ စိုပ် မၞိဟ် မွဲ ဏီ (O) ပုဟ်။ ဆဂး၊ သွက် မျိုးကွဲ စၟယဲ &quot;Andes virus&quot; မွဲ ဓဝ် ဟေၚ်၊ ဍေံ (S) မာန် ကၠောအ်က္ဍ (V) အကြာ မၞိဟ် ကဵု မၞိဟ် (O) ပ္ဍဲ အကာဲအရာ မစုက်လုဲ ညောန်ညောန် ရ။&lt;ref&gt;Peters, C. J., et al. (1999). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome: The New American Hemorrhagic Fever''. Clinical Infectious Diseases.&lt;/ref&gt;

== ၅။ မျိုးကွဲ စၟယဲ ကေုာံ ကၞိ မယိုက်ဂၠေၚ် (Virus Strains and Rodent Reservoirs) ==
စၟယဲ ဟာန်တာ ဇၟာပ် မျိုးကွဲ တအ် (S) နွံ ကု (V) ဂကူ ကၞိ သီးသန့် မွဲ (O) သွက်ဂွံ ယိုက် ဂၠေၚ် ဍေံ ရ။ အလုံ ဂၠးတိ၊ တၠပညာ တအ် (S) စၟတ်သမ္တီ လဝ် (V) မျိုးကွဲ စၟယဲ ပြၚ် ၅၀ မျိုး (O) ရ။
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ဇယား ထ္ၜးပျး မျိုးကွဲ စၟယဲ ဟာန်တာ အဓိက ကေုာံ ကၞိ မယိုက်ဂၠေၚ်
!မျိုးကွဲ စၟယဲ
!ယဲ မဗဒှ် ကဵု
!ဂကူ ကၞိ အဓိက (Rodent Host)
!ဒေသ မက္တဵုဒှ်
|-
|Hantaan virus
|HFRS
|{{ill|ကၞိ ဝါ|en|Striped field mouse}} (Striped field mouse)
|အာရှ ဗမံက် (ကြုက်၊ ကိုဝ်ရဳယျာ)
|-
|Seoul virus
|HFRS
|{{ill|ကၞိ ဂြိုပ်|en|Brown rat}} (Brown rat)
|အလုံ ဂၠးတိ
|-
|Sin Nombre virus
|HPS
|{{ill|ကၞိ ဒြာဲ|en|Deer mouse}} (Deer mouse)
|အမေရိက သၟဝ်ကျာ (ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်)
|-
|Andes virus
|HPS
|{{ill|ကၞိ သ္ၚု|en|Oligoryzomys longicaudatus}} (Pygmy rice rat)
|အမေရိက သၠုၚ်ကျာ (အာဂျေန်တဳနာ၊ ချဳလဳ)
|-
|Puumala virus
|HFRS (Nephropathia epidemica)
|{{ill|ကၞိ ဗီုကေဝ်|en|Bank vole}} (Bank vole)
|ဥရောပ သၟဝ်ကျာ (သကန်ဒဳနေဗီးယား)
|}

== ၆။ ပွမစၟဳစၟတ် ယဲ (Diagnosis and Testing) ==
သဝ်ဝန် တအ် (S) ဒး စၟဳစၟတ် (V) ယဲ ဏအ် (O) ဗွဲမပြဟ် ရ၊ ဟိုတ်နူ လက္ခဏာ ဍေံ တုပ် ဒၟံၚ် ကု ယဲ ဇွဟ် ဓမ္မတာ ရ။

* '''စၟဳစၟတ် ဆီ:''' သဝ်ဝန် (S) စၟဳစၟတ် (V) ဆီ မၞိဟ် ယဲ (O) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ရံၚ် လၟိဟ် Platelets မစှ်ေ အာ (Thrombocytopenia) ရ။
* '''စၟဳစၟတ် ဓါတ် (Serology):''' ဌာန ဓါတ်ခွဲ (S) စကာ (V) နဲကဲ {{ill|ELISA|en|ELISA}} (O) သွက်ဂွံ ဂၠာဲ စၟဳစၟတ် ဓါတ် စဵုဒၞာ Antibodies (IgM ကဵု IgG) မတဝ်စၞေဟ် ကု ယဲ ဟာန်တာ ရ။
* '''စၟဳစၟတ် ဓါတ်ရုပ် ขအိုတ် (Chest X-ray):''' သွက် ယဲ HPS မ္ဂး၊ သဝ်ဝန် (S) ရပ် စကာ (V) ဓါတ်ရုပ် X-ray (O) သွက်ဂွံ ရံၚ် ဍာ် မလုပ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ခအိုတ် (Pulmonary edema) ရ။

== ၇။ ပွမလွဳယဲ ကေုာံ ပွမစဵုဒၞာ (Treatment and Prevention) ==
လၟုဟ်၊ ပရေၚ် ဆေၚ်စပ် ကု ဂဥုဲ (S) ဟွံမာန် ပလီုပလာ် (V) စၟယဲ ဟာန်တာ တိုက်ရိုက် ဏီ (O) ပုဟ်။

* '''ပွမလွဳယဲ (Treatment):''' ရုၚ်ဂဥုဲ တအ် (S) သ္ဒး လွဳယဲ (V) မၞိဟ် ယဲ (O) ပ္ဍဲ ဌာန ICU ဗွဲမပြဟ် ရ။ သဝ်ဝန် တအ် (S) ကဵု (V) အောက်ဆီဂျင် ကေုာံ စက် ယီု (Mechanical ventilation) (O) သွက်ဂွံ ရီုဗၚ် မၞိဟ် ယဲ HPS ရ။ သွက် မၞိဟ် ယဲ HFRS မ္ဂး၊ ညးတအ် (S) သ္ဒး စကာ (V) စက် ကြာတ် ကေၚ်ကၟောတ် (Dialysis) (O) ရ။
* '''ပွမစဵုဒၞာ (Prevention):''' နဲကဲ ခိုဟ် အိုတ် ဂှ် ညးဍုၚ်ကွာန် (S) သ္ဒး စဵုဒၞာ (V) အန္တရာယ် ကၞိ (O) ရ။ ပိုဲ (S) သ္ဒး ကၟာတ် လဒဵု (V) ဂၠံၚ် ကၞိ မလုပ် သ္ၚိ (O) ร။ ကာလ သ္အးဇ္ၚး ဂိုဒေါၚ် မ္ဂး، ပိုဲ (S) သ္ဒး ယာတ် ဒၞာ ပါၚ် (Mask) ကေုာံ ကရိုဟ် တဲ (Gloves) (O) တွဵု ရ။ တုဲပၠန်၊ ပိုဲ (S) သ္ဒး ဖျာ် ဂစိုတ် (V) ဂဥုဲ Bleach (O) ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ တး အိက် ကၞိ ရ။&lt;ref&gt;CDC (2023). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome (HPS) Information''. Centers for Disease Control and Prevention.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ကပ်ယဲ ကေုာံ ပရေၚ်က္တဵုဒှ်ယဲဂမၠိုၚ် (Notable Outbreaks and Epidemics) ==
ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ၊ အာဏာပိုၚ် တအ် (S) လလောၚ်တြး လဝ် (V) ကပ် ယဲ ဟာန်တာ ဇၞော်ဇၞော် သာ်ဏအ် (O) ရ-

* '''ကပ်ယဲ လဒေါဝ် အမေရိကာန် (၁၉၉၃):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၃၊ သဝ်ဝန် တအ် (S) ဆဵုဂဗ (V) ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ယဲ HPS ကိုပ်ကၠာ အိုတ် (O) ပ္ဍဲ ဒေသ Four Corners၊ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ရ။ မၞိဟ် သၟတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် (S) ဒး ချိုတ် အာ (V) ဗွဲမပြဟ် (Adv) တုဲ တၠပညာ တအ် (S) ညာတ် ကေတ် (V) ဂကူ စၟယဲ တၟိ &quot;Sin Nombre virus&quot; (O) ร။
* '''ကပ်ယဲ ယဝ်သေမိုက် (၂၀၁၂):''' ပ္ဍဲ ပန်းခြံ သဘာဝ ယဝ်သေမိုက် (Yosemite National Park)၊ မၞိဟ် ၁၀ တၠ ပြၚ် (S) ကလိဂွံ (V) ယဲ ဏအ် (O) ကြဴနူ ညးတအ် တိုန် ဇူ ပ္ဍဲ ဇြပ် မၞုံ ကု ကၞိ ရ။
* '''ကပ်ယဲ က္ၜၚ် အာ တရဴ MV Hondius (၂၀၂၆):''' ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဏအ်، ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် တအ် (S) ဆဵုဂဗ (V) ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ယဲ ဟာန်တာ မျိုးကွဲ &quot;Andes virus&quot; (O) လတူ က္ၜၚ် MV Hondius ပ္ဍဲ ၜဳ အတ္တလာန်တိတ် သၠုၚ်ကျာ ရ။ စၟယဲ ဏအ် (S) ကၠောအ်က္ဍ (V) နူ မၞိဟ် စိုပ် မၞိဟ် (O) လတူ က္ၜၚ် ဂှ် ရ။&lt;ref&gt;European Centre for Disease Prevention and Control (2026). ''Epidemiological update: Hantavirus outbreak on a cruise ship MV Hondius''.&lt;/ref&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
ဝှာင်:Transmission_electron_micrograph_of_Sin_Nombre_virus.jpg|ရုပ် စၟယဲ Sin Nombre မဒှ် ဟိုတ် အဓိက သွက် ယဲ HPS
ဝှာင်:Peromyscus_maniculatus.jpg|ကၞိ ဒြာဲ (Deer mouse) မယိုက် ဂၠေၚ် စၟယဲ ဏအ် ပ္ဍဲ အမေရိက
ဝှာင်:Chest_Xray_PA_38_yr_Female_ICU_admission_2200.jpg|ဓါတ်ရုပ် X-ray ထ္ၜး ပျး လဝ် ဍာ် မလုပ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ခအိုတ် (ARDS) ဟိုတ်နူ ယဲ ဟာန်တာ
&lt;/gallery&gt;

== ၉။ လဒက်ပ္တန် စၟယဲ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (Viral Structure and Virology) ==
စၟယဲ ဟာန်တာ ဏအ် (S) ဍေံ ပါလုပ် (V) ပ္ဍဲ မျိုးရင်း Hantaviridae ရ။

* '''လဒက်ပ္တန် (Structure):''' ဍေံ (S) ဒှ် (V) စၟယဲ မၞုံ ကု ပွဳပွူ ခစောမ် (Enveloped virus) (O) ရ။ အပ္ဍဲ ဍေံ ဂှ်၊ ဍေံ (S) ၚိတ် ဂိုၚ် လဝ် (V) လိက်ကုတ် မျိုးဗီဇ RNA ၃ တၞုၚ် (S, M, ကဵု L segments) (O) ရ။ တၞုၚ် S ဂှ် ဍေံ ဗဒှ် ကဵု Nucleocapsid protein တုဲ တၞုၚ် M ဂှ် ဗဒှ် ကဵု Glycoproteins (G1 ကဵု G2) ရ။
* '''ပွမလုပ် ဇီုကပိုက်:''' ကာလ စၟယဲ ဏအ် (S) စိုပ် အာ (V) အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မ္ဂး၊ ဍေံ (S) ဇီုကပိုက် (V) ကလာပ်ရုပ် သၞောတ်ဝ် ဆီ (Endothelial cells) (O) ရ။ ဏအ် ဂှ် (S) ပကဵု (V) ညံၚ် ဍာ် ဆီ ဂွံ စှ်ေ အာ လတူ စၞာံ ကေုာံ ခအိုတ် (O) ရ။&lt;ref&gt;Schmaljohn, C. S., &amp; Hjelle, B. (1997). ''Hantaviruses: A Global Disease Problem''. Emerging Infectious Diseases.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သုတေသန ကေုာံ အနာဂတ် (Research and Future Perspectives) ==
လၟုဟ်၊ တၠပညာ သုတေသန ဂၠးတိ (S) ဂစာန် ကၠောန် ဒၟံၚ် (V) ကမၠောန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ ဏအ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် (O) ရ-

* '''ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (Vaccines):''' သွက် ယဲ HFRS မ္ဂး ဍုၚ် ကိုဝ်ရဳယျာ ကဵု ကြုက် (S) ပတိတ် လဝ် (V) ဂဥုဲ စဵုဒၞာ လ္ၚဵု (Hantavax) (O) ကီု လေဝ်، ဍေံ (S) ဟွံဂွံ ဒုၚ် တဲ (V) ပ္ဍဲ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် ဏီ (O) ပုဟ်။ သွက် ယဲ HPS (မအန္တရာယ် ဇၞော် အိုတ်) မ္ဂး ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (S) ဟွံမွဲ (V) သက်က် ဏီ (O) ရ။
* '''အနာဂတ် (Future):''' ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု မပြံၚ်လှာဲ အာ တုဲ၊ ဂကူ ကၞိ တအ် (S) ပြးဇး အာ (V) ဒေသ တၟိတၟိ (O) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် တအ် (S) သ္ဒး စွံ သတိ (V) လတူ အန္တရာယ် ယဲ ဟာန်တာ မမာန် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် (O) လၟိုန် ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ဗီုလဵု စၟယဲ ဟာန်တာ ဏအ် ကၠောအ်က္ဍ ကေုာံ ပွမစဵုဒၞာ ဍေံ လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=P7P8r1ZtA9U|title=Hantavirus Explained: Symptoms, Spread, and Prevention}}

{{ယဲကၠောအ်က္ဍ}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]]
* {{ill|ယဲ ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉|en|COVID-19}}
* [[wikt:mnw:စၟယဲ|စၟယဲ (Virus)]]
* {{ill|ခအိုတ် လီုလာ်|en|Acute respiratory distress syndrome}}
* {{ill|ကၞိ|en|Mouse}} (Mouse/Rodent)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}

* Jonsson, C. B., Figueiredo, L. T., &amp; Vapalahti, O. (2010). ''A Global Perspective on Hantavirus Ecology, Epidemiology, and Disease''. Clinical Microbiology Reviews, 23(2), 412–441.
* Lee, Ho-Wang. (1982). ''Hemorrhagic fever with renal syndrome''. Progress in Medical Virology, 28, 96-113.
* Peters, C. J., Simpson, G. L., &amp; Levy, H. (1999). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome: The New American Hemorrhagic Fever''. Clinical Infectious Diseases, 28(3), 536-540.
* Schmaljohn, C. S., &amp; Hjelle, B. (1997). ''Hantaviruses: A Global Disease Problem''. Emerging Infectious Diseases, 3(2), 95-104.
* Centers for Disease Control and Prevention (CDC). (2023). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome (HPS) Information''. U.S. Department of Health &amp; Human Services.
* European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC). (2026). ''Epidemiological update: Hantavirus outbreak on a cruise ship MV Hondius''. Stockholm.
* World Health Organization (WHO). (2026). ''Disease Outbreak News: Andes hantavirus variant''. Geneva.
* MacNeil, A., et al. (2011). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome, United States, 1993–2009''. Emerging Infectious Diseases, 17(7), 1195-1201.
* Kruger, D. H., et al. (2011). ''Hantavirus infections and their prevention''. Microbes and Infection, 13(14-15), 1128-1133.
* [[:en:Orthohantavirus|Orthohantavirus (Hantavirus)]]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.</text>
      <sha1>dw1rkv5ps4413c8usrluu8qjrnkvu1c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54598</id>
      <parentid>54597</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T06:47:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23808" sha1="bg1kk27c3ywr13lopvuexsctut1jssh" xml:space="preserve">{{Short description|ဂကူ စၟယဲ မကၠောအ်က္ဍ နူကဵု ကၞိ စိုပ် ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ မဗဒှ် ကဵု ယဲ သကာတ်မြဟ်}}
{{Infobox disease
| Name = ယဲ ဟာန်တာ (Hantavirus)
| Synonyms = Orthohantavirus infection, Hantavirus disease
| Image = Sin Nombre virus.jpg
| Caption = ရုပ် စၟယဲ Sin Nombre virus (ဂကူ ယဲ ဟာန်တာ မွဲ) ညာတ် ကေတ် သၟဝ် မိုက်ခရဝ်သကုပ်
| Specialty = [[wikt:mnw:ပရေၚ်ထတ်ယုက်|ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]၊ ယဲ ကၠောအ်က္ဍ (Infectious disease)
| Symptoms = ဇွဟ်၊ ဇကုဂိ၊ က္ဍိုပ်ဂိ၊ ယီုဝါတ်၊ ခအိုတ် လီုလာ်၊ ကေၚ်ကၟောတ် လီုလာ်
| Complications = Shock، {{ill|ခအိုတ် လီုလာ်|en|Acute respiratory distress syndrome}} (ARDS)، {{ill|ယဲ ကေၚ်ကၟောတ်|en|Kidney failure}}
| Causes = [[wikt:mnw:စၟယဲ|စၟယဲ]] ဂကူ ''Orthohantavirus''
| Transmission = ပွမယီုလုပ် ဓါတ်အိက် ကေုာံ ဍာ်စၚ် ကၞိ မပြးဇး လတူ ကျာ
| Prevention = ပွမထိၚ်ဒဝ် ကၞိ၊ ပွမသ္အးဇ္ၚး သ္ၚိ ကေုာံ ဂိုဒေါၚ်
| Treatment = ကဵု အောက်ဆီဂျင်၊ ပွမလွဳယဲ ထံက်ပၚ် သဇိုၚ် (Supportive care)
| Frequency = ရှားပါး (ဆဂး အန္တရာယ် ဇၞော်)
| Deaths = လၟိဟ် ချိုတ် သၠုၚ် (၁% စဵုကဵု ၆၀% တန်တဴ လတူ မျိုးကွဲ စၟယဲ)
}}

'''[[wikt:mnw:ယဲ|ယဲ]] ဟာန်တာ''' ({{lang-en|Hantavirus}} ဟွံသေၚ်မ္ဂး Orthohantavirus) ဝွံ ဍေံဒှ် ဂကောံ [[wikt:mnw:စၟယဲ|စၟယဲ]] မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု မျိုးရင်း ''Hantaviridae'' ရ။ စၟယဲ ဏအ် ဍေံ မံၚ် တန်တဴ ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓကာယ ဂကူ ကၞိ နာနာ သာ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ဍေံ ဟွံဗဒှ် ကဵု ယဲ မွဲမွဲ သာ် လတူ ကၞိ တအ် ပုဟ်။ ဆဂး၊ ကာလ စၟယဲ ဏအ် ကၠောအ်က္ဍ လုပ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် မ္ဂး၊ ဍေံ ဗဒှ် ကဵု ယဲ သကာတ်မြဟ် ၜါ သာ် ရ။ ယဲ သီု ၜါ ဂှ် ဒှ် {{ill|ယဲ ဆီစှ်ေ ကေုာံ ကေၚ်ကၟောတ် လီုလာ်|en|Hantavirus hemorrhagic fever with renal syndrome}} (HFRS) ကေုာံ {{ill|ယဲ ခအိုတ် လီုလာ် ဟာန်တာ|en|Hantavirus pulmonary syndrome}} (HPS) ရ။ ယဲ HFRS ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ တိုက် အာရှ ကဵု ဥရောပ တုဲ၊ ယဲ HPS ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ တိုက် အမေရိက ရ။&lt;ref&gt;Jonsson, C. B. et al. (2010). ''A Global Perspective on Hantavirus Ecology, Epidemiology, and Disease''. Clinical Microbiology Reviews.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် (Introduction and Overview) ==
စၟယဲ ဟာန်တာ ဍေံ ဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးဍုၚ်ကွာန် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ 
* '''သၞောတ်ဝ် လမျီု စၟယဲ:''' စၟယဲ ဏအ် ဍေံ ယိုက် ဂၠေၚ် လိက်ကုတ် မျိုးဗီဇ RNA တၞုၚ် မွဲ (Single-stranded RNA) ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ဍေံ ရ။ 
* '''အန္တရာယ်:''' ကောန်မၞိဟ် တအ် ကလိဂွံ စၟယဲ ဏအ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ညးတအ် ယီု လုပ် ဒး ဓါတ် အိက်၊ ဍာ်စၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဍာ်ပါၚ် ကၞိ မပြးဇး လတူ ကျာ ရ။ ယဲ ဏအ် ဍေံ ဟွံမွဲ ကု ဂဥုဲ လွဳ သီးသန့် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (Vaccine) ဏီ ပုဟ်။ လၟိဟ် မၞိဟ် ချိုတ် (Fatality rate) ဂှ် သၠုၚ် ဗွဲမလောန် တုဲ ဍေံ စိုပ် မာန် စဵုကဵု ၆၀ ရာခိုင်နှုန်း သွက် မျိုးကွဲ HPS ပ္ဍဲ တိုက် အမေရိက ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပွမဆဵုဂဗ (History and Discovery) ==
သဝ်ဝန် တအ် စ ဆဵုဂဗ လက္ခဏာ ယဲ ဏအ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ (၁၉၅၀-၁၉၅၃) တေံ ရ။
* '''ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ:''' ပ္ဍဲ အခိၚ် ပၞာန် ဂှ်၊ ကောန် ပၞာန် ကၟိန်ဍုၚ် အမေရိကာန် ကေုာံ ကောန် ပၞာန် ကုလသမဂ္ဂ လ္ၚီ ပြၚ် ဒး ဒုၚ် ယဲ ဇွဟ် ကေုာံ ယဲ ဆီစှ်ေ သကာတ်မြဟ် ဇရေၚ် ၜဳ ဟာန်တာန် (Hantan River) ပ္ဍဲ ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုၚ်ကျာ ရ။
* '''ပွမခၞံဗဒှ် ယၟု:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၈ ဂှ်၊ တၠပညာ သုတေသန ကိုဝ်ရဳယျာ {{ill|Ho-Wang Lee|en|Ho-Wang Lee}} ကေုာံ ကောန် ကမၠောန် ညး တအ် ခါ် ပတိတ် မာန် စၟယဲ ဏအ် နူကဵု ဂကူ ကၞိ ပ္ဍဲ ဒေသ ဂှ် ရ။ ညးတအ် ခုတ် ဇိုန် ကဵု ယၟု စၟယဲ ဂှ် &quot;Hantaan virus&quot; နိဿဲ ကု ယၟု ၜဳ ဟာန်တာန် တေံ ရ။ ဗွဲလက္ကရဴ၊ ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ စၟတ်သမ္တီ ဂကူ ယဲ သီုဖအိုတ် ဏအ် နဒဒှ် &quot;ယဲ ဟာန်တာ&quot; (Hantavirus) ရ။&lt;ref&gt;Lee, H. W. (1982). ''Hemorrhagic fever with renal syndrome''. Progress in Medical Virology.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဗီုပြၚ် ယဲ ကေုာံ လက္ခဏာ အဓိက (Types of Disease and Key Symptoms) ==
စၟယဲ ဟာန်တာ ဏအ် ဗဒှ် ကဵု ယဲ ဇၞော် ၜါ သာ် လတူ ကောန်မၞိဟ် ရ-

=== (က) ယဲ HFRS (Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome) ===
ယဲ ဏအ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ တိုက် အာရှ ကဵု ဥရောပ ရ။ ဍေံ ပလီုပလာ် ကေၚ်ကၟောတ် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ဆီ ရ။
* '''လက္ခဏာ ကိုပ်ကၠာ:''' မၞိဟ် ယဲ ဒး ဒုၚ် ဇွဟ်၊ ဇကု ဂိ၊ က္ဍိုပ် ဂိ၊ ကေုာံ ဂၞဴ အာ ကြဴနူ ၂-၄ သတ္တာဟ ရ။
* '''လက္ခဏာ သကာတ်မြဟ်:''' ဆီ စှ်ေ သၟဝ် စၞာံ၊ တုဲပၠန် ဆီ ဍာ်မောတ် က္တဵုဒှ် ပြသၞာ ร။ ကေၚ်ကၟောတ် လီုလာ် အာ တုဲ ဍေံ မာန် ပကဵု ညံၚ် မၞိဟ် ချိုတ် ရ။ (လၟိဟ် ချိုတ် ၁-၁၅%)

=== (ခ) ယဲ HPS (Hantavirus Pulmonary Syndrome) ===
ယဲ ဏအ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ တိုက် အမေရိက သၟဝ်ကျာ ကဵု သၠုၚ်ကျာ ရ။ ဍေံ ပလီုပလာ် ခအိုတ် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ယီု ဗွဲမပြဟ် ရ။
* '''လက္ခဏာ:''' ကြဴနူ လက္ခဏာ ဇွဟ် ဓမ္မတာ တုဲ၊ ခအိုတ် မၞိဟ် ယဲ ပကောံ ဒုၚ် ဍာ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ร။ မၞိဟ် ယဲ ယီု ဝါတ် ဂါတ် ဗွဲမလောန် တုဲ ဍေံ စိုပ် အာ အကာဲအရာ Shock ပ္ဍဲ အခိၚ် ၜိုတ် ၂-၃ တ္ၚဲ ဓဝ် ရ။ (လၟိဟ် ချိုတ် ၃၀-၆၀%)

== ၄။ ဟိုတ် ကေုာံ ပွမကၠောအ်က္ဍ (Causes and Transmission) ==
ဂကူ ကၞိ နာနာ သာ် ယိုက် ဂၠေၚ် စၟယဲ ဏအ် ရ။ ကၞိ တအ် ဗလး ပတိတ် စၟယဲ နူကဵု ဍာ်စၚ်၊ အိက် ကေုာံ ဍာ်ပါၚ် ညးတအ် ရ။
* '''ပွမယီုလုပ် ကျာ (Aerosolization):''' ကာလ အိက် ကၞိ တအ် ဇြိုတ် ကှ် အာ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ညိၚ်ၚ် (ဥပမာ - ဂိုဒေါၚ်)၊ ဓါတ် အိက် ဂှ် ပြးဇး အာ လတူ ကျာ ရ။ ကောန်မၞိဟ် ယီု လုပ် ဒး ဓါတ် အိက် ဏအ် မ္ဂး ညးတအ် ကလိဂွံ ယဲ ဟာန်တာ ရ။
* '''ပွမစုက်လုဲ တိုက်ရိုက်:''' ယဝ်ရ ကၞိ ၚိတ် ဒး မၞိဟ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး မၞိဟ် ရပ် ဒး အိက် ကၞိ တုဲ ဇွောတ် ဒး မုက် မတ် မ္ဂး၊ စၟယဲ မာန် လုပ် ခန္ဓကာယ ရ။
* '''မၞိဟ် စိုပ် မၞိဟ်:''' ဗွဲဓမ္မတာ မ္ဂး ယဲ ဏအ် ဟွံကၠောအ်က္ဍ နူ မၞိဟ် မွဲ စိုပ် မၞိဟ် မွဲ ဏီ ပုဟ်။ ဆဂး၊ သွက် မျိုးကွဲ စၟယဲ &quot;Andes virus&quot; မွဲ ဓဝ် ဟေၚ်၊ ဍေံ မာန် ကၠောအ်က္ဍ အကြာ မၞိဟ် ကဵု မၞိဟ် ပ္ဍဲ အကာဲအရာ မစုက်လုဲ ညောန်ညောန် ရ။&lt;ref&gt;Peters, C. J., et al. (1999). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome: The New American Hemorrhagic Fever''. Clinical Infectious Diseases.&lt;/ref&gt;

== ၅။ မျိုးကွဲ စၟယဲ ကေုာံ ကၞိ မယိုက်ဂၠေၚ် (Virus Strains and Rodent Reservoirs) ==
စၟယဲ ဟာန်တာ ဇၟာပ် မျိုးကွဲ တအ် နွံ ကု ဂကူ ကၞိ သီးသန့် မွဲ သွက်ဂွံ ယိုက် ဂၠေၚ် ဍေံ ရ။ အလုံ ဂၠးတိ၊ တၠပညာ တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် မျိုးကွဲ စၟယဲ ပြၚ် ၅၀ မျိုး ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး မျိုးကွဲ စၟယဲ ဟာန်တာ အဓိက ကေုာံ ကၞိ မယိုက်ဂၠေၚ်
|-
! မျိုးကွဲ စၟယဲ !! ယဲ မဗဒှ် ကဵု !! ဂကူ ကၞိ အဓိက (Rodent Host) !! ဒေသ မက္တဵုဒှ်
|-
| Hantaan virus || HFRS || {{ill|ကၞိ ဝါ|en|Striped field mouse}} (Striped field mouse) || အာရှ ဗမံက် (ကြုက်၊ ကိုဝ်ရဳယျာ)
|-
| Seoul virus || HFRS || {{ill|ကၞိ ဂြိုပ်|en|Brown rat}} (Brown rat) || အလုံ ဂၠးတိ
|-
| Sin Nombre virus || HPS || {{ill|ကၞိ ဒြာဲ|en|Deer mouse}} (Deer mouse) || အမေရိက သၟဝ်ကျာ (ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်)
|-
| Andes virus || HPS || {{ill|ကၞိ သ္ၚု|en|Oligoryzomys longicaudatus}} (Pygmy rice rat) || အမေရိက သၠုၚ်ကျာ (အာဂျေန်တဳနာ၊ ချဳလဳ)
|-
| Puumala virus || HFRS (Nephropathia epidemica) || {{ill|ကၞိ ဗီုကေဝ်|en|Bank vole}} (Bank vole) || ဥရောပ သၟဝ်ကျာ (သကန်ဒဳနေဗီးယား)
|}

== ၆။ ပွမစၟဳစၟတ် ယဲ (Diagnosis and Testing) ==
သဝ်ဝန် တအ် ဒး စၟဳစၟတ် ယဲ ဏအ် ဗွဲမပြဟ် ရ၊ ဟိုတ်နူ လက္ခဏာ ဍေံ တုပ် ဒၟံၚ် ကု ယဲ ဇွဟ် ဓမ္မတာ ရ။
* '''စၟဳစၟတ် ဆီ:''' သဝ်ဝန် စၟဳစၟတ် ဆီ မၞိဟ် ယဲ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ရံၚ် လၟိဟ် Platelets မစှ်ေ အာ (Thrombocytopenia) ရ။
* '''စၟဳစၟတ် ဓါတ် (Serology):''' ဌာန ဓါတ်ခွဲ စကာ နဲကဲ {{ill|ELISA|en|ELISA}} သွက်ဂွံ ဂၠာဲ စၟဳစၟတ် ဓါတ် စဵုဒၞာ Antibodies (IgM ကဵု IgG) မတဝ်စၞေဟ် ကု ယဲ ဟာန်တာ ရ။
* '''စၟဳစၟတ် ဓါတ်ရုပ် ขအိုတ် (Chest X-ray):''' သွက် ယဲ HPS မ္ဂး၊ သဝ်ဝန် ရပ် စကာ ဓါတ်ရုပ် X-ray သွက်ဂွံ ရံၚ် ဍာ် မလုပ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ခအိုတ် (Pulmonary edema) ရ။

== ၇။ ပွမလွဳယဲ ကေုာံ ပွမစဵုဒၞာ (Treatment and Prevention) ==
လၟုဟ်၊ ပရေၚ် ဆေၚ်စပ် ကု ဂဥုဲ ဟွံမာန် ပလီုပလာ် စၟယဲ ဟာန်တာ တိုက်ရိုက် ဏီ ပုဟ်။
* '''ပွမလွဳယဲ (Treatment):''' ရုၚ်ဂဥုဲ တအ် သ္ဒး လွဳယဲ မၞိဟ် ယဲ ပ္ဍဲ ဌာန ICU ဗွဲမပြဟ် ရ။ သဝ်ဝန် တအ် ကဵု အောက်ဆီဂျင် ကေုာံ စက် ယီု (Mechanical ventilation) သွက်ဂွံ ရီုဗၚ် မၞိဟ် ယဲ HPS ရ။ သွက် မၞိဟ် ယဲ HFRS မ္ဂး၊ ညးတအ် သ္ဒး စကာ စက် ကြာတ် ကေၚ်ကၟောတ် (Dialysis) ရ။
* '''ပွမစဵုဒၞာ (Prevention):''' နဲကဲ ခိုဟ် အိုတ် ဂှ် ညးဍုၚ်ကွာန် သ္ဒး စဵုဒၞာ အန္တရာယ် ကၞိ ရ။ ပိုဲ သ္ဒး ကၟာတ် လဒဵု ဂၠံၚ် ကၞိ မလုပ် သ္ၚိ ร။ ကာလ သ္အးဇ္ၚး ဂိုဒေါၚ် မ္ဂး، ပိုဲ သ္ဒး ယာတ် ဒၞာ ပါၚ် (Mask) ကေုာံ ကရိုဟ် တဲ (Gloves) တွဵု ရ။ တုဲပၠန်၊ ပိုဲ သ္ဒး ဖျာ် ဂစိုတ် ဂဥုဲ Bleach ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ တး အိက် ကၞိ ရ။&lt;ref&gt;CDC (2023). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome (HPS) Information''. Centers for Disease Control and Prevention.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ကပ်ယဲ ကေုာံ ပရေၚ်က္တဵုဒှ်ယဲဂမၠိုၚ် (Notable Outbreaks and Epidemics) ==
ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ၊ အာဏာပိုၚ် တအ် လလောၚ်တြး လဝ် ကပ် ယဲ ဟာန်တာ ဇၞော်ဇၞော် သာ်ဏအ် ရ-
* '''ကပ်ယဲ လဒေါဝ် အမေရိကာန် (၁၉၉၃):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၃၊ သဝ်ဝန် တအ် ဆဵုဂဗ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ယဲ HPS ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဒေသ Four Corners၊ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ရ။ မၞိဟ် သၟတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒး ချိုတ် အာ ဗွဲမပြဟ် တုဲ တၠပညာ တအ် ညာတ် ကေတ် ဂကူ စၟယဲ တၟိ &quot;Sin Nombre virus&quot; ร။
* '''ကပ်ယဲ ယဝ်သေမိုက် (၂၀၁၂):''' ပ္ဍဲ ပန်းခြံ သဘာဝ ယဝ်သေမိုက် (Yosemite National Park)၊ မၞိဟ် ၁၀ တၠ ပြၚ် ကလိဂွံ ယဲ ဏအ် ကြဴနူ ညးတအ် တိုန် ဇူ ပ္ဍဲ ဇြပ် မၞုံ ကု ကၞိ ရ။
* '''ကပ်ယဲ က္ၜၚ် အာ တရဴ MV Hondius (၂၀၂၆):''' ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဏအ်، ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် တအ် ဆဵုဂဗ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ယဲ ဟာန်တာ မျိုးကွဲ &quot;Andes virus&quot; လတူ က္ၜၚ် MV Hondius ပ္ဍဲ ၜဳ အတ္တလာန်တိတ် သၠုၚ်ကျာ ရ။ စၟယဲ ဏအ် ကၠောအ်က္ဍ နူ မၞိဟ် စိုပ် မၞိဟ် လတူ က္ၜၚ် ဂှ် ရ။&lt;ref&gt;European Centre for Disease Prevention and Control (2026). ''Epidemiological update: Hantavirus outbreak on a cruise ship MV Hondius''.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Transmission electron micrograph of Sin Nombre virus.jpg | ရုပ် စၟယဲ Sin Nombre မဒှ် ဟိုတ် အဓိက သွက် ယဲ HPS
File:Peromyscus maniculatus.jpg | ကၞိ ဒြာဲ (Deer mouse) မယိုက် ဂၠေၚ် စၟယဲ ဏအ် ပ္ဍဲ အမေရိက
File:Chest Xray PA 38 yr Female ICU admission 2200.jpg | ဓါတ်ရုပ် X-ray ထ္ၜး ပျး လဝ် ဍာ် မလုပ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ခအိုတ် (ARDS) ဟိုတ်နူ ယဲ ဟာန်တာ
&lt;/gallery&gt;

== ၉။ လဒက်ပ္တန် စၟယဲ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (Viral Structure and Virology) ==
စၟယဲ ဟာန်တာ ဏအ် ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ မျိုးရင်း Hantaviridae ရ။ 
* '''လဒက်ပ္တန် (Structure):''' ဍေံ ဒှ် စၟယဲ မၞုံ ကု ပွဳပွူ ခစောမ် (Enveloped virus) ရ။ အပ္ဍဲ ဍေံ ဂှ်၊ ဍေံ ၚိတ် ဂိုၚ် လဝ် လိက်ကုတ် မျိုးဗီဇ RNA ၃ တၞုၚ် (S, M, ကဵု L segments) ရ။ တၞုၚ် S ဂှ် ဍေံ ဗဒှ် ကဵု Nucleocapsid protein တုဲ တၞုၚ် M ဂှ် ဗဒှ် ကဵု Glycoproteins (G1 ကဵု G2) ရ။ 
* '''ပွမလုပ် ဇီုကပိုက်:''' ကာလ စၟယဲ ဏအ် စိုပ် အာ အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မ္ဂး၊ ဍေံ ဇီုကပိုက် ကလာပ်ရုပ် သၞောတ်ဝ် ဆီ (Endothelial cells) ရ။ ဏအ် ဂှ် ပကဵု ညံၚ် ဍာ် ဆီ ဂွံ စှ်ေ အာ လတူ စၞာံ ကေုာံ ခအိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Schmaljohn, C. S., &amp; Hjelle, B. (1997). ''Hantaviruses: A Global Disease Problem''. Emerging Infectious Diseases.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သုတေသန ကေုာံ အနာဂတ် (Research and Future Perspectives) ==
လၟုဟ်၊ တၠပညာ သုတေသန ဂၠးတိ ဂစာန် ကၠောန် ဒၟံၚ် ကမၠောန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ ဏအ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် ရ-
* '''ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (Vaccines):''' သွက် ယဲ HFRS မ္ဂး ဍုၚ် ကိုဝ်ရဳယျာ ကဵု ကြုက် ပတိတ် လဝ် ဂဥုဲ စဵုဒၞာ လ္ၚဵု (Hantavax) ကီု လေဝ်، ဍေံ ဟွံဂွံ ဒုၚ် တဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် ဏီ ပုဟ်။ သွက် ယဲ HPS (မအန္တရာယ် ဇၞော် အိုတ်) မ္ဂး ဂဥုဲ စဵုဒၞာ ဟွံမွဲ သက်က် ဏီ ရ။
* '''အနာဂတ် (Future):''' ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု မပြံၚ်လှာဲ အာ တုဲ၊ ဂကူ ကၞိ တအ် ပြးဇး အာ ဒေသ တၟိတၟိ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် တအ် သ္ဒး စွံ သတိ လတူ အန္တရာယ် ယဲ ဟာန်တာ မမာန် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် လၟိုန် ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ဗီုလဵု စၟယဲ ဟာန်တာ ဏအ် ကၠောအ်က္ဍ ကေုာံ ပွမစဵုဒၞာ ဍေံ လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=P7P8r1ZtA9U|title=Hantavirus Explained: Symptoms, Spread, and Prevention}}

{{ယဲကၠောအ်က္ဍ}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]]
* {{ill|ယဲ ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉|en|COVID-19}}
* [[wikt:mnw:စၟယဲ|စၟယဲ (Virus)]]
* {{ill|ခအိုတ် လီုလာ်|en|Acute respiratory distress syndrome}}
* {{ill|ကၞိ|en|Mouse}} (Mouse/Rodent)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Jonsson, C. B., Figueiredo, L. T., &amp; Vapalahti, O. (2010). ''A Global Perspective on Hantavirus Ecology, Epidemiology, and Disease''. Clinical Microbiology Reviews, 23(2), 412–441.
* Lee, Ho-Wang. (1982). ''Hemorrhagic fever with renal syndrome''. Progress in Medical Virology, 28, 96-113.
* Peters, C. J., Simpson, G. L., &amp; Levy, H. (1999). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome: The New American Hemorrhagic Fever''. Clinical Infectious Diseases, 28(3), 536-540.
* Schmaljohn, C. S., &amp; Hjelle, B. (1997). ''Hantaviruses: A Global Disease Problem''. Emerging Infectious Diseases, 3(2), 95-104.
* Centers for Disease Control and Prevention (CDC). (2023). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome (HPS) Information''. U.S. Department of Health &amp; Human Services.
* European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC). (2026). ''Epidemiological update: Hantavirus outbreak on a cruise ship MV Hondius''. Stockholm.
* World Health Organization (WHO). (2026). ''Disease Outbreak News: Andes hantavirus variant''. Geneva.
* MacNeil, A., et al. (2011). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome, United States, 1993–2009''. Emerging Infectious Diseases, 17(7), 1195-1201.
* Kruger, D. H., et al. (2011). ''Hantavirus infections and their prevention''. Microbes and Infection, 13(14-15), 1128-1133.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Orthohantavirus Orthohantavirus (Hantavirus)]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{DEFAULTSORT:ယဲ ဟာန်တာ}}
[[Category:ယဲကၠောအ်က္ဍ]]
[[Category:စၟယဲ]]
[[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>bg1kk27c3ywr13lopvuexsctut1jssh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54600</id>
      <parentid>54598</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T06:59:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23796" sha1="leh183nbd81zr1fqywwohk4nb11zxkg" xml:space="preserve">{{Short description|ဂကူ စၟယဲ မကၠောအ်က္ဍ နူကဵု ကၞိ စိုပ် ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ မဗဒှ် ကဵု ယဲ သကာတ်မြဟ်}}
{{Infobox disease
| Name = ယဲ ဟာန်တာ (Hantavirus)
| Synonyms = Orthohantavirus infection, Hantavirus disease
| Image = Sin Nombre virus.jpg
| Caption = ရုပ် စၟယဲ Sin Nombre virus (ဂကူ ယဲ ဟာန်တာ မွဲ) ညာတ် ကေတ် သၟဝ် မိုက်ခရဝ်သကုပ်
| Specialty = [[wikt:mnw:ပရေၚ်ထတ်ယုက်|ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]၊ ယဲ ကၠောအ်က္ဍ (Infectious disease)
| Symptoms = ဇွဟ်၊ ဇကုဂိ၊ က္ဍိုပ်ဂိ၊ ယီုဝါတ်၊ ခအိုတ် လီုလာ်၊ ကေၚ်ကၟောတ် လီုလာ်
| Complications = Shock، {{ill|ခအိုတ် လီုလာ်|en|Acute respiratory distress syndrome}} (ARDS)، {{ill|ယဲ ကေၚ်ကၟောတ်|en|Kidney failure}}
| Causes = [[wikt:mnw:စၟယဲ|စၟယဲ]] ဂကူ ''Orthohantavirus''
| Transmission = ပွမယီုလုပ် ဓါတ်အိက် ကေုာံ ဍာ်စၚ် ကၞိ မပြးဇး လတူ ကျာ
| Prevention = ပွမထိၚ်ဒဝ် ကၞိ၊ ပွမသ္အးဇ္ၚး သ္ၚိ ကေုာံ ဂိုဒေါၚ်
| Treatment = ကဵု အောက်ဆီဂျင်၊ ပွမလွဳယဲ ထံက်ပၚ် သဇိုၚ် (Supportive care)
| Frequency = ရှားပါး (ဆဂး အန္တရာယ် ဇၞော်)
| Deaths = လၟိဟ် ချိုတ် သၠုၚ် (၁% စဵုကဵု ၆၀% တန်တဴ လတူ မျိုးကွဲ စၟယဲ)
}}

'''[[wikt:mnw:ယဲ|ယဲ]] ဟာန်တာ''' ({{lang-en|Hantavirus}} ဟွံသေၚ်မ္ဂး Orthohantavirus) ဝွံ ဍေံဒှ် ဂကောံ [[wikt:mnw:စၟယဲ|စၟယဲ]] မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု မျိုးရင်း ''Hantaviridae'' ရ။ စၟယဲ ဏအ် ဍေံ မံၚ် တန်တဴ ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓကာယ ဂကူ ကၞိ နာနာ သာ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ဍေံ ဟွံဗဒှ် ကဵု ယဲ မွဲမွဲ သာ် လတူ ကၞိ တအ် ပုဟ်။ ဆဂး၊ ကာလ စၟယဲ ဏအ် ကၠောအ်က္ဍ လုပ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် မ္ဂး၊ ဍေံ ဗဒှ် ကဵု ယဲ သကာတ်မြဟ် ၜါ သာ် ရ။ ယဲ သီု ၜါ ဂှ် ဒှ် {{ill|ယဲ ဆီစှ်ေ ကေုာံ ကေၚ်ကၟောတ် လီုလာ်|en|Hantavirus hemorrhagic fever with renal syndrome}} (HFRS) ကေုာံ {{ill|ယဲ ခအိုတ် လီုလာ် ဟာန်တာ|en|Hantavirus pulmonary syndrome}} (HPS) ရ။ ယဲ HFRS ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ တိုက် အာရှ ကဵု ဥရောပ တုဲ၊ ယဲ HPS ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ တိုက် အမေရိက ရ။&lt;ref&gt;Jonsson, C. B. et al. (2010). ''A Global Perspective on Hantavirus Ecology, Epidemiology, and Disease''. Clinical Microbiology Reviews.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် (Introduction and Overview) ==
စၟယဲ ဟာန်တာ ဍေံ ဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးဍုၚ်ကွာန် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ 
* '''သၞောတ်ဝ် လမျီု စၟယဲ:''' စၟယဲ ဏအ် ဍေံ ယိုက် ဂၠေၚ် လိက်ကုတ် မျိုးဗီဇ RNA တၞုၚ် မွဲ (Single-stranded RNA) ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ဍေံ ရ။ 
* '''အန္တရာယ်:''' ကောန်မၞိဟ် တအ် ကလိဂွံ စၟယဲ ဏအ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ညးတအ် ယီု လုပ် ဒး ဓါတ် အိက်၊ ဍာ်စၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဍာ်ပါၚ် ကၞိ မပြးဇး လတူ ကျာ ရ။ ယဲ ဏအ် ဍေံ ဟွံမွဲ ကု ဂဥုဲ လွဳ သီးသန့် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (Vaccine) ဏီ ပုဟ်။ လၟိဟ် မၞိဟ် ချိုတ် (Fatality rate) ဂှ် သၠုၚ် ဗွဲမလောန် တုဲ ဍေံ စိုပ် မာန် စဵုကဵု ၆၀ ရာခိုင်နှုန်း သွက် မျိုးကွဲ HPS ပ္ဍဲ တိုက် အမေရိက ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပွမဆဵုဂဗ (History and Discovery) ==
သဝ်ဝန် တအ် စ ဆဵုဂဗ လက္ခဏာ ယဲ ဏအ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ (၁၉၅၀-၁၉၅၃) တေံ ရ။
* '''ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ:''' ပ္ဍဲ အခိၚ် ပၞာန် ဂှ်၊ ကောန် ပၞာန် ကၟိန်ဍုၚ် အမေရိကာန် ကေုာံ ကောန် ပၞာန် ကုလသမဂ္ဂ လ္ၚီ ပြၚ် ဒး ဒုၚ် ယဲ ဇွဟ် ကေုာံ ယဲ ဆီစှ်ေ သကာတ်မြဟ် ဇရေၚ် ၜဳ ဟာန်တာန် (Hantan River) ပ္ဍဲ ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုၚ်ကျာ ရ။
* '''ပွမခၞံဗဒှ် ယၟု:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၈ ဂှ်၊ တၠပညာ သုတေသန ကိုဝ်ရဳယျာ {{ill|Ho-Wang Lee|en|Ho-Wang Lee}} ကေုာံ ကောန် ကမၠောန် ညး တအ် ခါ် ပတိတ် မာန် စၟယဲ ဏအ် နူကဵု ဂကူ ကၞိ ပ္ဍဲ ဒေသ ဂှ် ရ။ ညးတအ် ခုတ် ဇိုန် ကဵု ယၟု စၟယဲ ဂှ် &quot;Hantaan virus&quot; နိဿဲ ကု ယၟု ၜဳ ဟာန်တာန် တေံ ရ။ ဗွဲလက္ကရဴ၊ ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ စၟတ်သမ္တီ ဂကူ ယဲ သီုဖအိုတ် ဏအ် နဒဒှ် &quot;ယဲ ဟာန်တာ&quot; (Hantavirus) ရ။&lt;ref&gt;Lee, H. W. (1982). ''Hemorrhagic fever with renal syndrome''. Progress in Medical Virology.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဗီုပြၚ် ယဲ ကေုာံ လက္ခဏာ အဓိက (Types of Disease and Key Symptoms) ==
စၟယဲ ဟာန်တာ ဏအ် ဗဒှ် ကဵု ယဲ ဇၞော် ၜါ သာ် လတူ ကောန်မၞိဟ် ရ-

=== (က) ယဲ HFRS (Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome) ===
ယဲ ဏအ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ တိုက် အာရှ ကဵု ဥရောပ ရ။ ဍေံ ပလီုပလာ် ကေၚ်ကၟောတ် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ဆီ ရ။
* '''လက္ခဏာ ကိုပ်ကၠာ:''' မၞိဟ် ယဲ ဒး ဒုၚ် ဇွဟ်၊ ဇကု ဂိ၊ က္ဍိုပ် ဂိ၊ ကေုာံ ဂၞဴ အာ ကြဴနူ ၂-၄ သတ္တာဟ ရ။
* '''လက္ခဏာ သကာတ်မြဟ်:''' ဆီ စှ်ေ သၟဝ် စၞာံ၊ တုဲပၠန် ဆီ ဍာ်မောတ် က္တဵုဒှ် ပြသၞာ ။ ကေၚ်ကၟောတ် လီုလာ် အာ တုဲ ဍေံ မာန် ပကဵု ညံၚ် မၞိဟ် ချိုတ် ရ။ (လၟိဟ် ချိုတ် ၁-၁၅%)

=== (ခ) ယဲ HPS (Hantavirus Pulmonary Syndrome) ===
ယဲ ဏအ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ တိုက် အမေရိက သၟဝ်ကျာ ကဵု သၠုၚ်ကျာ ရ။ ဍေံ ပလီုပလာ် ခအိုတ် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ယီု ဗွဲမပြဟ် ရ။
* '''လက္ခဏာ:''' ကြဴနူ လက္ခဏာ ဇွဟ် ဓမ္မတာ တုဲ၊ ခအိုတ် မၞိဟ် ယဲ ပကောံ ဒုၚ် ဍာ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ။ မၞိဟ် ယဲ ယီု ဝါတ် ဂါတ် ဗွဲမလောန် တုဲ ဍေံ စိုပ် အာ အကာဲအရာ Shock ပ္ဍဲ အခိၚ် ၜိုတ် ၂-၃ တ္ၚဲ ဓဝ် ရ။ (လၟိဟ် ချိုတ် ၃၀-၆၀%)

== ၄။ ဟိုတ် ကေုာံ ပွမကၠောအ်က္ဍ (Causes and Transmission) ==
ဂကူ ကၞိ နာနာ သာ် ယိုက် ဂၠေၚ် စၟယဲ ဏအ် ရ။ ကၞိ တအ် ဗလး ပတိတ် စၟယဲ နူကဵု ဍာ်စၚ်၊ အိက် ကေုာံ ဍာ်ပါၚ် ညးတအ် ရ။
* '''ပွမယီုလုပ် ကျာ (Aerosolization):''' ကာလ အိက် ကၞိ တအ် ဇြိုတ် ကှ် အာ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ညိၚ်ၚ် (ဥပမာ - ဂိုဒေါၚ်)၊ ဓါတ် အိက် ဂှ် ပြးဇး အာ လတူ ကျာ ရ။ ကောန်မၞိဟ် ယီု လုပ် ဒး ဓါတ် အိက် ဏအ် မ္ဂး ညးတအ် ကလိဂွံ ယဲ ဟာန်တာ ရ။
* '''ပွမစုက်လုဲ တိုက်ရိုက်:''' ယဝ်ရ ကၞိ ၚိတ် ဒး မၞိဟ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး မၞိဟ် ရပ် ဒး အိက် ကၞိ တုဲ ဇွောတ် ဒး မုက် မတ် မ္ဂး၊ စၟယဲ မာန် လုပ် ခန္ဓကာယ ရ။
* '''မၞိဟ် စိုပ် မၞိဟ်:''' ဗွဲဓမ္မတာ မ္ဂး ယဲ ဏအ် ဟွံကၠောအ်က္ဍ နူ မၞိဟ် မွဲ စိုပ် မၞိဟ် မွဲ ဏီ ပုဟ်။ ဆဂး၊ သွက် မျိုးကွဲ စၟယဲ &quot;Andes virus&quot; မွဲ ဓဝ် ဟေၚ်၊ ဍေံ မာန် ကၠောအ်က္ဍ အကြာ မၞိဟ် ကဵု မၞိဟ် ပ္ဍဲ အကာဲအရာ မစုက်လုဲ ညောန်ညောန် ရ။&lt;ref&gt;Peters, C. J., et al. (1999). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome: The New American Hemorrhagic Fever''. Clinical Infectious Diseases.&lt;/ref&gt;

== ၅။ မျိုးကွဲ စၟယဲ ကေုာံ ကၞိ မယိုက်ဂၠေၚ် (Virus Strains and Rodent Reservoirs) ==
စၟယဲ ဟာန်တာ ဇၟာပ် မျိုးကွဲ တအ် နွံ ကု ဂကူ ကၞိ သီးသန့် မွဲ သွက်ဂွံ ယိုက် ဂၠေၚ် ဍေံ ရ။ အလုံ ဂၠးတိ၊ တၠပညာ တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် မျိုးကွဲ စၟယဲ ပြၚ် ၅၀ မျိုး ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး မျိုးကွဲ စၟယဲ ဟာန်တာ အဓိက ကေုာံ ကၞိ မယိုက်ဂၠေၚ်
|-
! မျိုးကွဲ စၟယဲ !! ယဲ မဗဒှ် ကဵု !! ဂကူ ကၞိ အဓိက (Rodent Host) !! ဒေသ မက္တဵုဒှ်
|-
| Hantaan virus || HFRS || {{ill|ကၞိ ဝါ|en|Striped field mouse}} (Striped field mouse) || အာရှ ဗမံက် (ကြုက်၊ ကိုဝ်ရဳယျာ)
|-
| Seoul virus || HFRS || {{ill|ကၞိ ဂြိုပ်|en|Brown rat}} (Brown rat) || အလုံ ဂၠးတိ
|-
| Sin Nombre virus || HPS || {{ill|ကၞိ ဒြာဲ|en|Deer mouse}} (Deer mouse) || အမေရိက သၟဝ်ကျာ (ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်)
|-
| Andes virus || HPS || {{ill|ကၞိ သ္ၚု|en|Oligoryzomys longicaudatus}} (Pygmy rice rat) || အမေရိက သၠုၚ်ကျာ (အာဂျေန်တဳနာ၊ ချဳလဳ)
|-
| Puumala virus || HFRS (Nephropathia epidemica) || {{ill|ကၞိ ဗီုကေဝ်|en|Bank vole}} (Bank vole) || ဥရောပ သၟဝ်ကျာ (သကန်ဒဳနေဗီးယား)
|}

== ၆။ ပွမစၟဳစၟတ် ယဲ (Diagnosis and Testing) ==
သဝ်ဝန် တအ် ဒး စၟဳစၟတ် ယဲ ဏအ် ဗွဲမပြဟ် ရ၊ ဟိုတ်နူ လက္ခဏာ ဍေံ တုပ် ဒၟံၚ် ကု ယဲ ဇွဟ် ဓမ္မတာ ရ။
* '''စၟဳစၟတ် ဆီ:''' သဝ်ဝန် စၟဳစၟတ် ဆီ မၞိဟ် ယဲ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ရံၚ် လၟိဟ် Platelets မစှ်ေ အာ (Thrombocytopenia) ရ။
* '''စၟဳစၟတ် ဓါတ် (Serology):''' ဌာန ဓါတ်ခွဲ စကာ နဲကဲ {{ill|ELISA|en|ELISA}} သွက်ဂွံ ဂၠာဲ စၟဳစၟတ် ဓါတ် စဵုဒၞာ Antibodies (IgM ကဵု IgG) မတဝ်စၞေဟ် ကု ယဲ ဟာန်တာ ရ။
* '''စၟဳစၟတ် ဓါတ်ရုပ် ขအိုတ် (Chest X-ray):''' သွက် ယဲ HPS မ္ဂး၊ သဝ်ဝန် ရပ် စကာ ဓါတ်ရုပ် X-ray သွက်ဂွံ ရံၚ် ဍာ် မလုပ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ခအိုတ် (Pulmonary edema) ရ။

== ၇။ ပွမလွဳယဲ ကေုာံ ပွမစဵုဒၞာ (Treatment and Prevention) ==
လၟုဟ်၊ ပရေၚ် ဆေၚ်စပ် ကု ဂဥုဲ ဟွံမာန် ပလီုပလာ် စၟယဲ ဟာန်တာ တိုက်ရိုက် ဏီ ပုဟ်။
* '''ပွမလွဳယဲ (Treatment):''' ရုၚ်ဂဥုဲ တအ် သ္ဒး လွဳယဲ မၞိဟ် ယဲ ပ္ဍဲ ဌာန ICU ဗွဲမပြဟ် ရ။ သဝ်ဝန် တအ် ကဵု အောက်ဆီဂျင် ကေုာံ စက် ယီု (Mechanical ventilation) သွက်ဂွံ ရီုဗၚ် မၞိဟ် ယဲ HPS ရ။ သွက် မၞိဟ် ယဲ HFRS မ္ဂး၊ ညးတအ် သ္ဒး စကာ စက် ကြာတ် ကေၚ်ကၟောတ် (Dialysis) ရ။
* '''ပွမစဵုဒၞာ (Prevention):''' နဲကဲ ခိုဟ် အိုတ် ဂှ် ညးဍုၚ်ကွာန် သ္ဒး စဵုဒၞာ အန္တရာယ် ကၞိ ရ။ ပိုဲ သ္ဒး ကၟာတ် လဒဵု ဂၠံၚ် ကၞိ မလုပ် သ္ၚိ ။ ကာလ သ္အးဇ္ၚး ဂိုဒေါၚ် မ္ဂး، ပိုဲ သ္ဒး ယာတ် ဒၞာ ပါၚ် (Mask) ကေုာံ ကရိုဟ် တဲ (Gloves) တွဵု ရ။ တုဲပၠန်၊ ပိုဲ သ္ဒး ဖျာ် ဂစိုတ် ဂဥုဲ Bleach ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ တး အိက် ကၞိ ရ။&lt;ref&gt;CDC (2023). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome (HPS) Information''. Centers for Disease Control and Prevention.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ကပ်ယဲ ကေုာံ ပရေၚ်က္တဵုဒှ်ယဲဂမၠိုၚ် (Notable Outbreaks and Epidemics) ==
ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ၊ အာဏာပိုၚ် တအ် လလောၚ်တြး လဝ် ကပ် ယဲ ဟာန်တာ ဇၞော်ဇၞော် သာ်ဏအ် ရ-
* '''ကပ်ယဲ လဒေါဝ် အမေရိကာန် (၁၉၉၃):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၃၊ သဝ်ဝန် တအ် ဆဵုဂဗ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ယဲ HPS ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဒေသ Four Corners၊ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ရ။ မၞိဟ် သၟတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒး ချိုတ် အာ ဗွဲမပြဟ် တုဲ တၠပညာ တအ် ညာတ် ကေတ် ဂကူ စၟယဲ တၟိ &quot;Sin Nombre virus&quot; ။
* '''ကပ်ယဲ ယဝ်သေမိုက် (၂၀၁၂):''' ပ္ဍဲ ပန်းခြံ သဘာဝ ယဝ်သေမိုက် (Yosemite National Park)၊ မၞိဟ် ၁၀ တၠ ပြၚ် ကလိဂွံ ယဲ ဏအ် ကြဴနူ ညးတအ် တိုန် ဇူ ပ္ဍဲ ဇြပ် မၞုံ ကု ကၞိ ရ။
* '''ကပ်ယဲ က္ၜၚ် အာ တရဴ MV Hondius (၂၀၂၆):''' ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဏအ်، ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် တအ် ဆဵုဂဗ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ယဲ ဟာန်တာ မျိုးကွဲ &quot;Andes virus&quot; လတူ က္ၜၚ် MV Hondius ပ္ဍဲ ၜဳ အတ္တလာန်တိတ် သၠုၚ်ကျာ ရ။ စၟယဲ ဏအ် ကၠောအ်က္ဍ နူ မၞိဟ် စိုပ် မၞိဟ် လတူ က္ၜၚ် ဂှ် ရ။&lt;ref&gt;European Centre for Disease Prevention and Control (2026). ''Epidemiological update: Hantavirus outbreak on a cruise ship MV Hondius''.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Transmission electron micrograph of Sin Nombre virus.jpg | ရုပ် စၟယဲ Sin Nombre မဒှ် ဟိုတ် အဓိက သွက် ယဲ HPS
File:Peromyscus maniculatus.jpg | ကၞိ ဒြာဲ (Deer mouse) မယိုက် ဂၠေၚ် စၟယဲ ဏအ် ပ္ဍဲ အမေရိက
File:Chest Xray PA 38 yr Female ICU admission 2200.jpg | ဓါတ်ရုပ် X-ray ထ္ၜး ပျး လဝ် ဍာ် မလုပ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ခအိုတ် (ARDS) ဟိုတ်နူ ယဲ ဟာန်တာ
&lt;/gallery&gt;

== ၉။ လဒက်ပ္တန် စၟယဲ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (Viral Structure and Virology) ==
စၟယဲ ဟာန်တာ ဏအ် ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ မျိုးရင်း Hantaviridae ရ။ 
* '''လဒက်ပ္တန် (Structure):''' ဍေံ ဒှ် စၟယဲ မၞုံ ကု ပွဳပွူ ခစောမ် (Enveloped virus) ရ။ အပ္ဍဲ ဍေံ ဂှ်၊ ဍေံ ၚိတ် ဂိုၚ် လဝ် လိက်ကုတ် မျိုးဗီဇ RNA ၃ တၞုၚ် (S, M, ကဵု L segments) ရ။ တၞုၚ် S ဂှ် ဍေံ ဗဒှ် ကဵု Nucleocapsid protein တုဲ တၞုၚ် M ဂှ် ဗဒှ် ကဵု Glycoproteins (G1 ကဵု G2) ရ။ 
* '''ပွမလုပ် ဇီုကပိုက်:''' ကာလ စၟယဲ ဏအ် စိုပ် အာ အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မ္ဂး၊ ဍေံ ဇီုကပိုက် ကလာပ်ရုပ် သၞောတ်ဝ် ဆီ (Endothelial cells) ရ။ ဏအ် ဂှ် ပကဵု ညံၚ် ဍာ် ဆီ ဂွံ စှ်ေ အာ လတူ စၞာံ ကေုာံ ခအိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Schmaljohn, C. S., &amp; Hjelle, B. (1997). ''Hantaviruses: A Global Disease Problem''. Emerging Infectious Diseases.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သုတေသန ကေုာံ အနာဂတ် (Research and Future Perspectives) ==
လၟုဟ်၊ တၠပညာ သုတေသန ဂၠးတိ ဂစာန် ကၠောန် ဒၟံၚ် ကမၠောန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ ဏအ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် ရ-
* '''ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (Vaccines):''' သွက် ယဲ HFRS မ္ဂး ဍုၚ် ကိုဝ်ရဳယျာ ကဵု ကြုက် ပတိတ် လဝ် ဂဥုဲ စဵုဒၞာ လ္ၚဵု (Hantavax) ကီု လေဝ်، ဍေံ ဟွံဂွံ ဒုၚ် တဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် ဏီ ပုဟ်။ သွက် ယဲ HPS (မအန္တရာယ် ဇၞော် အိုတ်) မ္ဂး ဂဥုဲ စဵုဒၞာ ဟွံမွဲ သက်က် ဏီ ရ။
* '''အနာဂတ် (Future):''' ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု မပြံၚ်လှာဲ အာ တုဲ၊ ဂကူ ကၞိ တအ် ပြးဇး အာ ဒေသ တၟိတၟိ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် တအ် သ္ဒး စွံ သတိ လတူ အန္တရာယ် ယဲ ဟာန်တာ မမာန် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် လၟိုန် ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ဗီုလဵု စၟယဲ ဟာန်တာ ဏအ် ကၠောအ်က္ဍ ကေုာံ ပွမစဵုဒၞာ ဍေံ လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=P7P8r1ZtA9U|title=Hantavirus Explained: Symptoms, Spread, and Prevention}}

{{ယဲကၠောအ်က္ဍ}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]]
* {{ill|ယဲ ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉|en|COVID-19}}
* [[wikt:mnw:စၟယဲ|စၟယဲ (Virus)]]
* {{ill|ခအိုတ် လီုလာ်|en|Acute respiratory distress syndrome}}
* {{ill|ကၞိ|en|Mouse}} (Mouse/Rodent)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Jonsson, C. B., Figueiredo, L. T., &amp; Vapalahti, O. (2010). ''A Global Perspective on Hantavirus Ecology, Epidemiology, and Disease''. Clinical Microbiology Reviews, 23(2), 412–441.
* Lee, Ho-Wang. (1982). ''Hemorrhagic fever with renal syndrome''. Progress in Medical Virology, 28, 96-113.
* Peters, C. J., Simpson, G. L., &amp; Levy, H. (1999). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome: The New American Hemorrhagic Fever''. Clinical Infectious Diseases, 28(3), 536-540.
* Schmaljohn, C. S., &amp; Hjelle, B. (1997). ''Hantaviruses: A Global Disease Problem''. Emerging Infectious Diseases, 3(2), 95-104.
* Centers for Disease Control and Prevention (CDC). (2023). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome (HPS) Information''. U.S. Department of Health &amp; Human Services.
* European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC). (2026). ''Epidemiological update: Hantavirus outbreak on a cruise ship MV Hondius''. Stockholm.
* World Health Organization (WHO). (2026). ''Disease Outbreak News: Andes hantavirus variant''. Geneva.
* MacNeil, A., et al. (2011). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome, United States, 1993–2009''. Emerging Infectious Diseases, 17(7), 1195-1201.
* Kruger, D. H., et al. (2011). ''Hantavirus infections and their prevention''. Microbes and Infection, 13(14-15), 1128-1133.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Orthohantavirus Orthohantavirus (Hantavirus)]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{DEFAULTSORT:ယဲ ဟာန်တာ}}
[[Category:ယဲကၠောအ်က္ဍ]]
[[Category:စၟယဲ]]
[[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>leh183nbd81zr1fqywwohk4nb11zxkg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54611</id>
      <parentid>54600</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T10:46:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23742" sha1="20zznan5hrx78rgxpa2pfq1zfgclbju" xml:space="preserve">{{Short description|ဂကူ စၟယဲ မကၠောအ်က္ဍ နူကဵု ကၞိ စိုပ် ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ မဗဒှ် ကဵု ယဲ သကာတ်မြဟ်}}
{{Infobox disease
| Name = ယဲ ဟာန်တာ (Hantavirus)
| Synonyms = Orthohantavirus infection, Hantavirus disease
| Image = Sin Nombre virus.jpg
| Caption = ရုပ် စၟယဲ Sin Nombre virus (ဂကူ ယဲ ဟာန်တာ မွဲ) ညာတ် ကေတ် သၟဝ် မိုက်ခရဝ်သကုပ်
| Specialty = [[wikt:mnw:ပရေၚ်ထတ်ယုက်|ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]၊ ယဲ ကၠောအ်က္ဍ (Infectious disease)
| Symptoms = ဇွဟ်၊ ဇကုဂိ၊ က္ဍိုပ်ဂိ၊ ယီုဝါတ်၊ ခအိုတ် လီုလာ်၊ ကေၚ်ကၟောတ် လီုလာ်
| Complications = Shock، {{ill|ခအိုတ် လီုလာ်|en|Acute respiratory distress syndrome}} (ARDS)، {{ill|ယဲ ကေၚ်ကၟောတ်|en|Kidney failure}}
| Causes = [[wikt:mnw:စၟယဲ|စၟယဲ]] ဂကူ ''Orthohantavirus''
| Transmission = ပွမယီုလုပ် ဓါတ်အိက် ကေုာံ ဍာ်စၚ် ကၞိ မပြးဇး လတူ ကျာ
| Prevention = ပွမထိၚ်ဒဝ် ကၞိ၊ ပွမသ္အးဇ္ၚး သ္ၚိ ကေုာံ ဂိုဒေါၚ်
| Treatment = ကဵု အောက်ဆီဂျင်၊ ပွမလွဳယဲ ထံက်ပၚ် သဇိုၚ် (Supportive care)
| Frequency = ရှားပါး (ဆဂး အန္တရာယ် ဇၞော်)
| Deaths = လၟိဟ် ချိုတ် သၠုၚ် (၁% စဵုကဵု ၆၀% တန်တဴ လတူ ဂကူပါ် စၟယဲ)
}}

'''[[wikt:mnw:ယဲ|ယဲ]] ဟာန်တာ''' ({{lang-en|Hantavirus}} ဟွံသေၚ်မ္ဂး Orthohantavirus) ဝွံ ဍေံဒှ် ဂကောံ [[wikt:mnw:စၟယဲ|စၟယဲ]] မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု မျိုးရင်း ''Hantaviridae'' ရ။ စၟယဲ ဏအ် ဍေံ မံၚ် တန်တဴ ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓကာယ ဂကူ ကၞိ နာနာ သာ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ဍေံ ဟွံဗဒှ် ကဵု ယဲ မွဲမွဲ သာ် လတူ ကၞိ တအ် ပုဟ်။ ဆဂး၊ ကာလ စၟယဲ ဏအ် ကၠောအ်က္ဍ လုပ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် မ္ဂး၊ ဍေံ ဗဒှ် ကဵု ယဲ သကာတ်မြဟ် ၜါ သာ် ရ။ ယဲ သီု ၜါ ဂှ် ဒှ် {{ill|ယဲ ဆီစှ်ေ ကေုာံ ကေၚ်ကၟောတ် လီုလာ်|en|Hantavirus hemorrhagic fever with renal syndrome}} (HFRS) ကေုာံ {{ill|ယဲ ခအိုတ် လီုလာ် ဟာန်တာ|en|Hantavirus pulmonary syndrome}} (HPS) ရ။ ယဲ HFRS ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ တိုက် အာရှ ကဵု ဥရောပ တုဲ၊ ယဲ HPS ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ တိုက် အမေရိက ရ။&lt;ref&gt;Jonsson, C. B. et al. (2010). ''A Global Perspective on Hantavirus Ecology, Epidemiology, and Disease''. Clinical Microbiology Reviews.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် (Introduction and Overview) ==
စၟယဲ ဟာန်တာ ဍေံ ဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးဍုၚ်ကွာန် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ 
* '''သၞောတ်ဝ် လမျီု စၟယဲ:''' စၟယဲ ဏအ် ဍေံ ယိုက် ဂၠေၚ် လိက်ကုတ် မျိုးဗီဇ RNA တၞုၚ် မွဲ (Single-stranded RNA) ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ဍေံ ရ။ 
* '''အန္တရာယ်:''' ကောန်မၞိဟ် တအ် ကလိဂွံ စၟယဲ ဏအ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ညးတအ် ယီု လုပ် ဒး ဓါတ် အိက်၊ ဍာ်စၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဍာ်ပါၚ် ကၞိ မပြးဇး လတူ ကျာ ရ။ ယဲ ဏအ် ဍေံ ဟွံမွဲ ကု ဂဥုဲ လွဳ သီးသန့် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (Vaccine) ဏီ ပုဟ်။ လၟိဟ် မၞိဟ် ချိုတ် (Fatality rate) ဂှ် သၠုၚ် ဗွဲမလောန် တုဲ ဍေံ စိုပ် မာန် စဵုကဵု ၆၀ ရာခိုင်နှုန်း သွက် ဂကူပါ် HPS ပ္ဍဲ တိုက် အမေရိက ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပွမဆဵုဂဗ (History and Discovery) ==
သဝ်ဝန် တအ် စ ဆဵုဂဗ လက္ခဏာ ယဲ ဏအ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ (၁၉၅၀-၁၉၅၃) တေံ ရ။
* '''ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ:''' ပ္ဍဲ အခိၚ် ပၞာန် ဂှ်၊ ကောန် ပၞာန် ကၟိန်ဍုၚ် အမေရိကာန် ကေုာံ ကောန် ပၞာန် ကုလသမဂ္ဂ လ္ၚီ ပြၚ် ဒး ဒုၚ် ယဲ ဇွဟ် ကေုာံ ယဲ ဆီစှ်ေ သကာတ်မြဟ် ဇရေၚ် ၜဳ ဟာန်တာန် (Hantan River) ပ္ဍဲ ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုၚ်ကျာ ရ။
* '''ပွမခၞံဗဒှ် ယၟု:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၈ ဂှ်၊ တၠပညာ သုတေသန ကိုဝ်ရဳယျာ {{ill|Ho-Wang Lee|en|Ho-Wang Lee}} ကေုာံ ကောန် ကမၠောန် ညး တအ် ခါ် ပတိတ် မာန် စၟယဲ ဏအ် နူကဵု ဂကူ ကၞိ ပ္ဍဲ ဒေသ ဂှ် ရ။ ညးတအ် ခုတ် ဇိုန် ကဵု ယၟု စၟယဲ ဂှ် &quot;Hantaan virus&quot; နိဿဲ ကု ယၟု ၜဳ ဟာန်တာန် တေံ ရ။ ဗွဲလက္ကရဴ၊ ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ စၟတ်သမ္တီ ဂကူ ယဲ သီုဖအိုတ် ဏအ် နဒဒှ် &quot;ယဲ ဟာန်တာ&quot; (Hantavirus) ရ။&lt;ref&gt;Lee, H. W. (1982). ''Hemorrhagic fever with renal syndrome''. Progress in Medical Virology.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဗီုပြၚ် ယဲ ကေုာံ လက္ခဏာ အဓိက (Types of Disease and Key Symptoms) ==
စၟယဲ ဟာန်တာ ဏအ် ဗဒှ် ကဵု ယဲ ဇၞော် ၜါ သာ် လတူ ကောန်မၞိဟ် ရ-

=== (က) ယဲ HFRS (Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome) ===
ယဲ ဏအ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ တိုက် အာရှ ကဵု ဥရောပ ရ။ ဍေံ ပလီုပလာ် ကေၚ်ကၟောတ် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ဆီ ရ။
* '''လက္ခဏာ ကိုပ်ကၠာ:''' မၞိဟ် ယဲ ဒး ဒုၚ် ဇွဟ်၊ ဇကု ဂိ၊ က္ဍိုပ် ဂိ၊ ကေုာံ ဂၞဴ အာ ကြဴနူ ၂-၄ သတ္တာဟ ရ။
* '''လက္ခဏာ သကာတ်မြဟ်:''' ဆီ စှ်ေ သၟဝ် စၞာံ၊ တုဲပၠန် ဆီ ဍာ်မောတ် က္တဵုဒှ် ပြသၞာ ။ ကေၚ်ကၟောတ် လီုလာ် အာ တုဲ ဍေံ မာန် ပကဵု ညံၚ် မၞိဟ် ချိုတ် ရ။ (လၟိဟ် ချိုတ် ၁-၁၅%)

=== (ခ) ယဲ HPS (Hantavirus Pulmonary Syndrome) ===
ယဲ ဏအ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ တိုက် အမေရိက သၟဝ်ကျာ ကဵု သၠုၚ်ကျာ ရ။ ဍေံ ပလီုပလာ် ခအိုတ် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ယီု ဗွဲမပြဟ် ရ။
* '''လက္ခဏာ:''' ကြဴနူ လက္ခဏာ ဇွဟ် ဓမ္မတာ တုဲ၊ ခအိုတ် မၞိဟ် ယဲ ပကောံ ဒုၚ် ဍာ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ။ မၞိဟ် ယဲ ယီု ဝါတ် ဂါတ် ဗွဲမလောန် တုဲ ဍေံ စိုပ် အာ အကာဲအရာ Shock ပ္ဍဲ အခိၚ် ၜိုတ် ၂-၃ တ္ၚဲ ဓဝ် ရ။ (လၟိဟ် ချိုတ် ၃၀-၆၀%)

== ၄။ ဟိုတ် ကေုာံ ပွမကၠောအ်က္ဍ (Causes and Transmission) ==
ဂကူ ကၞိ နာနာ သာ် ယိုက် ဂၠေၚ် စၟယဲ ဏအ် ရ။ ကၞိ တအ် ဗလး ပတိတ် စၟယဲ နူကဵု ဍာ်စၚ်၊ အိက် ကေုာံ ဍာ်ပါၚ် ညးတအ် ရ။
* '''ပွမယီုလုပ် ကျာ (Aerosolization):''' ကာလ အိက် ကၞိ တအ် ဇြိုတ် ကှ် အာ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ညိၚ်ၚ် (ဥပမာ - ဂိုဒေါၚ်)၊ ဓါတ် အိက် ဂှ် ပြးဇး အာ လတူ ကျာ ရ။ ကောန်မၞိဟ် ယီု လုပ် ဒး ဓါတ် အိက် ဏအ် မ္ဂး ညးတအ် ကလိဂွံ ယဲ ဟာန်တာ ရ။
* '''ပွမစုက်လုဲ တိုက်ရိုက်:''' ယဝ်ရ ကၞိ ၚိတ် ဒး မၞိဟ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး မၞိဟ် ရပ် ဒး အိက် ကၞိ တုဲ ဇွောတ် ဒး မုက် မတ် မ္ဂး၊ စၟယဲ မာန် လုပ် ခန္ဓကာယ ရ။
* '''မၞိဟ် စိုပ် မၞိဟ်:''' ဗွဲဓမ္မတာ မ္ဂး ယဲ ဏအ် ဟွံကၠောအ်က္ဍ နူ မၞိဟ် မွဲ စိုပ် မၞိဟ် မွဲ ဏီ ပုဟ်။ ဆဂး၊ သွက် ဂကူပါ် စၟယဲ &quot;Andes virus&quot; မွဲ ဓဝ် ဟေၚ်၊ ဍေံ မာန် ကၠောအ်က္ဍ အကြာ မၞိဟ် ကဵု မၞိဟ် ပ္ဍဲ အကာဲအရာ မစုက်လုဲ ညောန်ညောန် ရ။&lt;ref&gt;Peters, C. J., et al. (1999). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome: The New American Hemorrhagic Fever''. Clinical Infectious Diseases.&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဂကူပါ် စၟယဲ ကေုာံ ကၞိ မယိုက်ဂၠေၚ် (Virus Strains and Rodent Reservoirs) ==
စၟယဲ ဟာန်တာ ဇၟာပ် ဂကူပါ် တအ် နွံ ကု ဂကူ ကၞိ သီးသန့် မွဲ သွက်ဂွံ ယိုက် ဂၠေၚ် ဍေံ ရ။ အလုံ ဂၠးတိ၊ တၠပညာ တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဂကူပါ် စၟယဲ ပြၚ် ၅၀ မျိုး ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ဂကူပါ် စၟယဲ ဟာန်တာ အဓိက ကေုာံ ကၞိ မယိုက်ဂၠေၚ်
|-
! ဂကူပါ် စၟယဲ !! ယဲ မဗဒှ် ကဵု !! ဂကူ ကၞိ အဓိက (Rodent Host) !! ဒေသ မက္တဵုဒှ်
|-
| Hantaan virus || HFRS || {{ill|ကၞိ ဝါ|en|Striped field mouse}} (Striped field mouse) || အာရှ ဗမံက် (ကြုက်၊ ကိုဝ်ရဳယျာ)
|-
| Seoul virus || HFRS || {{ill|ကၞိ ဂြိုပ်|en|Brown rat}} (Brown rat) || အလုံ ဂၠးတိ
|-
| Sin Nombre virus || HPS || {{ill|ကၞိ ဒြာဲ|en|Deer mouse}} (Deer mouse) || အမေရိက သၟဝ်ကျာ (ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်)
|-
| Andes virus || HPS || {{ill|ကၞိ သ္ၚု|en|Oligoryzomys longicaudatus}} (Pygmy rice rat) || အမေရိက သၠုၚ်ကျာ (အာဂျေန်တဳနာ၊ ချဳလဳ)
|-
| Puumala virus || HFRS (Nephropathia epidemica) || {{ill|ကၞိ ဗီုကေဝ်|en|Bank vole}} (Bank vole) || ဥရောပ သၟဝ်ကျာ (သကန်ဒဳနေဗီးယား)
|}

== ၆။ ပွမစၟဳစၟတ် ယဲ (Diagnosis and Testing) ==
သဝ်ဝန် တအ် ဒး စၟဳစၟတ် ယဲ ဏအ် ဗွဲမပြဟ် ရ၊ ဟိုတ်နူ လက္ခဏာ ဍေံ တုပ် ဒၟံၚ် ကု ယဲ ဇွဟ် ဓမ္မတာ ရ။
* '''စၟဳစၟတ် ဆီ:''' သဝ်ဝန် စၟဳစၟတ် ဆီ မၞိဟ် ယဲ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ရံၚ် လၟိဟ် Platelets မစှ်ေ အာ (Thrombocytopenia) ရ။
* '''စၟဳစၟတ် ဓါတ် (Serology):''' ဌာန ဓါတ်ခွဲ စကာ နဲကဲ {{ill|ELISA|en|ELISA}} သွက်ဂွံ ဂၠာဲ စၟဳစၟတ် ဓါတ် စဵုဒၞာ Antibodies (IgM ကဵု IgG) မတဝ်စၞေဟ် ကု ယဲ ဟာန်တာ ရ။
* '''စၟဳစၟတ် ဓါတ်ရုပ် ขအိုတ် (Chest X-ray):''' သွက် ယဲ HPS မ္ဂး၊ သဝ်ဝန် ရပ် စကာ ဓါတ်ရုပ် X-ray သွက်ဂွံ ရံၚ် ဍာ် မလုပ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ခအိုတ် (Pulmonary edema) ရ။

== ၇။ ပွမလွဳယဲ ကေုာံ ပွမစဵုဒၞာ (Treatment and Prevention) ==
လၟုဟ်၊ ပရေၚ် ဆေၚ်စပ် ကု ဂဥုဲ ဟွံမာန် ပလီုပလာ် စၟယဲ ဟာန်တာ တိုက်ရိုက် ဏီ ပုဟ်။
* '''ပွမလွဳယဲ (Treatment):''' ရုၚ်ဂဥုဲ တအ် သ္ဒး လွဳယဲ မၞိဟ် ယဲ ပ္ဍဲ ဌာန ICU ဗွဲမပြဟ် ရ။ သဝ်ဝန် တအ် ကဵု အောက်ဆီဂျင် ကေုာံ စက် ယီု (Mechanical ventilation) သွက်ဂွံ ရီုဗၚ် မၞိဟ် ယဲ HPS ရ။ သွက် မၞိဟ် ယဲ HFRS မ္ဂး၊ ညးတအ် သ္ဒး စကာ စက် ကြာတ် ကေၚ်ကၟောတ် (Dialysis) ရ။
* '''ပွမစဵုဒၞာ (Prevention):''' နဲကဲ ခိုဟ် အိုတ် ဂှ် ညးဍုၚ်ကွာန် သ္ဒး စဵုဒၞာ အန္တရာယ် ကၞိ ရ။ ပိုဲ သ္ဒး ကၟာတ် လဒဵု ဂၠံၚ် ကၞိ မလုပ် သ္ၚိ ။ ကာလ သ္အးဇ္ၚး ဂိုဒေါၚ် မ္ဂး، ပိုဲ သ္ဒး ယာတ် ဒၞာ ပါၚ် (Mask) ကေုာံ ကရိုဟ် တဲ (Gloves) တွဵု ရ။ တုဲပၠန်၊ ပိုဲ သ္ဒး ဖျာ် ဂစိုတ် ဂဥုဲ Bleach ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ တး အိက် ကၞိ ရ။&lt;ref&gt;CDC (2023). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome (HPS) Information''. Centers for Disease Control and Prevention.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ကပ်ယဲ ကေုာံ ပရေၚ်က္တဵုဒှ်ယဲဂမၠိုၚ် (Notable Outbreaks and Epidemics) ==
ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ၊ အာဏာပိုၚ် တအ် လလောၚ်တြး လဝ် ကပ် ယဲ ဟာန်တာ ဇၞော်ဇၞော် သာ်ဏအ် ရ-
* '''ကပ်ယဲ လဒေါဝ် အမေရိကာန် (၁၉၉၃):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၃၊ သဝ်ဝန် တအ် ဆဵုဂဗ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ယဲ HPS ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဒေသ Four Corners၊ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ရ။ မၞိဟ် သၟတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒး ချိုတ် အာ ဗွဲမပြဟ် တုဲ တၠပညာ တအ် ညာတ် ကေတ် ဂကူ စၟယဲ တၟိ &quot;Sin Nombre virus&quot; ။
* '''ကပ်ယဲ ယဝ်သေမိုက် (၂၀၁၂):''' ပ္ဍဲ ပန်းခြံ သဘာဝ ယဝ်သေမိုက် (Yosemite National Park)၊ မၞိဟ် ၁၀ တၠ ပြၚ် ကလိဂွံ ယဲ ဏအ် ကြဴနူ ညးတအ် တိုန် ဇူ ပ္ဍဲ ဇြပ် မၞုံ ကု ကၞိ ရ။
* '''ကပ်ယဲ က္ၜၚ် အာ တရဴ MV Hondius (၂၀၂၆):''' ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဏအ်، ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် တအ် ဆဵုဂဗ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ယဲ ဟာန်တာ ဂကူပါ် &quot;Andes virus&quot; လတူ က္ၜၚ် MV Hondius ပ္ဍဲ ၜဳ အတ္တလာန်တိတ် သၠုၚ်ကျာ ရ။ စၟယဲ ဏအ် ကၠောအ်က္ဍ နူ မၞိဟ် စိုပ် မၞိဟ် လတူ က္ၜၚ် ဂှ် ရ။&lt;ref&gt;European Centre for Disease Prevention and Control (2026). ''Epidemiological update: Hantavirus outbreak on a cruise ship MV Hondius''.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Transmission electron micrograph of Sin Nombre virus.jpg | ရုပ် စၟယဲ Sin Nombre မဒှ် ဟိုတ် အဓိက သွက် ယဲ HPS
File:Peromyscus maniculatus.jpg | ကၞိ ဒြာဲ (Deer mouse) မယိုက် ဂၠေၚ် စၟယဲ ဏအ် ပ္ဍဲ အမေရိက
File:Chest Xray PA 38 yr Female ICU admission 2200.jpg | ဓါတ်ရုပ် X-ray ထ္ၜး ပျး လဝ် ဍာ် မလုပ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ခအိုတ် (ARDS) ဟိုတ်နူ ယဲ ဟာန်တာ
&lt;/gallery&gt;

== ၉။ လဒက်ပ္တန် စၟယဲ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (Viral Structure and Virology) ==
စၟယဲ ဟာန်တာ ဏအ် ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ မျိုးရင်း Hantaviridae ရ။ 
* '''လဒက်ပ္တန် (Structure):''' ဍေံ ဒှ် စၟယဲ မၞုံ ကု ပွဳပွူ ခစောမ် (Enveloped virus) ရ။ အပ္ဍဲ ဍေံ ဂှ်၊ ဍေံ ၚိတ် ဂိုၚ် လဝ် လိက်ကုတ် မျိုးဗီဇ RNA ၃ တၞုၚ် (S, M, ကဵု L segments) ရ။ တၞုၚ် S ဂှ် ဍေံ ဗဒှ် ကဵု Nucleocapsid protein တုဲ တၞုၚ် M ဂှ် ဗဒှ် ကဵု Glycoproteins (G1 ကဵု G2) ရ။ 
* '''ပွမလုပ် ဇီုကပိုက်:''' ကာလ စၟယဲ ဏအ် စိုပ် အာ အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မ္ဂး၊ ဍေံ ဇီုကပိုက် ကလာပ်ရုပ် သၞောတ်ဝ် ဆီ (Endothelial cells) ရ။ ဏအ် ဂှ် ပကဵု ညံၚ် ဍာ် ဆီ ဂွံ စှ်ေ အာ လတူ စၞာံ ကေုာံ ခအိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Schmaljohn, C. S., &amp; Hjelle, B. (1997). ''Hantaviruses: A Global Disease Problem''. Emerging Infectious Diseases.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သုတေသန ကေုာံ အနာဂတ် (Research and Future Perspectives) ==
လၟုဟ်၊ တၠပညာ သုတေသန ဂၠးတိ ဂစာန် ကၠောန် ဒၟံၚ် ကမၠောန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ ဏအ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် ရ-
* '''ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (Vaccines):''' သွက် ယဲ HFRS မ္ဂး ဍုၚ် ကိုဝ်ရဳယျာ ကဵု ကြုက် ပတိတ် လဝ် ဂဥုဲ စဵုဒၞာ လ္ၚဵု (Hantavax) ကီု လေဝ်، ဍေံ ဟွံဂွံ ဒုၚ် တဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် ဏီ ပုဟ်။ သွက် ယဲ HPS (မအန္တရာယ် ဇၞော် အိုတ်) မ္ဂး ဂဥုဲ စဵုဒၞာ ဟွံမွဲ သက်က် ဏီ ရ။
* '''အနာဂတ် (Future):''' ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု မပြံၚ်လှာဲ အာ တုဲ၊ ဂကူ ကၞိ တအ် ပြးဇး အာ ဒေသ တၟိတၟိ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် တအ် သ္ဒး စွံ သတိ လတူ အန္တရာယ် ယဲ ဟာန်တာ မမာန် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် လၟိုန် ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ဗီုလဵု စၟယဲ ဟာန်တာ ဏအ် ကၠောအ်က္ဍ ကေုာံ ပွမစဵုဒၞာ ဍေံ လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=P7P8r1ZtA9U|title=Hantavirus Explained: Symptoms, Spread, and Prevention}}

{{ယဲကၠောအ်က္ဍ}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]]
* {{ill|ယဲ ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉|en|COVID-19}}
* [[wikt:mnw:စၟယဲ|စၟယဲ (Virus)]]
* {{ill|ခအိုတ် လီုလာ်|en|Acute respiratory distress syndrome}}
* {{ill|ကၞိ|en|Mouse}} (Mouse/Rodent)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Jonsson, C. B., Figueiredo, L. T., &amp; Vapalahti, O. (2010). ''A Global Perspective on Hantavirus Ecology, Epidemiology, and Disease''. Clinical Microbiology Reviews, 23(2), 412–441.
* Lee, Ho-Wang. (1982). ''Hemorrhagic fever with renal syndrome''. Progress in Medical Virology, 28, 96-113.
* Peters, C. J., Simpson, G. L., &amp; Levy, H. (1999). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome: The New American Hemorrhagic Fever''. Clinical Infectious Diseases, 28(3), 536-540.
* Schmaljohn, C. S., &amp; Hjelle, B. (1997). ''Hantaviruses: A Global Disease Problem''. Emerging Infectious Diseases, 3(2), 95-104.
* Centers for Disease Control and Prevention (CDC). (2023). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome (HPS) Information''. U.S. Department of Health &amp; Human Services.
* European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC). (2026). ''Epidemiological update: Hantavirus outbreak on a cruise ship MV Hondius''. Stockholm.
* World Health Organization (WHO). (2026). ''Disease Outbreak News: Andes hantavirus variant''. Geneva.
* MacNeil, A., et al. (2011). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome, United States, 1993–2009''. Emerging Infectious Diseases, 17(7), 1195-1201.
* Kruger, D. H., et al. (2011). ''Hantavirus infections and their prevention''. Microbes and Infection, 13(14-15), 1128-1133.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Orthohantavirus Orthohantavirus (Hantavirus)]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{DEFAULTSORT:ယဲ ဟာန်တာ}}
[[Category:ယဲကၠောအ်က္ဍ]]
[[Category:စၟယဲ]]
[[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>20zznan5hrx78rgxpa2pfq1zfgclbju</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54612</id>
      <parentid>54611</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T10:46:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23732" sha1="k68h9023x7zylwbhnaibybffcz0naiq" xml:space="preserve">{{Short description|ဂကူ စၟယဲ မကၠောအ်က္ဍ နူကဵု ကၞိ စိုပ် ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ မဗဒှ် ကဵု ယဲ သကာတ်မြဟ်}}
{{Infobox disease
| Name = ယဲ ဟာန်တာ (Hantavirus)
| Synonyms = Orthohantavirus infection, Hantavirus disease
| Image = Sin Nombre virus.jpg
| Caption = ရုပ် စၟယဲ Sin Nombre virus (ဂကူ ယဲ ဟာန်တာ မွဲ) ညာတ် ကေတ် သၟဝ် မိုက်ခရဝ်သကုပ်
| Specialty = [[wikt:mnw:ပရေၚ်ထတ်ယုက်|ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]၊ ယဲ ကၠောအ်က္ဍ (Infectious disease)
| Symptoms = ဇွဟ်၊ ဇကုဂိ၊ က္ဍိုပ်ဂိ၊ ယီုဝါတ်၊ ခအိုတ် လီုလာ်၊ ကေၚ်ကၟောတ် လီုလာ်
| Complications = Shock، {{ill|ခအိုတ် လီုလာ်|en|Acute respiratory distress syndrome}} (ARDS)، {{ill|ယဲ ကေၚ်ကၟောတ်|en|Kidney failure}}
| Causes = [[wikt:mnw:စၟယဲ|စၟယဲ]] ဂကူ ''Orthohantavirus''
| Transmission = ပွမယီုလုပ် ဓါတ်အိက် ကေုာံ ဍာ်စၚ် ကၞိ မပြးဇး လတူ ကျာ
| Prevention = ပွမထိၚ်ဒဝ် ကၞိ၊ ပွမသ္အးဇ္ၚး သ္ၚိ ကေုာံ ဂိုဒေါၚ်
| Treatment = ကဵု အောက်ဆီဂျင်၊ ပွမလွဳယဲ ထံက်ပၚ် သဇိုၚ် (Supportive care)
| Frequency = ရှားပါး (ဆဂး အန္တရာယ် ဇၞော်)
| Deaths = လၟိဟ် ချိုတ် သၠုၚ် (၁% စဵုကဵု ၆၀% တန်တဴ လတူ ဂကူပါ် စၟယဲ)
}}

'''[[wikt:mnw:ယဲ|ယဲ]] ဟာန်တာ''' ({{lang-en|Hantavirus}} ဟွံသေၚ်မ္ဂး Orthohantavirus) ဝွံ ဍေံဒှ် ဂကောံ [[wikt:mnw:စၟယဲ|စၟယဲ]] မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကူတမ်''Hantaviridae'' ရ။ စၟယဲ ဏအ် ဍေံ မံၚ် တန်တဴ ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓကာယ ဂကူ ကၞိ နာနာ သာ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ဍေံ ဟွံဗဒှ် ကဵု ယဲ မွဲမွဲ သာ် လတူ ကၞိ တအ် ပုဟ်။ ဆဂး၊ ကာလ စၟယဲ ဏအ် ကၠောအ်က္ဍ လုပ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် မ္ဂး၊ ဍေံ ဗဒှ် ကဵု ယဲ သကာတ်မြဟ် ၜါ သာ် ရ။ ယဲ သီု ၜါ ဂှ် ဒှ် {{ill|ယဲ ဆီစှ်ေ ကေုာံ ကေၚ်ကၟောတ် လီုလာ်|en|Hantavirus hemorrhagic fever with renal syndrome}} (HFRS) ကေုာံ {{ill|ယဲ ခအိုတ် လီုလာ် ဟာန်တာ|en|Hantavirus pulmonary syndrome}} (HPS) ရ။ ယဲ HFRS ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ တိုက် အာရှ ကဵု ဥရောပ တုဲ၊ ယဲ HPS ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ တိုက် အမေရိက ရ။&lt;ref&gt;Jonsson, C. B. et al. (2010). ''A Global Perspective on Hantavirus Ecology, Epidemiology, and Disease''. Clinical Microbiology Reviews.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် (Introduction and Overview) ==
စၟယဲ ဟာန်တာ ဍေံ ဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးဍုၚ်ကွာန် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ 
* '''သၞောတ်ဝ် လမျီု စၟယဲ:''' စၟယဲ ဏအ် ဍေံ ယိုက် ဂၠေၚ် လိက်ကုတ် မျိုးဗီဇ RNA တၞုၚ် မွဲ (Single-stranded RNA) ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ဍေံ ရ။ 
* '''အန္တရာယ်:''' ကောန်မၞိဟ် တအ် ကလိဂွံ စၟယဲ ဏအ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ညးတအ် ယီု လုပ် ဒး ဓါတ် အိက်၊ ဍာ်စၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဍာ်ပါၚ် ကၞိ မပြးဇး လတူ ကျာ ရ။ ယဲ ဏအ် ဍေံ ဟွံမွဲ ကု ဂဥုဲ လွဳ သီးသန့် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (Vaccine) ဏီ ပုဟ်။ လၟိဟ် မၞိဟ် ချိုတ် (Fatality rate) ဂှ် သၠုၚ် ဗွဲမလောန် တုဲ ဍေံ စိုပ် မာန် စဵုကဵု ၆၀ ရာခိုင်နှုန်း သွက် ဂကူပါ် HPS ပ္ဍဲ တိုက် အမေရိက ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပွမဆဵုဂဗ (History and Discovery) ==
သဝ်ဝန် တအ် စ ဆဵုဂဗ လက္ခဏာ ယဲ ဏအ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ (၁၉၅၀-၁၉၅၃) တေံ ရ။
* '''ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ:''' ပ္ဍဲ အခိၚ် ပၞာန် ဂှ်၊ ကောန် ပၞာန် ကၟိန်ဍုၚ် အမေရိကာန် ကေုာံ ကောန် ပၞာန် ကုလသမဂ္ဂ လ္ၚီ ပြၚ် ဒး ဒုၚ် ယဲ ဇွဟ် ကေုာံ ယဲ ဆီစှ်ေ သကာတ်မြဟ် ဇရေၚ် ၜဳ ဟာန်တာန် (Hantan River) ပ္ဍဲ ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုၚ်ကျာ ရ။
* '''ပွမခၞံဗဒှ် ယၟု:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၈ ဂှ်၊ တၠပညာ သုတေသန ကိုဝ်ရဳယျာ {{ill|Ho-Wang Lee|en|Ho-Wang Lee}} ကေုာံ ကောန် ကမၠောန် ညး တအ် ခါ် ပတိတ် မာန် စၟယဲ ဏအ် နူကဵု ဂကူ ကၞိ ပ္ဍဲ ဒေသ ဂှ် ရ။ ညးတအ် ခုတ် ဇိုန် ကဵု ယၟု စၟယဲ ဂှ် &quot;Hantaan virus&quot; နိဿဲ ကု ယၟု ၜဳ ဟာန်တာန် တေံ ရ။ ဗွဲလက္ကရဴ၊ ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ စၟတ်သမ္တီ ဂကူ ယဲ သီုဖအိုတ် ဏအ် နဒဒှ် &quot;ယဲ ဟာန်တာ&quot; (Hantavirus) ရ။&lt;ref&gt;Lee, H. W. (1982). ''Hemorrhagic fever with renal syndrome''. Progress in Medical Virology.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဗီုပြၚ် ယဲ ကေုာံ လက္ခဏာ အဓိက (Types of Disease and Key Symptoms) ==
စၟယဲ ဟာန်တာ ဏအ် ဗဒှ် ကဵု ယဲ ဇၞော် ၜါ သာ် လတူ ကောန်မၞိဟ် ရ-

=== (က) ယဲ HFRS (Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome) ===
ယဲ ဏအ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ တိုက် အာရှ ကဵု ဥရောပ ရ။ ဍေံ ပလီုပလာ် ကေၚ်ကၟောတ် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ဆီ ရ။
* '''လက္ခဏာ ကိုပ်ကၠာ:''' မၞိဟ် ယဲ ဒး ဒုၚ် ဇွဟ်၊ ဇကု ဂိ၊ က္ဍိုပ် ဂိ၊ ကေုာံ ဂၞဴ အာ ကြဴနူ ၂-၄ သတ္တာဟ ရ။
* '''လက္ခဏာ သကာတ်မြဟ်:''' ဆီ စှ်ေ သၟဝ် စၞာံ၊ တုဲပၠန် ဆီ ဍာ်မောတ် က္တဵုဒှ် ပြသၞာ ။ ကေၚ်ကၟောတ် လီုလာ် အာ တုဲ ဍေံ မာန် ပကဵု ညံၚ် မၞိဟ် ချိုတ် ရ။ (လၟိဟ် ချိုတ် ၁-၁၅%)

=== (ခ) ယဲ HPS (Hantavirus Pulmonary Syndrome) ===
ယဲ ဏအ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ တိုက် အမေရိက သၟဝ်ကျာ ကဵု သၠုၚ်ကျာ ရ။ ဍေံ ပလီုပလာ် ခအိုတ် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ယီု ဗွဲမပြဟ် ရ။
* '''လက္ခဏာ:''' ကြဴနူ လက္ခဏာ ဇွဟ် ဓမ္မတာ တုဲ၊ ခအိုတ် မၞိဟ် ယဲ ပကောံ ဒုၚ် ဍာ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ။ မၞိဟ် ယဲ ယီု ဝါတ် ဂါတ် ဗွဲမလောန် တုဲ ဍေံ စိုပ် အာ အကာဲအရာ Shock ပ္ဍဲ အခိၚ် ၜိုတ် ၂-၃ တ္ၚဲ ဓဝ် ရ။ (လၟိဟ် ချိုတ် ၃၀-၆၀%)

== ၄။ ဟိုတ် ကေုာံ ပွမကၠောအ်က္ဍ (Causes and Transmission) ==
ဂကူ ကၞိ နာနာ သာ် ယိုက် ဂၠေၚ် စၟယဲ ဏအ် ရ။ ကၞိ တအ် ဗလး ပတိတ် စၟယဲ နူကဵု ဍာ်စၚ်၊ အိက် ကေုာံ ဍာ်ပါၚ် ညးတအ် ရ။
* '''ပွမယီုလုပ် ကျာ (Aerosolization):''' ကာလ အိက် ကၞိ တအ် ဇြိုတ် ကှ် အာ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ညိၚ်ၚ် (ဥပမာ - ဂိုဒေါၚ်)၊ ဓါတ် အိက် ဂှ် ပြးဇး အာ လတူ ကျာ ရ။ ကောန်မၞိဟ် ယီု လုပ် ဒး ဓါတ် အိက် ဏအ် မ္ဂး ညးတအ် ကလိဂွံ ယဲ ဟာန်တာ ရ။
* '''ပွမစုက်လုဲ တိုက်ရိုက်:''' ယဝ်ရ ကၞိ ၚိတ် ဒး မၞိဟ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး မၞိဟ် ရပ် ဒး အိက် ကၞိ တုဲ ဇွောတ် ဒး မုက် မတ် မ္ဂး၊ စၟယဲ မာန် လုပ် ခန္ဓကာယ ရ။
* '''မၞိဟ် စိုပ် မၞိဟ်:''' ဗွဲဓမ္မတာ မ္ဂး ယဲ ဏအ် ဟွံကၠောအ်က္ဍ နူ မၞိဟ် မွဲ စိုပ် မၞိဟ် မွဲ ဏီ ပုဟ်။ ဆဂး၊ သွက် ဂကူပါ် စၟယဲ &quot;Andes virus&quot; မွဲ ဓဝ် ဟေၚ်၊ ဍေံ မာန် ကၠောအ်က္ဍ အကြာ မၞိဟ် ကဵု မၞိဟ် ပ္ဍဲ အကာဲအရာ မစုက်လုဲ ညောန်ညောန် ရ။&lt;ref&gt;Peters, C. J., et al. (1999). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome: The New American Hemorrhagic Fever''. Clinical Infectious Diseases.&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဂကူပါ် စၟယဲ ကေုာံ ကၞိ မယိုက်ဂၠေၚ် (Virus Strains and Rodent Reservoirs) ==
စၟယဲ ဟာန်တာ ဇၟာပ် ဂကူပါ် တအ် နွံ ကု ဂကူ ကၞိ သီးသန့် မွဲ သွက်ဂွံ ယိုက် ဂၠေၚ် ဍေံ ရ။ အလုံ ဂၠးတိ၊ တၠပညာ တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဂကူပါ် စၟယဲ ပြၚ် ၅၀ မျိုး ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ဂကူပါ် စၟယဲ ဟာန်တာ အဓိက ကေုာံ ကၞိ မယိုက်ဂၠေၚ်
|-
! ဂကူပါ် စၟယဲ !! ယဲ မဗဒှ် ကဵု !! ဂကူ ကၞိ အဓိက (Rodent Host) !! ဒေသ မက္တဵုဒှ်
|-
| Hantaan virus || HFRS || {{ill|ကၞိ ဝါ|en|Striped field mouse}} (Striped field mouse) || အာရှ ဗမံက် (ကြုက်၊ ကိုဝ်ရဳယျာ)
|-
| Seoul virus || HFRS || {{ill|ကၞိ ဂြိုပ်|en|Brown rat}} (Brown rat) || အလုံ ဂၠးတိ
|-
| Sin Nombre virus || HPS || {{ill|ကၞိ ဒြာဲ|en|Deer mouse}} (Deer mouse) || အမေရိက သၟဝ်ကျာ (ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်)
|-
| Andes virus || HPS || {{ill|ကၞိ သ္ၚု|en|Oligoryzomys longicaudatus}} (Pygmy rice rat) || အမေရိက သၠုၚ်ကျာ (အာဂျေန်တဳနာ၊ ချဳလဳ)
|-
| Puumala virus || HFRS (Nephropathia epidemica) || {{ill|ကၞိ ဗီုကေဝ်|en|Bank vole}} (Bank vole) || ဥရောပ သၟဝ်ကျာ (သကန်ဒဳနေဗီးယား)
|}

== ၆။ ပွမစၟဳစၟတ် ယဲ (Diagnosis and Testing) ==
သဝ်ဝန် တအ် ဒး စၟဳစၟတ် ယဲ ဏအ် ဗွဲမပြဟ် ရ၊ ဟိုတ်နူ လက္ခဏာ ဍေံ တုပ် ဒၟံၚ် ကု ယဲ ဇွဟ် ဓမ္မတာ ရ။
* '''စၟဳစၟတ် ဆီ:''' သဝ်ဝန် စၟဳစၟတ် ဆီ မၞိဟ် ယဲ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ရံၚ် လၟိဟ် Platelets မစှ်ေ အာ (Thrombocytopenia) ရ။
* '''စၟဳစၟတ် ဓါတ် (Serology):''' ဌာန ဓါတ်ခွဲ စကာ နဲကဲ {{ill|ELISA|en|ELISA}} သွက်ဂွံ ဂၠာဲ စၟဳစၟတ် ဓါတ် စဵုဒၞာ Antibodies (IgM ကဵု IgG) မတဝ်စၞေဟ် ကု ယဲ ဟာန်တာ ရ။
* '''စၟဳစၟတ် ဓါတ်ရုပ် ขအိုတ် (Chest X-ray):''' သွက် ယဲ HPS မ္ဂး၊ သဝ်ဝန် ရပ် စကာ ဓါတ်ရုပ် X-ray သွက်ဂွံ ရံၚ် ဍာ် မလုပ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ခအိုတ် (Pulmonary edema) ရ။

== ၇။ ပွမလွဳယဲ ကေုာံ ပွမစဵုဒၞာ (Treatment and Prevention) ==
လၟုဟ်၊ ပရေၚ် ဆေၚ်စပ် ကု ဂဥုဲ ဟွံမာန် ပလီုပလာ် စၟယဲ ဟာန်တာ တိုက်ရိုက် ဏီ ပုဟ်။
* '''ပွမလွဳယဲ (Treatment):''' ရုၚ်ဂဥုဲ တအ် သ္ဒး လွဳယဲ မၞိဟ် ယဲ ပ္ဍဲ ဌာန ICU ဗွဲမပြဟ် ရ။ သဝ်ဝန် တအ် ကဵု အောက်ဆီဂျင် ကေုာံ စက် ယီု (Mechanical ventilation) သွက်ဂွံ ရီုဗၚ် မၞိဟ် ယဲ HPS ရ။ သွက် မၞိဟ် ယဲ HFRS မ္ဂး၊ ညးတအ် သ္ဒး စကာ စက် ကြာတ် ကေၚ်ကၟောတ် (Dialysis) ရ။
* '''ပွမစဵုဒၞာ (Prevention):''' နဲကဲ ခိုဟ် အိုတ် ဂှ် ညးဍုၚ်ကွာန် သ္ဒး စဵုဒၞာ အန္တရာယ် ကၞိ ရ။ ပိုဲ သ္ဒး ကၟာတ် လဒဵု ဂၠံၚ် ကၞိ မလုပ် သ္ၚိ ။ ကာလ သ္အးဇ္ၚး ဂိုဒေါၚ် မ္ဂး، ပိုဲ သ္ဒး ယာတ် ဒၞာ ပါၚ် (Mask) ကေုာံ ကရိုဟ် တဲ (Gloves) တွဵု ရ။ တုဲပၠန်၊ ပိုဲ သ္ဒး ဖျာ် ဂစိုတ် ဂဥုဲ Bleach ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ တး အိက် ကၞိ ရ။&lt;ref&gt;CDC (2023). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome (HPS) Information''. Centers for Disease Control and Prevention.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ကပ်ယဲ ကေုာံ ပရေၚ်က္တဵုဒှ်ယဲဂမၠိုၚ် (Notable Outbreaks and Epidemics) ==
ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ၊ အာဏာပိုၚ် တအ် လလောၚ်တြး လဝ် ကပ် ယဲ ဟာန်တာ ဇၞော်ဇၞော် သာ်ဏအ် ရ-
* '''ကပ်ယဲ လဒေါဝ် အမေရိကာန် (၁၉၉၃):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၃၊ သဝ်ဝန် တအ် ဆဵုဂဗ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ယဲ HPS ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဒေသ Four Corners၊ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ရ။ မၞိဟ် သၟတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒး ချိုတ် အာ ဗွဲမပြဟ် တုဲ တၠပညာ တအ် ညာတ် ကေတ် ဂကူ စၟယဲ တၟိ &quot;Sin Nombre virus&quot; ။
* '''ကပ်ယဲ ယဝ်သေမိုက် (၂၀၁၂):''' ပ္ဍဲ ပန်းခြံ သဘာဝ ယဝ်သေမိုက် (Yosemite National Park)၊ မၞိဟ် ၁၀ တၠ ပြၚ် ကလိဂွံ ယဲ ဏအ် ကြဴနူ ညးတအ် တိုန် ဇူ ပ္ဍဲ ဇြပ် မၞုံ ကု ကၞိ ရ။
* '''ကပ်ယဲ က္ၜၚ် အာ တရဴ MV Hondius (၂၀၂၆):''' ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဏအ်، ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် တအ် ဆဵုဂဗ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ယဲ ဟာန်တာ ဂကူပါ် &quot;Andes virus&quot; လတူ က္ၜၚ် MV Hondius ပ္ဍဲ ၜဳ အတ္တလာန်တိတ် သၠုၚ်ကျာ ရ။ စၟယဲ ဏအ် ကၠောအ်က္ဍ နူ မၞိဟ် စိုပ် မၞိဟ် လတူ က္ၜၚ် ဂှ် ရ။&lt;ref&gt;European Centre for Disease Prevention and Control (2026). ''Epidemiological update: Hantavirus outbreak on a cruise ship MV Hondius''.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Transmission electron micrograph of Sin Nombre virus.jpg | ရုပ် စၟယဲ Sin Nombre မဒှ် ဟိုတ် အဓိက သွက် ယဲ HPS
File:Peromyscus maniculatus.jpg | ကၞိ ဒြာဲ (Deer mouse) မယိုက် ဂၠေၚ် စၟယဲ ဏအ် ပ္ဍဲ အမေရိက
File:Chest Xray PA 38 yr Female ICU admission 2200.jpg | ဓါတ်ရုပ် X-ray ထ္ၜး ပျး လဝ် ဍာ် မလုပ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ခအိုတ် (ARDS) ဟိုတ်နူ ယဲ ဟာန်တာ
&lt;/gallery&gt;

== ၉။ လဒက်ပ္တန် စၟယဲ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (Viral Structure and Virology) ==
စၟယဲ ဟာန်တာ ဏအ် ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ မျိုးရင်း Hantaviridae ရ။ 
* '''လဒက်ပ္တန် (Structure):''' ဍေံ ဒှ် စၟယဲ မၞုံ ကု ပွဳပွူ ခစောမ် (Enveloped virus) ရ။ အပ္ဍဲ ဍေံ ဂှ်၊ ဍေံ ၚိတ် ဂိုၚ် လဝ် လိက်ကုတ် မျိုးဗီဇ RNA ၃ တၞုၚ် (S, M, ကဵု L segments) ရ။ တၞုၚ် S ဂှ် ဍေံ ဗဒှ် ကဵု Nucleocapsid protein တုဲ တၞုၚ် M ဂှ် ဗဒှ် ကဵု Glycoproteins (G1 ကဵု G2) ရ။ 
* '''ပွမလုပ် ဇီုကပိုက်:''' ကာလ စၟယဲ ဏအ် စိုပ် အာ အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မ္ဂး၊ ဍေံ ဇီုကပိုက် ကလာပ်ရုပ် သၞောတ်ဝ် ဆီ (Endothelial cells) ရ။ ဏအ် ဂှ် ပကဵု ညံၚ် ဍာ် ဆီ ဂွံ စှ်ေ အာ လတူ စၞာံ ကေုာံ ခအိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Schmaljohn, C. S., &amp; Hjelle, B. (1997). ''Hantaviruses: A Global Disease Problem''. Emerging Infectious Diseases.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သုတေသန ကေုာံ အနာဂတ် (Research and Future Perspectives) ==
လၟုဟ်၊ တၠပညာ သုတေသန ဂၠးတိ ဂစာန် ကၠောန် ဒၟံၚ် ကမၠောန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ ဏအ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် ရ-
* '''ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (Vaccines):''' သွက် ယဲ HFRS မ္ဂး ဍုၚ် ကိုဝ်ရဳယျာ ကဵု ကြုက် ပတိတ် လဝ် ဂဥုဲ စဵုဒၞာ လ္ၚဵု (Hantavax) ကီု လေဝ်، ဍေံ ဟွံဂွံ ဒုၚ် တဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် ဏီ ပုဟ်။ သွက် ယဲ HPS (မအန္တရာယ် ဇၞော် အိုတ်) မ္ဂး ဂဥုဲ စဵုဒၞာ ဟွံမွဲ သက်က် ဏီ ရ။
* '''အနာဂတ် (Future):''' ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု မပြံၚ်လှာဲ အာ တုဲ၊ ဂကူ ကၞိ တအ် ပြးဇး အာ ဒေသ တၟိတၟိ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် တအ် သ္ဒး စွံ သတိ လတူ အန္တရာယ် ယဲ ဟာန်တာ မမာန် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် လၟိုန် ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ဗီုလဵု စၟယဲ ဟာန်တာ ဏအ် ကၠောအ်က္ဍ ကေုာံ ပွမစဵုဒၞာ ဍေံ လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=P7P8r1ZtA9U|title=Hantavirus Explained: Symptoms, Spread, and Prevention}}

{{ယဲကၠောအ်က္ဍ}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]]
* {{ill|ယဲ ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉|en|COVID-19}}
* [[wikt:mnw:စၟယဲ|စၟယဲ (Virus)]]
* {{ill|ခအိုတ် လီုလာ်|en|Acute respiratory distress syndrome}}
* {{ill|ကၞိ|en|Mouse}} (Mouse/Rodent)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Jonsson, C. B., Figueiredo, L. T., &amp; Vapalahti, O. (2010). ''A Global Perspective on Hantavirus Ecology, Epidemiology, and Disease''. Clinical Microbiology Reviews, 23(2), 412–441.
* Lee, Ho-Wang. (1982). ''Hemorrhagic fever with renal syndrome''. Progress in Medical Virology, 28, 96-113.
* Peters, C. J., Simpson, G. L., &amp; Levy, H. (1999). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome: The New American Hemorrhagic Fever''. Clinical Infectious Diseases, 28(3), 536-540.
* Schmaljohn, C. S., &amp; Hjelle, B. (1997). ''Hantaviruses: A Global Disease Problem''. Emerging Infectious Diseases, 3(2), 95-104.
* Centers for Disease Control and Prevention (CDC). (2023). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome (HPS) Information''. U.S. Department of Health &amp; Human Services.
* European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC). (2026). ''Epidemiological update: Hantavirus outbreak on a cruise ship MV Hondius''. Stockholm.
* World Health Organization (WHO). (2026). ''Disease Outbreak News: Andes hantavirus variant''. Geneva.
* MacNeil, A., et al. (2011). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome, United States, 1993–2009''. Emerging Infectious Diseases, 17(7), 1195-1201.
* Kruger, D. H., et al. (2011). ''Hantavirus infections and their prevention''. Microbes and Infection, 13(14-15), 1128-1133.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Orthohantavirus Orthohantavirus (Hantavirus)]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{DEFAULTSORT:ယဲ ဟာန်တာ}}
[[Category:ယဲကၠောအ်က္ဍ]]
[[Category:စၟယဲ]]
[[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>k68h9023x7zylwbhnaibybffcz0naiq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54613</id>
      <parentid>54612</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T10:56:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23760" sha1="2dbtjvxba7d9ekkwmbtuty906ribeyd" xml:space="preserve">{{Short description|ဂကူ စၟယဲ မကၠောအ်က္ဍ နူကဵု ကၞိ စိုပ် ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ မဗဒှ် ကဵု ယဲ သကာတ်မြဟ်}}
{{Infobox disease
| Name = ယဲ ဟာန်တာ (Hantavirus)
| Synonyms = Orthohantavirus infection, Hantavirus disease
| Image = Sin Nombre virus.jpg
| Caption = ရုပ် စၟယဲ Sin Nombre virus (ဂကူ ယဲ ဟာန်တာ မွဲ) ညာတ် ကေတ် သၟဝ် မိုက်ခရဝ်သကုပ်
| Specialty = [[wikt:mnw:ပရေၚ်ထတ်ယုက်|ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]၊ ယဲ ကၠောအ်က္ဍ (Infectious disease)
| Symptoms = ဇွဟ်၊ ဇကုဂိ၊ က္ဍိုပ်ဂိ၊ ယီုဝါတ်၊ ခအိုတ် လီုလာ်၊ ကေၚ်ကၟောတ် လီုလာ်
| Complications = Shock، {{ill|ခအိုတ် လီုလာ်|en|Acute respiratory distress syndrome}} (ARDS)، {{ill|ကောန်တၟံ(ကၟက်ဂြိုဟ်)လီု|en|Kidney failure}}
| Causes = [[wikt:mnw:စၟယဲ|စၟယဲ]] ဂကူ ''Orthohantavirus''
| Transmission = ပွမယီုလုပ် ဓါတ်အိက် ကေုာံ ဍာ်စၚ် ကၞိ မပြးဇး လတူ ကျာ
| Prevention = ပွမထိၚ်ဒဝ် ကၞိ၊ ပွမသ္အးဇ္ၚး သ္ၚိ ကေုာံ ဂိုဒေါၚ်
| Treatment = ကဵု အောက်ဆီဂျင်၊ ပွမလွဳယဲ ထံက်ပၚ် သဇိုၚ် (Supportive care)
| Frequency = ရှားပါး (ဆဂး အန္တရာယ် ဇၞော်)
| Deaths = လၟိဟ် ချိုတ် သၠုၚ် (၁% စဵုကဵု ၆၀% တန်တဴ လတူ ဂကူပါ် စၟယဲ)
}}

'''[[wikt:mnw:ယဲ|ယဲ]] ဟာန်တာ''' ({{lang-en|Hantavirus}} ဟွံသေၚ်မ္ဂး Orthohantavirus) ဝွံ ဍေံဒှ် ဂကောံ [[wikt:mnw:စၟယဲ|စၟယဲ]] မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကူတမ်''Hantaviridae'' ရ။ စၟယဲ ဏအ် ဍေံ မံၚ် တန်တဴ ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓကာယ ဂကူ ကၞိ နာနာ သာ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ဍေံ ဟွံဗဒှ် ကဵု ယဲ မွဲမွဲ သာ် လတူ ကၞိ တအ် ပုဟ်။ ဆဂး၊ ကာလ စၟယဲ ဏအ် ကၠောအ်က္ဍ လုပ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် မ္ဂး၊ ဍေံ ဗဒှ် ကဵု ယဲ သကာတ်မြဟ် ၜါ သာ် ရ။ ယဲ သီု ၜါ ဂှ် ဒှ် {{ill|ယဲ ဆီစှ်ေ ကေုာံ ကေၚ်ကၟောတ် လီုလာ်|en|Hantavirus hemorrhagic fever with renal syndrome}} (HFRS) ကေုာံ {{ill|ယဲ ခအိုတ် လီုလာ် ဟာန်တာ|en|Hantavirus pulmonary syndrome}} (HPS) ရ။ ယဲ HFRS ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ တိုက် အာရှ ကဵု ဥရောပ တုဲ၊ ယဲ HPS ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ တိုက် အမေရိက ရ။&lt;ref&gt;Jonsson, C. B. et al. (2010). ''A Global Perspective on Hantavirus Ecology, Epidemiology, and Disease''. Clinical Microbiology Reviews.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် (Introduction and Overview) ==
စၟယဲ ဟာန်တာ ဍေံ ဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးဍုၚ်ကွာန် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ 
* '''သၞောတ်ဝ် လမျီု စၟယဲ:''' စၟယဲ ဏအ် ဍေံ ယိုက် ဂၠေၚ် လိက်ကုတ် မျိုးဗီဇ RNA တၞုၚ် မွဲ (Single-stranded RNA) ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ဍေံ ရ။ 
* '''အန္တရာယ်:''' ကောန်မၞိဟ် တအ် ကလိဂွံ စၟယဲ ဏအ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ညးတအ် ယီု လုပ် ဒး ဓါတ် အိက်၊ ဍာ်စၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဍာ်ပါၚ် ကၞိ မပြးဇး လတူ ကျာ ရ။ ယဲ ဏအ် ဍေံ ဟွံမွဲ ကု ဂဥုဲ လွဳ သီးသန့် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (Vaccine) ဏီ ပုဟ်။ လၟိဟ် မၞိဟ် ချိုတ် (Fatality rate) ဂှ် သၠုၚ် ဗွဲမလောန် တုဲ ဍေံ စိုပ် မာန် စဵုကဵု ၆၀ ရာခိုင်နှုန်း သွက် ဂကူပါ် HPS ပ္ဍဲ တိုက် အမေရိက ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပွမဆဵုဂဗ (History and Discovery) ==
သဝ်ဝန် တအ် စ ဆဵုဂဗ လက္ခဏာ ယဲ ဏအ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ (၁၉၅၀-၁၉၅၃) တေံ ရ။
* '''ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ:''' ပ္ဍဲ အခိၚ် ပၞာန် ဂှ်၊ ကောန် ပၞာန် ကၟိန်ဍုၚ် အမေရိကာန် ကေုာံ ကောန် ပၞာန် ကုလသမဂ္ဂ လ္ၚီ ပြၚ် ဒး ဒုၚ် ယဲ ဇွဟ် ကေုာံ ယဲ ဆီစှ်ေ သကာတ်မြဟ် ဇရေၚ် ၜဳ ဟာန်တာန် (Hantan River) ပ္ဍဲ ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုၚ်ကျာ ရ။
* '''ပွမခၞံဗဒှ် ယၟု:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၈ ဂှ်၊ တၠပညာ သုတေသန ကိုဝ်ရဳယျာ {{ill|Ho-Wang Lee|en|Ho-Wang Lee}} ကေုာံ ကောန် ကမၠောန် ညး တအ် ခါ် ပတိတ် မာန် စၟယဲ ဏအ် နူကဵု ဂကူ ကၞိ ပ္ဍဲ ဒေသ ဂှ် ရ။ ညးတအ် ခုတ် ဇိုန် ကဵု ယၟု စၟယဲ ဂှ် &quot;Hantaan virus&quot; နိဿဲ ကု ယၟု ၜဳ ဟာန်တာန် တေံ ရ။ ဗွဲလက္ကရဴ၊ ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ စၟတ်သမ္တီ ဂကူ ယဲ သီုဖအိုတ် ဏအ် နဒဒှ် &quot;ယဲ ဟာန်တာ&quot; (Hantavirus) ရ။&lt;ref&gt;Lee, H. W. (1982). ''Hemorrhagic fever with renal syndrome''. Progress in Medical Virology.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဗီုပြၚ် ယဲ ကေုာံ လက္ခဏာ အဓိက (Types of Disease and Key Symptoms) ==
စၟယဲ ဟာန်တာ ဏအ် ဗဒှ် ကဵု ယဲ ဇၞော် ၜါ သာ် လတူ ကောန်မၞိဟ် ရ-

=== (က) ယဲ HFRS (Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome) ===
ယဲ ဏအ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ တိုက် အာရှ ကဵု ဥရောပ ရ။ ဍေံ ပလီုပလာ် ကေၚ်ကၟောတ် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ဆီ ရ။
* '''လက္ခဏာ ကိုပ်ကၠာ:''' မၞိဟ် ယဲ ဒး ဒုၚ် ဇွဟ်၊ ဇကု ဂိ၊ က္ဍိုပ် ဂိ၊ ကေုာံ ဂၞဴ အာ ကြဴနူ ၂-၄ သတ္တာဟ ရ။
* '''လက္ခဏာ သကာတ်မြဟ်:''' ဆီ စှ်ေ သၟဝ် စၞာံ၊ တုဲပၠန် ဆီ ဍာ်မောတ် က္တဵုဒှ် ပြသၞာ ။ ကေၚ်ကၟောတ် လီုလာ် အာ တုဲ ဍေံ မာန် ပကဵု ညံၚ် မၞိဟ် ချိုတ် ရ။ (လၟိဟ် ချိုတ် ၁-၁၅%)

=== (ခ) ယဲ HPS (Hantavirus Pulmonary Syndrome) ===
ယဲ ဏအ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ တိုက် အမေရိက သၟဝ်ကျာ ကဵု သၠုၚ်ကျာ ရ။ ဍေံ ပလီုပလာ် ခအိုတ် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ယီု ဗွဲမပြဟ် ရ။
* '''လက္ခဏာ:''' ကြဴနူ လက္ခဏာ ဇွဟ် ဓမ္မတာ တုဲ၊ ခအိုတ် မၞိဟ် ယဲ ပကောံ ဒုၚ် ဍာ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ။ မၞိဟ် ယဲ ယီု ဝါတ် ဂါတ် ဗွဲမလောန် တုဲ ဍေံ စိုပ် အာ အကာဲအရာ Shock ပ္ဍဲ အခိၚ် ၜိုတ် ၂-၃ တ္ၚဲ ဓဝ် ရ။ (လၟိဟ် ချိုတ် ၃၀-၆၀%)

== ၄။ ဟိုတ် ကေုာံ ပွမကၠောအ်က္ဍ (Causes and Transmission) ==
ဂကူ ကၞိ နာနာ သာ် ယိုက် ဂၠေၚ် စၟယဲ ဏအ် ရ။ ကၞိ တအ် ဗလး ပတိတ် စၟယဲ နူကဵု ဍာ်စၚ်၊ အိက် ကေုာံ ဍာ်ပါၚ် ညးတအ် ရ။
* '''ပွမယီုလုပ် ကျာ (Aerosolization):''' ကာလ အိက် ကၞိ တအ် ဇြိုတ် ကှ် အာ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ညိၚ်ၚ် (ဥပမာ - ဂိုဒေါၚ်)၊ ဓါတ် အိက် ဂှ် ပြးဇး အာ လတူ ကျာ ရ။ ကောန်မၞိဟ် ယီု လုပ် ဒး ဓါတ် အိက် ဏအ် မ္ဂး ညးတအ် ကလိဂွံ ယဲ ဟာန်တာ ရ။
* '''ပွမစုက်လုဲ တိုက်ရိုက်:''' ယဝ်ရ ကၞိ ၚိတ် ဒး မၞိဟ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး မၞိဟ် ရပ် ဒး အိက် ကၞိ တုဲ ဇွောတ် ဒး မုက် မတ် မ္ဂး၊ စၟယဲ မာန် လုပ် ခန္ဓကာယ ရ။
* '''မၞိဟ် စိုပ် မၞိဟ်:''' ဗွဲဓမ္မတာ မ္ဂး ယဲ ဏအ် ဟွံကၠောအ်က္ဍ နူ မၞိဟ် မွဲ စိုပ် မၞိဟ် မွဲ ဏီ ပုဟ်။ ဆဂး၊ သွက် ဂကူပါ် စၟယဲ &quot;Andes virus&quot; မွဲ ဓဝ် ဟေၚ်၊ ဍေံ မာန် ကၠောအ်က္ဍ အကြာ မၞိဟ် ကဵု မၞိဟ် ပ္ဍဲ အကာဲအရာ မစုက်လုဲ ညောန်ညောန် ရ။&lt;ref&gt;Peters, C. J., et al. (1999). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome: The New American Hemorrhagic Fever''. Clinical Infectious Diseases.&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဂကူပါ် စၟယဲ ကေုာံ ကၞိ မယိုက်ဂၠေၚ် (Virus Strains and Rodent Reservoirs) ==
စၟယဲ ဟာန်တာ ဇၟာပ် ဂကူပါ် တအ် နွံ ကု ဂကူ ကၞိ သီးသန့် မွဲ သွက်ဂွံ ယိုက် ဂၠေၚ် ဍေံ ရ။ အလုံ ဂၠးတိ၊ တၠပညာ တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဂကူပါ် စၟယဲ ပြၚ် ၅၀ မျိုး ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ဂကူပါ် စၟယဲ ဟာန်တာ အဓိက ကေုာံ ကၞိ မယိုက်ဂၠေၚ်
|-
! ဂကူပါ် စၟယဲ !! ယဲ မဗဒှ် ကဵု !! ဂကူ ကၞိ အဓိက (Rodent Host) !! ဒေသ မက္တဵုဒှ်
|-
| Hantaan virus || HFRS || {{ill|ကၞိ ဝါ|en|Striped field mouse}} (Striped field mouse) || အာရှ ဗမံက် (ကြုက်၊ ကိုဝ်ရဳယျာ)
|-
| Seoul virus || HFRS || {{ill|ကၞိ ဂြိုပ်|en|Brown rat}} (Brown rat) || အလုံ ဂၠးတိ
|-
| Sin Nombre virus || HPS || {{ill|ကၞိ ဒြာဲ|en|Deer mouse}} (Deer mouse) || အမေရိက သၟဝ်ကျာ (ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်)
|-
| Andes virus || HPS || {{ill|ကၞိ သ္ၚု|en|Oligoryzomys longicaudatus}} (Pygmy rice rat) || အမေရိက သၠုၚ်ကျာ (အာဂျေန်တဳနာ၊ ချဳလဳ)
|-
| Puumala virus || HFRS (Nephropathia epidemica) || {{ill|ကၞိ ဗီုကေဝ်|en|Bank vole}} (Bank vole) || ဥရောပ သၟဝ်ကျာ (သကန်ဒဳနေဗီးယား)
|}

== ၆။ ပွမစၟဳစၟတ် ယဲ (Diagnosis and Testing) ==
သဝ်ဝန် တအ် ဒး စၟဳစၟတ် ယဲ ဏအ် ဗွဲမပြဟ် ရ၊ ဟိုတ်နူ လက္ခဏာ ဍေံ တုပ် ဒၟံၚ် ကု ယဲ ဇွဟ် ဓမ္မတာ ရ။
* '''စၟဳစၟတ် ဆီ:''' သဝ်ဝန် စၟဳစၟတ် ဆီ မၞိဟ် ယဲ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ရံၚ် လၟိဟ် Platelets မစှ်ေ အာ (Thrombocytopenia) ရ။
* '''စၟဳစၟတ် ဓါတ် (Serology):''' ဌာန ဓါတ်ခွဲ စကာ နဲကဲ {{ill|ELISA|en|ELISA}} သွက်ဂွံ ဂၠာဲ စၟဳစၟတ် ဓါတ် စဵုဒၞာ Antibodies (IgM ကဵု IgG) မတဝ်စၞေဟ် ကု ယဲ ဟာန်တာ ရ။
* '''စၟဳစၟတ် ဓါတ်ရုပ် ขအိုတ် (Chest X-ray):''' သွက် ယဲ HPS မ္ဂး၊ သဝ်ဝန် ရပ် စကာ ဓါတ်ရုပ် X-ray သွက်ဂွံ ရံၚ် ဍာ် မလုပ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ခအိုတ် (Pulmonary edema) ရ။

== ၇။ ပွမလွဳယဲ ကေုာံ ပွမစဵုဒၞာ (Treatment and Prevention) ==
လၟုဟ်၊ ပရေၚ် ဆေၚ်စပ် ကု ဂဥုဲ ဟွံမာန် ပလီုပလာ် စၟယဲ ဟာန်တာ တိုက်ရိုက် ဏီ ပုဟ်။
* '''ပွမလွဳယဲ (Treatment):''' ရုၚ်ဂဥုဲ တအ် သ္ဒး လွဳယဲ မၞိဟ် ယဲ ပ္ဍဲ ဌာန ICU ဗွဲမပြဟ် ရ။ သဝ်ဝန် တအ် ကဵု အောက်ဆီဂျင် ကေုာံ စက် ယီု (Mechanical ventilation) သွက်ဂွံ ရီုဗၚ် မၞိဟ် ယဲ HPS ရ။ သွက် မၞိဟ် ယဲ HFRS မ္ဂး၊ ညးတအ် သ္ဒး စကာ စက် ကြာတ် ကေၚ်ကၟောတ် (Dialysis) ရ။
* '''ပွမစဵုဒၞာ (Prevention):''' နဲကဲ ခိုဟ် အိုတ် ဂှ် ညးဍုၚ်ကွာန် သ္ဒး စဵုဒၞာ အန္တရာယ် ကၞိ ရ။ ပိုဲ သ္ဒး ကၟာတ် လဒဵု ဂၠံၚ် ကၞိ မလုပ် သ္ၚိ ။ ကာလ သ္အးဇ္ၚး ဂိုဒေါၚ် မ္ဂး، ပိုဲ သ္ဒး ယာတ် ဒၞာ ပါၚ် (Mask) ကေုာံ ကရိုဟ် တဲ (Gloves) တွဵု ရ။ တုဲပၠန်၊ ပိုဲ သ္ဒး ဖျာ် ဂစိုတ် ဂဥုဲ Bleach ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ တး အိက် ကၞိ ရ။&lt;ref&gt;CDC (2023). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome (HPS) Information''. Centers for Disease Control and Prevention.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ကပ်ယဲ ကေုာံ ပရေၚ်က္တဵုဒှ်ယဲဂမၠိုၚ် (Notable Outbreaks and Epidemics) ==
ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ၊ အာဏာပိုၚ် တအ် လလောၚ်တြး လဝ် ကပ် ယဲ ဟာန်တာ ဇၞော်ဇၞော် သာ်ဏအ် ရ-
* '''ကပ်ယဲ လဒေါဝ် အမေရိကာန် (၁၉၉၃):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၃၊ သဝ်ဝန် တအ် ဆဵုဂဗ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ယဲ HPS ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဒေသ Four Corners၊ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ရ။ မၞိဟ် သၟတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒး ချိုတ် အာ ဗွဲမပြဟ် တုဲ တၠပညာ တအ် ညာတ် ကေတ် ဂကူ စၟယဲ တၟိ &quot;Sin Nombre virus&quot; ။
* '''ကပ်ယဲ ယဝ်သေမိုက် (၂၀၁၂):''' ပ္ဍဲ ပန်းခြံ သဘာဝ ယဝ်သေမိုက် (Yosemite National Park)၊ မၞိဟ် ၁၀ တၠ ပြၚ် ကလိဂွံ ယဲ ဏအ် ကြဴနူ ညးတအ် တိုန် ဇူ ပ္ဍဲ ဇြပ် မၞုံ ကု ကၞိ ရ။
* '''ကပ်ယဲ က္ၜၚ် အာ တရဴ MV Hondius (၂၀၂၆):''' ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဏအ်، ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် တအ် ဆဵုဂဗ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ယဲ ဟာန်တာ ဂကူပါ် &quot;Andes virus&quot; လတူ က္ၜၚ် MV Hondius ပ္ဍဲ ၜဳ အတ္တလာန်တိတ် သၠုၚ်ကျာ ရ။ စၟယဲ ဏအ် ကၠောအ်က္ဍ နူ မၞိဟ် စိုပ် မၞိဟ် လတူ က္ၜၚ် ဂှ် ရ။&lt;ref&gt;European Centre for Disease Prevention and Control (2026). ''Epidemiological update: Hantavirus outbreak on a cruise ship MV Hondius''.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Transmission electron micrograph of Sin Nombre virus.jpg | ရုပ် စၟယဲ Sin Nombre မဒှ် ဟိုတ် အဓိက သွက် ယဲ HPS
File:Peromyscus maniculatus.jpg | ကၞိ ဒြာဲ (Deer mouse) မယိုက် ဂၠေၚ် စၟယဲ ဏအ် ပ္ဍဲ အမေရိက
File:Chest Xray PA 38 yr Female ICU admission 2200.jpg | ဓါတ်ရုပ် X-ray ထ္ၜး ပျး လဝ် ဍာ် မလုပ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ခအိုတ် (ARDS) ဟိုတ်နူ ယဲ ဟာန်တာ
&lt;/gallery&gt;

== ၉။ လဒက်ပ္တန် စၟယဲ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (Viral Structure and Virology) ==
စၟယဲ ဟာန်တာ ဏအ် ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ မျိုးရင်း Hantaviridae ရ။ 
* '''လဒက်ပ္တန် (Structure):''' ဍေံ ဒှ် စၟယဲ မၞုံ ကု ပွဳပွူ ခစောမ် (Enveloped virus) ရ။ အပ္ဍဲ ဍေံ ဂှ်၊ ဍေံ ၚိတ် ဂိုၚ် လဝ် လိက်ကုတ် မျိုးဗီဇ RNA ၃ တၞုၚ် (S, M, ကဵု L segments) ရ။ တၞုၚ် S ဂှ် ဍေံ ဗဒှ် ကဵု Nucleocapsid protein တုဲ တၞုၚ် M ဂှ် ဗဒှ် ကဵု Glycoproteins (G1 ကဵု G2) ရ။ 
* '''ပွမလုပ် ဇီုကပိုက်:''' ကာလ စၟယဲ ဏအ် စိုပ် အာ အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မ္ဂး၊ ဍေံ ဇီုကပိုက် ကလာပ်ရုပ် သၞောတ်ဝ် ဆီ (Endothelial cells) ရ။ ဏအ် ဂှ် ပကဵု ညံၚ် ဍာ် ဆီ ဂွံ စှ်ေ အာ လတူ စၞာံ ကေုာံ ခအိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Schmaljohn, C. S., &amp; Hjelle, B. (1997). ''Hantaviruses: A Global Disease Problem''. Emerging Infectious Diseases.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သုတေသန ကေုာံ အနာဂတ် (Research and Future Perspectives) ==
လၟုဟ်၊ တၠပညာ သုတေသန ဂၠးတိ ဂစာန် ကၠောန် ဒၟံၚ် ကမၠောန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ ဏအ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် ရ-
* '''ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (Vaccines):''' သွက် ယဲ HFRS မ္ဂး ဍုၚ် ကိုဝ်ရဳယျာ ကဵု ကြုက် ပတိတ် လဝ် ဂဥုဲ စဵုဒၞာ လ္ၚဵု (Hantavax) ကီု လေဝ်، ဍေံ ဟွံဂွံ ဒုၚ် တဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် ဏီ ပုဟ်။ သွက် ယဲ HPS (မအန္တရာယ် ဇၞော် အိုတ်) မ္ဂး ဂဥုဲ စဵုဒၞာ ဟွံမွဲ သက်က် ဏီ ရ။
* '''အနာဂတ် (Future):''' ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု မပြံၚ်လှာဲ အာ တုဲ၊ ဂကူ ကၞိ တအ် ပြးဇး အာ ဒေသ တၟိတၟိ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် တအ် သ္ဒး စွံ သတိ လတူ အန္တရာယ် ယဲ ဟာန်တာ မမာန် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် လၟိုန် ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ဗီုလဵု စၟယဲ ဟာန်တာ ဏအ် ကၠောအ်က္ဍ ကေုာံ ပွမစဵုဒၞာ ဍေံ လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=P7P8r1ZtA9U|title=Hantavirus Explained: Symptoms, Spread, and Prevention}}

{{ယဲကၠောအ်က္ဍ}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]]
* {{ill|ယဲ ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉|en|COVID-19}}
* [[wikt:mnw:စၟယဲ|စၟယဲ (Virus)]]
* {{ill|ခအိုတ် လီုလာ်|en|Acute respiratory distress syndrome}}
* {{ill|ကၞိ|en|Mouse}} (Mouse/Rodent)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Jonsson, C. B., Figueiredo, L. T., &amp; Vapalahti, O. (2010). ''A Global Perspective on Hantavirus Ecology, Epidemiology, and Disease''. Clinical Microbiology Reviews, 23(2), 412–441.
* Lee, Ho-Wang. (1982). ''Hemorrhagic fever with renal syndrome''. Progress in Medical Virology, 28, 96-113.
* Peters, C. J., Simpson, G. L., &amp; Levy, H. (1999). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome: The New American Hemorrhagic Fever''. Clinical Infectious Diseases, 28(3), 536-540.
* Schmaljohn, C. S., &amp; Hjelle, B. (1997). ''Hantaviruses: A Global Disease Problem''. Emerging Infectious Diseases, 3(2), 95-104.
* Centers for Disease Control and Prevention (CDC). (2023). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome (HPS) Information''. U.S. Department of Health &amp; Human Services.
* European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC). (2026). ''Epidemiological update: Hantavirus outbreak on a cruise ship MV Hondius''. Stockholm.
* World Health Organization (WHO). (2026). ''Disease Outbreak News: Andes hantavirus variant''. Geneva.
* MacNeil, A., et al. (2011). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome, United States, 1993–2009''. Emerging Infectious Diseases, 17(7), 1195-1201.
* Kruger, D. H., et al. (2011). ''Hantavirus infections and their prevention''. Microbes and Infection, 13(14-15), 1128-1133.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Orthohantavirus Orthohantavirus (Hantavirus)]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{DEFAULTSORT:ယဲ ဟာန်တာ}}
[[Category:ယဲကၠောအ်က္ဍ]]
[[Category:စၟယဲ]]
[[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>2dbtjvxba7d9ekkwmbtuty906ribeyd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54614</id>
      <parentid>54613</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T10:57:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23890" sha1="gdpfdpldowji67nfsjd1tddnh5u23no" xml:space="preserve">{{Short description|ဂကူ စၟယဲ မကၠောအ်က္ဍ နူကဵု ကၞိ စိုပ် ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ မဗဒှ် ကဵု ယဲ သကာတ်မြဟ်}}
{{Infobox disease
| Name = ယဲ ဟာန်တာ (Hantavirus)
| Synonyms = Orthohantavirus infection, Hantavirus disease
| Image = Sin Nombre virus.jpg
| Caption = ရုပ် စၟယဲ Sin Nombre virus (ဂကူ ယဲ ဟာန်တာ မွဲ) ညာတ် ကေတ် သၟဝ် မိုက်ခရဝ်သကုပ်
| Specialty = [[wikt:mnw:ပရေၚ်ထတ်ယုက်|ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]၊ ယဲ ကၠောအ်က္ဍ (Infectious disease)
| Symptoms = ဇွဟ်၊ ဇကုဂိ၊ က္ဍိုပ်ဂိ၊ ယီုဝါတ်၊ ခအိုတ် လီုလာ်၊ ကောန်တၟံ(ကၟက်ဂြိုဟ်) လီုလာ်
| Complications = Shock، {{ill|ခအိုတ် လီုလာ်|en|Acute respiratory distress syndrome}} (ARDS)، {{ill|ကောန်တၟံ(ကၟက်ဂြိုဟ်)လီု|en|Kidney failure}}
| Causes = [[wikt:mnw:စၟယဲ|စၟယဲ]] ဂကူ ''Orthohantavirus''
| Transmission = ပွမယီုလုပ် ဓါတ်အိက် ကေုာံ ဍာ်စၚ် ကၞိ မပြးဇး လတူ ကျာ
| Prevention = ပွမထိၚ်ဒဝ် ကၞိ၊ ပွမသ္အးဇ္ၚး သ္ၚိ ကေုာံ ဂိုဒေါၚ်
| Treatment = ကဵု အောက်ဆီဂျင်၊ ပွမလွဳယဲ ထံက်ပၚ် သဇိုၚ် (Supportive care)
| Frequency = ရှားပါး (ဆဂး အန္တရာယ် ဇၞော်)
| Deaths = လၟိဟ် ချိုတ် သၠုၚ် (၁% စဵုကဵု ၆၀% တန်တဴ လတူ ဂကူပါ် စၟယဲ)
}}

'''[[wikt:mnw:ယဲ|ယဲ]] ဟာန်တာ''' ({{lang-en|Hantavirus}} ဟွံသေၚ်မ္ဂး Orthohantavirus) ဝွံ ဍေံဒှ် ဂကောံ [[wikt:mnw:စၟယဲ|စၟယဲ]] မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကူတမ်''Hantaviridae'' ရ။ စၟယဲ ဏအ် ဍေံ မံၚ် တန်တဴ ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓကာယ ဂကူ ကၞိ နာနာ သာ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ဍေံ ဟွံဗဒှ် ကဵု ယဲ မွဲမွဲ သာ် လတူ ကၞိ တအ် ပုဟ်။ ဆဂး၊ ကာလ စၟယဲ ဏအ် ကၠောအ်က္ဍ လုပ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် မ္ဂး၊ ဍေံ ဗဒှ် ကဵု ယဲ သကာတ်မြဟ် ၜါ သာ် ရ။ ယဲ သီု ၜါ ဂှ် ဒှ် {{ill|ယဲ ဆီစှ်ေ ကေုာံ ကောန်တၟံ(ကၟက်ဂြိုဟ်) လီုလာ်|en|Hantavirus hemorrhagic fever with renal syndrome}} (HFRS) ကေုာံ {{ill|ယဲ ခအိုတ် လီုလာ် ဟာန်တာ|en|Hantavirus pulmonary syndrome}} (HPS) ရ။ ယဲ HFRS ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ တိုက် အာရှ ကဵု ဥရောပ တုဲ၊ ယဲ HPS ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ တိုက် အမေရိက ရ။&lt;ref&gt;Jonsson, C. B. et al. (2010). ''A Global Perspective on Hantavirus Ecology, Epidemiology, and Disease''. Clinical Microbiology Reviews.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် (Introduction and Overview) ==
စၟယဲ ဟာန်တာ ဍေံ ဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးဍုၚ်ကွာန် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ 
* '''သၞောတ်ဝ် လမျီု စၟယဲ:''' စၟယဲ ဏအ် ဍေံ ယိုက် ဂၠေၚ် လိက်ကုတ် မျိုးဗီဇ RNA တၞုၚ် မွဲ (Single-stranded RNA) ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ဍေံ ရ။ 
* '''အန္တရာယ်:''' ကောန်မၞိဟ် တအ် ကလိဂွံ စၟယဲ ဏအ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ညးတအ် ယီု လုပ် ဒး ဓါတ် အိက်၊ ဍာ်စၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဍာ်ပါၚ် ကၞိ မပြးဇး လတူ ကျာ ရ။ ယဲ ဏအ် ဍေံ ဟွံမွဲ ကု ဂဥုဲ လွဳ သီးသန့် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (Vaccine) ဏီ ပုဟ်။ လၟိဟ် မၞိဟ် ချိုတ် (Fatality rate) ဂှ် သၠုၚ် ဗွဲမလောန် တုဲ ဍေံ စိုပ် မာန် စဵုကဵု ၆၀ ရာခိုင်နှုန်း သွက် ဂကူပါ် HPS ပ္ဍဲ တိုက် အမေရိက ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပွမဆဵုဂဗ (History and Discovery) ==
သဝ်ဝန် တအ် စ ဆဵုဂဗ လက္ခဏာ ယဲ ဏအ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ (၁၉၅၀-၁၉၅၃) တေံ ရ။
* '''ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ:''' ပ္ဍဲ အခိၚ် ပၞာန် ဂှ်၊ ကောန် ပၞာန် ကၟိန်ဍုၚ် အမေရိကာန် ကေုာံ ကောန် ပၞာန် ကုလသမဂ္ဂ လ္ၚီ ပြၚ် ဒး ဒုၚ် ယဲ ဇွဟ် ကေုာံ ယဲ ဆီစှ်ေ သကာတ်မြဟ် ဇရေၚ် ၜဳ ဟာန်တာန် (Hantan River) ပ္ဍဲ ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုၚ်ကျာ ရ။
* '''ပွမခၞံဗဒှ် ယၟု:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၈ ဂှ်၊ တၠပညာ သုတေသန ကိုဝ်ရဳယျာ {{ill|Ho-Wang Lee|en|Ho-Wang Lee}} ကေုာံ ကောန် ကမၠောန် ညး တအ် ခါ် ပတိတ် မာန် စၟယဲ ဏအ် နူကဵု ဂကူ ကၞိ ပ္ဍဲ ဒေသ ဂှ် ရ။ ညးတအ် ခုတ် ဇိုန် ကဵု ယၟု စၟယဲ ဂှ် &quot;Hantaan virus&quot; နိဿဲ ကု ယၟု ၜဳ ဟာန်တာန် တေံ ရ။ ဗွဲလက္ကရဴ၊ ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ စၟတ်သမ္တီ ဂကူ ယဲ သီုဖအိုတ် ဏအ် နဒဒှ် &quot;ယဲ ဟာန်တာ&quot; (Hantavirus) ရ။&lt;ref&gt;Lee, H. W. (1982). ''Hemorrhagic fever with renal syndrome''. Progress in Medical Virology.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဗီုပြၚ် ယဲ ကေုာံ လက္ခဏာ အဓိက (Types of Disease and Key Symptoms) ==
စၟယဲ ဟာန်တာ ဏအ် ဗဒှ် ကဵု ယဲ ဇၞော် ၜါ သာ် လတူ ကောန်မၞိဟ် ရ-

=== (က) ယဲ HFRS (Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome) ===
ယဲ ဏအ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ တိုက် အာရှ ကဵု ဥရောပ ရ။ ဍေံ ပလီုပလာ် ကောန်တၟံ(ကၟက်ဂြိုဟ်) ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ဆီ ရ။
* '''လက္ခဏာ ကိုပ်ကၠာ:''' မၞိဟ် ယဲ ဒး ဒုၚ် ဇွဟ်၊ ဇကု ဂိ၊ က္ဍိုပ် ဂိ၊ ကေုာံ ဂၞဴ အာ ကြဴနူ ၂-၄ သတ္တာဟ ရ။
* '''လက္ခဏာ သကာတ်မြဟ်:''' ဆီ စှ်ေ သၟဝ် စၞာံ၊ တုဲပၠန် ဆီ ဍာ်မောတ် က္တဵုဒှ် ပြသၞာ ။ ကောန်တၟံ(ကၟက်ဂြိုဟ်) လီုလာ် အာ တုဲ ဍေံ မာန် ပကဵု ညံၚ် မၞိဟ် ချိုတ် ရ။ (လၟိဟ် ချိုတ် ၁-၁၅%)

=== (ခ) ယဲ HPS (Hantavirus Pulmonary Syndrome) ===
ယဲ ဏအ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ တိုက် အမေရိက သၟဝ်ကျာ ကဵု သၠုၚ်ကျာ ရ။ ဍေံ ပလီုပလာ် ခအိုတ် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ယီု ဗွဲမပြဟ် ရ။
* '''လက္ခဏာ:''' ကြဴနူ လက္ခဏာ ဇွဟ် ဓမ္မတာ တုဲ၊ ခအိုတ် မၞိဟ် ယဲ ပကောံ ဒုၚ် ဍာ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ။ မၞိဟ် ယဲ ယီု ဝါတ် ဂါတ် ဗွဲမလောန် တုဲ ဍေံ စိုပ် အာ အကာဲအရာ Shock ပ္ဍဲ အခိၚ် ၜိုတ် ၂-၃ တ္ၚဲ ဓဝ် ရ။ (လၟိဟ် ချိုတ် ၃၀-၆၀%)

== ၄။ ဟိုတ် ကေုာံ ပွမကၠောအ်က္ဍ (Causes and Transmission) ==
ဂကူ ကၞိ နာနာ သာ် ယိုက် ဂၠေၚ် စၟယဲ ဏအ် ရ။ ကၞိ တအ် ဗလး ပတိတ် စၟယဲ နူကဵု ဍာ်စၚ်၊ အိက် ကေုာံ ဍာ်ပါၚ် ညးတအ် ရ။
* '''ပွမယီုလုပ် ကျာ (Aerosolization):''' ကာလ အိက် ကၞိ တအ် ဇြိုတ် ကှ် အာ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ညိၚ်ၚ် (ဥပမာ - ဂိုဒေါၚ်)၊ ဓါတ် အိက် ဂှ် ပြးဇး အာ လတူ ကျာ ရ။ ကောန်မၞိဟ် ယီု လုပ် ဒး ဓါတ် အိက် ဏအ် မ္ဂး ညးတအ် ကလိဂွံ ယဲ ဟာန်တာ ရ။
* '''ပွမစုက်လုဲ တိုက်ရိုက်:''' ယဝ်ရ ကၞိ ၚိတ် ဒး မၞိဟ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး မၞိဟ် ရပ် ဒး အိက် ကၞိ တုဲ ဇွောတ် ဒး မုက် မတ် မ္ဂး၊ စၟယဲ မာန် လုပ် ခန္ဓကာယ ရ။
* '''မၞိဟ် စိုပ် မၞိဟ်:''' ဗွဲဓမ္မတာ မ္ဂး ယဲ ဏအ် ဟွံကၠောအ်က္ဍ နူ မၞိဟ် မွဲ စိုပ် မၞိဟ် မွဲ ဏီ ပုဟ်။ ဆဂး၊ သွက် ဂကူပါ် စၟယဲ &quot;Andes virus&quot; မွဲ ဓဝ် ဟေၚ်၊ ဍေံ မာန် ကၠောအ်က္ဍ အကြာ မၞိဟ် ကဵု မၞိဟ် ပ္ဍဲ အကာဲအရာ မစုက်လုဲ ညောန်ညောန် ရ။&lt;ref&gt;Peters, C. J., et al. (1999). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome: The New American Hemorrhagic Fever''. Clinical Infectious Diseases.&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဂကူပါ် စၟယဲ ကေုာံ ကၞိ မယိုက်ဂၠေၚ် (Virus Strains and Rodent Reservoirs) ==
စၟယဲ ဟာန်တာ ဇၟာပ် ဂကူပါ် တအ် နွံ ကု ဂကူ ကၞိ သီးသန့် မွဲ သွက်ဂွံ ယိုက် ဂၠေၚ် ဍေံ ရ။ အလုံ ဂၠးတိ၊ တၠပညာ တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဂကူပါ် စၟယဲ ပြၚ် ၅၀ မျိုး ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ဂကူပါ် စၟယဲ ဟာန်တာ အဓိက ကေုာံ ကၞိ မယိုက်ဂၠေၚ်
|-
! ဂကူပါ် စၟယဲ !! ယဲ မဗဒှ် ကဵု !! ဂကူ ကၞိ အဓိက (Rodent Host) !! ဒေသ မက္တဵုဒှ်
|-
| Hantaan virus || HFRS || {{ill|ကၞိ ဝါ|en|Striped field mouse}} (Striped field mouse) || အာရှ ဗမံက် (ကြုက်၊ ကိုဝ်ရဳယျာ)
|-
| Seoul virus || HFRS || {{ill|ကၞိ ဂြိုပ်|en|Brown rat}} (Brown rat) || အလုံ ဂၠးတိ
|-
| Sin Nombre virus || HPS || {{ill|ကၞိ ဒြာဲ|en|Deer mouse}} (Deer mouse) || အမေရိက သၟဝ်ကျာ (ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်)
|-
| Andes virus || HPS || {{ill|ကၞိ သ္ၚု|en|Oligoryzomys longicaudatus}} (Pygmy rice rat) || အမေရိက သၠုၚ်ကျာ (အာဂျေန်တဳနာ၊ ချဳလဳ)
|-
| Puumala virus || HFRS (Nephropathia epidemica) || {{ill|ကၞိ ဗီုကေဝ်|en|Bank vole}} (Bank vole) || ဥရောပ သၟဝ်ကျာ (သကန်ဒဳနေဗီးယား)
|}

== ၆။ ပွမစၟဳစၟတ် ယဲ (Diagnosis and Testing) ==
သဝ်ဝန် တအ် ဒး စၟဳစၟတ် ယဲ ဏအ် ဗွဲမပြဟ် ရ၊ ဟိုတ်နူ လက္ခဏာ ဍေံ တုပ် ဒၟံၚ် ကု ယဲ ဇွဟ် ဓမ္မတာ ရ။
* '''စၟဳစၟတ် ဆီ:''' သဝ်ဝန် စၟဳစၟတ် ဆီ မၞိဟ် ယဲ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ရံၚ် လၟိဟ် Platelets မစှ်ေ အာ (Thrombocytopenia) ရ။
* '''စၟဳစၟတ် ဓါတ် (Serology):''' ဌာန ဓါတ်ခွဲ စကာ နဲကဲ {{ill|ELISA|en|ELISA}} သွက်ဂွံ ဂၠာဲ စၟဳစၟတ် ဓါတ် စဵုဒၞာ Antibodies (IgM ကဵု IgG) မတဝ်စၞေဟ် ကု ယဲ ဟာန်တာ ရ။
* '''စၟဳစၟတ် ဓါတ်ရုပ် ขအိုတ် (Chest X-ray):''' သွက် ယဲ HPS မ္ဂး၊ သဝ်ဝန် ရပ် စကာ ဓါတ်ရုပ် X-ray သွက်ဂွံ ရံၚ် ဍာ် မလုပ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ခအိုတ် (Pulmonary edema) ရ။

== ၇။ ပွမလွဳယဲ ကေုာံ ပွမစဵုဒၞာ (Treatment and Prevention) ==
လၟုဟ်၊ ပရေၚ် ဆေၚ်စပ် ကု ဂဥုဲ ဟွံမာန် ပလီုပလာ် စၟယဲ ဟာန်တာ တိုက်ရိုက် ဏီ ပုဟ်။
* '''ပွမလွဳယဲ (Treatment):''' ရုၚ်ဂဥုဲ တအ် သ္ဒး လွဳယဲ မၞိဟ် ယဲ ပ္ဍဲ ဌာန ICU ဗွဲမပြဟ် ရ။ သဝ်ဝန် တအ် ကဵု အောက်ဆီဂျင် ကေုာံ စက် ယီု (Mechanical ventilation) သွက်ဂွံ ရီုဗၚ် မၞိဟ် ယဲ HPS ရ။ သွက် မၞိဟ် ယဲ HFRS မ္ဂး၊ ညးတအ် သ္ဒး စကာ စက် ကြာတ် ကောန်တၟံ(ကၟက်ဂြိုဟ်) (Dialysis) ရ။
* '''ပွမစဵုဒၞာ (Prevention):''' နဲကဲ ခိုဟ် အိုတ် ဂှ် ညးဍုၚ်ကွာန် သ္ဒး စဵုဒၞာ အန္တရာယ် ကၞိ ရ။ ပိုဲ သ္ဒး ကၟာတ် လဒဵု ဂၠံၚ် ကၞိ မလုပ် သ္ၚိ ။ ကာလ သ္အးဇ္ၚး ဂိုဒေါၚ် မ္ဂး، ပိုဲ သ္ဒး ယာတ် ဒၞာ ပါၚ် (Mask) ကေုာံ ကရိုဟ် တဲ (Gloves) တွဵု ရ။ တုဲပၠန်၊ ပိုဲ သ္ဒး ဖျာ် ဂစိုတ် ဂဥုဲ Bleach ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ တး အိက် ကၞိ ရ။&lt;ref&gt;CDC (2023). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome (HPS) Information''. Centers for Disease Control and Prevention.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ကပ်ယဲ ကေုာံ ပရေၚ်က္တဵုဒှ်ယဲဂမၠိုၚ် (Notable Outbreaks and Epidemics) ==
ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ၊ အာဏာပိုၚ် တအ် လလောၚ်တြး လဝ် ကပ် ယဲ ဟာန်တာ ဇၞော်ဇၞော် သာ်ဏအ် ရ-
* '''ကပ်ယဲ လဒေါဝ် အမေရိကာန် (၁၉၉၃):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၃၊ သဝ်ဝန် တအ် ဆဵုဂဗ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ယဲ HPS ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဒေသ Four Corners၊ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ရ။ မၞိဟ် သၟတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒး ချိုတ် အာ ဗွဲမပြဟ် တုဲ တၠပညာ တအ် ညာတ် ကေတ် ဂကူ စၟယဲ တၟိ &quot;Sin Nombre virus&quot; ။
* '''ကပ်ယဲ ယဝ်သေမိုက် (၂၀၁၂):''' ပ္ဍဲ ပန်းခြံ သဘာဝ ယဝ်သေမိုက် (Yosemite National Park)၊ မၞိဟ် ၁၀ တၠ ပြၚ် ကလိဂွံ ယဲ ဏအ် ကြဴနူ ညးတအ် တိုန် ဇူ ပ္ဍဲ ဇြပ် မၞုံ ကု ကၞိ ရ။
* '''ကပ်ယဲ က္ၜၚ် အာ တရဴ MV Hondius (၂၀၂၆):''' ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဏအ်، ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် တအ် ဆဵုဂဗ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ယဲ ဟာန်တာ ဂကူပါ် &quot;Andes virus&quot; လတူ က္ၜၚ် MV Hondius ပ္ဍဲ ၜဳ အတ္တလာန်တိတ် သၠုၚ်ကျာ ရ။ စၟယဲ ဏအ် ကၠောအ်က္ဍ နူ မၞိဟ် စိုပ် မၞိဟ် လတူ က္ၜၚ် ဂှ် ရ။&lt;ref&gt;European Centre for Disease Prevention and Control (2026). ''Epidemiological update: Hantavirus outbreak on a cruise ship MV Hondius''.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Transmission electron micrograph of Sin Nombre virus.jpg | ရုပ် စၟယဲ Sin Nombre မဒှ် ဟိုတ် အဓိက သွက် ယဲ HPS
File:Peromyscus maniculatus.jpg | ကၞိ ဒြာဲ (Deer mouse) မယိုက် ဂၠေၚ် စၟယဲ ဏအ် ပ္ဍဲ အမေရိက
File:Chest Xray PA 38 yr Female ICU admission 2200.jpg | ဓါတ်ရုပ် X-ray ထ္ၜး ပျး လဝ် ဍာ် မလုပ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ခအိုတ် (ARDS) ဟိုတ်နူ ယဲ ဟာန်တာ
&lt;/gallery&gt;

== ၉။ လဒက်ပ္တန် စၟယဲ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (Viral Structure and Virology) ==
စၟယဲ ဟာန်တာ ဏအ် ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ မျိုးရင်း Hantaviridae ရ။ 
* '''လဒက်ပ္တန် (Structure):''' ဍေံ ဒှ် စၟယဲ မၞုံ ကု ပွဳပွူ ခစောမ် (Enveloped virus) ရ။ အပ္ဍဲ ဍေံ ဂှ်၊ ဍေံ ၚိတ် ဂိုၚ် လဝ် လိက်ကုတ် မျိုးဗီဇ RNA ၃ တၞုၚ် (S, M, ကဵု L segments) ရ။ တၞုၚ် S ဂှ် ဍေံ ဗဒှ် ကဵု Nucleocapsid protein တုဲ တၞုၚ် M ဂှ် ဗဒှ် ကဵု Glycoproteins (G1 ကဵု G2) ရ။ 
* '''ပွမလုပ် ဇီုကပိုက်:''' ကာလ စၟယဲ ဏအ် စိုပ် အာ အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မ္ဂး၊ ဍေံ ဇီုကပိုက် ကလာပ်ရုပ် သၞောတ်ဝ် ဆီ (Endothelial cells) ရ။ ဏအ် ဂှ် ပကဵု ညံၚ် ဍာ် ဆီ ဂွံ စှ်ေ အာ လတူ စၞာံ ကေုာံ ခအိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Schmaljohn, C. S., &amp; Hjelle, B. (1997). ''Hantaviruses: A Global Disease Problem''. Emerging Infectious Diseases.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သုတေသန ကေုာံ အနာဂတ် (Research and Future Perspectives) ==
လၟုဟ်၊ တၠပညာ သုတေသန ဂၠးတိ ဂစာန် ကၠောန် ဒၟံၚ် ကမၠောန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ ဏအ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် ရ-
* '''ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (Vaccines):''' သွက် ယဲ HFRS မ္ဂး ဍုၚ် ကိုဝ်ရဳယျာ ကဵု ကြုက် ပတိတ် လဝ် ဂဥုဲ စဵုဒၞာ လ္ၚဵု (Hantavax) ကီု လေဝ်، ဍေံ ဟွံဂွံ ဒုၚ် တဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် ဏီ ပုဟ်။ သွက် ယဲ HPS (မအန္တရာယ် ဇၞော် အိုတ်) မ္ဂး ဂဥုဲ စဵုဒၞာ ဟွံမွဲ သက်က် ဏီ ရ။
* '''အနာဂတ် (Future):''' ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု မပြံၚ်လှာဲ အာ တုဲ၊ ဂကူ ကၞိ တအ် ပြးဇး အာ ဒေသ တၟိတၟိ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် တအ် သ္ဒး စွံ သတိ လတူ အန္တရာယ် ယဲ ဟာန်တာ မမာန် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် လၟိုန် ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ဗီုလဵု စၟယဲ ဟာန်တာ ဏအ် ကၠောအ်က္ဍ ကေုာံ ပွမစဵုဒၞာ ဍေံ လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=P7P8r1ZtA9U|title=Hantavirus Explained: Symptoms, Spread, and Prevention}}

{{ယဲကၠောအ်က္ဍ}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]]
* {{ill|ယဲ ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉|en|COVID-19}}
* [[wikt:mnw:စၟယဲ|စၟယဲ (Virus)]]
* {{ill|ခအိုတ် လီုလာ်|en|Acute respiratory distress syndrome}}
* {{ill|ကၞိ|en|Mouse}} (Mouse/Rodent)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Jonsson, C. B., Figueiredo, L. T., &amp; Vapalahti, O. (2010). ''A Global Perspective on Hantavirus Ecology, Epidemiology, and Disease''. Clinical Microbiology Reviews, 23(2), 412–441.
* Lee, Ho-Wang. (1982). ''Hemorrhagic fever with renal syndrome''. Progress in Medical Virology, 28, 96-113.
* Peters, C. J., Simpson, G. L., &amp; Levy, H. (1999). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome: The New American Hemorrhagic Fever''. Clinical Infectious Diseases, 28(3), 536-540.
* Schmaljohn, C. S., &amp; Hjelle, B. (1997). ''Hantaviruses: A Global Disease Problem''. Emerging Infectious Diseases, 3(2), 95-104.
* Centers for Disease Control and Prevention (CDC). (2023). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome (HPS) Information''. U.S. Department of Health &amp; Human Services.
* European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC). (2026). ''Epidemiological update: Hantavirus outbreak on a cruise ship MV Hondius''. Stockholm.
* World Health Organization (WHO). (2026). ''Disease Outbreak News: Andes hantavirus variant''. Geneva.
* MacNeil, A., et al. (2011). ''Hantavirus Pulmonary Syndrome, United States, 1993–2009''. Emerging Infectious Diseases, 17(7), 1195-1201.
* Kruger, D. H., et al. (2011). ''Hantavirus infections and their prevention''. Microbes and Infection, 13(14-15), 1128-1133.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Orthohantavirus Orthohantavirus (Hantavirus)]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{DEFAULTSORT:ယဲ ဟာန်တာ}}
[[Category:ယဲကၠောအ်က္ဍ]]
[[Category:စၟယဲ]]
[[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>gdpfdpldowji67nfsjd1tddnh5u23no</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox disease</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10932</id>
    <revision>
      <id>54599</id>
      <timestamp>2026-05-08T06:53:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox | above       = {{{Name|{{PAGENAME}}}}} | abovestyle  = background-color: #efefef;  | image       = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{Image|}}}|size={{{Image_size|250px}}}|alt={{{alt|}}}}} | caption     = {{{Caption|}}}  | label1      = ပညာတၟေၚ် (Specialty) | data1       = {{{Specialty|}}}  | label2      = လက္ခဏာယဲ (Symptoms) | data2       = {{{Symptoms|}}}  | label...&quot;</comment>
      <origin>54599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1335" sha1="9h4uvqpax4g3b8rjj2cw7ljqvqhu728" xml:space="preserve">{{Infobox
| above       = {{{Name|{{PAGENAME}}}}}
| abovestyle  = background-color: #efefef;

| image       = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{Image|}}}|size={{{Image_size|250px}}}|alt={{{alt|}}}}}
| caption     = {{{Caption|}}}

| label1      = ပညာတၟေၚ် (Specialty)
| data1       = {{{Specialty|}}}

| label2      = လက္ခဏာယဲ (Symptoms)
| data2       = {{{Symptoms|}}}

| label3      = ယဲမဆက်စပ် (Complications)
| data3       = {{{Complications|}}}

| label4      = ဟိုတ် (Causes)
| data4       = {{{Causes|}}}

| label5      = အခိၚ်စၟယဲဇၞော်မောဝ်
| data5       = {{{Incubation_period|}}}

| label6      = ပွမစဵုဒၞာ (Prevention)
| data6       = {{{Prevention|}}}

| label7      = ပွမလွဳယဲ (Treatment)
| data7       = {{{Treatment|}}}

| label8      = လၟိဟ်မက္တဵုဒှ် (Frequency)
| data8       = {{{Frequency|}}}

| label9      = လၟိဟ်မချိုတ် (Deaths)
| data9       = {{{Deaths|}}}

| label10     = ယၟုတၞဟ် (Synonyms)
| data10      = {{{Synonyms|}}}

| below       = {{#if:{{{notes|}}}|&lt;hr/&gt;''တၚ်စၟတ်: {{{notes}}}''}}
| belowstyle  = text-align: left; font-size: 90%;
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9h4uvqpax4g3b8rjj2cw7ljqvqhu728</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:ယဲကၠောအ်က္ဍ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10933</id>
    <revision>
      <id>54601</id>
      <timestamp>2026-05-08T07:07:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Navbox | name  = ယဲကၠောအ်က္ဍ | title = [[wikt:mnw:ယဲ|ယဲ]] ကၠောအ်က္ဍဂမၠိုၚ် (Infectious Diseases) | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image = [[File:Virus icon.svg|60px|သင်္ကေတ ယဲကၠောအ်က္ဍ]]  | group1 = ယဲ စၟဗိုင်ရပ်စ်&lt;br/&gt;(Viral diseases) | list1  =  * ကိုဝ်...&quot;</comment>
      <origin>54601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2424" sha1="sh0u383dtwqg8cm6hfmsouwpxfzu7m8" xml:space="preserve">{{Navbox
| name  = ယဲကၠောအ်က္ဍ
| title = [[wikt:mnw:ယဲ|ယဲ]] ကၠောအ်က္ဍဂမၠိုၚ် (Infectious Diseases)
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| image = [[File:Virus icon.svg|60px|သင်္ကေတ ယဲကၠောအ်က္ဍ]]

| group1 = ယဲ စၟဗိုင်ရပ်စ်&lt;br/&gt;(Viral diseases)
| list1  = 
* [[ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉]] (COVID-19)
* {{ill|ယဲ HIV/AIDS|en|HIV/AIDS|HIV / AIDS}}
* [[ယဲ ဟာန်တာ]] (Hantavirus)
* {{ill|ယဲ မသုန်|en|Dengue fever}} (Dengue)
* {{ill|ယဲ အဳဗဝ်လာ|en|Ebola|Ebola}}
* {{ill|ယဲ သာသ်|en|SARS|SARS}}
* {{ill|ယဲ ခိုဟ်စိၚ်|en|Influenza}} (Flu)
* {{ill|ယဲ ဇြိုၚ်|en|Rabies}} (Rabies)
* {{ill|ယဲ ကျာ်|en|Smallpox}} (Smallpox)
* {{ill|ယဲ ပိုလဳယဝ်|en|Polio}} (Polio)

| group2 = ယဲ စၟဗက်တဳရဳယျာ&lt;br/&gt;(Bacterial diseases)
| list2  = 
* {{ill|ယဲ တဳဘဳ|en|Tuberculosis}} (TB)
* {{ill|ယဲ ခအိုတ်|en|Pneumonia}} (Pneumonia)
* {{ill|ယဲ မာန်မန်|en|Cholera}} (Cholera)
* {{ill|ယဲ ခရိုဟ်|en|Leprosy}} (Leprosy)
* {{ill|ယဲ ဇွဟ်ကၞိ|en|Plague (disease)|Plague}}
* {{ill|ယဲ သဳဖလိတ်|en|Syphilis}} (Syphilis)
* {{ill|ယဲ မေခိုၚ်|en|Tetanus}} (Tetanus)

| group3 = ယဲ စၟပရဝ်တဝ်ဇိုဝ်ဝါ&lt;br/&gt;(Protozoal diseases)
| list3  = 
* {{ill|ယဲ မေလာရဳယျာ|en|Malaria}} (Malaria)
* {{ill|ယဲ တိုၚ်ဖိုက်|en|Typhoid fever}} (Typhoid)
* {{ill|ယဲ လိက်|en|Amoebiasis}} (Amoebic dysentery)

| group4 = မဆက်စပ်ဂမၠိုၚ်&lt;br/&gt;(Related Topics)
| list4  = 
* {{ill|စၟယဲ|en|Virus|စၟယဲ (Virus)}}
* {{ill|ကပ်ယဲ ဂၠးတိ|en|Pandemic|ကပ်ယဲ ဂၠးတိ (Pandemic)}}
* {{ill|ဂဥုဲ စဵုဒၞာ|en|Vaccine|ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (Vaccine)}}
* [[ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ|ဂကောံ WHO]]

| below = 
* '''[[:Category:ယဲကၠောအ်က္ဍ|ကဏ္ဍ: ယဲကၠောအ်က္ဍ]]'''
* '''[[:Category:စၟယဲ|ကဏ္ဍ: စၟယဲဂမၠိုၚ်]]'''
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sh0u383dtwqg8cm6hfmsouwpxfzu7m8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54602</id>
      <parentid>54601</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:08:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2430" sha1="jm24u8qk90459ijqkrlfgnyalcgop8a" xml:space="preserve">{{Navbox
| name  = ယဲကၠောအ်က္ဍ
| title = [[wikt:mnw:ယဲ|ယဲ]] ကၠောအ်က္ဍဂမၠိုၚ် (Infectious Diseases)
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| image = [[File:Virus icon.svg|60px|သင်္ကေတ ယဲကၠောအ်က္ဍ]]

| group1 = ယဲ စၟဗိုင်းရပ်စ်&lt;br/&gt;(Viral diseases)
| list1  = 
* [[ကိုဝ်ဗေဒ်-၁၉]] (COVID-19)
* {{ill|ယဲ HIV/AIDS|en|HIV/AIDS|HIV / AIDS}}
* [[ယဲ ဟာန်တာ]] (Hantavirus)
* {{ill|ယဲ မသုန်|en|Dengue fever}} (Dengue)
* {{ill|ယဲ အဳဗဝ်လာ|en|Ebola|Ebola}}
* {{ill|ယဲ သာသ်|en|SARS|SARS}}
* {{ill|ယဲ ခိုဟ်စိၚ်|en|Influenza}} (Flu)
* {{ill|ယဲ ဇြိုၚ်|en|Rabies}} (Rabies)
* {{ill|ယဲ ကျာ်|en|Smallpox}} (Smallpox)
* {{ill|ယဲ ပိုလဳယဝ်|en|Polio}} (Polio)

| group2 = ယဲ စၟဗက်တဳရဳယျာ&lt;br/&gt;(Bacterial diseases)
| list2  = 
* {{ill|ယဲ တဳဘဳ|en|Tuberculosis}} (TB)
* {{ill|ယဲ ခအိုတ်|en|Pneumonia}} (Pneumonia)
* {{ill|ယဲ မာန်မန်|en|Cholera}} (Cholera)
* {{ill|ယဲ ခရိုဟ်|en|Leprosy}} (Leprosy)
* {{ill|ယဲ ဇွဟ်ကၞိ|en|Plague (disease)|Plague}}
* {{ill|ယဲ သဳဖလိတ်|en|Syphilis}} (Syphilis)
* {{ill|ယဲ မေးခိုၚ်|en|Tetanus}} (Tetanus)

| group3 = ယဲ စၟပရဝ်တဝ်ဇိုဝ်ဝါ&lt;br/&gt;(Protozoal diseases)
| list3  = 
* {{ill|ယဲ မေလာရဳယျာ|en|Malaria}} (Malaria)
* {{ill|ယဲ တိုၚ်ဖိုက်|en|Typhoid fever}} (Typhoid)
* {{ill|ယဲ လိက်|en|Amoebiasis}} (Amoebic dysentery)

| group4 = မဆက်စပ်ဂမၠိုၚ်&lt;br/&gt;(Related Topics)
| list4  = 
* {{ill|စၟယဲ|en|Virus|စၟယဲ (Virus)}}
* {{ill|ကပ်ယဲ ဂၠးတိ|en|Pandemic|ကပ်ယဲ ဂၠးတိ (Pandemic)}}
* {{ill|ဂဥုဲ စဵုဒၞာ|en|Vaccine|ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (Vaccine)}}
* [[ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ|ဂကောံ WHO]]

| below = 
* '''[[:Category:ယဲကၠောအ်က္ဍ|ကဏ္ဍ: ယဲကၠောအ်က္ဍ]]'''
* '''[[:Category:စၟယဲ|ကဏ္ဍ: စၟယဲဂမၠိုၚ်]]'''
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jm24u8qk90459ijqkrlfgnyalcgop8a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယဲ သဳဖလိတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10934</id>
    <revision>
      <id>54603</id>
      <timestamp>2026-05-08T07:11:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ယဲ မကၠောအ်က္ဍ နူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ် ဟိုတ်နူ စၟဗက်တဳရဳယျာ Treponema pallidum}} {{Infobox disease | Name = ယဲ သဳဖလိတ် (Syphilis) | Synonyms = Lues, Great Pox | Image = Treponema pallidum.jpg | Caption = ရုပ် စၟဗက်တဳရဳယျာ ''Treponema pallidum'' (ဂကူ...&quot;</comment>
      <origin>54603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25691" sha1="6cdpnh0j7v139oqmgmbnqcadh8cynqy" xml:space="preserve">{{Short description|ယဲ မကၠောအ်က္ဍ နူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ် ဟိုတ်နူ စၟဗက်တဳရဳယျာ Treponema pallidum}}
{{Infobox disease
| Name = ယဲ သဳဖလိတ် (Syphilis)
| Synonyms = Lues, Great Pox
| Image = Treponema pallidum.jpg
| Caption = ရုပ် စၟဗက်တဳရဳယျာ ''Treponema pallidum'' (ဂကူ မဗဒှ် ယဲ သဳဖလိတ်) ညာတ် ကေတ် သၟဝ် မိုက်ခရဝ်သကုပ် ဒမၠု (Dark-field microscopy)
| Specialty = [[wikt:mnw:ပရေၚ်ထတ်ယုက်|ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]၊ {{ill|ယဲ မကၠောအ်က္ဍ နူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ်|en|Sexually transmitted infection}} (STI)
| Symptoms = သရ မဟွံဂိ، အနိက် ပ္ကဴ သာ်ဗကေတ်، ယဲ က္ဍိုပ်၊ ပွမလီုလာ် ကလာပ်ရုပ် အာရီု
| Complications = {{ill|ယဲ က္ဍဟ် သဳဖလိတ်|en|Neurosyphilis}}၊ ယဲ ဂြိုဟ်، ယဲ မတ်، ကောန်ၚာ် ချိုတ် အပ္ဍဲ ဂဝ်
| Causes = [[wikt:mnw:စၟယဲ|စၟဗက်တဳရဳယျာ]] ဂကူ ''Treponema pallidum''
| Transmission = ပွမဆက်ဆောံ လိၚ် ဟွံမွဲ ကု စဵုဒၞာ၊ နူ မိ စိုပ် ကောန်ၚာ် (ပ္ဍဲ အခိၚ် သၠး ဂၠံဂဝ်)
| Prevention = ပွမစကာ ကွန်ဒုံး (Condom)، ပွမစၟဳစၟတ် ဆီ
| Treatment = ဂဥုဲ {{ill|ပိန်နဳသဳလိန်|en|Benzathine benzylpenicillin}} (Penicillin)
| Frequency = ၇.၁ မဳလဳယျာန် တၠ (တၟိ) ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ အလုံ ဂၠးတိ (၂၀၂၀)
| Deaths = ၁၀၇,၀၀၀ တၠ (၂၀၁၅)
}}

'''[[wikt:mnw:ယဲ|ယဲ]] သဳဖလိတ်''' ({{lang-en|Syphilis}}) ဝွံ ဍေံဒှ် {{ill|ယဲ မကၠောအ်က္ဍ နူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ်|en|Sexually transmitted infection}} (Sexually Transmitted Infection - STI) မွဲ ရ။ ဍေံ က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ စၟဗက်တဳရဳယျာ (Bacterium) မကော်စ ''{{ill|Treponema pallidum|en|Treponema pallidum}}'' မလုပ် ဇီုကပိုက် ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် ရ။ ယဲ ဏအ် ဍေံ ကၠောအ်က္ဍ ဗွဲမဂၠိုၚ် နူကဵု ပွမဆက်ဆောံ လိၚ် (ပွမစကာ ပါၚ်၊ စအိုတ်၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး မုက်အၚ်္ဂဇာတ်) ဟွံမွဲ ကု စဵုဒၞာ ရ။ တုဲပၠန် ယဲ ဏအ် မာန် ကၠောအ်က္ဍ နူကဵု မိ မၞုံ ကု ယဲ စိုပ် ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲ အခိၚ် သၠး ဂၠံဂဝ် (Congenital syphilis) ရ။ 

ယဲ ဏအ် ဍေံ နွံ ကု လက္ခဏာ ကေုာံ ကဆံၚ် ၄ သာ် မပ္တံကဵု ကဆံၚ် ပထမ (Primary)၊ ကဆံၚ် ဒုတိယ (Secondary)၊ ကဆံၚ် အောပ်မာဲ (Latent) ကေုာံ ကဆံၚ် တတိယ (Tertiary) ရ။ ပ္ဍဲ ကဆံၚ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ်၊ ယဲ ဏအ် ဍေံ ဗဒှ် ကဵု သရ ဍောတ်တ် မဟွံဂိ (Chancre) ရ။ ယဝ်ရ မၞိဟ် ယဲ ဟွံလွဳယဲ မ္ဂး၊ ဍေံ စိုပ် အာ ကဆံၚ် တတိယ တုဲ ဍေံ ပလီုပလာ် က္ဍဟ်၊ ဂြိုဟ် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် အာရီု မာန် ရ။ သဝ်ဝန် တအ် လွဳယဲ သဳဖလိတ် နကဵု ဂဥုဲ ဂစိုတ် စၟ (Antibiotics) မပ္တံကဵု Penicillin ဗွဲမလောဲသွာ မာန် ရ။&lt;ref&gt;Stamm LV. (2010). ''Syphilis: Antibiotic Treatment and Resistance''. Epidemiology and Infection.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ယဲ (Introduction and Overview) ==
ယဲ သဳဖလိတ် ဍေံ ဒှ် ပြသၞာ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးဍုၚ်ကွာန် အလုံ ဂၠးတိ ရ။
* '''စၟဗက်တဳရဳယျာ အဓိက:''' စၟဗက်တဳရဳယျာ ''Treponema pallidum'' ဍေံ နွံ ကု ဗီုပြၚ် ခွေရစ် (Spirochete) မတုပ် ကု ဇုက် ခွေ ဍောတ်တ် ရ။ စၟ ဏအ် ဍေံ ဇၞော် မောဝ် ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် သၟး ရ၊ ဍေံ ဟွံမာန် မံၚ် တန်တဴ လတူ ကပေါတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး တိရစ္ဆာန် တၞဟ် ပုဟ်။
* '''အန္တရာယ် သကာတ်မြဟ်:''' ယဲ ဏအ် ဍေံ ကော်စ &quot;မၞိဟ် မပတောံ ဗတောတ် ဇၞော် အိုတ်&quot; (The Great Imitator) ရ။ ဟိုတ်ဂှ် လက္ခဏာ ယဲ ဏအ် ဍေံ တုပ် ဒၟံၚ် ကု ယဲ တၞဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် တုဲ သဝ်ဝန် တအ် လဆောဝ် ဟွံတီ ကေတ် လောဲလောဲ ရ။ ယဝ်ရ ဟွံလွဳယဲ မ္ဂး ယဲ ဏအ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် မၞိဟ် ယဲ ဂွံ လီုလာ် အာရီု (Dementia) ကေုာံ ချိုတ် အာ မာန် ရ။

== ၂။ လက္ခဏာ ကေုာံ ကဆံၚ်ယဲ (Signs, Symptoms and Stages) ==
ယဲ သဳဖလိတ် ဍေံ ပြာကတ် ကၠုၚ် နကဵု ကဆံၚ် ၄ သာ်-

=== (က) ကဆံၚ် ပထမ (Primary Syphilis) ===
ကြဴနူ မစုက်လုဲ စၟယဲ အကြာ ၁၀ စဵုကဵု ၉၀ တ္ၚဲ، ဍေံ ဗဒှ် ကဵု သရ ဍောတ်တ် မွဲ မကော်စ &quot;Chancre&quot; ร။ သရ ဏအ် ဍေံ ဟွံဂိ (Painless) တုဲ ဍေံ မလေပ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ လတူ မုက်အၚ်္ဂဇာတ်، ပါၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး စအိုတ် ရ။ သရ ဂှ် ဍေံ ဗၠး အာ အလဵု ဇကု ဍေံ ကြဴနူ ၃ စဵုကဵု ၆ သတ္တာဟ၊ ၜိုန်ရ မၞိဟ် ယဲ ဟွံလွဳယဲ ကီု လေဝ်။ 

=== (ခ) ကဆံၚ် ဒုတိယ (Secondary Syphilis) ===
ကြဴနူ သရ ပထမ ဗၠး အာ တုဲ، စၟယဲ ပြးဇး အာ အလုံ ခန္ဓကာယ ရ။
* '''အနိက် ကေုာံ ပ္ကဴ (Rash):''' မၞိဟ် ယဲ ဆဵုဂဗ အနိက် ပ္ကဴ သာ်ဗကေတ် လတူ စၞာံ ဇကု၊ ဗွဲတၟေၚ် လတူ ဂတာ တဲ ကေုာံ ဂတာ ဇိုၚ် ရ။
* '''လက္ခဏာ တၞဟ်:''' မၞိဟ် ယဲ က္တဵုဒှ် ဇွဟ်၊ ဍောၚ်ၜိုတ်၊ က္ဍိုပ် ဂိ၊ ကေုာံ သော် ပြဟ် ร။ လက္ခဏာ တအ် ဏအ် ဍေံ က္တဵုဒှ် တုဲ ဍေံ ကလေၚ် ဗၠး အာ မွဲ ဝါ ပၠန် ရ။

=== (ဂ) ကဆံၚ် အောပ်မာဲ (Latent Syphilis) ===
ပ္ဍဲ ကဆံၚ် ဏအ်، ယဲ ဍေံ ဟွံထ္ၜး လက္ခဏာ မွဲမွဲ သာ် (Asymptomatic) ပုဟ်။ စၟယဲ ဍေံ အောပ်မာဲ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ร။ ကဆံၚ် ဏအ် ဍေံ မာန် တန်တဴ အာ ပွိုၚ် မဂၠိုၚ် ကု သၞာံ ร။

=== (ဃ) ကဆံၚ် တတိယ (Tertiary Syphilis) ===
ယဝ်ရ ဟွံလွဳယဲ မ္ဂး، ၜိုတ် ၁၅% စဵုကဵု ၃၀% နူ မၞိဟ် ယဲ တအ် စိုပ် အာ ကဆံၚ် ဏအ် ကြဴနူ ၁၀ သၞာံ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ၃၀ သၞာံ ရ။ 
* ဍေံ ပလီုပလာ် ဂြိုဟ် ကေုာံ ဇုက် ဆီ ဇၞော် (Cardiovascular syphilis) ရ။
* ဍေံ ပလီုပလာ် က္ဍဟ် ကေုာံ ဇုက် အာရီု (Neurosyphilis) တုဲ ဍေံ ပကဵု ညံၚ် မၞိဟ် ယဲ ဂွံ လီုလာ် စိုတ် ဓါတ် ကေုာံ ကၠက် မတ် ရ။&lt;ref&gt;Hook, E. W. (2017). ''Syphilis''. The Lancet.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဟိုတ် ကေုာံ ပွမကၠောအ်က္ဍ (Cause and Transmission) ==
ဟိုတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် စၟဗက်တဳရဳယျာ ''Treponema pallidum'' မျိုးကွဲ ''pallidum'' ရ။
* '''ပွမဆက်ဆောံ လိၚ်:''' ဍေံ ဒှ် ဂၠံၚ် အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ ကၠောအ်က္ဍ ရ။ စၟယဲ ဍေံ လုပ် အာ ခန္ဓကာယ နူကဵု ပရေၚ် ဒး စၞာံ ဇကု มက္တဵုဒှ် လဝ် သရ ယဲ သဳဖလိတ် ร။
* '''နူ မိ စိုပ် ကောန် (Congenital Syphilis):''' မိ မၞုံ ကု ယဲ မာန် ကၠောအ်က္ဍ စၟယဲ စိုပ် ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ကောန်ၚာ် နွံ ပ္ဍဲ ဂဝ်ဂၞဴ ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ကောန်ၚာ် ဂွံ ချိုတ် အပ္ဍဲ ဂဝ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး က္တဵုဒှ် ယဲ ရုပ် ကလာပ် လီုလာ် (Birth defects) ရ။
* '''ဟွံကၠောအ်က္ဍ:''' ယဲ ဏအ် ဍေံ ဟွံကၠောအ်က္ဍ နူကဵု ပွမစကာ ခေါက် ဍာ်၊ ခေါက် ပုၚ် မွဲ စွံ၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမရပ် ဒး ကပေါတ် မွဲမွဲ စွံ ညးသကအ် ပုဟ်။

== ၄။ ပွမစၟဳစၟတ် ကေုာံ ဓါတ်ခွဲ (Diagnosis and Testing) ==
သဝ်ဝန် တအ် စကာ နဲကဲ စၟဳစၟတ် ဓါတ်ခွဲ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ယဲ သဳဖလိတ်-
* '''စၟဳစၟတ် ဆီ (Blood Tests):''' သဝ်ဝန် စကာ စၟဳစၟတ် ဆီ မကော်စ VDRL ကေုာံ RPR သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဓါတ် စဵုဒၞာ (Antibodies) မတဝ်စၞေဟ် ကု စၟဗက်တဳရဳယျာ ဏအ် ရ။ ယဝ်ရ သွဟ် ပတိတ် ကၠုၚ် Positive မ္ဂး၊ ညးတအ် ဆက် စၟဳစၟတ် နကဵု နဲကဲ FTA-ABS သွက်ဂွံ ပဒတန် ယဲ ဍာံဍာံ ရ။
* '''စၟဳစၟတ် သၟဝ် မိုက်ခရဝ်သကုပ် (Dark-field Microscopy):''' သဝ်ဝန် ဇိုတ် ကေတ် ဍာ် နူကဵု သရ (Chancre) တုဲ ညးတအ် ရံၚ် စၟဗက်တဳရဳယျာ တိုက်ရိုက် သၟဝ် မိုက်ခရဝ်သကုပ် ဒမၠု ရ။

== ၅။ ပွမစဵုဒၞာ (Prevention) ==
လၟုဟ်၊ ယဲ ဏအ် ဍေံ ဟွံမွဲ ကု ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (Vaccine) ဏီ ပုဟ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပွမမၚ်မဲ ဇကု ဍေံ ကိစ္စဇၞော် လောန် ရ-
* '''စကာ ကွန်ဒုံး (Condoms):''' ပွမစကာ ကွန်ဒုံး ပ္ဍဲ အခိၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ် ဍေံ ဖအောန် ဖျေဟ် အန္တရာယ် ယဲ မာန် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။
* '''ပွမစၟဳစၟတ် ဆီ လၟိုန် (Screening):''' မၞိဟ် ဗြဴ မၞုံ ကု ဂဝ်ဂၞဴ သီုဖအိုတ် သ္ဒး စၟဳစၟတ် ယဲ ဏအ် ပ္ဍဲ ရုၚ်ဂဥုဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံၚ် ယဲ ဟွံဂွံ ကၠောအ် စိုပ် ကောန်ၚာ် ร။
* '''ပွမစဵုဒၞာ ကု သၟာ လိၚ် တၞဟ်:''' ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ ကလိဂွံ ယဲ ဏအ် မ္ဂး، ညး သ္ဒး ဟီု လဴ ကဵု ညး မဆက်ဆောံ လိၚ် ကု ညး (Sexual partners) သီုဖအိုတ် သွက် ညးတအ် ဂွံ အာ စၟဳစၟတ် ဆီ ကေုာံ လွဳယဲ ကီု ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ကဆံၚ် ယဲ သဳဖလိတ် ကေုာံ လက္ခဏာ အဓိက
|-
! ကဆံၚ် ယဲ !! အခိၚ် မက္တဵုဒှ် !! လက္ခဏာ အဓိက !! ပွမကၠောအ်က္ဍ
|-
| ကဆံၚ် ပထမ (Primary) || ၁၀ - ၉၀ တ္ၚဲ ကြဴနူ စုက်လုဲ || သရ ဟွံဂိ (Chancre) ပ္ဍဲ ဒၞာဲ စၟလုပ် || ကၠောအ်က္ဍ လောဲ အိုတ်
|-
| ကဆံၚ် ဒုတိယ (Secondary) || ၁ - ၆ ဂိတု ကြဴနူ သရ || အနိက် ပ္ကဴ သာ်ဗကေတ်، ဇွဟ်၊ သော် ပြဟ် || ကၠောအ်က္ဍ လောဲ
|-
| ကဆံၚ် အောပ်မာဲ (Latent) || ၜိုတ် ၁ သၞာံ စဵုကဵု ၁၀ သၞာံ ပြၚ် || လက္ခဏာ ဟွံမွဲ (Asymptomatic) || ဟွံကၠောအ်က္ဍ (ဗွဲမဂၠိုၚ်)
|-
| ကဆံၚ် တတိယ (Tertiary) || ၁၀ - ၃၀ သၞာံ ကြဴနူ စုက်လုဲ || လီုလာ် က္ဍဟ်၊ ဂြိုဟ်، ဇုက် အာရီု || ဟွံကၠောအ်က္ဍ
|}

== ၆။ ပွမလွဳယဲ ကေုာံ ဂဥုဲ (Treatment and Medication) ==
သဝ်ဝန် တအ် လွဳယဲ သဳဖလိတ် ဗွဲမအံၚ်ဇၞး မာန် နကဵု ဂဥုဲ ဂစိုတ် စၟ (Antibiotics) ရ-
* '''ဂဥုဲ ပိန်နဳသဳလိန် (Penicillin):''' ဂဥုဲ ထပက် Benzathine benzylpenicillin ဍေံ ဒှ် ဂဥုဲ ခိုဟ် အိုတ် သွက်ဂွံ လွဳယဲ ပ္ဍဲ ကဆံၚ် ပထမ၊ ဒုတိယ ကေုာံ အောပ်မာဲ ကိုပ်ကၠာ ရ။ နကဵု ထပက် ဂဥုဲ ဏအ် မွဲ ဝါ ဓဝ်، ဍေံ ဂစိုတ် ပလီု စၟယဲ သီုဖအိုတ် မာန် ရ。
* '''သွက် မၞိဟ် မဟွံတိတ် ကု ပိန်နဳသဳလိန်:''' ယဝ်ရ မၞိဟ် ယဲ နွံ ကု ဓါတ် ဟွံတိတ် (Allergy) ကု Penicillin မ္ဂး، သဝ်ဝန် တအ် ကဵု ဂဥုဲ သောၚ် Doxycycline ဟွံသေၚ်မ္ဂး Azithromycin ရ။
* '''ယဲ က္ဍဟ် (Neurosyphilis):''' သွက် ကဆံၚ် တတိယ မလီုလာ် က္ဍဟ် မ္ဂး، သဝ်ဝန် ဒး ထပက် Penicillin G လၟိုန် ရိုဟ်ဟ် တ္ၚဲ ပွိုၚ် ၁၀ စဵုကဵု ၁၄ တ္ၚဲ ပ္ဍဲ ရုၚ်ဂဥုဲ ရ။&lt;ref&gt;Clement, M. E., et al. (2014). ''Syphilis''. American Family Physician.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဝင် အတိတ် ကေုာံ ပွမက္တဵုဒှ် (History and Origin Theories) ==
ယဲ သဳဖလိတ် ဍေံ နွံ ဝင် အတိတ် မပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ အလုံ ဂၠးတိ ရ-
* '''ကပ်ယဲ နေပယ် (1495 Naples Outbreak):''' ဝင် ချူ လဝ် ဒဒှ်ရ ယဲ ဏအ် စ ပြာကတ် ကၠုၚ် အလုံ ဥရောပ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၄၉၅ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဒပ်ပၞာန် ပြင်သစ် လုပ် သီ ဍုၚ် နေပယ် (Naples) ပ္ဍဲ အီတလီ ရ။ အခိၚ် တေံ ညးတအ် ကော်စ ဍေံ &quot;ယဲ ပြင်သစ်&quot; (French disease) ရ။
* '''သီအိုရဳ ကိုလံဘတ် (Columbian Theory):''' တၠပညာ ဝင် ဗွဲမဂၠိုၚ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ခရစ္စတိုဖာ ကိုလံဘတ် (Christopher Columbus) ကေုာံ ကောန် က္ၜၚ် ညး တအ် ကေတ် နၚ် စၟယဲ ဏအ် နူကဵု တိုက် အမေရိက တုဲ ကၠောအ်က္ဍ စိုပ် ဥရောပ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၄၉၂ ရ။ 
* '''သီအိုရဳ ကိုပ်ကၠာ ကိုလံဘတ် (Pre-Columbian Theory):''' တၠပညာ လ္ၚဵု ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ယဲ ဏအ် နွံ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ဥရောပ ကိုပ်ကၠာ နူ တေံ ယျ، ဆဂး မၞိဟ် တအ် တီ မှာ လဝ် ဍေံ ကု ယဲ ခရိုဟ် (Leprosy) ရ။

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Treponema pallidum.jpg | စၟဗက်တဳရဳယျာ Treponema pallidum ညာတ် သၟဝ် မိုက်ခရဝ်သကုပ်
File:Syphilis_chancre.jpg | သရ မဟွံဂိ (Chancre) ပ္ဍဲ ကဆံၚ် ပထမ
File:Syphilis secondary maculopapular rash.jpg | အနိက် ပ္ကဴ သာ်ဗကေတ် လတူ ဂတာ တဲ ပ္ဍဲ ကဆံၚ် ဒုတိယ
&lt;/gallery&gt;

== ၈။ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် အလုံ ဂၠးတိ (Epidemiology and Global Impact) ==
ယဲ ဏအ် ဍေံ ဒှ် ပြသၞာ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်-
* '''လၟိဟ် က္တဵုဒှ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀، ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ လလောၚ်တြး ဒဒှ်ရ မၞိဟ် ၇.၁ မဳလဳယျာန် တၠ ပြၚ် ကလိဂွံ ယဲ ဏအ် တၟိ ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ ร။ ယဲ ဏအ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် မဇၞော်မောဝ် တအ် ကေုာံ ဍုၚ် အာဖရိက ရ။
* '''ယဲ HIV:''' မၞိဟ် မၞုံ ကု ယဲ သဳဖလိတ် တအ် ကလိဂွံ ယဲ HIV မာန် လောဲ နူ ဓမ္မတာ ၜိုတ် ၃ စဵုကဵု ၅ ဆ ร၊ ဟိုတ်နူ သရ ယဲ သဳဖလိတ် ဍေံ ဖန် ညံၚ် စၟ HIV ဂွံ လုပ် ခန္ဓကာယ လောဲသွာ ရ။&lt;ref&gt;World Health Organization (2021). ''Global progress report on HIV, viral hepatitis and sexually transmitted infections''.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ယေန်သၞာၚ်၊ ပရေၚ်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပါ်ပဲါ (Society, Culture, and Stigma) ==
ယဲ ဏအ် ဍေံ ဇီုကပိုက် လဝ် ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ဝင် ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် ရ-
* '''ပရေၚ် ဂစိုတ် ဂၠိုၚ်:''' ပ္ဍဲ ခေတ် တြေံ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဆဵု ဂဥုဲ Penicillin၊ ညးဍုၚ်ကွာန် တအ် စကာ ဂဥုဲ မၞုံ ကု ဓါတ် ပြဒါး (Mercury) သွက်ဂွံ လွဳယဲ រ။ ဏအ် ဂှ် ပကဵု ညံၚ် မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒး ချိုတ် အာ ဟိုတ်နူ ဓါတ် ဂျိ ပြဒါး ရ။
* '''သုတေသန တပ်စကီဂျီ (Tuskegee Study):''' ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် (၁၉၃၂-၁၉၇၂)، အလဵုအသဳ တအ် ကၠောန် သုတေသန လတူ မၞိဟ် ဂကူ လမ္စံက် (African Americans) မၞုံ ကု ယဲ ဏအ် ရ။ ညးတအ် ဟွံကဵု ဂဥုဲ လွဳယဲ Penicillin ကု မၞိဟ် ယဲ တအ် (ၜိုန်ရ ဂဥုဲ ဂှ် နွံ ကီု လေဝ်) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗီုလဵု ယဲ ဏအ် ပလီု မၞိဟ် အလဵု ဇကု ဍေံ ရ။ ပရေၚ် ဏအ် ဍေံ ဒှ် ဒုစရိုက် ပရေၚ် ဂဥုဲ (Medical ethics violation) ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ร။

== ၁၀။ သုတေသန ကေုာံ အနာဂတ် (Research and Future Perspectives) ==
သွက် အနာဂတ်، တၠပညာ တအ် ဂစာန် ဒၟံၚ် သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ပြသၞာ ယဲ ဏအ်-
* '''ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (Vaccine):''' လၟုဟ် ယဲ ဏအ် ဟွံမွဲ ကု ဂဥုဲ စဵုဒၞာ ဏီ ร။ တၠပညာ တအ် ကၠောန် သုတေသန လတူ ကလာပ်ရုပ် T-cells ကေုာံ Antibodies သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဂဥုဲ စဵုဒၞာ သဳဖလိတ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။
* '''ပွမလွဳယဲ တၟိ:''' ၜိုန်ရ Penicillin ဍေံ ခိုဟ် ဒၟံၚ် ဏီ ကီု လေဝ်، တၠပညာ တအ် ဒး ဂၠာဲ ဂဥုဲ ဂစိုတ် စၟ (Antibiotics) တၟိတၟိ လၟိုန်၊ ဟိုတ်နူ စၟဗက်တဳရဳယျာ လ္ၚဵု စ က္တဵုဒှ် ဓါတ် တဝ်စၞေဟ် ကု ဂဥုဲ (Antibiotic resistance) ဗွဲမအောန် ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ဗီုလဵု ယဲ သဳဖလိတ် ဏအ် ကၠောအ်က္ဍ ကေုာံ ပွမစဵုဒၞာ ဍေံ လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=O9a_YJb0s-c|title=Syphilis: Causes, Symptoms, and Treatment Explained}}

{{ယဲကၠောအ်က္ဍ}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]]
* {{ill|ယဲ မကၠောအ်က္ဍ နူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ်|en|Sexually transmitted infection}} (STI)
* [[wikt:mnw:စၟယဲ|စၟဗက်တဳရဳယျာ (Bacterium)]]
* {{ill|ယဲ HIV/AIDS|en|HIV/AIDS}}
* {{ill|ပိန်နဳသဳလိန်|en|Penicillin}} (Penicillin)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Hook, E. W. (2017). ''Syphilis''. The Lancet, 389(10078), 1550-1557.
* Stamm, L. V. (2010). ''Syphilis: Antibiotic Treatment and Resistance''. Epidemiology and Infection, 138(2), 150-155.
* Clement, M. E., Okeke, N. L., &amp; Hicks, C. B. (2014). ''Treatment of Syphilis: A Systematic Review''. JAMA, 312(18), 1905-1917.
* World Health Organization (WHO). (2021). ''Global progress report on HIV, viral hepatitis and sexually transmitted infections''. Geneva.
* Radolf, J. D., et al. (2016). ''Treponema pallidum, the syphilis spirochete: making a stealth pathogen''. Nature Reviews Microbiology, 14(12), 744-759.
* Centers for Disease Control and Prevention (CDC). (2023). ''Syphilis - CDC Basic Fact Sheet''. U.S. Department of Health &amp; Human Services.
* Brandt, A. M. (1987). ''No Magic Bullet: A Social History of Venereal Disease in the United States Since 1880''. Oxford University Press.
* Harper, K. N., et al. (2008). ''On the Origin of the Treponematoses: A Phylogenetic Approach''. PLoS Neglected Tropical Diseases.
* Tampa, M., et al. (2014). ''Brief History of Syphilis''. Journal of Medicine and Life, 7(1), 4-10.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Syphilis Syphilis]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{DEFAULTSORT:ယဲ သဳဖလိတ်}}
[[Category:ယဲကၠောအ်က္ဍ]]
[[Category:ယဲ မကၠောအ်က္ဍ နူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ်]]
[[Category:စၟဗက်တဳရဳယျာ]]
[[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>6cdpnh0j7v139oqmgmbnqcadh8cynqy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယဲ မကၠောအ်က္ဍ နူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10935</id>
    <revision>
      <id>54604</id>
      <timestamp>2026-05-08T07:24:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ဂကောံ ယဲ မကၠောအ်က္ဍ ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ် ဟွံမွဲ ကု စဵုဒၞာ}} {{Infobox disease | Name = ယဲ မကၠောအ်က္ဍ နူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ် (STI) | Synonyms = Sexually transmitted disease (STD), Venereal disease (VD) | Image = Condom_Museum_Ban...&quot;</comment>
      <origin>54604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23151" sha1="fzbte4gz1adsz8vrz026104qj8aswuz" xml:space="preserve">{{Short description|ဂကောံ ယဲ မကၠောအ်က္ဍ ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ် ဟွံမွဲ ကု စဵုဒၞာ}}
{{Infobox disease
| Name = ယဲ မကၠောအ်က္ဍ နူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ် (STI)
| Synonyms = Sexually transmitted disease (STD), Venereal disease (VD)
| Image = Condom_Museum_Bangkok.jpg
| Caption = ယာတ်ဒၞာ ကွန်ဒုံး ပ္ဍဲ ပြတိုက် ကွန်ဒုံး ဍုၚ် ဗာန်ကံက် (ပွမစကာ ကွန်ဒုံး ဍေံ ဒှ် နဲကဲ စဵုဒၞာ STI ခိုဟ် အိုတ်)
| Specialty = [[wikt:mnw:ပရေၚ်ထတ်ယုက်|ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]၊ ယဲကၠောအ်က္ဍ
| Symptoms = ဟွံမွဲ ကု လက္ခဏာ (ဗွဲမဂၠိုၚ်)، ဍာ် တိတ် နူ အၚ်္ဂဇာတ်، သရ ပ္ဍဲ အၚ်္ဂဇာတ် ကေုာံ စအိုတ်، ဗုၚ် ဂိ
| Complications = {{ill|ယဲ ကောန်ၚာ် ဟွံဂွံ|en|Infertility}}، ယဲ ကေန်သာ، ယဲ ဂြိုဟ်، လီုလာ် အာရီု
| Causes = [[wikt:mnw:စၟယဲ|စၟယဲ]] (ဗိုင်းရပ်စ်)، စၟဗက်တဳရဳယျာ، ပါရာသိုက် (မပြးဇး နူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ်)
| Transmission = ပွမဆက်ဆောံ လိၚ် (ပါၚ်၊ အၚ်္ဂဇာတ်၊ စအိုတ်) ဟွံမွဲ ကု စဵုဒၞာ
| Prevention = ပွမစကာ ကွန်ဒုံး (Condom)، ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (Vaccines)، ပွမဝေၚ်ပါဲ (Abstinence)
| Treatment = ဂဥုဲ ဂစိုတ် စၟ (Antibiotics)، ဂဥုဲ တဝ်စၞေဟ် ဗိုင်းရပ်စ် (Antivirals)
| Frequency = ၁.၁ ဗဳလဳယျာန် တၠ ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ အလုံ ဂၠးတိ (၂၀၁၅)
| Deaths = ၁၀၈,၀၀၀ တၠ ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ (ဟွံရိုဟ် ပၠုပ် ယဲ HIV/AIDS)
}}

'''[[wikt:mnw:ယဲ|ယဲ]] မကၠောအ်က္ဍ နူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ်''' ({{lang-en|Sexually transmitted infection - STI}} ဟွံသေၚ်မ္ဂး Sexually transmitted disease - STD) ဝွံ ဍေံဒှ် ဂကောံ ယဲ နာနာ သာ် မကၠောအ်က္ဍ နူကဵု ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ် မပ္တံကဵု ပွမစကာ ပါၚ်၊ အၚ်္ဂဇာတ် ညးဗြဴ ကေုာံ စအိုတ် ဟွံမွဲ ကု စဵုဒၞာ ရ။ လဆောဝ် လဆောဝ်၊ ယဲ တအ် ဏအ် မာန် ကၠောအ်က္ဍ နူကဵု ဇုက် တၞၚ် ဆီ မစကာ လဝ် မွဲ စွံ (IV drug use) ဟွံသေၚ်မ္ဂး နူကဵု မိ စိုပ် ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲ အခိၚ် သၠး ဂၠံဂဝ် ကီု ရ။

ယဲ STI တအ် ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ စၟဗက်တဳရဳယျာ၊ စၟယဲ (Virus) ဟွံသေၚ်မ္ဂး စၟပါရာသိုက် တအ် ရ။ ယဲ မပြာကတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဂှ် ဒှ် [[ယဲ သဳဖလိတ်]]၊ ယဲ ဂနိုရဳယျာ (Gonorrhea)၊ ယဲ ခလာမဳဒဳယျာ (Chlamydia)၊ {{ill|ယဲ HIV/AIDS|en|HIV/AIDS}} ကေုာံ ယဲ HPV ရ။ ယဲ STI ဗွဲမဂၠိုၚ် ဍေံ ဟွံထ္ၜး ကဵု လက္ခဏာ (Asymptomatic) ပ္ဍဲ အစ ကိုပ်ကၠာ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မၞိဟ် ယဲ ညးတအ် ဟွံတီ ကေတ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် နွံ ကု ယဲ တုဲ ညးတအ် မလေပ် ကၠောအ်က္ဍ အာ စိုပ် ညး တၞဟ် လောဲလောဲ ရ။ သဝ်ဝန် တအ် လွဳယဲ STI မက္တဵုဒှ် နူ စၟဗက်တဳရဳယျာ နကဵု ဂဥုဲ ဂစိုတ် စၟ (Antibiotics) မာန် ကီု လေဝ်، သွက် ယဲ HIV ဟွံသေၚ်မ္ဂး ယဲ Herpes ဍေံ ဟွံမွဲ ကု ဂဥုဲ မလွဳ ညံၚ် ဂွံ ဗၠး သက်က် ဏီ ပုဟ်။&lt;ref&gt;WHO (2015). ''Sexually transmitted infections (STIs) Fact sheet''. World Health Organization.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ မူလယၟု (Introduction and Terminology) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် တအ် စကာ ဂၠိုၚ် ကု ဝေါဟာရ '''STI''' (Sexually Transmitted Infection) ရ။
* '''STI vs STD:''' ဝေါဟာရ တြေံ STD (Sexually Transmitted Disease) ဂှ် ဍေံ ဂွံ အဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် ဂှ် နွံ ကု &quot;ယဲ&quot; (Disease) မထ္ၜး လက္ခဏာ ร။ ဆဂး မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ကလိဂွံ &quot;စၟ&quot; (Infection) ကီု လေဝ် ညးတအ် ဟွံထ္ၜး လက္ခဏာ (Asymptomatic) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဝေါဟာရ &quot;STI&quot; ဂှ် ဍေံ စှ်ေ သၞောတ် ကေုာံ ဍာံစၟတ် ဂၠိုၚ် ရ။
* '''ယဲ ကာလသား (Venereal Disease - VD):''' ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဝေါဟာရ တြေံ မစကာ လဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် အင်္ဂလိက် ကေုာံ ဗၟာ (ကာလသားရောဂါ) မနိဿဲ ကု ယၟု ကျာ်သြဳ ဗြဴ ရဝ်မ &quot;ဗီးနပ်သ်&quot; (Venus) မဒှ် ကျာ် ဆက်ဆောံ မေတ္တာ ရ။

== ၂။ လက္ခဏာ အဓိက (Common Signs and Symptoms) ==
ၜိုန်ရ ယဲ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဟွံထ္ၜး လက္ခဏာ ကီု လေဝ်၊ ယဝ် ဍေံ ပြာကတ် ကၠုၚ် မ္ဂး မၞိဟ် ယဲ က္တဵုဒှ် လက္ခဏာ သာ်ဏအ် ရ-
* '''ဍာ် တိတ် (Discharge):''' ဍာ် သာ် ဍာ်မိတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဍာ် ပသ တိတ် နူကဵု အၚ်္ဂဇာတ် တြုံ ကေုာံ ဗြဴ ရ။
* '''သရ ကေုာံ အနိက် (Ulcers and Sores):''' သရ မဂိ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဟွံဂိ က္တဵုဒှ် လတူ အၚ်္ဂဇာတ်، စအိုတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပါၚ် ရ။
* '''ဂိ ၚုဟ် (Pain):''' မၞိဟ် ယဲ ဒး ဒုၚ် ဂိ ၚုဟ် ပ္ဍဲ အခိၚ် စိုဟ် ဍာ် တရဴ (Painful urination) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပ္ဍဲ အခိၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ် ร။ ညးဗြဴ တအ် မလေပ် ဒး ဒုၚ် ဗုၚ် ဂိ သၟဝ် (Pelvic pain) ร။

== ၃။ ဂကူ ယဲ ကေုာံ ဟိုတ် မဗဒှ် (Types and Causes) ==
ယဲ STI ဍေံ ပါ် ခြာ အာ အတိုၚ် ဂကူ စၟ မဗဒှ် ယဲ-

=== (က) စၟဗက်တဳရဳယျာ (Bacterial STIs) ===
ယဲ ဏအ် လွဳ ဗၠး လောဲသွာ နကဵု ဂဥုဲ Antibiotics ร။
* '''[[ယဲ သဳဖလိတ်]] (Syphilis):''' က္တဵုဒှ် နူ ''Treponema pallidum'' ร။ ဍေံ ဗဒှ် သရ ဟွံဂိ (Chancre) တုဲ ယဝ် ဟွံလွဳ ဍေံ ပလီု က္ဍဟ် ရ။
* '''ယဲ ဂနိုရဳယျာ (Gonorrhea):''' က္တဵုဒှ် နူ ''Neisseria gonorrhoeae'' ร။ ဍေံ ဗဒှ် ဍာ် ပသ တိတ် နူ အၚ်္ဂဇာတ် ရ။
* '''ယဲ ခလာမဳဒဳယျာ (Chlamydia):''' ဍေံ ဒှ် ယဲ မက္တဵုဒှ် ဂၠိုၚ် အိုတ် တုဲ ဍေံ ပလီု သၞောတ်ဝ် လိၚ် ကောန်ၚာ် (PID) ပ္ဍဲ ညးဗြဴ ရ။

=== (ခ) စၟယဲ ဗိုင်းရပ်စ် (Viral STIs) ===
ယဲ ဏအ် ဍေံ ဟွံမွဲ ကု ဂဥုဲ လွဳ ညံၚ် ဗၠး သက်က် ရ။
* '''{{ill|ယဲ HIV/AIDS|en|HIV/AIDS}}:''' ဍေံ ပလီု သၞောတ်ဝ် စဵုဒၞာ ခန္ဓကာယ (Immune system) ရ။
* '''ယဲ မုက်ဗတောတ် (Genital Herpes):''' က္တဵုဒှ် နူ HSV-2 တုဲ ဍေံ ဗဒှ် က္အုံ သရ မဂိ ၚုဟ် ရ။
* '''ယဲ HPV (Human Papillomavirus):''' စၟ ဏအ် ဍေံ ဗဒှ် သရ ကြိုဟ် (Genital warts) တုဲ ဍေံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက သွက် {{ill|ယဲ ကေန်သာ သၟဝ် အၚ်္ဂဇာတ် ညးဗြဴ|en|Cervical cancer}} (Cervical cancer) ရ။

=== (ဂ) စၟပါရာသိုက် (Parasitic STIs) ===
* '''Trichomoniasis:''' ဍေံ ဗဒှ် ကဵု ဍာ် တိတ် မၞုံ ကု သၟူ ပသ ကေုာံ အယောၚ် ဂိ ၚုဟ် ရ။
* '''သၚ်္ကောဟ် အၚ်္ဂဇာတ် (Crab louse):''' စၟ သၚ်္ကောဟ် ဍောတ်တ် မစ ဇၞော် မောဝ် ပ္ဍဲ သော် အၚ်္ဂဇာတ် ရ။&lt;ref&gt;CDC (2022). ''Sexually Transmitted Infections Treatment Guidelines''. Centers for Disease Control and Prevention.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပွမကၠောအ်က္ဍ ကေုာံ ဂၠံၚ်တရဴ (Transmission Routes) ==
ယဲ STI ဍေံ ကၠောအ်က္ဍ အဓိက နူကဵု ဍာ် ခန္ဓကာယ (Bodily fluids) ဗီုကဵု ဍာ် သုက်၊ ဍာ် အၚ်္ဂဇာတ် ညးဗြဴ ကေုာံ ဆီ ရ။
* '''ပွမဆက်ဆောံ လိၚ် (Vaginal/Anal Sex):''' ဍေံ ဒှ် ဂၠံၚ် အန္တရာယ် ဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ ကၠောအ်က္ဍ ယဲ HIV၊ ဂနိုရဳယျာ ကဵု သဳဖလိတ် ရ။
* '''ပွမစကာ ပါၚ် (Oral Sex):''' ယဲ ဗီုကဵု Herpes ကဵု သဳဖလိတ် တအ် မာန် ကၠောအ်က္ဍ နူကဵု ပါၚ် စိုပ် အၚ်္ဂဇာတ် ရ။
* '''ဟွံကၠောအ်က္ဍ (Non-transmission):''' ယဲ STI ဍေံ ဟွံကၠောအ်က္ဍ နူကဵု ပွမစကာ ခေါက် ဍာ် မွဲ စွံ၊ ပွမစကာ ဒၞာဲ ဍာ် တရဴ (Toilet) မွဲ စွံ၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမဖါပ် ဇကု ရ။

== ၅။ ပရေၚ် အန္တရာယ် ကေုာံ ယဲ မဆက်စပ် (Complications and Risks) ==
ယဝ်ရ မၞိဟ် ယဲ ဟွံလွဳ ယဲ မ္ဂး، ယဲ STI ဍေံ ပကဵု ညံၚ် အကာဲအရာ သကာတ်မြဟ် တအ် ဏအ် က္တဵုဒှ် မာန် ရ-
* '''ယဲ ကောန်ၚာ် ဟွံဂွံ (Infertility):''' ယဲ ခလာမဳဒဳယျာ ကဵု ဂနိုရဳယျာ တအ် ဍေံ ပလီု ဇုက် လိၚ် ညးဗြဴ (Fallopian tubes) တုဲ ညးဗြဴ တအ် ဟွံမာန် ကလိဂွံ ကောန်ၚာ် (PID) ร။
* '''အန္တရာယ် မိ စိုပ် ကောန် (Mother-to-child):''' ယဲ သဳဖလိတ် ကဵု HIV ဍေံ မာန် ကၠောအ်က္ဍ စိုပ် ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲ ဂဝ် တုဲ ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ကောန်ၚာ် ချိုတ် အာ ရ။
* '''ယဲ ကေန်သာ (Cancer):''' မျိုးကွဲ စၟယဲ HPV လ္ၚဵု တအ် ဍေံ ဗဒှ် ကဵု ယဲ ကေန်သာ သၟဝ် အၚ်္ဂဇာတ် (Cervical cancer) ကေုာံ ယဲ ကေန်သာ စအိုတ် ร။

== ၆။ ပွမစၟဳစၟတ် ယဲ ကေုာံ ရုၚ်ဂဥုဲ (Diagnosis and Sexual Health Clinics) ==
သဝ်ဝန် တအ် ကဵု ကသပ် ညံၚ် မၞိဟ် သၟတ် တအ် ဂွံ စၟဳစၟတ် ယဲ လၟိုန် (Routine screening)-
* '''နဲကဲ စၟဳစၟတ်:''' သဝ်ဝန် စကာ စၟဳစၟတ် ဆီ သွက် ယဲ HIV ကဵု သဳဖလိတ် ร။ ညးတအ် စၟဳစၟတ် ဍာ် တရဴ (Urine test) သွက် ယဲ ခလာမဳဒဳယျာ ကဵု ဂနိုရဳယျာ ရ။ သွက် ညးဗြဴ မ္ဂး ညးတအ် စကာ {{ill|စၟဳစၟတ် ပါပ်သ်|en|Pap test}} (Pap smear) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ယဲ HPV ရ။
* '''ရုၚ်ဂဥုဲ (Sexual Health Clinics):''' ပ္ဍဲ ရုၚ်ဂဥုဲ တအ် ဏအ်، ညးတအ် ပတိတ် ကဵု သွဟ် ဗွဲမသ္ၚိအောပ် (Confidentiality) တုဲ ညးတအ် ကဵု ကွန်ဒုံး ကေုာံ ကသပ် လွဳ ယဲ ဗွဲမသၠးပွး ရ။&lt;ref&gt;Goodyear-Smith, F. (2007). ''What is the evidence for non-sexual transmission of gonorrhoea?''. Journal of Forensic and Legal Medicine.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပွမစဵုဒၞာ ယဲ (Prevention) ==
နဲကဲ မစဵုဒၞာ ယဲ ဏအ် ဗွဲမအံၚ်ဇၞး ဂှ် ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ တဲ မၞိဟ် အလဵု ဇကု ရ-
* '''ကွန်ဒုံး (Condoms):''' ပွမစကာ ကွန်ဒုံး ရိုဟ်ဟ် အခိၚ် ဍေံ ဒှ် နဲကဲ ခိုဟ် အိုတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ STI သီုဖအိုတ် ရ။
* '''ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (Vaccines):''' လၟုဟ် ဍုၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ထပက် ကဵု ဂဥုဲ စဵုဒၞာ သွက် ယဲ HPV ကေုာံ ယဲ ဂြိုဟ် Hepatitis B သွက် ကောန်ၚာ် သၟတ် တအ် ရ။
* '''ပွမအောန် ဖျေဟ် ညးဆက်ဆောံ:''' ပွမဟွံပြံၚ်လှာဲ ညးဆက်ဆောံ လိၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် (Monogamous relationship) ဍေံ ဖအောန် ဖျေဟ် အန္တရာယ် ယဲ မာန် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ဂကူ ယဲ STI အဓိက ကေုာံ နဲကဲ လွဳ
|-
! ယၟု ယဲ !! ဂကူ စၟ !! လက္ခဏာ အဓိက !! ဂဥုဲ လွဳယဲ
|-
| ခလာမဳဒဳယျာ (Chlamydia) || ဗက်တဳရဳယျာ || ဍာ် တိတ်، စိုဟ် ဍာ်တရဴ ဂိ || Antibiotics (ဗၠး သက်က်)
|-
| ဂနိုရဳယျာ (Gonorrhea) || ဗက်တဳရဳယျာ || ဍာ် ပသ တိတ်، ဂိ ၚုဟ် || Antibiotics (ဗၠး သက်က်)
|-
| [[ယဲ သဳဖလိတ်]] (Syphilis) || ဗက်တဳရဳယျာ || သရ ဟွံဂိ، အနိက် ပ္ကဴ || Penicillin (ဗၠး သက်က်)
|-
| ယဲ မုက်ဗတောတ် (Herpes) || ဗိုင်းရပ်စ် || က္အုံ သရ မဂိ လတူ အၚ်္ဂဇာတ် || Antivirals (ဟွံဗၠး သက်က်)
|-
| {{ill|ယဲ HIV/AIDS|en|HIV/AIDS}} || ဗိုင်းရပ်စ် || လီုလာ် သၞောတ်ဝ် စဵုဒၞာ || ARV Therapy (ဟွံဗၠး သက်က်)
|-
| ယဲ HPV || ဗိုင်းရပ်စ် || သရ ကြိုဟ်، ယဲ ကေန်သာ || စဵုဒၞာ Vaccine (ဟွံဗၠး သက်က်)
|}

== ၈။ ပွမလွဳယဲ ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ဂဥုဲ (Treatment and Management) ==
ယဲ မက္တဵုဒှ် နူ ဗက်တဳရဳယျာ (Chlamydia, Gonorrhea, Syphilis) ဂှ် သဝ်ဝန် လွဳ ဗၠး သက်က် မာန် ရ။
* '''Antibiotics:''' သဝ်ဝန် ကဵု ဂဥုဲ ထပက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂဥုဲ သောၚ် ရ။
* '''ဂဥုဲ တဝ်စၞေဟ် ဗိုင်းရပ်စ် (Antiviral Therapy):''' သွက် ယဲ HIV မ္ဂး، မၞိဟ် ယဲ သ္ဒး သောၚ် ဂဥုဲ ARV (Antiretroviral) လၟိုန် ရိုဟ်ဟ် တ္ၚဲ သွက်ဂွံ ဍဵု ဖျေဟ် ဒြဟတ် စၟယဲ တုဲ ညးတအ် မာန် ဂျိုၚ် တန်တဴ အာ ဗီု မၞိဟ် ဓမ္မတာ မာန် ရ။
* '''Partner Notification:''' ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ ကလိဂွံ ယဲ STI မ္ဂး، ညး သ္ဒး ဟီု လဴ ကဵု ညး မဆက်ဆောံ လိၚ် (Partners) သီုဖအိုတ် သွက် ညးတအ် ဂွံ အာ လွဳယဲ ကီု ရ။

== ၉။ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် အလုံ ဂၠးတိ (Epidemiology and Global Statistics) ==
ယဲ STI ဍေံ ဒှ် ပြသၞာ ဂၠးတိ ဇၞော် အိုတ် မွဲ ရ-
* '''လၟိဟ် က္တဵုဒှ်:''' အတိုၚ် တၚ်ဂၞၚ် WHO သၞာံ ၂၀၁၅ မ္ဂး၊ အလုံ ဂၠးတိ နွံ လၟိဟ် မၞိဟ် ၁.၁ ဗဳလဳယျာန် ပြၚ် ကလိဂွံ ယဲ STI (ဟွံရိုဟ် ပၠုပ် ယဲ HIV) ร။
* '''လၟိဟ် တၟိ:''' ရိုဟ်ဟ် တ္ၚဲ، မၞိဟ် ၁ မဳလဳယျာန် ပြၚ် ကလိဂွံ ယဲ STI တၟိ ရ။ ယဲ ခလာမဳဒဳယျာ ကဵု ဂနိုရဳယျာ ဍေံ ဂၠိုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ အကြာ မၞိဟ် သၟတ် အာယုက် ၁၅ စဵုကဵု ၂၄ သၞာံ ရ။

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Treponema pallidum.jpg | စၟ ''Treponema pallidum'' မဗဒှ် ယဲ သဳဖလိတ်
File:HIV-budding-Color.jpg | ရုပ် စၟယဲ HIV မတိတ် ကၠုၚ် နူ ကလာပ်ရုပ် မၞိဟ်
File:Pap smear.jpg | နဲကဲ စၟဳစၟတ် Pap smear သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ယဲ ကေန်သာ HPV
&lt;/gallery&gt;

== ၁၀။ ပရေၚ် ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ပါ်ပဲါ (Culture, Stigma, and Education) ==
* '''ပရေၚ် ပါ်ပဲါ (Stigma):''' ပ္ဍဲ ယေန်သၞာၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ်၊ မၞိဟ် တအ် ဂွ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဖေက် သွက်ဂွံ ဟီု တက် ကျာ ပရူ ယဲ STI ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် မၞိဟ် ယဲ တအ် ဟွံဂံၚ် အာ လွဳယဲ ပ္ဍဲ ရုၚ်ဂဥုဲ တုဲ ယဲ ပြးဇး အာ ဂၠိုၚ် တိုန် ရ။
* '''ပရေၚ် ပညာ လိၚ် (Sex Education):''' သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ယဲ ဏအ်၊ ပွမဗတောန် ပရေၚ် ပညာ လိၚ် ဗွဲမဍာံစၟတ် ပ္ဍဲ ဘာ တက္ကသိုလ် ကေုာံ ဘာ တန် သၠုၚ် တအ် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ ပွမပအပ် ကဵု ကွန်ဒုံး လောဲလောဲ သွာသွာ ဍေံ ရီုဗၚ် စဵုဒၞာ ယဲ မာန် ဍာံဍာံ ရ။&lt;ref&gt;Trebach, J. D., et al. (2015). ''Neisseria gonorrhoeae and Chlamydia trachomatis among women''. Sexually Transmitted Diseases.&lt;/ref&gt;

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ဗီုလဵု ယဲ STI တအ် ကၠောအ်က္ဍ ကေုာံ ပွမစဵုဒၞာ ဍေံ လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=dQw4w9WgXcQ|title=Understanding Sexually Transmitted Infections (STIs)}}

{{ယဲကၠောအ်က္ဍ}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ယဲ သဳဖလိတ်]]
* {{ill|ယဲ HIV/AIDS|en|HIV/AIDS}}
* [[ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]]
* {{ill|ပရေၚ် ပညာ လိၚ်|en|Sex education}}
* {{ill|ကွန်ဒုံး|en|Condom}} (Condom)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* World Health Organization (WHO). (2015). ''Sexually transmitted infections (STIs) Fact sheet''. Geneva.
* Centers for Disease Control and Prevention (CDC). (2022). ''Sexually Transmitted Infections Treatment Guidelines''. U.S. Department of Health &amp; Human Services.
* Goodyear-Smith, F. (2007). ''What is the evidence for non-sexual transmission of gonorrhoea?''. Journal of Forensic and Legal Medicine, 14(8), 489-502.
* Trebach, J. D., Chaulk, C. P., Page, K. R., Tuddenham, S., &amp; Ghanem, K. G. (2015). ''Neisseria gonorrhoeae and Chlamydia trachomatis among women''. Sexually Transmitted Diseases, 42(5), 233-239.
* Caini, S., et al. (2014). ''Sexually transmitted infections and prostate cancer risk''. Cancer Epidemiology, 38(4), 329-338.
* Cheng, L., &amp; Bostwick, D. G. (2014). ''Urologic Surgical Pathology''. Elsevier Health Sciences.
* Stamm, L. V. (2010). ''Syphilis: Antibiotic Treatment and Resistance''. Epidemiology and Infection.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Sexually_transmitted_infection Sexually transmitted infection]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{DEFAULTSORT:ယဲ မကၠောအ်က္ဍ နူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ်}}
[[Category:ယဲ မကၠောအ်က္ဍ နူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ်]]
[[Category:ယဲကၠောအ်က္ဍ]]
[[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>fzbte4gz1adsz8vrz026104qj8aswuz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54605</id>
      <parentid>54604</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:24:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23121" sha1="68bh55vfj3u9cksnwnqozapmukkm8yt" xml:space="preserve">{{Short description|ဂကောံ ယဲ မကၠောအ်က္ဍ ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ် ဟွံမွဲ ကု စဵုဒၞာ}}
{{Infobox disease
| Name = ယဲ မကၠောအ်က္ဍ နူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ် (STI)
| Synonyms = Sexually transmitted disease (STD), Venereal disease (VD)
| Image = Condom_Museum_Bangkok.jpg
| Caption = ယာတ်ဒၞာ ကွန်ဒုံး ပ္ဍဲ ပြတိုက် ကွန်ဒုံး ဍုၚ် ဗာန်ကံက် (ပွမစကာ ကွန်ဒုံး ဍေံ ဒှ် နဲကဲ စဵုဒၞာ STI ခိုဟ် အိုတ်)
| Specialty = [[wikt:mnw:ပရေၚ်ထတ်ယုက်|ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]၊ ယဲကၠောအ်က္ဍ
| Symptoms = ဟွံမွဲ ကု လက္ခဏာ (ဗွဲမဂၠိုၚ်)، ဍာ် တိတ် နူ အၚ်္ဂဇာတ်، သရ ပ္ဍဲ အၚ်္ဂဇာတ် ကေုာံ စအိုတ်، ဗုၚ် ဂိ
| Complications = {{ill|ယဲ ကောန်ၚာ် ဟွံဂွံ|en|Infertility}}، ယဲ ကေန်သာ، ယဲ ဂြိုဟ်، လီုလာ် အာရီု
| Causes = [[wikt:mnw:စၟယဲ|စၟယဲ]] (ဗိုင်းရပ်စ်)، စၟဗက်တဳရဳယျာ، ပါရာသိုက် (မပြးဇး နူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ်)
| Transmission = ပွမဆက်ဆောံ လိၚ် (ပါၚ်၊ အၚ်္ဂဇာတ်၊ စအိုတ်) ဟွံမွဲ ကု စဵုဒၞာ
| Prevention = ပွမစကာ ကွန်ဒုံး (Condom)، ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (Vaccines)، ပွမဝေၚ်ပါဲ (Abstinence)
| Treatment = ဂဥုဲ ဂစိုတ် စၟ (Antibiotics)، ဂဥုဲ တဝ်စၞေဟ် ဗိုင်းရပ်စ် (Antivirals)
| Frequency = ၁.၁ ဗဳလဳယျာန် တၠ ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ အလုံ ဂၠးတိ (၂၀၁၅)
| Deaths = ၁၀၈,၀၀၀ တၠ ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ (ဟွံရိုဟ် ပၠုပ် ယဲ HIV/AIDS)
}}

'''[[wikt:mnw:ယဲ|ယဲ]] မကၠောအ်က္ဍ နူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ်''' ({{lang-en|Sexually transmitted infection - STI}} ဟွံသေၚ်မ္ဂး Sexually transmitted disease - STD) ဝွံ ဍေံဒှ် ဂကောံ ယဲ နာနာ သာ် မကၠောအ်က္ဍ နူကဵု ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ် မပ္တံကဵု ပွမစကာ ပါၚ်၊ အၚ်္ဂဇာတ် ညးဗြဴ ကေုာံ စအိုတ် ဟွံမွဲ ကု စဵုဒၞာ ရ။ လဆောဝ် လဆောဝ်၊ ယဲ တအ် ဏအ် မာန် ကၠောအ်က္ဍ နူကဵု ဇုက် တၞၚ် ဆီ မစကာ လဝ် မွဲ စွံ (IV drug use) ဟွံသေၚ်မ္ဂး နူကဵု မိ စိုပ် ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲ အခိၚ် သၠး ဂၠံဂဝ် ကီု ရ။

ယဲ STI တအ် ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ စၟဗက်တဳရဳယျာ၊ စၟယဲ (Virus) ဟွံသေၚ်မ္ဂး စၟပါရာသိုက် တအ် ရ။ ယဲ မပြာကတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဂှ် ဒှ် [[ယဲ သဳဖလိတ်]]၊ ယဲ ဂနိုရဳယျာ (Gonorrhea)၊ ယဲ ခလာမဳဒဳယျာ (Chlamydia)၊ {{ill|ယဲ HIV/AIDS|en|HIV/AIDS}} ကေုာံ ယဲ HPV ရ။ ယဲ STI ဗွဲမဂၠိုၚ် ဍေံ ဟွံထ္ၜး ကဵု လက္ခဏာ (Asymptomatic) ပ္ဍဲ အစ ကိုပ်ကၠာ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မၞိဟ် ယဲ ညးတအ် ဟွံတီ ကေတ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် နွံ ကု ယဲ တုဲ ညးတအ် မလေပ် ကၠောအ်က္ဍ အာ စိုပ် ညး တၞဟ် လောဲလောဲ ရ။ သဝ်ဝန် တအ် လွဳယဲ STI မက္တဵုဒှ် နူ စၟဗက်တဳရဳယျာ နကဵု ဂဥုဲ ဂစိုတ် စၟ (Antibiotics) မာန် ကီု လေဝ်، သွက် ယဲ HIV ဟွံသေၚ်မ္ဂး ယဲ Herpes ဍေံ ဟွံမွဲ ကု ဂဥုဲ မလွဳ ညံၚ် ဂွံ ဗၠး သက်က် ဏီ ပုဟ်။&lt;ref&gt;WHO (2015). ''Sexually transmitted infections (STIs) Fact sheet''. World Health Organization.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ မူလယၟု (Introduction and Terminology) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် တအ် စကာ ဂၠိုၚ် ကု ဝေါဟာရ '''STI''' (Sexually Transmitted Infection) ရ။
* '''STI vs STD:''' ဝေါဟာရ တြေံ STD (Sexually Transmitted Disease) ဂှ် ဍေံ ဂွံ အဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် ဂှ် နွံ ကု &quot;ယဲ&quot; (Disease) မထ္ၜး လက္ခဏာ ။ ဆဂး မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ကလိဂွံ &quot;စၟ&quot; (Infection) ကီု လေဝ် ညးတအ် ဟွံထ္ၜး လက္ခဏာ (Asymptomatic) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဝေါဟာရ &quot;STI&quot; ဂှ် ဍေံ စှ်ေ သၞောတ် ကေုာံ ဍာံစၟတ် ဂၠိုၚ် ရ။
* '''ယဲ ကာလသား (Venereal Disease - VD):''' ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဝေါဟာရ တြေံ မစကာ လဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် အင်္ဂလိက် ကေုာံ ဗၟာ (ကာလသားရောဂါ) မနိဿဲ ကု ယၟု ကျာ်သြဳ ဗြဴ ရဝ်မ &quot;ဗီးနပ်သ်&quot; (Venus) မဒှ် ကျာ် ဆက်ဆောံ မေတ္တာ ရ။

== ၂။ လက္ခဏာ အဓိက (Common Signs and Symptoms) ==
ၜိုန်ရ ယဲ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဟွံထ္ၜး လက္ခဏာ ကီု လေဝ်၊ ယဝ် ဍေံ ပြာကတ် ကၠုၚ် မ္ဂး မၞိဟ် ယဲ က္တဵုဒှ် လက္ခဏာ သာ်ဏအ် ရ-
* '''ဍာ် တိတ် (Discharge):''' ဍာ် သာ် ဍာ်မိတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဍာ် ပသ တိတ် နူကဵု အၚ်္ဂဇာတ် တြုံ ကေုာံ ဗြဴ ရ။
* '''သရ ကေုာံ အနိက် (Ulcers and Sores):''' သရ မဂိ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဟွံဂိ က္တဵုဒှ် လတူ အၚ်္ဂဇာတ်، စအိုတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပါၚ် ရ။
* '''ဂိ ၚုဟ် (Pain):''' မၞိဟ် ယဲ ဒး ဒုၚ် ဂိ ၚုဟ် ပ္ဍဲ အခိၚ် စိုဟ် ဍာ် တရဴ (Painful urination) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပ္ဍဲ အခိၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ် ။ ညးဗြဴ တအ် မလေပ် ဒး ဒုၚ် ဗုၚ် ဂိ သၟဝ် (Pelvic pain) ။

== ၃။ ဂကူ ယဲ ကေုာံ ဟိုတ် မဗဒှ် (Types and Causes) ==
ယဲ STI ဍေံ ပါ် ခြာ အာ အတိုၚ် ဂကူ စၟ မဗဒှ် ယဲ-

=== (က) စၟဗက်တဳရဳယျာ (Bacterial STIs) ===
ယဲ ဏအ် လွဳ ဗၠး လောဲသွာ နကဵု ဂဥုဲ Antibiotics ။
* '''[[ယဲ သဳဖလိတ်]] (Syphilis):''' က္တဵုဒှ် နူ ''Treponema pallidum'' ။ ဍေံ ဗဒှ် သရ ဟွံဂိ (Chancre) တုဲ ယဝ် ဟွံလွဳ ဍေံ ပလီု က္ဍဟ် ရ။
* '''ယဲ ဂနိုရဳယျာ (Gonorrhea):''' က္တဵုဒှ် နူ ''Neisseria gonorrhoeae'' ။ ဍေံ ဗဒှ် ဍာ် ပသ တိတ် နူ အၚ်္ဂဇာတ် ရ။
* '''ယဲ ခလာမဳဒဳယျာ (Chlamydia):''' ဍေံ ဒှ် ယဲ မက္တဵုဒှ် ဂၠိုၚ် အိုတ် တုဲ ဍေံ ပလီု သၞောတ်ဝ် လိၚ် ကောန်ၚာ် (PID) ပ္ဍဲ ညးဗြဴ ရ။

=== (ခ) စၟယဲ ဗိုင်းရပ်စ် (Viral STIs) ===
ယဲ ဏအ် ဍေံ ဟွံမွဲ ကု ဂဥုဲ လွဳ ညံၚ် ဗၠး သက်က် ရ။
* '''{{ill|ယဲ HIV/AIDS|en|HIV/AIDS}}:''' ဍေံ ပလီု သၞောတ်ဝ် စဵုဒၞာ ခန္ဓကာယ (Immune system) ရ။
* '''ယဲ မုက်ဗတောတ် (Genital Herpes):''' က္တဵုဒှ် နူ HSV-2 တုဲ ဍေံ ဗဒှ် က္အုံ သရ မဂိ ၚုဟ် ရ။
* '''ယဲ HPV (Human Papillomavirus):''' စၟ ဏအ် ဍေံ ဗဒှ် သရ ကြိုဟ် (Genital warts) တုဲ ဍေံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက သွက် {{ill|ယဲ ကေန်သာ သၟဝ် အၚ်္ဂဇာတ် ညးဗြဴ|en|Cervical cancer}} (Cervical cancer) ရ။

=== (ဂ) စၟပါရာသိုက် (Parasitic STIs) ===
* '''Trichomoniasis:''' ဍေံ ဗဒှ် ကဵု ဍာ် တိတ် မၞုံ ကု သၟူ ပသ ကေုာံ အယောၚ် ဂိ ၚုဟ် ရ။
* '''သၚ်္ကောဟ် အၚ်္ဂဇာတ် (Crab louse):''' စၟ သၚ်္ကောဟ် ဍောတ်တ် မစ ဇၞော် မောဝ် ပ္ဍဲ သော် အၚ်္ဂဇာတ် ရ။&lt;ref&gt;CDC (2022). ''Sexually Transmitted Infections Treatment Guidelines''. Centers for Disease Control and Prevention.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပွမကၠောအ်က္ဍ ကေုာံ ဂၠံၚ်တရဴ (Transmission Routes) ==
ယဲ STI ဍေံ ကၠောအ်က္ဍ အဓိက နူကဵု ဍာ် ခန္ဓကာယ (Bodily fluids) ဗီုကဵု ဍာ် သုက်၊ ဍာ် အၚ်္ဂဇာတ် ညးဗြဴ ကေုာံ ဆီ ရ။
* '''ပွမဆက်ဆောံ လိၚ် (Vaginal/Anal Sex):''' ဍေံ ဒှ် ဂၠံၚ် အန္တရာယ် ဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ ကၠောအ်က္ဍ ယဲ HIV၊ ဂနိုရဳယျာ ကဵု သဳဖလိတ် ရ။
* '''ပွမစကာ ပါၚ် (Oral Sex):''' ယဲ ဗီုကဵု Herpes ကဵု သဳဖလိတ် တအ် မာန် ကၠောအ်က္ဍ နူကဵု ပါၚ် စိုပ် အၚ်္ဂဇာတ် ရ။
* '''ဟွံကၠောအ်က္ဍ (Non-transmission):''' ယဲ STI ဍေံ ဟွံကၠောအ်က္ဍ နူကဵု ပွမစကာ ခေါက် ဍာ် မွဲ စွံ၊ ပွမစကာ ဒၞာဲ ဍာ် တရဴ (Toilet) မွဲ စွံ၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမဖါပ် ဇကု ရ။

== ၅။ ပရေၚ် အန္တရာယ် ကေုာံ ယဲ မဆက်စပ် (Complications and Risks) ==
ယဝ်ရ မၞိဟ် ယဲ ဟွံလွဳ ယဲ မ္ဂး، ယဲ STI ဍေံ ပကဵု ညံၚ် အကာဲအရာ သကာတ်မြဟ် တအ် ဏအ် က္တဵုဒှ် မာန် ရ-
* '''ယဲ ကောန်ၚာ် ဟွံဂွံ (Infertility):''' ယဲ ခလာမဳဒဳယျာ ကဵု ဂနိုရဳယျာ တအ် ဍေံ ပလီု ဇုက် လိၚ် ညးဗြဴ (Fallopian tubes) တုဲ ညးဗြဴ တအ် ဟွံမာန် ကလိဂွံ ကောန်ၚာ် (PID) ။
* '''အန္တရာယ် မိ စိုပ် ကောန် (Mother-to-child):''' ယဲ သဳဖလိတ် ကဵု HIV ဍေံ မာန် ကၠောအ်က္ဍ စိုပ် ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲ ဂဝ် တုဲ ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ကောန်ၚာ် ချိုတ် အာ ရ။
* '''ယဲ ကေန်သာ (Cancer):''' မျိုးကွဲ စၟယဲ HPV လ္ၚဵု တအ် ဍေံ ဗဒှ် ကဵု ယဲ ကေန်သာ သၟဝ် အၚ်္ဂဇာတ် (Cervical cancer) ကေုာံ ယဲ ကေန်သာ စအိုတ် ။

== ၆။ ပွမစၟဳစၟတ် ယဲ ကေုာံ ရုၚ်ဂဥုဲ (Diagnosis and Sexual Health Clinics) ==
သဝ်ဝန် တအ် ကဵု ကသပ် ညံၚ် မၞိဟ် သၟတ် တအ် ဂွံ စၟဳစၟတ် ယဲ လၟိုန် (Routine screening)-
* '''နဲကဲ စၟဳစၟတ်:''' သဝ်ဝန် စကာ စၟဳစၟတ် ဆီ သွက် ယဲ HIV ကဵု သဳဖလိတ် ။ ညးတအ် စၟဳစၟတ် ဍာ် တရဴ (Urine test) သွက် ယဲ ခလာမဳဒဳယျာ ကဵု ဂနိုရဳယျာ ရ။ သွက် ညးဗြဴ မ္ဂး ညးတအ် စကာ {{ill|စၟဳစၟတ် ပါပ်သ်|en|Pap test}} (Pap smear) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ယဲ HPV ရ။
* '''ရုၚ်ဂဥုဲ (Sexual Health Clinics):''' ပ္ဍဲ ရုၚ်ဂဥုဲ တအ် ဏအ်، ညးတအ် ပတိတ် ကဵု သွဟ် ဗွဲမသ္ၚိအောပ် (Confidentiality) တုဲ ညးတအ် ကဵု ကွန်ဒုံး ကေုာံ ကသပ် လွဳ ယဲ ဗွဲမသၠးပွး ရ။&lt;ref&gt;Goodyear-Smith, F. (2007). ''What is the evidence for non-sexual transmission of gonorrhoea?''. Journal of Forensic and Legal Medicine.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပွမစဵုဒၞာ ယဲ (Prevention) ==
နဲကဲ မစဵုဒၞာ ယဲ ဏအ် ဗွဲမအံၚ်ဇၞး ဂှ် ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ တဲ မၞိဟ် အလဵု ဇကု ရ-
* '''ကွန်ဒုံး (Condoms):''' ပွမစကာ ကွန်ဒုံး ရိုဟ်ဟ် အခိၚ် ဍေံ ဒှ် နဲကဲ ခိုဟ် အိုတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ STI သီုဖအိုတ် ရ။
* '''ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (Vaccines):''' လၟုဟ် ဍုၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ထပက် ကဵု ဂဥုဲ စဵုဒၞာ သွက် ယဲ HPV ကေုာံ ယဲ ဂြိုဟ် Hepatitis B သွက် ကောန်ၚာ် သၟတ် တအ် ရ။
* '''ပွမအောန် ဖျေဟ် ညးဆက်ဆောံ:''' ပွမဟွံပြံၚ်လှာဲ ညးဆက်ဆောံ လိၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် (Monogamous relationship) ဍေံ ဖအောန် ဖျေဟ် အန္တရာယ် ယဲ မာန် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ဂကူ ယဲ STI အဓိက ကေုာံ နဲကဲ လွဳ
|-
! ယၟု ယဲ !! ဂကူ စၟ !! လက္ခဏာ အဓိက !! ဂဥုဲ လွဳယဲ
|-
| ခလာမဳဒဳယျာ (Chlamydia) || ဗက်တဳရဳယျာ || ဍာ် တိတ်، စိုဟ် ဍာ်တရဴ ဂိ || Antibiotics (ဗၠး သက်က်)
|-
| ဂနိုရဳယျာ (Gonorrhea) || ဗက်တဳရဳယျာ || ဍာ် ပသ တိတ်، ဂိ ၚုဟ် || Antibiotics (ဗၠး သက်က်)
|-
| [[ယဲ သဳဖလိတ်]] (Syphilis) || ဗက်တဳရဳယျာ || သရ ဟွံဂိ، အနိက် ပ္ကဴ || Penicillin (ဗၠး သက်က်)
|-
| ယဲ မုက်ဗတောတ် (Herpes) || ဗိုင်းရပ်စ် || က္အုံ သရ မဂိ လတူ အၚ်္ဂဇာတ် || Antivirals (ဟွံဗၠး သက်က်)
|-
| {{ill|ယဲ HIV/AIDS|en|HIV/AIDS}} || ဗိုင်းရပ်စ် || လီုလာ် သၞောတ်ဝ် စဵုဒၞာ || ARV Therapy (ဟွံဗၠး သက်က်)
|-
| ယဲ HPV || ဗိုင်းရပ်စ် || သရ ကြိုဟ်، ယဲ ကေန်သာ || စဵုဒၞာ Vaccine (ဟွံဗၠး သက်က်)
|}

== ၈။ ပွမလွဳယဲ ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ဂဥုဲ (Treatment and Management) ==
ယဲ မက္တဵုဒှ် နူ ဗက်တဳရဳယျာ (Chlamydia, Gonorrhea, Syphilis) ဂှ် သဝ်ဝန် လွဳ ဗၠး သက်က် မာန် ရ။
* '''Antibiotics:''' သဝ်ဝန် ကဵု ဂဥုဲ ထပက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂဥုဲ သောၚ် ရ။
* '''ဂဥုဲ တဝ်စၞေဟ် ဗိုင်းရပ်စ် (Antiviral Therapy):''' သွက် ယဲ HIV မ္ဂး، မၞိဟ် ယဲ သ္ဒး သောၚ် ဂဥုဲ ARV (Antiretroviral) လၟိုန် ရိုဟ်ဟ် တ္ၚဲ သွက်ဂွံ ဍဵု ဖျေဟ် ဒြဟတ် စၟယဲ တုဲ ညးတအ် မာန် ဂျိုၚ် တန်တဴ အာ ဗီု မၞိဟ် ဓမ္မတာ မာန် ရ။
* '''Partner Notification:''' ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ ကလိဂွံ ယဲ STI မ္ဂး، ညး သ္ဒး ဟီု လဴ ကဵု ညး မဆက်ဆောံ လိၚ် (Partners) သီုဖအိုတ် သွက် ညးတအ် ဂွံ အာ လွဳယဲ ကီု ရ။

== ၉။ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် အလုံ ဂၠးတိ (Epidemiology and Global Statistics) ==
ယဲ STI ဍေံ ဒှ် ပြသၞာ ဂၠးတိ ဇၞော် အိုတ် မွဲ ရ-
* '''လၟိဟ် က္တဵုဒှ်:''' အတိုၚ် တၚ်ဂၞၚ် WHO သၞာံ ၂၀၁၅ မ္ဂး၊ အလုံ ဂၠးတိ နွံ လၟိဟ် မၞိဟ် ၁.၁ ဗဳလဳယျာန် ပြၚ် ကလိဂွံ ယဲ STI (ဟွံရိုဟ် ပၠုပ် ယဲ HIV) ။
* '''လၟိဟ် တၟိ:''' ရိုဟ်ဟ် တ္ၚဲ، မၞိဟ် ၁ မဳလဳယျာန် ပြၚ် ကလိဂွံ ယဲ STI တၟိ ရ။ ယဲ ခလာမဳဒဳယျာ ကဵု ဂနိုရဳယျာ ဍေံ ဂၠိုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ အကြာ မၞိဟ် သၟတ် အာယုက် ၁၅ စဵုကဵု ၂၄ သၞာံ ရ။

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Treponema pallidum.jpg | စၟ ''Treponema pallidum'' မဗဒှ် ယဲ သဳဖလိတ်
File:HIV-budding-Color.jpg | ရုပ် စၟယဲ HIV မတိတ် ကၠုၚ် နူ ကလာပ်ရုပ် မၞိဟ်
File:Pap smear.jpg | နဲကဲ စၟဳစၟတ် Pap smear သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ယဲ ကေန်သာ HPV
&lt;/gallery&gt;

== ၁၀။ ပရေၚ် ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ပါ်ပဲါ (Culture, Stigma, and Education) ==
* '''ပရေၚ် ပါ်ပဲါ (Stigma):''' ပ္ဍဲ ယေန်သၞာၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ်၊ မၞိဟ် တအ် ဂွ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဖေက် သွက်ဂွံ ဟီု တက် ကျာ ပရူ ယဲ STI ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် မၞိဟ် ယဲ တအ် ဟွံဂံၚ် အာ လွဳယဲ ပ္ဍဲ ရုၚ်ဂဥုဲ တုဲ ယဲ ပြးဇး အာ ဂၠိုၚ် တိုန် ရ။
* '''ပရေၚ် ပညာ လိၚ် (Sex Education):''' သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ယဲ ဏအ်၊ ပွမဗတောန် ပရေၚ် ပညာ လိၚ် ဗွဲမဍာံစၟတ် ပ္ဍဲ ဘာ တက္ကသိုလ် ကေုာံ ဘာ တန် သၠုၚ် တအ် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ ပွမပအပ် ကဵု ကွန်ဒုံး လောဲလောဲ သွာသွာ ဍေံ ရီုဗၚ် စဵုဒၞာ ယဲ မာန် ဍာံဍာံ ရ။&lt;ref&gt;Trebach, J. D., et al. (2015). ''Neisseria gonorrhoeae and Chlamydia trachomatis among women''. Sexually Transmitted Diseases.&lt;/ref&gt;

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ဗီုလဵု ယဲ STI တအ် ကၠောအ်က္ဍ ကေုာံ ပွမစဵုဒၞာ ဍေံ လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=dQw4w9WgXcQ|title=Understanding Sexually Transmitted Infections (STIs)}}

{{ယဲကၠောအ်က္ဍ}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ယဲ သဳဖလိတ်]]
* {{ill|ယဲ HIV/AIDS|en|HIV/AIDS}}
* [[ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]]
* {{ill|ပရေၚ် ပညာ လိၚ်|en|Sex education}}
* {{ill|ကွန်ဒုံး|en|Condom}} (Condom)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* World Health Organization (WHO). (2015). ''Sexually transmitted infections (STIs) Fact sheet''. Geneva.
* Centers for Disease Control and Prevention (CDC). (2022). ''Sexually Transmitted Infections Treatment Guidelines''. U.S. Department of Health &amp; Human Services.
* Goodyear-Smith, F. (2007). ''What is the evidence for non-sexual transmission of gonorrhoea?''. Journal of Forensic and Legal Medicine, 14(8), 489-502.
* Trebach, J. D., Chaulk, C. P., Page, K. R., Tuddenham, S., &amp; Ghanem, K. G. (2015). ''Neisseria gonorrhoeae and Chlamydia trachomatis among women''. Sexually Transmitted Diseases, 42(5), 233-239.
* Caini, S., et al. (2014). ''Sexually transmitted infections and prostate cancer risk''. Cancer Epidemiology, 38(4), 329-338.
* Cheng, L., &amp; Bostwick, D. G. (2014). ''Urologic Surgical Pathology''. Elsevier Health Sciences.
* Stamm, L. V. (2010). ''Syphilis: Antibiotic Treatment and Resistance''. Epidemiology and Infection.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Sexually_transmitted_infection Sexually transmitted infection]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{DEFAULTSORT:ယဲ မကၠောအ်က္ဍ နူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ်}}
[[Category:ယဲ မကၠောအ်က္ဍ နူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ်]]
[[Category:ယဲကၠောအ်က္ဍ]]
[[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>68bh55vfj3u9cksnwnqozapmukkm8yt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54606</id>
      <parentid>54605</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:31:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23055" sha1="6y2k242v0u8os79kj1ro2x7h7wjohz4" xml:space="preserve">{{Short description|ဂကောံ ယဲ မကၠောအ်က္ဍ ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ် ဟွံမွဲ ကု စဵုဒၞာ}}
{{Infobox disease
| Name = ယဲ မကၠောအ်က္ဍ နူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ် (STI)
| Synonyms = Sexually transmitted disease (STD), Venereal disease (VD)
| Image = Condom_Museum_Bangkok.jpg
| Caption = ယာတ်ဒၞာ ကွန်ဒုံး ပ္ဍဲ ပြတိုက် ကွန်ဒုံး ဍုၚ် ဗာန်ကံက် (ပွမစကာ ကွန်ဒုံး ဍေံ ဒှ် နဲကဲ စဵုဒၞာ STI ခိုဟ် အိုတ်)
| Specialty = [[wikt:mnw:ပရေၚ်ထတ်ယုက်|ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]၊ ယဲကၠောအ်က္ဍ
| Symptoms = ဟွံမွဲ ကု လက္ခဏာ (ဗွဲမဂၠိုၚ်)، ဍာ် တိတ် နူ အၚ်္ဂဇာတ်، သရ ပ္ဍဲ အၚ်္ဂဇာတ် ကေုာံ သအိက်، ဗုၚ် ဂိ
| Complications = {{ill|ယဲ ကောန်ၚာ် ဟွံဂွံ|en|Infertility}}، ယဲ ကေန်သာ، ယဲ ဂြိုဟ်، လီုလာ် အာရီု
| Causes = [[wikt:mnw:စၟယဲ|စၟယဲ]] (ဗိုင်ရေတ်)، စၟဗက်တဳရဳယျာ، ပါရာသိုက် (မပြးဇး နူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ်)
| Transmission = ပွမဆက်ဆောံ လိၚ် (ပါၚ်၊ အၚ်္ဂဇာတ်၊ သအိက်) ဟွံမွဲ ကု စဵုဒၞာ
| Prevention = ပွမစကာ ကွန်ဒုံး (Condom)، ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (Vaccines)، ပွမဝေၚ်ပါဲ (Abstinence)
| Treatment = ဂဥုဲ ဂစိုတ် စၟ (Antibiotics)، ဂဥုဲ တဝ်စၞေဟ် ဗိုင်ရေတ် (Antivirals)
| Frequency = ၁.၁ ဗဳလဳယျာန် တၠ ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ အလုံ ဂၠးတိ (၂၀၁၅)
| Deaths = ၁၀၈,၀၀၀ တၠ ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ (ဟွံရိုဟ် ပၠုပ် ယဲ HIV/AIDS)
}}

'''[[wikt:mnw:ယဲ|ယဲ]] မကၠောအ်က္ဍ နူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ်''' ({{lang-en|Sexually transmitted infection - STI}} ဟွံသေၚ်မ္ဂး Sexually transmitted disease - STD) ဝွံ ဍေံဒှ် ဂကောံ ယဲ နာနာ သာ် မကၠောအ်က္ဍ နူကဵု ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ် မပ္တံကဵု ပွမစကာ ပါၚ်၊ အၚ်္ဂဇာတ် ညးဗြဴ ကေုာံ သအိက် ဟွံမွဲ ကု စဵုဒၞာ ရ။ လဆောဝ် လဆောဝ်၊ ယဲ တအ် ဏအ် ဂှ် ကၠောအ်က္ဍ နူကဵု ဇုက် တၞၚ် ဆီ မစကာ လဝ် မွဲ စွံ (IV drug use) ဟွံသေၚ်မ္ဂး နူကဵု မိ စိုပ် ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲ အခိၚ် သၠး ဂၠံဂဝ် ကီု ရ။

ယဲ STI တအ် ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ စၟဗက်တဳရဳယျာ၊ စၟယဲ (Virus) ဟွံသေၚ်မ္ဂး စၟပါရာသိုက် တအ် ရ။ ယဲ မပြာကတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဂှ် ဒှ် [[ယဲ သဳဖလိတ်]]၊ ယဲ ဂနိုရဳယျာ (Gonorrhea)၊ ယဲ ခလာမဳဒဳယျာ (Chlamydia)၊ {{ill|ယဲ HIV/AIDS|en|HIV/AIDS}} ကေုာံ ယဲ HPV ရ။ ယဲ STI ဗွဲမဂၠိုၚ် ဍေံ ဟွံထ္ၜး ကဵု လက္ခဏာ (Asymptomatic) ပ္ဍဲ အစ ကိုပ်ကၠာ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မၞိဟ် ယဲ ညးတအ် ဟွံတီ ကေတ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် နွံ ကု ယဲ တုဲ ညးတအ် မလေပ် ကၠောအ်က္ဍ အာ စိုပ် ညး တၞဟ် လောဲလောဲ ရ။ သဝ်ဝန် တအ် လွဳယဲ STI မက္တဵုဒှ် နူ စၟဗက်တဳရဳယျာ နကဵု ဂဥုဲ ဂစိုတ် စၟ (Antibiotics) မာန် ကီု လေဝ်، သွက် ယဲ HIV ဟွံသေၚ်မ္ဂး ယဲ Herpes ဍေံ ဟွံမွဲ ကု ဂဥုဲ မလွဳ ညံၚ် ဂွံ ဗၠး သက်က် ဏီ ပုဟ်။&lt;ref&gt;WHO (2015). ''Sexually transmitted infections (STIs) Fact sheet''. World Health Organization.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ မူလယၟု (Introduction and Terminology) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် တအ် စကာ ဂၠိုၚ် ကု ဝေါဟာရ '''STI''' (Sexually Transmitted Infection) ရ။
* '''STI vs STD:''' ဝေါဟာရ တြေံ STD (Sexually Transmitted Disease) ဂှ် ဍေံ ဂွံ အဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် ဂှ် နွံ ကု &quot;ယဲ&quot; (Disease) မထ္ၜး လက္ခဏာ ။ ဆဂး မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ကလိဂွံ &quot;စၟ&quot; (Infection) ကီု လေဝ် ညးတအ် ဟွံထ္ၜး လက္ခဏာ (Asymptomatic) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဝေါဟာရ &quot;STI&quot; ဂှ် ဍေံ စှ်ေ သၞောတ် ကေုာံ ဍာံစၟတ် ဂၠိုၚ် ရ။
* '''ယဲ ကာလသား (Venereal Disease - VD):''' ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဝေါဟာရ တြေံ မစကာ လဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် အင်္ဂလိက် ကေုာံ ဗၟာ (ကာလသားရောဂါ) မနိဿဲ ကု ယၟု ကျာ်သြဳ ဗြဴ ရဝ်မ &quot;ဗီးနပ်သ်&quot; (Venus) မဒှ် ကျာ် ဆက်ဆောံ မေတ္တာ ရ။

== ၂။ လက္ခဏာ အဓိက (Common Signs and Symptoms) ==
ၜိုန်ရ ယဲ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဟွံထ္ၜး လက္ခဏာ ကီု လေဝ်၊ ယဝ် ဍေံ ပြာကတ် ကၠုၚ် မ္ဂး မၞိဟ် ယဲ က္တဵုဒှ် လက္ခဏာ သာ်ဏအ် ရ-
* '''ဍာ် တိတ် (Discharge):''' ဍာ် သာ် ဍာ်မိတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဍာ် ပသ တိတ် နူကဵု အၚ်္ဂဇာတ် တြုံ ကေုာံ ဗြဴ ရ။
* '''သရ ကေုာံ အနိက် (Ulcers and Sores):''' သရ မဂိ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဟွံဂိ က္တဵုဒှ် လတူ အၚ်္ဂဇာတ်، သအိက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပါၚ် ရ။
* '''ဂိ ၚုဟ် (Pain):''' မၞိဟ် ယဲ ဒး ဒုၚ် ဂိ ၚုဟ် ပ္ဍဲ အခိၚ် စိုဟ် ဍာ် တရဴ (Painful urination) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပ္ဍဲ အခိၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ် ။ ညးဗြဴ တအ် မလေပ် ဒး ဒုၚ် ဗုၚ် ဂိ သၟဝ် (Pelvic pain) ။

== ၃။ ဂကူ ယဲ ကေုာံ ဟိုတ် မဗဒှ် (Types and Causes) ==
ယဲ STI ဍေံ ပါ် ခြာ အာ အတိုၚ် ဂကူ စၟ မဗဒှ် ယဲ-

=== (က) စၟဗက်တဳရဳယျာ (Bacterial STIs) ===
ယဲ ဏအ် လွဳ ဗၠး လောဲသွာ နကဵု ဂဥုဲ Antibiotics ။
* '''[[ယဲ သဳဖလိတ်]] (Syphilis):''' က္တဵုဒှ် နူ ''Treponema pallidum'' ။ ဍေံ ဗဒှ် သရ ဟွံဂိ (Chancre) တုဲ ယဝ် ဟွံလွဳ ဍေံ ပလီု က္ဍဟ် ရ။
* '''ယဲ ဂနိုရဳယျာ (Gonorrhea):''' က္တဵုဒှ် နူ ''Neisseria gonorrhoeae'' ။ ဍေံ ဗဒှ် ဍာ် ပသ တိတ် နူ အၚ်္ဂဇာတ် ရ။
* '''ယဲ ခလာမဳဒဳယျာ (Chlamydia):''' ဍေံ ဒှ် ယဲ မက္တဵုဒှ် ဂၠိုၚ် အိုတ် တုဲ ဍေံ ပလီု သၞောတ်ဝ် လိၚ် ကောန်ၚာ် (PID) ပ္ဍဲ ညးဗြဴ ရ။

=== (ခ) စၟယဲ ဗိုင်ရေတ် (Viral STIs) ===
ယဲ ဏအ် ဍေံ ဟွံမွဲ ကု ဂဥုဲ လွဳ ညံၚ် ဗၠး သက်က် ရ။
* '''{{ill|ယဲ HIV/AIDS|en|HIV/AIDS}}:''' ဍေံ ပလီု သၞောတ်ဝ် စဵုဒၞာ ခန္ဓကာယ (Immune system) ရ။
* '''ယဲ မုက်ဗတောတ် (Genital Herpes):''' က္တဵုဒှ် နူ HSV-2 တုဲ ဍေံ ဗဒှ် က္အုံ သရ မဂိ ၚုဟ် ရ။
* '''ယဲ HPV (Human Papillomavirus):''' စၟ ဏအ် ဍေံ ဗဒှ် သရ ကြိုဟ် (Genital warts) တုဲ ဍေံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက သွက် {{ill|ယဲ ကေန်သာ သၟဝ် အၚ်္ဂဇာတ် ညးဗြဴ|en|Cervical cancer}} (Cervical cancer) ရ။

=== (ဂ) စၟပါရာသိုက် (Parasitic STIs) ===
* '''Trichomoniasis:''' ဍေံ ဗဒှ် ကဵု ဍာ် တိတ် မၞုံ ကု သၟူ ပသ ကေုာံ အယောၚ် ဂိ ၚုဟ် ရ။
* '''သၚ်္ကောဟ် အၚ်္ဂဇာတ် (Crab louse):''' စၟ သၚ်္ကောဟ် ဍောတ်တ် မစ ဇၞော် မောဝ် ပ္ဍဲ သော် အၚ်္ဂဇာတ် ရ။&lt;ref&gt;CDC (2022). ''Sexually Transmitted Infections Treatment Guidelines''. Centers for Disease Control and Prevention.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပွမကၠောအ်က္ဍ ကေုာံ ဂၠံၚ်တရဴ (Transmission Routes) ==
ယဲ STI ဍေံ ကၠောအ်က္ဍ အဓိက နူကဵု ဍာ် ခန္ဓကာယ (Bodily fluids) ဗီုကဵု ဍာ် သုက်၊ ဍာ် အၚ်္ဂဇာတ် ညးဗြဴ ကေုာံ ဆီ ရ။
* '''ပွမဆက်ဆောံ လိၚ် (Vaginal/Anal Sex):''' ဍေံ ဒှ် ဂၠံၚ် အန္တရာယ် ဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ ကၠောအ်က္ဍ ယဲ HIV၊ ဂနိုရဳယျာ ကဵု သဳဖလိတ် ရ။
* '''ပွမစကာ ပါၚ် (Oral Sex):''' ယဲ ဗီုကဵု Herpes ကဵု သဳဖလိတ် တအ် မာန် ကၠောအ်က္ဍ နူကဵု ပါၚ် စိုပ် အၚ်္ဂဇာတ် ရ။
* '''ဟွံကၠောအ်က္ဍ (Non-transmission):''' ယဲ STI ဍေံ ဟွံကၠောအ်က္ဍ နူကဵု ပွမစကာ ခေါက် ဍာ် မွဲ စွံ၊ ပွမစကာ ဒၞာဲ ဍာ် တရဴ (Toilet) မွဲ စွံ၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမဖါပ် ဇကု ရ။

== ၅။ ပရေၚ် အန္တရာယ် ကေုာံ ယဲ မဆက်စပ် (Complications and Risks) ==
ယဝ်ရ မၞိဟ် ယဲ ဟွံလွဳ ယဲ မ္ဂး، ယဲ STI ဍေံ ပကဵု ညံၚ် အကာဲအရာ သကာတ်မြဟ် တအ် ဏအ် က္တဵုဒှ် မာန် ရ-
* '''ယဲ ကောန်ၚာ် ဟွံဂွံ (Infertility):''' ယဲ ခလာမဳဒဳယျာ ကဵု ဂနိုရဳယျာ တအ် ဍေံ ပလီု ဇုက် လိၚ် ညးဗြဴ (Fallopian tubes) တုဲ ညးဗြဴ တအ် ဟွံမာန် ကလိဂွံ ကောန်ၚာ် (PID) ။
* '''အန္တရာယ် မိ စိုပ် ကောန် (Mother-to-child):''' ယဲ သဳဖလိတ် ကဵု HIV ဍေံ မာန် ကၠောအ်က္ဍ စိုပ် ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲ ဂဝ် တုဲ ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ကောန်ၚာ် ချိုတ် အာ ရ။
* '''ယဲ ကေန်သာ (Cancer):''' ဂကူပါ် စၟယဲ HPV လ္ၚဵု တအ် ဍေံ ဗဒှ် ကဵု ယဲ ကေန်သာ သၟဝ် အၚ်္ဂဇာတ် (Cervical cancer) ကေုာံ ယဲ ကေန်သာ သအိက် ။

== ၆။ ပွမစၟဳစၟတ် ယဲ ကေုာံ ရုၚ်ဂဥုဲ (Diagnosis and Sexual Health Clinics) ==
သဝ်ဝန် တအ် ကဵု ကသပ် ညံၚ် မၞိဟ် သၟတ် တအ် ဂွံ စၟဳစၟတ် ယဲ လၟိုန် (Routine screening)-
* '''နဲကဲ စၟဳစၟတ်:''' သဝ်ဝန် စကာ စၟဳစၟတ် ဆီ သွက် ယဲ HIV ကဵု သဳဖလိတ် ။ ညးတအ် စၟဳစၟတ် ဍာ် တရဴ (Urine test) သွက် ယဲ ခလာမဳဒဳယျာ ကဵု ဂနိုရဳယျာ ရ။ သွက် ညးဗြဴ မ္ဂး ညးတအ် စကာ {{ill|စၟဳစၟတ် ပါပ်သ်|en|Pap test}} (Pap smear) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ယဲ HPV ရ။
* '''ရုၚ်ဂဥုဲ (Sexual Health Clinics):''' ပ္ဍဲ ရုၚ်ဂဥုဲ တအ် ဏအ်، ညးတအ် ပတိတ် ကဵု သွဟ် ဗွဲမသ္ၚိအောပ် (Confidentiality) တုဲ ညးတအ် ကဵု ကွန်ဒုံး ကေုာံ ကသပ် လွဳ ယဲ ဗွဲမသၠးပွး ရ။&lt;ref&gt;Goodyear-Smith, F. (2007). ''What is the evidence for non-sexual transmission of gonorrhoea?''. Journal of Forensic and Legal Medicine.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပွမစဵုဒၞာ ယဲ (Prevention) ==
နဲကဲ မစဵုဒၞာ ယဲ ဏအ် ဗွဲမအံၚ်ဇၞး ဂှ် ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ တဲ မၞိဟ် အလဵု ဇကု ရ-
* '''ကွန်ဒုံး (Condoms):''' ပွမစကာ ကွန်ဒုံး ရိုဟ်ဟ် အခိၚ် ဍေံ ဒှ် နဲကဲ ခိုဟ် အိုတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ STI သီုဖအိုတ် ရ။
* '''ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (Vaccines):''' လၟုဟ် ဍုၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ထပက် ကဵု ဂဥုဲ စဵုဒၞာ သွက် ယဲ HPV ကေုာံ ယဲ ဂြိုဟ် Hepatitis B သွက် ကောန်ၚာ် သၟတ် တအ် ရ။
* '''ပွမအောန် ဖျေဟ် ညးဆက်ဆောံ:''' ပွမဟွံပြံၚ်လှာဲ ညးဆက်ဆောံ လိၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် (Monogamous relationship) ဍေံ ဖအောန် ဖျေဟ် အန္တရာယ် ယဲ မာန် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ဂကူ ယဲ STI အဓိက ကေုာံ နဲကဲ လွဳ
|-
! ယၟု ယဲ !! ဂကူ စၟ !! လက္ခဏာ အဓိက !! ဂဥုဲ လွဳယဲ
|-
| ခလာမဳဒဳယျာ (Chlamydia) || ဗက်တဳရဳယျာ || ဍာ် တိတ်، စိုဟ် ဍာ်တရဴ ဂိ || Antibiotics (ဗၠး သက်က်)
|-
| ဂနိုရဳယျာ (Gonorrhea) || ဗက်တဳရဳယျာ || ဍာ် ပသ တိတ်، ဂိ ၚုဟ် || Antibiotics (ဗၠး သက်က်)
|-
| [[ယဲ သဳဖလိတ်]] (Syphilis) || ဗက်တဳရဳယျာ || သရ ဟွံဂိ، အနိက် ပ္ကဴ || Penicillin (ဗၠး သက်က်)
|-
| ယဲ မုက်ဗတောတ် (Herpes) || ဗိုင်ရေတ် || က္အုံ သရ မဂိ လတူ အၚ်္ဂဇာတ် || Antivirals (ဟွံဗၠး သက်က်)
|-
| {{ill|ယဲ HIV/AIDS|en|HIV/AIDS}} || ဗိုင်ရေတ် || လီုလာ် သၞောတ်ဝ် စဵုဒၞာ || ARV Therapy (ဟွံဗၠး သက်က်)
|-
| ယဲ HPV || ဗိုင်ရေတ် || သရ ကြိုဟ်، ယဲ ကေန်သာ || စဵုဒၞာ Vaccine (ဟွံဗၠး သက်က်)
|}

== ၈။ ပွမလွဳယဲ ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ဂဥုဲ (Treatment and Management) ==
ယဲ မက္တဵုဒှ် နူ ဗက်တဳရဳယျာ (Chlamydia, Gonorrhea, Syphilis) ဂှ် သဝ်ဝန် လွဳ ဗၠး သက်က် မာန် ရ။
* '''Antibiotics:''' သဝ်ဝန် ကဵု ဂဥုဲ ထပက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂဥုဲ သောၚ် ရ။
* '''ဂဥုဲ တဝ်စၞေဟ် ဗိုင်ရေတ် (Antiviral Therapy):''' သွက် ယဲ HIV မ္ဂး، မၞိဟ် ယဲ သ္ဒး သောၚ် ဂဥုဲ ARV (Antiretroviral) လၟိုန် ရိုဟ်ဟ် တ္ၚဲ သွက်ဂွံ ဍဵု ဖျေဟ် ဒြဟတ် စၟယဲ တုဲ ညးတအ် မာန် ဂျိုၚ် တန်တဴ အာ ဗီု မၞိဟ် ဓမ္မတာ မာန် ရ။
* '''Partner Notification:''' ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ ကလိဂွံ ယဲ STI မ္ဂး، ညး သ္ဒး ဟီု လဴ ကဵု ညး မဆက်ဆောံ လိၚ် (Partners) သီုဖအိုတ် သွက် ညးတအ် ဂွံ အာ လွဳယဲ ကီု ရ။

== ၉။ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် အလုံ ဂၠးတိ (Epidemiology and Global Statistics) ==
ယဲ STI ဍေံ ဒှ် ပြသၞာ ဂၠးတိ ဇၞော် အိုတ် မွဲ ရ-
* '''လၟိဟ် က္တဵုဒှ်:''' အတိုၚ် တၚ်ဂၞၚ် WHO သၞာံ ၂၀၁၅ မ္ဂး၊ အလုံ ဂၠးတိ နွံ လၟိဟ် မၞိဟ် ၁.၁ ဗဳလဳယျာန် ပြၚ် ကလိဂွံ ယဲ STI (ဟွံရိုဟ် ပၠုပ် ယဲ HIV) ။
* '''လၟိဟ် တၟိ:''' ရိုဟ်ဟ် တ္ၚဲ، မၞိဟ် ၁ မဳလဳယျာန် ပြၚ် ကလိဂွံ ယဲ STI တၟိ ရ။ ယဲ ခလာမဳဒဳယျာ ကဵု ဂနိုရဳယျာ ဍေံ ဂၠိုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ အကြာ မၞိဟ် သၟတ် အာယုက် ၁၅ စဵုကဵု ၂၄ သၞာံ ရ။

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Treponema pallidum.jpg | စၟ ''Treponema pallidum'' မဗဒှ် ယဲ သဳဖလိတ်
File:HIV-budding-Color.jpg | ရုပ် စၟယဲ HIV မတိတ် ကၠုၚ် နူ ကလာပ်ရုပ် မၞိဟ်
File:Pap smear.jpg | နဲကဲ စၟဳစၟတ် Pap smear သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ယဲ ကေန်သာ HPV
&lt;/gallery&gt;

== ၁၀။ ပရေၚ် ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ပါ်ပဲါ (Culture, Stigma, and Education) ==
* '''ပရေၚ် ပါ်ပဲါ (Stigma):''' ပ္ဍဲ ယေန်သၞာၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ်၊ မၞိဟ် တအ် ဂွ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဖေက် သွက်ဂွံ ဟီု တက် ကျာ ပရူ ယဲ STI ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် မၞိဟ် ယဲ တအ် ဟွံဂံၚ် အာ လွဳယဲ ပ္ဍဲ ရုၚ်ဂဥုဲ တုဲ ယဲ ပြးဇး အာ ဂၠိုၚ် တိုန် ရ။
* '''ပရေၚ် ပညာ လိၚ် (Sex Education):''' သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ယဲ ဏအ်၊ ပွမဗတောန် ပရေၚ် ပညာ လိၚ် ဗွဲမဍာံစၟတ် ပ္ဍဲ ဘာ တက္ကသိုလ် ကေုာံ ဘာ တန် သၠုၚ် တအ် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ ပွမပအပ် ကဵု ကွန်ဒုံး လောဲလောဲ သွာသွာ ဍေံ ရီုဗၚ် စဵုဒၞာ ယဲ မာန် ဍာံဍာံ ရ။&lt;ref&gt;Trebach, J. D., et al. (2015). ''Neisseria gonorrhoeae and Chlamydia trachomatis among women''. Sexually Transmitted Diseases.&lt;/ref&gt;

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ဗီုလဵု ယဲ STI တအ် ကၠောအ်က္ဍ ကေုာံ ပွမစဵုဒၞာ ဍေံ လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=dQw4w9WgXcQ|title=Understanding Sexually Transmitted Infections (STIs)}}

{{ယဲကၠောအ်က္ဍ}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ယဲ သဳဖလိတ်]]
* {{ill|ယဲ HIV/AIDS|en|HIV/AIDS}}
* [[ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]]
* {{ill|ပရေၚ် ပညာ လိၚ်|en|Sex education}}
* {{ill|ကွန်ဒုံး|en|Condom}} (Condom)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* World Health Organization (WHO). (2015). ''Sexually transmitted infections (STIs) Fact sheet''. Geneva.
* Centers for Disease Control and Prevention (CDC). (2022). ''Sexually Transmitted Infections Treatment Guidelines''. U.S. Department of Health &amp; Human Services.
* Goodyear-Smith, F. (2007). ''What is the evidence for non-sexual transmission of gonorrhoea?''. Journal of Forensic and Legal Medicine, 14(8), 489-502.
* Trebach, J. D., Chaulk, C. P., Page, K. R., Tuddenham, S., &amp; Ghanem, K. G. (2015). ''Neisseria gonorrhoeae and Chlamydia trachomatis among women''. Sexually Transmitted Diseases, 42(5), 233-239.
* Caini, S., et al. (2014). ''Sexually transmitted infections and prostate cancer risk''. Cancer Epidemiology, 38(4), 329-338.
* Cheng, L., &amp; Bostwick, D. G. (2014). ''Urologic Surgical Pathology''. Elsevier Health Sciences.
* Stamm, L. V. (2010). ''Syphilis: Antibiotic Treatment and Resistance''. Epidemiology and Infection.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Sexually_transmitted_infection Sexually transmitted infection]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{DEFAULTSORT:ယဲ မကၠောအ်က္ဍ နူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ်}}
[[Category:ယဲ မကၠောအ်က္ဍ နူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ်]]
[[Category:ယဲကၠောအ်က္ဍ]]
[[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>6y2k242v0u8os79kj1ro2x7h7wjohz4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေၚ် ပညာ လိၚ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10936</id>
    <revision>
      <id>54607</id>
      <timestamp>2026-05-08T07:41:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ပွမဗတောန် ပရူ ဇၞော်မောဝ် ခန္ဓကာယ၊ လိၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက်}} {{Infobox discipline | name = ပရေၚ် ပညာ လိၚ် | image = Ribbon_and_condoms.jpg | caption = ယာတ်ဒၞာ (ကွန်ဒုံး) ကေုာံ ဖလာတ် သာ်ဗကေတ် ဍေံ ဒှ်...&quot;</comment>
      <origin>54607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24735" sha1="o6aggbe10jbctw5gp5uxgdzqu7yt63o" xml:space="preserve">{{Short description|ပွမဗတောန် ပရူ ဇၞော်မောဝ် ခန္ဓကာယ၊ လိၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက်}}
{{Infobox discipline
| name = ပရေၚ် ပညာ လိၚ်
| image = Ribbon_and_condoms.jpg
| caption = ယာတ်ဒၞာ (ကွန်ဒုံး) ကေုာံ ဖလာတ် သာ်ဗကေတ် ဍေံ ဒှ် သင်္ကေတ အဓိက သွက် ပရေၚ်ထတ်ယုက် လိၚ် ကေုာံ ပွမစဵုဒၞာ ယဲ STI
| topics = [[wikt:mnw:လိၚ်|လိၚ်]]၊ ခန္ဓဗေဒ၊ သၞောတ်ဝ် ဇၞော်မောဝ်၊ ပရေၚ်ထတ်ယုက်
| subdisciplines = ပရေၚ် ပညာ လိၚ် ဍိုက်ပေၚ် (CSE)၊ ပရေၚ် ပညာ ဝေၚ်ပါဲ သက်က် (Abstinence-only)
| institutions = [[ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ|WHO]], {{ill|ယူနက်သကဝ်|en|UNESCO}} (UNESCO), {{ill|UNFPA|en|UNFPA}}
| target_audience = ကောန်ၚာ် သၟတ်، ကွးဘာ၊ မၞိဟ် ဇၞော်
| primary_goals = ဖအောန် ဖျေဟ် ယဲ STI၊ ဝေၚ်ပါဲ ဂဝ်ဂၞဴ ဟွံမွဲ ပၟိက်၊ ပတိုန် ကဆံၚ် ပရေၚ် ဆက်ဆောံ မထတ်ယုက်
}}

'''ပရေၚ် ပညာ လိၚ်''' ({{lang-en|Sex education}} ဟွံသေၚ်မ္ဂး Sexuality education) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ပွမဗတောန် ကေုာံ ပွမကဵု ဗဟုသုတ ပရူ ခန္ဓဗေဒ မၞိဟ်၊ သၞောတ်ဝ် မက္တဵုဗဒှ် ကောန်ၚာ် (Reproduction)၊ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ်၊ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကေုာံ အခေါၚ်အရာ မဆေၚ်ကဵု လိၚ် ရ။ ပရေၚ် ပညာ ဝွံ ဍေံ ရီုဗၚ် ကောန်ၚာ် သၟတ် တအ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်စိုတ် သဘာဝ ခန္ဓကာယ ညးတအ် တုဲ ဍေံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု လညာတ် မဍာံစၟတ် လတူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ ညးသကအ် ရ။ 

အစာ ဘာ တအ် ဗတောန် ပရေၚ် ပညာ ဏအ် ပ္ဍဲ ဘာ တန် အလဵုအသဳ ကေုာံ ဘာ တက္ကသိုလ် ဗွဲမဂၠိုၚ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ပရေၚ် ပညာ ဝွံ ဍေံ နွံ ကု ဗီုပြၚ် သၞောတ်ဝ် ဗတောန် နာနာ သာ် ရ။ သၞောတ်ဝ် မခိုဟ် အိုတ် ကေုာံ ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ ဒုၚ် တဲ ဂှ် ဒှ် &quot;ပရေၚ် ပညာ လိၚ် ဍိုက်ပေၚ်&quot; (Comprehensive Sexuality Education - CSE) ရ။ ပရေၚ် ပညာ CSE ဝွံ ဍေံ ဗတောန် ပရူ ပွမစဵုဒၞာ [[ယဲ မကၠောအ်က္ဍ နူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ်]] (STI)၊ ပွမစကာ ကွန်ဒုံး ကေုာံ ပွမဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု ပရေၚ် တုပ်သၟဟ် (Consent) ရ။&lt;ref&gt;UNESCO (2018). ''International technical guidance on sexuality education: an evidence-informed approach''. Paris: UNESCO.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ပရေၚ် ပညာ လိၚ် ဍေံ ဟွံသေၚ် ဆ ပွမဗတောန် ပရူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ် ဓမ္မတာ မွဲ ဓဝ် ပုဟ်။ 
* '''အဓိပ္ပါယ် ဍိုက်ပေၚ်:''' ဂကောံ ယူနက်သကဝ် (UNESCO) ပံက် လဝ် အဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ် ပညာ လိၚ် ဍိုက်ပေၚ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ကမၠောန် မဗတောန် ပရူ စိုတ် ဓါတ်၊ ရုပ် ခန္ဓ ကေုာံ ပရေၚ် မၞိဟ် မဆက်စပ် ကု လိၚ် ရ။ 
* '''တၚ် ရန်တၟအ်:''' တၚ် ရန်တၟအ် အဓိက ဂှ် သွက်ဂွံ ကဵု ဒြဟတ် ကု ကောန်ၚာ် သၟတ် တအ် ညံၚ် ညးတအ် ဂွံ မၚ်မဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဇကု ညးတအ်၊ ညံၚ် ညးတအ် ဂွံ ဝေၚ်ပါဲ ဘဲ အန္တရာယ် ကေုာံ ညံၚ် ညးတအ် ဂွံ ဆက်ဆောံ ကု ညး တၞဟ် နကဵု စိုတ် မရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပွမဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် ပရေၚ် ပညာ လိၚ် ဝွံ ဍေံ ပြံၚ်လှာဲ ကၠုၚ် နူကဵု လညာတ် ကၟာတ် လဒဵု စိုပ် လညာတ် ပံက် သၠး-
* '''ခေတ် ကိုပ်ကၠာ:''' ပ္ဍဲ ကၞောတ် ရာစုသၞာံ ၁၉ ကေုာံ အစ ရာစုသၞာံ ၂၀ တေံ၊ အလဵုအသဳ တအ် စ ဗတောန် ပရေၚ် ပညာ လိၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ရးပလိုတ် ရ။ ဆဂး တၚ် ရန်တၟအ် ညးတအ် ဂှ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ သဳဖလိတ် ကေုာံ ယဲ ဂနိုရဳယျာ သၟး ရ။ ညးတအ် ဟွံဗတောန် ပရူ အခေါၚ်အရာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ် စိုတ် ဓါတ် ပုဟ်။
* '''ခေတ် ဇၞော်မောဝ်:''' ကြဴနူ ပရေၚ် ပြံၚ်လှာဲ အခေါၚ်အရာ ညးဗြဴ (Feminist movement) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၀ တအ် ကေုာံ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် {{ill|ယဲ HIV/AIDS|en|HIV/AIDS}} ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၀ တအ် တုဲ၊ တၠပညာ တအ် ပြံၚ်လှာဲ သၞောတ်ဝ် လိက် ဗတောန် ရ။ ညးတအ် ထပ် ပၠုပ် တၚ်ဂၞၚ် သွက်ဂွံ စကာ ယာတ်ဒၞာ (Condom) ကေုာံ သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်စိုတ် လိၚ် နာနာ (Sexual diversity) ပ္ဍဲ လိက် ဗတောန် ရ။&lt;ref&gt;Zimmerman, J. (2015). ''Too Hot to Handle: A Global History of Sex Education''. Princeton University Press.&lt;/ref&gt;

== ၃။ နဲကဲ ကေုာံ ဗီုပြၚ် ဗတောန် (Approaches and Methods) ==
အလုံ ဂၠးတိ၊ အလဵုအသဳ တအ် စကာ သၞောတ်ဝ် ဗတောန် အဓိက ၜါ သာ် ရ-

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ပွမပါ်ခြာ အကြာ ပရေၚ် ပညာ လိၚ် ဍိုက်ပေၚ် ကဵု ပရေၚ် ပညာ ဝေၚ်ပါဲ သက်က်
|-
! တၚ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် !! ပရေၚ် ပညာ လိၚ် ဍိုက်ပေၚ် (CSE) !! ပရေၚ် ပညာ ဝေၚ်ပါဲ သက်က် (Abstinence-Only)
|-
| '''တၚ် ရန်တၟအ် အဓိက''' || ကဵု ဗဟုသုတ သီုဖအိုတ် ညံၚ် ကွးဘာ ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လောဲ || တွံ ၚံက် ညံၚ် ကွးဘာ ဟွံဂွံ ဆက်ဆောံ လိၚ် ကိုပ်ကၠာ သၞက်ကရောဲ
|-
| '''ပရူ ကွန်ဒုံး ကဵု ဂဥုဲ''' || ဗတောန် နဲကဲ စကာ ဍာံဍာံ ကေုာံ ဂုဏ် ဖဵု ဍေံ || ဟီု လဴ ဒဒှ်ရ ဍေံ ဟွံမာန် စဵုဒၞာ ၁၀၀% (ဟွံကဵု ဒြဟတ်)
|-
| '''ပရူ ယဲ STI''' || ဗတောန် ဗီုလဵု ဂွံ စဵုဒၞာ ကေုာံ လွဳယဲ || တွံ ဘဟေက် ညံၚ် ဂွံ ဖေက် ဘဲ အန္တရာယ် ယဲ
|-
| '''သွဟ် သုတေသန''' || ဖအောန် ဖျေဟ် လၟိဟ် ကောန်ၚာ် ထပုဟ် ဂဝ် ကေုာံ ယဲ STI || ဟွံအံၚ်ဇၞး (ကွးဘာ တအ် ဆက်ဆောံ လိၚ် နကဵု ဟွံမွဲ စဵုဒၞာ ဂၠိုၚ်)
|}

== ၄။ ပရူပရာ အဓိက ပ္ဍဲ လိက်ဗတောန် (Core Curriculum Topics) ==
ပရေၚ် ပညာ လိၚ် မဍိုက်ပေၚ် ဂှ် ဍေံ သ္ဒး ပါလုပ် ပရူပရာ အဓိက တအ် ဏအ် ရ-
* '''ခန္ဓဗေဒ ကေုာံ ပွမဇၞော်မောဝ် (Anatomy and Puberty):''' အစာ တအ် ဗတောန် ကွးဘာ တအ် ညံၚ် ဂွံ တီ ယၟု အၚ်္ဂဇာတ် ဍာံဍာံ ရ။ ညးတအ် သောၚ် ကလး ပရူ ပြံၚ်လှာဲ ခန္ဓကာယ ပ္ဍဲ အခိၚ် အာယုက် စိုပ် (ဥပမာ - သောဲ ဂိတု က္တဵုဒှ်၊ ရမ္သာၚ် ပြံၚ်လှာဲ) ရ။
* '''ပွမစဵုဒၞာ ကေုာံ ဂဥုဲ (Contraception):''' အစာ တအ် ထ္ၜး ပျး နဲကဲ စဵုဒၞာ ဂဝ်ဂၞဴ မပ္တံကဵု ဂဥုဲ စဵုဒၞာ ဂဝ် (Birth control pills)၊ ယာတ်ဒၞာ (Condoms) ကေုာံ ပွမတဵု ပၠုပ် ကိရိယာ (IUD) ရ။
* '''ယဲ STI ကေုာံ HIV:''' အစာ တအ် ပသတိ ကွးဘာ တအ် ပရူ လက္ခဏာ ယဲ، နဲကဲ စၟဳစၟတ် ဆီ ကေုာံ ဗီုလဵု ဂွံ လွဳယဲ သဳဖလိတ် ကဵု ယဲ HIV ရ။&lt;ref&gt;Guttmacher Institute (2020). ''Sex and HIV Education''. State Policies in Brief.&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေၚ် တုပ်သၟဟ် ကေုာံ ပွမဒုၚ်တဲ (Consent and Healthy Relationships) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ်၊ ပရူ &quot;ပရေၚ် တုပ်သၟဟ်&quot; (Consent) ဂှ် ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ လိက် ဗတောန် ရ။
* '''အဓိပ္ပါယ် Consent:''' ကွးဘာ တအ် လ္ၚတ် တီ ကေတ် ဒဒှ်ရ ပွမဆက်ဆောံ လိၚ် သီုဖအိုတ် ဍေံ သ္ဒး ကလိဂွံ တၚ် တုပ်စိုတ် နူ လပါ် သီု ၜါ လပါ် ဍာံဍာံ ရ။ အစာ တအ် ဗတောန် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် မွဲ ညး နွံ အခေါၚ် ဟီု &quot;ဟွံသေၚ်&quot; (No) ပ္ဍဲ ဇၟာပ် အခိၚ် ရ။
* '''ပရေၚ် ဆက်ဆောံ မထတ်ယုက်:''' အစာ တအ် သောၚ် ကလး ပွမပါ် ခြာ အကြာ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ မခိုဟ် (ရှ်ေသှ်ေ ညးသကအ်၊ ပံက် ပါၚ် ဟီု ဂး) ကေုာံ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ မဟွံခိုဟ် (ပွမပ္ဍဵုပ္ဍိုက်၊ ပွမကၟာတ် လဒဵု အခေါၚ်) ရ။ 

== ၆။ လိၚ် နာနာ ကေုာံ ပွမပါလုပ် (LGBTQ+ Inclusion and Diversity) ==
ပရေၚ် ပညာ လိၚ် မခိုဟ် ဂှ် ဍေံ သ္ဒး ဒုၚ် တဲ ကေုာံ ပၠုပ် စုတ် ပရူ ဂကောံ မၞိဟ် လိၚ် နာနာ (LGBTQ+) ရ။
* '''ပွမကၠိုဟ်စိုတ် ဇကု:''' အစာ တအ် သောၚ် ကလး ပရူ အခေါၚ် လိၚ် သဘာဝ (Sexual orientation) ဗီုကဵု မၞိဟ် ဆာန် တြုံ ကဵု တြုံ (Gay)၊ ညးဗြဴ ကဵု ညးဗြဴ (Lesbian) ကေုာံ ပွမစၟတ်သမ္တီ လိၚ် (Gender identity) ဗီုကဵု ဂကူ ပြံၚ် လိၚ် (Transgender) ရ။
* '''ဖဵု ပရဲ:''' လိက် သုတေသန ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ဘာ မဗတောန် ပရူ ဏအ် ဍေံ ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေၚ် က္ၜေဟ် လက် (Bullying) လတူ ကွးဘာ LGBTQ+ တအ် တုဲ ဍေံ ပတိုန် ကဵု ပရေၚ် ထတ်ယုက် စိုတ် ညးတအ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် ရ။&lt;ref&gt;Kosciw, J. G., et al. (2018). ''The 2017 National School Climate Survey: The Experiences of Lesbian, Gay, Bisexual, Transgender, and Queer Youth in Our Nation's Schools''. GLSEN.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Male anatomy en.svg | ရုပ် ထ္ၜးပျး ခန္ဓဗေဒ သၞောတ်ဝ် မက္တဵုဗဒှ် ကောန်ၚာ် တြုံ
File:Female anatomy with label.png | ရုပ် ထ္ၜးပျး ခန္ဓဗေဒ သၞောတ်ဝ် မက္တဵုဗဒှ် ကောန်ၚာ် ဗြဴ
File:Condoms in different colors.jpg | ယာတ်ဒၞာ (ကွန်ဒုံး) မဒှ် ကိရိယာ အဓိက သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ STI ကေုာံ ဂဝ်ဂၞဴ
&lt;/gallery&gt;

== ၇။ သုတေသန ကေုာံ ဖဵုပရဲ (Research and Effectiveness) ==
ဂကောံ သုတေသန ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ တအ် ညာတ် ကေတ် ဖဵု ပရဲ ပရေၚ် ပညာ လိၚ် ဍိုက်ပေၚ် ဗွဲမပြာကတ် ရ-
* '''ပွမလဇုဲ အခိၚ်:''' သုတေသန ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ကောန်ၚာ် မကလိဂွံ ပရေၚ် ပညာ CSE တအ် ညးတအ် လဇုဲ ဖျေဟ် အခိၚ် မဆက်ဆောံ လိၚ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ (ညးတအ် ဟွံဂစာန် လောန် ကၠာ အာယုက် ဟွံစိုပ်)။
* '''ပွမစကာ ကွန်ဒုံး:''' ညးတအ် စကာ ကွန်ဒုံး ဂၠိုၚ် တိုန် ပ္ဍဲ အခိၚ် ညးတအ် စ ဆက်ဆောံ လိၚ် ร။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖအောန် ဖျေဟ် လၟိဟ် ကောန်ၚာ် ထပုဟ် ဂဝ် (Teen pregnancy) ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။
* '''ပွမစဵုဒၞာ ပ္ဍဵုပ္ဍိုက်:''' ကောန်ၚာ် မကလိဂွံ ပညာ ဏအ် ညးတအ် တီ ကေတ် အခေါၚ်အရာ ခန္ဓကာယ ညးတအ် တုဲ ညးတအ် ဂံၚ် ဟီု လဴ ကု မၞိဟ် ဇၞော် ယဝ်ရ ညးတအ် ဒး ဒုၚ် ပ္ဍဵုပ္ဍိုက် လိၚ် ရ။&lt;ref&gt;Kohler, P. K., Manhart, L. E., &amp; Lafferty, W. E. (2008). ''Abstinence-only and comprehensive sex education and the initiation of sexual activity and teen pregnancy''. Journal of Adolescent Health.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပရေၚ်ပါ်ပဲါ (Politics, Controversies, and Cultural Stigma) ==
ၜိုန်ရ ပရေၚ် ပညာ လိၚ် နွံ ကု ဖဵု ကီု လေဝ်، ဍေံ ဒး ဒုၚ် ဆဵု ဂဗ တၚ် ဒစဵုဒစး ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် ရ-
* '''လညာတ် ဘာသာ (Religious Objections):''' ဂကောံ ဘာသာ လ္ၚဵု တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပွမဗတောန် ပရူ ယာတ်ဒၞာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရူ လိၚ် သဘာဝ ގှ် ဍေံ ဟွံစှ်ေ ကု သၞောတ်ဝ် ဓမ္မ ညးတအ် ရ။ ညးတအ် ဒစဵုဒစး ညံၚ် ဘာ တအ် ဟွံဂွံ ဗတောန် ပရူ တအ် ဏအ် ရ။
* '''အခေါၚ်အရာ မိမ (Parents' Rights):''' မိမ လ္ၚဵု တအ် ဟီု ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဇကု သၟး ဟေၚ် သ္ဒး နွံ အခေါၚ် ဗတောန် ပရူ လိၚ် ကု ကောန် ညးတအ် ရ။ ညးတအ် ဟွံကဵု အခေါၚ် ကု အစာ ဘာ သွက်ဂွံ သောၚ် ကလး ပရူ ဏအ် ပုဟ်။
* '''ပရေၚ် ဂွ ကေုာံ ဒစဵုဒစး (Stigma):''' ပ္ဍဲ ယေန်သၞာၚ် အာရှ ကေုာံ အာဖရိက ဗွဲမဂၠိုၚ်၊ ပရူ လိၚ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရူ ကၟာတ် လဒဵု (Taboo) မွဲ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အလဵုအသဳ တအ် ဖေက် ဒစဵုဒစး နူ ညးဍုၚ်ကွာန် တုဲ ညးတအ် ဟွံဂံၚ် ပြံၚ်လှာဲ လိက် ဗတောန် ရ။&lt;ref&gt;Irvine, J. M. (2002). ''Talk about Sex: The Battles over Sex Education in the United States''. University of California Press.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေၚ် အလုံ ဂၠးတိ (Global Perspectives and Implementation) ==
အကာဲအရာ ပရေၚ် ပညာ လိၚ် ဍေံ တၞဟ်ခြာ အာ အတိုၚ် ဒေသ နာနာ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ-
* '''ဥရောပ (Europe):''' ဍုၚ် ဗီုကဵု နေသာလာန် (Netherlands) ကဵု သွဳဒေန် (Sweden) တအ် ညးတအ် ဗတောန် ပရေၚ် ပညာ ဏအ် စတမ် နူ ကောန်ၚာ် ဍောတ်တ် အာယုက် ၄ သၞာံ တေံ ရ။ လၟိဟ် ကောန်ၚာ် ထပုဟ် ဂဝ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ညးတအ် ဍေံ သဝ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။
* '''ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် (USA):''' ပရေၚ် ပညာ လိၚ် ဍေံ ဟွံတုပ် ညးသကအ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ် ဏအ် ร။ တွဵုရး လ္ၚဵု ဗတောန် ပရေၚ် CSE ဍိုက်ပေၚ် တုဲ တွဵုရး လ္ၚဵု ဗတောန် ပရေၚ် ဝေၚ်ပါဲ သက်က် (Abstinence-only) ရ။
* '''အာရှ ကေုာံ အာဖရိက (Asia and Africa):''' ဍုၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ညးတအ် ဟွံမွဲ ကု လိက် ဗတောန် ဍိုက်ပေၚ် ဏီ ရ။ ဆဂး ဂကောံ NGO တအ် ကေုာံ ယူနက်သကဝ် တအ် ညးတအ် လုပ် ဂစာန် ဒၟံၚ် ညံၚ် ဂွံ ပၠုပ် စုတ် ပရူ ဏအ် ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် ပညာ အလဵုအသဳ ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ နဲပညာ ဒဳဂျဳတေဝ် (Future and Digital Technologies) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် အေန်တာနဲ ဏအ်၊ ပရေၚ် ပညာ လိၚ် ဍေံ ဒး ဆဵု ဂဗ အကာဲအရာ တၟိတၟိ ရ-
* '''ပရေၚ် ဗတောန် လတူ လပှ်ကျာ (Online Platforms):''' ကောန်ၚာ် သၟတ် တအ် ညးတအ် ဂၠာဲ ဗဟုသုတ နူကဵု YouTube، TikTok ကေုာံ ဝေပ်သိုက် ပရေၚ်ထတ်ယုက် တအ် ဂၠိုၚ် တိုန် ရ။ ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် တအ် သ္ဒး ဖန်ဗဒှ် တၚ်ဂၞၚ် မဍာံစၟတ် လတူ လပှ်ကျာ သွက်ဂွံ ပြိုၚ်ပကာန် ကု တၚ်ဂၞၚ် ဗၠေတ်ဗၠေတ် ရ။
* '''အန္တရာယ် ဝေပ်သိုက် ရုပ် လိၚ် (Pornography):''' ဟိုတ်နူ ဘာ တအ် ဟွံဗတောန် ပရူ ဏအ် ဍိုက်ပေၚ် တုဲ، ကောန်ၚာ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ညးတအ် လ္ၚတ် ကေတ် ပရူ လိၚ် နူကဵု ဝေပ်သိုက် ရုပ် လိၚ် (Porn) ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံၚ် ကောန်ၚာ် တအ် ဂွံ ကလိဂွံ လညာတ် ဟွံဍာံစၟတ် လတူ ခန္ဓကာယ ကေုာံ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ ရ။ ပရေၚ် ပညာ လိၚ် မဍာံစၟတ် ဍေံ ဟေၚ် မာန် တဝ်စၞေဟ် ကု ပြသၞာ ဏအ် ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ဗီုလဵု ဂကောံ UNESCO ပံက် အဓိပ္ပါယ် ပရေၚ် ပညာ လိၚ် ဍိုက်ပေၚ် (CSE) လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=wK3Zl2hLgXU|title=What is Comprehensive Sexuality Education?}}

{{ပရေၚ် ပညာ လိၚ်}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[wikt:mnw:လိၚ်|လိၚ်]]
* [[ယဲ မကၠောအ်က္ဍ နူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ်]]
* {{ill|ယဲ HIV/AIDS|en|HIV/AIDS}}
* {{ill|ကွန်ဒုံး|en|Condom}} (Condom)
* [[ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]] (WHO)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* UNESCO. (2018). ''International technical guidance on sexuality education: an evidence-informed approach''. Paris: UNESCO. ISBN 978-92-3-100259-5.
* Zimmerman, Jonathan. (2015). ''Too Hot to Handle: A Global History of Sex Education''. Princeton University Press.
* Guttmacher Institute. (2020). ''Sex and HIV Education''. State Policies in Brief. New York.
* Kohler, P. K., Manhart, L. E., &amp; Lafferty, W. E. (2008). ''Abstinence-only and comprehensive sex education and the initiation of sexual activity and teen pregnancy''. Journal of Adolescent Health, 42(4), 344-351.
* Kosciw, J. G., Greytak, E. A., Zongrone, A. D., Clark, C. M., &amp; Truong, N. L. (2018). ''The 2017 National School Climate Survey: The Experiences of Lesbian, Gay, Bisexual, Transgender, and Queer Youth in Our Nation's Schools''. GLSEN.
* Irvine, Janice M. (2002). ''Talk about Sex: The Battles over Sex Education in the United States''. University of California Press.
* World Health Organization (WHO). (2015). ''Sexual health, human rights and the law''. Geneva: World Health Organization.
* Haberland, N. (2015). ''The case for addressing gender and power in sexuality and HIV education: A comprehensive review of evaluation studies''. International Perspectives on Sexual and Reproductive Health, 41(1), 31-42.
* Santelli, J. S., et al. (2017). ''Abstinence-Only-Until-Marriage: An Updated Review of U.S. Policies and Programs and Their Impact''. Journal of Adolescent Health, 61(3), 273-280.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Sex_education Sex education]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{DEFAULTSORT:ပရေၚ် ပညာ လိၚ်}}
[[Category:ပရေၚ်ပညာ]]
[[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးဍုၚ်ကွာန်]]
[[Category:အခေါၚ်အရာ လိၚ်]]
[[Category:ပရေၚ် ပညာ လိၚ်]]</text>
      <sha1>o6aggbe10jbctw5gp5uxgdzqu7yt63o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54609</id>
      <parentid>54607</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:52:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24738" sha1="taiegcpcw8bh9fbx54jy940rdv17y9a" xml:space="preserve">{{Short description|ပွမဗတောန် ပရူ ဇၞော်မောဝ် ခန္ဓကာယ၊ လိၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက်}}
{{Infobox discipline
| name = ပရေၚ် ပညာ လိၚ်
| image = Ribbon_and_condoms.jpg
| caption = [[ယာတ်ဒၞာ]] (ကွန်ဒုံး)ကေုာံ ဖလာတ် သာ်ဗကေတ် ဍေံ ဒှ် သင်္ကေတ အဓိက သွက် ပရေၚ်ထတ်ယုက် လိၚ် ကေုာံ ပွမစဵုဒၞာ ယဲ STI
| topics = [[wikt:mnw:လိၚ်|လိၚ်]]၊ ခန္ဓဗေဒ၊ သၞောတ်ဝ် ဇၞော်မောဝ်၊ ပရေၚ်ထတ်ယုက်
| subdisciplines = ပရေၚ် ပညာ လိၚ် ဍိုက်ပေၚ် (CSE)၊ ပရေၚ် ပညာ ဝေၚ်ပါဲ သက်က် (Abstinence-only)
| institutions = [[ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ|WHO]], {{ill|ယူနက်သကဝ်|en|UNESCO}} (UNESCO), {{ill|UNFPA|en|UNFPA}}
| target_audience = ကောန်ၚာ် သၟတ်، ကွးဘာ၊ မၞိဟ် ဇၞော်
| primary_goals = ဖအောန် ဖျေဟ် ယဲ STI၊ ဝေၚ်ပါဲ ဂဝ်ဂၞဴ ဟွံမွဲ ပၟိက်၊ ပတိုန် ကဆံၚ် ပရေၚ် ဆက်ဆောံ မထတ်ယုက်
}}

'''ပရေၚ် ပညာ လိၚ်''' ({{lang-en|Sex education}} ဟွံသေၚ်မ္ဂး Sexuality education) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ပွမဗတောန် ကေုာံ ပွမကဵု ဗဟုသုတ ပရူ ခန္ဓဗေဒ မၞိဟ်၊ သၞောတ်ဝ် မက္တဵုဗဒှ် ကောန်ၚာ် (Reproduction)၊ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ်၊ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကေုာံ အခေါၚ်အရာ မဆေၚ်ကဵု လိၚ် ရ။ ပရေၚ် ပညာ ဝွံ ဍေံ ရီုဗၚ် ကောန်ၚာ် သၟတ် တအ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်စိုတ် သဘာဝ ခန္ဓကာယ ညးတအ် တုဲ ဍေံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု လညာတ် မဍာံစၟတ် လတူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ ညးသကအ် ရ။ 

အစာ ဘာ တအ် ဗတောန် ပရေၚ် ပညာ ဏအ် ပ္ဍဲ ဘာ တန် အလဵုအသဳ ကေုာံ ဘာ တက္ကသိုလ် ဗွဲမဂၠိုၚ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ပရေၚ် ပညာ ဝွံ ဍေံ နွံ ကု ဗီုပြၚ် သၞောတ်ဝ် ဗတောန် နာနာ သာ် ရ။ သၞောတ်ဝ် မခိုဟ် အိုတ် ကေုာံ ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ ဒုၚ် တဲ ဂှ် ဒှ် &quot;ပရေၚ် ပညာ လိၚ် ဍိုက်ပေၚ်&quot; (Comprehensive Sexuality Education - CSE) ရ။ ပရေၚ် ပညာ CSE ဝွံ ဍေံ ဗတောန် ပရူ ပွမစဵုဒၞာ [[ယဲ မကၠောအ်က္ဍ နူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ်]] (STI)၊ ပွမစကာ ကွန်ဒုံး ကေုာံ ပွမဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု ပရေၚ် တုပ်သၟဟ် (Consent) ရ။&lt;ref&gt;UNESCO (2018). ''International technical guidance on sexuality education: an evidence-informed approach''. Paris: UNESCO.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ပရေၚ် ပညာ လိၚ် ဍေံ ဟွံသေၚ် ဆ ပွမဗတောန် ပရူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ် ဓမ္မတာ မွဲ ဓဝ် ပုဟ်။ 
* '''အဓိပ္ပါယ် ဍိုက်ပေၚ်:''' ဂကောံ ယူနက်သကဝ် (UNESCO) ပံက် လဝ် အဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ် ပညာ လိၚ် ဍိုက်ပေၚ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ကမၠောန် မဗတောန် ပရူ စိုတ် ဓါတ်၊ ရုပ် ခန္ဓ ကေုာံ ပရေၚ် မၞိဟ် မဆက်စပ် ကု လိၚ် ရ။ 
* '''တၚ် ရန်တၟအ်:''' တၚ် ရန်တၟအ် အဓိက ဂှ် သွက်ဂွံ ကဵု ဒြဟတ် ကု ကောန်ၚာ် သၟတ် တအ် ညံၚ် ညးတအ် ဂွံ မၚ်မဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဇကု ညးတအ်၊ ညံၚ် ညးတအ် ဂွံ ဝေၚ်ပါဲ ဘဲ အန္တရာယ် ကေုာံ ညံၚ် ညးတအ် ဂွံ ဆက်ဆောံ ကု ညး တၞဟ် နကဵု စိုတ် မရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပွမဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် ပရေၚ် ပညာ လိၚ် ဝွံ ဍေံ ပြံၚ်လှာဲ ကၠုၚ် နူကဵု လညာတ် ကၟာတ် လဒဵု စိုပ် လညာတ် ပံက် သၠး-
* '''ခေတ် ကိုပ်ကၠာ:''' ပ္ဍဲ ကၞောတ် ရာစုသၞာံ ၁၉ ကေုာံ အစ ရာစုသၞာံ ၂၀ တေံ၊ အလဵုအသဳ တအ် စ ဗတောန် ပရေၚ် ပညာ လိၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ရးပလိုတ် ရ။ ဆဂး တၚ် ရန်တၟအ် ညးတအ် ဂှ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ သဳဖလိတ် ကေုာံ ယဲ ဂနိုရဳယျာ သၟး ရ။ ညးတအ် ဟွံဗတောန် ပရူ အခေါၚ်အရာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ် စိုတ် ဓါတ် ပုဟ်။
* '''ခေတ် ဇၞော်မောဝ်:''' ကြဴနူ ပရေၚ် ပြံၚ်လှာဲ အခေါၚ်အရာ ညးဗြဴ (Feminist movement) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၀ တအ် ကေုာံ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် {{ill|ယဲ HIV/AIDS|en|HIV/AIDS}} ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၀ တအ် တုဲ၊ တၠပညာ တအ် ပြံၚ်လှာဲ သၞောတ်ဝ် လိက် ဗတောန် ရ။ ညးတအ် ထပ် ပၠုပ် တၚ်ဂၞၚ် သွက်ဂွံ စကာ ယာတ်ဒၞာ (Condom) ကေုာံ သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်စိုတ် လိၚ် နာနာ (Sexual diversity) ပ္ဍဲ လိက် ဗတောန် ရ။&lt;ref&gt;Zimmerman, J. (2015). ''Too Hot to Handle: A Global History of Sex Education''. Princeton University Press.&lt;/ref&gt;

== ၃။ နဲကဲ ကေုာံ ဗီုပြၚ် ဗတောန် (Approaches and Methods) ==
အလုံ ဂၠးတိ၊ အလဵုအသဳ တအ် စကာ သၞောတ်ဝ် ဗတောန် အဓိက ၜါ သာ် ရ-

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ပွမပါ်ခြာ အကြာ ပရေၚ် ပညာ လိၚ် ဍိုက်ပေၚ် ကဵု ပရေၚ် ပညာ ဝေၚ်ပါဲ သက်က်
|-
! တၚ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် !! ပရေၚ် ပညာ လိၚ် ဍိုက်ပေၚ် (CSE) !! ပရေၚ် ပညာ ဝေၚ်ပါဲ သက်က် (Abstinence-Only)
|-
| '''တၚ် ရန်တၟအ် အဓိက''' || ကဵု ဗဟုသုတ သီုဖအိုတ် ညံၚ် ကွးဘာ ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လောဲ || တွံ ၚံက် ညံၚ် ကွးဘာ ဟွံဂွံ ဆက်ဆောံ လိၚ် ကိုပ်ကၠာ သၞက်ကရောဲ
|-
| '''ပရူ ကွန်ဒုံး ကဵု ဂဥုဲ''' || ဗတောန် နဲကဲ စကာ ဍာံဍာံ ကေုာံ ဂုဏ် ဖဵု ဍေံ || ဟီု လဴ ဒဒှ်ရ ဍေံ ဟွံမာန် စဵုဒၞာ ၁၀၀% (ဟွံကဵု ဒြဟတ်)
|-
| '''ပရူ ယဲ STI''' || ဗတောန် ဗီုလဵု ဂွံ စဵုဒၞာ ကေုာံ လွဳယဲ || တွံ ဘဟေက် ညံၚ် ဂွံ ဖေက် ဘဲ အန္တရာယ် ယဲ
|-
| '''သွဟ် သုတေသန''' || ဖအောန် ဖျေဟ် လၟိဟ် ကောန်ၚာ် ထပုဟ် ဂဝ် ကေုာံ ယဲ STI || ဟွံအံၚ်ဇၞး (ကွးဘာ တအ် ဆက်ဆောံ လိၚ် နကဵု ဟွံမွဲ စဵုဒၞာ ဂၠိုၚ်)
|}

== ၄။ ပရူပရာ အဓိက ပ္ဍဲ လိက်ဗတောန် (Core Curriculum Topics) ==
ပရေၚ် ပညာ လိၚ် မဍိုက်ပေၚ် ဂှ် ဍေံ သ္ဒး ပါလုပ် ပရူပရာ အဓိက တအ် ဏအ် ရ-
* '''ခန္ဓဗေဒ ကေုာံ ပွမဇၞော်မောဝ် (Anatomy and Puberty):''' အစာ တအ် ဗတောန် ကွးဘာ တအ် ညံၚ် ဂွံ တီ ယၟု အၚ်္ဂဇာတ် ဍာံဍာံ ရ။ ညးတအ် သောၚ် ကလး ပရူ ပြံၚ်လှာဲ ခန္ဓကာယ ပ္ဍဲ အခိၚ် အာယုက် စိုပ် (ဥပမာ - သောဲ ဂိတု က္တဵုဒှ်၊ ရမ္သာၚ် ပြံၚ်လှာဲ) ရ။
* '''ပွမစဵုဒၞာ ကေုာံ ဂဥုဲ (Contraception):''' အစာ တအ် ထ္ၜး ပျး နဲကဲ စဵုဒၞာ ဂဝ်ဂၞဴ မပ္တံကဵု ဂဥုဲ စဵုဒၞာ ဂဝ် (Birth control pills)၊ ယာတ်ဒၞာ (Condoms) ကေုာံ ပွမတဵု ပၠုပ် ကိရိယာ (IUD) ရ။
* '''ယဲ STI ကေုာံ HIV:''' အစာ တအ် ပသတိ ကွးဘာ တအ် ပရူ လက္ခဏာ ယဲ، နဲကဲ စၟဳစၟတ် ဆီ ကေုာံ ဗီုလဵု ဂွံ လွဳယဲ သဳဖလိတ် ကဵု ယဲ HIV ရ။&lt;ref&gt;Guttmacher Institute (2020). ''Sex and HIV Education''. State Policies in Brief.&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေၚ် တုပ်သၟဟ် ကေုာံ ပွမဒုၚ်တဲ (Consent and Healthy Relationships) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ်၊ ပရူ &quot;ပရေၚ် တုပ်သၟဟ်&quot; (Consent) ဂှ် ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ လိက် ဗတောန် ရ။
* '''အဓိပ္ပါယ် Consent:''' ကွးဘာ တအ် လ္ၚတ် တီ ကေတ် ဒဒှ်ရ ပွမဆက်ဆောံ လိၚ် သီုဖအိုတ် ဍေံ သ္ဒး ကလိဂွံ တၚ် တုပ်စိုတ် နူ လပါ် သီု ၜါ လပါ် ဍာံဍာံ ရ။ အစာ တအ် ဗတောန် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် မွဲ ညး နွံ အခေါၚ် ဟီု &quot;ဟွံသေၚ်&quot; (No) ပ္ဍဲ ဇၟာပ် အခိၚ် ရ။
* '''ပရေၚ် ဆက်ဆောံ မထတ်ယုက်:''' အစာ တအ် သောၚ် ကလး ပွမပါ် ခြာ အကြာ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ မခိုဟ် (ရှ်ေသှ်ေ ညးသကအ်၊ ပံက် ပါၚ် ဟီု ဂး) ကေုာံ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ မဟွံခိုဟ် (ပွမပ္ဍဵုပ္ဍိုက်၊ ပွမကၟာတ် လဒဵု အခေါၚ်) ရ။ 

== ၆။ လိၚ် နာနာ ကေုာံ ပွမပါလုပ် (LGBTQ+ Inclusion and Diversity) ==
ပရေၚ် ပညာ လိၚ် မခိုဟ် ဂှ် ဍေံ သ္ဒး ဒုၚ် တဲ ကေုာံ ပၠုပ် စုတ် ပရူ ဂကောံ မၞိဟ် လိၚ် နာနာ (LGBTQ+) ရ။
* '''ပွမကၠိုဟ်စိုတ် ဇကု:''' အစာ တအ် သောၚ် ကလး ပရူ အခေါၚ် လိၚ် သဘာဝ (Sexual orientation) ဗီုကဵု မၞိဟ် ဆာန် တြုံ ကဵု တြုံ (Gay)၊ ညးဗြဴ ကဵု ညးဗြဴ (Lesbian) ကေုာံ ပွမစၟတ်သမ္တီ လိၚ် (Gender identity) ဗီုကဵု ဂကူ ပြံၚ် လိၚ် (Transgender) ရ။
* '''ဖဵု ပရဲ:''' လိက် သုတေသန ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ဘာ မဗတောန် ပရူ ဏအ် ဍေံ ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေၚ် က္ၜေဟ် လက် (Bullying) လတူ ကွးဘာ LGBTQ+ တအ် တုဲ ဍေံ ပတိုန် ကဵု ပရေၚ် ထတ်ယုက် စိုတ် ညးတအ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် ရ။&lt;ref&gt;Kosciw, J. G., et al. (2018). ''The 2017 National School Climate Survey: The Experiences of Lesbian, Gay, Bisexual, Transgender, and Queer Youth in Our Nation's Schools''. GLSEN.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Male anatomy en.svg | ရုပ် ထ္ၜးပျး ခန္ဓဗေဒ သၞောတ်ဝ် မက္တဵုဗဒှ် ကောန်ၚာ် တြုံ
File:Female anatomy with label.png | ရုပ် ထ္ၜးပျး ခန္ဓဗေဒ သၞောတ်ဝ် မက္တဵုဗဒှ် ကောန်ၚာ် ဗြဴ
File:Condoms in different colors.jpg | ယာတ်ဒၞာ (ကွန်ဒုံး) မဒှ် ကိရိယာ အဓိက သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ STI ကေုာံ ဂဝ်ဂၞဴ
&lt;/gallery&gt;

== ၇။ သုတေသန ကေုာံ ဖဵုပရဲ (Research and Effectiveness) ==
ဂကောံ သုတေသန ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ တအ် ညာတ် ကေတ် ဖဵု ပရဲ ပရေၚ် ပညာ လိၚ် ဍိုက်ပေၚ် ဗွဲမပြာကတ် ရ-
* '''ပွမလဇုဲ အခိၚ်:''' သုတေသန ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ကောန်ၚာ် မကလိဂွံ ပရေၚ် ပညာ CSE တအ် ညးတအ် လဇုဲ ဖျေဟ် အခိၚ် မဆက်ဆောံ လိၚ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ (ညးတအ် ဟွံဂစာန် လောန် ကၠာ အာယုက် ဟွံစိုပ်)။
* '''ပွမစကာ ကွန်ဒုံး:''' ညးတအ် စကာ ကွန်ဒုံး ဂၠိုၚ် တိုန် ပ္ဍဲ အခိၚ် ညးတအ် စ ဆက်ဆောံ လိၚ် ร။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖအောန် ဖျေဟ် လၟိဟ် ကောန်ၚာ် ထပုဟ် ဂဝ် (Teen pregnancy) ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။
* '''ပွမစဵုဒၞာ ပ္ဍဵုပ္ဍိုက်:''' ကောန်ၚာ် မကလိဂွံ ပညာ ဏအ် ညးတအ် တီ ကေတ် အခေါၚ်အရာ ခန္ဓကာယ ညးတအ် တုဲ ညးတအ် ဂံၚ် ဟီု လဴ ကု မၞိဟ် ဇၞော် ယဝ်ရ ညးတအ် ဒး ဒုၚ် ပ္ဍဵုပ္ဍိုက် လိၚ် ရ။&lt;ref&gt;Kohler, P. K., Manhart, L. E., &amp; Lafferty, W. E. (2008). ''Abstinence-only and comprehensive sex education and the initiation of sexual activity and teen pregnancy''. Journal of Adolescent Health.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပရေၚ်ပါ်ပဲါ (Politics, Controversies, and Cultural Stigma) ==
ၜိုန်ရ ပရေၚ် ပညာ လိၚ် နွံ ကု ဖဵု ကီု လေဝ်، ဍေံ ဒး ဒုၚ် ဆဵု ဂဗ တၚ် ဒစဵုဒစး ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် ရ-
* '''လညာတ် ဘာသာ (Religious Objections):''' ဂကောံ ဘာသာ လ္ၚဵု တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပွမဗတောန် ပရူ ယာတ်ဒၞာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရူ လိၚ် သဘာဝ ގှ် ဍေံ ဟွံစှ်ေ ကု သၞောတ်ဝ် ဓမ္မ ညးတအ် ရ။ ညးတအ် ဒစဵုဒစး ညံၚ် ဘာ တအ် ဟွံဂွံ ဗတောန် ပရူ တအ် ဏအ် ရ။
* '''အခေါၚ်အရာ မိမ (Parents' Rights):''' မိမ လ္ၚဵု တအ် ဟီု ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဇကု သၟး ဟေၚ် သ္ဒး နွံ အခေါၚ် ဗတောန် ပရူ လိၚ် ကု ကောန် ညးတအ် ရ။ ညးတအ် ဟွံကဵု အခေါၚ် ကု အစာ ဘာ သွက်ဂွံ သောၚ် ကလး ပရူ ဏအ် ပုဟ်။
* '''ပရေၚ် ဂွ ကေုာံ ဒစဵုဒစး (Stigma):''' ပ္ဍဲ ယေန်သၞာၚ် အာရှ ကေုာံ အာဖရိက ဗွဲမဂၠိုၚ်၊ ပရူ လိၚ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရူ ကၟာတ် လဒဵု (Taboo) မွဲ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အလဵုအသဳ တအ် ဖေက် ဒစဵုဒစး နူ ညးဍုၚ်ကွာန် တုဲ ညးတအ် ဟွံဂံၚ် ပြံၚ်လှာဲ လိက် ဗတောန် ရ။&lt;ref&gt;Irvine, J. M. (2002). ''Talk about Sex: The Battles over Sex Education in the United States''. University of California Press.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေၚ် အလုံ ဂၠးတိ (Global Perspectives and Implementation) ==
အကာဲအရာ ပရေၚ် ပညာ လိၚ် ဍေံ တၞဟ်ခြာ အာ အတိုၚ် ဒေသ နာနာ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ-
* '''ဥရောပ (Europe):''' ဍုၚ် ဗီုကဵု နေသာလာန် (Netherlands) ကဵု သွဳဒေန် (Sweden) တအ် ညးတအ် ဗတောန် ပရေၚ် ပညာ ဏအ် စတမ် နူ ကောန်ၚာ် ဍောတ်တ် အာယုက် ၄ သၞာံ တေံ ရ။ လၟိဟ် ကောန်ၚာ် ထပုဟ် ဂဝ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ညးတအ် ဍေံ သဝ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။
* '''ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် (USA):''' ပရေၚ် ပညာ လိၚ် ဍေံ ဟွံတုပ် ညးသကအ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ် ဏအ် ร။ တွဵုရး လ္ၚဵု ဗတောန် ပရေၚ် CSE ဍိုက်ပေၚ် တုဲ တွဵုရး လ္ၚဵု ဗတောန် ပရေၚ် ဝေၚ်ပါဲ သက်က် (Abstinence-only) ရ။
* '''အာရှ ကေုာံ အာဖရိက (Asia and Africa):''' ဍုၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ညးတအ် ဟွံမွဲ ကု လိက် ဗတောန် ဍိုက်ပေၚ် ဏီ ရ။ ဆဂး ဂကောံ NGO တအ် ကေုာံ ယူနက်သကဝ် တအ် ညးတအ် လုပ် ဂစာန် ဒၟံၚ် ညံၚ် ဂွံ ပၠုပ် စုတ် ပရူ ဏအ် ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် ပညာ အလဵုအသဳ ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ နဲပညာ ဒဳဂျဳတေဝ် (Future and Digital Technologies) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် အေန်တာနဲ ဏအ်၊ ပရေၚ် ပညာ လိၚ် ဍေံ ဒး ဆဵု ဂဗ အကာဲအရာ တၟိတၟိ ရ-
* '''ပရေၚ် ဗတောန် လတူ လပှ်ကျာ (Online Platforms):''' ကောန်ၚာ် သၟတ် တအ် ညးတအ် ဂၠာဲ ဗဟုသုတ နူကဵု YouTube، TikTok ကေုာံ ဝေပ်သိုက် ပရေၚ်ထတ်ယုက် တအ် ဂၠိုၚ် တိုန် ရ။ ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် တအ် သ္ဒး ဖန်ဗဒှ် တၚ်ဂၞၚ် မဍာံစၟတ် လတူ လပှ်ကျာ သွက်ဂွံ ပြိုၚ်ပကာန် ကု တၚ်ဂၞၚ် ဗၠေတ်ဗၠေတ် ရ။
* '''အန္တရာယ် ဝေပ်သိုက် ရုပ် လိၚ် (Pornography):''' ဟိုတ်နူ ဘာ တအ် ဟွံဗတောန် ပရူ ဏအ် ဍိုက်ပေၚ် တုဲ، ကောန်ၚာ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ညးတအ် လ္ၚတ် ကေတ် ပရူ လိၚ် နူကဵု ဝေပ်သိုက် ရုပ် လိၚ် (Porn) ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံၚ် ကောန်ၚာ် တအ် ဂွံ ကလိဂွံ လညာတ် ဟွံဍာံစၟတ် လတူ ခန္ဓကာယ ကေုာံ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ ရ။ ပရေၚ် ပညာ လိၚ် မဍာံစၟတ် ဍေံ ဟေၚ် မာန် တဝ်စၞေဟ် ကု ပြသၞာ ဏအ် ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ဗီုလဵု ဂကောံ UNESCO ပံက် အဓိပ္ပါယ် ပရေၚ် ပညာ လိၚ် ဍိုက်ပေၚ် (CSE) လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=wK3Zl2hLgXU|title=What is Comprehensive Sexuality Education?}}

{{ပရေၚ် ပညာ လိၚ်}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[wikt:mnw:လိၚ်|လိၚ်]]
* [[ယဲ မကၠောအ်က္ဍ နူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ်]]
* {{ill|ယဲ HIV/AIDS|en|HIV/AIDS}}
* {{ill|ကွန်ဒုံး|en|Condom}} (Condom)
* [[ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]] (WHO)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* UNESCO. (2018). ''International technical guidance on sexuality education: an evidence-informed approach''. Paris: UNESCO. ISBN 978-92-3-100259-5.
* Zimmerman, Jonathan. (2015). ''Too Hot to Handle: A Global History of Sex Education''. Princeton University Press.
* Guttmacher Institute. (2020). ''Sex and HIV Education''. State Policies in Brief. New York.
* Kohler, P. K., Manhart, L. E., &amp; Lafferty, W. E. (2008). ''Abstinence-only and comprehensive sex education and the initiation of sexual activity and teen pregnancy''. Journal of Adolescent Health, 42(4), 344-351.
* Kosciw, J. G., Greytak, E. A., Zongrone, A. D., Clark, C. M., &amp; Truong, N. L. (2018). ''The 2017 National School Climate Survey: The Experiences of Lesbian, Gay, Bisexual, Transgender, and Queer Youth in Our Nation's Schools''. GLSEN.
* Irvine, Janice M. (2002). ''Talk about Sex: The Battles over Sex Education in the United States''. University of California Press.
* World Health Organization (WHO). (2015). ''Sexual health, human rights and the law''. Geneva: World Health Organization.
* Haberland, N. (2015). ''The case for addressing gender and power in sexuality and HIV education: A comprehensive review of evaluation studies''. International Perspectives on Sexual and Reproductive Health, 41(1), 31-42.
* Santelli, J. S., et al. (2017). ''Abstinence-Only-Until-Marriage: An Updated Review of U.S. Policies and Programs and Their Impact''. Journal of Adolescent Health, 61(3), 273-280.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Sex_education Sex education]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{DEFAULTSORT:ပရေၚ် ပညာ လိၚ်}}
[[Category:ပရေၚ်ပညာ]]
[[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးဍုၚ်ကွာန်]]
[[Category:အခေါၚ်အရာ လိၚ်]]
[[Category:ပရေၚ် ပညာ လိၚ်]]</text>
      <sha1>taiegcpcw8bh9fbx54jy940rdv17y9a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:ပရေၚ် ပညာ လိၚ်</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10937</id>
    <revision>
      <id>54608</id>
      <timestamp>2026-05-08T07:42:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Navbox | name  = ပရေၚ် ပညာ လိၚ် | title = [[ပရေၚ် ပညာ လိၚ်]] (Sex education) | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image = [[File:Condom_icon.svg|60px|သင်္ကေတ ပရေၚ် ပညာ လိၚ်]]  | group1 = ဗဟုသုတ သဇိုၚ်&lt;br/&gt;(Basic Knowledge) | list1  =  * [[ခန္ဓဗေဒ]] (Anatomy) * {{ill|သၞ...&quot;</comment>
      <origin>54608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2572" sha1="ngezuq7wb2upxdzaue9eqihwlm20nt4" xml:space="preserve">{{Navbox
| name  = ပရေၚ် ပညာ လိၚ်
| title = [[ပရေၚ် ပညာ လိၚ်]] (Sex education)
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| image = [[File:Condom_icon.svg|60px|သင်္ကေတ ပရေၚ် ပညာ လိၚ်]]

| group1 = ဗဟုသုတ သဇိုၚ်&lt;br/&gt;(Basic Knowledge)
| list1  = 
* [[ခန္ဓဗေဒ]] (Anatomy)
* {{ill|သၞောတ်ဝ် မက္တဵုဗဒှ် ကောန်ၚာ်|en|Reproductive system}}
* {{ill|ပွမဇၞော်မောဝ် ခန္ဓကာယ|en|Puberty}} (Puberty)
* {{ill|သောဲ ဂိတု|en|Menstruation}} (Menstruation)

| group2 = ပရေၚ်ထတ်ယုက်&lt;br/&gt;(Sexual Health)
| list2  = 
* {{ill|ပွမစဵုဒၞာ ဂဝ်ဂၞဴ|en|Contraception}}
* {{ill|ကွန်ဒုံး|en|Condom}}
* [[ယဲ မကၠောအ်က္ဍ နူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ်]] (STI)
* [[ယဲ HIV/AIDS]]
* [[ယဲ သဳဖလိတ်]]

| group3 = ပရေၚ် မၞိဟ် ကေုာံ အခေါၚ်အရာ&lt;br/&gt;(Social &amp; Rights)
| list3  = 
* {{ill|ပရေၚ် တုပ်သၟဟ်|en|Consent (ethics)}} (Consent)
* {{ill|ပရေၚ် ဆက်ဆောံ မထတ်ယုက်|en|Healthy relationship}}
* {{ill|လိၚ် နာနာ|en|Sexual diversity}} (LGBTQ+)
* {{ill|အခေါၚ်အရာ မဆေၚ်ကဵု လိၚ်|en|Sexual and reproductive health and rights}}

| group4 = ဗီုပြင် ဗတောန်&lt;br/&gt;(Methodology)
| list4  = 
* {{ill|ပရေၚ် ပညာ လိၚ် ဍိုက်ပေၚ်|en|Comprehensive sexuality education}} (CSE)
* {{ill|ပရေၚ် ပညာ ဝေၚ်ပါဲ သက်က်|en|Abstinence-only sex education}}
* {{ill|ပရေၚ် ပညာ လိၚ် သွက် မိမ|en|Family life education}}

| group5 = ဂကောံဂမၠိုၚ်&lt;br/&gt;(Organizations)
| list5  = 
* [[ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ|WHO]]
* {{ill|ယူနက်သကဝ်|en|UNESCO}}
* {{ill|UNFPA|en|United Nations Population Fund}}
* {{ill|IPPF|en|International Planned Parenthood Federation}}

| below = 
* '''[[:Category:ပရေၚ် ပညာ လိၚ်|ကဏ္ဍ: ပရေၚ် ပညာ လိၚ်]]'''
* '''[[:Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးဍုၚ်ကွာန်|ကဏ္ဍ: ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]'''
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ngezuq7wb2upxdzaue9eqihwlm20nt4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယာတ်ဒၞာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10938</id>
    <revision>
      <id>54610</id>
      <timestamp>2026-05-08T07:52:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|ကိရိယာ စဵုဒၞာ ဂဝ်ဂၞဴ ကေုာံ ယဲ STI မစကာ နဒဒှ် ကၟာတ် လဒဵု သဘာဝ}} {{Infobox medical condition | name = ယာတ်ဒၞာ (Condom) | image = Condoms in different colors.jpg | caption = ယာတ်ဒၞာ (ကွန်ဒုံး) နာနာ သာ် မဒှ် ကိရိယာ အဓိက သ...&quot;</comment>
      <origin>54610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20618" sha1="e1ptx8hrxhcedcphahr7mbeujiayk1y" xml:space="preserve">{{Short description|ကိရိယာ စဵုဒၞာ ဂဝ်ဂၞဴ ကေုာံ ယဲ STI မစကာ နဒဒှ် ကၟာတ် လဒဵု သဘာဝ}}
{{Infobox medical condition
| name = ယာတ်ဒၞာ (Condom)
| image = Condoms in different colors.jpg
| caption = ယာတ်ဒၞာ (ကွန်ဒုံး) နာနာ သာ် မဒှ် ကိရိယာ အဓိက သွက် ပရေၚ်ထတ်ယုက် လိၚ်
| specialty = [[wikt:mnw:ပရေၚ်ထတ်ယုက်|ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]၊ ပွမစဵုဒၞာ ဂဝ်ဂၞဴ
| symptoms = 
| complications = 
| causes = 
| prevention = [[ယဲ မကၠောအ်က္ဍ နူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ်]]၊ ဂဝ်ဂၞဴ ဟွံမွဲ ပၟိက်
| treatment = 
| frequency = ညးစကာ ၁၈.၉% အလုံ ဂၠးတိ (၂၀၁၉)
| deaths = 
}}

'''[[wikt:mnw:ယာတ်ဒၞာ|ယာတ်ဒၞာ]]''' ({{lang-en|Condom}}၊ {{lang-my|ကွန်ဒုံး}}) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကိရိယာ ကၟာတ် လဒဵု (Barrier device) မွဲ မစကာ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ် ရ။ ယာတ်ဒၞာ ဂှ် ဍေံ ဖအောန် ဖျေဟ် အန္တရာယ် ဂဝ်ဂၞဴ မက္တဵုဒှ် ဟွံမွဲ ကု ပၟိက် ကေုာံ ပွမကၠောအ်က္ဍ [[ယဲ မကၠောအ်က္ဍ နူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ်]] (STI) မပ္တံကဵု ယဲ HIV/AIDS၊ [[ယဲ သဳဖလိတ်]] ကေုာံ ယဲ ဂနိုရဳယျာ ရ။ ယာတ်ဒၞာ ဝွံ ဍေံ နွံ ၜါ ဗီုပြၚ် အဓိက၊ ဍေံ ဒှ် ယာတ်ဒၞာ သွက် တြုံ (External condom) မစကာ ဗလး လတူ အၚ်္ဂဇာတ် တြုံ ကေုာံ ယာတ်ဒၞာ သွက် ဗြဴ (Internal condom) မစကာ ပၠုပ် အပ္ဍဲ အၚ်္ဂဇာတ် ဗြဴ ရ။

နကဵု နဲကဲ စကာ မဍာံစၟတ် (Perfect use) မ္ဂး ယာတ်ဒၞာ ဝွံ ဍေံ စဵုဒၞာ ကဵု ဂဝ်ဂၞဴ မာန် စဵုကဵု ၉၈ ရာခိုၚ်နှုန်း ရ။ ဆဂး၊ ပ္ဍဲ အကာဲအရာ စကာ ဓမ္မတာ (Typical use) မ္ဂး ဍေံ စဵုဒၞာ ကဵု ၜိုတ် ၈၇ ရာခိုၚ်နှုန်း ဟေၚ် ရ။ ယာတ်ဒၞာ ဂှ် ဍေံ ဒှ် နဲကဲ စဵုဒၞာ ဂဝ်ဂၞဴ မွဲ ဓဝ် ဟေၚ် မမာန် စဵုဒၞာ ကဵု ယဲ STI ဂမၠိုၚ် မကၠောအ်က္ဍ နူကဵု ဍာ် ခန္ဓကာယ ရ။&lt;ref&gt;Hatcher, R. A., et al. (2018). ''Contraceptive Technology''. 21st ed. New York: Ayer Company Publishers.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ မူလယၟု (Introduction and Etymology) ==
ဝေါဟာရ &quot;ယာတ်ဒၞာ&quot; ဝွံ ဍေံ ဒှ် မလိက် မန် မပံက် ထ္ၜး လဝ် အဓိပ္ပါယ် &quot;ယာတ် မစကာ သွက်ဂွံ ဒၞာ&quot; ရ။ 
* '''မူလ ယၟု:''' ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် &quot;Condom&quot; ဂှ် ဍေံ စ ပြာကတ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၈ ရ။ တၠပညာ ဝင် လ္ၚဵု တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ယၟု ဏအ် ဍေံ ကၠုၚ် နူကဵု ယၟု သဝ်ဝန် &quot;Dr. Condom&quot; မဒှ် သဝ်ဝန် သၟိၚ် အင်္ဂလိက် Charles II ရ။ ဆဂး၊ သက်သဳ ခိုၚ်ခိုၚ် ဟွံမွဲ ဏီ ပုဟ်။ 
* '''အဓိပ္ပါယ် တၞဟ်:''' မလိက် လေတ္တေန် &quot;condon&quot; မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဒၞာဲ ဂိုၚ် သိုၚ်&quot; (Receptacle) ဂှ် ဍေံ မာန် ဒှ် တမ်မူလ မလိက် ဏအ် ကီု ရ။

== ၂။ ဝင် အတိတ် ကေုာံ ပွမဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
မၞိဟ် တအ် စကာ ကၠုၚ် ယာတ်ဒၞာ နူကဵု ခေတ် တြေံ တေံ ယျ-
* '''ခေတ် တြေံ:''' ပ္ဍဲ ရးနိဂီု အဳဂျပ် (Egypt) ခေတ် တြေံ၊ မၞိဟ် တအ် စကာ ယာတ် လဳနၚ် (Linen) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ ရ။ 
* '''ရာစုသၞာံ ၁၆:''' သဝ်ဝန် အဳတလီ Gabriele Falloppio ဍေံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ယာတ်ဒၞာ လဳနၚ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ သဳဖလိတ် ရ။ 
* '''ယာတ်ဒၞာ သတ္တဝါ:''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၈၊ ယာတ်ဒၞာ မကၠောန် လဝ် နကဵု ဂြိုဟ် တၞုၚ် (Intestines) သဵု ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဝေဝ် တအ် ဍေံ ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ရ။ 
* '''ခေတ် တၟိ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၉၊ Charles Goodyear ဍေံ ခၞံဗဒှ် နဲကဲ Vulcanization သွက် ရာဗါ (Rubber) တုဲ ယာတ်ဒၞာ ရာဗါ စ က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၀၊ ယာတ်ဒၞာ လေတ္တက် (Latex) မဒှ် ယာတ်ဒၞာ ပိုဲ မစကာ ဒၟံၚ် လၟုဟ် ဂှ် ဍေံ စ ပြာကတ် ကၠုၚ် ရ။&lt;ref&gt;Collier, A. (2007). ''The Humble Little Condom: A History''. Prometheus Books.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဂကူ ယာတ်ဒၞာ (Types and Materials) ==
ယာတ်ဒၞာ ဍေံ နွံ နကဵု ဂကူ နာနာ သာ် အတိုင် ဒြပ် ဝတ္ထု မကၠောန် လဝ်-
# '''လေတ္တက် (Latex):''' ဍေံ ဒှ် ဂကူ မၞိဟ် စကာ ဂၠိုၚ် အိုတ် ရ။ ဍေံ ခိုဟ် အိုတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ STI ကေုာံ ဂဝ်ဂၞဴ ရ။ ဆဂး၊ မၞိဟ် လ္ၚဵု တအ် ဍေံ နွံ ကု ဓါတ် ဟွံတိတ် (Allergy) ကု လေတ္တက် ရ။
# '''ပိုလီယူရီတိန် (Polyurethane):''' ဍေံ ဒှ် ပလတ်စတစ် မွဲ ဂကူ ရ။ ဍေံ မိဟ် နူ လေတ္တက် တုဲ ဍေံ ကေတ် ကျာ ဂမ္တဴ ခန္ဓကာယ ခိုဟ် ရ။ ဍေံ ခိုဟ် သွက် မၞိဟ် မၞုံ ကု ဓါတ် ဟွံတိတ် ကု လေတ္တက် ရ။
# '''ပိုလီအာင်ဆိုပရင် (Polyisoprene):''' ဍေံ ဒှ် လေတ္တက် တုဲမ္ဂး ဍေံ ဟွံမွဲ ကု ဓါတ် ဟွံတိတ် ရ။ ဍေံ ဇြေတ် ကေုာံ အာရီု ဆုက်လုဲ ခိုဟ် ရ။
# '''စၞာံ သဵု (Lambskin):''' ဍေံ ကၠောန် လဝ် နကဵု ဂြိုဟ် သဵု ရ။ ဍေံ စဵုဒၞာ ကဵု ဂဝ်ဂၞဴ မာန် ကီု လေဝ်၊ ဍေံ ဟွံမာန် စဵုဒၞာ ကဵု ယဲ STI (ဗီုကဵု HIV) ပုဟ်၊ ဟိုတ်နူ ဍေံ နွံ ကု ထပေါတ် ဍောတ်တ် ရ။

== ၄။ လက်သဏ် ကေုာံ နဲကဲ စကာ (Characteristics and Proper Use) ==
ယာတ်ဒၞာ မွဲ ဝွံ ဍေံ သ္ဒး နွံ ကု **လက်သဏ်** မခိုဟ် မပ္တံကဵု ပွမဇြေတ်၊ ပွမဟွံလီုလာ် လောဲ ရ။ နဲကဲ စကာ မဍာံစၟတ် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် လောန် ရ-
1. စၟဳစၟတ် စၟတ်တ္ၚဲ အိုတ် အာယုက် (Expiry date) ပ္ဍဲ ပဗ္ဗ ရ။
2. ပံက် ပဗ္ဗ နကဵု တဲ (လ္ပ စကာ သွား ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကတ်တြေ)။
3. စုတ် ယာတ်ဒၞာ လတူ က္ဍိုပ် အၚ်္ဂဇာတ် မဍာ် ဒၟံၚ် ရ။
4. ဍဵု ဖျေဟ် တၞုၚ် ယာတ်ဒၞာ သွက်ဂွံ ပတိတ် ကျာ (ညံၚ် ဂွံ နွံ ဒၞာဲ သုက်) ရ။
5. ဗလး ဖျေဟ် ယာတ်ဒၞာ စဵုကဵု စိုပ် သၟဝ် အၚ်္ဂဇာတ် ရ။
6. ကြဴနူ ဆက်ဆောံ လိၚ် တုဲ၊ ရပ် ဂိုၚ် ယာတ်ဒၞာ တုဲ ပတိတ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ။
7. ထုပ် နကဵု စက္ကူ တုဲ ထောအ် ပ္ဍဲ နိၚ် ရ (လ္ပ ထောအ် ပ္ဍဲ သၟဝ် ဍာ်တရဴ) ရ။

== ၅။ ဖဵု ပရဲ ကေုာံ ပွမစဵုဒၞာ ယဲ (Effectiveness and STI Prevention) ==
ယာတ်ဒၞာ ဂှ် ဍေံ ဒှ် နဲကဲ စဵုဒၞာ ယဲ STI မဍိုက်ပေၚ် အိုတ် မွဲ ရ။ 
* '''စဵုဒၞာ HIV:''' သုတေသန ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ယာတ်ဒၞာ ဍေံ ဖအောန် ဖျေဟ် အန္တရာယ် ကၠောအ်က္ဍ HIV စဵုကဵု ၈၀-၉၀ ရာခိုၚ်နှုန်း ရ။ 
* '''စဵုဒၞာ ယဲ တၞဟ်:''' ဍေံ စဵုဒၞာ ကဵု ယဲ ဂနိုရဳယျာ၊ ခလာမဳဒဳယျာ ကေုာံ သဳဖလိတ် ဗွဲမခိုဟ် ရ။ 
* '''ဂဝ်ဂၞဴ:''' နကဵု Typical use မ္ဂး ဍေံ စဵုဒၞာ ကဵု ၈၇% ရ။ ဟိုတ် ဍေံ မဒး လီုလာ် ဂှ် ဒှ် ဟိုတ်နူ စကာ ဗၠေတ်၊ ယာတ်ဒၞာ ထကအ်၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး စကာ ဍာ်ဂဥုဲ (Lubricant) မၞုံ ကု ဓါတ် ကၠေၚ် (Oil-based) လတူ လေတ္တက် ရ။


== ၆။ ပွမခၞံဗဒှ် ကေုာံ ပွမစၟဳစၟတ် (Manufacturing and Quality Control) ==
ပရေၚ် ခၞံဗဒှ် ယာတ်ဒၞာ ဝွံ ဍေံ စှ်ေ သၞောတ်ဝ် သကာတ်မြဟ် လောန် ရ-
* '''နဲကဲ Dipping:''' ညးတအ် စကာ ဗီုပြၚ် ဖန် တုဲ ၜိုပ် ပၠုပ် အပ္ဍဲ ဍာ် လေတ္တက် ရ။ 
* '''စၟဳစၟတ် Electronic:''' ယာတ်ဒၞာ ဇၟာပ် မ ဝွံ ညးတအ် သ္ဒး စၟဳစၟတ် နကဵု သၞောတ်ဝ် လျှပ်စစ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ထပေါတ် ဍောတ်တ် တအ် ရ။ 
* '''စၟဳစၟတ် ဍာ် ကေုာံ ကျာ:''' ညးတအ် ရုဲ စှ် ကေတ် ယာတ်ဒၞာ လ္ၚဵု တုဲ စုတ် ဍာ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဓလေတ် ကျာ သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ဒြဟတ် ဍေံ ရ။ ယဝ်ရ ယာတ်ဒၞာ ဂှ် ဟွံအံၚ်ဇၞး မ္ဂး၊ ယာတ်ဒၞာ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ လၟေၚ် ဂှ် ညးတအ် ပလီု ထောအ် ရ။&lt;ref&gt;WHO (2010). ''Male Latex Condom: Specification, Prequalification and Guidelines for Procurement''. Geneva: World Health Organization.&lt;/ref&gt;

== ၇။ လၟိဟ် ညးစကာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Global Usage and Statistics) ==
ဗဇာ ယာတ်ဒၞာ ဝွံ ဍေံ ဇၞော် မောဝ် ဒၟံၚ် လၟိုန် ရ-
* '''လၟိဟ် ညးစကာ:''' အလုံ ဂၠးတိ၊ မၞိဟ် ၜိုတ် ၆၀၀ မဳလဳယျာန် ပြၚ် ညးတအ် စကာ ဒၟံၚ် နဲကဲ စဵုဒၞာ ဂဝ်ဂၞဴ ရ။ ယာတ်ဒၞာ ဂှ် ဍေံ ဒှ် နဲကဲ ပြာကတ် အိုတ် မရနုက်ကဵု ၃ ရ။ 
* '''ၚုဟ်မး ဗဇာ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၃၊ ၚုဟ်မး ဗဇာ ယာတ်ဒၞာ အလုံ ဂၠးတိ ဂှ် ဍေံ နွံ ၜိုတ် ၁၀ ဗဳလဳယျာန် ဒဝ်လာ ပြၚ် ရ။ ဍုၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် (မပ္တံကဵု ကြုက် ကေုာံ အိန္ဒိယ) ညးတအ် ပတိတ် ယာတ်ဒၞာ ဂၠိုၚ် အိုတ် ရ။ 
* '''ပရေၚ် ပအပ် ကဵု သၠးပွး:''' ဂကောံ UN ကေုာံ NGO တအ် ညးတအ် ပအပ် ကဵု ယာတ်ဒၞာ ဗဳလဳယျာန် မ ပ္တံကဵု ဍုၚ် မဇၞော်မောဝ် ဒၟံၚ် တအ် သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ယဲ HIV ရ။

== ၈။ လညာတ် ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ဘာသာ (Societal and Religious Views) ==
ယဲ ယာတ်ဒၞာ ဝွံ ဍေံ ဒး ဒုၚ် ပါ်ပဲါ ကေုာံ ဒစဵုဒစး နူကဵု ဂကောံ ဘာသာ လ္ၚဵု ရ-
* '''ဗာတီကန် (Vatican):''' အလဵုအသဳ ကာသိုလိပ် တအ် ညးတအ် ဒစဵုဒစး ပွမစကာ နဲကဲ စဵုဒၞာ ဂဝ်ဂၞဴ သဘာဝ ဟွံသေၚ် သီုဖအိုတ် ရ။ ဆဂး၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၀၊ Pope Benedict XVI ညး ဟီု ဒဒှ်ရ ပွမစကာ ယာတ်ဒၞာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ HIV ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရေၚ် တာလျိုၚ် မွဲ မာန် ရ။ 
* '''ပရေၚ် ဂွ (Stigma):''' ပ္ဍဲ ယေန်သၞာၚ် အာရှ လ္ၚဵု၊ မၞိဟ် တအ် ဂွ သွက်ဂွံ ရာန် ယာတ်ဒၞာ ပ္ဍဲ ရုၚ် သွံ ဂဥုဲ ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် မၞိဟ် သၟတ် တအ် ဟွံကလိဂွံ ပရေၚ် စဵုဒၞာ ရ။ 
* '''ပရေၚ် ပညာ လိၚ်:''' ပွမဗတောန် ပရူ ယာတ်ဒၞာ ပ္ဍဲ ဘာ ဂှ် ဍေံ ဒှ် တၚ် ဒစဵုဒစး အကြာ မိမ ကေုာံ အလဵုအသဳ ရ။

== ၉။ အခေါၚ်အရာ ကေုာံ ပရေၚ်ပါ်ပဲါ (Ethics and Legal Aspects) ==
* '''ပွမကၟာတ် လဒဵု:''' ပ္ဍဲ အတိတ် တေံ၊ ဍုၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် (မပ္တံကဵု ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်) ညးတအ် ကၟာတ် လဒဵု ပွမသွံ ယာတ်ဒၞာ နကဵု ဥပဒေ (Comstock laws) ရ။ 
* '''Stealthing:''' ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရေၚ် ပလီုပလာ် အခေါၚ်အရာ မွဲ၊ မဒှ် ပွမပတိတ် ယာတ်ဒၞာ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ် နကဵု ဟွံမွဲ ကု တၚ် တုပ်စိုတ် နူ ညး မွဲ လပါ် ရ။ ဥပဒေ ဍုၚ် လ္ၚဵု စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဏအ် နဒဒှ် ဒုစရိုက် ပရေၚ် လိၚ် ရ။ 
* '''အခေါၚ် ကလိဂွံ:''' ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် တအ် ဂစာန် ဒၟံၚ် ညံၚ် ညးဗြဴ ကေုာံ မၞိဟ် ဒိုက်ဂတ် တအ် ဂွံ ကလိဂွံ ယာတ်ဒၞာ ဗွဲမသၠးပွး ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ နဲပညာ တၟိ (Future and Innovation) ==
တၠပညာ တအ် ဂစာန် ဒၟံၚ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ယာတ်ဒၞာ မခိုဟ် နူ ဏအ်-
* '''ဂရာဖင်း (Graphene):''' ယာတ်ဒၞာ မကၠောန် လဝ် နကဵု ဂရာဖင်း ဂှ် ဍေံ မိဟ် လောန် ကေုာံ ဇြေတ် လောန် ရ။ 
* '''ဟိုက်ဒရိုဂျေလ် (Hydrogel):''' ဍေံ ဒှ် ယာတ်ဒၞာ မၞုံ ကု အာရီု ဆုက်လုဲ တုပ် ကု စၞာံ မၞိဟ် ဇေတ်တ် ရ။ 
* '''ယာတ်ဒၞာ ဍောတ်တ် (Spray-on condoms):''' ညးတအ် စၟဳစၟတ် ဒၟံၚ် ယာတ်ဒၞာ မမာန် ဖျေတ် စုတ် လတူ အၚ်္ဂဇာတ် ရ။ 
* '''ယာတ်ဒၞာ ညှိ အာယုက်:''' ယာတ်ဒၞာ မမာန် ပြံၚ်လှာဲ သာ် ယဝ်ရ ဍေံ ဆုက်လုဲ ဒး စၟယဲ STI ရ။

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု နဲကဲ စကာ ယာတ်ဒၞာ မဍာံစၟတ် ကေုာံ ဖဵု ပရဲ ဍေံ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=O9a_YJb0s-c|title=How to use a condom correctly - Step by Step}}


&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Condoms in box.jpg | ယာတ်ဒၞာ မထုပ် လဝ် ပ္ဍဲ ပဗ္ဗ သွက်ဂွံ သွံ
File:Sheep_intestine_condom.jpg | ယာတ်ဒၞာ ခေတ် တြေံ မကၠောန် လဝ် နကဵု ဂြိုဟ် သတ္တဝါ
File:Female condom.jpg | ယာတ်ဒၞာ သွက် ဗြဴ (Internal condom)
&lt;/gallery&gt;

{{ယဲကၠောအ်က္ဍ}}
{{ပရေၚ် ပညာ လိၚ်}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ယဲ မကၠောအ်က္ဍ နူ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ လိၚ်]]
* [[ယဲ HIV/AIDS]]
* [[ပရေၚ် ပညာ လိၚ်]]
* {{ill|ပွမစဵုဒၞာ ဂဝ်ဂၞဴ|en|Contraception}}
* {{ill|ယာတ်ဒၞာ သွက် ဗြဴ|en|Female condom}}

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* collier, A. (2007). ''The Humble Little Condom: A History''. Prometheus Books.
* Hatcher, R. A., et al. (2018). ''Contraceptive Technology''. 21st ed. New York: Ayer Company Publishers.
* World Health Organization. (2010). ''Male Latex Condom: Specification, Prequalification and Guidelines for Procurement''. Geneva.
* Guttmacher Institute. (2019). ''Contraceptive Use in the United States''.
* Holmes, K. K., et al. (2004). ''Effectiveness of condoms in preventing sexually transmitted infections''. Bulletin of the World Health Organization.
* Trussell, J. (2011). ''Contraceptive failure in the United States''. Contraception Journal.
* National Institutes of Health (NIH). (2001). ''Workshop Summary: Scientific Evidence on Condom Effectiveness for Sexually Transmitted Infection (STI) Prevention''.
* Tone, A. (2001). ''Devices and Desires: A History of Contraceptives in America''. Hill and Wang.
* UNESCO. (2018). ''International technical guidance on sexuality education''.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Condom Condom]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{DEFAULTSORT:ယာတ်ဒၞာ}}
[[Category:ယာတ်ဒၞာ]]
[[Category:ပွမစဵုဒၞာ ဂဝ်ဂၞဴ]]
[[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက် လိၚ်]]
[[Category:ကိရိယာ ဆေးပညာ]]</text>
      <sha1>e1ptx8hrxhcedcphahr7mbeujiayk1y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယဲ ကောန်တၟံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10939</id>
    <revision>
      <id>54615</id>
      <timestamp>2026-05-08T11:01:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|အကာဲအရာ ကောန်တၟံ ဟွံမာန် ကြာတ် သ္အး ဆီ ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် အတိုၚ် ဓမ္မတာ}} {{Infobox disease | Name = ယဲ ကောန်တၟံ လီု (Kidney Failure) | Synonyms = Renal failure, End-stage renal disease (ESRD), End-stage kidney disease (ESKD) | Image = Kidney fail...&quot;</comment>
      <origin>54615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26371" sha1="kjg2ljpk2ueilh2165ix3n3isdzngsk" xml:space="preserve">{{Short description|အကာဲအရာ ကောန်တၟံ ဟွံမာန် ကြာတ် သ္အး ဆီ ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် အတိုၚ် ဓမ္မတာ}}
{{Infobox disease
| Name = ယဲ ကောန်တၟံ လီု (Kidney Failure)
| Synonyms = Renal failure, End-stage renal disease (ESRD), End-stage kidney disease (ESKD)
| Image = Kidney failure diagram.png
| Caption = ရုပ် ထ္ၜးပျး လဒက်ပ္တန် ကောန်တၟံ မထတ်ယုက် ကေုာံ ကောန်တၟံ မလီုလာ် ဒၟံၚ် (မၞုံ ကု သရ ကေုာံ ဍောတ် စှ်ေ အာ)
| Specialty = [[wikt:mnw:ပရေၚ်ထတ်ယုက်|ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]၊ {{ill|ယဲ ကောန်တၟံ|en|Nephrology}} (Nephrology)
| Symptoms = ဖျုန် က္တဵု (ဇိုၚ် ကဵု မုက်)၊ ဍောၚ်ၜိုတ်، ယီု ဝါတ်၊ စိုဟ် ဍာ်တရဴ အောန် စှ်ေ
| Complications = ဆီ သၠုၚ်، ယဲ ဂြိုဟ်، ဓါတ် ပဝ်တေတ်သဳယမ် သၠုၚ် (Hyperkalemia)၊ ဆီ အောန်
| Causes = [[ယဲ ဏာ်ဍာတ်]]၊ ဆီ သၠုၚ်၊ ပွမယောင်ယာ ဂလိုၚ် ဆီ၊ စၟယဲ
| Transmission = ဟွံကၠောအ်က္ဍ (Non-communicable)
| Prevention = ပွမထိၚ်ဒဝ် ဓါတ် ဍာတ် ပ္ဍဲ ဆီ၊ ဖအောန် စၞ ဖ္ဍုၚ် (ၜဵု)
| Treatment = ပွမကြာတ် ကောန်တၟံ (Dialysis)၊ ပွမပြံၚ်စုတ် ကောန်တၟံ (Kidney transplant)
| Frequency = လၟိဟ် မၞိဟ် ၈၅၀ မဳလဳယျာန် ပြၚ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (CKD)
| Deaths = ၁.၂ မဳလဳယျာန် တၠ ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ (၂၀၁၇)
}}

'''[[wikt:mnw:ယဲ|ယဲ]] [[wikt:mnw:ကောန်တၟံ|ကောန်တၟံ]] လီု''' ({{lang-en|Kidney failure}} ဟွံသေၚ်မ္ဂး Renal failure) ဝွံ ဍေံ ဒှ် အကာဲအရာ ပရေၚ်ထတ်ယုက် သကာတ်မြဟ် မွဲ ရ။ ယဲ ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ကောန်တၟံ ဟွံမာန် ကြာတ် သ္အး ဓါတ် ဂျိ၊ ဍာ် မလောန် ကေုာံ ကၠိခတောန် တအ် နူကဵု ပ္ဍဲ ဆီ အတိုၚ် ဓမ္မတာ ရ။ ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် နွံ ကု ကောန်တၟံ ၜါ မၞုံ ဗီုပြၚ် တုပ် ကု မသတ် ဗၜတ် (Bean-shaped) ရ။ ကာလ ကောန်တၟံ လီုလာ် အာ မ္ဂး، ဓါတ် ဂျိ ကေုာံ ဍာ် တအ် ပကောံ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ တုဲ ဍေံ ပကဵု ညံၚ် မၞိဟ် ယဲ ဂွံ ချိုတ် အာ မာန် ရ။

ယဲ ဏအ် ဍေံ ပါ် ခြာ အာ ၜါ ဂကူ အဓိက မပ္တံကဵု ယဲ ကောန်တၟံ လီု မက္တဵုဒှ် ပြဟ် (Acute kidney injury - AKI) ကေုာံ ယဲ ကောန်တၟံ လီု လအ်လ (Chronic kidney disease - CKD) ရ။ ယဲ ဏာ်ဍာတ် (Diabetes) ကေုာံ ယဲ ဆီ သၠုၚ် (Hypertension) ဍေံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက အိုတ် သွက် ယဲ ကောန်တၟံ လီု လအ်လ ရ။ ယဝ်ရ ကောန်တၟံ လီုလာ် အာ စဵုကဵု ကဆံၚ် လက္ကရဴ အိုတ် (End-stage renal disease) မ္ဂး، သဝ်ဝန် တအ် သ္ဒး လွဳယဲ နကဵု ပွမကြာတ် ကောန်တၟံ နကဵု စက် (Dialysis) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမပြံၚ်စုတ် ကောန်တၟံ တၟိ (Kidney transplant) သွက်ဂွံ ဆက် ဂျိုၚ် အာ လမျီု ရ။&lt;ref&gt;Levin, A., et al. (2017). ''Global kidney health 2017 and beyond: a roadmap for closing gaps in care, research, and policy''. The Lancet.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ကမၠောန် ကောန်တၟံ (Introduction and Kidney Functions) ==
ကောန်တၟံ ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် အဓိက ဗွဲမဂၠိုၚ် သွက်ဂွံ မၚ်မဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ခန္ဓကာယ-
* '''ပွမကြာတ် သ္အး ဆီ:''' ကောန်တၟံ ဇၟာပ် မွဲမွဲ ဍေံ နွံ ကု ဇာ စၟဳစၟတ် ဆီ ဍောတ်တ် ၜိုတ် မွဲ မဳလဳယျာန် မကော်စ နက်ဖရွန် (Nephrons) ရ။ ညးတအ် တိတ် ဇိုၚ် ဓါတ် ဂျိ ကေုာံ ဍာ် မလောန် နူကဵု ဆီ တုဲ ဖန်ဗဒှ် ဍာ်တရဴ ရ။
* '''ပွမထိၚ်ဒဝ် ဓါတ် ဍာ်:''' ကောန်တၟံ ထိၚ်ဒဝ် လၟိဟ် ဍာ် ကေုာံ ဓါတ် ဇာ (Electrolytes) မပ္တံကဵု သိုဝ်ဒဳယမ် (Sodium)، ပဝ်တေတ်သဳယမ် (Potassium) ကေုာံ ကယ်လသဳယမ် (Calcium) ရ။
* '''ပွမပတိတ် ဟော်မုန်း:''' ညးတအ် ပတိတ် ဟော်မုန်း သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် ဓါတ် ဆီ (Renin)، ဟော်မုန်း သွက်ဂွံ ကၠောန် ပတိတ် ကလာပ်ရုပ် ဆီ ဗကေတ် (Erythropoietin) ကေုာံ ဗဳတာမေန် ဒဳ (Vitamin D) မခိုၚ် ဇုတ် ရ။

== ၂။ ဗီုပြၚ် ယဲ ကောန်တၟံ လီု (Types of Kidney Failure) ==
သဝ်ဝန် တအ် ပါ် ခြာ ယဲ ဏအ် နကဵု အခိၚ် မက္တဵုဒှ် ကေုာံ ဗီုပြၚ် လီုလာ်-

=== (က) ယဲ ကောန်တၟံ လီု ပြဟ် (Acute Kidney Injury - AKI) ===
ယဲ AKI ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် ဗွဲမပြဟ် ပ္ဍဲ အခိၚ် မသုန် တ္ၚဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သတ္တာဟ ညိည သၟး ရ။ 
* ယဲ ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပွမယောင်ယာ ဆီ ဗွဲမဂၠိုၚ် (ဥပမာ - က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ကွဳစက်)، စၟယဲ သကာတ်မြဟ် (Sepsis)၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂဥုဲ မၞုံ ကု ဓါတ် ဂျိ လတူ ကောန်တၟံ ရ။
* ယဝ်ရ သဝ်ဝန် လွဳယဲ ပြဟ် မ္ဂး، ကောန်တၟံ မာန် ကလေၚ် ခိုဟ် တိုန် မွဲ ဝါ ပၠန် ရ။

=== (ခ) ယဲ ကောန်တၟံ လီု လအ်လ (Chronic Kidney Disease - CKD) ===
ယဲ CKD ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် သိုက်သိုက် သာသာ ပွိုၚ် ဂၠိုၚ် ကု ဂိတု ဟွံသေၚ်မ္ဂး သၞာံ ရ။
* ဍေံ ပလီုပလာ် ဇာ စၟဳစၟတ် ဆီ ပ္ဍဲ ကောန်တၟံ သိုက်သိုက် ရ။
* ကာလ ယဲ စိုပ် အာ ကဆံၚ် ၅ (Stage 5) မ္ဂး، ဍေံ ဒှ် အာ ယဲ ESRD (End-stage renal disease) တုဲ ကောန်တၟံ ဟွံမာန် ကၠောန် ကမၠောန် သက်က် ရ။&lt;ref&gt;Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO). (2013). ''KDIGO Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease''.&lt;/ref&gt;

== ၃။ လက်သဏ် ယဲ (Signs and Symptoms) ==
ပ္ဍဲ ကဆံၚ် အစ ကိုပ်ကၠာ، ယဲ ကောန်တၟံ လီု ဍေံ ဟွံထ္ၜး လက်သဏ် မွဲမွဲ သာ် (Asymptomatic) ရ။ ကာလ ကောန်တၟံ လီုလာ် အာ ဇၞော်ကၠေၚ် မ္ဂး လက်သဏ် တအ် ဏအ် ပြာကတ် ကၠုၚ် ရ-
* '''ဖျုန် က္တဵု (Edema):''' ဍာ် မလောန် တအ် ပကောံ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ တုဲ ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ဖျုန် ဂွံ က္တဵု (ယောင်) လတူ ဇိုၚ်၊ တဲ ကေုာံ မုက် ရ။
* '''ပရေၚ် စိုဟ် ဍာ်တရဴ ပြံၚ်လှာဲ:''' မၞိဟ် ယဲ စိုဟ် ဍာ်တရဴ အောန် စှ်ေ အာ، ဍာ်တရဴ နွံ ကု အယောၚ် အဖှ်ေ (Foamy urine) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပါလုပ် ဆီ ရ။
* '''ဍောၚ်ၜိုတ် ကေုာံ ယီု ဝါတ်:''' ဟိုတ်နူ ဆီ အောန် (Anemia) ကေုာံ ဍာ် လုပ် ပ္ဍဲ ခအိုတ် တုဲ มၞိဟ် ယဲ ဍောၚ်ၜိုတ် လောဲ ကေုာံ ယီု ဝါတ် ရ။
* '''လက်သဏ် တၞဟ်:''' ဂၞဴ အာ၊ ကအ် အန်၊ စၞ ဟွံလုပ် ပါၚ်، ဇကု က္ယး ကေုာံ စိုတ် ထုဲ ကြာန် ရ။

== ၄။ ဟိုတ် အဓိက ကေုာံ ဟိုတ် မဆက်စပ် ကု ကၟက်ဂြိုဟ် (Causes and Hepatorenal Syndrome) ==
ဟိုတ် မဗဒှ် ယဲ ကောန်တၟံ လီု ဍေံ နွံ ဗွဲမဂၠိုၚ် ร-
* '''ယဲ ဏာ်ဍာတ် (Diabetes):''' ဓါတ် ဍာတ် သၠုၚ် ပ္ဍဲ ဆီ ဍေံ ပလီုပလာ် ဇုက် ဆီ ဍောတ်တ် ပ္ဍဲ ကောန်တၟံ ရ။
* '''ယဲ ဆီ သၠုၚ် (High Blood Pressure):''' ဓါတ် ဆီ သၠုၚ် ဍေံ ပလီု လဒက်ပ္တန် ကောန်တၟံ ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ။
* '''ယဲ မသၠး ဂၠံဂဝ် (Polycystic kidney disease):''' ယဲ မျိုးဗီဇ မဗဒှ် ကဵု ဍာ် ပိုဟ် ဇၞော် ပ္ဍဲ ကောန်တၟံ ရ။

=== ပရေၚ် ဆက်စပ် ကု ကၟက်ဂြိုဟ် လီု (Hepatorenal Syndrome - HRS) ===
လဆောဝ် လဆောဝ်، ယဲ ကောန်တၟံ လီု ဍေံ က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ **ယဲ ကၟက်ဂြိုဟ် လီု** (Liver failure) ရ။ သဝ်ဝန် တအ် ကော်စ အကာဲအရာ ဏအ် &quot;Hepatorenal syndrome&quot; ร။
* ယဝ်ရ ကၟက်ဂြိုဟ် (Liver) လီုလာ် အာ (ဥပမာ - ဟိုတ်နူ ယဲ ဂြိုဟ် သ္ၚေက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမသုၚ် အရက် ဂၠိုၚ်) မ္ဂး၊ ဇုက် ဆီ ပ္ဍဲ ဗုၚ် ဍေံ ကၠောအ် သၠဲ တိတ် အာ ရ။
* ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ဆီ မအာ စိုပ် ကောန်တၟံ ဂွံ အောန် စှ်ေ အာ ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် တုဲ ကောန်တၟံ လီုလာ် အာ အလဵု ဇကု ဍေံ (ၜိုန်ရ လဒက်ပ္တန် ကောန်တၟံ ကိုပ်ကၠာ ဟွံလီု ကီု လေဝ်) ร။&lt;ref&gt;Gines, P., et al. (2018). ''Hepatorenal syndrome''. Nature Reviews Disease Primers.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ပွမပါ်ခြာ အကြာ ယဲ ကောန်တၟံ လီု ကဵု ယဲ ကၟက်ဂြိုဟ် လီု
|-
! တၚ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် !! ကောန်တၟံ လီု (Kidney Failure) !! ကၟက်ဂြိုဟ် လီု (Liver Failure)
|-
| '''ကမၠောန် အဓိက''' || ကြာတ် သ္အး ဍာ် ကေုာံ ဓါတ် ဇာ နူ ဆီ || ကြာတ် သ္အး ဓါတ် ဂျိ ကေုာံ ကၠောန် ပတိတ် ဓါတ် ပရဝ်တေန်
|-
| '''လက်သဏ် တၟေၚ်''' || ဍာ်တရဴ အောန်، ဖျုန် က္တဵု (ဇိုၚ်)၊ ယီု ဝါတ် || မတ် ဍာ်မိတ် (Jaundice)၊ ဗုၚ် က္တဵု (Ascites)၊ ဇကု က္ယး
|-
| '''ဟိုတ် အဓိက''' || ယဲ ဏာ်ဍာတ်، ယဲ ဆီ သၠုၚ် || ပွမသုၚ် အရက်، ယဲ ဂြိုဟ် သ္ၚေက် (Hepatitis B/C)
|-
| '''ပွမလွဳယဲ''' || ပွမကြာတ် ဆီ (Dialysis)، ပြံၚ်စုတ် ကောန်တၟံ || ဂဥုဲ، ပြံၚ်စုတ် ကၟက်ဂြိုဟ် (Liver transplant)
|}

== ၅။ ပရေၚ် အန္တရာယ် ကေုာံ ယဲ မဆက်စပ် (Complications) ==
ယဲ ကောန်တၟံ လီု ဍေံ ဇီုကပိုက် ခန္ဓကာယ အလုံ မွဲ ရ-
* '''ယဲ ဂြိုဟ် (Cardiovascular disease):''' မၞိဟ် နွံ ကု ယဲ ဏအ် ညးတအ် ဒး ဒုၚ် ယဲ ဂြိုဟ် လီု ကေုာံ လေဖြတ် (Stroke) လောဲသွာ လောန် ရ။ ဍေံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မဗဒှ် ကဵု လမျီု အိုတ် ရ။
* '''ဓါတ် ပဝ်တေတ်သဳယမ် သၠုၚ် (Hyperkalemia):''' ကောန်တၟံ ဟွံမာန် ပတိတ် ဓါတ် ဏအ် တုဲ ဍေံ ပကောံ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ဆီ ရ။ ယဝ်ရ ဍေံ သၠုၚ် အာ မ္ဂး ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ကမၠောန် ဂြိုဟ် ဂွံ ရပ် ဒေါအ် အာ (Cardiac arrest) ရ။
* '''ဇုတ် ဍိုန် (Bone disease):''' ကောန်တၟံ ဟွံမာန် ကၠောန် ပတိတ် ဗဳတာမေန် ဒဳ တုဲ ဓါတ် ကယ်လသဳယမ် စှ်ေ အာ រ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ဇုတ် ဂွံ ဍိုန် ကေုာံ ကဝ် လောဲ ရ။

== ၆။ ပွမစၟဳစၟတ် ကေုာံ ဓါတ်ခွဲ (Diagnosis and Testing) ==
သဝ်ဝန် တအ် စၟဳစၟတ် ယဲ ဏအ် နကဵု နဲကဲ သာ်ဏအ် ရ-
* '''စၟဳစၟတ် ဆီ (Blood Tests):''' ညးတအ် စၟဳစၟတ် လၟိဟ် ဓါတ် ခရဳယေတ္တနိန် (Creatinine) ကေုာံ ယူရီးယား (BUN) ပ္ဍဲ ဆီ ร။ သဝ်ဝန် စကာ ဓါတ် တအ် ဏအ် သွက်ဂွံ တော် လၟိဟ် ဇာ စၟဳစၟတ် GFR (Glomerular Filtration Rate) ရ။ ယဝ် GFR သဝ် နူ ၁၅ မ္ဂး ဍေံ ဒှ် ယဲ ကောန်တၟံ လီု လက္ကရဴ အိုတ် ရ။
* '''စၟဳစၟတ် ဍာ်တရဴ (Urine Tests):''' ညးတအ် ဂၠာဲ ဓါတ် ပရဝ်တေန် (Proteinuria) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဆီ ပ္ဍဲ ဍာ်တရဴ ရ။
* '''စၟဳစၟတ် ရုပ် (Imaging):''' သဝ်ဝန် စကာ စက် အာထရာဆောင်း (Ultrasound) သွက်ဂွံ ရံၚ် ဇမၞော် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ကောန်တၟံ ရ။

== ၇။ ပွမလွဳယဲ ကေုာံ ပွမကြာတ် ကောန်တၟံ (Treatment and Dialysis) ==
ကာလ ယဲ စိုပ် ကဆံၚ် လက္ကရဴ อိုတ် မ္ဂး، မၞိဟ် ယဲ သ္ဒး ဒုၚ် လွဳ နကဵု ပွမကြာတ် သ္အး ဆီ ရ-
* '''ပွမကြာတ် ဆီ နကဵု စက် (Hemodialysis):''' သဝ်ဝန် ဆက် ဇုက် ဆီ မၞိဟ် ယဲ ကု စက် ကြာတ် ဆီ ဇၞော် မွဲ ရ။ စက် ဂှ် ဍေံ တံၚ် ဓါတ် ဂျိ ကေုာံ ဍာ် နူ ဆီ တုဲ ကလေၚ် ဖျိုက် ပၠုပ် ဆီ သ္အးဇ္ၚး စိုပ် ခန္ဓကာယ ရ။ မၞိဟ် ယဲ သ္ဒး အာ ရုၚ်ဂဥုဲ ၃ ဝါ ပ္ဍဲ မွဲ သတ္တာဟ ရ။
* '''ပွမကြာတ် ပ္ဍဲ ဗုၚ် (Peritoneal Dialysis):''' သဝ်ဝန် စုတ် ဍာ် ဂဥုဲ သ္အးဇ္ၚး ပ္ဍဲ လပါ် အပ္ဍဲ ဗုၚ် မၞိဟ် ယဲ (Peritoneal cavity) រ။ လဒက်ပ္တန် စၞာံ ဗုၚ် ဂှ် ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် နဒဒှ် ဇာ စၟဳစၟတ် တုဲ ဍေံ ဇြိုတ် ကေတ် ဓါတ် ဂျိ နူ ဆီ ရ။ မၞိဟ် ယဲ ဇကု ညးတအ် မာန် ကၠောန် ကေတ် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ရੋဟ်ဟ် တ္ၚဲ ရ။&lt;ref&gt;National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). (2018). ''Hemodialysis''. NIH.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပွမပြံၚ်စုတ် ကောန်တၟံ (Kidney Transplant) ==
ပွမပြံၚ်စုတ် ကောန်တၟံ (Kidney transplant) ဂှ် ဍေံ ဒှ် နဲကဲ လွဳယဲ ခိုဟ် အိုတ် သွက် ယဲ ကောန်တၟံ လီု ရ။
* '''လဒက်ပ္တန် ကမၠောန်:''' သဝ်ဝန် ခွဲစိတ် တအ် ကေတ် ကောန်တၟံ မထတ်ယုက် မွဲ နူကဵု မၞိဟ် ကဵု ဒါန် (Donor) တုဲ ညးတအ် ဆက် စုတ် ဍေံ ပ္ဍဲ ဗုၚ် သၟဝ် မၞိဟ် ယဲ ရ။ ကောန်တၟံ တြေံ ၜါ ဂှ် ညးတအ် ဟွံပတိတ် ပုဟ် (ယဝ် ဟွံမွဲ ကု ပြသၞာ တၞဟ်) ร။
* '''မၞိဟ် ကဵု ဒါန်:''' မၞိဟ် ကဵု ဒါန် ဍေံ ဒှ် မၞိဟ် ဂျိုၚ် လမျီု (Living donor) ဗီုကဵု မသ ကလော ကောဒေံ၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး မၞိဟ် မချိုတ် အာ တၟိတၟိ (Deceased donor) ရ။
* '''ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (Immunosuppressants):''' ကြဴနူ ခွဲစိတ် တုဲ၊ မၞိဟ် ယဲ သ္ဒး သောၚ် ဂဥုဲ ဍဵု ဖျေဟ် ဒြဟတ် စဵုဒၞာ ခန္ဓကာယ ရိုဟ်ဟ် တ္ၚဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံၚ် ခန္ဓကာယ ဟွံဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ကောန်တၟံ တၟိ ဏအ် ရ။

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Blausen_0592_KidneyAnatomy_01.png | ရုပ် ထ္ၜးပျး ခန္ဓဗေဒ ကောန်တၟံ ကေုာံ ဇုက် ဆီ မဆက်စပ်
File:Hemodialysis-en.svg | လဒက်ပ္တန် ကမၠောန် ပွမကြာတ် ဆီ နကဵု စက် (Hemodialysis)
File:Kidney transplant.svg | ပွမပြံၚ်စုတ် ကောန်တၟံ တၟိ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ် ဗုၚ်
&lt;/gallery&gt;

== ၉။ ပွမစဵုဒၞာ ကေုာံ စၞစ (Prevention and Diet) ==
ပွမစဵုဒၞာ ကေုာံ ပွမပြံၚ်လှာဲ အခိုက်အလိုက် ဘဝ ဂှ် ကိစ္စဇၞော် လောန် သွက်ဂွံ မၚ်မဲ ကောန်တၟံ-
* '''ပွမထိၚ်ဒဝ် ယဲ:''' မၞိဟ် တအ် သ္ဒး ထိၚ်ဒဝ် ဓါတ် ဍာတ် ပ္ဍဲ ဆီ ကေုာံ ဓါတ် ဆီ သၠုၚ် ညံၚ် ဂွံ စှ်ေ သၞောတ် ရ။ ယဲ ၜါ ဏအ် ဍေံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက ယဲ ကောန်တၟံ လီု ရ။
* '''စၞစ မထတ်ယုက် (Renal Diet):''' သွက် မၞိဟ် နွံ ကု ယဲ ကောန်တၟံ လီု မ္ဂး၊ ညးတအ် သ္ဒး ဖအောန် စၞ မၞုံ ကု ဓါတ် ၜဵု (Sodium)၊ ဓါတ် ပဝ်တေတ်သဳယမ် (ဥပမာ - သတ် ဗြောတ်) ကေုာံ ဓါတ် ပရဝ်တေန် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။
* '''ပွမဝေၚ်ပါဲ ဂဥုဲ:''' လ္ပ သောၚ် ဂဥုဲ ဖအောန် ဂိ (Painkillers) ဗီုကဵု Ibuprofen ဟွံသေၚ်မ္ဂး NSAIDs တအ် ရိုဟ်ဟ် တ္ၚဲ ရ။ ဂဥုဲ တအ် ဏအ် ဍေံ ပလီု ကောန်တၟံ လောဲ လောဲ ရ။

== ၁၀။ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် အလုံ ဂၠးတိ (Epidemiology and Global Burden) ==
ယဲ ကောန်တၟံ လီု ဍေံ ဒှ် ပြသၞာ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဇၞော် အိုတ် မွဲ အလုံ ဂၠးတိ ရ-
* '''လၟိဟ် က္တဵုဒှ်:''' ဂကောံ WHO ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် ၜိုတ် ၈၅၀ မဳလဳယျာန် ပြၚ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ နွံ ကု ယဲ ကောန်တၟံ လီု လအ်လ (CKD) ပ္ဍဲ ကဆံၚ် နာနာ သာ် ရ။
* '''ပရေၚ် ချိုတ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၇، ယဲ CKD ဍေံ ဗဒှ် ကဵု ဟိုတ် မချိုတ် သွက် မၞိဟ် ၁.၂ မဳလဳယျာန် တၠ ร။
* '''အခက်အခုဲ:''' ပ္ဍဲ ဍုၚ် မဇၞော်မောဝ် ဒၟံၚ် (Developing countries) ဗီုကဵု ဍုၚ်ဗၟာ တအ် မ္ဂး، ၚုဟ်မး သွက်ဂွံ ကြာတ် ကောန်တၟံ (Dialysis) ဍေံ သၠုၚ် ဗွဲမလောန် တုဲ မၞိဟ် ယဲ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဟွံမာန် ကလိဂွံ လွဳယဲ ဍိုက်ပေၚ် ရ။&lt;ref&gt;Bikbov, B., et al. (2020). ''Global, regional, and national burden of chronic kidney disease, 1990–2017''. The Lancet.&lt;/ref&gt;

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ဗီုလဵု ကောန်တၟံ ကၠောန် ကမၠောန် ကေုာံ ဟိုတ် မဗဒှ် ယဲ ကောန်တၟံ လီု လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=FN3M_wNqHnc|title=How do your kidneys work? - Emma Bryce}}

{{ယဲ မဟွံကၠောအ်က္ဍ}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[wikt:mnw:ကောန်တၟံ|ကောန်တၟံ (Kidney)]]
* [[ယဲ ဏာ်ဍာတ်]] (Diabetes)
* {{ill|ယဲ ဆီ သၠုၚ်|en|Hypertension}} (Hypertension)
* {{ill|ပွမကြာတ် ကောန်တၟံ|en|Dialysis}} (Dialysis)
* {{ill|ယဲ ကၟက်ဂြိုဟ် လီု|en|Liver failure}} (Liver failure)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Levin, A., Tonelli, M., Bonventre, J., et al. (2017). ''Global kidney health 2017 and beyond: a roadmap for closing gaps in care, research, and policy''. The Lancet, 390(10105), 1888-1917.
* Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO). (2013). ''KDIGO Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease''. Kidney International Supplements.
* National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). (2018). ''Hemodialysis''. U.S. Department of Health and Human Services.
* Gines, P., Krag, A., Abraldes, J. G., et al. (2018). ''Hepatorenal syndrome''. Nature Reviews Disease Primers, 4, 23.
* Bikbov, B., Purcell, C. A., Levey, A. S., et al. (2020). ''Global, regional, and national burden of chronic kidney disease, 1990–2017: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2017''. The Lancet, 395(10225), 709-733.
* Mayo Clinic Staff. (2023). ''Chronic kidney disease''. Mayo Clinic Foundation for Medical Education and Research.
* Centers for Disease Control and Prevention (CDC). (2021). ''Chronic Kidney Disease in the United States, 2021''. Atlanta, GA.
* Levey, A. S., &amp; Coresh, J. (2012). ''Chronic kidney disease''. The Lancet, 379(9811), 165-180.
* Webster, A. C., Nagler, E. V., Morton, R. L., &amp; Masson, P. (2017). ''Chronic Kidney Disease''. The Lancet, 389(10075), 1238-1252.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Kidney_failure Kidney failure]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{DEFAULTSORT:ယဲ ကောန်တၟံ လီု}}
[[Category:ယဲ မဟွံကၠောအ်က္ဍ]]
[[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]
[[Category:ယဲ ကောန်တၟံ]]
[[Category:စက် ကေုာံ ခန္ဓဗေဒ မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>kjg2ljpk2ueilh2165ix3n3isdzngsk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54616</id>
      <parentid>54615</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T11:02:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ကောန်တၟံ(ကၟက်ဂြိုဟ်)လီု]] ဇရေင် [[ယဲကောန်တၟံ]]</comment>
      <origin>54615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26371" sha1="kjg2ljpk2ueilh2165ix3n3isdzngsk" xml:space="preserve">{{Short description|အကာဲအရာ ကောန်တၟံ ဟွံမာန် ကြာတ် သ္အး ဆီ ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် အတိုၚ် ဓမ္မတာ}}
{{Infobox disease
| Name = ယဲ ကောန်တၟံ လီု (Kidney Failure)
| Synonyms = Renal failure, End-stage renal disease (ESRD), End-stage kidney disease (ESKD)
| Image = Kidney failure diagram.png
| Caption = ရုပ် ထ္ၜးပျး လဒက်ပ္တန် ကောန်တၟံ မထတ်ယုက် ကေုာံ ကောန်တၟံ မလီုလာ် ဒၟံၚ် (မၞုံ ကု သရ ကေုာံ ဍောတ် စှ်ေ အာ)
| Specialty = [[wikt:mnw:ပရေၚ်ထတ်ယုက်|ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]၊ {{ill|ယဲ ကောန်တၟံ|en|Nephrology}} (Nephrology)
| Symptoms = ဖျုန် က္တဵု (ဇိုၚ် ကဵု မုက်)၊ ဍောၚ်ၜိုတ်، ယီု ဝါတ်၊ စိုဟ် ဍာ်တရဴ အောန် စှ်ေ
| Complications = ဆီ သၠုၚ်، ယဲ ဂြိုဟ်، ဓါတ် ပဝ်တေတ်သဳယမ် သၠုၚ် (Hyperkalemia)၊ ဆီ အောန်
| Causes = [[ယဲ ဏာ်ဍာတ်]]၊ ဆီ သၠုၚ်၊ ပွမယောင်ယာ ဂလိုၚ် ဆီ၊ စၟယဲ
| Transmission = ဟွံကၠောအ်က္ဍ (Non-communicable)
| Prevention = ပွမထိၚ်ဒဝ် ဓါတ် ဍာတ် ပ္ဍဲ ဆီ၊ ဖအောန် စၞ ဖ္ဍုၚ် (ၜဵု)
| Treatment = ပွမကြာတ် ကောန်တၟံ (Dialysis)၊ ပွမပြံၚ်စုတ် ကောန်တၟံ (Kidney transplant)
| Frequency = လၟိဟ် မၞိဟ် ၈၅၀ မဳလဳယျာန် ပြၚ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (CKD)
| Deaths = ၁.၂ မဳလဳယျာန် တၠ ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ (၂၀၁၇)
}}

'''[[wikt:mnw:ယဲ|ယဲ]] [[wikt:mnw:ကောန်တၟံ|ကောန်တၟံ]] လီု''' ({{lang-en|Kidney failure}} ဟွံသေၚ်မ္ဂး Renal failure) ဝွံ ဍေံ ဒှ် အကာဲအရာ ပရေၚ်ထတ်ယုက် သကာတ်မြဟ် မွဲ ရ။ ယဲ ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ကောန်တၟံ ဟွံမာန် ကြာတ် သ္အး ဓါတ် ဂျိ၊ ဍာ် မလောန် ကေုာံ ကၠိခတောန် တအ် နူကဵု ပ္ဍဲ ဆီ အတိုၚ် ဓမ္မတာ ရ။ ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် နွံ ကု ကောန်တၟံ ၜါ မၞုံ ဗီုပြၚ် တုပ် ကု မသတ် ဗၜတ် (Bean-shaped) ရ။ ကာလ ကောန်တၟံ လီုလာ် အာ မ္ဂး، ဓါတ် ဂျိ ကေုာံ ဍာ် တအ် ပကောံ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ တုဲ ဍေံ ပကဵု ညံၚ် မၞိဟ် ယဲ ဂွံ ချိုတ် အာ မာန် ရ။

ယဲ ဏအ် ဍေံ ပါ် ခြာ အာ ၜါ ဂကူ အဓိက မပ္တံကဵု ယဲ ကောန်တၟံ လီု မက္တဵုဒှ် ပြဟ် (Acute kidney injury - AKI) ကေုာံ ယဲ ကောန်တၟံ လီု လအ်လ (Chronic kidney disease - CKD) ရ။ ယဲ ဏာ်ဍာတ် (Diabetes) ကေုာံ ယဲ ဆီ သၠုၚ် (Hypertension) ဍေံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက အိုတ် သွက် ယဲ ကောန်တၟံ လီု လအ်လ ရ။ ယဝ်ရ ကောန်တၟံ လီုလာ် အာ စဵုကဵု ကဆံၚ် လက္ကရဴ အိုတ် (End-stage renal disease) မ္ဂး، သဝ်ဝန် တအ် သ္ဒး လွဳယဲ နကဵု ပွမကြာတ် ကောန်တၟံ နကဵု စက် (Dialysis) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမပြံၚ်စုတ် ကောန်တၟံ တၟိ (Kidney transplant) သွက်ဂွံ ဆက် ဂျိုၚ် အာ လမျီု ရ။&lt;ref&gt;Levin, A., et al. (2017). ''Global kidney health 2017 and beyond: a roadmap for closing gaps in care, research, and policy''. The Lancet.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ကမၠောန် ကောန်တၟံ (Introduction and Kidney Functions) ==
ကောန်တၟံ ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် အဓိက ဗွဲမဂၠိုၚ် သွက်ဂွံ မၚ်မဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ခန္ဓကာယ-
* '''ပွမကြာတ် သ္အး ဆီ:''' ကောန်တၟံ ဇၟာပ် မွဲမွဲ ဍေံ နွံ ကု ဇာ စၟဳစၟတ် ဆီ ဍောတ်တ် ၜိုတ် မွဲ မဳလဳယျာန် မကော်စ နက်ဖရွန် (Nephrons) ရ။ ညးတအ် တိတ် ဇိုၚ် ဓါတ် ဂျိ ကေုာံ ဍာ် မလောန် နူကဵု ဆီ တုဲ ဖန်ဗဒှ် ဍာ်တရဴ ရ။
* '''ပွမထိၚ်ဒဝ် ဓါတ် ဍာ်:''' ကောန်တၟံ ထိၚ်ဒဝ် လၟိဟ် ဍာ် ကေုာံ ဓါတ် ဇာ (Electrolytes) မပ္တံကဵု သိုဝ်ဒဳယမ် (Sodium)، ပဝ်တေတ်သဳယမ် (Potassium) ကေုာံ ကယ်လသဳယမ် (Calcium) ရ။
* '''ပွမပတိတ် ဟော်မုန်း:''' ညးတအ် ပတိတ် ဟော်မုန်း သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် ဓါတ် ဆီ (Renin)، ဟော်မုန်း သွက်ဂွံ ကၠောန် ပတိတ် ကလာပ်ရုပ် ဆီ ဗကေတ် (Erythropoietin) ကေုာံ ဗဳတာမေန် ဒဳ (Vitamin D) မခိုၚ် ဇုတ် ရ။

== ၂။ ဗီုပြၚ် ယဲ ကောန်တၟံ လီု (Types of Kidney Failure) ==
သဝ်ဝန် တအ် ပါ် ခြာ ယဲ ဏအ် နကဵု အခိၚ် မက္တဵုဒှ် ကေုာံ ဗီုပြၚ် လီုလာ်-

=== (က) ယဲ ကောန်တၟံ လီု ပြဟ် (Acute Kidney Injury - AKI) ===
ယဲ AKI ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် ဗွဲမပြဟ် ပ္ဍဲ အခိၚ် မသုန် တ္ၚဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သတ္တာဟ ညိည သၟး ရ။ 
* ယဲ ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပွမယောင်ယာ ဆီ ဗွဲမဂၠိုၚ် (ဥပမာ - က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ကွဳစက်)، စၟယဲ သကာတ်မြဟ် (Sepsis)၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂဥုဲ မၞုံ ကု ဓါတ် ဂျိ လတူ ကောန်တၟံ ရ။
* ယဝ်ရ သဝ်ဝန် လွဳယဲ ပြဟ် မ္ဂး، ကောန်တၟံ မာန် ကလေၚ် ခိုဟ် တိုန် မွဲ ဝါ ပၠန် ရ။

=== (ခ) ယဲ ကောန်တၟံ လီု လအ်လ (Chronic Kidney Disease - CKD) ===
ယဲ CKD ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် သိုက်သိုက် သာသာ ပွိုၚ် ဂၠိုၚ် ကု ဂိတု ဟွံသေၚ်မ္ဂး သၞာံ ရ။
* ဍေံ ပလီုပလာ် ဇာ စၟဳစၟတ် ဆီ ပ္ဍဲ ကောန်တၟံ သိုက်သိုက် ရ။
* ကာလ ယဲ စိုပ် အာ ကဆံၚ် ၅ (Stage 5) မ္ဂး، ဍေံ ဒှ် အာ ယဲ ESRD (End-stage renal disease) တုဲ ကောန်တၟံ ဟွံမာန် ကၠောန် ကမၠောန် သက်က် ရ။&lt;ref&gt;Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO). (2013). ''KDIGO Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease''.&lt;/ref&gt;

== ၃။ လက်သဏ် ယဲ (Signs and Symptoms) ==
ပ္ဍဲ ကဆံၚ် အစ ကိုပ်ကၠာ، ယဲ ကောန်တၟံ လီု ဍေံ ဟွံထ္ၜး လက်သဏ် မွဲမွဲ သာ် (Asymptomatic) ရ။ ကာလ ကောန်တၟံ လီုလာ် အာ ဇၞော်ကၠေၚ် မ္ဂး လက်သဏ် တအ် ဏအ် ပြာကတ် ကၠုၚ် ရ-
* '''ဖျုန် က္တဵု (Edema):''' ဍာ် မလောန် တအ် ပကောံ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ တုဲ ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ဖျုန် ဂွံ က္တဵု (ယောင်) လတူ ဇိုၚ်၊ တဲ ကေုာံ မုက် ရ။
* '''ပရေၚ် စိုဟ် ဍာ်တရဴ ပြံၚ်လှာဲ:''' မၞိဟ် ယဲ စိုဟ် ဍာ်တရဴ အောန် စှ်ေ အာ، ဍာ်တရဴ နွံ ကု အယောၚ် အဖှ်ေ (Foamy urine) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပါလုပ် ဆီ ရ။
* '''ဍောၚ်ၜိုတ် ကေုာံ ယီု ဝါတ်:''' ဟိုတ်နူ ဆီ အောန် (Anemia) ကေုာံ ဍာ် လုပ် ပ္ဍဲ ခအိုတ် တုဲ มၞိဟ် ယဲ ဍောၚ်ၜိုတ် လောဲ ကေုာံ ယီု ဝါတ် ရ။
* '''လက်သဏ် တၞဟ်:''' ဂၞဴ အာ၊ ကအ် အန်၊ စၞ ဟွံလုပ် ပါၚ်، ဇကု က္ယး ကေုာံ စိုတ် ထုဲ ကြာန် ရ။

== ၄။ ဟိုတ် အဓိက ကေုာံ ဟိုတ် မဆက်စပ် ကု ကၟက်ဂြိုဟ် (Causes and Hepatorenal Syndrome) ==
ဟိုတ် မဗဒှ် ယဲ ကောန်တၟံ လီု ဍေံ နွံ ဗွဲမဂၠိုၚ် ร-
* '''ယဲ ဏာ်ဍာတ် (Diabetes):''' ဓါတ် ဍာတ် သၠုၚ် ပ္ဍဲ ဆီ ဍေံ ပလီုပလာ် ဇုက် ဆီ ဍောတ်တ် ပ္ဍဲ ကောန်တၟံ ရ။
* '''ယဲ ဆီ သၠုၚ် (High Blood Pressure):''' ဓါတ် ဆီ သၠုၚ် ဍေံ ပလီု လဒက်ပ္တန် ကောန်တၟံ ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ။
* '''ယဲ မသၠး ဂၠံဂဝ် (Polycystic kidney disease):''' ယဲ မျိုးဗီဇ မဗဒှ် ကဵု ဍာ် ပိုဟ် ဇၞော် ပ္ဍဲ ကောန်တၟံ ရ။

=== ပရေၚ် ဆက်စပ် ကု ကၟက်ဂြိုဟ် လီု (Hepatorenal Syndrome - HRS) ===
လဆောဝ် လဆောဝ်، ယဲ ကောန်တၟံ လီု ဍေံ က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ **ယဲ ကၟက်ဂြိုဟ် လီု** (Liver failure) ရ။ သဝ်ဝန် တအ် ကော်စ အကာဲအရာ ဏအ် &quot;Hepatorenal syndrome&quot; ร။
* ယဝ်ရ ကၟက်ဂြိုဟ် (Liver) လီုလာ် အာ (ဥပမာ - ဟိုတ်နူ ယဲ ဂြိုဟ် သ္ၚေက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမသုၚ် အရက် ဂၠိုၚ်) မ္ဂး၊ ဇုက် ဆီ ပ္ဍဲ ဗုၚ် ဍေံ ကၠောအ် သၠဲ တိတ် အာ ရ။
* ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ဆီ မအာ စိုပ် ကောန်တၟံ ဂွံ အောန် စှ်ေ အာ ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် တုဲ ကောန်တၟံ လီုလာ် အာ အလဵု ဇကု ဍေံ (ၜိုန်ရ လဒက်ပ္တန် ကောန်တၟံ ကိုပ်ကၠာ ဟွံလီု ကီု လေဝ်) ร။&lt;ref&gt;Gines, P., et al. (2018). ''Hepatorenal syndrome''. Nature Reviews Disease Primers.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ပွမပါ်ခြာ အကြာ ယဲ ကောန်တၟံ လီု ကဵု ယဲ ကၟက်ဂြိုဟ် လီု
|-
! တၚ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် !! ကောန်တၟံ လီု (Kidney Failure) !! ကၟက်ဂြိုဟ် လီု (Liver Failure)
|-
| '''ကမၠောန် အဓိက''' || ကြာတ် သ္အး ဍာ် ကေုာံ ဓါတ် ဇာ နူ ဆီ || ကြာတ် သ္အး ဓါတ် ဂျိ ကေုာံ ကၠောန် ပတိတ် ဓါတ် ပရဝ်တေန်
|-
| '''လက်သဏ် တၟေၚ်''' || ဍာ်တရဴ အောန်، ဖျုန် က္တဵု (ဇိုၚ်)၊ ယီု ဝါတ် || မတ် ဍာ်မိတ် (Jaundice)၊ ဗုၚ် က္တဵု (Ascites)၊ ဇကု က္ယး
|-
| '''ဟိုတ် အဓိက''' || ယဲ ဏာ်ဍာတ်، ယဲ ဆီ သၠုၚ် || ပွမသုၚ် အရက်، ယဲ ဂြိုဟ် သ္ၚေက် (Hepatitis B/C)
|-
| '''ပွမလွဳယဲ''' || ပွမကြာတ် ဆီ (Dialysis)، ပြံၚ်စုတ် ကောန်တၟံ || ဂဥုဲ، ပြံၚ်စုတ် ကၟက်ဂြိုဟ် (Liver transplant)
|}

== ၅။ ပရေၚ် အန္တရာယ် ကေုာံ ယဲ မဆက်စပ် (Complications) ==
ယဲ ကောန်တၟံ လီု ဍေံ ဇီုကပိုက် ခန္ဓကာယ အလုံ မွဲ ရ-
* '''ယဲ ဂြိုဟ် (Cardiovascular disease):''' မၞိဟ် နွံ ကု ယဲ ဏအ် ညးတအ် ဒး ဒုၚ် ယဲ ဂြိုဟ် လီု ကေုာံ လေဖြတ် (Stroke) လောဲသွာ လောန် ရ။ ဍေံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မဗဒှ် ကဵု လမျီု အိုတ် ရ။
* '''ဓါတ် ပဝ်တေတ်သဳယမ် သၠုၚ် (Hyperkalemia):''' ကောန်တၟံ ဟွံမာန် ပတိတ် ဓါတ် ဏအ် တုဲ ဍေံ ပကောံ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ဆီ ရ။ ယဝ်ရ ဍေံ သၠုၚ် အာ မ္ဂး ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ကမၠောန် ဂြိုဟ် ဂွံ ရပ် ဒေါအ် အာ (Cardiac arrest) ရ။
* '''ဇုတ် ဍိုန် (Bone disease):''' ကောန်တၟံ ဟွံမာန် ကၠောန် ပတိတ် ဗဳတာမေန် ဒဳ တုဲ ဓါတ် ကယ်လသဳယမ် စှ်ေ အာ រ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ဇုတ် ဂွံ ဍိုန် ကေုာံ ကဝ် လောဲ ရ။

== ၆။ ပွမစၟဳစၟတ် ကေုာံ ဓါတ်ခွဲ (Diagnosis and Testing) ==
သဝ်ဝန် တအ် စၟဳစၟတ် ယဲ ဏအ် နကဵု နဲကဲ သာ်ဏအ် ရ-
* '''စၟဳစၟတ် ဆီ (Blood Tests):''' ညးတအ် စၟဳစၟတ် လၟိဟ် ဓါတ် ခရဳယေတ္တနိန် (Creatinine) ကေုာံ ယူရီးယား (BUN) ပ္ဍဲ ဆီ ร။ သဝ်ဝန် စကာ ဓါတ် တအ် ဏအ် သွက်ဂွံ တော် လၟိဟ် ဇာ စၟဳစၟတ် GFR (Glomerular Filtration Rate) ရ။ ယဝ် GFR သဝ် နူ ၁၅ မ္ဂး ဍေံ ဒှ် ယဲ ကောန်တၟံ လီု လက္ကရဴ အိုတ် ရ။
* '''စၟဳစၟတ် ဍာ်တရဴ (Urine Tests):''' ညးတအ် ဂၠာဲ ဓါတ် ပရဝ်တေန် (Proteinuria) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဆီ ပ္ဍဲ ဍာ်တရဴ ရ။
* '''စၟဳစၟတ် ရုပ် (Imaging):''' သဝ်ဝန် စကာ စက် အာထရာဆောင်း (Ultrasound) သွက်ဂွံ ရံၚ် ဇမၞော် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ကောန်တၟံ ရ။

== ၇။ ပွမလွဳယဲ ကေုာံ ပွမကြာတ် ကောန်တၟံ (Treatment and Dialysis) ==
ကာလ ယဲ စိုပ် ကဆံၚ် လက္ကရဴ อိုတ် မ္ဂး، မၞိဟ် ယဲ သ္ဒး ဒုၚ် လွဳ နကဵု ပွမကြာတ် သ္အး ဆီ ရ-
* '''ပွမကြာတ် ဆီ နကဵု စက် (Hemodialysis):''' သဝ်ဝန် ဆက် ဇုက် ဆီ မၞိဟ် ယဲ ကု စက် ကြာတ် ဆီ ဇၞော် မွဲ ရ။ စက် ဂှ် ဍေံ တံၚ် ဓါတ် ဂျိ ကေုာံ ဍာ် နူ ဆီ တုဲ ကလေၚ် ဖျိုက် ပၠုပ် ဆီ သ္အးဇ္ၚး စိုပ် ခန္ဓကာယ ရ။ မၞိဟ် ယဲ သ္ဒး အာ ရုၚ်ဂဥုဲ ၃ ဝါ ပ္ဍဲ မွဲ သတ္တာဟ ရ။
* '''ပွမကြာတ် ပ္ဍဲ ဗုၚ် (Peritoneal Dialysis):''' သဝ်ဝန် စုတ် ဍာ် ဂဥုဲ သ္အးဇ္ၚး ပ္ဍဲ လပါ် အပ္ဍဲ ဗုၚ် မၞိဟ် ယဲ (Peritoneal cavity) រ။ လဒက်ပ္တန် စၞာံ ဗုၚ် ဂှ် ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် နဒဒှ် ဇာ စၟဳစၟတ် တုဲ ဍေံ ဇြိုတ် ကေတ် ဓါတ် ဂျိ နူ ဆီ ရ။ မၞိဟ် ယဲ ဇကု ညးတအ် မာန် ကၠောန် ကေတ် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ရੋဟ်ဟ် တ္ၚဲ ရ။&lt;ref&gt;National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). (2018). ''Hemodialysis''. NIH.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပွမပြံၚ်စုတ် ကောန်တၟံ (Kidney Transplant) ==
ပွမပြံၚ်စုတ် ကောန်တၟံ (Kidney transplant) ဂှ် ဍေံ ဒှ် နဲကဲ လွဳယဲ ခိုဟ် အိုတ် သွက် ယဲ ကောန်တၟံ လီု ရ။
* '''လဒက်ပ္တန် ကမၠောန်:''' သဝ်ဝန် ခွဲစိတ် တအ် ကေတ် ကောန်တၟံ မထတ်ယုက် မွဲ နူကဵု မၞိဟ် ကဵု ဒါန် (Donor) တုဲ ညးတအ် ဆက် စုတ် ဍေံ ပ္ဍဲ ဗုၚ် သၟဝ် မၞိဟ် ယဲ ရ။ ကောန်တၟံ တြေံ ၜါ ဂှ် ညးတအ် ဟွံပတိတ် ပုဟ် (ယဝ် ဟွံမွဲ ကု ပြသၞာ တၞဟ်) ร။
* '''မၞိဟ် ကဵု ဒါန်:''' မၞိဟ် ကဵု ဒါန် ဍေံ ဒှ် မၞိဟ် ဂျိုၚ် လမျီု (Living donor) ဗီုကဵု မသ ကလော ကောဒေံ၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး မၞိဟ် မချိုတ် အာ တၟိတၟိ (Deceased donor) ရ။
* '''ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (Immunosuppressants):''' ကြဴနူ ခွဲစိတ် တုဲ၊ မၞိဟ် ယဲ သ္ဒး သောၚ် ဂဥုဲ ဍဵု ဖျေဟ် ဒြဟတ် စဵုဒၞာ ခန္ဓကာယ ရိုဟ်ဟ် တ္ၚဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံၚ် ခန္ဓကာယ ဟွံဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ကောန်တၟံ တၟိ ဏအ် ရ။

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Blausen_0592_KidneyAnatomy_01.png | ရုပ် ထ္ၜးပျး ခန္ဓဗေဒ ကောန်တၟံ ကေုာံ ဇုက် ဆီ မဆက်စပ်
File:Hemodialysis-en.svg | လဒက်ပ္တန် ကမၠောန် ပွမကြာတ် ဆီ နကဵု စက် (Hemodialysis)
File:Kidney transplant.svg | ပွမပြံၚ်စုတ် ကောန်တၟံ တၟိ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ် ဗုၚ်
&lt;/gallery&gt;

== ၉။ ပွမစဵုဒၞာ ကေုာံ စၞစ (Prevention and Diet) ==
ပွမစဵုဒၞာ ကေုာံ ပွမပြံၚ်လှာဲ အခိုက်အလိုက် ဘဝ ဂှ် ကိစ္စဇၞော် လောန် သွက်ဂွံ မၚ်မဲ ကောန်တၟံ-
* '''ပွမထိၚ်ဒဝ် ယဲ:''' မၞိဟ် တအ် သ္ဒး ထိၚ်ဒဝ် ဓါတ် ဍာတ် ပ္ဍဲ ဆီ ကေုာံ ဓါတ် ဆီ သၠုၚ် ညံၚ် ဂွံ စှ်ေ သၞောတ် ရ။ ယဲ ၜါ ဏအ် ဍေံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက ယဲ ကောန်တၟံ လီု ရ။
* '''စၞစ မထတ်ယုက် (Renal Diet):''' သွက် မၞိဟ် နွံ ကု ယဲ ကောန်တၟံ လီု မ္ဂး၊ ညးတအ် သ္ဒး ဖအောန် စၞ မၞုံ ကု ဓါတ် ၜဵု (Sodium)၊ ဓါတ် ပဝ်တေတ်သဳယမ် (ဥပမာ - သတ် ဗြောတ်) ကေုာံ ဓါတ် ပရဝ်တေန် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။
* '''ပွမဝေၚ်ပါဲ ဂဥုဲ:''' လ္ပ သောၚ် ဂဥုဲ ဖအောန် ဂိ (Painkillers) ဗီုကဵု Ibuprofen ဟွံသေၚ်မ္ဂး NSAIDs တအ် ရိုဟ်ဟ် တ္ၚဲ ရ။ ဂဥုဲ တအ် ဏအ် ဍေံ ပလီု ကောန်တၟံ လောဲ လောဲ ရ။

== ၁၀။ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် အလုံ ဂၠးတိ (Epidemiology and Global Burden) ==
ယဲ ကောန်တၟံ လီု ဍေံ ဒှ် ပြသၞာ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဇၞော် အိုတ် မွဲ အလုံ ဂၠးတိ ရ-
* '''လၟိဟ် က္တဵုဒှ်:''' ဂကောံ WHO ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် ၜိုတ် ၈၅၀ မဳလဳယျာန် ပြၚ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ နွံ ကု ယဲ ကောန်တၟံ လီု လအ်လ (CKD) ပ္ဍဲ ကဆံၚ် နာနာ သာ် ရ။
* '''ပရေၚ် ချိုတ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၇، ယဲ CKD ဍေံ ဗဒှ် ကဵု ဟိုတ် မချိုတ် သွက် မၞိဟ် ၁.၂ မဳလဳယျာန် တၠ ร။
* '''အခက်အခုဲ:''' ပ္ဍဲ ဍုၚ် မဇၞော်မောဝ် ဒၟံၚ် (Developing countries) ဗီုကဵု ဍုၚ်ဗၟာ တအ် မ္ဂး، ၚုဟ်မး သွက်ဂွံ ကြာတ် ကောန်တၟံ (Dialysis) ဍေံ သၠုၚ် ဗွဲမလောန် တုဲ မၞိဟ် ယဲ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဟွံမာန် ကလိဂွံ လွဳယဲ ဍိုက်ပေၚ် ရ။&lt;ref&gt;Bikbov, B., et al. (2020). ''Global, regional, and national burden of chronic kidney disease, 1990–2017''. The Lancet.&lt;/ref&gt;

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ဗီုလဵု ကောန်တၟံ ကၠောန် ကမၠောန် ကေုာံ ဟိုတ် မဗဒှ် ယဲ ကောန်တၟံ လီု လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=FN3M_wNqHnc|title=How do your kidneys work? - Emma Bryce}}

{{ယဲ မဟွံကၠောအ်က္ဍ}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[wikt:mnw:ကောန်တၟံ|ကောန်တၟံ (Kidney)]]
* [[ယဲ ဏာ်ဍာတ်]] (Diabetes)
* {{ill|ယဲ ဆီ သၠုၚ်|en|Hypertension}} (Hypertension)
* {{ill|ပွမကြာတ် ကောန်တၟံ|en|Dialysis}} (Dialysis)
* {{ill|ယဲ ကၟက်ဂြိုဟ် လီု|en|Liver failure}} (Liver failure)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Levin, A., Tonelli, M., Bonventre, J., et al. (2017). ''Global kidney health 2017 and beyond: a roadmap for closing gaps in care, research, and policy''. The Lancet, 390(10105), 1888-1917.
* Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO). (2013). ''KDIGO Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease''. Kidney International Supplements.
* National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). (2018). ''Hemodialysis''. U.S. Department of Health and Human Services.
* Gines, P., Krag, A., Abraldes, J. G., et al. (2018). ''Hepatorenal syndrome''. Nature Reviews Disease Primers, 4, 23.
* Bikbov, B., Purcell, C. A., Levey, A. S., et al. (2020). ''Global, regional, and national burden of chronic kidney disease, 1990–2017: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2017''. The Lancet, 395(10225), 709-733.
* Mayo Clinic Staff. (2023). ''Chronic kidney disease''. Mayo Clinic Foundation for Medical Education and Research.
* Centers for Disease Control and Prevention (CDC). (2021). ''Chronic Kidney Disease in the United States, 2021''. Atlanta, GA.
* Levey, A. S., &amp; Coresh, J. (2012). ''Chronic kidney disease''. The Lancet, 379(9811), 165-180.
* Webster, A. C., Nagler, E. V., Morton, R. L., &amp; Masson, P. (2017). ''Chronic Kidney Disease''. The Lancet, 389(10075), 1238-1252.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Kidney_failure Kidney failure]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{DEFAULTSORT:ယဲ ကောန်တၟံ လီု}}
[[Category:ယဲ မဟွံကၠောအ်က္ဍ]]
[[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]
[[Category:ယဲ ကောန်တၟံ]]
[[Category:စက် ကေုာံ ခန္ဓဗေဒ မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>kjg2ljpk2ueilh2165ix3n3isdzngsk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54618</id>
      <parentid>54616</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T11:02:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ယဲကောန်တၟံ]] ဇရေင် [[ယဲ ကောန်တၟံ]]</comment>
      <origin>54615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26371" sha1="kjg2ljpk2ueilh2165ix3n3isdzngsk" xml:space="preserve">{{Short description|အကာဲအရာ ကောန်တၟံ ဟွံမာန် ကြာတ် သ္အး ဆီ ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် အတိုၚ် ဓမ္မတာ}}
{{Infobox disease
| Name = ယဲ ကောန်တၟံ လီု (Kidney Failure)
| Synonyms = Renal failure, End-stage renal disease (ESRD), End-stage kidney disease (ESKD)
| Image = Kidney failure diagram.png
| Caption = ရုပ် ထ္ၜးပျး လဒက်ပ္တန် ကောန်တၟံ မထတ်ယုက် ကေုာံ ကောန်တၟံ မလီုလာ် ဒၟံၚ် (မၞုံ ကု သရ ကေုာံ ဍောတ် စှ်ေ အာ)
| Specialty = [[wikt:mnw:ပရေၚ်ထတ်ယုက်|ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]၊ {{ill|ယဲ ကောန်တၟံ|en|Nephrology}} (Nephrology)
| Symptoms = ဖျုန် က္တဵု (ဇိုၚ် ကဵု မုက်)၊ ဍောၚ်ၜိုတ်، ယီု ဝါတ်၊ စိုဟ် ဍာ်တရဴ အောန် စှ်ေ
| Complications = ဆီ သၠုၚ်، ယဲ ဂြိုဟ်، ဓါတ် ပဝ်တေတ်သဳယမ် သၠုၚ် (Hyperkalemia)၊ ဆီ အောန်
| Causes = [[ယဲ ဏာ်ဍာတ်]]၊ ဆီ သၠုၚ်၊ ပွမယောင်ယာ ဂလိုၚ် ဆီ၊ စၟယဲ
| Transmission = ဟွံကၠောအ်က္ဍ (Non-communicable)
| Prevention = ပွမထိၚ်ဒဝ် ဓါတ် ဍာတ် ပ္ဍဲ ဆီ၊ ဖအောန် စၞ ဖ္ဍုၚ် (ၜဵု)
| Treatment = ပွမကြာတ် ကောန်တၟံ (Dialysis)၊ ပွမပြံၚ်စုတ် ကောန်တၟံ (Kidney transplant)
| Frequency = လၟိဟ် မၞိဟ် ၈၅၀ မဳလဳယျာန် ပြၚ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (CKD)
| Deaths = ၁.၂ မဳလဳယျာန် တၠ ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ (၂၀၁၇)
}}

'''[[wikt:mnw:ယဲ|ယဲ]] [[wikt:mnw:ကောန်တၟံ|ကောန်တၟံ]] လီု''' ({{lang-en|Kidney failure}} ဟွံသေၚ်မ္ဂး Renal failure) ဝွံ ဍေံ ဒှ် အကာဲအရာ ပရေၚ်ထတ်ယုက် သကာတ်မြဟ် မွဲ ရ။ ယဲ ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ကောန်တၟံ ဟွံမာန် ကြာတ် သ္အး ဓါတ် ဂျိ၊ ဍာ် မလောန် ကေုာံ ကၠိခတောန် တအ် နူကဵု ပ္ဍဲ ဆီ အတိုၚ် ဓမ္မတာ ရ။ ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် နွံ ကု ကောန်တၟံ ၜါ မၞုံ ဗီုပြၚ် တုပ် ကု မသတ် ဗၜတ် (Bean-shaped) ရ။ ကာလ ကောန်တၟံ လီုလာ် အာ မ္ဂး، ဓါတ် ဂျိ ကေုာံ ဍာ် တအ် ပကောံ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ တုဲ ဍေံ ပကဵု ညံၚ် မၞိဟ် ယဲ ဂွံ ချိုတ် အာ မာန် ရ။

ယဲ ဏအ် ဍေံ ပါ် ခြာ အာ ၜါ ဂကူ အဓိက မပ္တံကဵု ယဲ ကောန်တၟံ လီု မက္တဵုဒှ် ပြဟ် (Acute kidney injury - AKI) ကေုာံ ယဲ ကောန်တၟံ လီု လအ်လ (Chronic kidney disease - CKD) ရ။ ယဲ ဏာ်ဍာတ် (Diabetes) ကေုာံ ယဲ ဆီ သၠုၚ် (Hypertension) ဍေံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက အိုတ် သွက် ယဲ ကောန်တၟံ လီု လအ်လ ရ။ ယဝ်ရ ကောန်တၟံ လီုလာ် အာ စဵုကဵု ကဆံၚ် လက္ကရဴ အိုတ် (End-stage renal disease) မ္ဂး، သဝ်ဝန် တအ် သ္ဒး လွဳယဲ နကဵု ပွမကြာတ် ကောန်တၟံ နကဵု စက် (Dialysis) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမပြံၚ်စုတ် ကောန်တၟံ တၟိ (Kidney transplant) သွက်ဂွံ ဆက် ဂျိုၚ် အာ လမျီု ရ။&lt;ref&gt;Levin, A., et al. (2017). ''Global kidney health 2017 and beyond: a roadmap for closing gaps in care, research, and policy''. The Lancet.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ကမၠောန် ကောန်တၟံ (Introduction and Kidney Functions) ==
ကောန်တၟံ ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် အဓိက ဗွဲမဂၠိုၚ် သွက်ဂွံ မၚ်မဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ခန္ဓကာယ-
* '''ပွမကြာတ် သ္အး ဆီ:''' ကောန်တၟံ ဇၟာပ် မွဲမွဲ ဍေံ နွံ ကု ဇာ စၟဳစၟတ် ဆီ ဍောတ်တ် ၜိုတ် မွဲ မဳလဳယျာန် မကော်စ နက်ဖရွန် (Nephrons) ရ။ ညးတအ် တိတ် ဇိုၚ် ဓါတ် ဂျိ ကေုာံ ဍာ် မလောန် နူကဵု ဆီ တုဲ ဖန်ဗဒှ် ဍာ်တရဴ ရ။
* '''ပွမထိၚ်ဒဝ် ဓါတ် ဍာ်:''' ကောန်တၟံ ထိၚ်ဒဝ် လၟိဟ် ဍာ် ကေုာံ ဓါတ် ဇာ (Electrolytes) မပ္တံကဵု သိုဝ်ဒဳယမ် (Sodium)، ပဝ်တေတ်သဳယမ် (Potassium) ကေုာံ ကယ်လသဳယမ် (Calcium) ရ။
* '''ပွမပတိတ် ဟော်မုန်း:''' ညးတအ် ပတိတ် ဟော်မုန်း သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် ဓါတ် ဆီ (Renin)، ဟော်မုန်း သွက်ဂွံ ကၠောန် ပတိတ် ကလာပ်ရုပ် ဆီ ဗကေတ် (Erythropoietin) ကေုာံ ဗဳတာမေန် ဒဳ (Vitamin D) မခိုၚ် ဇုတ် ရ။

== ၂။ ဗီုပြၚ် ယဲ ကောန်တၟံ လီု (Types of Kidney Failure) ==
သဝ်ဝန် တအ် ပါ် ခြာ ယဲ ဏအ် နကဵု အခိၚ် မက္တဵုဒှ် ကေုာံ ဗီုပြၚ် လီုလာ်-

=== (က) ယဲ ကောန်တၟံ လီု ပြဟ် (Acute Kidney Injury - AKI) ===
ယဲ AKI ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် ဗွဲမပြဟ် ပ္ဍဲ အခိၚ် မသုန် တ္ၚဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သတ္တာဟ ညိည သၟး ရ။ 
* ယဲ ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပွမယောင်ယာ ဆီ ဗွဲမဂၠိုၚ် (ဥပမာ - က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ကွဳစက်)، စၟယဲ သကာတ်မြဟ် (Sepsis)၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂဥုဲ မၞုံ ကု ဓါတ် ဂျိ လတူ ကောန်တၟံ ရ။
* ယဝ်ရ သဝ်ဝန် လွဳယဲ ပြဟ် မ္ဂး، ကောန်တၟံ မာန် ကလေၚ် ခိုဟ် တိုန် မွဲ ဝါ ပၠန် ရ။

=== (ခ) ယဲ ကောန်တၟံ လီု လအ်လ (Chronic Kidney Disease - CKD) ===
ယဲ CKD ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် သိုက်သိုက် သာသာ ပွိုၚ် ဂၠိုၚ် ကု ဂိတု ဟွံသေၚ်မ္ဂး သၞာံ ရ။
* ဍေံ ပလီုပလာ် ဇာ စၟဳစၟတ် ဆီ ပ္ဍဲ ကောန်တၟံ သိုက်သိုက် ရ။
* ကာလ ယဲ စိုပ် အာ ကဆံၚ် ၅ (Stage 5) မ္ဂး، ဍေံ ဒှ် အာ ယဲ ESRD (End-stage renal disease) တုဲ ကောန်တၟံ ဟွံမာန် ကၠောန် ကမၠောန် သက်က် ရ။&lt;ref&gt;Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO). (2013). ''KDIGO Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease''.&lt;/ref&gt;

== ၃။ လက်သဏ် ယဲ (Signs and Symptoms) ==
ပ္ဍဲ ကဆံၚ် အစ ကိုပ်ကၠာ، ယဲ ကောန်တၟံ လီု ဍေံ ဟွံထ္ၜး လက်သဏ် မွဲမွဲ သာ် (Asymptomatic) ရ။ ကာလ ကောန်တၟံ လီုလာ် အာ ဇၞော်ကၠေၚ် မ္ဂး လက်သဏ် တအ် ဏအ် ပြာကတ် ကၠုၚ် ရ-
* '''ဖျုန် က္တဵု (Edema):''' ဍာ် မလောန် တအ် ပကောံ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ တုဲ ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ဖျုန် ဂွံ က္တဵု (ယောင်) လတူ ဇိုၚ်၊ တဲ ကေုာံ မုက် ရ။
* '''ပရေၚ် စိုဟ် ဍာ်တရဴ ပြံၚ်လှာဲ:''' မၞိဟ် ယဲ စိုဟ် ဍာ်တရဴ အောန် စှ်ေ အာ، ဍာ်တရဴ နွံ ကု အယောၚ် အဖှ်ေ (Foamy urine) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပါလုပ် ဆီ ရ။
* '''ဍောၚ်ၜိုတ် ကေုာံ ယီု ဝါတ်:''' ဟိုတ်နူ ဆီ အောန် (Anemia) ကေုာံ ဍာ် လုပ် ပ္ဍဲ ခအိုတ် တုဲ มၞိဟ် ယဲ ဍောၚ်ၜိုတ် လောဲ ကေုာံ ယီု ဝါတ် ရ။
* '''လက်သဏ် တၞဟ်:''' ဂၞဴ အာ၊ ကအ် အန်၊ စၞ ဟွံလုပ် ပါၚ်، ဇကု က္ယး ကေုာံ စိုတ် ထုဲ ကြာန် ရ။

== ၄။ ဟိုတ် အဓိက ကေုာံ ဟိုတ် မဆက်စပ် ကု ကၟက်ဂြိုဟ် (Causes and Hepatorenal Syndrome) ==
ဟိုတ် မဗဒှ် ယဲ ကောန်တၟံ လီု ဍေံ နွံ ဗွဲမဂၠိုၚ် ร-
* '''ယဲ ဏာ်ဍာတ် (Diabetes):''' ဓါတ် ဍာတ် သၠုၚ် ပ္ဍဲ ဆီ ဍေံ ပလီုပလာ် ဇုက် ဆီ ဍောတ်တ် ပ္ဍဲ ကောန်တၟံ ရ။
* '''ယဲ ဆီ သၠုၚ် (High Blood Pressure):''' ဓါတ် ဆီ သၠုၚ် ဍေံ ပလီု လဒက်ပ္တန် ကောန်တၟံ ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ။
* '''ယဲ မသၠး ဂၠံဂဝ် (Polycystic kidney disease):''' ယဲ မျိုးဗီဇ မဗဒှ် ကဵု ဍာ် ပိုဟ် ဇၞော် ပ္ဍဲ ကောန်တၟံ ရ။

=== ပရေၚ် ဆက်စပ် ကု ကၟက်ဂြိုဟ် လီု (Hepatorenal Syndrome - HRS) ===
လဆောဝ် လဆောဝ်، ယဲ ကောန်တၟံ လီု ဍေံ က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ **ယဲ ကၟက်ဂြိုဟ် လီု** (Liver failure) ရ။ သဝ်ဝန် တအ် ကော်စ အကာဲအရာ ဏအ် &quot;Hepatorenal syndrome&quot; ร။
* ယဝ်ရ ကၟက်ဂြိုဟ် (Liver) လီုလာ် အာ (ဥပမာ - ဟိုတ်နူ ယဲ ဂြိုဟ် သ္ၚေက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမသုၚ် အရက် ဂၠိုၚ်) မ္ဂး၊ ဇုက် ဆီ ပ္ဍဲ ဗုၚ် ဍေံ ကၠောအ် သၠဲ တိတ် အာ ရ။
* ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ဆီ မအာ စိုပ် ကောန်တၟံ ဂွံ အောန် စှ်ေ အာ ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် တုဲ ကောန်တၟံ လီုလာ် အာ အလဵု ဇကု ဍေံ (ၜိုန်ရ လဒက်ပ္တန် ကောန်တၟံ ကိုပ်ကၠာ ဟွံလီု ကီု လေဝ်) ร။&lt;ref&gt;Gines, P., et al. (2018). ''Hepatorenal syndrome''. Nature Reviews Disease Primers.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ပွမပါ်ခြာ အကြာ ယဲ ကောန်တၟံ လီု ကဵု ယဲ ကၟက်ဂြိုဟ် လီု
|-
! တၚ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် !! ကောန်တၟံ လီု (Kidney Failure) !! ကၟက်ဂြိုဟ် လီု (Liver Failure)
|-
| '''ကမၠောန် အဓိက''' || ကြာတ် သ္အး ဍာ် ကေုာံ ဓါတ် ဇာ နူ ဆီ || ကြာတ် သ္အး ဓါတ် ဂျိ ကေုာံ ကၠောန် ပတိတ် ဓါတ် ပရဝ်တေန်
|-
| '''လက်သဏ် တၟေၚ်''' || ဍာ်တရဴ အောန်، ဖျုန် က္တဵု (ဇိုၚ်)၊ ယီု ဝါတ် || မတ် ဍာ်မိတ် (Jaundice)၊ ဗုၚ် က္တဵု (Ascites)၊ ဇကု က္ယး
|-
| '''ဟိုတ် အဓိက''' || ယဲ ဏာ်ဍာတ်، ယဲ ဆီ သၠုၚ် || ပွမသုၚ် အရက်، ယဲ ဂြိုဟ် သ္ၚေက် (Hepatitis B/C)
|-
| '''ပွမလွဳယဲ''' || ပွမကြာတ် ဆီ (Dialysis)، ပြံၚ်စုတ် ကောန်တၟံ || ဂဥုဲ، ပြံၚ်စုတ် ကၟက်ဂြိုဟ် (Liver transplant)
|}

== ၅။ ပရေၚ် အန္တရာယ် ကေုာံ ယဲ မဆက်စပ် (Complications) ==
ယဲ ကောန်တၟံ လီု ဍေံ ဇီုကပိုက် ခန္ဓကာယ အလုံ မွဲ ရ-
* '''ယဲ ဂြိုဟ် (Cardiovascular disease):''' မၞိဟ် နွံ ကု ယဲ ဏအ် ညးတအ် ဒး ဒုၚ် ယဲ ဂြိုဟ် လီု ကေုာံ လေဖြတ် (Stroke) လောဲသွာ လောန် ရ။ ဍေံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မဗဒှ် ကဵု လမျီု အိုတ် ရ။
* '''ဓါတ် ပဝ်တေတ်သဳယမ် သၠုၚ် (Hyperkalemia):''' ကောန်တၟံ ဟွံမာန် ပတိတ် ဓါတ် ဏအ် တုဲ ဍေံ ပကောံ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ဆီ ရ။ ယဝ်ရ ဍေံ သၠုၚ် အာ မ္ဂး ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ကမၠောန် ဂြိုဟ် ဂွံ ရပ် ဒေါအ် အာ (Cardiac arrest) ရ။
* '''ဇုတ် ဍိုန် (Bone disease):''' ကောန်တၟံ ဟွံမာန် ကၠောန် ပတိတ် ဗဳတာမေန် ဒဳ တုဲ ဓါတ် ကယ်လသဳယမ် စှ်ေ အာ រ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ဇုတ် ဂွံ ဍိုန် ကေုာံ ကဝ် လောဲ ရ။

== ၆။ ပွမစၟဳစၟတ် ကေုာံ ဓါတ်ခွဲ (Diagnosis and Testing) ==
သဝ်ဝန် တအ် စၟဳစၟတ် ယဲ ဏအ် နကဵု နဲကဲ သာ်ဏအ် ရ-
* '''စၟဳစၟတ် ဆီ (Blood Tests):''' ညးတအ် စၟဳစၟတ် လၟိဟ် ဓါတ် ခရဳယေတ္တနိန် (Creatinine) ကေုာံ ယူရီးယား (BUN) ပ္ဍဲ ဆီ ร။ သဝ်ဝန် စကာ ဓါတ် တအ် ဏအ် သွက်ဂွံ တော် လၟိဟ် ဇာ စၟဳစၟတ် GFR (Glomerular Filtration Rate) ရ။ ယဝ် GFR သဝ် နူ ၁၅ မ္ဂး ဍေံ ဒှ် ယဲ ကောန်တၟံ လီု လက္ကရဴ အိုတ် ရ။
* '''စၟဳစၟတ် ဍာ်တရဴ (Urine Tests):''' ညးတအ် ဂၠာဲ ဓါတ် ပရဝ်တေန် (Proteinuria) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဆီ ပ္ဍဲ ဍာ်တရဴ ရ။
* '''စၟဳစၟတ် ရုပ် (Imaging):''' သဝ်ဝန် စကာ စက် အာထရာဆောင်း (Ultrasound) သွက်ဂွံ ရံၚ် ဇမၞော် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ကောန်တၟံ ရ။

== ၇။ ပွမလွဳယဲ ကေုာံ ပွမကြာတ် ကောန်တၟံ (Treatment and Dialysis) ==
ကာလ ယဲ စိုပ် ကဆံၚ် လက္ကရဴ อိုတ် မ္ဂး، မၞိဟ် ယဲ သ္ဒး ဒုၚ် လွဳ နကဵု ပွမကြာတ် သ္အး ဆီ ရ-
* '''ပွမကြာတ် ဆီ နကဵု စက် (Hemodialysis):''' သဝ်ဝန် ဆက် ဇုက် ဆီ မၞိဟ် ယဲ ကု စက် ကြာတ် ဆီ ဇၞော် မွဲ ရ။ စက် ဂှ် ဍေံ တံၚ် ဓါတ် ဂျိ ကေုာံ ဍာ် နူ ဆီ တုဲ ကလေၚ် ဖျိုက် ပၠုပ် ဆီ သ္အးဇ္ၚး စိုပ် ခန္ဓကာယ ရ။ မၞိဟ် ယဲ သ္ဒး အာ ရုၚ်ဂဥုဲ ၃ ဝါ ပ္ဍဲ မွဲ သတ္တာဟ ရ။
* '''ပွမကြာတ် ပ္ဍဲ ဗုၚ် (Peritoneal Dialysis):''' သဝ်ဝန် စုတ် ဍာ် ဂဥုဲ သ္အးဇ္ၚး ပ္ဍဲ လပါ် အပ္ဍဲ ဗုၚ် မၞိဟ် ယဲ (Peritoneal cavity) រ။ လဒက်ပ္တန် စၞာံ ဗုၚ် ဂှ် ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် နဒဒှ် ဇာ စၟဳစၟတ် တုဲ ဍေံ ဇြိုတ် ကေတ် ဓါတ် ဂျိ နူ ဆီ ရ။ မၞိဟ် ယဲ ဇကု ညးတအ် မာန် ကၠောန် ကေတ် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ရੋဟ်ဟ် တ္ၚဲ ရ။&lt;ref&gt;National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). (2018). ''Hemodialysis''. NIH.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပွမပြံၚ်စုတ် ကောန်တၟံ (Kidney Transplant) ==
ပွမပြံၚ်စုတ် ကောန်တၟံ (Kidney transplant) ဂှ် ဍေံ ဒှ် နဲကဲ လွဳယဲ ခိုဟ် အိုတ် သွက် ယဲ ကောန်တၟံ လီု ရ။
* '''လဒက်ပ္တန် ကမၠောန်:''' သဝ်ဝန် ခွဲစိတ် တအ် ကေတ် ကောန်တၟံ မထတ်ယုက် မွဲ နူကဵု မၞိဟ် ကဵု ဒါန် (Donor) တုဲ ညးတအ် ဆက် စုတ် ဍေံ ပ္ဍဲ ဗုၚ် သၟဝ် မၞိဟ် ယဲ ရ။ ကောန်တၟံ တြေံ ၜါ ဂှ် ညးတအ် ဟွံပတိတ် ပုဟ် (ယဝ် ဟွံမွဲ ကု ပြသၞာ တၞဟ်) ร။
* '''မၞိဟ် ကဵု ဒါန်:''' မၞိဟ် ကဵု ဒါန် ဍေံ ဒှ် မၞိဟ် ဂျိုၚ် လမျီု (Living donor) ဗီုကဵု မသ ကလော ကောဒေံ၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး မၞိဟ် မချိုတ် အာ တၟိတၟိ (Deceased donor) ရ။
* '''ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (Immunosuppressants):''' ကြဴနူ ခွဲစိတ် တုဲ၊ မၞိဟ် ယဲ သ္ဒး သောၚ် ဂဥုဲ ဍဵု ဖျေဟ် ဒြဟတ် စဵုဒၞာ ခန္ဓကာယ ရိုဟ်ဟ် တ္ၚဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံၚ် ခန္ဓကာယ ဟွံဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ကောန်တၟံ တၟိ ဏအ် ရ။

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Blausen_0592_KidneyAnatomy_01.png | ရုပ် ထ္ၜးပျး ခန္ဓဗေဒ ကောန်တၟံ ကေုာံ ဇုက် ဆီ မဆက်စပ်
File:Hemodialysis-en.svg | လဒက်ပ္တန် ကမၠောန် ပွမကြာတ် ဆီ နကဵု စက် (Hemodialysis)
File:Kidney transplant.svg | ပွမပြံၚ်စုတ် ကောန်တၟံ တၟိ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ် ဗုၚ်
&lt;/gallery&gt;

== ၉။ ပွမစဵုဒၞာ ကေုာံ စၞစ (Prevention and Diet) ==
ပွမစဵုဒၞာ ကေုာံ ပွမပြံၚ်လှာဲ အခိုက်အလိုက် ဘဝ ဂှ် ကိစ္စဇၞော် လောန် သွက်ဂွံ မၚ်မဲ ကောန်တၟံ-
* '''ပွမထိၚ်ဒဝ် ယဲ:''' မၞိဟ် တအ် သ္ဒး ထိၚ်ဒဝ် ဓါတ် ဍာတ် ပ္ဍဲ ဆီ ကေုာံ ဓါတ် ဆီ သၠုၚ် ညံၚ် ဂွံ စှ်ေ သၞောတ် ရ။ ယဲ ၜါ ဏအ် ဍေံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက ယဲ ကောန်တၟံ လီု ရ။
* '''စၞစ မထတ်ယုက် (Renal Diet):''' သွက် မၞိဟ် နွံ ကု ယဲ ကောန်တၟံ လီု မ္ဂး၊ ညးတအ် သ္ဒး ဖအောန် စၞ မၞုံ ကု ဓါတ် ၜဵု (Sodium)၊ ဓါတ် ပဝ်တေတ်သဳယမ် (ဥပမာ - သတ် ဗြောတ်) ကေုာံ ဓါတ် ပရဝ်တေန် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။
* '''ပွမဝေၚ်ပါဲ ဂဥုဲ:''' လ္ပ သောၚ် ဂဥုဲ ဖအောန် ဂိ (Painkillers) ဗီုကဵု Ibuprofen ဟွံသေၚ်မ္ဂး NSAIDs တအ် ရိုဟ်ဟ် တ္ၚဲ ရ။ ဂဥုဲ တအ် ဏအ် ဍေံ ပလီု ကောန်တၟံ လောဲ လောဲ ရ။

== ၁၀။ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် အလုံ ဂၠးတိ (Epidemiology and Global Burden) ==
ယဲ ကောန်တၟံ လီု ဍေံ ဒှ် ပြသၞာ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဇၞော် အိုတ် မွဲ အလုံ ဂၠးတိ ရ-
* '''လၟိဟ် က္တဵုဒှ်:''' ဂကောံ WHO ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် ၜိုတ် ၈၅၀ မဳလဳယျာန် ပြၚ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ နွံ ကု ယဲ ကောန်တၟံ လီု လအ်လ (CKD) ပ္ဍဲ ကဆံၚ် နာနာ သာ် ရ။
* '''ပရေၚ် ချိုတ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၇، ယဲ CKD ဍေံ ဗဒှ် ကဵု ဟိုတ် မချိုတ် သွက် မၞိဟ် ၁.၂ မဳလဳယျာန် တၠ ร။
* '''အခက်အခုဲ:''' ပ္ဍဲ ဍုၚ် မဇၞော်မောဝ် ဒၟံၚ် (Developing countries) ဗီုကဵု ဍုၚ်ဗၟာ တအ် မ္ဂး، ၚုဟ်မး သွက်ဂွံ ကြာတ် ကောန်တၟံ (Dialysis) ဍေံ သၠုၚ် ဗွဲမလောန် တုဲ မၞိဟ် ယဲ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဟွံမာန် ကလိဂွံ လွဳယဲ ဍိုက်ပေၚ် ရ။&lt;ref&gt;Bikbov, B., et al. (2020). ''Global, regional, and national burden of chronic kidney disease, 1990–2017''. The Lancet.&lt;/ref&gt;

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ဗီုလဵု ကောန်တၟံ ကၠောန် ကမၠောန် ကေုာံ ဟိုတ် မဗဒှ် ယဲ ကောန်တၟံ လီု လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=FN3M_wNqHnc|title=How do your kidneys work? - Emma Bryce}}

{{ယဲ မဟွံကၠောအ်က္ဍ}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[wikt:mnw:ကောန်တၟံ|ကောန်တၟံ (Kidney)]]
* [[ယဲ ဏာ်ဍာတ်]] (Diabetes)
* {{ill|ယဲ ဆီ သၠုၚ်|en|Hypertension}} (Hypertension)
* {{ill|ပွမကြာတ် ကောန်တၟံ|en|Dialysis}} (Dialysis)
* {{ill|ယဲ ကၟက်ဂြိုဟ် လီု|en|Liver failure}} (Liver failure)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Levin, A., Tonelli, M., Bonventre, J., et al. (2017). ''Global kidney health 2017 and beyond: a roadmap for closing gaps in care, research, and policy''. The Lancet, 390(10105), 1888-1917.
* Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO). (2013). ''KDIGO Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease''. Kidney International Supplements.
* National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). (2018). ''Hemodialysis''. U.S. Department of Health and Human Services.
* Gines, P., Krag, A., Abraldes, J. G., et al. (2018). ''Hepatorenal syndrome''. Nature Reviews Disease Primers, 4, 23.
* Bikbov, B., Purcell, C. A., Levey, A. S., et al. (2020). ''Global, regional, and national burden of chronic kidney disease, 1990–2017: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2017''. The Lancet, 395(10225), 709-733.
* Mayo Clinic Staff. (2023). ''Chronic kidney disease''. Mayo Clinic Foundation for Medical Education and Research.
* Centers for Disease Control and Prevention (CDC). (2021). ''Chronic Kidney Disease in the United States, 2021''. Atlanta, GA.
* Levey, A. S., &amp; Coresh, J. (2012). ''Chronic kidney disease''. The Lancet, 379(9811), 165-180.
* Webster, A. C., Nagler, E. V., Morton, R. L., &amp; Masson, P. (2017). ''Chronic Kidney Disease''. The Lancet, 389(10075), 1238-1252.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Kidney_failure Kidney failure]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{DEFAULTSORT:ယဲ ကောန်တၟံ လီု}}
[[Category:ယဲ မဟွံကၠောအ်က္ဍ]]
[[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]
[[Category:ယဲ ကောန်တၟံ]]
[[Category:စက် ကေုာံ ခန္ဓဗေဒ မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>kjg2ljpk2ueilh2165ix3n3isdzngsk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54620</id>
      <parentid>54618</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T11:04:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26356" sha1="3nouwl49c5vj31axjnx9og0cziuwgsi" xml:space="preserve">{{Short description|အကာဲအရာ ကောန်တၟံ ဟွံမာန် ကြာတ် သ္အး ဆီ ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် အတိုၚ် ဓမ္မတာ}}
{{Infobox disease
| Name = ယဲ ကောန်တၟံ လီု (Kidney Failure)
| Synonyms = Renal failure, End-stage renal disease (ESRD), End-stage kidney disease (ESKD)
| Image = Kidney failure diagram.png
| Caption = ရုပ် ထ္ၜးပျး လဒက်ပ္တန် ကောန်တၟံ မထတ်ယုက် ကေုာံ ကောန်တၟံ မလီုလာ် ဒၟံၚ် (မၞုံ ကု သရ ကေုာံ ဍောတ် စှ်ေ အာ)
| Specialty = [[wikt:mnw:ပရေၚ်ထတ်ယုက်|ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]၊ {{ill|ယဲ ကောန်တၟံ|en|Nephrology}} (Nephrology)
| Symptoms = ဖျုန် က္တဵု (ဇိုၚ် ကဵု မုက်)၊ ဍောၚ်ၜိုတ်، ယီု ဝါတ်၊ စိုဟ် ဍာ်တရဴ အောန် စှ်ေ
| Complications = ဆီ သၠုၚ်، ယဲ ဂြိုဟ်، ဓါတ် ပဝ်တေတ်သဳယမ် သၠုၚ် (Hyperkalemia)၊ ဆီ အောန်
| Causes = [[ယဲ ဆီဍာတ်]]၊ ဆီ သၠုၚ်၊ ပွမယောင်ယာ ဂလိုၚ် ဆီ၊ စၟယဲ
| Transmission = ဟွံကၠောအ်က္ဍ (Non-communicable)
| Prevention = ပွမထိၚ်ဒဝ် ဓါတ် ဍာတ် ပ္ဍဲ ဆီ၊ ဖအောန် စၞ ဖ္ဍုၚ် (ၜဵု)
| Treatment = ပွမကြာတ် ကောန်တၟံ (Dialysis)၊ ပွမပြံၚ်စုတ် ကောန်တၟံ (Kidney transplant)
| Frequency = လၟိဟ် မၞိဟ် ၈၅၀ မဳလဳယျာန် ပြၚ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (CKD)
| Deaths = ၁.၂ မဳလဳယျာန် တၠ ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ (၂၀၁၇)
}}

'''[[wikt:mnw:ယဲ|ယဲ]] [[wikt:mnw:ကောန်တၟံ|ကောန်တၟံ]] လီု''' ({{lang-en|Kidney failure}} ဟွံသေၚ်မ္ဂး Renal failure) ဝွံ ဍေံ ဒှ် အကာဲအရာ ပရေၚ်ထတ်ယုက် သကာတ်မြဟ် မွဲ ရ။ ယဲ ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ကောန်တၟံ ဟွံမာန် ကြာတ် သ္အး ဓါတ် ဂျိ၊ ဍာ် မလောန် ကေုာံ ကၠိခတောန် တအ် နူကဵု ပ္ဍဲ ဆီ အတိုၚ် ဓမ္မတာ ရ။ ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် နွံ ကု ကောန်တၟံ ၜါ မၞုံ ဗီုပြၚ် တုပ် ကု မသတ် ဗၜတ် (Bean-shaped) ရ။ ကာလ ကောန်တၟံ လီုလာ် အာ မ္ဂး، ဓါတ် ဂျိ ကေုာံ ဍာ် တအ် ပကောံ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ တုဲ ဍေံ ပကဵု ညံၚ် မၞိဟ် ယဲ ဂွံ ချိုတ် အာ မာန် ရ။

ယဲ ဏအ် ဍေံ ပါ် ခြာ အာ ၜါ ဂကူ အဓိက မပ္တံကဵု ယဲ ကောန်တၟံ လီု မက္တဵုဒှ် ပြဟ် (Acute kidney injury - AKI) ကေုာံ ယဲ ကောန်တၟံ လီု လအ်လ (Chronic kidney disease - CKD) ရ။ ယဲ ဆီဍာတ် (Diabetes) ကေုာံ ယဲ ဆီ သၠုၚ် (Hypertension) ဍေံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက အိုတ် သွက် ယဲ ကောန်တၟံ လီု လအ်လ ရ။ ယဝ်ရ ကောန်တၟံ လီုလာ် အာ စဵုကဵု ကဆံၚ် လက္ကရဴ အိုတ် (End-stage renal disease) မ္ဂး، သဝ်ဝန် တအ် သ္ဒး လွဳယဲ နကဵု ပွမကြာတ် ကောန်တၟံ နကဵု စက် (Dialysis) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမပြံၚ်စုတ် ကောန်တၟံ တၟိ (Kidney transplant) သွက်ဂွံ ဆက် ဂျိုၚ် အာ လမျီု ရ။&lt;ref&gt;Levin, A., et al. (2017). ''Global kidney health 2017 and beyond: a roadmap for closing gaps in care, research, and policy''. The Lancet.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ကမၠောန် ကောန်တၟံ (Introduction and Kidney Functions) ==
ကောန်တၟံ ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် အဓိက ဗွဲမဂၠိုၚ် သွက်ဂွံ မၚ်မဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ခန္ဓကာယ-
* '''ပွမကြာတ် သ္အး ဆီ:''' ကောန်တၟံ ဇၟာပ် မွဲမွဲ ဍေံ နွံ ကု ဇာ စၟဳစၟတ် ဆီ ဍောတ်တ် ၜိုတ် မွဲ မဳလဳယျာန် မကော်စ နက်ဖရွန် (Nephrons) ရ။ ညးတအ် တိတ် ဇိုၚ် ဓါတ် ဂျိ ကေုာံ ဍာ် မလောန် နူကဵု ဆီ တုဲ ဖန်ဗဒှ် ဍာ်တရဴ ရ။
* '''ပွမထိၚ်ဒဝ် ဓါတ် ဍာ်:''' ကောန်တၟံ ထိၚ်ဒဝ် လၟိဟ် ဍာ် ကေုာံ ဓါတ် ဇာ (Electrolytes) မပ္တံကဵု သိုဝ်ဒဳယမ် (Sodium)، ပဝ်တေတ်သဳယမ် (Potassium) ကေုာံ ကယ်လသဳယမ် (Calcium) ရ။
* '''ပွမပတိတ် ဟော်မုန်း:''' ညးတအ် ပတိတ် ဟော်မုန်း သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် ဓါတ် ဆီ (Renin)، ဟော်မုန်း သွက်ဂွံ ကၠောန် ပတိတ် ကလာပ်ရုပ် ဆီ ဗကေတ် (Erythropoietin) ကေုာံ ဗဳတာမေန် ဒဳ (Vitamin D) မခိုၚ် ဇုတ် ရ။

== ၂။ ဗီုပြၚ် ယဲ ကောန်တၟံ လီု (Types of Kidney Failure) ==
သဝ်ဝန် တအ် ပါ် ခြာ ယဲ ဏအ် နကဵု အခိၚ် မက္တဵုဒှ် ကေုာံ ဗီုပြၚ် လီုလာ်-

=== (က) ယဲ ကောန်တၟံ လီု ပြဟ် (Acute Kidney Injury - AKI) ===
ယဲ AKI ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် ဗွဲမပြဟ် ပ္ဍဲ အခိၚ် မသုန် တ္ၚဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သတ္တာဟ ညိည သၟး ရ။ 
* ယဲ ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပွမယောင်ယာ ဆီ ဗွဲမဂၠိုၚ် (ဥပမာ - က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ကွဳစက်)، စၟယဲ သကာတ်မြဟ် (Sepsis)၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂဥုဲ မၞုံ ကု ဓါတ် ဂျိ လတူ ကောန်တၟံ ရ။
* ယဝ်ရ သဝ်ဝန် လွဳယဲ ပြဟ် မ္ဂး، ကောန်တၟံ မာန် ကလေၚ် ခိုဟ် တိုန် မွဲ ဝါ ပၠန် ရ။

=== (ခ) ယဲ ကောန်တၟံ လီု လအ်လ (Chronic Kidney Disease - CKD) ===
ယဲ CKD ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် သိုက်သိုက် သာသာ ပွိုၚ် ဂၠိုၚ် ကု ဂိတု ဟွံသေၚ်မ္ဂး သၞာံ ရ။
* ဍေံ ပလီုပလာ် ဇာ စၟဳစၟတ် ဆီ ပ္ဍဲ ကောန်တၟံ သိုက်သိုက် ရ။
* ကာလ ယဲ စိုပ် အာ ကဆံၚ် ၅ (Stage 5) မ္ဂး، ဍေံ ဒှ် အာ ယဲ ESRD (End-stage renal disease) တုဲ ကောန်တၟံ ဟွံမာန် ကၠောန် ကမၠောန် သက်က် ရ။&lt;ref&gt;Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO). (2013). ''KDIGO Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease''.&lt;/ref&gt;

== ၃။ လက်သဏ် ယဲ (Signs and Symptoms) ==
ပ္ဍဲ ကဆံၚ် အစ ကိုပ်ကၠာ، ယဲ ကောန်တၟံ လီု ဍေံ ဟွံထ္ၜး လက်သဏ် မွဲမွဲ သာ် (Asymptomatic) ရ။ ကာလ ကောန်တၟံ လီုလာ် အာ ဇၞော်ကၠေၚ် မ္ဂး လက်သဏ် တအ် ဏအ် ပြာကတ် ကၠုၚ် ရ-
* '''ဖျုန် က္တဵု (Edema):''' ဍာ် မလောန် တအ် ပကောံ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ တုဲ ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ဖျုန် ဂွံ က္တဵု (ယောင်) လတူ ဇိုၚ်၊ တဲ ကေုာံ မုက် ရ။
* '''ပရေၚ် စိုဟ် ဍာ်တရဴ ပြံၚ်လှာဲ:''' မၞိဟ် ယဲ စိုဟ် ဍာ်တရဴ အောန် စှ်ေ အာ، ဍာ်တရဴ နွံ ကု အယောၚ် အဖှ်ေ (Foamy urine) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပါလုပ် ဆီ ရ။
* '''ဍောၚ်ၜိုတ် ကေုာံ ယီု ဝါတ်:''' ဟိုတ်နူ ဆီ အောန် (Anemia) ကေုာံ ဍာ် လုပ် ပ္ဍဲ ခအိုတ် တုဲ มၞိဟ် ယဲ ဍောၚ်ၜိုတ် လောဲ ကေုာံ ယီု ဝါတ် ရ။
* '''လက်သဏ် တၞဟ်:''' ဂၞဴ အာ၊ ကအ် အန်၊ စၞ ဟွံလုပ် ပါၚ်، ဇကု က္ယး ကေုာံ စိုတ် ထုဲ ကြာန် ရ။

== ၄။ ဟိုတ် အဓိက ကေုာံ ဟိုတ် မဆက်စပ် ကု ကၟက်ဂြိုဟ် (Causes and Hepatorenal Syndrome) ==
ဟိုတ် မဗဒှ် ယဲ ကောန်တၟံ လီု ဍေံ နွံ ဗွဲမဂၠိုၚ် ร-
* '''ယဲ ဆီဍာတ် (Diabetes):''' ဓါတ် ဍာတ် သၠုၚ် ပ္ဍဲ ဆီ ဍေံ ပလီုပလာ် ဇုက် ဆီ ဍောတ်တ် ပ္ဍဲ ကောန်တၟံ ရ။
* '''ယဲ ဆီ သၠုၚ် (High Blood Pressure):''' ဓါတ် ဆီ သၠုၚ် ဍေံ ပလီု လဒက်ပ္တန် ကောန်တၟံ ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ။
* '''ယဲ မသၠး ဂၠံဂဝ် (Polycystic kidney disease):''' ယဲ မျိုးဗီဇ မဗဒှ် ကဵု ဍာ် ပိုဟ် ဇၞော် ပ္ဍဲ ကောန်တၟံ ရ။

=== ပရေၚ် ဆက်စပ် ကု ကၟက်ဂြိုဟ် လီု (Hepatorenal Syndrome - HRS) ===
လဆောဝ် လဆောဝ်، ယဲ ကောန်တၟံ လီု ဍေံ က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ **ယဲ ကၟက်ဂြိုဟ် လီု** (Liver failure) ရ။ သဝ်ဝန် တအ် ကော်စ အကာဲအရာ ဏအ် &quot;Hepatorenal syndrome&quot; ร။
* ယဝ်ရ ကၟက်ဂြိုဟ် (Liver) လီုလာ် အာ (ဥပမာ - ဟိုတ်နူ ယဲ ဂြိုဟ် သ္ၚေက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမသုၚ် အရက် ဂၠိုၚ်) မ္ဂး၊ ဇုက် ဆီ ပ္ဍဲ ဗုၚ် ဍေံ ကၠောအ် သၠဲ တိတ် အာ ရ။
* ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ဆီ မအာ စိုပ် ကောန်တၟံ ဂွံ အောန် စှ်ေ အာ ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် တုဲ ကောန်တၟံ လီုလာ် အာ အလဵု ဇကု ဍေံ (ၜိုန်ရ လဒက်ပ္တန် ကောန်တၟံ ကိုပ်ကၠာ ဟွံလီု ကီု လေဝ်) ร။&lt;ref&gt;Gines, P., et al. (2018). ''Hepatorenal syndrome''. Nature Reviews Disease Primers.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ပွမပါ်ခြာ အကြာ ယဲ ကောန်တၟံ လီု ကဵု ယဲ ကၟက်ဂြိုဟ် လီု
|-
! တၚ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် !! ကောန်တၟံ လီု (Kidney Failure) !! ကၟက်ဂြိုဟ် လီု (Liver Failure)
|-
| '''ကမၠောန် အဓိက''' || ကြာတ် သ္အး ဍာ် ကေုာံ ဓါတ် ဇာ နူ ဆီ || ကြာတ် သ္အး ဓါတ် ဂျိ ကေုာံ ကၠောန် ပတိတ် ဓါတ် ပရဝ်တေန်
|-
| '''လက်သဏ် တၟေၚ်''' || ဍာ်တရဴ အောန်، ဖျုန် က္တဵု (ဇိုၚ်)၊ ယီု ဝါတ် || မတ် ဍာ်မိတ် (Jaundice)၊ ဗုၚ် က္တဵု (Ascites)၊ ဇကု က္ယး
|-
| '''ဟိုတ် အဓိက''' || ယဲ ဆီဍာတ်، ယဲ ဆီ သၠုၚ် || ပွမသုၚ် အရက်، ယဲ ဂြိုဟ် သ္ၚေက် (Hepatitis B/C)
|-
| '''ပွမလွဳယဲ''' || ပွမကြာတ် ဆီ (Dialysis)، ပြံၚ်စုတ် ကောန်တၟံ || ဂဥုဲ، ပြံၚ်စုတ် ကၟက်ဂြိုဟ် (Liver transplant)
|}

== ၅။ ပရေၚ် အန္တရာယ် ကေုာံ ယဲ မဆက်စပ် (Complications) ==
ယဲ ကောန်တၟံ လီု ဍေံ ဇီုကပိုက် ခန္ဓကာယ အလုံ မွဲ ရ-
* '''ယဲ ဂြိုဟ် (Cardiovascular disease):''' မၞိဟ် နွံ ကု ယဲ ဏအ် ညးတအ် ဒး ဒုၚ် ယဲ ဂြိုဟ် လီု ကေုာံ လေဖြတ် (Stroke) လောဲသွာ လောန် ရ။ ဍေံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မဗဒှ် ကဵု လမျီု အိုတ် ရ။
* '''ဓါတ် ပဝ်တေတ်သဳယမ် သၠုၚ် (Hyperkalemia):''' ကောန်တၟံ ဟွံမာန် ပတိတ် ဓါတ် ဏအ် တုဲ ဍေံ ပကောံ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ဆီ ရ။ ယဝ်ရ ဍေံ သၠုၚ် အာ မ္ဂး ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ကမၠောန် ဂြိုဟ် ဂွံ ရပ် ဒေါအ် အာ (Cardiac arrest) ရ။
* '''ဇုတ် ဍိုန် (Bone disease):''' ကောန်တၟံ ဟွံမာန် ကၠောန် ပတိတ် ဗဳတာမေန် ဒဳ တုဲ ဓါတ် ကယ်လသဳယမ် စှ်ေ အာ រ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ဇုတ် ဂွံ ဍိုန် ကေုာံ ကဝ် လောဲ ရ။

== ၆။ ပွမစၟဳစၟတ် ကေုာံ ဓါတ်ခွဲ (Diagnosis and Testing) ==
သဝ်ဝန် တအ် စၟဳစၟတ် ယဲ ဏအ် နကဵု နဲကဲ သာ်ဏအ် ရ-
* '''စၟဳစၟတ် ဆီ (Blood Tests):''' ညးတအ် စၟဳစၟတ် လၟိဟ် ဓါတ် ခရဳယေတ္တနိန် (Creatinine) ကေုာံ ယူရီးယား (BUN) ပ္ဍဲ ဆီ ร။ သဝ်ဝန် စကာ ဓါတ် တအ် ဏအ် သွက်ဂွံ တော် လၟိဟ် ဇာ စၟဳစၟတ် GFR (Glomerular Filtration Rate) ရ။ ယဝ် GFR သဝ် နူ ၁၅ မ္ဂး ဍေံ ဒှ် ယဲ ကောန်တၟံ လီု လက္ကရဴ အိုတ် ရ။
* '''စၟဳစၟတ် ဍာ်တရဴ (Urine Tests):''' ညးတအ် ဂၠာဲ ဓါတ် ပရဝ်တေန် (Proteinuria) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဆီ ပ္ဍဲ ဍာ်တရဴ ရ။
* '''စၟဳစၟတ် ရုပ် (Imaging):''' သဝ်ဝန် စကာ စက် အာထရာဆောင်း (Ultrasound) သွက်ဂွံ ရံၚ် ဇမၞော် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ကောန်တၟံ ရ။

== ၇။ ပွမလွဳယဲ ကေုာံ ပွမကြာတ် ကောန်တၟံ (Treatment and Dialysis) ==
ကာလ ယဲ စိုပ် ကဆံၚ် လက္ကရဴ อိုတ် မ္ဂး، မၞိဟ် ယဲ သ္ဒး ဒုၚ် လွဳ နကဵု ပွမကြာတ် သ္အး ဆီ ရ-
* '''ပွမကြာတ် ဆီ နကဵု စက် (Hemodialysis):''' သဝ်ဝန် ဆက် ဇုက် ဆီ မၞိဟ် ယဲ ကု စက် ကြာတ် ဆီ ဇၞော် မွဲ ရ။ စက် ဂှ် ဍေံ တံၚ် ဓါတ် ဂျိ ကေုာံ ဍာ် နူ ဆီ တုဲ ကလေၚ် ဖျိုက် ပၠုပ် ဆီ သ္အးဇ္ၚး စိုပ် ခန္ဓကာယ ရ။ မၞိဟ် ယဲ သ္ဒး အာ ရုၚ်ဂဥုဲ ၃ ဝါ ပ္ဍဲ မွဲ သတ္တာဟ ရ။
* '''ပွမကြာတ် ပ္ဍဲ ဗုၚ် (Peritoneal Dialysis):''' သဝ်ဝန် စုတ် ဍာ် ဂဥုဲ သ္အးဇ္ၚး ပ္ဍဲ လပါ် အပ္ဍဲ ဗုၚ် မၞိဟ် ယဲ (Peritoneal cavity) រ။ လဒက်ပ္တန် စၞာံ ဗုၚ် ဂှ် ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် နဒဒှ် ဇာ စၟဳစၟတ် တုဲ ဍေံ ဇြိုတ် ကေတ် ဓါတ် ဂျိ နူ ဆီ ရ။ မၞိဟ် ယဲ ဇကု ညးတအ် မာန် ကၠောန် ကေတ် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ရੋဟ်ဟ် တ္ၚဲ ရ။&lt;ref&gt;National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). (2018). ''Hemodialysis''. NIH.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပွမပြံၚ်စုတ် ကောန်တၟံ (Kidney Transplant) ==
ပွမပြံၚ်စုတ် ကောန်တၟံ (Kidney transplant) ဂှ် ဍေံ ဒှ် နဲကဲ လွဳယဲ ခိုဟ် အိုတ် သွက် ယဲ ကောန်တၟံ လီု ရ။
* '''လဒက်ပ္တန် ကမၠောန်:''' သဝ်ဝန် ခွဲစိတ် တအ် ကေတ် ကောန်တၟံ မထတ်ယုက် မွဲ နူကဵု မၞိဟ် ကဵု ဒါန် (Donor) တုဲ ညးတအ် ဆက် စုတ် ဍေံ ပ္ဍဲ ဗုၚ် သၟဝ် မၞိဟ် ယဲ ရ။ ကောန်တၟံ တြေံ ၜါ ဂှ် ညးတအ် ဟွံပတိတ် ပုဟ် (ယဝ် ဟွံမွဲ ကု ပြသၞာ တၞဟ်) ร။
* '''မၞိဟ် ကဵု ဒါန်:''' မၞိဟ် ကဵု ဒါန် ဍေံ ဒှ် မၞိဟ် ဂျိုၚ် လမျီု (Living donor) ဗီုကဵု မသ ကလော ကောဒေံ၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး မၞိဟ် မချိုတ် အာ တၟိတၟိ (Deceased donor) ရ။
* '''ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (Immunosuppressants):''' ကြဴနူ ခွဲစိတ် တုဲ၊ မၞိဟ် ယဲ သ္ဒး သောၚ် ဂဥုဲ ဍဵု ဖျေဟ် ဒြဟတ် စဵုဒၞာ ခန္ဓကာယ ရိုဟ်ဟ် တ္ၚဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံၚ် ခန္ဓကာယ ဟွံဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ကောန်တၟံ တၟိ ဏအ် ရ။

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Blausen_0592_KidneyAnatomy_01.png | ရုပ် ထ္ၜးပျး ခန္ဓဗေဒ ကောန်တၟံ ကေုာံ ဇုက် ဆီ မဆက်စပ်
File:Hemodialysis-en.svg | လဒက်ပ္တန် ကမၠောန် ပွမကြာတ် ဆီ နကဵု စက် (Hemodialysis)
File:Kidney transplant.svg | ပွမပြံၚ်စုတ် ကောန်တၟံ တၟိ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ် ဗုၚ်
&lt;/gallery&gt;

== ၉။ ပွမစဵုဒၞာ ကေုာံ စၞစ (Prevention and Diet) ==
ပွမစဵုဒၞာ ကေုာံ ပွမပြံၚ်လှာဲ အခိုက်အလိုက် ဘဝ ဂှ် ကိစ္စဇၞော် လောန် သွက်ဂွံ မၚ်မဲ ကောန်တၟံ-
* '''ပွမထိၚ်ဒဝ် ယဲ:''' မၞိဟ် တအ် သ္ဒး ထိၚ်ဒဝ် ဓါတ် ဍာတ် ပ္ဍဲ ဆီ ကေုာံ ဓါတ် ဆီ သၠုၚ် ညံၚ် ဂွံ စှ်ေ သၞောတ် ရ။ ယဲ ၜါ ဏအ် ဍေံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက ယဲ ကောန်တၟံ လီု ရ။
* '''စၞစ မထတ်ယုက် (Renal Diet):''' သွက် မၞိဟ် နွံ ကု ယဲ ကောန်တၟံ လီု မ္ဂး၊ ညးတအ် သ္ဒး ဖအောန် စၞ မၞုံ ကု ဓါတ် ၜဵု (Sodium)၊ ဓါတ် ပဝ်တေတ်သဳယမ် (ဥပမာ - သတ် ဗြောတ်) ကေုာံ ဓါတ် ပရဝ်တေန် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။
* '''ပွမဝေၚ်ပါဲ ဂဥုဲ:''' လ္ပ သောၚ် ဂဥုဲ ဖအောန် ဂိ (Painkillers) ဗီုကဵု Ibuprofen ဟွံသေၚ်မ္ဂး NSAIDs တအ် ရိုဟ်ဟ် တ္ၚဲ ရ။ ဂဥုဲ တအ် ဏအ် ဍေံ ပလီု ကောန်တၟံ လောဲ လောဲ ရ။

== ၁၀။ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် အလုံ ဂၠးတိ (Epidemiology and Global Burden) ==
ယဲ ကောန်တၟံ လီု ဍေံ ဒှ် ပြသၞာ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဇၞော် အိုတ် မွဲ အလုံ ဂၠးတိ ရ-
* '''လၟိဟ် က္တဵုဒှ်:''' ဂကောံ WHO ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် ၜိုတ် ၈၅၀ မဳလဳယျာန် ပြၚ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ နွံ ကု ယဲ ကောန်တၟံ လီု လအ်လ (CKD) ပ္ဍဲ ကဆံၚ် နာနာ သာ် ရ။
* '''ပရေၚ် ချိုတ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၇، ယဲ CKD ဍေံ ဗဒှ် ကဵု ဟိုတ် မချိုတ် သွက် မၞိဟ် ၁.၂ မဳလဳယျာန် တၠ ร။
* '''အခက်အခုဲ:''' ပ္ဍဲ ဍုၚ် မဇၞော်မောဝ် ဒၟံၚ် (Developing countries) ဗီုကဵု ဍုၚ်ဗၟာ တအ် မ္ဂး، ၚုဟ်မး သွက်ဂွံ ကြာတ် ကောန်တၟံ (Dialysis) ဍေံ သၠုၚ် ဗွဲမလောန် တုဲ မၞိဟ် ယဲ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဟွံမာန် ကလိဂွံ လွဳယဲ ဍိုက်ပေၚ် ရ။&lt;ref&gt;Bikbov, B., et al. (2020). ''Global, regional, and national burden of chronic kidney disease, 1990–2017''. The Lancet.&lt;/ref&gt;

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ဗီုလဵု ကောန်တၟံ ကၠောန် ကမၠောန် ကေုာံ ဟိုတ် မဗဒှ် ယဲ ကောန်တၟံ လီု လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=FN3M_wNqHnc|title=How do your kidneys work? - Emma Bryce}}

{{ယဲ မဟွံကၠောအ်က္ဍ}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[wikt:mnw:ကောန်တၟံ|ကောန်တၟံ (Kidney)]]
* [[ယဲ ဆီဍာတ်]] (Diabetes)
* {{ill|ယဲ ဆီ သၠုၚ်|en|Hypertension}} (Hypertension)
* {{ill|ပွမကြာတ် ကောန်တၟံ|en|Dialysis}} (Dialysis)
* {{ill|ယဲ ကၟက်ဂြိုဟ် လီု|en|Liver failure}} (Liver failure)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Levin, A., Tonelli, M., Bonventre, J., et al. (2017). ''Global kidney health 2017 and beyond: a roadmap for closing gaps in care, research, and policy''. The Lancet, 390(10105), 1888-1917.
* Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO). (2013). ''KDIGO Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease''. Kidney International Supplements.
* National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). (2018). ''Hemodialysis''. U.S. Department of Health and Human Services.
* Gines, P., Krag, A., Abraldes, J. G., et al. (2018). ''Hepatorenal syndrome''. Nature Reviews Disease Primers, 4, 23.
* Bikbov, B., Purcell, C. A., Levey, A. S., et al. (2020). ''Global, regional, and national burden of chronic kidney disease, 1990–2017: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2017''. The Lancet, 395(10225), 709-733.
* Mayo Clinic Staff. (2023). ''Chronic kidney disease''. Mayo Clinic Foundation for Medical Education and Research.
* Centers for Disease Control and Prevention (CDC). (2021). ''Chronic Kidney Disease in the United States, 2021''. Atlanta, GA.
* Levey, A. S., &amp; Coresh, J. (2012). ''Chronic kidney disease''. The Lancet, 379(9811), 165-180.
* Webster, A. C., Nagler, E. V., Morton, R. L., &amp; Masson, P. (2017). ''Chronic Kidney Disease''. The Lancet, 389(10075), 1238-1252.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Kidney_failure Kidney failure]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{DEFAULTSORT:ယဲ ကောန်တၟံ လီု}}
[[Category:ယဲ မဟွံကၠောအ်က္ဍ]]
[[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]
[[Category:ယဲ ကောန်တၟံ]]
[[Category:စက် ကေုာံ ခန္ဓဗေဒ မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>3nouwl49c5vj31axjnx9og0cziuwgsi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54625</id>
      <parentid>54620</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T11:28:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၄။ ဟိုတ် အဓိက ကေုာံ ဟိုတ် မဆက်စပ် ကု ကၟက်ဂြိုဟ် (Causes and Hepatorenal Syndrome) */</comment>
      <origin>54625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26347" sha1="8zb36o0k2fbodgqsxe8bg9p6yp446f8" xml:space="preserve">{{Short description|အကာဲအရာ ကောန်တၟံ ဟွံမာန် ကြာတ် သ္အး ဆီ ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် အတိုၚ် ဓမ္မတာ}}
{{Infobox disease
| Name = ယဲ ကောန်တၟံ လီု (Kidney Failure)
| Synonyms = Renal failure, End-stage renal disease (ESRD), End-stage kidney disease (ESKD)
| Image = Kidney failure diagram.png
| Caption = ရုပ် ထ္ၜးပျး လဒက်ပ္တန် ကောန်တၟံ မထတ်ယုက် ကေုာံ ကောန်တၟံ မလီုလာ် ဒၟံၚ် (မၞုံ ကု သရ ကေုာံ ဍောတ် စှ်ေ အာ)
| Specialty = [[wikt:mnw:ပရေၚ်ထတ်ယုက်|ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]၊ {{ill|ယဲ ကောန်တၟံ|en|Nephrology}} (Nephrology)
| Symptoms = ဖျုန် က္တဵု (ဇိုၚ် ကဵု မုက်)၊ ဍောၚ်ၜိုတ်، ယီု ဝါတ်၊ စိုဟ် ဍာ်တရဴ အောန် စှ်ေ
| Complications = ဆီ သၠုၚ်، ယဲ ဂြိုဟ်، ဓါတ် ပဝ်တေတ်သဳယမ် သၠုၚ် (Hyperkalemia)၊ ဆီ အောန်
| Causes = [[ယဲ ဆီဍာတ်]]၊ ဆီ သၠုၚ်၊ ပွမယောင်ယာ ဂလိုၚ် ဆီ၊ စၟယဲ
| Transmission = ဟွံကၠောအ်က္ဍ (Non-communicable)
| Prevention = ပွမထိၚ်ဒဝ် ဓါတ် ဍာတ် ပ္ဍဲ ဆီ၊ ဖအောန် စၞ ဖ္ဍုၚ် (ၜဵု)
| Treatment = ပွမကြာတ် ကောန်တၟံ (Dialysis)၊ ပွမပြံၚ်စုတ် ကောန်တၟံ (Kidney transplant)
| Frequency = လၟိဟ် မၞိဟ် ၈၅၀ မဳလဳယျာန် ပြၚ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (CKD)
| Deaths = ၁.၂ မဳလဳယျာန် တၠ ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ (၂၀၁၇)
}}

'''[[wikt:mnw:ယဲ|ယဲ]] [[wikt:mnw:ကောန်တၟံ|ကောန်တၟံ]] လီု''' ({{lang-en|Kidney failure}} ဟွံသေၚ်မ္ဂး Renal failure) ဝွံ ဍေံ ဒှ် အကာဲအရာ ပရေၚ်ထတ်ယုက် သကာတ်မြဟ် မွဲ ရ။ ယဲ ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ကောန်တၟံ ဟွံမာန် ကြာတ် သ္အး ဓါတ် ဂျိ၊ ဍာ် မလောန် ကေုာံ ကၠိခတောန် တအ် နူကဵု ပ္ဍဲ ဆီ အတိုၚ် ဓမ္မတာ ရ။ ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် နွံ ကု ကောန်တၟံ ၜါ မၞုံ ဗီုပြၚ် တုပ် ကု မသတ် ဗၜတ် (Bean-shaped) ရ။ ကာလ ကောန်တၟံ လီုလာ် အာ မ္ဂး، ဓါတ် ဂျိ ကေုာံ ဍာ် တအ် ပကောံ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ တုဲ ဍေံ ပကဵု ညံၚ် မၞိဟ် ယဲ ဂွံ ချိုတ် အာ မာန် ရ။

ယဲ ဏအ် ဍေံ ပါ် ခြာ အာ ၜါ ဂကူ အဓိက မပ္တံကဵု ယဲ ကောန်တၟံ လီု မက္တဵုဒှ် ပြဟ် (Acute kidney injury - AKI) ကေုာံ ယဲ ကောန်တၟံ လီု လအ်လ (Chronic kidney disease - CKD) ရ။ ယဲ ဆီဍာတ် (Diabetes) ကေုာံ ယဲ ဆီ သၠုၚ် (Hypertension) ဍေံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက အိုတ် သွက် ယဲ ကောန်တၟံ လီု လအ်လ ရ။ ယဝ်ရ ကောန်တၟံ လီုလာ် အာ စဵုကဵု ကဆံၚ် လက္ကရဴ အိုတ် (End-stage renal disease) မ္ဂး، သဝ်ဝန် တအ် သ္ဒး လွဳယဲ နကဵု ပွမကြာတ် ကောန်တၟံ နကဵု စက် (Dialysis) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမပြံၚ်စုတ် ကောန်တၟံ တၟိ (Kidney transplant) သွက်ဂွံ ဆက် ဂျိုၚ် အာ လမျီု ရ။&lt;ref&gt;Levin, A., et al. (2017). ''Global kidney health 2017 and beyond: a roadmap for closing gaps in care, research, and policy''. The Lancet.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ကမၠောန် ကောန်တၟံ (Introduction and Kidney Functions) ==
ကောန်တၟံ ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် အဓိက ဗွဲမဂၠိုၚ် သွက်ဂွံ မၚ်မဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ခန္ဓကာယ-
* '''ပွမကြာတ် သ္အး ဆီ:''' ကောန်တၟံ ဇၟာပ် မွဲမွဲ ဍေံ နွံ ကု ဇာ စၟဳစၟတ် ဆီ ဍောတ်တ် ၜိုတ် မွဲ မဳလဳယျာန် မကော်စ နက်ဖရွန် (Nephrons) ရ။ ညးတအ် တိတ် ဇိုၚ် ဓါတ် ဂျိ ကေုာံ ဍာ် မလောန် နူကဵု ဆီ တုဲ ဖန်ဗဒှ် ဍာ်တရဴ ရ။
* '''ပွမထိၚ်ဒဝ် ဓါတ် ဍာ်:''' ကောန်တၟံ ထိၚ်ဒဝ် လၟိဟ် ဍာ် ကေုာံ ဓါတ် ဇာ (Electrolytes) မပ္တံကဵု သိုဝ်ဒဳယမ် (Sodium)، ပဝ်တေတ်သဳယမ် (Potassium) ကေုာံ ကယ်လသဳယမ် (Calcium) ရ။
* '''ပွမပတိတ် ဟော်မုန်း:''' ညးတအ် ပတိတ် ဟော်မုန်း သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် ဓါတ် ဆီ (Renin)، ဟော်မုန်း သွက်ဂွံ ကၠောန် ပတိတ် ကလာပ်ရုပ် ဆီ ဗကေတ် (Erythropoietin) ကေုာံ ဗဳတာမေန် ဒဳ (Vitamin D) မခိုၚ် ဇုတ် ရ။

== ၂။ ဗီုပြၚ် ယဲ ကောန်တၟံ လီု (Types of Kidney Failure) ==
သဝ်ဝန် တအ် ပါ် ခြာ ယဲ ဏအ် နကဵု အခိၚ် မက္တဵုဒှ် ကေုာံ ဗီုပြၚ် လီုလာ်-

=== (က) ယဲ ကောန်တၟံ လီု ပြဟ် (Acute Kidney Injury - AKI) ===
ယဲ AKI ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် ဗွဲမပြဟ် ပ္ဍဲ အခိၚ် မသုန် တ္ၚဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သတ္တာဟ ညိည သၟး ရ။ 
* ယဲ ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပွမယောင်ယာ ဆီ ဗွဲမဂၠိုၚ် (ဥပမာ - က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ကွဳစက်)، စၟယဲ သကာတ်မြဟ် (Sepsis)၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂဥုဲ မၞုံ ကု ဓါတ် ဂျိ လတူ ကောန်တၟံ ရ။
* ယဝ်ရ သဝ်ဝန် လွဳယဲ ပြဟ် မ္ဂး، ကောန်တၟံ မာန် ကလေၚ် ခိုဟ် တိုန် မွဲ ဝါ ပၠန် ရ။

=== (ခ) ယဲ ကောန်တၟံ လီု လအ်လ (Chronic Kidney Disease - CKD) ===
ယဲ CKD ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် သိုက်သိုက် သာသာ ပွိုၚ် ဂၠိုၚ် ကု ဂိတု ဟွံသေၚ်မ္ဂး သၞာံ ရ။
* ဍေံ ပလီုပလာ် ဇာ စၟဳစၟတ် ဆီ ပ္ဍဲ ကောန်တၟံ သိုက်သိုက် ရ။
* ကာလ ယဲ စိုပ် အာ ကဆံၚ် ၅ (Stage 5) မ္ဂး، ဍေံ ဒှ် အာ ယဲ ESRD (End-stage renal disease) တုဲ ကောန်တၟံ ဟွံမာန် ကၠောန် ကမၠောန် သက်က် ရ။&lt;ref&gt;Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO). (2013). ''KDIGO Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease''.&lt;/ref&gt;

== ၃။ လက်သဏ် ယဲ (Signs and Symptoms) ==
ပ္ဍဲ ကဆံၚ် အစ ကိုပ်ကၠာ، ယဲ ကောန်တၟံ လီု ဍေံ ဟွံထ္ၜး လက်သဏ် မွဲမွဲ သာ် (Asymptomatic) ရ။ ကာလ ကောန်တၟံ လီုလာ် အာ ဇၞော်ကၠေၚ် မ္ဂး လက်သဏ် တအ် ဏအ် ပြာကတ် ကၠုၚ် ရ-
* '''ဖျုန် က္တဵု (Edema):''' ဍာ် မလောန် တအ် ပကောံ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ တုဲ ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ဖျုန် ဂွံ က္တဵု (ယောင်) လတူ ဇိုၚ်၊ တဲ ကေုာံ မုက် ရ။
* '''ပရေၚ် စိုဟ် ဍာ်တရဴ ပြံၚ်လှာဲ:''' မၞိဟ် ယဲ စိုဟ် ဍာ်တရဴ အောန် စှ်ေ အာ، ဍာ်တရဴ နွံ ကု အယောၚ် အဖှ်ေ (Foamy urine) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပါလုပ် ဆီ ရ။
* '''ဍောၚ်ၜိုတ် ကေုာံ ယီု ဝါတ်:''' ဟိုတ်နူ ဆီ အောန် (Anemia) ကေုာံ ဍာ် လုပ် ပ္ဍဲ ခအိုတ် တုဲ มၞိဟ် ယဲ ဍောၚ်ၜိုတ် လောဲ ကေုာံ ယီု ဝါတ် ရ။
* '''လက်သဏ် တၞဟ်:''' ဂၞဴ အာ၊ ကအ် အန်၊ စၞ ဟွံလုပ် ပါၚ်، ဇကု က္ယး ကေုာံ စိုတ် ထုဲ ကြာန် ရ။

== ၄။ ဟိုတ် အဓိက ကေုာံ ဟိုတ် မဆက်စပ် ကု ကၟက်ဂြိုဟ် (Causes and Hepatorenal Syndrome) ==
ဟိုတ် မဗဒှ် ယဲ ကောန်တၟံ လီု ဍေံ နွံ ဗွဲမဂၠိုၚ် -
* '''ယဲ ဆီဍာတ် (Diabetes):''' ဓါတ် ဍာတ် သၠုၚ် ပ္ဍဲ ဆီ ဍေံ ပလီုပလာ် ဇုက် ဆီ ဍောတ်တ် ပ္ဍဲ ကောန်တၟံ ရ။
* '''ယဲ ဆီ သၠုၚ် (High Blood Pressure):''' ဓါတ် ဆီ သၠုၚ် ဍေံ ပလီု လဒက်ပ္တန် ကောန်တၟံ ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ။
* '''ယဲ မသၠး ဂၠံဂဝ် (Polycystic kidney disease):''' ယဲ မျိုးဗီဇ မဗဒှ် ကဵု ဍာ် ပိုဟ် ဇၞော် ပ္ဍဲ ကောန်တၟံ ရ။

=== ပရေၚ် ဆက်စပ် ကု ကၟက်ဂြိုဟ် လီု (Hepatorenal Syndrome - HRS) ===
လဆောဝ် လဆောဝ်، ယဲ ကောန်တၟံ လီု ဍေံ က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ **ယဲ ကၟက်ဂြိုဟ် လီု** (Liver failure) ရ။ သဝ်ဝန် တအ် ကော်စ အကာဲအရာ ဏအ် &quot;Hepatorenal syndrome&quot; ။
* ယဝ်ရ ကၟက်ဂြိုဟ် (Liver) လီုလာ် အာ (ဥပမာ - ဟိုတ်နူ ယဲ ဂြိုဟ် သ္ၚေက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမသုၚ် အရက် ဂၠိုၚ်) မ္ဂး၊ ဇုက် ဆီ ပ္ဍဲ ဗုၚ် ဍေံ ကၠောအ် သၠဲ တိတ် အာ ရ။
* ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ဆီ မအာ စိုပ် ကောန်တၟံ ဂွံ အောန် စှ်ေ အာ ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် တုဲ ကောန်တၟံ လီုလာ် အာ အလဵု ဇကု ဍေံ (ၜိုန်ရ လဒက်ပ္တန် ကောန်တၟံ ကိုပ်ကၠာ ဟွံလီု ကီု လေဝ်) ။&lt;ref&gt;Gines, P., et al. (2018). ''Hepatorenal syndrome''. Nature Reviews Disease Primers.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜးပျး ပွမပါ်ခြာ အကြာ ယဲ ကောန်တၟံ လီု ကဵု ယဲ ကၟက်ဂြိုဟ် လီု
|-
! တၚ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် !! ကောန်တၟံ လီု (Kidney Failure) !! ကၟက်ဂြိုဟ် လီု (Liver Failure)
|-
| '''ကမၠောန် အဓိက''' || ကြာတ် သ္အး ဍာ် ကေုာံ ဓါတ် ဇာ နူ ဆီ || ကြာတ် သ္အး ဓါတ် ဂျိ ကေုာံ ကၠောန် ပတိတ် ဓါတ် ပရဝ်တေန်
|-
| '''လက်သဏ် တၟေၚ်''' || ဍာ်တရဴ အောန်، ဖျုန် က္တဵု (ဇိုၚ်)၊ ယီု ဝါတ် || မတ် ဍာ်မိတ် (Jaundice)၊ ဗုၚ် က္တဵု (Ascites)၊ ဇကု က္ယး
|-
| '''ဟိုတ် အဓိက''' || ယဲ ဆီဍာတ်، ယဲ ဆီ သၠုၚ် || ပွမသုၚ် အရက်، ယဲ ဂြိုဟ် သ္ၚေက် (Hepatitis B/C)
|-
| '''ပွမလွဳယဲ''' || ပွမကြာတ် ဆီ (Dialysis)، ပြံၚ်စုတ် ကောန်တၟံ || ဂဥုဲ، ပြံၚ်စုတ် ကၟက်ဂြိုဟ် (Liver transplant)
|}

== ၅။ ပရေၚ် အန္တရာယ် ကေုာံ ယဲ မဆက်စပ် (Complications) ==
ယဲ ကောန်တၟံ လီု ဍေံ ဇီုကပိုက် ခန္ဓကာယ အလုံ မွဲ ရ-
* '''ယဲ ဂြိုဟ် (Cardiovascular disease):''' မၞိဟ် နွံ ကု ယဲ ဏအ် ညးတအ် ဒး ဒုၚ် ယဲ ဂြိုဟ် လီု ကေုာံ လေဖြတ် (Stroke) လောဲသွာ လောန် ရ။ ဍေံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မဗဒှ် ကဵု လမျီု အိုတ် ရ။
* '''ဓါတ် ပဝ်တေတ်သဳယမ် သၠုၚ် (Hyperkalemia):''' ကောန်တၟံ ဟွံမာန် ပတိတ် ဓါတ် ဏအ် တုဲ ဍေံ ပကောံ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ဆီ ရ။ ယဝ်ရ ဍေံ သၠုၚ် အာ မ္ဂး ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ကမၠောန် ဂြိုဟ် ဂွံ ရပ် ဒေါအ် အာ (Cardiac arrest) ရ။
* '''ဇုတ် ဍိုန် (Bone disease):''' ကောန်တၟံ ဟွံမာန် ကၠောန် ပတိတ် ဗဳတာမေန် ဒဳ တုဲ ဓါတ် ကယ်လသဳယမ် စှ်ေ အာ រ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ဇုတ် ဂွံ ဍိုန် ကေုာံ ကဝ် လောဲ ရ။

== ၆။ ပွမစၟဳစၟတ် ကေုာံ ဓါတ်ခွဲ (Diagnosis and Testing) ==
သဝ်ဝန် တအ် စၟဳစၟတ် ယဲ ဏအ် နကဵု နဲကဲ သာ်ဏအ် ရ-
* '''စၟဳစၟတ် ဆီ (Blood Tests):''' ညးတအ် စၟဳစၟတ် လၟိဟ် ဓါတ် ခရဳယေတ္တနိန် (Creatinine) ကေုာံ ယူရီးယား (BUN) ပ္ဍဲ ဆီ ร။ သဝ်ဝန် စကာ ဓါတ် တအ် ဏအ် သွက်ဂွံ တော် လၟိဟ် ဇာ စၟဳစၟတ် GFR (Glomerular Filtration Rate) ရ။ ယဝ် GFR သဝ် နူ ၁၅ မ္ဂး ဍေံ ဒှ် ယဲ ကောန်တၟံ လီု လက္ကရဴ အိုတ် ရ။
* '''စၟဳစၟတ် ဍာ်တရဴ (Urine Tests):''' ညးတအ် ဂၠာဲ ဓါတ် ပရဝ်တေန် (Proteinuria) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဆီ ပ္ဍဲ ဍာ်တရဴ ရ။
* '''စၟဳစၟတ် ရုပ် (Imaging):''' သဝ်ဝန် စကာ စက် အာထရာဆောင်း (Ultrasound) သွက်ဂွံ ရံၚ် ဇမၞော် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ကောန်တၟံ ရ။

== ၇။ ပွမလွဳယဲ ကေုာံ ပွမကြာတ် ကောန်တၟံ (Treatment and Dialysis) ==
ကာလ ယဲ စိုပ် ကဆံၚ် လက္ကရဴ อိုတ် မ္ဂး، မၞိဟ် ယဲ သ္ဒး ဒုၚ် လွဳ နကဵု ပွမကြာတ် သ္အး ဆီ ရ-
* '''ပွမကြာတ် ဆီ နကဵု စက် (Hemodialysis):''' သဝ်ဝန် ဆက် ဇုက် ဆီ မၞိဟ် ယဲ ကု စက် ကြာတ် ဆီ ဇၞော် မွဲ ရ။ စက် ဂှ် ဍေံ တံၚ် ဓါတ် ဂျိ ကေုာံ ဍာ် နူ ဆီ တုဲ ကလေၚ် ဖျိုက် ပၠုပ် ဆီ သ္အးဇ္ၚး စိုပ် ခန္ဓကာယ ရ။ မၞိဟ် ယဲ သ္ဒး အာ ရုၚ်ဂဥုဲ ၃ ဝါ ပ္ဍဲ မွဲ သတ္တာဟ ရ။
* '''ပွမကြာတ် ပ္ဍဲ ဗုၚ် (Peritoneal Dialysis):''' သဝ်ဝန် စုတ် ဍာ် ဂဥုဲ သ္အးဇ္ၚး ပ္ဍဲ လပါ် အပ္ဍဲ ဗုၚ် မၞိဟ် ယဲ (Peritoneal cavity) រ။ လဒက်ပ္တန် စၞာံ ဗုၚ် ဂှ် ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် နဒဒှ် ဇာ စၟဳစၟတ် တုဲ ဍေံ ဇြိုတ် ကေတ် ဓါတ် ဂျိ နူ ဆီ ရ။ မၞိဟ် ယဲ ဇကု ညးတအ် မာန် ကၠောန် ကေတ် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ရੋဟ်ဟ် တ္ၚဲ ရ။&lt;ref&gt;National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). (2018). ''Hemodialysis''. NIH.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပွမပြံၚ်စုတ် ကောန်တၟံ (Kidney Transplant) ==
ပွမပြံၚ်စုတ် ကောန်တၟံ (Kidney transplant) ဂှ် ဍေံ ဒှ် နဲကဲ လွဳယဲ ခိုဟ် အိုတ် သွက် ယဲ ကောန်တၟံ လီု ရ။
* '''လဒက်ပ္တန် ကမၠောန်:''' သဝ်ဝန် ခွဲစိတ် တအ် ကေတ် ကောန်တၟံ မထတ်ယုက် မွဲ နူကဵု မၞိဟ် ကဵု ဒါန် (Donor) တုဲ ညးတအ် ဆက် စုတ် ဍေံ ပ္ဍဲ ဗုၚ် သၟဝ် မၞိဟ် ယဲ ရ။ ကောန်တၟံ တြေံ ၜါ ဂှ် ညးတအ် ဟွံပတိတ် ပုဟ် (ယဝ် ဟွံမွဲ ကု ပြသၞာ တၞဟ်) ร။
* '''မၞိဟ် ကဵု ဒါန်:''' မၞိဟ် ကဵု ဒါန် ဍေံ ဒှ် မၞိဟ် ဂျိုၚ် လမျီု (Living donor) ဗီုကဵု မသ ကလော ကောဒေံ၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး မၞိဟ် မချိုတ် အာ တၟိတၟိ (Deceased donor) ရ။
* '''ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (Immunosuppressants):''' ကြဴနူ ခွဲစိတ် တုဲ၊ မၞိဟ် ယဲ သ္ဒး သောၚ် ဂဥုဲ ဍဵု ဖျေဟ် ဒြဟတ် စဵုဒၞာ ခန္ဓကာယ ရိုဟ်ဟ် တ္ၚဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံၚ် ခန္ဓကာယ ဟွံဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ကောန်တၟံ တၟိ ဏအ် ရ။

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Blausen_0592_KidneyAnatomy_01.png | ရုပ် ထ္ၜးပျး ခန္ဓဗေဒ ကောန်တၟံ ကေုာံ ဇုက် ဆီ မဆက်စပ်
File:Hemodialysis-en.svg | လဒက်ပ္တန် ကမၠောန် ပွမကြာတ် ဆီ နကဵု စက် (Hemodialysis)
File:Kidney transplant.svg | ပွမပြံၚ်စုတ် ကောန်တၟံ တၟိ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ် ဗုၚ်
&lt;/gallery&gt;

== ၉။ ပွမစဵုဒၞာ ကေုာံ စၞစ (Prevention and Diet) ==
ပွမစဵုဒၞာ ကေုာံ ပွမပြံၚ်လှာဲ အခိုက်အလိုက် ဘဝ ဂှ် ကိစ္စဇၞော် လောန် သွက်ဂွံ မၚ်မဲ ကောန်တၟံ-
* '''ပွမထိၚ်ဒဝ် ယဲ:''' မၞိဟ် တအ် သ္ဒး ထိၚ်ဒဝ် ဓါတ် ဍာတ် ပ္ဍဲ ဆီ ကေုာံ ဓါတ် ဆီ သၠုၚ် ညံၚ် ဂွံ စှ်ေ သၞောတ် ရ။ ယဲ ၜါ ဏအ် ဍေံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက ယဲ ကောန်တၟံ လီု ရ။
* '''စၞစ မထတ်ယုက် (Renal Diet):''' သွက် မၞိဟ် နွံ ကု ယဲ ကောန်တၟံ လီု မ္ဂး၊ ညးတအ် သ္ဒး ဖအောန် စၞ မၞုံ ကု ဓါတ် ၜဵု (Sodium)၊ ဓါတ် ပဝ်တေတ်သဳယမ် (ဥပမာ - သတ် ဗြောတ်) ကေုာံ ဓါတ် ပရဝ်တေန် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။
* '''ပွမဝေၚ်ပါဲ ဂဥုဲ:''' လ္ပ သောၚ် ဂဥုဲ ဖအောန် ဂိ (Painkillers) ဗီုကဵု Ibuprofen ဟွံသေၚ်မ္ဂး NSAIDs တအ် ရိုဟ်ဟ် တ္ၚဲ ရ။ ဂဥုဲ တအ် ဏအ် ဍေံ ပလီု ကောန်တၟံ လောဲ လောဲ ရ။

== ၁၀။ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် အလုံ ဂၠးတိ (Epidemiology and Global Burden) ==
ယဲ ကောန်တၟံ လီု ဍေံ ဒှ် ပြသၞာ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဇၞော် အိုတ် မွဲ အလုံ ဂၠးတိ ရ-
* '''လၟိဟ် က္တဵုဒှ်:''' ဂကောံ WHO ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် ၜိုတ် ၈၅၀ မဳလဳယျာန် ပြၚ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ နွံ ကု ယဲ ကောန်တၟံ လီု လအ်လ (CKD) ပ္ဍဲ ကဆံၚ် နာနာ သာ် ရ။
* '''ပရေၚ် ချိုတ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၇، ယဲ CKD ဍေံ ဗဒှ် ကဵု ဟိုတ် မချိုတ် သွက် မၞိဟ် ၁.၂ မဳလဳယျာန် တၠ ร။
* '''အခက်အခုဲ:''' ပ္ဍဲ ဍုၚ် မဇၞော်မောဝ် ဒၟံၚ် (Developing countries) ဗီုကဵု ဍုၚ်ဗၟာ တအ် မ္ဂး، ၚုဟ်မး သွက်ဂွံ ကြာတ် ကောန်တၟံ (Dialysis) ဍေံ သၠုၚ် ဗွဲမလောန် တုဲ မၞိဟ် ယဲ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဟွံမာန် ကလိဂွံ လွဳယဲ ဍိုက်ပေၚ် ရ။&lt;ref&gt;Bikbov, B., et al. (2020). ''Global, regional, and national burden of chronic kidney disease, 1990–2017''. The Lancet.&lt;/ref&gt;

&gt; 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ဗီုလဵု ကောန်တၟံ ကၠောန် ကမၠောန် ကေုာံ ဟိုတ် မဗဒှ် ယဲ ကောန်တၟံ လီု လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=FN3M_wNqHnc|title=How do your kidneys work? - Emma Bryce}}

{{ယဲ မဟွံကၠောအ်က္ဍ}}

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[wikt:mnw:ကောန်တၟံ|ကောန်တၟံ (Kidney)]]
* [[ယဲ ဆီဍာတ်]] (Diabetes)
* {{ill|ယဲ ဆီ သၠုၚ်|en|Hypertension}} (Hypertension)
* {{ill|ပွမကြာတ် ကောန်တၟံ|en|Dialysis}} (Dialysis)
* {{ill|ယဲ ကၟက်ဂြိုဟ် လီု|en|Liver failure}} (Liver failure)

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}
* Levin, A., Tonelli, M., Bonventre, J., et al. (2017). ''Global kidney health 2017 and beyond: a roadmap for closing gaps in care, research, and policy''. The Lancet, 390(10105), 1888-1917.
* Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO). (2013). ''KDIGO Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease''. Kidney International Supplements.
* National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). (2018). ''Hemodialysis''. U.S. Department of Health and Human Services.
* Gines, P., Krag, A., Abraldes, J. G., et al. (2018). ''Hepatorenal syndrome''. Nature Reviews Disease Primers, 4, 23.
* Bikbov, B., Purcell, C. A., Levey, A. S., et al. (2020). ''Global, regional, and national burden of chronic kidney disease, 1990–2017: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2017''. The Lancet, 395(10225), 709-733.
* Mayo Clinic Staff. (2023). ''Chronic kidney disease''. Mayo Clinic Foundation for Medical Education and Research.
* Centers for Disease Control and Prevention (CDC). (2021). ''Chronic Kidney Disease in the United States, 2021''. Atlanta, GA.
* Levey, A. S., &amp; Coresh, J. (2012). ''Chronic kidney disease''. The Lancet, 379(9811), 165-180.
* Webster, A. C., Nagler, E. V., Morton, R. L., &amp; Masson, P. (2017). ''Chronic Kidney Disease''. The Lancet, 389(10075), 1238-1252.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Kidney_failure Kidney failure]. English Wikipedia. Retrieved May 8, 2026.

{{DEFAULTSORT:ယဲ ကောန်တၟံ လီု}}
[[Category:ယဲ မဟွံကၠောအ်က္ဍ]]
[[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]
[[Category:ယဲ ကောန်တၟံ]]
[[Category:စက် ကေုာံ ခန္ဓဗေဒ မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>8zb36o0k2fbodgqsxe8bg9p6yp446f8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကောန်တၟံ(ကၟက်ဂြိုဟ်)လီု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10940</id>
    <redirect title="ယဲကောန်တၟံ" />
    <revision>
      <id>54617</id>
      <timestamp>2026-05-08T11:02:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ကောန်တၟံ(ကၟက်ဂြိုဟ်)လီု]] ဇရေင် [[ယဲကောန်တၟံ]]</comment>
      <origin>54617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="ls7dv94horu9ubvi4zgj1rpe9o2q4kz" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ယဲကောန်တၟံ]]</text>
      <sha1>ls7dv94horu9ubvi4zgj1rpe9o2q4kz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယဲကောန်တၟံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10941</id>
    <redirect title="ယဲ ကောန်တၟံ" />
    <revision>
      <id>54619</id>
      <timestamp>2026-05-08T11:02:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ယဲကောန်တၟံ]] ဇရေင် [[ယဲ ကောန်တၟံ]]</comment>
      <origin>54619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="0kvp0u48qh90o76uiuketuqodnlem31" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ယဲ ကောန်တၟံ]]</text>
      <sha1>0kvp0u48qh90o76uiuketuqodnlem31</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:ယဲ မဟွံကၠောအ်က္ဍ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10942</id>
    <revision>
      <id>54621</id>
      <timestamp>2026-05-08T11:15:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Navbox | name  = ယဲ မဟွံကၠောအ်က္ဍ | title = [[wikt:mnw:ယဲ|ယဲ]] မဟွံကၠောအ်က္ဍဂမၠိုၚ် (Non-communicable Diseases) | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image = [[File:Star of life.svg|60px|သင်္ကေတ ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]  | group1 = ယဲ ဂြိုဟ် ကေုာံ ဇုက်ဆီ&lt;b...&quot;</comment>
      <origin>54621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2927" sha1="g8z3vm11fgo8u957gahl9r7eqpgrtg8" xml:space="preserve">{{Navbox
| name  = ယဲ မဟွံကၠောအ်က္ဍ
| title = [[wikt:mnw:ယဲ|ယဲ]] မဟွံကၠောအ်က္ဍဂမၠိုၚ် (Non-communicable Diseases)
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| image = [[File:Star of life.svg|60px|သင်္ကေတ ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]

| group1 = ယဲ ဂြိုဟ် ကေုာံ ဇုက်ဆီ&lt;br/&gt;(Cardiovascular)
| list1  = 
* {{ill|ယဲ ဂြိုဟ် လီု|en|Myocardial infarction}} (Heart attack)
* {{ill|ယဲ လေဖြတ်|en|Stroke}} (Stroke)
* {{ill|ယဲ ဆီ သၠုၚ်|en|Hypertension}} (Hypertension)
* {{ill|ယဲ ဂြိုဟ် အိုဟ်|en|Heart failure}} (Heart failure)

| group2 = ယဲ ကေန်သာ&lt;br/&gt;(Cancers)
| list2  = 
* {{ill|ယဲ ကေန်သာ|en|Cancer}} (Cancer)
* {{ill|ယဲ ကေန်သာ ခအိုတ်|en|Lung cancer}} (Lung cancer)
* {{ill|ယဲ ကေန်သာ တှ်|en|Breast cancer}} (Breast cancer)
* {{ill|ယဲ ကေန်သာ အၚ်္ဂဇာတ် ညးဗြဴ|en|Cervical cancer}} (Cervical cancer)
* {{ill|ယဲ ကေန်သာ ဂြိုဟ်|en|Liver cancer}} (Liver cancer)

| group3 = ယဲ ဏာ်ဍာတ် ကေုာံ လအ်လ&lt;br/&gt;(Diabetes &amp; Chronic)
| list3  = 
* [[ယဲ ဏာ်ဍာတ်]] (Diabetes)
* [[ယဲ ကောန်တၟံ လီု]] (Kidney failure)
* {{ill|ယဲ ကၟက်ဂြိုဟ် လီု|en|Liver failure}} (Liver failure)
* {{ill|ယဲ ယီုဝါတ်|en|Asthma}} (Asthma)
* {{ill|ယဲ ခအိုတ် လအ်လ|en|Chronic obstructive pulmonary disease}} (COPD)

| group4 = ယဲ ဆေၚ်စပ် လဒက်ပ္တန်&lt;br/&gt;(Metabolic &amp; Neurological)
| list4  = 
* {{ill|ယဲ ဇကု ဇၞော် လောန်|en|Obesity}} (Obesity)
* {{ill|ယဲ ဇုတ် ဍိုန်|en|Osteoporosis}} (Osteoporosis)
* {{ill|ယဲ လီုလာ် အာရီု|en|Alzheimer's disease}} (Alzheimer's)
* {{ill|ယဲ ပါကိန်သန်|en|Parkinson's disease}} (Parkinson's)

| group5 = မဆက်စပ်ဂမၠိုၚ်&lt;br/&gt;(Related Topics)
| list5  = 
* {{ill|ဟိုတ် အန္တရာယ် ယဲ|en|Risk factor}} (Risk factors)
* {{ill|ပွမသုၚ် ၜံက်|en|Tobacco smoking}} (Smoking)
* {{ill|ပွမသုၚ် အရက်|en|Alcohol consumption}} (Alcohol)
* [[ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ|ဂကောံ WHO]]

| below = 
* '''[[:Category:ယဲ မဟွံကၠောအ်က္ဍ|ကဏ္ဍ: ယဲ မဟွံကၠောအ်က္ဍ]]'''
* '''[[:Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးဍုၚ်ကွာန်|ကဏ္ဍ: ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးဍုၚ်ကွာန်]]'''
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g8z3vm11fgo8u957gahl9r7eqpgrtg8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54622</id>
      <parentid>54621</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T11:16:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2936" sha1="e87emdwoiaqy4kdc7fjbfk2u4z9dsjz" xml:space="preserve">{{Navbox
| name  = ယဲ မဟွံကၠောအ်က္ဍ
| title = [[wikt:mnw:ယဲ|ယဲ]] မဟွံကၠောအ်က္ဍဂမၠိုၚ် (Non-communicable Diseases)
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| image = [[File:Star of life.svg|60px|သင်္ကေတ ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]

| group1 = ယဲ ဂြိုဟ် ကေုာံ ဇုက်ဆီ&lt;br/&gt;(Cardiovascular)
| list1  = 
* {{ill|ယဲ ဂြိုဟ် လီု|en|Myocardial infarction}} (Heart attack)
* {{ill|ယဲ ကျာသ္ကုတ်|en|Stroke}} (Stroke)
* {{ill|ယဲ ဆီ သၠုၚ်|en|Hypertension}} (Hypertension)
* {{ill|ယဲ ဂြိုဟ် အိုဟ်|en|Heart failure}} (Heart failure)

| group2 = ယဲ ကေန်သာ&lt;br/&gt;(Cancers)
| list2  = 
* {{ill|ယဲ ကေန်သာ|en|Cancer}} (Cancer)
* {{ill|ယဲ ကေန်သာ ခအိုတ်|en|Lung cancer}} (Lung cancer)
* {{ill|ယဲ ကေန်သာ တှ်|en|Breast cancer}} (Breast cancer)
* {{ill|ယဲ ကေန်သာ အၚ်္ဂဇာတ် ညးဗြဴ|en|Cervical cancer}} (Cervical cancer)
* {{ill|ယဲ ကေန်သာ ဂြိုဟ်|en|Liver cancer}} (Liver cancer)

| group3 = ယဲ ဏာ်ဍာတ် ကေုာံ လအ်လ&lt;br/&gt;(Diabetes &amp; Chronic)
| list3  = 
* [[ယဲ ဏာ်ဍာတ်]] (Diabetes)
* [[ယဲ ကောန်တၟံ လီု]] (Kidney failure)
* {{ill|ယဲ ကၟက်ဂြိုဟ် လီု|en|Liver failure}} (Liver failure)
* {{ill|ယဲ ယီုဝါတ်|en|Asthma}} (Asthma)
* {{ill|ယဲ ခအိုတ် လအ်လ|en|Chronic obstructive pulmonary disease}} (COPD)

| group4 = ယဲ ဆေၚ်စပ် လဒက်ပ္တန်&lt;br/&gt;(Metabolic &amp; Neurological)
| list4  = 
* {{ill|ယဲ ဇကု ဇၞော် လောန်|en|Obesity}} (Obesity)
* {{ill|ယဲ ဇုတ် ဍိုန်|en|Osteoporosis}} (Osteoporosis)
* {{ill|ယဲ လီုလာ် အာရီု|en|Alzheimer's disease}} (Alzheimer's)
* {{ill|ယဲ ပါကိန်သန်|en|Parkinson's disease}} (Parkinson's)

| group5 = မဆက်စပ်ဂမၠိုၚ်&lt;br/&gt;(Related Topics)
| list5  = 
* {{ill|ဟိုတ် အန္တရာယ် ယဲ|en|Risk factor}} (Risk factors)
* {{ill|ပွမသုၚ် ၜံက်|en|Tobacco smoking}} (Smoking)
* {{ill|ပွမသုၚ် အရက်|en|Alcohol consumption}} (Alcohol)
* [[ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ|ဂကောံ WHO]]

| below = 
* '''[[:Category:ယဲ မဟွံကၠောအ်က္ဍ|ကဏ္ဍ: ယဲ မဟွံကၠောအ်က္ဍ]]'''
* '''[[:Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးဍုၚ်ကွာန်|ကဏ္ဍ: ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးဍုၚ်ကွာန်]]'''
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e87emdwoiaqy4kdc7fjbfk2u4z9dsjz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယဲ ကောန်တၟံ လီု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10943</id>
    <redirect title="ယဲ ကောန်တၟံ" />
    <revision>
      <id>54623</id>
      <timestamp>2026-05-08T11:24:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>စာမျက်နှာကို [[ယဲကောန်တၟံ]] သို့ ပြန်ညွှန်းလိုက်သည်</comment>
      <origin>54623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="calps7k6nshq7rgljb6s6irax1gpsso" xml:space="preserve">#REDIRECT[[ယဲကောန်တၟံ]]</text>
      <sha1>calps7k6nshq7rgljb6s6irax1gpsso</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54624</id>
      <parentid>54623</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T11:25:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ပြံင်လဝ် ကလေင်ပ္ညုင် နူ[[ယဲကောန်တၟံ]] ဗစိုပ် [[ယဲ ကောန်တၟံ]]</comment>
      <origin>54624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="cqzu60o22r0mk2t9z4eei21zo5wnq3y" xml:space="preserve">#REDIRECT[[ယဲ ကောန်တၟံ]]</text>
      <sha1>cqzu60o22r0mk2t9z4eei21zo5wnq3y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox emotion</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10944</id>
    <revision>
      <id>54627</id>
      <timestamp>2026-05-08T11:32:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox | above       = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | abovestyle  = background-color: #f2f2f2; font-size: 125%;  | image       = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|250px}}}|alt={{{alt|}}}}} | caption     = {{{caption|}}}  | label1      = ဂကူ/ဗီုပြၚ် (Classification) | data1       = {{{classification|}}}  | label2      = ဓါတ် ဟော်မုန်း...&quot;</comment>
      <origin>54627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1140" sha1="ir5d6ohrtky302i27mpnpsjqb8kdjfw" xml:space="preserve">{{Infobox
| above       = {{{name|{{PAGENAME}}}}}
| abovestyle  = background-color: #f2f2f2; font-size: 125%;

| image       = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|250px}}}|alt={{{alt|}}}}}
| caption     = {{{caption|}}}

| label1      = ဂကူ/ဗီုပြၚ် (Classification)
| data1       = {{{classification|}}}

| label2      = ဓါတ် ဟော်မုန်း မဆက်စပ်
| data2       = {{{associated_hormones|}}}

| label3      = လက်သဏ် ခန္ဓကာယ
| data3       = {{{physical_signs|}}}

| label4      = ဒစဵုဒစး (Opposite)
| data4       = {{{opposite|}}}

| label5      = ဂကူ အဓိက (Key types)
| data5       = {{{key_types|}}}

| label6      = သီအိုရဳ စိုတ်ပညာ
| data6       = {{{psychology_theory|}}}

| label7      = မဆက်စပ်ဂမၠိုၚ် (Related)
| data7       = {{{related_concepts|}}}

| below       = {{#if:{{{notes|}}}|&lt;hr/&gt;''တၚ်စၟတ်: {{{notes}}}''}}
| belowstyle  = text-align: left; font-size: 90%;
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ir5d6ohrtky302i27mpnpsjqb8kdjfw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:ပရေၚ် ဆာန်</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10945</id>
    <revision>
      <id>54628</id>
      <timestamp>2026-05-08T11:35:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Navbox | name  = ပရေၚ် ဆာန် | title = [[wikt:mnw:ဆာန်|ဆာန်]] ကေုာံ ပရေၚ်ဆာန်ဂမၠိုၚ် (Love) | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image = [[File:Heart icon red hollow.svg|60px|သင်္ကေတ ဖျုန်ဂြိုဟ်]]  | group1 = ဂကူ ဆာန်ဂမၠိုၚ်&lt;br/&gt;(Types of Love) | list1  =  * {...&quot;</comment>
      <origin>54628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2746" sha1="5xkxaz67jhucfcelqom2sruxbzg9rcd" xml:space="preserve">{{Navbox
| name  = ပရေၚ် ဆာန်
| title = [[wikt:mnw:ဆာန်|ဆာန်]] ကေုာံ ပရေၚ်ဆာန်ဂမၠိုၚ် (Love)
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| image = [[File:Heart icon red hollow.svg|60px|သင်္ကေတ ဖျုန်ဂြိုဟ်]]

| group1 = ဂကူ ဆာန်ဂမၠိုၚ်&lt;br/&gt;(Types of Love)
| list1  = 
* {{ill|မေတ္တာ သၠးပွး|en|Agape}} (Agape)
* {{ill|ပွမစောဲလာံ|en|Eros (concept)}} (Eros)
* {{ill|ပွမဆာန် သ္ကအ်ရဲ|en|Philia}} (Philia)
* {{ill|ပွမဆာန် ကလော မသ|en|Storge}} (Storge)
* {{ill|ပရေၚ် ဆာန် သၟာ လိၚ်|en|Romantic love}} (Romantic)
* {{ill|ပရေၚ် ဆာန် ပလာတဝ်နစ်|en|Platonic love}} (Platonic)
* {{ill|ပရေၚ် ဆာန် ဟွံမွဲ တၚ်အာတ်မိက်|en|Unconditional love}} (Unconditional)

| group2 = ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ စိုတ်ပညာ&lt;br/&gt;(Biology &amp; Psychology)
| list2  = 
* {{ill|အံက်သဳတဝ်သိန်|en|Oxytocin}} (Oxytocin)
* {{ill|ဒဝ်ပါမိန်|en|Dopamine}} (Dopamine)
* {{ill|သဳရဝ်တဝ်နိန်|en|Serotonin}} (Serotonin)
* {{ill|သီအိုရဳ ဆာန် ပိကၠၚ်|en|Triangular theory of love}} (Sternberg's theory)
* {{ill|သၞောတ်ဝ် ပွမဆက်စောံ|en|Attachment theory}} (Attachment theory)

| group3 = ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ်&lt;br/&gt;(Culture &amp; Society)
| list3  = 
* {{ill|ပွမသၞက်ကရောဲ|en|Marriage}} (Marriage)
* {{ill|ပွမကြပ်ညောန်|en|Intimacy}} (Intimacy)
* [[wikt:mnw:မေတ္တာ|မေတ္တာ]] (Loving-kindness)
* {{ill|ကရုဏာ|en|Compassion}} (Compassion)
* {{ill|တ္ၚဲ ဆာန်|en|Valentine's Day}} (Valentine's Day)

| group4 = မဆက်စပ်ဂမၠိုၚ်&lt;br/&gt;(Related Topics)
| list4  = 
* {{ill|ပရေၚ် ဒုၚ်စသိုၚ်|en|Emotion}} (Emotion)
* [[wikt:mnw:က္ဍုဟ်|က္ဍုဟ်]] (Hate)
* {{ill|သင်္ကေတ ဖျုန်ဂြိုဟ်|en|Heart symbol}} (Heart symbol)
* {{ill|ပွမကဵု ဇြဟတ် စိုတ်|en|Empathy}} (Empathy)

| below = 
* '''[[:Category:ဆာန်|ကဏ္ဍ: ဆာန်]]'''
* '''[[:Category:ပရေၚ် ဒုၚ်စသိုၚ်|ကဏ္ဍ: ပရေၚ် ဒုၚ်စသိုၚ်]]'''
* '''[[:Category:စိုတ်ပညာ|ကဏ္ဍ: စိုတ်ပညာ]]'''
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5xkxaz67jhucfcelqom2sruxbzg9rcd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54629</id>
      <parentid>54628</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T11:35:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2746" sha1="q7ajage6dkis86ivaxsv5yk8asr3zlq" xml:space="preserve">{{Navbox
| name  = ပရေၚ် ဆာန်
| title = [[wikt:mnw:ဆာန်|ဆာန်]] ကေုာံ ပရေၚ်ဆာန်ဂမၠိုၚ် (Love)
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| image = [[File:Heart icon red hollow.svg|60px|သင်္ကေတ ဖျုန်ဂြိုဟ်]]

| group1 = ဂကူ ဆာန်ဂမၠိုၚ်&lt;br/&gt;(Types of Love)
| list1  = 
* {{ill|မေတ္တာ သၠးပွး|en|Agape}} (Agape)
* {{ill|ပွမစောဲလာံ|en|Eros (concept)}} (Eros)
* {{ill|ပွမဆာန် သ္ကအ်ရဲ|en|Philia}} (Philia)
* {{ill|ပွမဆာန် ကလော မသ|en|Storge}} (Storge)
* {{ill|ပရေၚ် ဆာန် သၟာ လိၚ်|en|Romantic love}} (Romantic)
* {{ill|ပရေၚ် ဆာန် ပလာတဝ်နစ်|en|Platonic love}} (Platonic)
* {{ill|ပရေၚ် ဆာန် ဟွံမွဲ တၚ်အာတ်မိက်|en|Unconditional love}} (Unconditional)

| group2 = ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ စိုတ်ပညာ&lt;br/&gt;(Biology &amp; Psychology)
| list2  = 
* {{ill|အံက်သဳတဝ်သိန်|en|Oxytocin}} (Oxytocin)
* {{ill|ဒဝ်ပါမိန်|en|Dopamine}} (Dopamine)
* {{ill|သဳရဝ်တဝ်နိန်|en|Serotonin}} (Serotonin)
* {{ill|သဳအိုရဳ ဆာန် ပိကၠၚ်|en|Triangular theory of love}} (Sternberg's theory)
* {{ill|သၞောတ်ဝ် ပွမဆက်စောံ|en|Attachment theory}} (Attachment theory)

| group3 = ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ်&lt;br/&gt;(Culture &amp; Society)
| list3  = 
* {{ill|ပွမသၞက်ကရောဲ|en|Marriage}} (Marriage)
* {{ill|ပွမကြပ်ညောန်|en|Intimacy}} (Intimacy)
* [[wikt:mnw:မေတ္တာ|မေတ္တာ]] (Loving-kindness)
* {{ill|ကရုဏာ|en|Compassion}} (Compassion)
* {{ill|တ္ၚဲ ဆာန်|en|Valentine's Day}} (Valentine's Day)

| group4 = မဆက်စပ်ဂမၠိုၚ်&lt;br/&gt;(Related Topics)
| list4  = 
* {{ill|ပရေၚ် ဒုၚ်စသိုၚ်|en|Emotion}} (Emotion)
* [[wikt:mnw:က္ဍုဟ်|က္ဍုဟ်]] (Hate)
* {{ill|သင်္ကေတ ဖျုန်ဂြိုဟ်|en|Heart symbol}} (Heart symbol)
* {{ill|ပွမကဵု ဇြဟတ် စိုတ်|en|Empathy}} (Empathy)

| below = 
* '''[[:Category:ဆာန်|ကဏ္ဍ: ဆာန်]]'''
* '''[[:Category:ပရေၚ် ဒုၚ်စသိုၚ်|ကဏ္ဍ: ပရေၚ် ဒုၚ်စသိုၚ်]]'''
* '''[[:Category:စိုတ်ပညာ|ကဏ္ဍ: စိုတ်ပညာ]]'''
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q7ajage6dkis86ivaxsv5yk8asr3zlq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54630</id>
      <parentid>54629</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T11:39:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2746" sha1="le81ydx3pdzzlq7hb4nnf9o0o7hp97s" xml:space="preserve">{{Navbox
| name  = ပရေၚ် ဆာန်
| title = [[wikt:mnw:ဆာန်|ဆာန်]] ကေုာံ ပရေၚ်ဆာန်ဂမၠိုၚ် (Love)
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| image = [[File:Heart icon red hollow.svg|60px|သင်္ကေတ ဖျုန်ဂြိုဟ်]]

| group1 = ဂကူ ဆာန်ဂမၠိုၚ်&lt;br/&gt;(Types of Love)
| list1  = 
* {{ill|မေတ္တာ သၠးပွး|en|Agape}} (Agape)
* {{ill|ပွမစောဲလာံ|en|Eros (concept)}} (Eros)
* {{ill|ပွမဆာန် သ္ကအ်ရဲ|en|Philia}} (Philia)
* {{ill|ပွမဆာန် ကလော မသ|en|Storge}} (Storge)
* {{ill|ပရေၚ် ဆာန် သၟာ လိၚ်|en|Romantic love}} (Romantic)
* {{ill|ပရေၚ် ဆာန် ပလာတဝ်နစ်|en|Platonic love}} (Platonic)
* {{ill|ပရေၚ် ဆာန် ဟွံမွဲ တၚ်အာတ်မိက်|en|Unconditional love}} (Unconditional)

| group2 = ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ စိုတ်ပညာ&lt;br/&gt;(Biology &amp; Psychology)
| list2  = 
* {{ill|အံက်သဳတဝ်သိန်|en|Oxytocin}} (Oxytocin)
* {{ill|ဒဝ်ပါမိန်|en|Dopamine}} (Dopamine)
* {{ill|သဳရဝ်တဝ်နိန်|en|Serotonin}} (Serotonin)
* {{ill|သဳအိုရဳ ဆာန် ပိကၠၚ်|en|Triangular theory of love}} (Sternberg's theory)
* {{ill|သၞောတ်ဝ် ပွမဆက်စောံ|en|Attachment theory}} (Attachment theory)

| group3 = ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ်&lt;br/&gt;(Culture &amp; Society)
| list3  = 
* {{ill|ပွမသၞက်ကရောဲ|en|Marriage}} (Marriage)
* {{ill|ပွမကြပ်ညောန်|en|Intimacy}} (Intimacy)
* [[wikt:mnw:မေတ္တာ|မေတ္တာ]] (Loving-kindness)
* {{ill|ကရုဏာ|en|Compassion}} (Compassion)
* {{ill|တ္ၚဲ ဆာန်|en|Valentine's Day}} (Valentine's Day)

| group4 = မဆက်စပ်ဂမၠိုၚ်&lt;br/&gt;(Related Topics)
| list4  = 
* {{ill|ပရေၚ် ဒုၚ်စသိုၚ်|en|Emotion}} (Emotion)
* [[wikt:mnw:က္ဍုဟ်|က္ဍုဟ်]] (Hate)
* {{ill|သင်္ကေတ ဖျုန်ဂြိုဟ်|en|Heart symbol}} (Heart symbol)
* {{ill|ပွမကဵု ဇြဟတ် စိုတ်|en|Empathy}} (Empathy)

| below = 
* '''[[:Category:ဆာန်|ကဏ္ဍ: ဆာန်]]'''
* '''[[:Category:ပရေၚ် ဒုၚ်စသိုၚ်|ကဏ္ဍ: ပရေၚ် ဒုၚ်စသိုၚ်]]'''
* '''[[:Category:ပညာစိုတ်|ကဏ္ဍ: ပညာစိုတ်]]'''
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>le81ydx3pdzzlq7hb4nnf9o0o7hp97s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပရေၚ် ဒုၚ်စသိုၚ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>10946</id>
    <revision>
      <id>54632</id>
      <timestamp>2026-05-08T11:46:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{category header | title        = ပရေၚ် ဒုၚ်စသိုၚ် | description  = ကဏ္ဍဏအ် ပံက်ထ္ၜးကဵု လိက်ပရူဂမၠိုင် မဆေၚ်စပ်ကဵု '''ပရေၚ် ဒုၚ်စသိုၚ်''' (Experience) ပ္ဍဲဘဝမၞိဟ်၊ ပ္ဍဲကဵုပရေၚ်ဆာန်၊ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွ...&quot;</comment>
      <origin>54632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1893" sha1="fa0k6jo76gz0agn9eqb63ra2lb9jjof" xml:space="preserve">{{category header
| title        = ပရေၚ် ဒုၚ်စသိုၚ်
| description  = ကဏ္ဍဏအ် ပံက်ထ္ၜးကဵု လိက်ပရူဂမၠိုင် မဆေၚ်စပ်ကဵု '''ပရေၚ် ဒုၚ်စသိုၚ်''' (Experience) ပ္ဍဲဘဝမၞိဟ်၊ ပ္ဍဲကဵုပရေၚ်ဆာန်၊ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်၊ ကေုာံ ပရေၚ်ဂျိုၚ်တဴ ပ္ဍဲလောကရ။
}}

== လိက်ပရူဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ် ==

=== ပရေၚ်ဆာန် ===
* [[ပရေၚ်ဆာန်]]
* [[ဒုၚ်စသိုၚ် ပရေၚ်ဆာန်]]
* [[စိုတ်ဓာတ် ဆာန်]]
* [[ပွမဆာန် မိမကဵုကောန်]]

=== ဒုၚ်စသိုၚ် ပ္ဍဲဘဝ ===
* [[ဘဝ]]
* [[ဒုၚ်စသိုၚ် ပရေၚ်ဂျိုၚ်တဴ]]
* [[ဒဒိုက်ဘဝ]]
* [[သုခ]]
* [[ဒုက္ခ]]
* [[ပရေၚ်ဇၞော်ပၟဝ်]]

=== ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ===
* [[ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်]]
* [[ဒုၚ်စသိုၚ် ဇြပ်ဗ္တောန်]]
* [[ပရေၚ်တိုန်ဒုၚ်စသိုၚ်]]

=== ပရေၚ်ယေန်သၞာင် ကေုာံ ကွတ်ပညာ ===
* [[ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး]]
* [[ဒုၚ်စသိုၚ် ကမၠောန်တရဴ]]
* [[ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ် ဝတ္ထုရုပ်]]

== ဆက်ဗှ် ==
* [[ကဏ္ဍ:ပရေၚ်မၞိဟ်]]
* [[ကဏ္ဍ:စိုတ်ဓာတ်]]
* [[ကဏ္ဍ:ဘဝ]]

[[Category:ပရေၚ်မၞိဟ်]]
[[Category:စိုတ်ဓာတ်]]
[[Category:ဘဝ]]</text>
      <sha1>fa0k6jo76gz0agn9eqb63ra2lb9jjof</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>